जानेवारी ३०

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mr">
  <siteinfo>
    <sitename>विकिपीडिया</sitename>
    <dbname>mrwiki</dbname>
    <base>https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.12</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">मिडिया</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">विशेष</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">चर्चा</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">सदस्य</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">सदस्य चर्चा</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">विकिपीडिया</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">विकिपीडिया चर्चा</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">चित्र</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">चित्र चर्चा</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">मिडियाविकी</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">मिडियाविकी चर्चा</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">साचा</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">साचा चर्चा</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">सहाय्य</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">सहाय्य चर्चा</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">वर्ग</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">वर्ग चर्चा</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">दालन</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">दालन चर्चा</namespace>
      <namespace key="118" case="first-letter">मसुदा</namespace>
      <namespace key="119" case="first-letter">मसुदा चर्चा</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">विभाग</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">विभाग चर्चा</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>जानेवारी ३०</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1583</id>
    <revision>
      <id>2697283</id>
      <parentid>2532055</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T09:56:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <origin>2697283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15061" sha1="sswjmn6w42f54vl4bevsf8nhy4vcund" xml:space="preserve">{{जानेवारी दिनदर्शिका}}
{{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|जानेवारी|३०|३०|३०}}

== ठळक घटना ==
=== सतरावे शतक ===
* [[इ.स. १६४९|१६४९]] - [[इंग्लंड]]चा राजा [[चार्ल्स पहिला, इंग्लंड|चार्ल्स पहिल्या]]चा शिरच्छेद.
* [[इ.स. १६६१|१६६१]] - [[ऑलिव्हर क्रॉमवेल]], ज्याच्या राजवटीत चार्ल्स पहिल्याचा शिरच्छेद झाला, त्याचा स्वतःचा शिरच्छेद केला गेला. क्रॉमवेल २ वर्षांपूर्वीच मृत्यु पावला होता.

=== अठरावे शतक ===
===एकोणिसावे शतक===
* [[इ.स. १८३५|१८३५]] - [[रिचर्ड लॉरेन्स]] नावाच्या माथेफिरू माणसाने [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेचा]] अध्यक्ष [[अँड्र्यू जॅक्सन]]चा खून करण्याचा प्रयत्न केला. लॉरेन्सची दोन्ही पिस्तुले ऐनवेळी बिघडली. चिडलेल्या जॅक्सनने लॉरेन्सला काठीने मारून पळवून लावले.
* [[इ.स. १८४७|१८४७]] - [[कॅलिफोर्निया]]तील येर्बा बॉयना गावाचे [[सान फ्रांसिस्को]] म्हणून पुनर्नामकरण.

=== विसावे शतक ===
* [[इ.स. १९११|१९११]] - [[जॅक्सन खून प्रकरण|जॅक्सन खून प्रकरणी]] [[स्वातंत्र्यवीर सावरकर]] यांना जन्मठेपेची शिक्षा.
* [[इ.स. १९१३|१९१३]] - इंग्लंडच्या संसदेने [[आयरिश होमरूलचा ठराव]] नामंजूर केला.
* [[इ.स. १९३१|१९३१]] - [[चार्ली चॅप्लिन]]चा [[सिटी लाइट्स (चित्रपट)|सिटी लाइट्स]] चित्रपट प्रदर्शित. 
* [[इ.स. १९३३|१९३३]] - [[ॲडॉल्फ हिटलर|ऍडॉल्फ हिटलर]] [[जर्मनी]]च्या [[:वर्ग:जर्मनीचे चान्सेलर|चान्सेलर]](अध्यक्षपदी).
* [[इ.स. १९४४|१९४४]] - [[दुसरे महायुद्ध]] - अमेरिकेच्या सैन्याने [[मजुरो, मार्शल द्वीप]] वर हल्ला केला.
* [[इ.स. १९४५|१९४५]] - दुसरे महायुद्ध - [[गोटेनहाफेन, पोलंड]]हून जखमी जर्मन सैनिक व बेघर लोकांना घेउन [[कील|कियेल]]ला निघालेले जहाज [[विल्हेम गुस्टलॉफ, जहाज|विल्हेम गुस्टलॉफ]] रशियन पाणबुडीने बुडवले. अंदाजे ९,४०० ठार.
* [[इ.स. १९४८|१९४८]] - नथुराम गोडसे याने मोहनदास करमचंद ऊर्फ महात्मा गांधी यांचा सायंकाळी ५ वाजून १७ मिनिटांनी प्रार्थना करीत असताना गोळ्या घालून खून केला. .
* १९४८ - [[पाचवे हिवाळी ऑलिम्पिक खेळ]] [[सेंट मॉरिट्झ, स्वित्झरलंड]] येथे सुरू.
* [[इ.स. १९६८|१९६८]] - [[व्हियेतनाम युद्ध]] - [[टेटचा हल्ला]] सुरू.
* [[इ.स. १९७२|१९७२]] - [[ब्लडी संडे]]-ब्रिटिश सैन्याने [[उत्तर आयर्लंड]]मध्ये [[कॅथॉलिक|कॅथॉलिकांच्या]] शांततामय निदर्शनावर केलेल्या गोळीबारात १३ मृत.
* १९७२ - [[पाकिस्तान]]ने [[ब्रिटिश राष्ट्रकुल|ब्रिटिश राष्ट्रकुलातून]] अंग काढून घेतले.
* [[इ.स. १९७९|१९७९]] - [[टोक्यो]]हून निघालेले [[व्हारिग एरलाइन्स]]चे [[बोईंग ७०७-३२३सी]] जातीचे विमान नाहीसे झाले.
* [[इ.स. १९८९|१९८९]] - अमेरिकेने [[अफगाणिस्तान]]मधील आपला राजदूतावास बंद केला.
* [[इ.स. १९९४|१९९४]] - [[पीटर लोको]] बुद्धिबळातील सगळ्यात लहान [[ग्रॅंडमास्टर, बुद्धिबळ|ग्रॅंडमास्टर]] झाला.
* [[इ.स. १९९७|१९९७]] -  [[महात्मा गांधी|महात्मा गांधीच्या]] अस्थींचे त्यांचे पणतू [[तुषार अरुण गांधी]] यांनी [[प्रयागराज|अलाहाबाद]] येथील संगमात विसर्जन केले. ४७ वर्षे या अस्थी [[कटक]]मधील [[भारतीय स्टेट बँक|स्टेट बँक ऑफ इंडिया]]च्या लॉकरमध्ये होत्या.

=== एकविसावे शतक ===
* [[इ.स. २०००|२०००]] - [[केन्या एरवेझ फ्लाइट ४३१]] हे [[एरबस ए-३१०|एरबस ए३१०]] जातीचे विमान [[कोटे द'आयव्हार]] जवळ [[अटलांटिक महासागर|अटलांटिक महासागरात]] कोसळले. १६९ ठार.
* [[इ.स. २००२|२००२]] - [[भारत|भारतातील]] गरीब मुलांवर जवळजवळ ५७ हजार प्लॅस्टिक सर्जरी करणारे अनिवासी भारतीय डॉक्टर [[शरदकुमार दीक्षित]] यांना एनआरआय ऑफ द इयर [[इ.स. २००१|२००१]] हा पुरस्कार  जाहीर.
* [[इ.स. २००५|२००५]] - [[इ.स. १९५३|१९५३]] नंतर [[इराक]]मध्ये पहिल्यांदा राष्ट्रीय निवडणुका.
* २०२५ - अमेरिकन एरलाइन्सचे प्रवासी विमान वॉशिंग्टन मधील विमानतळावर उतरत असताना लष्कराच्या हेलिकॉप्टरची त्याला धडक बसली या विमानात ६० प्रवासी आणि ४ कर्मचारी होते तर हेलिकॉप्टर मध्ये ३ सैनिक होते या सर्वांचा मृत्यू झाल्याची भीती व्यक्त करण्यात आली.

== जन्म ==
* [[इ.स. १३३|१३३]] - [[मार्कस सेव्हेरस डिडियस ज्युलियानस]], [[:वर्ग:रोमन सम्राट|रोमन सम्राट]].
* [[इ.स. १८५३|१८५३]] - [[लेलॅंड होन]], [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू|इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १८८२|१८८२]] - [[फ्रॅंकलिन डिलानो रूझवेल्ट]], [[:वर्ग:अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष|अमेरिकन अध्यक्ष]].
* [[इ.स. १८८९|१८८९]] - [[गो.रा. परांजपे]], मराठी लेखक.
* [[इ.स. १८९४|१८९४]] - [[बोरिस तिसरा, बल्गेरिया]]चा राजा.
* [[इ.स. १९१०|१९१०]] - सी. सुब्रम्हण्यम - गांधीवादी नेते, केंद्रीय मंत्री व महाराष्ट्राचे राज्यपाल.
* [[इ.स. १९११|१९११]] - पं. [[गजाननबुवा जोशी]], भारतीय शास्त्रीय गायक.
* [[इ.स. १९१३|१९१३]] - [[डिकी फुलर]], [[:वर्ग:वेस्ट इंडीजचे क्रिकेट खेळाडू|वेस्ट ईंडीझचा क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १९१३|१९१३]] - [[अमृता शेरगिल]], भारतीय चित्रकार.
* [[इ.स. १९२७|१९२७]] - [[ओलोफ पाल्मे]], [[स्वीडन]]चा [[:वर्ग:स्वीडनचे पंतप्रधान|पंतप्रधान]].
* [[इ.स. १९२९|१९२९]] - [[ह्यु टेफिल्ड]], [[:वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू|दक्षिण आफ्रिकेचा क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १९२९|१९२९]] - [[रमेश देव]], हिंदी, मराठी अभिनेते, निर्माते व दिग्दर्शक.
* [[इ.स. १९३०|१९३०]] - [[समर बॅनर्जी]], भारतीय फुटबॉल खेळाडू.
* [[इ.स. १९३७|१९३७]] - [[बोरिस स्पास्की]], रशियन बुद्धिबळ खेळाडू.
* [[इ.स. १९३९|१९३९]] - [[अलेहांद्रो टोलेडो]], [[पेरू देश|पेरूचा]] [[:वर्ग:पेरूचे राष्ट्राध्यक्ष|राष्ट्राध्यक्ष]].
* [[इ.स. १९४१|१९४१]] - [[रिचर्ड चेनी]], [[:वर्ग:अमेरिकेचे उपराष्ट्राध्यक्ष|अमेरिकेचा उपराष्ट्राध्यक्ष]].
* [[इ.स. १९४२|१९४२]] - [[डेव्हिड ब्राउन]], [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू|इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १९४९|१९४९]] - डॉ. [[सतीश आळेकर]], मराठी नाटककार, दिग्दर्शक आणि निर्माते.
* [[इ.स. १९५१|१९५१]] - [[ट्रेव्हर लाफलिन]], [[:वर्ग:ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू|ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १९६१|१९६१]] - [[रणजित मदुरासिंघे]], [[:वर्ग:श्रीलंकेचे क्रिकेट खेळाडू|श्रीलंकेचा क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १९६२|१९६२]] - [[अब्दुल्ला दुसरा, जॉर्डन|अब्दुल्ला दुसरा]], [[जॉर्डन]]चा राजा.

== मृत्यू ==
* [[इ.स. ११८१|११८१]] - [[टाकाकुरा]], [[:वर्ग:जपानी सम्राट|जपानी सम्राट]].
* [[इ.स. १६४९|१६४९]] - [[चार्ल्स पहिला, इंग्लंड]]चा राजा.
* [[इ.स. १८६७|१८६७]] - [[कोमेइ]], [[:वर्ग:जपानी सम्राट|जपानी सम्राट]].
* [[इ.स. १९४८|१९४८]] - [[मोहनदास करमचंद गांधी]]. 
* १९४८ - [[ऑर्व्हिल राइट]], अमेरिकन विमानतंत्रज्ञ.
* [[इ.स. १९६८|१९६८]] - [[माखनलाल चतुर्वेदी]], हिंदी पत्रकार, कवी आणि नाटककार.
* [[इ.स. १९९६|१९९६]] - [[गोविंदराव पटवर्धन]], हार्मोनियम व ऑर्गन वादक.
* [[इ.स. २००१|२००१]] - प्रा. [[वसंत कानेटकर]], ज्येष्ठ नाटककार.
* [[इ.स. २००४|२००४]] - [[रमेश अणावकर]], प्रसिद्ध गीतकार.
* [[इ.स. २०२०|२०२०]] - [[विद्या बाळ]], स्त्रीवादी सामाजिक कार्यकर्त्या.
* २०२५ - प्रसिद्ध माहितीपट निर्माते आणि सामाजिक कार्यकर्ते तपन. के. बोस (७८ वर्ष)

== प्रतिवार्षिक पालन ==
* [[शहीद दिन]] - [[भारत]].,राष्ट्रीय हुतात्मा दिन 

== बाह्य दुवे ==
{{बीबीसी आज||january/30}}


----
[[जानेवारी २८]] - [[जानेवारी २९]] - '''जानेवारी ३०''' - [[जानेवारी ३१]] - [[फेब्रुवारी १]] - ([[जानेवारी महिना]])
----
{{ग्रेगरियन महिने}}

[[वर्ग:दिवस]]
[[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]]
[[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]]</text>
      <sha1>sswjmn6w42f54vl4bevsf8nhy4vcund</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मालवाहू विमान</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6235</id>
    <revision>
      <id>2697226</id>
      <parentid>1992416</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T07:58:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>माहिती</comment>
      <origin>2697226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9618" sha1="sxv5a5zphq2x8ykp16seuip9t7ng4xv" xml:space="preserve">{{विस्तार}}
विमानाच्या निर्मिती आणि वापराच्या इतिहासातील विविध टप्प्यांवर मालवाहू (कार्गो) विमानांनी जागतिक व्यापार आणि लष्करी मोहिमांमध्ये अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Cargo_aircraft|title=Cargo aircraft|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;। खालील तक्त्यांमध्ये शतकानुशतके आणि अर्धशतकानुसार प्रमुख मालवाहू विमानांची माहिती दिली आहे.

== विसाव्या शतकाचा पहिला अर्धा भाग (१९०० – १९४९) ==

या काळात प्रामुख्याने प्रवासी विमानांचे रूपांतरण करून किंवा लष्करी वाहतुकीसाठी मालवाहू विमानांची निर्मिती करण्यात आली.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! विमान !! उत्पादक कंपनी !! प्रमुख ३ वापरकर्ते !! वापर (नागरी / लष्करी) !! टिपण
|-
| [[जंकर्स एफ १३]] || जंकर्स || [[जर्मनी]], [[युनायटेड स्टेट्स]], [[रशिया]] || दोन्ही || जगातील पहिले पूर्णपणे धातूपासून बनवलेले नागरी वाहतूक विमान&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Junkers_F_13|title=Junkers F 13|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;।
|-
| [[फोर्ड ट्रायमोटर]] || फोर्ड || [[अमेरिकन एरलाइन्स]], [[पॅन अमेरिकन वर्ल्ड एरवेज]], [[युनायटेड राजतंत्र|लष्कर]] || दोन्ही || प्रारंभीच्या काळात हवाई टपाल आणि मालवाहतुकीसाठी मोठ्या प्रमाणावर वापर.
|-
| [[डग्लस सी-४७ स्कायट्रेन]] || डग्लस एरक्राफ्त् || [[अमेरिकन हवाई दल]], [[रॉयल एर फोर्स]], [[भारतीय हवाई दल]] || लष्करी || दुसऱ्या महायुद्धात आणि बर्लिन एरलिफ्टमध्ये अत्यंत महत्त्वाची भूमिका.
|-
| [[कर्टिस सी-४६ कमांडो]] || कर्टिस-राईट || [[अमेरिकन हवाई दल]], [[चिनी हवाई दल]], [[रिपब्लिक एरलाइन्स]] || दोन्ही || दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान हिमालयावरून ('द हम्प') मालवाहतूक करण्यासाठी प्रसिद्ध.
|-
| [[कन्सोलिडेटेड सी-८७ लिबरेटर एक्सप्रेस]] || कन्सोलिडेटेड एरक्राफ्त् || [[अमेरिकन हवाई दल]], [[रॉयल एर फोर्स]], [[नागरी विमान वाहतूक संघ]] || लष्करी || बी-२४ बाँबर विमानावरून बनवलेले मालवाहू विमान.
|}

== विसाव्या शतकाचा दुसरा अर्धा भाग (१९५० – १९९९) ==

या काळात विशेषतः मोठ्या आकाराची मालवाहू विमाने आणि जेट इंजिनवर चालणाऱ्या अवजड मालवाहू विमानांची निर्मिती झाली.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! विमान !! उत्पादक कंपनी !! प्रमुख ३ वापरकर्ते !! वापर (नागरी / लष्करी) !! टिपण
|-
| [[लॉकहीड सी-१३० हर्क्युलस]] || लॉकहीड मार्टिन || [[अमेरिकन हवाई दल]], [[भारतीय हवाई दल]], [[रॉयल एर फोर्स]] || लष्करी || जगातील सर्वात प्रदीर्घ काळ सतत उत्पादनात असलेले लष्करी मालवाहू विमान&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Lockheed_C-130_Hercules|title=Lockheed C-130 Hercules|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;।
|-
| [[अँतोनोव्ह अन-१२४]] || अँतोनोव्ह || [[व्होल्गा-ड्नेप्र एरलाइन्स]], [[अँतोनोव्ह एरलाइन्स]], [[रशियन हवाई दल]] || दोन्ही || जगातील सर्वात मोठ्या अवजड व्यावसायिक मालवाहू विमानांपैकी एक.
|-
| [[बोईंग ७४७-४००एफ]] || बोईंग || [[ॲटलास एर]], [[कॅथे पॅसिफिक कार्गो]], [[ल्युफ्थांसा कार्गो]] || नागरी || जागतिक हवाई मालवाहतुकीचा कणा मानले जाणारे विमान.
|-
| [[इल्यूशिन इल-७६]] || इल्यूशिन || [[रशियन हवाई दल]], [[भारतीय हवाई दल]], [[सिल्क वे वेस्ट एरलाइन्स]] || दोन्ही || कठीण हवामान आणि कच्च्या धावपट्ट्यांवर उतरण्यासाठी प्रसिद्ध सोव्हिएत विमान.
|-
| [[बोईंग सी-१७ ग्लोबमास्टर ३]] || बोईंग / मॅकडोनेल डग्लस || [[अमेरिकन हवाई दल]], [[भारतीय हवाई दल]], [[रॉयल एर फोर्स]] || लष्करी || रणनीतिक आणि धोरणात्मक लष्करी मालवाहतुकीसाठी अत्यंत आधुनिक विमान.
|}

== एकविसावे शतक (२००० – वर्तमान) ==

या शतकात प्रामुख्याने इंधनाची बचत करणारी, पर्यावरणास पूरक आणि डिजिटल तंत्रज्ञानाने युक्त आधुनिक मालवाहू विमाने विकसित केली जात आहेत.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! विमान !! उत्पादक कंपनी !! प्रमुख ३ वापरकर्ते !! वापर (नागरी / लष्करी) !! टिपण
|-
| [[बोईंग ७७७एफ]] || बोईंग || [[फेडेक्स एक्सप्रेस]], [[कतार एरवेज कार्गो]], [[एमिरेट्स स्कायकार्गो]] || नागरी || लांब पल्ल्याच्या अंतरासाठी सर्वाधिक वापरले जाणारे आधुनिक दोन-इंजिनी मालवाहू विमान&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Boeing_777F|title=Boeing 777 Freighter|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;।
|-
| [[एरबस ए३३०-२००एफ]] || एरबस || [[टर्किश कार्गो]], [[इजिप्तएर कार्गो]], [[हाँगकाँग एरलाइन्स]] || नागरी || एरबस कंपनीचे आधुनिक मध्यम आकाराचे मालवाहू विमान.
|-
| [[एरबस ए३५०एफ]] || एरबस || [[सिंगापूर एरलाइन्स]], [[एर फ्रान्स]], [[एस५ एर सर्व्हिसेस]] || नागरी || कार्बन उत्सर्जन कमी करणारे अत्यंत आधुनिक काळातील मालवाहू विमान.
|-
| [[एमब्राएर सी-३९० मिलेनियम]] || एमब्राएर || [[ब्राझिलियन हवाई दल]], [[पोर्तुगीज हवाई दल]], [[हंगेरियन हवाई दल]] || लष्करी || जेट इंजिनवर चालणारे आधुनिक मध्यम आकाराचे लष्करी मालवाहू विमान.
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:विमाने]]
[[वर्ग:मालवाहू विमाने]]
[[वर्ग:विमानवाहतुकीचा इतिहास]]</text>
      <sha1>sxv5a5zphq2x8ykp16seuip9t7ng4xv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697229</id>
      <parentid>2697226</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T08:06:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <origin>2697229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9692" sha1="adq69m34v7mndihgjtithu77v4piar3" xml:space="preserve">{{विस्तार}}
विमानाच्या निर्मिती आणि वापराच्या इतिहासातील विविध टप्प्यांवर मालवाहू (कार्गो) विमानांनी जागतिक व्यापार आणि लष्करी मोहिमांमध्ये अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Cargo_aircraft|title=Cargo aircraft|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;। खालील तक्त्यांमध्ये शतकानुशतके आणि अर्धशतकानुसार प्रमुख मालवाहू विमानांची माहिती दिली आहे.

== विसाव्या शतकाचा पहिला अर्धा भाग (१९०० – १९४९) ==
या काळात प्रामुख्याने प्रवासी विमानांचे रूपांतरण करून किंवा लष्करी वाहतुकीसाठी मालवाहू विमानांची निर्मिती करण्यात आली.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! विमान !! उत्पादक कंपनी !! प्रमुख ३ वापरकर्ते !! वापर (नागरी / लष्करी) !! टिपण
|-
| [[जंकर्स एफ १३]] || जंकर्स || [[जर्मनी]], [[युनायटेड स्टेट्स]], [[रशिया]] || दोन्ही || जगातील पहिले पूर्णपणे धातूपासून बनवलेले नागरी वाहतूक विमान&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Junkers_F_13|title=Junkers F 13|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;।
|-
| [[फोर्ड ट्रायमोटर]] || फोर्ड || [[अमेरिकन एरलाइन्स]], [[पॅन अमेरिकन वर्ल्ड एरवेज]], [[युनायटेड राजतंत्र|लष्कर]] || दोन्ही || प्रारंभीच्या काळात हवाई टपाल आणि मालवाहतुकीसाठी मोठ्या प्रमाणावर वापर.
|-
| [[डग्लस सी-४७ स्कायट्रेन]] || डग्लस एरक्राफ्त् || [[अमेरिकन वायुसेना]], [[रॉयल एर फोर्स]], [[भारतीय वायुसेना]] || लष्करी || दुसऱ्या महायुद्धात आणि बर्लिन एरलिफ्टमध्ये अत्यंत महत्त्वाची भूमिका.
|-
| [[कर्टिस सी-४६ कमांडो]] || कर्टिस-राईट || [[अमेरिकन वायुसेना]], [[चिनी वायुसेना]], [[रिपब्लिक एरलाइन्स]] || दोन्ही || दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान हिमालयावरून ('द हम्प') मालवाहतूक करण्यासाठी प्रसिद्ध.
|-
| [[कन्सोलिडेटेड सी-८७ लिबरेटर एक्सप्रेस]] || कन्सोलिडेटेड एरक्राफ्त् || [[अमेरिकन वायुसेना]], [[रॉयल एर फोर्स]], [[नागरी विमान वाहतूक संघ]] || लष्करी || बी-२४ बाँबर विमानावरून बनवलेले मालवाहू विमान.
|}

== विसाव्या शतकाचा दुसरा अर्धा भाग (१९५० – १९९९) ==

या काळात विशेषतः मोठ्या आकाराची मालवाहू विमाने आणि जेट इंजिनवर चालणाऱ्या अवजड मालवाहू विमानांची निर्मिती झाली.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! विमान !! उत्पादक कंपनी !! प्रमुख ३ वापरकर्ते !! वापर (नागरी / लष्करी) !! टिपण
|-
| [[लॉकहीड सी-१३० हर्क्युलस]] || लॉकहीड मार्टिन || [[अमेरिकन वायुसेना]], [[भारतीय वायुसेना]], [[रॉयल एर फोर्स]] || लष्करी || जगातील सर्वात प्रदीर्घ काळ सतत उत्पादनात असलेले लष्करी मालवाहू विमान&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Lockheed_C-130_Hercules|title=Lockheed C-130 Hercules|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;।
|-
| [[अँतोनोव्ह अन-१२४]] || अँतोनोव्ह || [[व्होल्गा-ड्नेप्र एरलाइन्स]], [[अँतोनोव्ह एरलाइन्स]], [[रशियन वायुसेना]] || दोन्ही || जगातील सर्वात मोठ्या अवजड व्यावसायिक मालवाहू विमानांपैकी एक.
|-
| [[बोईंग ७४७-४००एफ]] || बोईंग || [[ॲटलास एर]], [[कॅथे पॅसिफिक कार्गो]], [[ल्युफ्थांसा कार्गो]] || नागरी || जागतिक हवाई मालवाहतुकीचा कणा मानले जाणारे विमान.
|-
| [[इल्यूशिन इल-७६]] || इल्यूशिन || [[रशियन वायुसेना]], [[भारतीय वायुसेना]], [[सिल्क वे वेस्ट एरलाइन्स]] || दोन्ही || कठीण हवामान आणि कच्च्या धावपट्ट्यांवर उतरण्यासाठी प्रसिद्ध सोव्हिएत विमान.
|-
| [[बोईंग सी-१७ ग्लोबमास्टर ३]] || बोईंग / मॅकडोनेल डग्लस || [[अमेरिकन वायुसेना]], [[भारतीय वायुसेना]], [[रॉयल एर फोर्स]] || लष्करी || रणनीतिक आणि धोरणात्मक लष्करी मालवाहतुकीसाठी अत्यंत आधुनिक विमान.
|}

== एकविसावे शतक (२००० – वर्तमान) ==

या शतकात प्रामुख्याने इंधनाची बचत करणारी, पर्यावरणास पूरक आणि डिजिटल तंत्रज्ञानाने युक्त आधुनिक मालवाहू विमाने विकसित केली जात आहेत.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! विमान !! उत्पादक कंपनी !! प्रमुख ३ वापरकर्ते !! वापर (नागरी / लष्करी) !! टिपण
|-
| [[बोईंग ७७७एफ]] || बोईंग || [[फेडेक्स एक्सप्रेस]], [[कतार एरवेज कार्गो]], [[एमिरेट्स स्कायकार्गो]] || नागरी || लांब पल्ल्याच्या अंतरासाठी सर्वाधिक वापरले जाणारे आधुनिक दोन-इंजिनी मालवाहू विमान&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Boeing_777F|title=Boeing 777 Freighter|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;।
|-
| [[एरबस ए३३०-२००एफ]] || एरबस || [[टर्किश कार्गो]], [[इजिप्तएर कार्गो]], [[हाँगकाँग एरलाइन्स]] || नागरी || एरबस कंपनीचे आधुनिक मध्यम आकाराचे मालवाहू विमान.
|-
| [[एरबस ए३५०एफ]] || एरबस || [[सिंगापूर एरलाइन्स]], [[एर फ्रान्स]], [[एस५ एर सर्व्हिसेस]] || नागरी || कार्बन उत्सर्जन कमी करणारे अत्यंत आधुनिक काळातील मालवाहू विमान.
|-
| [[एमब्राएर सी-३९० मिलेनियम]] || एमब्राएर || [[ब्राझिलियन वायुसेना]], [[पोर्तुगीज वायुसेना]], [[हंगेरियन वायुसेना]] || लष्करी || जेट इंजिनवर चालणारे आधुनिक मध्यम आकाराचे लष्करी मालवाहू विमान.
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:विमाने]]
[[वर्ग:मालवाहू विमाने]]
[[वर्ग:विमानवाहतुकीचा इतिहास]]</text>
      <sha1>adq69m34v7mndihgjtithu77v4piar3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अहिल्यानगर जिल्हा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6703</id>
    <revision>
      <id>2697091</id>
      <parentid>2696458</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T17:58:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pawar shushant</username>
        <id>163177</id>
      </contributor>
      <comment>/* शिक्षण */</comment>
      <origin>2697091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73162" sha1="45x9snazr98p8mii0o06dnirr7o915e" xml:space="preserve">{{बदल}}
'''अहिल्यानगर जिल्हा''' हा भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील सर्वात मोठा जिल्हा आहे. जिल्ह्यात सर्वाधिक साखर कारखाने आहेत. प्रवरानगर येथे आशिया खंडातील पहिला सहकारी साखर कारखाना स्थापन झाला होता. [[शिर्डी]] येथील साईबाबा मंदिर याच जिल्ह्यातील [[राहाता तालुका]] यात आहे.

{{माहितीचौकट भारतीय जिल्हा
|जिल्ह्याचे_नाव = अहिल्यानगर जिल्हा
| स्थानिक_नाव = नगर जिल्हा
|चित्र_नकाशा = Ahmednagar_in_Maharashtra_(India).svg
|अक्षांश- रेखांश =  
|राज्याचे_नाव		= महाराष्ट्र
|विभागाचे_नाव		= [[नाशिक]]
|मुख्यालयाचे_नाव		= [[अहिल्यानगर]]
|तालुक्यांची_नावे		= १. [[अकोले तालुका|अकोले]] २. [[कर्जत तालुका|कर्जत]] ३. [[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]] ४. [[जामखेड तालुका|जामखेड]] ५. [[नगर तालुका|नगर]] ६. [[नेवासा तालुका|नेवासा]] ७. [[पाथर्डी तालुका|पाथर्डी]] ८. [[पारनेर तालुका|पारनेर]] ९. [[राहाता तालुका|राहाता]] १०. [[राहुरी तालुका|राहुरी]] ११. [[शेवगाव तालुका|शेवगाव]] १२. [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]] १३. [[श्रीरामपूर तालुका|श्रीरामपूर]] १४. [[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]
|क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी		= १७,४१३
|लोकसंख्या_एकूण		= ४५,४३,०८०
|जनगणना_वर्ष		= २०११
|लोकसंख्या_घनता		= २६०
|शहरी_लोकसंख्या		= १७.६७%
|साक्षरता_दर		= ८०.२२%
|लिंग_गुणोत्तर		= ९३९
|प्रमुख_शहरे		= [[अहिल्यानगर]], [[श्रीरामपूर]], [[शिर्डी]], [[संगमनेर]] [[श्रीगोंदा]]
|जिल्हाधिकार्यांचे_नाव		= डॉ. पंकज आशिया
|लोकसभा_मतदारसंघाची_नावे	= १.[[अहमदनगर लोकसभा मतदारसंघ|अहमदनगर]] &lt;br /&gt; २.[[शिर्डी लोकसभा मतदारसंघ|शिर्डी]] 
|खासदारांची_नावे		= १. [[निलेश लंके]]&lt;br /&gt; २. [[भाऊसाहेब वाकचौरे]]
|पर्जन्यमान_मिमी		= ५०१.८
|संकेतस्थळ			= https://ahilyanagar.maharashtra.gov.in
|वाहन_नोंदणी=महा-१६, महा-१७
|पालकमंत्री=[[राधाकृष्ण विखे पाटील]]}}

== नामांतर ==
{{माहितीचौकट राज्याधिकारी 
| नाव = पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर
| पदवी = 
| चित्र = Ahilya Bai Holkar.jpg
| चित्र_शीर्षक = महाराणी पुण्यश्लोक  अहिल्यादेवी  होळकर
|}}


महाराष्ट्र राज्य मंत्रिमंडळाने १३ मार्च २०२४ रोजी १८ व्या शतकातील [[अहिल्यादेवी होळकर|मराठा राणी अहिल्यादेवी होळकर]] यांच्या नावावरून अहमदनगर जिल्ह्याचे 'अहिल्यानगर' असे नामकरण करण्यास औपचारिक मान्यता दिली. त्यानंतर 
भारत सरकार ने नाव बदलण्याचे सर्व निकष पूर्ण करून दिनांंक ४ ऑक्टोबर २०२४, अन्वयेे “अहमदनगर” शहराचेे नाव बदलून ते “अहिल्यानगर” असेे केले आणि त्यानंतर महाराष्ट्र सरकार ने लगेच चार दिवसात राजपत्र काढून दिनांक ८ ऑक्टोबर २०२४ रोजी  जिल्हा, तालुका, उपविभाग आणि गाव यांचे नाव बदलून अहिल्यानगर असे केले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ahilyanagar.maharashtra.gov.in|title=Ahilyanagar District website|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nashik/ahmednagar-officially-renamed-ahilyanagar-a-tribute-to-warrior-queen-ahilyabai-holkar/articleshow/114095693.cms|title=Times of india|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== भौगोलिक स्थान ==
[[अहिल्यानगर]] जिल्हा [[महाराष्ट्र]] राज्याच्या पश्चिम भागात आहे. या जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ १७,४१२ किमी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt; असून क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने महाराष्ट्रातील सर्वात मोठा जिल्हा म्हणून ओळखला जातो. या जिल्ह्याच्या उत्तरेस [[नाशिक जिल्हा|नाशिक]] व [[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा|छत्रपती संभाजीनगर]], पूर्वेस [[बीड जिल्हा|बीड]], दक्षिणेस [[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर]] व [[धाराशिव जिल्हा|धाराशिव]] आणि पश्चिमेस [[पुणे जिल्हा|पुणे]] व [[ठाणे जिल्हा|ठाणे]] हे जिल्हे आहेत. [[अहिल्यानगर]] जिल्ह्याला मराठवाड्याचे प्रवेशद्वार म्हणून देखील ओळखले जाते.

[[अकोले तालुका|अकोले तालुक्यातील]] डोंगराळ भागात [[भंडारदरा धरण|भंडारदरा]] येथे [[प्रवरा नदी]]वर १९२६ मध्ये धरण बांधण्यात आले आहे. भारतातील जुन्या धरणांत याचा समावेश केला जातो/आहे. [[मुळा नदी (अहिल्यानगर जिल्हा)|मुळा नदीवर]] जिल्ह्यातील सर्वांत मोठे धरण [[राहुरी तालुका|राहुरी]] तालुक्यात बांधण्यात आले आहे. या प्रकल्पातून [[अहिल्यानगर]] शहराला पाणी पुरवठा केला जातो. येथील जलाशयास [[मुळा धरण|ज्ञानेश्वरसागर]] असे म्हणले जाते. [[अहिल्यानगर]] सिंचनात प्रामुख्याने विहिरींचा वाटा जास्त आहे. भौगोलिक दृष्ट्या या जिल्ह्याची तीन भागात विभागणी होते-
* पश्चिमेकडील डोंगराळ प्रदेश
[[अकोले तालुका]] आणि [[संगमनेर तालुका]] यांचा यात समावेश होतो. अजोबा, बाळेश्वर आणि [[हरिश्चंद्रगड]] यांसोबत अनेक शिखरे याच भागात आहेत. [[कळसूबाई शिखर|कळसूबाई]], जे महाराष्ट्रातील सर्वोच्च शिखर आहे, १६४६ मीटर याच भागात आहे.
* मध्य भागातील पठारी प्रदेश
[[पारनेर तालुका]] आणि [[नगर तालुका]] आणि [[संगमनेर तालुका|संगमनेर तालुक्याचा]], [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा तालुक्याचा]] व [[कर्जत तालुका (अहमदनगर)|कर्जत तालुक्याचा]] काही भर यात मोडतो.
* उत्तरेकडील आणि दक्षिणेकडील पठारी प्रदेश
यात [[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]], [[राहाता तालुका|राहाता]], [[श्रीरामपूर तालुका|श्रीरामपूर]], [[राहुरी तालुका|राहुरी]], [[नेवासा तालुका| नेवासा]], [[शेवगाव तालुका|शेवगाव तालुक्याचा]] उत्तरेकडील प्रभाग येतो. या भागात [[गोदावरी नदी|गोदावरी]], [[प्रवरा नदी|प्रवरा]], [[घोड नदी|घोड]], [[भीमा नदी|भीमा]] आणि [[सीना नदी|सीना]] नद्यांचे खोरे येते.

जिल्ह्याच्या पश्चिमेकडील भागात प्रामुख्याने [[अकोले तालुका|अकोले]] व [[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] तालुक्यांमध्ये [[सह्याद्री|सह्याद्रीच्या]] डोंगररांगा पसरलेल्या आहेत ज्या हरिश्चंद्राच्या डोंगररांगा म्हणून ओळखल्या जातात. महाराष्ट्रातील सर्वांत उंच शिखर [[कळसूबाई शिखर|कळसूबाई]] याच डोंगररांगांमध्ये [[अकोले तालुका|अकोले]] तालुक्यात आहे. जिल्ह्याचा मध्य भाग हा बाळेश्वराचे पठार या नावाने संबोधला जातो. उत्तरेकडे [[गोदावरी नदी|गोदावरी]] नदीचे खोरे आहे तर दक्षिण भाग हा [[घोड नदी|घोड]], [[भीमा]] व [[सीना नदी|सीना]] या नद्यांचे खोरे म्हणून ओळखला जातो.

[[गोदावरी]], [[भीमा]], [[सीना नदी|सीना]], [[मुळा नदी (अहिल्यानगर जिल्हा)|मुळा]] व [[प्रवरा नदी|प्रवरा]] या [[अहिल्यानगर]] जिल्ह्यातील प्रमुख नद्या असून [[आढळा नदी|आढळा]], [[घोड नदी|घोड]], कुकडी या नद्या जिल्ह्यातून वाहतात. बहुतांशी नद्या पश्चिमेकडून पूर्वेकडे वाहतात. [[गोदावरी]] या महाराष्ट्रातील प्रमुख नदीची जिल्ह्यातील लांबी सुमारे १५० कि.मी. आहे. [[प्रवरा नदी|प्रवरा]] व [[गोदावरी नदी|गोदावरी]] नद्यांचा संगम [[नेवासे तालुका|नेवासे]] तालुक्यात प्रवरासंगम येथे होतो.

==हवामान==
[[अहिल्यानगर]] जिल्ह्याचे हवामान प्रामुख्याने उष्ण व कोरडे आहे. पश्चिमेकडील डोंगराळ भागात हवामान थंड आहे. जिल्ह्यात रोजच्या कमाल व किमान तापमानातील तफावत पाहता ती लक्षणीयरित्या जास्त असल्याचे आढळते. जिल्ह्यात पश्चिमेकडून पूर्वेकडे पाऊस कमी कमी होत जातो. प्रामुख्याने जिल्ह्याचा पूर्वेकडील भाग अवर्षणग्रस्त आहे.

== दळणवळण ==
[[नाशिक-पुणे राष्ट्रीय महामार्ग]] (राष्ट्रीय महामार्ग क्र. ६०) हा जिल्ह्यातील [[संगमनेर तालुका|संंगमनेर]] तालुक्यातून जातो. निर्मल - कल्याण (राष्ट्रीय महामार्ग क्र. २२२) हा महामार्ग जिल्ह्यातून जाणारा महत्त्वाचा रस्ता आहे. महाराष्ट्रात सर्वप्रथम (१९४८ मध्ये) महाराष्ट्र राज्य परिवहन महामंडळाची (एस.टी.) बस धावली ती [[अहिल्यानगर]]- [[पुणे]] या मार्गावर. [[अहमदनगर रेल्वे स्थानक|अहिल्यानगर रेल्वे स्थानक]] हे [[दौंड]] - [[मनमाड]] रेल्वेमार्गावरील स्थानक आहे. १९७ कि.मी.चा रेल्वे (ब्रॉडगेज) मार्ग जिल्ह्यात असून [[अहिल्यानगर]] - [[बीड]] - [[परळी]] आणि पुणतांबा- [[शिर्डी]] हेे इतर रेल्वे मार्ग आहेत. [[संगमनेर|संंगमनेरहून]] [[भंडारदरा धरण|भंडारदरा धरणाकडे]] जाताना लागणारा [[विठे|विठे घाट]] व संगमनेरहून पुण्याकडे जाताना लागणारा चंदनापुरी घाट हे जिल्ह्यातील महत्त्वाचे घाट आहेत.

== शिक्षण ==
===विद्यापीठ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! क्र. !!	 विद्यापीठाचे नाव    	 !!       गाव, तालुका !! संकेतस्थळ(वेबसाईट)
|-
|१||महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ||[[राहुरी तालुका|राहुरी]]||https://mpkv.ac.in/
|-
|२||संजीवनी विद्यापीठ||[[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]]||https://www.sanjivani.edu.in/
|}

===अभियांत्रिकी महाविद्यालये===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! क्र. !!	 महाविद्यालयाचे नाव    	 !!       गाव, तालुका !! संकेतस्थळ(वेबसाईट)
|-
|१||डॉ. विठ्ठलराव विखे पाटील अभियांत्रिकी महाविद्यालय अहिल्यानगर ||विळद घाट, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://www.enggnagar.com
|-
|२||विश्वभारती अकादमीचे अभियांत्रिकी महाविद्यालय||सारोळा बद्दी,[[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://vacoea.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250330062328/https://vacoea.com/ |date=2025-03-30 }}
|-
|३||श्री. छत्रपती शिवाजी महाराज अभियांत्रिकी महाविद्यालय||नेप्ती,[[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://www.scoea.org
|-
|४||आडसूळ टेक्निकल कॅम्पस||चास,[[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://sgvssatc.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250617172151/https://sgvssatc.com/ |date=2025-06-17 }}
|-
|५||प्रवरा ग्रामीण अभियांत्रिकी महाविद्यालय||लोणी, [[राहाता तालुका|राहता]]||https://pravaraengg.org.in
|-
|६||राजीव गांधी अभियांत्रिकी महाविद्यालय||कर्जुले हर्या,[[पारनेर तालुका|पारनेर]]||https://www.rgcoe.org
|-
|७||अमृतवाहिनी अभियांत्रिकी महाविद्यालय||अमृतनगर, [[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] ||https://www.avcoe.org
|-
|८||विद्या निकेतन अभियांत्रिकी महाविद्यालय||बोटा,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] ||https://www.vidyaniketanglobal.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250618112259/https://vidyaniketanglobal.com/ |date=2025-06-18 }}
|-
|९ || श्री स्वामी समर्थ इन्स्टिट्यूट ऑफ इंजिनिअरिंग आणि तंत्रज्ञान ||माळवाडी,बोटा,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] ||
|-
|१० ||संजीवनी अभियांत्रिकी महाविद्यालय|| [[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]] ||https://sanjivanicoe.org.in{{मृत दुवा|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
|११ ||परिक्रमा अभियांत्रिकी महाविद्यालय||काष्टी,[[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]] ||https://parikramaengineering.com
|-
|१२||समाजभूषण एकनाथराव ढाकणे अभियांत्रिकी महाविद्यालय||राक्षी,[[शेवगाव तालुका|शेवगाव]] ||https://www.dhakanecoe.co.in
|-
|१३ ||अशोक इन्स्टिट्यूट ऑफ इंजिनिअरिंग आणि टेक्नॉलजी||अशोकनगर,[[श्रीरामपूर  तालुका|श्रीरामपूर]] ||http://ashokengg.co.in/
|}

===वैद्यकीय महाविद्यालय===
{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
! क्र. !!	 महाविद्यालयाचे नाव   !!  	 !!       गाव, तालुका !! संकेतस्थळ(वेबसाईट)
|- 
|१|| पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालय|| MBBS|| [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://pahgmcahilyanagar.org/
|-
|२ || डॉ. विठलराव विखे पाटील फाऊंडेशनचे मेडिकल कॉलेज|| MBBS||विळद घाट, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://www.vimsmch.edu.in/
|-
|३||यशवंतराव चव्हाण मेमोरियल मेडिकल अँड रूरल डेव्हलपमेंट फाऊंडेशनचे डेंटल कॉलेज आणि हॉस्पिटल||BDS||वडगाव गुप्ता रोड, [[अहिल्यानगर]]||https://yashdental.org/
|-
|४   || अहमदनगर होमिओपॅथिक मेडिकल कॉलेज आणि हॉस्पिटल|| BHMS||सावेडी, [[अहिल्यानगर]]||https://www.ahmednagarhomoeopathicmedicalcollege.org/
|-
|५  || काकासाहेब म्हस्के होमिओपॅथिक मेडिकल कॉलेज||BHMS||नागापूर, [[अहिल्यानगर]]||https://kmhmc.org.in/
|-
|६ ||गंगाधरशास्त्री गुणे आयुर्वेद महाविद्यालय||BAMS||विश्रामबाग, माळीवडा [[अहिल्यानगर]]||http://guneayurvedahmednagar.org/
|-
|७ ||डॉ. एन. जे. पॉलबुधे आयुर्वेद कॉलेज, हॉस्पिटल आणि रिसर्च सेंटर|| BAMS||नारायणडोह, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर ]]||http://ayurved.sspmonline.org/

|}
=== फार्मसी ===
{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
! क्र. !!	 महाविद्यालयाचे नाव    	 !!       गाव, तालुका !! संकेतस्थळ(वेबसाईट)
|- 
|१||डॉ. विठ्ठलराव विखे पाटील फाउंडेशन कॉलेज ऑफ फार्मसी||विळद घाट, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://www.vikhepharmacynagar.com
|-
|२||आडसूळ कॉलेज ऑफ फार्मसी||चास, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://www.adsulpharmacy.com
|-
|३||साकेश्वर कॉलेज ऑफ फार्मसी||चास, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://sakeshwarpharmacy.com
|-
|४||अरिहंत कॉलेज ऑफ फार्मसी||सोनेवाडी,केडगाव, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]] ||http://arihantpharmacynagar.org
|-
|५||काकासाहेब मस्के कॉलेज ऑफ फार्मसी||नागापूर, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://kmcop.org.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250621160950/https://kmcop.org.in/ |date=2025-06-21 }}
|-
|६||विश्वभारती अकॅडमी,कॉलेज ऑफ फार्मसी||सारोळा बड्डी, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://vacop.in
|-
|७||एन. एन. सथ्था कॉलेज ऑफ फार्मसी||आनंद धाम रोड, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://rsmcopharmacy.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250621165707/https://rsmcopharmacy.com/ |date=2025-06-21 }}
|-
|८||डॉ. एन.जे. पाऊलबुधे कॉलेज ऑफ फार्मसी||वसंत टेकडी, सावेडी,[[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||http://bpharmacy.sspmonline.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250321124125/http://bpharmacy.sspmonline.org/ |date=2025-03-21 }} http://dpharmacy.sspmonline.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250423071130/http://dpharmacy.sspmonline.org/ |date=2025-04-23 }}
|-
|९||धर्मराज शैक्षणिक प्रतिष्ठानचे फार्मसी कॉलेज||वाळकी, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||
|-
|१०||मुळा एज्युकेशन सोसायटीचे कॉलेज ऑफ फार्मसी||सोनई,[[नेवासा तालुका|नेवासा]]||https://www.mespharmacy.org
|-
|११||त्रिमूर्ती ग्रामीण फार्मसी कॉलेज ||खडके,[[नेवासा तालुका|नेवासा]]||https://trimurtigraminpharmacy.com
|-
|१२||पी. व्ही. बेल्हेकर कॉलेज ऑफ फार्मसी ||भानशिवारे,[[नेवासा तालुका|नेवासा]]||
|-
|१३||शिवाजीराव पवार कॉलेज ऑफ फार्मसी ||पाचेगाव, [[नेवासा तालुका|नेवासा]]||
|-
|१४||श्री. विवेकानंद नर्सिंग होम ट्रस्ट, कॉलेज ऑफ फार्मसी||शिवाजीनगर,राहुरी फॅक्टरी,[[राहुरी तालुका|राहुरी]]||https://www.svnhtcop.edu.in
|-
|१५||श्रीमती सरस्वती वाणी कॉलेज ऑफ फार्मसी||गणेगाव,[[राहुरी तालुका|राहुरी]]||https://prasadgramin.com/mrs-saraswati-wani-college-of-pharmacy
|-
|१६||वाणी कॉलेज ऑफ फार्मसी||गणेगाव,[[राहुरी तालुका|राहुरी]]||https://prasadgramin.com/wani-college-of-pharmacy
|-
|१७||राष्ट्रसंत जनार्दन स्वामी कॉलेज ऑफ फार्मसी|| कोकमठाण,[[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]]||https://pharmacy.rjsgi.com
|-
|१८||संजीवनी कॉलेज ऑफ फार्मास्युटिकल अँड रिसर्च||[[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]]||https://sanjivanipharm.org.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250712214414/http://sanjivanipharm.org.in/ |date=2025-07-12 }}
|-
|१९||डॉ. कोळपे इन्स्टिट्यूट ऑफ फार्मसी||कोळपेवाडी,[[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]]||
|-
|२०||प्रवरा रूरल कॉलेज ऑफ फार्मसी||प्रवरारानगर,लोणी,[[राहाता तालुका|राहता]]||https://prcop.in
|-
|२१||प्रवरा रुरल एज्युकेशन सोसायटीची इन्स्टिट्यूट ऑफ फार्मसी||लोणी खुर्द,[[राहाता तालुका|राहता]]||https://pravara.in/institute-of-pharmacy-loni
|-
|२२||आबासाहेब काकडे कॉलेज ऑफ फार्मसी||बोधेगाव, [[शेवगाव तालुका|शेवगाव]]||http://www.kakadebpharmacy.in
|-
|२३||श्री. लक्ष्मणराव त्र्यंबकराव नाकाडे फार्मसी कॉलेज  ||ढोरजलगाव-पूर्व,[[शेवगाव तालुका|शेवगाव]]||
|-
|२४||मातोश्री मिराताई आहेर कॉलेज ऑफ फार्मसी||कर्जुले हर्या,[[पारनेर तालुका|पारनेर]]||https://mmacop.org
|-
|२५||शांतीनिकेतन कॉलेज ऑफ फार्मसी||धोत्रे बुद्रुक,[[पारनेर तालुका|पारनेर]] ||https://www.shantiniketancollegeofpharmacy.com
|-
|२६||सहकार महर्षी किसनराव वराळ पाटील कॉलेज ऑफ फार्मसी ||निघोज,[[पारनेर तालुका|पारनेर]]||https://www.shraddhaedu.com
|-
|२७||डी.के. औटी कॉलेज ऑफ फार्मसी||[[पारनेर तालुका|पारनेर]]||
|-
|२८||परिक्रमा कॉलेज ऑफ फार्मसी||काष्टी, [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]]||https://parikramapharmacy.com
|-
|२९||साईकृपा इन्स्टिट्यूट ऑफ फार्मसी||घारगाव, [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]]||http://saikrupapharmacy.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250719073451/http://saikrupapharmacy.com/ |date=2025-07-19 }}
|-
|३०||रत्नदीप कॉलेज ऑफ फार्मसी||रत्नापूर, [[जामखेड तालुका|जामखेड]]||https://rpcjamkhed.com
|-
|३१||कै.देवराव दिगंबर वरात कॉलेज ऑफ फार्मसी||साकत, [[जामखेड तालुका|जामखेड]]||
|-
|३२||मातोश्री राधा कॉलेज ऑफ डी.फार्मसी||वीरगाव,[[अकोले तालुका|अकोले]]||https://www.mrcpvirgaon.education
|-
|३३||प्रतिभाताई पवार कॉलेज ऑफ फार्मसी ||वडाळा महादेव, [[श्रीरामपूर तालुका|श्रीरामपूर]]||https://pratibhataipawarcop.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250619031426/https://www.pratibhataipawarcop.com/ |date=2025-06-19 }}
|-
|३४||अशोक कॉलेज ऑफ फार्मसी||अशोकनगर,[[श्रीरामपूर तालुका|श्रीरामपूर]]||
|-
|३५||लोकनेते आप्पासाहेब राजळे कॉलेज ऑफ फार्मसी||आदिनाथनगर,[[पाथर्डी तालुका|पाथर्डी]]||https://pharmacy.dprss.in
|-
|३६||अमृतवाहिनी इन्स्टिट्यूट ऑफ फार्मसी||संगमनेर एस. के.,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]||https://www.amrutdpharm.org
|-
|३७||अमृतवाहिनी कॉलेज ऑफ फार्मसी||संगमनेर एस. के.,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]||https://www.amrutdpharm.co.in{{मृत दुवा|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
|३८||विद्या निकेतन इन्स्टिट्यूट ऑफ फार्मसी अँड रिसर्च सेंटर ||बोटा, [[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] ||https://www.vidyaniketanglobal.com/pharmacy {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230712054626/https://www.vidyaniketanglobal.com/pharmacy/ |date=2023-07-12 }}
|-
|३९||डॉ. इथापे इन्स्टिट्यूट ऑफ फार्मसी||वेल्हाळे,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] ||https://drithapepharmacy.com
|-
|४०||श्री स्वामी समर्थ इन्स्टिट्यूट ऑफ फार्मसी, ||माळवाडी,बोटा, [[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]||
|-
|४१||अश्विन कॉलेज ऑफ फार्मसी||मांची हिल,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]||
|-
|४२ || शारदा कॉलेज ऑफ फार्मसी|| वडगाव गुप्ता, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||
|-
|}

===शेती(एग्रीकल्चर)===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! क्र. !!	 महाविद्यालयाचे नाव    	 !!       गाव, तालुका !! संकेतस्थळ(वेबसाईट)
|-
|१||कृषी महाविद्यालय||विळद घाट, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://www.vikheagrinagar.in/
|-
|२  ||कॉलेज ऑफ ॲग्री. जैव-तंत्रज्ञान|| मदडगाव,[[नगर तालुका|अहिल्यानगर]] ||
|-
|३ ||कृषी महाविद्यालय || मदडगाव,[[नगर तालुका|अहिल्यानगर]] ||
|-
|४ ||मुळा एज्युकेशन सोसायटीचे कृषी महाविद्यालय||सोनई,[[नेवासा तालुका|नेवासा]]||https://coasonai.com/
|-
|५ ||कृषी महाविद्यालय||भानशिवारे,[[नेवासा तालुका|नेवासा]]||https://sbsbssagri.org/
|-
|६ ||डॉ. अण्णासाहेब शिंदे कॉलेज ऑफ अ‍ॅग्री. इंजिनिअरिंग अँड टेक्नॉलॉजी||महात्मा फुले कृषि विद्यापीठ,[[राहुरी तालुका|राहुरी]]||
|-
|७ ||कॉलेज ऑफ ॲग्री. जैव-तंत्रज्ञान||लोणी बुद्रुक,[[राहाता तालुका|राहता]]||https://pravara.in/college-of-agricultural-biotechnology-loni/
|-
|८||कृषी महाविद्यालय ||लोणी बुद्रुक,[[राहाता तालुका|राहता]]|| https://pravara.in/college-of-agriculture-loni/
|-
|९||कृषी व्यवसाय व्यवस्थापन महाविद्यालय ||लोणी बुद्रुक,[[राहाता तालुका|राहता]]||https://pravara.in/business-management-loni/
|-
|१०||कॉलेज ऑफ फूड टेक्नॉलॉजी||खडकेवाके ,[[राहाता तालुका|राहता]]||
|- 
|११  ||साईकृपा कृषी महाविद्यालय ||घारगाव, [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]]||http://saikrupabscagri.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250918004959/http://saikrupabscagri.com/ |date=2025-09-18 }}
|-
|१२  ||साईकृपा अन्न तंत्रज्ञान महाविद्यालय||घारगाव, [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]]||
|-
|१३  ||पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर शासकीय कृषी महाविद्यालय(Goverment )||हळगाव,[[जामखेड तालुका|जामखेड]]||
|-
|१४||कृषी अभियांत्रिकी आणि तंत्रज्ञान महाविद्यालय||मिरजगाव,[[कर्जत तालुका|कर्जत]]||
|-
|१५ ||सदगुरू कृषि महाविद्यालय ||मिरजगाव,[[कर्जत तालुका|कर्जत]] ||
|-
|१६||श्रमशक्ती कृषी महाविद्यालय||मालदाड,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] ||http://sevasanskarsanstha.org.in/Shramshakti%20college%20of%20Agriculture/Home.php
|-
|१७||कृषी अभियांत्रिकी आणि तंत्रज्ञान महाविद्यालय||मालदाड,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] ||http://sevasanskarsanstha.org.in/Sharamshakti%20Engineering%20Technology/Home.php 
|-
|१८||श्रमशक्ती कॉलेज ऑफ फूड तंत्रज्ञान||मालदाड,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] ||http://sevasanskarsanstha.org.in/Sharamshakti%20Food%20Technology/index.php
|-
|१९||सहकार महर्षी भाऊसाहेब थोरात कृषी महाविद्यालय|| अमृतनगर, [[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] ||https://www.amrutagri.assvs.org/
|-
|२०||वृंदावन कृषी महाविद्यालय ||गुंजाळवाडी,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] || https://drsgiagri.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250710022841/http://drsgiagri.org/ |date=2025-07-10 }}
|-
|२१||कृषी व्यवसाय व्यवस्थापन महाविद्यालय||गुंजाळवाडी,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] || https://drsgilmdp.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250717185415/http://drsgilmdp.org/ |date=2025-07-17 }}
|-
|}

== विशेष ==
मराठी भाषेतील सार्वकालिक सर्वोत्कृष्ट ग्रंथ म्हणजे ग्रंथराज [[ज्ञानेश्वरी]]. ज्या ज्ञानेश्वरीची एक तरी ओवी अनुभवावी असे म्हणले जाते, तो ग्रंथ अहिल्यानगर जिल्ह्यातील श्रीक्षेत्र [[नेवासा|नेवासे]] येथे संत ज्ञानेश्वरांनी लिहिला. या आध्यात्मिक वैशिष्ट्यांसह आज अहिल्यानगर महाराष्ट्रात सर्वाधिक क्षेत्रफळ असलेला जिल्हा, सर्वाधिक सिंचन क्षेत्र असलेला आणि सर्वाधिक सहकारी साखर कारखाने असलेला जिल्हा अशी वैशिष्ट्ये दिमाखाने मिरवत आहे.

अहिल्यानगर  जिल्हा सहकारी साखर कारखान्यांचा मूल स्रोत म्हणून! [[डॉ. विठ्ठलराव विखे-पाटील]] यांनी जिल्ह्यात प्रवरानगर (लोणी) येथे राज्यातील पहिली सहकारी पतपेढी (लोणी-बुद्रुक सहकारी पतपेढी) सुरू केली (१९२३), तसेच राज्यातील पहिला सहकारी साखर कारखाना स्थापन केला (जून १९५०) आणि सहकार या तत्त्वाची मुहूर्तमेढ राज्यात रोवली गेली. अर्थतज्ज्ञ [[धनंजय रामचंद्र गाडगीळ]] या कारखान्याचे पहिले अध्यक्ष होते. या पहिल्या यशस्वी प्रयोगानंतर सहकारी साखर कारखान्यांची एक साखळीच राज्यात निर्माण झाली. एक सहकारी साखर कारखाना आणि त्या भोवतीच्या परिसराचा शैक्षणिक, औद्योगिक व सोयी सुविधांचा विकास अशी परंपरा महाराष्ट्रात निर्माण झाली.

'राळेगणसिद्धी' या खेड्याने जिल्ह्याने जलव्यवस्थापनाचा एक आदर्श निर्माण केला, तर 'हिवरे बाजार' हे आदर्श खेडे म्हणून नावारूपास आले. तसेच पाथर्डी तालुक्यातील 'मढी' हे शहर 'कानिफनाथगड' म्हणून प्रसिद्ध आहे. नाथसंप्रदयाचा पाया येथेच रचलेला आढळून येतो.
[[चित्र:Kanifnath temple madhi.jpg|इवलेसे]]
==अहिल्यानगर जिल्ह्यातील साखर कारखाने==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! क्र. !!	 कारखान्याचे नाव    	 !!       गाव, तालुका
|-
|१||पद्मश्री डॉ.विठ्ठलराव विखे पाटील सहकारी साखर कारखाना,||प्रवरानगर, [[राहता तालुका |राहता]]
|-
| २ ||	श्री गणेश सहकारी साखर कारखाना   	 ||               गणेशनगर, [[राहाता तालुका|राहाता]]
|-
| ३ || 	मुळा सहकारी साखर कारखाना   ||	           सोनई,  [[नेवासा तालुका|नेवासा]]
|-
| ४ ||	लोकनेते मारुतीराव घुले पाटील ज्ञानेश्वर सहकारी साखर कारखाना   	  ||              भेंडा, [[नेवासा तालुका|नेवासा]]
|-
|५||स्वामी समर्थ शुगर अँड अ‍ॅग्रो इंडस्ट्रीज लि.||माळेवाडी, वरखेड, [[नेवासा तालुका |नेवासा]]
|-
| ६ ||	अगस्ती सहकारी साखर कारखाना लि.   ||     अगस्तीनगर, [[अकोले तालुका|अकोले]]
|-
| ७ ||	अशोक सहकारी साखर कारखाना लि.   	   ||             अशोकनगर, [[श्रीरामपूर तालुका|श्रीरामपूर]]
|-
| ८ ||	डॉ. बाबुराव बापूजी तनपुरे सहकारी साखर कारखाना लि.   	   ||             शिवाजीनगर, [[राहुरी तालुका|राहुरी]]
|-
|९||प्रसाद शुगर अँड ऍग्रो प्रॉडक्ट्स लिमिटेड||वांबोरी, [[राहुरी तालुका| राहुरी]]
|-
| १० ||	सहकारमहर्षी भाऊसाहेब थोरात सहकारी साखर कारखाना लि.   	  ||                      अमृतनगर, [[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]
|-
|११||श्री गजानन महाराज शुगर लि., (जुने नाव युटेक शुगर लि.)||कवठे मलकापूर, [[संगमनेर तालुका |संगमनेर]]
|-
| १३ ||	गंगामाई इंडस्ट्रीज अँड कन्स्ट्रक्शन प्रायव्हेट लिमिटेड   	 ||               गंगामाई, हरीनगर, [[शेवगाव तालुका|शेवगाव]]
|-
|१३||संघर्षयोद्धा बबनराव ढाकणे केदारेश्वर सहकारी साखर कारखाना||सुमननगर, बोधेगाव, [[शेवगाव तालुका |शेवगाव]]
|-
| १४ ||	बारामती ॲग्रो (युनिट क्र. 3) जय श्रीराम शुगर अँड ॲग्रो प्रॉडक्ट्स लि.        ||                	हळगाव, [[जामखेड तालुका|जामखेड]]
|-
| १५ ||	श्री अंबिका शुगर प्रायव्हेट लिमिटेड   	||                अंबिकानगर, [[कर्जत तालुका (अहिल्यानगर)|कर्जत]]
|-
| १६ ||	कर्मवीर शंकरराव काळे सहकारी साखर कारखाना   	||                गौतमनगर कोळपेवाडी, [[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]]
|-
|१७||सहकार महर्षी शंकरराव कोल्हे सहकारी साखर कारखाना (संजीवनी) ||सहजानंदनगर,शिंगणापूर [[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]]
|-
|१८||पियुष शुगर अँड पावर प्रायव्हेट लिमिटेड||वाळकी देऊळगाव सिद्धी, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]
|-
|१९|| कर्मयोगी कुंडलिकराव रामराव जगताप पाटील कुकडी सहकारी साखर कारखाना || पिंपळगाव पिसा, [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]]
|-
|२०||ओंकार शुगर अँड अलाइड इंडस्ट्रीज प्रा. लि. (युनिट-७)|| देवदैठण, [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]]
|-
|२१||गौरी शुगर अँड डिस्टिलरीज प्रायव्हेट लिमिटेड (युनिट क्र. ०४)|| हिरडगाव, [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]]
|-
|२२||सहकार महर्षी शिवाजीराव नारायणराव नागवडे सहकारी साखर कारखाना लि.|| श्रीगोंदा फॅक्टरी, [[श्रीगोंदा तालुका |श्रीगोंदा]]
|-
|२३||श्री वृद्धेश्वर सहकारी साखर कारखाना||आदिनाथनगर, [[पाथर्डी तालुका |पाथर्डी]]
|-
|२४||श्री क्रांती शुगर अँड पॉवर लिमिटेड||देवीभोयरे,[[पारनेर तालुका |पारनेर]]
|-
|२५||कृषीनाथ ग्रीन एनर्जी लिमिटेड, (संचालित सोपानराव बाळकृष्ण ढसाळ अ‍ॅग्रो पॉवर लिमिटेड,||ढवळपुरी, [[पारनेर तालुका| पारनेर]] 
|}

== ऐतिहासिक महत्तव ==
पूर्वीच्या काळात या भागावर असलेल्या [[निजामशहा (अहमदनगर)|निजामशाही]] व [[मोगल]] साम्राज्याचे वर्चस्व लक्षात येते. रामायणकाळात [[अगस्त्य|अगस्ती]] ऋषींनी [[विंध्य]] पर्वत ओलांडून गोदावरी नदीच्या किनाऱ्यावर वसाहत स्थापन केल्याचे आणि त्यांची व श्रीरामाची भेट झाल्याचे मानले जाते. आणखी महत्त्वाचे म्हणजे महाराष्ट्रामध्ये पहिली मानवी वसाहत याच जिल्ह्यात प्रवरा व [[गोदावरी]] नद्यांच्या किनाऱ्यावर झाली, असा निष्कर्ष पुण्याच्या डेक्कन कॉलेजने नेवासातील उत्खननानंतर काढला आहे. भारतीय पुरातत्त्व विभागाने श्रीरामपूर तालुक्यातील [[दायमाबाद]] येथे केलेल्या उत्खननातून या जिल्ह्यात [[सिंधु संस्कृती|सिंधु संस्कृतीचे]] अस्तित्त्व सिद्ध झालेले आहे.

=== निजामशाही ===
{{मुख्य|निजामशाही}}
१५ व्या शतकाच्या शेवटी, इ.स. १४८६ मध्ये तत्कालीन [[बहामनी सल्तनत|बहामनी राज्याचे]] पाच तुकडे झाले. त्यामधून फुटून निघालेल्या मलिक अहमदशहा बहिरी या निजामशहाने मे, १४९० मध्ये सीना नदीकाठी शहर वसवण्यास सुरुवात केली. याच्या नावावरूनच या शहराला अहमदनगर असे नाव पडले. इ.स. १४९४ मध्ये शहर रचना पूर्ण होऊन अहमदनगर निजामशहाची राजधानी बनले. या शहराची तुलना त्या काळी [[कैरो]], [[बगदाद]] या समृद्ध शहरांशी केली जात असे. अहमदशहा, बुऱ्हाणशहा, [[चांदबिबी|सुलताना चांदबिबी]] यांची कारकीर्द असणारी निजामशाही येथे इ.स. १६३६ पर्यंत टिकली.

निजामशाहीच्या पडत्या काळात [[शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांचे]] वडील [[शहाजीराजे भोसले]] यांनी छोट्या मूर्तझा निजामशहाला मांडीवर घेऊन नगरचा कारभार पाहिला. पुढे काही काळ नगरने मराठेशाही व शहाजहान बादशहाची मोगलशाही अनुभवली. १७५९ मध्ये अहमदनगर पेशव्यांकडे आले आणि १८०३ मध्ये ते इंग्रजांच्या ताब्यात गेले. १८१८ पासून अहिल्यानगर वर पूर्णपणे इंग्रजांचा अंमल होता. १८२२ मध्ये ब्रिटिशांनी अहमदनगर जिल्ह्याची स्थापना केली.

पुण्यश्लोक राजमाता [[अहिल्यादेवी होळकर|अहिल्याबाई होळकर]] यांचा जन्म याच नगर जिल्ह्यातील चौंडी ता.जामखेड या गावी झाला. त्यांचे वडील मानकोजी शिंदे हे चौंडी ता.जामखेड या गावाचे पाटील होते. अहिल्यादेवींचे बालपण याच गावात गेले. त्या शिवभक्त होत्या. पुढे मराठा साम्राज्याचे इंदौर संस्थानच्या खंडेराव होळकर यांच्याशी त्यांचा विवाह झाला. त्या सुभेदार राजे मल्हारराव होळकर यांच्या त्या सून होत. त्यांच्या नंतर अहिल्यादेवी ह्या मध्य भारताच्या माळवा राज्याच्या महाराणी म्हणून 28 वर्ष राज्यकारभार सांभाळला.त्यांनी भारत देशात ठिकठिकाणी मंदिरे, धर्मशाळा, घाट, पाणपोई- विहिरी, बारवे, अन्नछत्रे उभारले.

=== भारत छोडो आंदोलन ===
इ.स. १९४२ च्या चलेजाव आंदोलनाच्या काळात [[पंडित जवाहरलाल नेहरू]], [[सरदार वल्लभभाई पटेल]], [[मौलाना आझाद]], डॉ. पी.सी. घोष इत्यादी राष्ट्रीय नेते नगरमधील भुईकोट किल्ल्यात बंदिवासात होते. डिस्कव्हरी ऑफ इंडिया हा प्रसिद्ध ग्रंथ पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी याच किल्ल्यात लिहिला. या ग्रंथाची काही हस्तलिखिते आजही येथे पाहण्यास मिळतात. याच किल्ल्यात डॉ. पी.सी. घोष यांनी हिस्ट्री ऑफ एन्शंट इंडियन सिव्हिलायझेशन हा ग्रंथ शब्दबद्ध केला. तसेच [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांनी थॉट्स ऑफ पाकिस्तान व [[मौलाना आझाद]] यांनी [[गुबार - ए - खातिर]] हे ग्रंथ याच शहरात लिहिले.

== राजकीय संरचना ==
अहिल्यानगर जिल्ह्यात २ लोकसभा मतदारसंघ असून १२ विधानसभा मतदारसंघ आहेत.

=== अहमदनगर लोकसभा मतदारसंघ ===
हा मतदारसंघ अहमदनगर शहर विधानसभा मतदारसंघ, [[कर्जत जामखेड विधानसभा मतदारसंघ|कर्जत-जामखेड]], [[पारनेर विधानसभा मतदारसंघ|पारनेर]], [[राहुरी विधानसभा मतदारसंघ|राहुरी]], [[शेवगाव विधानसभा मतदारसंघ|शेवगाव-पाथर्डी]] व [[श्रीगोंदा विधानसभा मतदारसंघ|श्रीगोंदा]] या विधानसभा मतदारसंघांचा बनला आहे.

=== शिर्डी लोकसभा मतदारसंघ ===
हा इ.स. २००९ पासून अनुसूचित जातींसाठी राखीव असलेला लोकसभा मतदारसंघ [[श्रीरामपूर विधानसभा मतदारसंघ|श्रीरामपूर]], [[शिर्डी विधानसभा मतदारसंघ|शिर्डी]], [[अकोले विधानसभा मतदारसंघ|अकोले]], [[संगमनेर विधानसभा मतदारसंघ|संगमनेर]], [[कोपरगाव विधानसभा मतदारसंघ|कोपरगाव]], [[नेवासा विधानसभा मतदारसंघ|नेवासा]] या विधानसभा मतदारसंघांचा बनला आहे.

=== जिल्ह्यातील विधानसभा मतदारसंघ ===
* [[अहमदनगर शहर विधानसभा मतदारसंघ]]
* [[पारनेर विधानसभा मतदारसंघ]] 
* [[कर्जत जामखेड विधानसभा मतदारसंघ]] 
* [[पाथर्डी-शेवगाव विधानसभा मतदारसंघ]] 
* [[श्रीगोंदा विधानसभा मतदारसंघ]] 
* [[श्रीरामपूर विधानसभा मतदारसंघ]] 
* [[राहुरी विधानसभा मतदारसंघ]] 
* [[शिर्डी विधानसभा मतदारसंघ]] 
* [[अकोले विधानसभा मतदारसंघ]] 
* [[कोपरगाव विधानसभा मतदारसंघ]] 
* [[नेवासा विधानसभा मतदारसंघ]], 
* [[संगमनेर विधानसभा मतदारसंघ]]

:तसेच जिल्ह्यात ७५ जिल्हा परिषद मतदारसंघ असून, १५० पंचायत समिती मतदारसंघ आहेत.

== शेती ==
ज्वारी हे या जिल्ह्यातील प्रमुख पीक असून ते दोन्ही हंगामांत घेतले जाते. ऊस हेदेखील महत्त्वाचे पीक असून जिल्ह्यातील साखर कारखान्यांची संख्या ही महाराष्ट्रात सर्वाधिक आहे. अलीकडच्या काळात जिल्ह्यात  द्राक्ष, मोसंबी, डाळिंब या फळांचे तसेच सूर्यफुलाचे क्षेत्र व उत्पादन वाढते आहे. जिल्ह्यातील शेवंतीची फुले ही महाराष्ट्रात प्रसिद्ध आहेत. राज्याबाहेरही शेवंतीला मागणी असते. जिल्ह्यात [[श्रीरामपूर]] येथे मोसंबी संशोधन केंद्र आहे.

कृषी व शैक्षणिकदृष्ट्या अहिल्यानगर जिल्ह्याचे सर्वांत महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे [[राहुरी]] येथे स्थापन झालेले, महाराष्ट्रातील पहिले कृषी विद्यापीठ म्हणजेच [[महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ]] होय. या ठिकाणी कृषीविषयक विविध अभ्यासक्रम शिकवले जातात तसेच अनेक पिकांबाबत संशोधन केले जाते. या विद्यापीठाने संशोधन करून वापरात आणलेल्या विविध पिकांच्या जाती राज्यातील शेतकऱ्यांमध्ये लोकप्रिय आहेत.

अकोले तालुक्यात प्रवरा नदीवर बांधण्यात आलेले [[भंडारदरा धरण]], राहुरीजवळ बारागाव नांदूूूर येथील [[मुळा धरण]] हे जिल्ह्यातील प्रमुख सिंंचन प्रकल्प आहेत.

== अहिल्यानगर जिल्ह्यातील पर्यटनस्थळे ==
===धार्मिक स्थळे===
* [[मोहटादेवी|जगदंबा देवी सार्वजनिक देवस्थान ट्रस्ट, मोहटे ता. पाथर्डी जि. अहिल्यानगर]]
* [[विशाल गणपती]] मंदिर, माळीवाडा, अहिल्यानगर
* स्वयंभू निद्रिस्त गणपती मंदिर, आव्हाणे बु, शेवगाव.
* श्री हरिहरेश्वर कैलाश गमन देवस्थान, महादेव दर्रा (तोंडोळी)
* कान्होबा उर्फ कानिफनाथ देवस्थान, मढी, पाथर्डी.
* बहिरीआई व सेवालाल महाराज देवस्थान,सेवानगर तांडा, तोंडोळी (पाथर्डी)
* श्री अनखिरी देवी मंदिर, धानोरा (फक्रबाद), जामखेड, अहिल्यानगर
* रेणूका माता मंदिर, धामणगाव देवी
* [[अमृतेश्वर मंदिर]], [[रतनवाडी]]
* जगदंबा मंदिर / मोहटादेवी मंदिर, पाथर्डी 
* दुर्गामाता मंदिर शिराळ, पाथर्डी
* [[जगदंबामाता मंदिर, टाहाकरी]]
* जगदंबा देवी मंदिर, राशिन
* श्री ढोकेश्वर मंदिर, टाकळी ढोकेश्वर
* [[भगवानगड]], ता. पाथर्डी जि. अहिल्यानगर
* [[रेणुकामाता मंदिर, केडगाव]]
* [[शनी-शिंगणापूर]] 
* साईबाबा मंदिर, [[शिर्डी]]
* पैस खांब मंदिर, नेवासा
* वृद्धेश्वर शिव मंदिर, घाटशिरस
* विठ्ठल मंदिर, पळशी (पारनेर)
* श्री कोरठण खंंडोबा मंदिर, पिंपळगाव रोठा 
* [[सिद्धटेक]]
* गोरक्षनाथ मंदिर, मांजरसुंबा 
* [[देवगड (नेवासा)]]
* साईबाबा तपोभूमी मंदिर, कोपरगाव
* शुक्राचार्य मंदिर, कोपरगाव 
* भगवती माता मंदिर, कोल्हार
* वाकडी. श्री क्षेत्र खंंडोबा मंदिर (वाकडी खंंडोबाची)
* कुशाबाबा देवस्थान (सातवड)
* ढोलेश्वर देवस्थान (सातवड)

=== ऐतिहासिक वारसा असलेली स्थळे ===
* [[अहिल्यानगर किल्ला]]
* सलाबत खान कबर
* [[चांदबिबी महाल]]
* फराहबक्ष महाल, अहिल्यानगर शहर
* धर्मवीरगड (पेडगाव किल्ला)
* किल्ले शिवपट्टन, खर्डा निजामकालीन गढी
* कानिफनाथ गड, मढी, छत्रपती संभाजी महाराजांच्या पत्नी येसूबाईंनी या गडाचे बांधकाम केले.

=== निसर्गपर्यटन स्थळे ===
* [[भंडारदरा धरण]]
* [[हरिश्चंद्रगड]]
* [[कळसूबाई शिखर]]
* रेहेकुरी काळवीट अभयारण्य
* रांजणखळगे, निघोज
* डोंगरगण (अहिल्यानगर)
* पेमगिरी (संगमनेर) - वडाचे झाड
* साईबन, अहिल्यानगर
* [[मुळा धरण]]

== महत्त्वाची ठिकाणे ==
*'''कोकमठाण''' - विश्वात्मक जंगलीदास महाराज आश्रम
*'''पुणतांबा''' - गोदावरी नदीच्या तीरावरील प्राचीन तीर्थक्षेत्र. संत चांगदेव महाराजांची समाधी.
*'''मढी''' - श्री कानिफनाथ समाधी मंदिर 
*'''साकुरी''' - सदगुरू उपासनी महाराज आश्रम 
*[[राळेगण सिद्धी]] व [[हिवरे बाजार]] - संपूर्ण भारतात प्रसिद्ध असलेली आदर्श गावे. 
*[[दायमाबाद]]- पुरातत्त्वीय उत्खनन स्थळ
*'''राशिन -''' श्री जगदंबा देवी मंदिर संपूर्ण महाराष्ट्रातील लाखो भाविकांचे श्रद्धास्थान व कुलदैवत. 

== अहिल्यानगर जिल्ह्यातील तालुके ==
अहमदनगर जिल्ह्यात एकूण ४ उपविभाग आणि १४ तालुके आहेत.

# [[अकोले तालुका|अकोले]] ([[संगमनेर उपविभाग]])
# [[कर्जत तालुका (अहमदनगर)|कर्जत]] ([[कर्जत उपविभाग]])
# [[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]] ([[संगमनेर उपविभाग]])
# [[जामखेड तालुका|जामखेड]] ([[कर्जत उपविभाग]])
# [[नगर तालुका|नगर]] ([[अहिल्यानगर उपविभाग]])
# [[नेवासा तालुका|नेवासा]] ([[श्रीरामपूर उपविभाग]])
# [[पाथर्डी तालुका|पाथर्डी]] ([[अहिल्यानगर उपविभाग]])
# [[पारनेर तालुका|पारनेर]] ([[अहिल्यानगर उपविभाग]])
# [[राहाता तालुका|राहाता]] ([[श्रीरामपूर उपविभाग]])
# [[राहुरी तालुका|राहुरी]] ([[श्रीरामपूर उपविभाग]])
# [[शेवगाव तालुका|शेवगाव]] ([[अहिल्यानगर उपविभाग]])
# [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]] ([[अहिल्यानगर उपविभाग]]) नवीन रचनेनुसार
# [[श्रीरामपूर तालुका|श्रीरामपूर]] ([[श्रीरामपूर उपविभाग]])
# [[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] ([[संगमनेर उपविभाग]])

नवीन रचनेनुसार श्रीगोंदा (पूर्वीचा [[कर्जत उपविभाग]]) व पारनेर यांचे एकत्रित उपविभागीय कार्यालय अहिल्यानगर येथे स्थापण्यात आले आहे.

[[अहिल्यानगर]] शहरापासून १२ किमी अंतरावर चांदबीबीचा महाल आहे ती एक ऐतिहासिक वास्तू आहे, तसेच शहराच्या पूर्वेस भातोडी या ठिकाणी तलाव आहे त्या तलावाची भिंत [[शाहू महाराज|छत्रपती शाहू महाराज]] यांनी एका युद्धाच्या वेळी फोडली होती व त्या पाण्याच्या प्रवाहाने विरोधी सैन्य वाहून गेले होते असा इतिहास सांगितला जातो तसेच तिथे शहाजी राजे यांचे बंधू शरीफजी राजे यांची समाधी देखील आहे.

तसेच प्रसिद्ध अभिनेते सदाशिव अमरापूरकर यांनी [[अहिल्यानगर]] शहरात वास्तव्य केलेले आहे. राष्ट्रसंत आचार्य आनंद ऋषिजी महाराज यांचे जन्मगाव देखील याच जिल्ह्यात [[पाथर्डी तालुका|पाथर्डी]] तालुक्यातील चिचींडी या गावी झालेला आहे.

स्वराज्याचे गुप्तहेर खात्याचे प्रमुख बहिर्जी नाईक यांचे पूर्वजांचे मूळ गाव [[पारनेर]] तालुक्यातील हंगा आहे अशी ही आख्यायिका आहे. माजी मुख्यमंत्री सुशील कुमार शिंदे यांनी याच जिल्ह्यातून निवडणूक लढवली होती. जायकवाडी धरण हे [[अहिल्यानगर]] जिल्ह्यातील [[शेवगाव]] तालुक्यातील जायकवाडी या ठिकाणी आहे.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{भौगोलिक स्थान
|मध्य    = अहिल्यानगर जिल्हा
|उत्तर     = [[नाशिक जिल्हा]]
|ईशान्य = [[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा]]
|पूर्व      = [[बीड जिल्हा]]
|आग्नेय = [[धाराशिव जिल्हा]]
|दक्षिण     = [[सोलापूर जिल्हा]]
|नैऋत्य = [[पुणे जिल्हा]]
|पश्चिम      = [[ठाणे जिल्हा]]
|वायव्य = [[नाशिक जिल्हा]]
}}

{{महाराष्ट्रातील जिल्हे}}
{{अहिल्यानगर जिल्हा}}

[[वर्ग:अहिल्यानगर जिल्हा]]
[[वर्ग:नाशिक विभागातील जिल्हे]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील जिल्हे]]</text>
      <sha1>45x9snazr98p8mii0o06dnirr7o915e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>धुळे जिल्हा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6711</id>
    <revision>
      <id>2697280</id>
      <parentid>2681763</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T09:29:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* शेती व उद्योग */</comment>
      <origin>2697280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16175" sha1="qb7u4vl8h1jej116juo4ni0zvhl0vo7" xml:space="preserve">{{संदर्भ कमी}}
{{जिल्हा सूचना|जिल्हा_नाव=धुळे}}
{{विकिडेटा माहितीचौकट}}

'''धुळे जिल्हा''' हा [[उत्तर महाराष्ट्र|उत्तर महाराष्ट्रातील]] एक प्रमुख जिल्हा मानला जातो. पांंझरा नदी ही या जिल्ह्याची प्रमुख नदी आहे.

धुळे जिल्ह्यात चार तालुके आहेत- [[धुळे तालुका|धुळे]], [[शिरपूर]], [[साक्री]] व [[शिंदखेडा]]. धुळे जिल्ह्याचे एकूण क्षेत्रफळ ८०६१ चौ.किमी आहे. जिल्ह्याची सिमा पुर्वेकडे [[जळगाव जिल्हा]], दक्षिणेकडे [[नाशिक जिल्हा]], पश्चिमेकडे [[नंदुरबार जिल्हा]] व [[गुजरात]] राज्य आणि उत्तरेला [[मध्य प्रदेश]] राज्याला लागून आहे.

== लोकसंख्या ==
या जिल्ह्याची लोकसंख्या २०,४८,७८१ इतकी असून त्यात पुरुष १०,५५,६६९ महिला ९,९२,११२ असे प्रमाण आहे.  जिल्ह्याची साक्षरता ७४.६१% आहे. धुळे जिल्ह्यात [[मराठी]] व [[अहिराणी बोलीभाषा|अहिराणी]] या भाषा बोलल्या जातात.   धुळे जिल्ह्यात सोनगीर, नरडाणा,बोराडी , सांगवी, थाळनेर, पिंपळनेर, कुसुंबा, अर्थे, निजामपूर, दुसाणे, म्हसदी, मालपुर, कासारे, दहिवेल व कापडने ही महत्त्वाची गावे व उपनगर आहेत

== पर्जन्यमान ==
जिल्ह्याचे तापमान कमाल ४३° सेल्सियस  तर किमान ४° सेल्सियस इतके असून सरासरी पाऊस ६०० मिमी इतका पडतो.

== संस्कृती ==
जिल्ह्यात कीर्तन, टिपरी नृत्य, लोकनाट्य ([[तमाशा]]) या लोककला प्रसिद्ध आहेत.धुळे जिल्ह्यात [[मराठी]] व अहिराणी(खान्देशी) बोली बोलल्या जातात.

== शेती व उद्योग ==
पाण्याच्या अभावामुळे धुळे जिल्ह्यात मोठया प्रमाणावर कोरडवाहू शेती केली जाते. बागायती शेतीचे प्रमाण फक्त १८१३ हेक्टरपुरतं मर्यादित आहे. शासनाच्या ११ मध्यमवर्गीय जलसिंचन प्रकल्पामुळे ५१,५९७ हेक्टर जमीन जलसिंचनाखाली आली आहे. अनेक गावात जिल्ह्यातील प्रमुख नद्यांमधून तसेच पांझरा कान नदीवरील अक्कलपाडा धरणामधून शेतीला पाणी पुरवठा केला जातो. प्रमुख पिके - [[ज्वारी]], बाजरी, हरभरा, तूर, मूग, उडीद, कापूस, मिरची, [[गहू]], [[ऊस]] ई . आहेत.धुळे जिल्हा हा येथील शुद्ध दुधाकरीता सर्वत्र प्रसिद्ध आहे. असे म्हणतात की, कधी काळी, दिल्लीमधील ग्राहक धुळ्याच्या दुधाकरीता वाट पाहत असत. धुळे जिल्ह्यातील [[दोंडाईचा]] हे महाराष्ट्रातील एकमेव शहर आहे की जिथे, मक्यापासून [[ग्लुकोज व फ्रुक्टोज|ग्लुकोज]], [[साखर]] आणि [[खाद्यतेल]] तसेच अन्य पदार्थ बनवले जातात. धुळे जिल्हा कापूस, मिरची, ज्वारी, बाजरी, भात, मिरची, ऊस, केळी, द्राक्ष ह्यांच्या उत्पादनाकरीता सर्वत्र प्रसिद्ध आहे. जिल्ह्यात २ मोठे उद्योग आहेत तर ९ मध्यम उद्योग व १३२ लघुद्योग संस्था आहेत.

== वस्तीविभागणी ==
{{Pie chart
| caption = धुळे जिल्हा लोकसंख्या (वयोगटानुसार - २०११)
| thumb = right
| label1 = ०-६ वर्षे (बालक)
| value1 = 273507
| color1 = #FF9999
| label2 = ७ ते ६४ वर्षे (कार्यरत व युवा वयोगट)
| value2 = 1640000
| color2 = #66CDAA
| label3 = ६५ वर्षे व पुढे (ज्येष्ठ नागरिक)
| value3 = 137355
| color3 = #FFD700
}}
२०११ च्या जनगणनेनुसार धुळे जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या २०,५०,८६२ एवढी असून त्यात १०,५४,०३१ पुरुष आणि ९,९६,८३१ महिलांचा समावेश आहे&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/336-dhule.html|title=Dhule District Population Census 2011|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;। या जिल्ह्यात लिंगगुणोत्तर दर हजारी ९४६ महिला असे आहे, तर बाल लिंगगुणोत्तर (० ते ६ वयोगट) दर हजारी ८९८ मुली एवढे नोंदवले गेले आहे&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/336-dhule.html|title=Dhule District Sex Ratio Census 2011|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;। धुळे जिल्ह्याचा एकूण साक्षरता दर ७२.८०% असून यामध्ये पुरुष साक्षरता ७९.५०% आणि महिला साक्षरता ६५.७७% आहे&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/336-dhule.html|title=Dhule District Literacy Census 2011|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;। जिल्ह्याची सुमारे ७२.१६% लोकसंख्या ग्रामीण भागात तर २७.८४% लोकसंख्या शहरी भागात राहते&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/336-dhule.html|title=Dhule District Rural Urban Demographics|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;। सामाजिक संरचनेच्या दृष्टीने जिल्ह्यात अनुसूचीत जमातीची (ST) लोकसंख्या लक्षणीय म्हणजेच सुमारे ३१.५६% आहे&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://village.trendswe.com/maharashtra/dhule|title=Dhule District SC and ST Demographics|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;।

== वाहतूक ==
दळणवळणाची साधने-रेल्वे स्थानकांची संख्या: १२ (मध्य रेल्वे.-५, पश्चिम रेल्वे-७),रस्ते: राष्ट्रीय महामार्ग: धुळे जिल्ह्यातून राष्ट्रीय महामार्ग क्र.३ आणि क्र. ६ जातात.

== पर्यटन स्थळे ==
[[File:अक्कलपाडा धरन.jpg|thumb|अक्कलपाडा धरण]]
लळिंग किल्ला, पूर्व पश्चिम गेलेल्या गाळणा टेकड्यावर लळिंग किल्ला आहे लळिंग कुरण, शिरपूरचे बालाजी आणि महादेव मंदिर, देवपूरचे स्वामीनारायण मंदिर, धरणे, शिरपूरचे बिजासन (विंध्यावासिनी) देवी मंदिर, नकाणे तलाव, एकवीरा देवी मंदिर, राजवाडे संशोधन मंडळ, नगांवचे दत्त मंदिर, तसेच पेढकाई देवी हे प्रसिद्ध देवस्थान आणि क्रांतीस्मारक हे धुळे जिल्यातील साळवे या गावी वसलेलं ऐतिहासिक ठिकाण.

धुळे जिल्यात साक्री येथे जगातील सर्वात मोठा सौर उर्जा प्रकल्प अस्तित्वात असून निजामपूर याठिकाणी पवनऊर्जा प्रकल्प आहे. या दोन्ही प्रकल्पांमुळे धुळे जिल्ह्याचे नाव जागतिक नकाशावर उमटले आहे. तसेच अनेक उद्योगधंदे धुळे जिल्ह्याकडे आकर्षित होत आहे. त्यामुळे धुळे जिल्यात उद्योगधंदे वाढण्यास मदत झाली आहे.काही प्रमाणात का होईना महाराष्ट्र राज्याचे वीज संकट कमी होण्यास मदत होत आहे. सदर प्रकल्प हा अपारंपरिक उर्जेचा असल्याने कुठल्याही प्रकारची नैसर्गिक हानी होत नसून, उर्जेचा जास्तीत जास्त वापर होईल व पर्यावरण संवर्धनास मोठी मदत होईल.

== उल्लेखनीय लोक ==
* मनोज बदाले - राजस्थान रॉयल्सचे सह-मालक, इंडियन प्रीमियर लीग संघ &lt;ref name=&quot;इंडियन एक्सप्रेस&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा= https://indianexpress.com/article/sports/cricket/we-wanted-strong-indian-core-and-we-got-it-royals-owner-badale-7773387/ |title=We wanted strong Indian core and we got it: Royals owner Badale| संकेतस्थळ= indianexpress.com}}&lt;/ref&gt;
* तुषार रायते - सुप्रसिद्ध उद्योजक तसेच नेक्स्टजेनडिजिहब ग्रुपचे संस्थापक आणि संचालक &lt;ref name=&quot;मिड-डे&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा= https://www.mid-day.com/lifestyle/infotainment/article/tushar-rayate-transforming-the-rural-atmosphere-with-nextgendigihub-23168794 |title= Tushar Rayate transforming the rural atmosphere with 'NextgenDigiHub' |संकेतस्थळ= www.mid-day.com }}{{मृत दुवा|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* [[सायली संजीव]] चांदसरकर - मराठी टीव्ही आणि चित्रपट अभिनेत्री &lt;ref name=&quot;टाइम्स ऑफ इंडिया&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा= https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/sayali-sanjeev-pens-an-emotional-note-post-her-fathers-demise-last-month/articleshow/88607290.cms |title= Sayali Sanjeev pens an emotional note post her father's demise last month | संकेतस्थळ= timesofindia.indiatimes.com}}&lt;/ref&gt;
* [[सुभाष रामराव भामरे]] - माजी. केंद्रीय रक्षा राज्यमंत्री &lt;ref name=&quot;डी.एन.ये इंडिया&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा= https://www.dnaindia.com/mumbai/report-lok-sabha-election-2019-union-minister-subhash-bhamre-in-triangular-fight-in-dhule-2741307 |title= Lok Sabha Election 2019: Union Minister Subhash Bhamre in triangular fight in Dhule | संकेतस्थळ= dnaindia.com}}&lt;/ref&gt; भाजप उपाध्यक्ष, धुळे लोकसभा खासदार
* अनिल अण्णा गोटे - एक भारतीय राजकारणी आणि माजी विधानसभेचे आमदार , धुळे शहरातून भाजपकडून दोनदा निवडून आले होते. &lt;ref name=&quot;ऐशियन एज &quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा= https://www.asianage.com/metros/mumbai/131219/bjp-rebel-anil-gote-joins-ncp.html |title= BJP rebel Anil Gote joins NCP | संकेतस्थळ= asianage.com}}&lt;/ref&gt;
* यशवंतराव सखाराम देसले - स्वातंत्र्यसैनिक आणि राजकारणी
* [[पल्लवी पाटील]] - मराठी चित्रपट अभिनेत्री
* [[ललित प्रभाकर]] - मराठी चित्रपट अभिनेत्री
* [[स्मिता पाटील]] - बॉलिवूड अभिनेत्री
* [[विश्वनाथ काशीनाथ राजवाडे]] - इतिहासकार, अभ्यासक, लेखक, भाष्यकार आणि वक्ते
* [[जयकुमार जितेंद्रसिंह रावल]] - माजी पर्यटन आणि रोजगार हमी योजना मंत्री, महाराष्ट्र, आमदार, शिंदखेडा- दोंडाईचा
* [[हरीश साळवे]] - भारताचे माजी सॉलिसिटर जनरल
* राम व्ही. सुतार - स्टॅच्यू ऑफ युनिटीचे शिल्पकार आणि विकासक
* अमरीश पटेल- विधानपरिषद आमदार, माजी शिक्षण मंत्री
* मुकेश पटेल- माजी खासदार, धुळे

== बाह्य दुवे ==
* [http://dhule.gov.in/ धुळे जिल्ह्याचे अधिकृत संकेतस्थळ]

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{महाराष्ट्रातील जिल्हे}}

[[वर्ग:धुळे जिल्हा]]
[[वर्ग:खान्देश]]
[[वर्ग:नाशिक विभागातील जिल्हे]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील जिल्हे]]</text>
      <sha1>qb7u4vl8h1jej116juo4ni0zvhl0vo7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बिहारमधील जिल्हे</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8318</id>
    <revision>
      <id>2697225</id>
      <parentid>2695844</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T07:51:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <origin>2697225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10620" sha1="hspztzkru7mg33fifmq1938ubjuev10" xml:space="preserve">[[चित्र:BiharDistricts hi.svg|400 px|इवलेसे|बिहारमधील जिल्हे]]
भारताचे [[बिहार]] राज्य ९ प्रशासकीय विभागांत विभागले गेले आहे. सर्व विभागांत मिळून एकूण ३८ जिल्हे आहेत. २००१ मध्ये [[जहानाबाद जिल्हा|जहानाबाद]] जिल्ह्यामधून [[अरवल जिल्हा]] वेगळा झाला होता.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://patnapress.com/bihar-government-rules-out-creation-of-new-districts-ahead-of-elections/ |title=Bihar Government Rules Out Creation of New Districts Ahead of Elections |website=Patna Press |date=27 March 2025 |accessdate=27 July 2026}}&lt;/ref&gt;

पश्चिम चंपारणमधून वाल्मिकी नगर (बगाहा) आणि पाटणामधून बाढ हे नवीन जिल्हे निर्माण करण्याचा प्रस्ताव आहे.

== विभाग ==

== जिल्ह्यांची यादी ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र. !! संकेत !! जिल्हा !! प्रशासकीय केंद्र !! लोकसंख्या (२००१ची गणना) !! क्षेत्रफळ (किमी²) !! घनता (प्रती किमी²) !! नकाशा
|- 
| १ || AW || [[अरवल जिल्हा|अरवल]] || [[अरवल (बिहार)|अरवल]] || ६,९९,००० || ६३७ || ९१८ || [[File:Bihar district location map Arwal.svg|100x100px]]
|-
| २ || AR || [[अरारिया जिल्हा|अरारिया]] || [[अरारिया]] || २१,२४,८३१ || २,८२९ || ७५१ || [[File:Bihar district location map Araria.svg|100x100px]]
|-
| ३ || AU || [[औरंगाबाद जिल्हा, बिहार|औरंगाबाद]] || [[औरंगाबाद, बिहार|औरंगाबाद]] || २०,०४,९६० || ३,३०३ || ६०७ || [[File:Bihar district location map Aurangabad.svg|100x100px]]
|-
| ४ || BA || [[बांका जिल्हा|बांका]] || [[बांका]] || १६,०८,७७८ || ३,०१८ || ५३३ || [[File:Bihar district location map Banka.svg|100x100px]]
|-
| ५ || BE || [[बेगुसराई जिल्हा|बेगुसराई]] || [[बेगुसराई]] || २३,४२,९८९|| १,९१७|| १,२२२ || [[File:Bihar district location map Begusarai.svg|100x100px]]
|-
| ६ || BG || [[भागलपुर जिल्हा|भागलपुर]] || [[भागलपुर]] || २४,३०,३३१|| २,५६९|| ९४६ || [[File:Bihar district location map Bhagalpur.svg|100x100px]]
|-
| ७ || BJ || [[भोजपुर जिल्हा|भोजपुर]] || [[अरा]] || २२,३३,४१५|| २,४७३|| ९०३ || [[File:Bihar district location map Bhojpur.svg|100x100px]]
|-
| ८ || BU || [[बक्सर जिल्हा|बक्सर]] || [[बक्सर]] || १४,०३,४६२|| १,६२४|| ८६४ || [[File:Bihar district location map Buxar.svg|100x100px]]
|-
| ९ || DA || [[दरभंगा जिल्हा|दरभंगा]] || [[दरभंगा]] || ३२,८५,४७३|| २,२७८|| १,४४२ || [[File:Bihar district location map Darbhanga.svg|100x100px]]
|-
| १० || EC || [[पूर्व चम्पारण जिल्हा|पूर्व चम्पारण]] || [[मोतीहारी]] || ३९,३३,६३६|| ३,९६९|| ९९१ || [[File:Bihar district location map East Champaran.svg|100x100px]]
|-
| ११ ||	GA || [[गया जिल्हा|गया]] || [[गया]] || ३४,६४,९८३|| ४,९७८|| ६९६ || [[File:Bihar district location map Gaya.svg|100x100px]]
|- 
| १२ ||	GO || [[गोपालगंज जिल्हा|गोपालगंज]] || [[गोपालगंज]] || २१,४९,३४३|| २,०३३|| १,०५७ || [[File:Bihar district location map Gopalganj.svg|100x100px]]
|-
| १३ ||	JA || [[जमुई जिल्हा|जमुई]] || [[जमुई]] || १३,९७,४७४|| ३,०९९|| ४५१ || [[File:Bihar district location map Jamui.svg|100x100px]]
|-
| १४ ||	JE || [[जहानाबाद जिल्हा|जहानाबाद]] || [[जहानाबाद]] || १५,११,४०६|| १,५६९|| ९६३ || [[File:Bihar district location map Jehanabad.svg|100x100px]]
|-
| १५ ||	KH || [[खगरिया जिल्हा|खगरिया]] || [[खगरिया]] || १२,७६,६७७|| १,४८६|| ८५९ || [[File:Bihar district location map Khagaria.svg|100x100px]]
|-
| १६ ||	KI || [[किशनगंज जिल्हा|किशनगंज]] || [[किशनगंज]] || १२,९४,०६३|| १,८८४|| ६८७ || [[File:Bihar district location map Kishanganj.svg|100x100px]]
|-
| १७ ||	KM || [[कैमुर जिल्हा|कैमुर]] || [[भबुआ]] || १२,८४,५७५|| ३,३६३|| ३८२ || [[File:Bihar district location map Kaimur.svg|100x100px]]
|-
| १८ ||	KT || [[कटिहार जिल्हा|कटिहार]] || [[कटिहार]] || २३,८९,५३३|| ३,०५६|| ७८२ || [[File:Bihar district location map Katihar.svg|100x100px]]
|-
| १९ ||	LA || [[लखीसराई जिल्हा|लखीसराई]] || [[लखीसराई]] || ८,०१,१७३|| १,२२९|| ६५२ || [[File:Bihar district location map Lakhisarai.svg|100x100px]]
|-
| २० ||	MB || [[मधुबनी जिल्हा|मधुबनी]] || [[मधुबनी]] || ३५,७०,६५१|| ३,५०१|| १,०२० || [[File:Bihar district location map Madhubani.svg|100x100px]]
|-
| २१ ||	MG || [[मुंगेर जिल्हा|मुंगेर]] || [[मुंगेर]] || ११,३५,४९९|| १,४१९|| ८०० || [[File:Bihar district location map Munger.svg|100x100px]]
|-
| २२ || MP || [[माधेपुरा जिल्हा|माधेपुरा]] || [[माधेपुरा]] || १५,२४,५९६|| १,७८७|| ८५३ || [[File:Bihar district location map Madhepura.svg|100x100px]]
|-
| २३ ||	MZ|| [[मुझफ्फरपुर जिल्हा|मुझफ्फरपुर]]|| [[मुझफ्फरपुर]]|| ३७,४३,८३६|| ३,१७३|| १,१८० || [[File:Bihar district location map Muzaffarpur.svg|100x100px]]
|-
| २४ ||	NL|| [[नालंदा जिल्हा|नालंदा]]|| [[बिहार शरीफ]]|| २३,६८,३२७|| २,३५४|| १,००६ || [[File:Bihar district location map Nalanda.svg|100x100px]]
|-
| २५ ||	NW|| [[नवदा जिल्हा|नवदा]]|| [[नवदा]]|| १८,०९,४२५|| २,४९२|| ७२६ || [[File:Bihar district location map Nawada.svg|100x100px]]
|-
| २६ ||	PA|| [[पटना जिल्हा|पाटणा]]|| [[पटना|पाटणा]]|| ४७,०९,८५१|| ३,२०२|| १,४७१ || [[File:Bihar district location map Patna.svg|100x100px]]
|-
| २७ ||	PU|| [[पुर्णिया जिल्हा|पुर्णिया]]|| [[पुर्णिया]]|| २५,४०,७८८|| ३,२२८|| ७८७ || [[File:Bihar district location map Purnia.svg|100x100px]]
|-
| २८ ||	RO|| [[रोहतास जिल्हा|रोहतास]]|| [[सुसाराम]]|| २४,४८,७६२|| ३,८५०|| ६३६ || [[File:Bihar district location map Rohtas.svg|100x100px]]
|-
| २९ ||	SH|| [[सहर्सा जिल्हा|सहर्सा]]|| [[सहर्सा]]|| १५,०६,४१८|| १,७०२|| ८८५ || [[File:Bihar district location map Saharsa.svg|100x100px]]
|-
| ३० ||	SM|| [[समस्तीपुर जिल्हा|समस्तीपुर]]|| [[समस्तीपुर]]|| ३४,१३,४१३|| २,९०५|| १,१७५ || [[File:Bihar district location map Samastipur.svg|100x100px]]
|-
| ३१ ||	SO|| [[शिवहर जिल्हा|शिवहर]]|| [[शिवहर]]|| ५,१४,२८८|| ४४३|| १,१६१ || [[File:Bihar district location map Sheohar.svg|100x100px]]
|-
| ३२ ||	SP|| [[शेखपुरा जिल्हा|शेखपुरा]]|| [[शेखपुरा]]|| ५,२५,१३७|| ६८९|| ७६२ || [[File:Bihar district location map Sheikhpura.svg|100x100px]]
|-
| ३३ ||	SR|| [[सरन जिल्हा|सरन]]|| [[छप्रा]]|| ३२,५१,४७४|| २,६४१|| १,२३१ || [[File:Bihar district location map Saran.svg|100x100px]]
|-
| ३४ ||	ST|| [[सीतामढी जिल्हा|सीतामढी]]|| [[सीतामढी]]|| २६,६९,८८७|| २,१९९|| १,२१४ ||[[File:Bihar district location map Sitamarhi.svg|100x100px]]
|-
| ३५ ||	SU|| [[सुपौल जिल्हा|सुपौल]]|| [[सुपौल]]|| १७,४५,०६९|| २,४१०|| ७२४ ||[[File:Bihar district location map Supaul.svg|100x100px]]
|-
| ३६ ||	SW|| [[शिवन जिल्हा|शिवन]]|| [[शिवन]]|| २७,०८,८४०|| २,२१९|| १,२२१ || [[File:Bihar district location map Siwan.svg|100x100px]]
|- 
| ३७ ||	VA|| [[वैशाली जिल्हा|वैशाली]]|| [[हाजीपुर]]|| २७,१२,३८९|| २,०३६|| १,३३२ || [[File:Bihar district location map Vaishali.svg|100x100px]]
|-
| ३८ ||	WC|| [[पश्चिम चम्पारण जिल्हा|पश्चिम चम्पारण]]|| [[बेट्टिया]]|| ३०,४३,०४४|| ५,२२९|| ५८२ || [[File:Bihar district location map West Champaran.svg|100x100px]]
|- 
|}


== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{भारतामधील जिल्हे}}

[[वर्ग:बिहारमधील जिल्हे|बिहारमधील जिल्हे]]
[[वर्ग:भारतामधील जिल्हे]]</text>
      <sha1>hspztzkru7mg33fifmq1938ubjuev10</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697251</id>
      <parentid>2697225</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T08:42:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <origin>2697251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14703" sha1="duidlmdjo5twn6v29go5poj0jcln795" xml:space="preserve">[[चित्र:BiharDistricts hi.svg|400 px|इवलेसे|बिहारमधील जिल्हे]]
भारताचे [[बिहार]] राज्य ९ प्रशासकीय विभागांत विभागले गेले आहे. सर्व विभागांत मिळून एकूण ३८ जिल्हे आहेत. २००१ मध्ये [[जहानाबाद जिल्हा|जहानाबाद]] जिल्ह्यामधून [[अरवल जिल्हा]] वेगळा झाला होता.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://patnapress.com/bihar-government-rules-out-creation-of-new-districts-ahead-of-elections/ |title=Bihar Government Rules Out Creation of New Districts Ahead of Elections |website=Patna Press |date=27 March 2025 |accessdate=27 July 2026}}&lt;/ref&gt;

पश्चिम चंपारणमधून वाल्मिकी नगर (बगाहा) आणि पाटणामधून बाढ हे नवीन जिल्हे निर्माण करण्याचा प्रस्ताव आहे.

== विभाग ==
बिहार मधील ९ विभाग खालील प्रमाणे आहेत:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र. !! विभाग !! मुख्यालय !! जिल्हे संख्या !! जिल्हे !! लोकसंख्या (२००१) !! क्षेत्रफळ (किमी²) !! नकाशा
|-
| १
| [[पाटणा विभाग]]  
| [[पाटणा]]
| ६
| [[भोजपुर जिल्हा|भोजपुर]], [[बक्सर जिल्हा|बक्सर]], [[कैमुर जिल्हा|कैमुर]], [[पाटणा जिल्हा|पाटणा]], [[रोहतास जिल्हा|रोहतास]], [[नालंदा जिल्हा|नालंदा]]
| १,७७,३४,७३९ || १६,९६० 
| rowspan=&quot;9&quot; |[[File:Divisions_of_Bihar.svg|frameless|250x250px]]
|-
| २
| [[मगध विभाग]]
| [[गया]]
| ५
| [[अरवल जिल्हा|अरवल]], [[औरंगाबाद जिल्हा, बिहार|औरंगाबाद]], [[गया जिल्हा|गया]], [[जहानाबाद जिल्हा|जहानाबाद]], [[नवदा जिल्हा|नवदा]]
| १,०९,३१,०१८ || १२,३४५
|-
| ३
| [[सरन विभाग]]
| [[छप्रा]]
| ३
| [[सरन जिल्हा|सरन]], [[शिवन जिल्हा|शिवन]], [[गोपालगंज जिल्हा|गोपालगंज]]
| १,०८,१९,३११ || ६,८९३
|-
| ४
| [[तिरहुत विभाग]]
| [[मुझफ्फरपुर]]
| ६
| [[पूर्व चम्पारण जिल्हा|पूर्व चम्पारण]], [[मुझफ्फरपुर जिल्हा|मुझफ्फरपुर]], [[शिवहर जिल्हा|शिवहर]], [[सीतामढी जिल्हा|सीतामढी]], [[वैशाली जिल्हा|वैशाली]], [[पश्चिम चम्पारण जिल्हा|पश्चिम चम्पारण]]
| २,१३,५६,०४५ || १७,१४७
|-
| ५ 
| [[पूर्णिया विभाग]]
| [[पूर्णिया]]
| ४
| [[अरारिया जिल्हा|अरारिया]], [[कटिहार जिल्हा|कटिहार]], [[किशनगंज जिल्हा|किशनगंज]], [[पूर्णिया जिल्हा|पूर्णिया]]
| १,०८,३८,५२५ || १०,००९
|-
| ६
| [[भागलपुर विभाग]]
| [[भागलपुर]]
| २ 
| [[बांका जिल्हा|बांका]], [[भागलपुर जिल्हा|भागलपुर]]
| ५०,६१,५६५ || ५,५८९
|-
| ७
| [[दरभंगा विभाग]]
| [[दरभंगा]]
| ३
| [[दरभंगा जिल्हा|दरभंगा]], [[मधुबनी जिल्हा|मधुबनी]], [[समस्तीपुर जिल्हा|समस्तीपुर]]
| १,५६,५२,७९९ || ८,६८४
|-
|८
| [[कोसी विभाग]]
| [[सहर्सा]]
| ३
| [[माधेपुरा जिल्हा|माधेपुरा]] , [[सहर्सा जिल्हा|सहर्सा]], [[सुपौल जिल्हा|सुपौल]]
| ६१,२०,११७ || ५,८९९
|-
| ९
| [[मुंगेर विभाग]]
| [[मुंगेर]]
| ६
| [[बेगुसराई जिल्हा|बेगुसराई]], [[जमुई जिल्हा|जमुई]], [[खगरिया जिल्हा|खगरिया]], [[मुंगेर जिल्हा|मुंगेर]], [[लखीसराई जिल्हा|लखीसराई]], [[शेखपुरा जिल्हा|शेखपुरा]]
| ६१,२०,११७ || ९,८६२ 
|-
|}

== जिल्ह्यांची यादी ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र. !! संकेत !! जिल्हा !! प्रशासकीय केंद्र !! लोकसंख्या (२००१ची गणना) !! क्षेत्रफळ (किमी²) !! घनता (प्रती किमी²) !! नकाशा
|- 
| १ || AW || [[अरवल जिल्हा|अरवल]] || [[अरवल (बिहार)|अरवल]] || ६,९९,००० || ६३७ || ९१८ || [[File:Bihar district location map Arwal.svg|100x100px]]
|-
| २ || AR || [[अरारिया जिल्हा|अरारिया]] || [[अरारिया]] || २१,२४,८३१ || २,८२९ || ७५१ || [[File:Bihar district location map Araria.svg|100x100px]]
|-
| ३ || AU || [[औरंगाबाद जिल्हा, बिहार|औरंगाबाद]] || [[औरंगाबाद, बिहार|औरंगाबाद]] || २०,०४,९६० || ३,३०३ || ६०७ || [[File:Bihar district location map Aurangabad.svg|100x100px]]
|-
| ४ || BA || [[बांका जिल्हा|बांका]] || [[बांका]] || १६,०८,७७८ || ३,०१८ || ५३३ || [[File:Bihar district location map Banka.svg|100x100px]]
|-
| ५ || BE || [[बेगुसराई जिल्हा|बेगुसराई]] || [[बेगुसराई]] || २३,४२,९८९|| १,९१७|| १,२२२ || [[File:Bihar district location map Begusarai.svg|100x100px]]
|-
| ६ || BG || [[भागलपुर जिल्हा|भागलपुर]] || [[भागलपुर]] || २४,३०,३३१|| २,५६९|| ९४६ || [[File:Bihar district location map Bhagalpur.svg|100x100px]]
|-
| ७ || BJ || [[भोजपुर जिल्हा|भोजपुर]] || [[अरा]] || २२,३३,४१५|| २,४७३|| ९०३ || [[File:Bihar district location map Bhojpur.svg|100x100px]]
|-
| ८ || BU || [[बक्सर जिल्हा|बक्सर]] || [[बक्सर]] || १४,०३,४६२|| १,६२४|| ८६४ || [[File:Bihar district location map Buxar.svg|100x100px]]
|-
| ९ || DA || [[दरभंगा जिल्हा|दरभंगा]] || [[दरभंगा]] || ३२,८५,४७३|| २,२७८|| १,४४२ || [[File:Bihar district location map Darbhanga.svg|100x100px]]
|-
| १० || EC || [[पूर्व चम्पारण जिल्हा|पूर्व चम्पारण]] || [[मोतीहारी]] || ३९,३३,६३६|| ३,९६९|| ९९१ || [[File:Bihar district location map East Champaran.svg|100x100px]]
|-
| ११ ||	GA || [[गया जिल्हा|गया]] || [[गया]] || ३४,६४,९८३|| ४,९७८|| ६९६ || [[File:Bihar district location map Gaya.svg|100x100px]]
|- 
| १२ ||	GO || [[गोपालगंज जिल्हा|गोपालगंज]] || [[गोपालगंज]] || २१,४९,३४३|| २,०३३|| १,०५७ || [[File:Bihar district location map Gopalganj.svg|100x100px]]
|-
| १३ ||	JA || [[जमुई जिल्हा|जमुई]] || [[जमुई]] || १३,९७,४७४|| ३,०९९|| ४५१ || [[File:Bihar district location map Jamui.svg|100x100px]]
|-
| १४ ||	JE || [[जहानाबाद जिल्हा|जहानाबाद]] || [[जहानाबाद]] || १५,११,४०६|| १,५६९|| ९६३ || [[File:Bihar district location map Jehanabad.svg|100x100px]]
|-
| १५ ||	KH || [[खगरिया जिल्हा|खगरिया]] || [[खगरिया]] || १२,७६,६७७|| १,४८६|| ८५९ || [[File:Bihar district location map Khagaria.svg|100x100px]]
|-
| १६ ||	KI || [[किशनगंज जिल्हा|किशनगंज]] || [[किशनगंज]] || १२,९४,०६३|| १,८८४|| ६८७ || [[File:Bihar district location map Kishanganj.svg|100x100px]]
|-
| १७ ||	KM || [[कैमुर जिल्हा|कैमुर]] || [[भबुआ]] || १२,८४,५७५|| ३,३६३|| ३८२ || [[File:Bihar district location map Kaimur.svg|100x100px]]
|-
| १८ ||	KT || [[कटिहार जिल्हा|कटिहार]] || [[कटिहार]] || २३,८९,५३३|| ३,०५६|| ७८२ || [[File:Bihar district location map Katihar.svg|100x100px]]
|-
| १९ ||	LA || [[लखीसराई जिल्हा|लखीसराई]] || [[लखीसराई]] || ८,०१,१७३|| १,२२९|| ६५२ || [[File:Bihar district location map Lakhisarai.svg|100x100px]]
|-
| २० ||	MB || [[मधुबनी जिल्हा|मधुबनी]] || [[मधुबनी]] || ३५,७०,६५१|| ३,५०१|| १,०२० || [[File:Bihar district location map Madhubani.svg|100x100px]]
|-
| २१ ||	MG || [[मुंगेर जिल्हा|मुंगेर]] || [[मुंगेर]] || ११,३५,४९९|| १,४१९|| ८०० || [[File:Bihar district location map Munger.svg|100x100px]]
|-
| २२ || MP || [[माधेपुरा जिल्हा|माधेपुरा]] || [[माधेपुरा]] || १५,२४,५९६|| १,७८७|| ८५३ || [[File:Bihar district location map Madhepura.svg|100x100px]]
|-
| २३ ||	MZ|| [[मुझफ्फरपुर जिल्हा|मुझफ्फरपुर]]|| [[मुझफ्फरपुर]]|| ३७,४३,८३६|| ३,१७३|| १,१८० || [[File:Bihar district location map Muzaffarpur.svg|100x100px]]
|-
| २४ ||	NL|| [[नालंदा जिल्हा|नालंदा]]|| [[बिहार शरीफ]]|| २३,६८,३२७|| २,३५४|| १,००६ || [[File:Bihar district location map Nalanda.svg|100x100px]]
|-
| २५ ||	NW|| [[नवदा जिल्हा|नवदा]]|| [[नवदा]]|| १८,०९,४२५|| २,४९२|| ७२६ || [[File:Bihar district location map Nawada.svg|100x100px]]
|-
| २६ ||	PA|| [[पाटणा जिल्हा|पाटणा]]|| [[पटना|पाटणा]]|| ४७,०९,८५१|| ३,२०२|| १,४७१ || [[File:Bihar district location map Patna.svg|100x100px]]
|-
| २७ ||	PU|| [[पुर्णिया जिल्हा|पुर्णिया]]|| [[पुर्णिया]]|| २५,४०,७८८|| ३,२२८|| ७८७ || [[File:Bihar district location map Purnia.svg|100x100px]]
|-
| २८ ||	RO|| [[रोहतास जिल्हा|रोहतास]]|| [[सुसाराम]]|| २४,४८,७६२|| ३,८५०|| ६३६ || [[File:Bihar district location map Rohtas.svg|100x100px]]
|-
| २९ ||	SH|| [[सहर्सा जिल्हा|सहर्सा]]|| [[सहर्सा]]|| १५,०६,४१८|| १,७०२|| ८८५ || [[File:Bihar district location map Saharsa.svg|100x100px]]
|-
| ३० ||	SM|| [[समस्तीपुर जिल्हा|समस्तीपुर]]|| [[समस्तीपुर]]|| ३४,१३,४१३|| २,९०५|| १,१७५ || [[File:Bihar district location map Samastipur.svg|100x100px]]
|-
| ३१ ||	SO|| [[शिवहर जिल्हा|शिवहर]]|| [[शिवहर]]|| ५,१४,२८८|| ४४३|| १,१६१ || [[File:Bihar district location map Sheohar.svg|100x100px]]
|-
| ३२ ||	SP|| [[शेखपुरा जिल्हा|शेखपुरा]]|| [[शेखपुरा]]|| ५,२५,१३७|| ६८९|| ७६२ || [[File:Bihar district location map Sheikhpura.svg|100x100px]]
|-
| ३३ ||	SR|| [[सरन जिल्हा|सरन]]|| [[छप्रा]]|| ३२,५१,४७४|| २,६४१|| १,२३१ || [[File:Bihar district location map Saran.svg|100x100px]]
|-
| ३४ ||	ST|| [[सीतामढी जिल्हा|सीतामढी]]|| [[सीतामढी]]|| २६,६९,८८७|| २,१९९|| १,२१४ ||[[File:Bihar district location map Sitamarhi.svg|100x100px]]
|-
| ३५ ||	SU|| [[सुपौल जिल्हा|सुपौल]]|| [[सुपौल]]|| १७,४५,०६९|| २,४१०|| ७२४ ||[[File:Bihar district location map Supaul.svg|100x100px]]
|-
| ३६ ||	SW|| [[शिवन जिल्हा|शिवन]]|| [[शिवन]]|| २७,०८,८४०|| २,२१९|| १,२२१ || [[File:Bihar district location map Siwan.svg|100x100px]]
|- 
| ३७ ||	VA|| [[वैशाली जिल्हा|वैशाली]]|| [[हाजीपुर]]|| २७,१२,३८९|| २,०३६|| १,३३२ || [[File:Bihar district location map Vaishali.svg|100x100px]]
|-
| ३८ ||	WC|| [[पश्चिम चम्पारण जिल्हा|पश्चिम चम्पारण]]|| [[बेट्टिया]]|| ३०,४३,०४४|| ५,२२९|| ५८२ || [[File:Bihar district location map West Champaran.svg|100x100px]]
|- 
|}


== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{भारतामधील जिल्हे}}

[[वर्ग:बिहारमधील जिल्हे|बिहारमधील जिल्हे]]
[[वर्ग:भारतामधील जिल्हे]]</text>
      <sha1>duidlmdjo5twn6v29go5poj0jcln795</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>हायड्रोजन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15088</id>
    <revision>
      <id>2697058</id>
      <parentid>2643234</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T13:19:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2697058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27317" sha1="rhwcozxzv5y641owe6atlzvkze8pxy5" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट मूलद्रव्य
|नाव=हायड्रोजन
|चिन्ह=H
|वर=-
|खाली=[[लिथियम|Li]]
|डावीकडे=-
|उजवीकडे=[[हेलियम|He]]
|चित्र नाव = Hydrogen_discharge_tube.jpg
|श्रेणी=अधातू
|अणुक्रमांक=१
|विजाणू_रचना=१s&lt;sup&gt;१&lt;/sup&gt;
|अणुभार=१.००७९४
|स्थिती=वायू
|घनता= ०.०८९८८
|विलयबिंदू केल्व्हिन= १४.०१
|विलयबिंदू सेल्सियस=-२५९.१४
|विलयबिंदू फारनहाइट=−४३४.४५
|क्वथनबिंदू केल्व्हिन=२०.२८
|क्वथनबिंदू सेल्सियस=−२५२.८७
|क्वथनबिंदू फारनहाइट=−४२३.१७
|स्फटिकाची संरचना=षट्‌कोनी
}}
'''हायड्रोजन''' ([[अणुक्रमांक]] : १) हे एक रासायनिक [[मूलद्रव्य]] आहे. रसायनशास्त्रात हायड्रोजन '''H''' ह्‍या चिन्हाने दर्शवितात.
[[चित्र:Emissions Spectra.webm|इवलेसे|हायड्रोजन स्पेक्ट्रम चाचणी]]
सामान्य तापमानाला आणि दाबाला हायड्रोजन [[वायु]]रूपात असतो. हायड्रोजन हा रंगहीन, गंधहीन, चवरहित व अतिशय ज्वलनशील वायू आहे. स्थिर स्वरूपात असताना हायड्रोजनचे [[रेणू]] प्रत्येकी २ अणूंनी बनलेले असतात.

== गुणधर्म ==
१.००७९४ [[ग्रॅम|ग्रॅ]]/[[मोल (रसायनशास्त्र)|मोल]] एवढा [[अणुभार]]&lt;ref group = &quot;श&quot; name = &quot;अणुभार&quot;&gt;[[अणुभार]] (इंग्लिश : ''Atomic mass'', ''ॲटॉमिक मास'')&lt;/ref&gt; असणारे हायड्रोजन हे सर्वांत हलके [[मूलद्रव्य]] आहे.
हे विश्वात सर्वाधिक आढळणारे मूलद्रव्य आहे. विश्वात आढळणाऱ्या सर्व पदार्थांच्या वजनापैकी ७५ टक्के वजन हायड्रोजनचे आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/971113i.html | title = हायड्रोजन इन द युनिव्हर्स (मराठीत - विश्वातील हायड्रोजन) | भाषा = इंग्लिश }}&lt;/ref&gt;
विश्वातील बहुतेक ताऱ्यांमध्ये मुख्यत्वे हायड्रोजन हेच मूलद्रव्य [[प्लाझ्मा]]च्या स्वरूपात सापडते. हा वायू [[पृथ्वी]]वर क्वचितच मूलद्रव्य स्वरूपात आढळतो. हायड्रोजनचे औद्योगिकरीत्या उत्पादन [[मिथेन]]सारख्या [[कर्बोदक]]ापासून केले जाते. अशा प्रकारे या मूलद्रव्य स्वरूपात तयार केलेल्या हायड्रोजनचा वापर बहुतकरून संरक्षित &lt;ref group = &quot;श&quot; name = &quot;संरक्षित&quot;&gt;संरक्षित (इंग्लिश: ''Captive'', ''कॅप्टिव्ह'')&lt;/ref&gt; पद्धतीने उत्पादनाच्या स्थळीच केला जातो. अशा हायड्रोजनचा वापर मुख्यत्वे खनिज-इंधनांच्या श्रेणीवाढीसाठी &lt;ref group = &quot;श&quot; name = &quot;खनिज इंधनाची श्रेणीवाढ&quot;&gt;खनिज इंधनाची श्रेणीवाढ (इंग्लिश: ''Fossil fuel upgrading'', ''फॉसिल फ्युएल अपग्रेडिंग'')&lt;/ref&gt; व [[अमोनिया]]च्या उत्पादनासाठी केला जातो. [[इलेक्ट्रॉलिसिस]] &lt;ref group = &quot;श&quot; name = &quot;इलेक्ट्रॉलिसिस&quot;&gt;इलेक्ट्रॉलिसिस (इंग्लिश: Electrolysis)&lt;/ref&gt; पद्धतीने पाण्यापासूनही हायड्रोजन तयार करता येतो, पण नैसर्गिक वायूपासून हायड्रोजन मिळवण्यापेक्षा ही पद्धत खूपच जास्त महाग पडते.

हायड्रोजनच्या सर्वात जास्त आढळणाऱ्या [[समस्थानिक]]ाच्या &lt;ref group = &quot;श&quot; name = &quot;समस्थानिक&quot;&gt;[[समस्थानिक]] (इंग्लिश: ''Isotope'')&lt;/ref&gt; अणूत एक [[प्रोटॉन]] असतो आणि त्यात [[न्यूट्रॉन]] नसतात. ह्या समस्थानिकास [[प्रोटियम]] म्हणतात. हायड्रोजन बहुतेक मूलद्रव्यांबरोबर [[संयुग]]े तयार करू शकतो, आणि बहुतांशी अतिशुद्ध संयुगांचा तो घटक असतो. [[आम्ल]]-[[अल्कली]] यांच्या रसायनशास्त्रात हायड्रोजनची प्रमुख भूमिका असते. त्यामधील बऱ्याच रासायनिक प्रक्रियांमधे रेणूंमधील प्रोटॉन कणांची देवाणघेवाण हायड्रोजनच्या [[अणुकेंद्र]]ातील प्राणूच्या स्वरूपात होते.

==हायड्रोजनचा आढळ==
हायड्रोजनला डायहायड्रोजन असेही म्हणतात. डायहायड्रोजन हे विश्वात सगळ्यात विपुल प्रमाणात आढळणारे मूलद्रव्य आहे. हायडेरोजन हे [[सूर्य]] मालेतील एक प्रमुख मूलद्रव्य आहे. गुरू आणि शनि यासारखे ग्रह बव्हंशी हायड्रोजनचेच बनलेले आहे. हायड्रोजन हे अतिशय हलके मूलद्रव्य आहे आणि पृथ्वीच्या वातावरणात ते अतिशय कमी प्रमाणात (०.१५% [[वस्तुमान]]) उपलब्ध आहे. संयुक्त अवस्थेत हायड्रोजन हे मूलद्रव्य वनस्पतीमध्ये, प्राण्याच्या पेशीद्रव्यामध्ये, पिष्टमय पदार्थात, प्रथिनात, हायड्राइडसमध्ये, हायड्रोकार्बन्समध्ये आणि असा कितीतरी संयुगामध्ये आढळते.&lt;ref&gt;भोंग, स्नेहा व फडके, सुभाष  रसायनशास्त्र, ज्ञानभाषा प्रकाशन, पुणे, २०१२, पृष्ठ-१५०&lt;/ref&gt;

==हायड्रोजनची समस्थानिके==
हायड्रोजनला तीन समस्थानिके आहेत. प्रोटिअम, ड्युटेरिअम आणि ट्रिट्अम. या समस्थानिकांपैकी फक्त ट्रिटिअम किरणात्यर्गी आहे आणि तो कणांचे उत्सर्जन करतो. त्याचा अर्धायुकाल १२.३३ वर्ष आहे.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;भोंग, स्नेहा,  फडके, सुभाष,  रसायनशास्त्र, ज्ञानभाषा प्रकाशन, २०१२, पृष्ठ-१५१&lt;/ref&gt; या तीन समस्थानिकामध्ये अनुक्रमे ०, १ आणि २ न्युट्रॉन्स आहेत. तीनही समस्थानिकांचे इलेक्टॉनी संरुपण एकच असल्यामुळे त्यांचे रासायनिक गुणधर्म सारखेच आहे. त्यांचे वस्तुमान वेगवेगळे असल्यामुळे त्यांचे भौतिक गुणधर्म वेगळे आहेत. याला समस्थानिकी परिणाम असे म्हणतात.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;

== रासायनिक गुणधर्म ==
अनेक [[धातू]] हायड्रोजनच्या शोषणामुळे ठिसूळ होत असल्याने हायड्रोजनचे विद्रवण आणि शोषण ह्यांचे गुणधर्म [[धातुशास्त्र]]ाच्या, आणि त्याला सुरक्षित पद्धतीने साठवून ठेवण्याच्या दृष्टीने अतिशय महत्त्वाचे असतात. हायड्रोजन वायू [[संक्रमणी धातू]]ंमधे &lt;ref group=&quot;श&quot; name=&quot;संक्रमणी धातू&quot;&gt;[[संक्रमणी धातू]] (इंग्लिश: ''Transition metals'', ''ट्रांझिशन मेटल्स'')&lt;/ref&gt; व [[दुर्मिळ मृद्‌धातू|विरळा मृद्धातूंमधे]] &lt;ref group = &quot;श&quot; name = &quot;दुर्मिळ मृद्‌धातू&quot;&gt;दुर्मिळ मृद्‌धातू / विरळा मृद्‌धातू (इंग्लिश: ''Rare earth metals'', ''रेअर अर्थ मेटल्स'')&lt;/ref&gt; अतिशय सहज विरघळू शकतो.&lt;ref name=&quot;Takeshita&quot;&gt;Takeshita T, Wallace WE, Craig RS. (1974). Hydrogen solubility in 1:5 compounds between yttrium or thorium and nickel or cobalt. ''Inorg Chem'' 13(9):2282.&lt;/ref&gt; तसेच तो स्फटिक धातूंमधे व अस्फटिक &lt;ref group = &quot;श&quot; name = &quot;अस्फटिक&quot;&gt;अस्फटिक (इंग्लिश: ''amorphous'', ''ॲमॉर्फस'')&lt;/ref&gt; धातूंमध्येही विरघळतो.&lt;ref name=&quot;Kirchheim1&quot;&gt;Kirchheim R, Mutschele T, Kieninger W. (1988). Hydrogen in amorphous and nanocrystalline metals ''Mater. Sci. Eng.'' 99: 457–462.&lt;/ref&gt; हायड्रोजनची विरघळण्याची क्षमता ह्या धातूंच्या स्फटिकांच्या जालातील &lt;ref group = &quot;श&quot; name = &quot;स्फटिक जाल&quot;&gt;स्फटिक जाल (इंग्लिश: ''Crystal lattice'', ''क्रिस्टल लॅटिस'')&lt;/ref&gt; स्थानिक विकृती आणि अशुद्धतेमुळे वाढते.&lt;ref name=&quot;Kirchheim2&quot;&gt;Kirchheim R. (1988). Hydrogen solubility and diffusivity in defective and amorphous metals. ''Prog. Mater. Sci.'' 32(4):262–325.&lt;/ref&gt;

== ज्वलन ==
[[चित्र:Hindenburg burning.jpg|इवलेसे|250px|डावे|हवेमध्ये हायड्रोजन अतिशय जलदपणे पेट घेऊ शकतो. [[मे ६]], [[इ.स. १९३७]]चा [[हिंडेनबर्ग (हवाईजहाज)|''हिंडेनबर्ग'']] अपघात त्यातील हायड्रोजनने असा जलद पेट घेतल्याने झाला.]]

हायड्रोजन वायू इतका ज्वलनशील असतो की एकूण हवेमध्ये तो ४ टक्के इतका कमी असला तरी पेट घेऊ शकतो. त्याच्या ज्वलनाची [[ऊर्जाशक्ती]] &lt;ref group = &quot;श&quot; name = &quot;ऊर्जाशक्ती&quot;&gt;ऊर्जाशक्ती (इंग्लिश: ''enthalpy'', ''एन्थाल्पी'')&lt;/ref&gt; २८६ किलो ज्यूल/मोल एवढी आहे. हायड्रोजनच्या ज्वलनाचे रासायनिक समीकरण पुढीलप्रमाणे मांडता येते.
: 2 H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;(g) + O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;(g) → 2 H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O(l) + ५७२&amp;nbsp;किलोज्यूल (२८६&amp;nbsp;किलोज्यूल/मोल)

[[प्राणवायू]]बरोबर वेगवेगळ्या प्रमाणात मिसळून पेटवला असता हायड्रोजनचा स्फोट होतो. हवेमध्ये तो अतिशय जोरदार पेटतो. हायड्रोजन-[[प्राणवायू]]च्या ज्वाला अतिनील ऊर्जालहरी असतात आणि त्या साध्या डोळ्यांना जवळजवळ अदृश्य असतात. त्यामुळे हायड्रोजनची गळती आणि ज्वलन नुसते बघून ओळखणे अवघड असते. बाजूच्या चित्रातील &quot;[[हिंडेनबर्ग (हवाईजहाज)|हिंडेनबर्ग]] [[झेपेलिन]]&quot; हवाई जहाजाच्या ज्वाला दिसत आहेत कारण त्याच्या आवरणातील कार्बन आणि पायरोफोरिक अ‍ॅल्युमिनियमच्या चूर्णामुळे त्या ज्वालांना वेगळा रंग आला होता.&lt;ref name=&quot;Bain&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत | author = Bain A | coauthors = Van Vorst WD | year = 1999 | title = The Hindenburg tragedy revisited: the fatal flaw exposed | journal = [[International Journal of Hydrogen Energy]] | volume = 24 | issue = 5 | pages = 399–403}}&lt;/ref&gt; हायड्रोजनच्या ज्वलनाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्याच्या ज्वाला अतिशय जलदपणे हवेत वर जातात, त्यामुळे हायड्रोकार्बनच्या आगीपेक्षा त्यातून कमी नुकसान होते. हिंडेनबर्ग अपघातातील दोन-तृतीयांश लोक हायड्रोजनच्या आगीतून वाचले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.hydropole.ch/Hydropole/Intro/Hindenburg.htm | title = The Hindenburg Disaster | प्रकाशक = Swiss Hydrogen Association | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-01-16 | archive-date = 2007-06-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070624164219/http://www.hydropole.ch/Hydropole/Intro/Hindenburg.htm | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

== इतिहास ==

== H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;चा शोध ==
H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; स्वरूपातील हायड्रोजन वायू [[पॅरासेल्सस]] ([[इ.स. १४९३]] - [[इ.स. १५४१]]) ह्या स्विस [[अल्केमिस्ट]]ने प्रथम तयार केला. त्याने [[धातू]] आणि [[तीव्र आम्ल]] ह्यांच्या प्रासायनिक प्रक्रियेमधून हा ज्वलनशील वायू तयार झाला. त्याला त्या वेळेस हायड्रोजन हे एक रासायनिक [[मूलद्रव्य]] आहे ह्याची कल्पना नव्हती. [[इ.स. १६७१]] मध्ये [[रॉबर्ट बॉइल]] ह्या [[आयर्लंड|आयरिश]] रसायनशास्त्रज्ञाने हायड्रोजनचा पुन्हा शोध लावला व [[सौम्य आम्ल]] आणि [[लोखंड|लोखंडाच्या चूर्णाच्या]] प्रक्रियेतून हायड्रोजन वायूच्या उत्पादनाचा तपशील दिला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत | title= Webelements – Hydrogen historical information | दुवा= http://www.webelements.com/webelements/elements/text/H/hist.html | ॲक्सेसदिनांक= सप्टेंबर १५ २००५ | archive-date= 2007-11-25 | archive-url= https://web.archive.org/web/20071125044857/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/H/hist.html | url-status= dead }}&lt;/ref&gt;

[[इ.स. १७६६]] मध्ये [[हेन्री कॅव्हेंडिश]] ह्या [[ब्रिटन|ब्रिटिश]] शास्त्रज्ञाने हायड्रोजनला एक स्वतंत्र पदार्थ म्हणून मान्यता दिली. धातू आणि आम्ल यांच्या प्रक्रियेतून निर्माण होणाऱ्या या वायूस त्याने &quot;ज्वलनशील हवा&quot; असे नाव दिले आणि ह्या वायूच्या ज्वलनातून पाणी तयार होते हे त्याने शोधले. अर्थात त्याने हायड्रोजन हा आम्लामधून मुक्त झालेला नसून [[पारा|पाऱ्यामधून]] मुक्त झालेला घटक आहे असा चुकीचा निष्कर्ष काढला. पण हायड्रोजनच्या अनेक कळीच्या गुणधर्मांचे त्याने अचूक वर्णन दिले. असे असले तरी, मूलद्रव्य म्हणून हायड्रोजनचा शोध लावण्याचे श्रेय सर्वसाधारणपणे त्यालाच दिले जाते. [[इ.स. १७८३]] मध्ये [[आंत्वॉन लवॉसिए]] ह्या [[फ्रान्स|फ्रेंच]] रसायनशास्त्रज्ञाने या वायूच्या ज्वलनामुळे पाणी तयार होते, म्हणून त्या वायूला हायड्रोजन असे नाव दिले.

सुरुवातीस हायड्रोजनचा उपयोग मुख्यत्वे फुगे आणि हवाई जहाजे बनवण्यासाठी होत असे. H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; हा वायू [[सल्फ्यूरिक आम्ल]] आणि [[लोह]] ह्यांच्या प्रक्रियेतून मिळवला जात असे. हिंडेनबर्ग हवाई जहाजातही H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; वायूच होता, त्यास हवेमध्येच आग लागून त्याचा नाश झाला. नंतर H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;च्या ऐवजी हवाई जहाजांमध्ये आणि फुग्यांमध्ये हळूहळू [[हेलियम]] हा उदासीन वायू वापरण्यास सुरुवात झाली.

== पुंजवादाच्या इतिहासातील भूमिका ==
हायड्रोजनच्या [[अणू]]ची रचना अतिशय साधी असते. त्याच्या [[अणुकेंद्र]]ात फक्त एक [[प्रोटॉन]] असतो व त्याभोवती एक [[विजाणू]] फिरत असतो. हायड्रोजन अणूच्या अतिशय साध्या रचनेमुळे आणि अणूपासून निघणाऱ्या व शोषल्या जाणाऱ्या प्रकाशपटलाच्या अभ्यासामुळे अणुरचनेचा सिद्धान्त बनवण्याच्या कामात हायड्रोजनची खूप मदत झाली. तसेच, हायड्रोजनचा [[रेणू]] H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; ह्याची व त्याचा [[कॅटआयन]] H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; ह्याचीही रचना एकदम साधी असल्याने [[रासायनिक बंध]]ाचे गुणधर्म पूर्णपणे समजून घ्यायलाही त्याचा उपयोग झाला. हायड्रोजन अणूचा पुंज-भौतिकी अभ्यास इ.स.च्या १९२० च्या दशकाच्या मध्यास झाला, त्यानंतर वरील सिद्धान्तांचाही विस्तार केला गेला.

सुरुवातीस अभ्यासल्या गेलेल्या पुंज-भौतिकी परिणामांपैकी एक परिणाम [[जेम्स क्लार्क मॅक्सवेल|मॅक्सवेलने]], पूर्ण पुंज-भौतिकी सिद्धान्त मांडण्याच्या जवळजवळ अर्धे शतक आधी हायड्रोजन अणूच्या संदर्भातच लक्षात आणून दिला होता, पण त्या वेळेस त्याचे पूर्णपणे स्पष्टीकरण सापडले नव्हते. मॅक्सवेलच्या निरीक्षणाप्रमाणे हायड्रोजनची [[विशिष्ट उष्णता क्षमता]] &lt;ref group=&quot;श&quot; name=&quot;विशिष्ट उष्णता क्षमता&quot;&gt;[[विशिष्ट उष्णता क्षमता]] (इंग्लिश: ''Specific heat capacity'', ''स्पेसिफिक हीट कपॅसिटी'')&lt;/ref&gt; साधारण तापमानच्या खाली इतर द्वि-अणू वायूंपेक्षा बरीच वेगळी होती, आणि ती क्रायोजेनिक तापमानांना एक-अणू वायूंच्या उष्णता क्षमतेच्या जवळ जात होती. पुंजवादानुसार ही वर्तणूक हायड्रोजनच्या फिरणाऱ्या (पुंजित) ऊर्जा पातळींमधील अंतरामुळे झालेली आहे. हायड्रोजनच्या अतिशय कमी भारामुळे त्यातील ऊर्जा पातळ्या जास्तच दूर असतात. अधिक भारांच्या द्वि-अणू वायूंमध्ये ऊर्जा पातळ्या एवढ्या अलग नसतात, आणि त्यांच्यात वरील परिणाम पहायला मिळत नाही &lt;ref name=&quot;Berman&quot;&gt;Berman R, Cooke AH, Hill RW. ''Cryogenics'', Ann. Rev. Phys. Chem. 7 (1956). 1–20.&lt;/ref&gt;.

== उपयोग ==
हायड्रोजन हे खनिज तेलापेक्षा ऊर्जा निर्मितीच्या बाबतीत सर्वात कार्यक्षम इंधन ठरते. पेट्रोल दर लिटरमध्ये ४२००० बी. टी. यु.(ब्रिटिश थर्मल युनिट) तर द्रव हायड्रोजन दर लिटरला १,३४,५०० बी. टी. यु. एवढी उष्णता निर्माण करतो. परंतु याच्या निर्मितीचा खर्च परवडत नसल्यामुळे हायड्रोजन हे प्रचलित साधन होण्यात अडचण येत आहे.

== नामकरण ==
हायड्रोजनच्या नावाची उत्पत्ती प्राचीन [[ग्रीक]] भाषेतील हायडॉर (ग्रीकः ὕδωρ (हीद्र)) म्हणजे पाणी, तर जेनेस म्हणजे तयार करणे या शब्दांच्या संयोगातून झाली आहे. हायड्रोजनच्या ज्वलनातून पाणी तयार होते म्हणून 'पाणी तयार करणारा' अर्थात 'हायड्रोजन' असे त्याचे नामकरण 'आंत्वॉन लवॉसिए' ह्या फ्रेंच रसायनशास्त्रज्ञाने केले.

== पारिभाषिक शब्द ==
{{संदर्भयादी | group = &quot;श&quot;}}

== संदर्भ व नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

{{संक्षिप्त आवर्त सारणी}}

[[वर्ग:मूलद्रव्ये]]</text>
      <sha1>rhwcozxzv5y641owe6atlzvkze8pxy5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>फ्लोरीन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15204</id>
    <revision>
      <id>2697185</id>
      <parentid>2335037</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T05:55:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2697185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2108" sha1="5goe3idqdykm8y5xlp2iln7rtroq0ap" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट मूलद्रव्य
|नाव = फ्लोरीन
|चिन्ह = F
|वर = -ffffcc6cc5. 
|खाली = [[क्लोरीन]]
|डावीकडे = [[प्राणवायू|ऑक्सिजन]]
|उजवीकडे = [[निऑन]]
|श्रेणी = 6v
|अणुक्रमांक = ९f%5 ybvgc
|विजाणू_रचना = 1s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; 2s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; 2p&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt;
|अणुभार = 6gc 
|स्थिती = वायू
|घनता = 6f6f
|विलयबिंदू केल्व्हिन = 6c
|विलयबिंदू सेल्सियस = g7gyx6e
|विलयबिंदू फारनहाइट = 6ec6
|क्वथनबिंदू केल्व्हिन = fy
|क्वथनबिंदू सेल्सियस = xdis7
|क्वथनबिंदू फारनहाइट = az7x7
|स्फटिकाची संरचना = gfr
}}
'''फ्लोरीन''' हे [[वायू|वायुरूप]] रासायनिक [[मूलद्रव्य]] आहे. त्याची रासायनिक  संज्ञा F असून त्याचा [[अणुक्रमांक]] ९ आहे. फ्लोरीन [[हॅलोजन]] गटात मोडते. तो स्वतःच्याच icd8दुसऱ्या अणूशी रासायनिक संयोग करून F&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; रेणू बनवतो. F&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; हा अतिसंवेदनशील, विषारी व पिवळसर तपकिरी रंगाचा वायू असतो.

== बाह्य दुवे ==
* [http://www.webelements.com/fluorine/ वेबएलिमेॅंट्स.कॉम - {{लेखनाव}} (इंग्लिश मजकूर)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230804134213/https://webelements.com/fluorine/ |date=2023-08-04 }}
{{संक्षिप्त आवर्त सारणी}}

[[वर्ग:मूलद्रव्ये]]</text>
      <sha1>5goe3idqdykm8y5xlp2iln7rtroq0ap</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>विष्णुधर्मोत्तर पुराण</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17253</id>
    <revision>
      <id>2697162</id>
      <parentid>1245381</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T03:40:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>पहिले वाक्य</comment>
      <origin>2697162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1980" sha1="c6fr5b5bumhul9km0p5fjy43e141c37" xml:space="preserve">{{हिंदू धर्मग्रंथ}}
'''विष्णुधर्मोत्तर पुराण''']] हा [[संस्‍कृत भाषा|संस्कृत भाषेतील]] एक महत्त्वाचा आणि बहुआयामी ग्रंथ मानला जातो. हा [[विष्णु पुराण|विष्णु पुराणाची]] एक परिशिष्ट किंवा पुरवणी संहिता मानला जातो. या ग्रंथाची रचना राजा वज्र आणि ऋषी मार्कंडेय यांच्यातील संवादाच्या स्वरूपात झाली असून यामध्ये केवळ वैष्णव संप्रदायाची धार्मिक तत्त्वज्ञान आणि पूजाविधीच नाहीत, तर प्राचीन भारतीय कला, स्थापत्य, चित्रकला आणि संगीताचे सखोल विवेचन आढळते. विशेषतः या ग्रंथातील 'चित्रसूत्र' हा भाग प्राचीन भारतीय चित्रकलेचा सर्वात प्राचीन आणि अधिकृत शास्त्रीय दस्तऐवज मानला जातो. याशिवाय ज्योतिष, आयुर्वेद, व्याकरण आणि राजधर्माचे व्यापक ज्ञान यात समाविष्ट असल्यामुळे हा ग्रंथ भारतीय संस्कृती आणि कलांच्या अभ्यासासाठी एक अमूल्य स्रोत ठरतो.

{{विस्तार}}

[[वर्ग:पुराणे]]</text>
      <sha1>c6fr5b5bumhul9km0p5fjy43e141c37</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>विकिपीडिया:मदतकेंद्र</title>
    <ns>4</ns>
    <id>17302</id>
    <revision>
      <id>2697223</id>
      <parentid>2689537</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T07:48:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ink N Pen Publication</username>
        <id>157509</id>
      </contributor>
      <comment>/* संपादन प्रकाशित करण्याबाबत */ Reply</comment>
      <origin>2697223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98075" sha1="mcskf763fhmjzm9cabejffxc1o5usnj" xml:space="preserve">&lt;!--येथील साचे सूचना काढू/वगळू नका--&gt;
[[वर्ग:विकिपीडिया:मदतकेंद्र]]
{{मदतकेंद्र}}
{{सुचालन चावडी}}
[[File:Marathi Wikipedia ULS.webm|thumb|उजवे|300px| ह्या व्हिडिओत दाखवल्या प्रमाणे मराठी आणि नंतर अक्षरांतरण पर्याय निवडा अथवा इनस्क्रिप्ट साठी 'मराठी लिपी' पर्याय, Click on the '''cc'' to change the subtitle languages to Marathi, English, Sanskrit, Kokani,Ahirani.]]
* हे मदत केंद्र केवळ मराठी विकिपीडियावर काम करताना लागणाऱ्या साहाय्यापुरते मर्यादित आहे, धन्यवाद.
* मराठी विकिपीडियातील पुरेसे लेखन झालेल्या लेखांचा  मार्ग [[विकिपीडिया:सफर|हा वाटाड्या]] प्रशस्त करू शकेल. हवे असलेल्या लेखांची आणि लेखनाची नोंद [[विकिपीडिया:प्रकल्प/हवे असलेले लेख|हवे असलेले लेख]] अधिक श्रेयस्कर असेल.
* आपण मराठी विकिपीडियाच्या विश्वकोशीय संकेतस्थळाच्या मदत केंद्रात पोहोचला आहत.  हे केवळ मराठी विकिपीडियासंबधापुरते मर्यादित मदतकेंद्र आहे. [[विकिपीडिया:महाराष्ट्र प्रकल्प#महाराष्ट्रातील संस्था|महाराष्ट्रातील संस्थेचे]] प्रतिनिधित्व करत नाही आणि कोणत्याही संस्थेचे तक्रार निवारण केंद्र नाही.  धन्यवाद!
* [[:वर्ग:करण्याजोग्या गोष्टी|करण्याजोग्या गोष्टी]]
* [[विकिपीडिया:मदतकेंद्र जुनी माहिती‎]]
* [[विकिपीडिया:मदतकेंद्र/जुनी माहिती २]]
* [[विकिपीडिया:मदतकेंद्र/जुनी माहिती ३]]
* [[विकिपीडिया साहाय्य:नेहमीचे प्रश्न|नेहमीचे प्रश्न FAQ]]
* निबंधांकरता माहिती [[:वर्ग:पेशानुसार व्यक्ती]] [[:वर्ग:पर्यावरण]],[[:वर्ग:वंशावळ]],[[वर्ग:समाज]] [https://mr.wikipedia.org/w/index.php?search=%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0&amp;title=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7%3A%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A7%E0%A4%BE&amp;fulltext=1 विवीध मानवी अधिकार शोध]

== लेख इतर भाषेत लिहायचा असेल तर काय करावे ==
{{उत्तर दिले|1=
&lt;!--या खिडकीच्या वर दिलेले सहाय्य वाचा, आपल्या शंका/प्रश्न खालील ओळीपासून पुढे लिहा. --&gt;


&lt;!--खालील महिरपी कंसातील तंरंग चिन्हे(~~~~) वगळू नयेत त्या तरंगचिन्हाने आपोआप आपले सदस्य नाव उमटते आणि सहाय्य उपलब्ध करणे सोपे जाते. या खिडकीच्या खाली जतन करणे लिहिले आहे तेथे आवर्जून टिचकी मारून आपले हे लेखन येथे सेव्ह करावे. शंका मांडल्या बद्दल धन्यवाद --&gt;
:धन्यवाद!
:माझे सदस्य नाव/टोपण नाव:
:{{{1|[[सदस्य:Paresh Kadam 1|Paresh Kadam 1]] ([[सदस्य चर्चा:Paresh Kadam 1|चर्चा]]) ०२:२९, २८ एप्रिल २०१८ (IST)}}}

:{{साद|Paresh Kadam 1}},
:मराठी भाषा विकिपीडियावर आपले स्वागत आहे.
:मराठी विकिपीडियावर फक्त मराठीत लिहू शकता इतर भाषांसाठी इतर विकिपीडिया उपलब्ध आहेत. अधिक माहिती साठी [[:en:List of Wikipedias|List of Wikipedias]] पहा --[[सदस्य:Tiven2240|'''&lt;span style=&quot;background color: black; color: orange&quot;&gt;टाय&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color: blue&quot;&gt;वीन&lt;/span&gt;'''&lt;span style=&quot;color: green&quot;&gt;२२४०&lt;/span&gt;]] '''[[विकिपीडिया:प्रचालक|(A)]]''' &lt;sup&gt;[[सदस्य चर्चा:Tiven2240|&lt;span style=&quot;color: maroon&quot;&gt;माझ्याशी बोला&lt;/span&gt;]]&lt;/sup&gt; ०६:२४, २८ एप्रिल २०१८ (IST)
}}

== फोटो ==
{{उत्तर दिले|1=
&lt;!--या खिडकीच्या वर दिलेले सहाय्य वाचा, आपल्या शंका/प्रश्न खालील ओळीपासून पुढे लिहा. --&gt;


&lt;!--खालील महिरपी कंसातील तंरंग चिन्हे(~~~~) वगळू नयेत त्या तरंगचिन्हाने आपोआप आपले सदस्य नाव उमटते आणि सहाय्य उपलब्ध करणे सोपे जाते. या खिडकीच्या खाली जतन करणे लिहिले आहे तेथे आवर्जून टिचकी मारून आपले हे लेखन येथे सेव्ह करावे. शंका मांडल्या बद्दल धन्यवाद --&gt;
:धन्यवाद!
:माझे सदस्य नाव/टोपण नाव:
:{{{1|Dr. Mahadev Raut ०९:०८, २३ मे २०१८ (IST)}}}

महादेव राऊत

फोटो कसा टाकायचा.

:{{साद|Mahadev Raut}},
:[[:c:|विकिमीडिया कॉमन्स]]वर उपलब्ध असलेली चित्र जोडण्यास &lt;big&gt;&lt;nowiki&gt;[[चित्र:xyz.jpg|thumb]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/big&gt; असे करून जोडा ज्यात xyz चित्राचे नाव आहे. --[[सदस्य:Tiven2240|'''&lt;span style=&quot;background color: black; color: orange&quot;&gt;टाय&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color: blue&quot;&gt;वीन&lt;/span&gt;'''&lt;span style=&quot;color: green&quot;&gt;२२४०&lt;/span&gt;]] '''[[विकिपीडिया:प्रचालक|(A)]]''' &lt;sup&gt;[[सदस्य चर्चा:Tiven2240|&lt;span style=&quot;color: maroon&quot;&gt;माझ्याशी बोला&lt;/span&gt;]]&lt;/sup&gt; १३:५४, २३ मे २०१८ (IST)
}}


== broken redirect ==
{{उत्तर दिले|1=
I found these pages are redirected on broken page:
* [[OLE Automation]]
* [[Object Linking and Embedding]]
* [[Oracle WebLogic Server]]
* [[Tip]]
* [[अंबादेवी, अमरावती]]
* [[अनिता पाटील यांची साहित्य समीक्षा]]
* [[अनिता पाटील यांचे इतिहास लेखन]]
* [[अनिता पाटील यांचे धर्मविषयक लेखन]]
* [[अपूर संसार, चित्रपट]]
* [[आईबीएन-लोकमत]]
* [[आय बी एन लोकमत]]
* [[आयबीएन लोकमत]]
* [[इटली, ऑर्किड आणि मी]]
* [[ई-गव्हर्नंस]]
* [[ए एंड डब्ल्यू डाइनिंग]]
* [[एंटी संभाजी ब्रिगेड]]
* [[एव्हा एर कार्गो]]
* [[कदाचित, चित्रपट]]
* [[कृषीकन्या]]
* [[क्यीवचा दुसरा म्सितस्लाव्ह]]
* [[गजाननमहाराजांचे चमत्कार]]
* [[गुप्तचर यंत्रणा]]
* [[गुप्तहेर]]
* [[गोलपीठा]]
* [[चित्रपटसृष्टीतील घराणी]]
* [[जनसेवा समिती विलेपारले]]
* [[जासूस]]
* [[जिजाबाई भोसले यांच्या नावावर असलेल्या संस्था]]
* [[जेष्ठ (पद)]]
* [[ज्येष्ठ (पद)]]
* [[ढकल, चित्रपट]]
* [[तेहु]]
* [[धूळपाटी/महेश् मोरे]]
* [[पाणी वाटपासंबंधीचा ऐतिहासिक निवाडा]]
* [[पाणी वाटपासंबंधीचा ऐतेहासिक निवाडा]]
* [[पोर्तो व्हालार्ता]]
* [[प्रकाशदादा सुंदरराव सोळंके]]
* [[फॉरवर्ड, हॉकी]]
* [[बाणगंगा पाणी वाटप]]
* [[बाणगंगा पाणी वाटपासंबंधीचा ऐतेहासिक निवाडा]]
* [[बाबुजी देशमुख वयाखयानमाला हा लेख लिहा]]
* [[बोचऱ्या टिका करणारी लेखन संस्कृती]]
* [[ब्लोंफोंटेन सेल्टीक एफ.सी.]]
* [[भारतीय समाज सुधारक]]
* [[महाराष्ट्रातील रायगड जिल्ह्यातील दुर्ग वैभव]]
* [[महाराष्ट्रातील सेना हा शब्द असणार्‍या राजकीय संघटनांची यादी]]
* [[महाराष्ट्रातील सेना हा शब्द असणाऱ्या राजकीय संघटनांची यादी]]
* [[मानवतेचे शहाण्णव गुण]]
* [[मालाडगाव रेल्वे स्थानक]]
* [[मिडफील्डर, हॉकी]]
* [[यान व्हान रीबेक]]
* [[रणांगण]]
* [[राजकीय सेना]]
* [[रिचर्ड कार्ल फ्रीहेर फॉन वायझॅकर]]
* [[लोणी (गाव)]]
* [[विखुरलेल्या चकती]]
* [[विध्यर्थ]]
* [[वॉवेल हिंड्स]]
* [[व्वैजनाथ सोपानराव अनमुलवाड]]
* [[शागुफ्ता परवीन]]
* [[शूज]]
* [[संकेत दशपुते]]
* [[संभ्रम, पुस्तक]]
* [[सचर समिती]]
* [[सदन]]
* [[स्टँडअप कॉमेडी]]
* [[स्टीवन जोन्स]]
* [[स्टॅण्ड अप कॉमेडी]]
* [[स्त्रीवादि पद्ध्तीशास्त्र्]]
* [[स्व-संरक्षण]]
* [[स्वरुपानंद स्वामी]]
* [[स्वरूपानंद स्वामी]]
* [[स्वातंत्र्य दिवस]]
* [[स्वामी स्वरुपानंद]]
* [[हेर]]
* [[हॉकी जुनियर विश्वचषक]]
* [[हॉकी ज्युनिअर विश्वचषक]]
* [[होट्टल येथील चालुक्यकालीन मंदिरे]]
* [[२००० उन्हाळी ऑलिंपिकमधील वेटलिफ्टिंग]]
* [[२००८-०९ केएफसी २०-२० बीग बॅश]]
* [[२००८ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील ऍथलेटिक्स - पुरुष 4x100 मीटर रिले]]
* [[२०१० फिफा विश्वचषक पात्रताफेरी - कॉन्ककॅफ चौथी फेरी]]
* [[५ अॉगस्ट]]
* [[९६ कुळी मराठी]]
* [[चर्चा:बेर्जाया एर]]
* [[चर्चा:भारतीय समाज सुधारक]]
* [[चर्चा:विंडोज स्थापनापूर्व एन्व्हायर्नमेंट]]
* [[चर्चा:हांसुंग एरलाइन्स]]
* [[सदस्य:ABCEditer]]
* [[सदस्य:Bankster1]]
* [[सदस्य:Beep21]]
* [[सदस्य:Ben-Yeudith]]
* [[सदस्य:Binoyjsdk]]
* [[सदस्य:Brianhe]]
* [[सदस्य:Bukti.khan]]
* [[सदस्य:Ralgis]]
* [[सदस्य:محمد الجداوي]]
* [[सदस्य चर्चा:Ralgis]]
* [[विकिपीडिया:विकिपीडिया आशियाई महिना/Participants]]
* [[विकिपीडिया चर्चा:वृत्तपत्रिय मासिक आवाहन]]
Can you please fix them?&lt;font color=&quot;green&quot;&gt;&amp;#9734;&amp;#9733;&lt;/font&gt;[[User:संजीव कुमार|&lt;u&gt;&lt;font color=&quot;Magenta&quot;&gt;संजीव कुमार&lt;/font&gt;&lt;/u&gt;]] ([[User talk:संजीव कुमार|&lt;font color=&quot;blue&quot;&gt;बातें&lt;/font&gt;]]) ०१:४१, २९ सप्टेंबर २०१८ (IST)
:{{झाले}} deleted --[[सदस्य:Tiven2240|'''&lt;span style=&quot;background color: black; color: orange&quot;&gt;टाय&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color: blue&quot;&gt;वीन&lt;/span&gt;'''&lt;span style=&quot;color: green&quot;&gt;२२४०&lt;/span&gt;]] '''[[विकिपीडिया:प्रचालक|(A)]]''' &lt;sup&gt;[[सदस्य चर्चा:Tiven2240|&lt;span style=&quot;color: maroon&quot;&gt;माझ्याशी बोला&lt;/span&gt;]]&lt;/sup&gt; ०७:२४, २९ सप्टेंबर २०१८ (IST)}}

== मार्गदर्शन ==

नमस्कार मंडळी, कृपया स्त्रोत आणि संदर्भ कसा जोडायचा ते सांगावं.

::[[विकिपीडिया:संदर्भ_द्या]]
::[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) १०:३२, ११ नोव्हेंबर २०१८ (IST)

== मराठी भाषेत संपादन करण्यासंबंधी  ==

'गूगल इनपुट प्रणाली' मध्ये देवनागरी लिपीत लेखन केल्यास चालू शकेल काय?

== Not able to use visual edit  ==
{{उत्तर दिले|1=

I am not able to use visual edit. It is a nice way to give references. I am not aware how it can be fixed. May I request experienced editors or admins or technical people to kindly help me in this? Thank you. -- [[सदस्य:Abhijeet Safai| डॉ. अभिजीत सफई]] ११:२४, १७ डिसेंबर २०१८ (IST)
:Hi {{ping|Abhijeet Safai}}, What actually issues are you facing. --[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) १३:२९, १७ डिसेंबर २०१८ (IST)
:: Thanks for responding. I was not able to convert the reference in visual edit which is the primary purpose of visual edit as I guess. But the issue now is I am not able to find the article on which I found this problem. Hence will mention about that particular article here again as I will find it. Thank you. -- [[सदस्य:Abhijeet Safai| डॉ. अभिजीत सफई]] १३:३६, १७ डिसेंबर २०१८ (IST)
:::{{Ping|Abhijeet Safai}} Feel free to report bugs/errors. We will be happy in assisting you. Happy editing. Thanking you --[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) १४:५५, १७ डिसेंबर २०१८ (IST)
:::: Thanks a lot. -- [[सदस्य:Abhijeet Safai| डॉ. अभिजीत सफई]] १४:५८, १७ डिसेंबर २०१८ (IST)
::::: [[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]], I was not able to do visual editing on Marathi Wikipedia. I am able to do it on English Wikipedia like [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Baba_Amte&amp;type=revision&amp;diff=875388527&amp;oldid=875388418 this]. I do not how to share the problem further. When I try to save the changes in visual edit on here, I am not able to do that. Hence one needs to give manual references here with is a difficult task.  -- [[सदस्य:Abhijeet Safai| डॉ. अभिजीत सफई]] १०:५७, २६ डिसेंबर २०१८ (IST)

*{{Ping|Abhijeet Safai}} I think you are unable to use [[citoid]]. Can you verify that it is this feature that u can't use? --[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) १३:०३, २६ डिसेंबर २०१८ (IST)
: No. I am not able to save the page when I am using visual edit. I use visual edit to generate auto reference. Currently I using a workaround for that. I am generating it on English Wikipedia at the sandbox and using it here. -- [[सदस्य:Abhijeet Safai| डॉ. अभिजीत सफई]] १३:१७, २६ डिसेंबर २०१८ (IST)
::{{Ping|Abhijeet Safai}} I advise you to please purge your browser cache. In order to purge cache follow instructions at [[:en:Wikipedia:Bypass your cache]] --[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) १८:४५, २६ डिसेंबर २०१८ (IST)
::: It is working now. Thank you. -- [[सदस्य:Abhijeet Safai| डॉ. अभिजीत सफई]] ०६:३७, २९ डिसेंबर २०१८ (IST)
-----
}}

== पारोळा  ==

पारोळा हे झाशीच्या राणीचे माहेर घर म्हणून इतिहासात प्रसिद्ध आहे.राणी लक्ष्मीबाई यांच्या तांबे घराण्याचे वंशज आजही पारोळा येथे स्थायिक आहेत.पारोळा ह्याचे पूर्वीचे नाव पारोळे असून या गावात पारांच्या ओळी (पार म्हणजे हनुमानाचे मंदिर व वडवृक्षाचे झाड ओळीत होते व आजही आहेत आणि म्हणून पारोळी व त्यांचे अपभ्रन्श होऊन पारोळे व  आता पारोळा  झाले आहे.

== मराठी भाषांतर करण्याविषयी.. ==
{{उत्तर दिले|1=

मी english wikipedia चे लेख मराठी विकीपीडियासाठी मराठी भाषेत भाषांतर कर शकतो.

&lt;!--या खिडकीच्या वर दिलेले सहाय्य वाचा, आपल्या शंका/प्रश्न खालील ओळीपासून पुढे लिहा. --&gt;
Can someone please take a look at this page and see if its notable [[:उन्मेष_बागवे]]

&lt;!--खालील महिरपी कंसातील तंरंग चिन्हे(~~~~) वगळू नयेत त्या तरंगचिन्हाने आपोआप आपले सदस्य नाव उमटते आणि सहाय्य उपलब्ध करणे सोपे जाते. या खिडकीच्या खाली जतन करणे लिहिले आहे तेथे आवर्जून टिचकी मारून आपले हे लेखन येथे सेव्ह करावे. शंका मांडल्या बद्दल धन्यवाद --&gt;
:धन्यवाद!
:माझे सदस्य नाव/टोपण नाव:
:{{{1|[[सदस्य:Gbawden|Gbawden]] ([[सदस्य चर्चा:Gbawden|चर्चा]]) १३:४७, २१ ऑगस्ट २०१९ (IST)}}}

::{{Ping|Gbawden}} To prove the person notable we need to have some reliable sources cited to the article. If better than support your article with a source at every important point that is made. Thank you --[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) ०८:०२, २२ ऑगस्ट २०१९ (IST)
-------
}}

== Please review my page ==
{{उत्तर दिले|1=

Hi,

I have created a Marathi Wikipedia page which is in my sandbox. However, I am unable to publish it and make the final Wikipedia page live. What can be the possible reason? Can someone check if I am a confirmed user? Because publish button isn't appearing in my sandbox version. All I am able to do is publish the changes on sandbox. There's no option to even send my draft for review. How do I go about it?

Here's the link

https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:Lorde1801/sandbox [[सदस्य:Lorde1801|Lorde1801]] ([[सदस्य चर्चा:Lorde1801|चर्चा]]) १२:४७, १२ सप्टेंबर २०१९ (IST)

:{{Ping|Lorde1801}} Are you paid by any way by the company/organization for the article creation or is this done volunteerarily by you? --[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) १५:२१, १६ सप्टेंबर २०१९ (IST)

Hey, 

I am new Wikipedia editor. In order to add to the credibility of my profile, I am voluntarily creating this page. It would be great if you could help me out. [[सदस्य:Lorde1801|Lorde1801]] ([[सदस्य चर्चा:Lorde1801|चर्चा]]) १५:५८, १६ सप्टेंबर २०१९ (IST)

{{Done}} Answered on [[सदस्य चर्चा:Lorde1801|Usertalkpage]] --[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) १६:१६, १६ सप्टेंबर २०१९ (IST) 
-----
}}
-----

== नोंद काढून कशी टाकावी ==

वर्ग:ग्रंथ येथे चुकून झालेली नोंद कशी काढावी?
:{{साद|Kanchankarai}} कुठल्या लेखात चुकून नोंद झाली आहे? --[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) ११:५९, १४ मार्च २०२० (IST)

== नवीन धुळपाटी कशी करायची ? ==

&lt;!--या खिडकीच्या वर दिलेले सहाय्य वाचा, आपल्या शंका/प्रश्न खालील ओळीपासून पुढे लिहा. --&gt;


&lt;!--खालील महिरपी कंसातील तंरंग चिन्हे(~~~~) वगळू नयेत त्या तरंगचिन्हाने आपोआप आपले सदस्य नाव उमटते आणि सहाय्य उपलब्ध करणे सोपे जाते. या खिडकीच्या खाली जतन करणे लिहिले आहे तेथे आवर्जून टिचकी मारून आपले हे लेखन येथे सेव्ह करावे. शंका मांडल्या बद्दल धन्यवाद --&gt;
:धन्यवाद!
:माझे सदस्य नाव/टोपण नाव:
:{{{1|[[सदस्य:घांग्रेकर मेघा|घांग्रेकर मेघा]] ([[सदस्य चर्चा:घांग्रेकर मेघा|चर्चा]]) १७:२४, १३ मार्च २०२० (IST)}}}

:{{साद|घांग्रेकर मेघा}} [[सदस्य:घांग्रेकर मेघा/धुळपाटी]] वापरा धन्यवाद--[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) ११:५८, १४ मार्च २०२० (IST)

== 'प्रा. प्रभाकर बी. भागवत' लेख  ==

&lt;!--या खिडकीच्या वर दिलेले सहाय्य वाचा, आपल्या शंका/प्रश्न खालील ओळीपासून पुढे लिहा. --&gt;

 'प्रा. प्रभाकर बी. भागवत' लेख  मराठित संपादित केला असुन 'सबमिट' केला 
पण आता मला ते सापडत नाही .मला त्याची सद्यस्थिती माहित नाही?
कोणी मदत करू शकेल?
ही माझी पहिली चाचणी आहे.[[सदस्य:Prachi.chopade|Prachi.chopade]] ([[सदस्य चर्चा:Prachi.chopade|चर्चा]]) ०७:३१, २० जून २०२० (IST)


&lt;!--खालील महिरपी कंसातील तंरंग चिन्हे(~~~~) वगळू नयेत त्या तरंगचिन्हाने आपोआप आपले सदस्य नाव उमटते आणि सहाय्य उपलब्ध करणे सोपे जाते. या खिडकीच्या खाली जतन करणे लिहिले आहे तेथे आवर्जून टिचकी मारून आपले हे लेखन येथे सेव्ह करावे. शंका मांडल्या बद्दल धन्यवाद --&gt;
:धन्यवाद!
:माझे सदस्य नाव/टोपण नाव:
:{{{1|[[सदस्य:Prachi.chopade|Prachi.chopade]] ([[सदस्य चर्चा:Prachi.chopade|चर्चा]]) ०७:३१, २० जून २०२० (IST)}}}

== ही लिंक आणि नाव गुगल शेअर मध्ये  दाखविले जात नाही, कृपया मदत करावी  ==

&lt;!--या खिडकीच्या वर दिलेले सहाय्य वाचा, आपल्या शंका/प्रश्न खालील ओळीपासून पुढे लिहा. --&gt;


&lt;!--खालील महिरपी कंसातील तंरंग चिन्हे(~~~~) वगळू नयेत त्या तरंगचिन्हाने आपोआप आपले सदस्य नाव उमटते आणि सहाय्य उपलब्ध करणे सोपे जाते. या खिडकीच्या खाली जतन करणे लिहिले आहे तेथे आवर्जून टिचकी मारून आपले हे लेखन येथे सेव्ह करावे. शंका मांडल्या बद्दल धन्यवाद --&gt;
:धन्यवाद!
:माझे सदस्य नाव/टोपण नाव:
:{{{1|~~लोककवी हरेन्द्र हिरामण जाधव
~~}}}

== तयार केलेल्या लेख पडताळणी साठी कसे पाठवावे ==

&lt;!--या खिडकीच्या वर दिलेले सहाय्य वाचा, आपल्या शंका/प्रश्न खालील ओळीपासून पुढे लिहा. --&gt;तयार केलेल्या लेख पडताळणी साठी कसे पाठवावे


&lt;!--खालील महिरपी कंसातील तंरंग चिन्हे(~~~~) वगळू नयेत त्या तरंगचिन्हाने आपोआप आपले सदस्य नाव उमटते आणि सहाय्य उपलब्ध करणे सोपे जाते. या खिडकीच्या खाली जतन करणे लिहिले आहे तेथे आवर्जून टिचकी मारून आपले हे लेखन येथे सेव्ह करावे. शंका मांडल्या बद्दल धन्यवाद --&gt;
:धन्यवाद!
:माझे सदस्य नाव/टोपण नाव:
:{{{1|[[सदस्य:Wikivibessocial|Wikivibessocial]] ([[सदस्य चर्चा:Wikivibessocial|चर्चा]]) २०:५८, ६ मे २०२१ (IST)}}}

&lt;!--या खिडकीच्या वर दिलेले सहाय्य वाचा, आपल्या शंका/प्रश्न खालील ओळीपासून पुढे लिहा. --&gt;


&lt;!--खालील महिरपी कंसातील तंरंग चिन्हे(~~~~) वगळू नयेत त्या तरंगचिन्हाने आपोआप आपले सदस्य नाव उमटते आणि सहाय्य उपलब्ध करणे सोपे जाते. या खिडकीच्या खाली जतन करणे लिहिले आहे तेथे आवर्जून टिचकी मारून आपले हे लेखन येथे सेव्ह करावे. शंका मांडल्या बद्दल धन्यवाद --&gt;
:धन्यवाद!
:माझे सदस्य नाव/टोपण नाव:
:{{{1|[[सदस्य:Pralhad Suryawanshi|Pralhad Suryawanshi]] ([[सदस्य चर्चा:Pralhad Suryawanshi|चर्चा]]) १९:५४, १ जुलै २०२१ (IST)}}}

नमस्कार, 

मला लेखाच्या शेवटी, वर्ग दर्शवन्याकरीता जी चोउकट वपरली जाते किंवा एकदा साचा वपरला जातो. तो वर्गाचा साचा कसा तयार केला जातो याविषयी मार्गदर्शन करावे.

उदा. मला एका गावाच्या लेखाच्या शेवटी वर्ग : अबक तालुक्यातिल गावे किंवा अबक जिल्ल्ह्यातिल गावे अशी माहिती द्यावयाची आहे. 

आपला
==Species box==
या [https://mr.wikipedia.org/wiki/साचा:प्रजाती_चौकट प्रजाती चौकट] टेम्पलेटचे निराकरण करण्यात काही जण मदत करू शकतात हे टेम्पलेट विकृत आहे आणि मशीनमधून भाषांतरित झाल्यासारखे दिसते.[[सदस्य:Ratnahastin|Ratnahastin]] ([[सदस्य चर्चा:Ratnahastin|चर्चा]]) ११:२७, १८ जुलै २०२१ (IST)

{{साद|Ratnahastin}} त्याऐवजी कृपया [[साचा:जीवचौकट|जीवचौकट]] हा साचा वापरावा.-[[सदस्य:संतोष गोरे|'''&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 2px;color: blue&quot;&gt; संतोष&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: blue&quot;&gt; गोरे &lt;/span&gt;''']]  ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) ११:१२, ५ एप्रिल २०२२ (IST)

==कबड्डी प्लेऑफ फेरी साचा==
{{उत्तर दिले|1=


[[प्रो कबड्डी लीग, २०२१-२२]] ह्या पानावर प्लेऑफ फेरीसाठी साचा बनविण्यास मदत हवी आहे.&lt;br&gt;
इंग्रजी विकिपीडियावरील 2021–22 Pro Kabaddi League season ह्या पानावरील साच्याचा संदर्भ घ्यावा&lt;br&gt;
[[सदस्य:Nitin.kunjir|नितीन कुंजीर]] ([[सदस्य चर्चा:Nitin.kunjir|चर्चा]]) २०:१५, २८ जानेवारी २०२२ (IST)
:{{साद|Nitin.kunjir}}{{झाले}} --[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) ०७:४८, २९ जानेवारी २०२२ (IST)
:{{साद|Tiven2240}} धन्यवाद, टायवीन -- [[सदस्य:Nitin.kunjir|नितीन कुंजीर]] ([[सदस्य चर्चा:Nitin.kunjir|चर्चा]]) २३:२१, १ फेब्रुवारी २०२२ (IST)
-----
}}
-----
==२०२२ भारतीय प्रीमियर लीग==
[[२०२२ भारतीय प्रीमियर लीग]] या पानावरील मैदाने विभागात इंग्रजीतील 2022 Indian Premier League ह्या प्रमाणे नकाशा टाकण्यास मदत हवी आहे&lt;br&gt;
[[सदस्य:Nitin.kunjir|नितीन कुंजीर]] ([[सदस्य चर्चा:Nitin.kunjir|चर्चा]]) १७:४२, १ मार्च २०२२ (IST) &lt;br&gt;

==साचा:माहितीचौकट युनेस्को जागतिक वारसा साइट==
:{{साद|Tiven2240}}
सदर साच्यामधील त्रुटी दूर करण्यासाठी मदत हवी आहे..&lt;br&gt;
जसे ''संदर्भासाठी [[हंपी]] हा लेख पहावा ''
*सूचीकरण किंवा Inscription ह्या मथळ्याखाली इंग्रजीऐवजी मराठीमध्ये वर्ष येणे अपेक्षित आहे. तसेच '''१०वा''' ऐवजी '''१०वे''' असे येणे अपेक्षित आहे.
*नकाशाखाली ''Show map of कर्नाटक'' ह्याऐवजी ''कर्नाटकचा नकाशा दाखवा'' असे येणे अपेक्षित.
[[सदस्य:Nitin.kunjir|नितीन कुंजीर]] ([[सदस्य चर्चा:Nitin.kunjir|चर्चा]]) २०:४७, १८ मार्च २०२२ (IST)

:@[[सदस्य:Nitin.kunjir|Nitin.kunjir]]{{झाले}} कृपया तपासा --[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) २२:१०, १८ मार्च २०२२ (IST)
::धन्यवाद @[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]]. You are genius
::परंतु मी आपल्या निदर्शनास आणून देऊ इच्छितो की,
::क्र. १ चे समाधान झाले नाही.
::क्र. २ चे समाधान अंशतः झाले आहे. परंतू नकाशाच्या शेवटचा पर्याय अजूनही  ''show all'' असे दाखवत आहे, त्याऐवजी '''सर्व दाखवा''' असे हवे आहे 
::&lt;nowiki&gt;~~~~ &lt;/nowiki&gt; [[सदस्य:Nitin.kunjir|नितीन कुंजीर]] ([[सदस्य चर्चा:Nitin.kunjir|चर्चा]]) २२:३३, १८ मार्च २०२२ (IST)

== माहितीचौकट चित्रपट महोत्सव ==
चित्रपट महोत्सव चा पान तयार करण्यासाठी माहिती चौकट मी खूप शोधलं आहे पण मला मिळालेल्या नाही. त्याच्यासाठी इंग्रजी विकिपीडिया Infobox वापर केलं तर चालेल का?
:{{साद|Zoe3572}} नाही, इंग्रजी साचा येथे काम करणार नाही. आणि सध्यातरी मराठीत माहितीचौकट उपलब्ध नाहीये.-[[सदस्य:संतोष गोरे|'''&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 2px;color: blue&quot;&gt; संतोष&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: blue&quot;&gt; गोरे &lt;/span&gt;''']]  ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) १९:१८, २ एप्रिल २०२२ (IST)

:हे कोणी बनवू नाही शकत का?  [[सदस्य:Zoe3572|Zoe3572]] ([[सदस्य चर्चा:Zoe3572|चर्चा]]) १६:५१, ३ एप्रिल २०२२ (IST)
::बिलकुल, तुम्ही पण करू शकतात.-[[सदस्य:संतोष गोरे|'''&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 2px;color: blue&quot;&gt; संतोष&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: blue&quot;&gt; गोरे &lt;/span&gt;''']]  ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) १७:१४, ३ एप्रिल २०२२ (IST)
:::प्रक्रिया कशी करायची त्याची लिंक मिळू शकेल का [[सदस्य:Zoe3572|Zoe3572]] ([[सदस्य चर्चा:Zoe3572|चर्चा]]) १८:१६, ३ एप्रिल २०२२ (IST)
::::{{साद|Zoe3572}}
::::# त्यासाठी संगणक आज्ञावली (प्रोग्रामिंग) ची माहिती असणे थोडे जास्त योग्य राहील. किंवा विविध साच्यांचा तुलनात्मक अभ्यास तरी असावा.
::::# कृपया [[सदस्य:Vikrantkorde|Vikrantkorde]] किंवा [[सदस्य:Rockpeterson|Rockpeterson]] यांच्याशी संपर्क साधावा, तुम्हाला हे अधिक मदत करतील.
::::# विशेष म्हणजे तुम्ही निर्माण केलेला साचा किती पानांना कामी येईल याचा सुद्धा विचार करावा. कारण एक-दोन पानांकरिता साचा निर्माण करणे फारसे फायद्याचे ठरणार नाही असे माझे वैयक्तिक मत आहे.-[[सदस्य:संतोष गोरे|'''&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 2px;color: blue&quot;&gt; संतोष&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: blue&quot;&gt; गोरे &lt;/span&gt;''']]  ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) ०९:४३, ४ एप्रिल २०२२ (IST)
:::::साचा हा राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय फिल्म महोत्सव साठी वापरता येऊ शकतो. आपल्या देशांमध्येच राष्ट्रीय फिल्म महोत्सव हे पंधरा ते वीस असतील. त्यामुळे त्याचा वापर जास्त होऊ शकतो.  [[सदस्य:Zoe3572|Zoe3572]] ([[सदस्य चर्चा:Zoe3572|चर्चा]]) १९:२१, ४ एप्रिल २०२२ (IST)
*{{ping|Zoe3572}} चित्रपट महोत्सव barech jari astil, tari keval ullekhniy चित्रपट महोत्सव varach lekh lihinyat yaave. —usernamekiran [[User talk:Usernamekiran|(talk)]] ०३:२५, ५ एप्रिल २०२२ (IST)
*:क्षमस्व, मी तुम्हाला प्रश्न विचारल्याबद्दल. या विषयावर पुढे चर्चा करू नका तुम्हाला तयार करायचा असेल करा अन्यथा हा विषय चर्चा करू नका. 😁 [[सदस्य:Zoe3572|Zoe3572]] ([[सदस्य चर्चा:Zoe3572|चर्चा]]) ०६:१६, ५ एप्रिल २०२२ (IST)

:::नमस्कार, [[साचा:माहितीचौकट चित्रपट व नाटक महोत्सव|माहितीचौकट चित्रपट व नाटक महोत्सव]] तयार करण्यात आलाय. कृपया सवड मिळेल तसे याचे मराठी रूपांतरण आणि वापर करावे.-[[सदस्य:संतोष गोरे|'''&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 2px;color: blue&quot;&gt; संतोष&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: blue&quot;&gt; गोरे &lt;/span&gt;''']]  ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) ११:०६, ५ एप्रिल २०२२ (IST)
::::ते नाव बदलून असे करा 👉 [[माहितीचौकट चित्रपट व कला महोत्सव]] त्याठिकाणी भाषांतर करून मी जोडलेला आहे  तुम्हाला काही बदल करायचा असेल तर तुम्ही ते करून येथे टिप्पणी करा. [[सदस्य:Zoe3572|Zoe3572]] ([[सदस्य चर्चा:Zoe3572|चर्चा]]) १५:२७, ५ एप्रिल २०२२ (IST)
:::#अजून तुम्ही भाषांतर केले नाही. साच्यात उदाहरण दिले आहे, '''पुणे आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव''' चे, तिथे मराठी शब्द दिसून येतात.
:::# कला शब्द कशासाठी घेतलात ते समजले नाही. कारण चित्रपट महोत्सव हे अधिकृत नाव आहे. त्यासाठी कृपया '''वर्ग:चित्रपट महोत्सव''' हा वर्ग आणि त्यातील प्रत्येक उपवर्ग पाहणे. तसेच माहितीचौकट तयार झाल्यावर यात नवनवीन लेखांची भर घालावी ही विनंती.
:::# मराठी विकिपीडियावर शेकडो साचे आहेत, त्यात 'image' साठी 'चित्र' हा परवलीचा शब्द वापरला जातो, तुम्ही 'प्रतिमा' असा केलाय. तसेच logo साठी 'प्रतीक' किंवा 'प्रतीक चिन्ह' हा शब्द योग्य राहील. कृपया इतर वेगवेगळ्या साच्यात काय परवलीचे शब्द वापरले जातात ते पाहावे.
:::# माहितीचौकट तयार झाली आहे, कृपया या माहितीचौकटीचा वापर करून [https://en.m.wikipedia.org/wiki/Category:Film_festivals_by_country Film festivals by country] येथून जमतील तेव्हा आणि जमतील तितके लेख भाषांतरित करणे. पुढील लेखनास शुभेच्छा.-[[सदस्य:संतोष गोरे|'''&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 2px;color: blue&quot;&gt; संतोष&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: blue&quot;&gt; गोरे &lt;/span&gt;''']]  ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) १६:१८, ५ एप्रिल २०२२ (IST)

== हंपी  ==
{{साद|Tiven2240}} {{साद|संतोष गोरे}} {{साद|अभय नातू}} {{साद|Aditya tamhankar}} {{साद|Usernamekiran}} {{साद|Abhijitsathe}} आणि इतर सदस्यांना आवाहन&lt;br&gt;
'''[[हंपी]]''' हा लेख लिहून/भाषांतरित करून पूर्ण झाला आहे. कृपया वाचून आपले अभिप्राय द्यावेत. तसेच शुद्धलेखनाच्या किंवा इतर काही चुका असतील तर त्या दुरुस्त करून लेख अधिक चांगला करण्यासाठी सहाय्य करावे ही विनंती&lt;br&gt;
[[सदस्य:Nitin.kunjir|नितीन कुंजीर]] ([[सदस्य चर्चा:Nitin.kunjir|चर्चा]]) २१:०५, ११ एप्रिल २०२२ (IST)
:{{साद|Nitin.kunjir}}, नमस्कार, आपण दिलेल्या साद ची अधिसूचना मिळाली नाही. काल सहज फेरफटका मारताना संदेश दिसला म्हणून प्रतिसाद देत आहे. बहुतेक [[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] [[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] [[सदस्य:Aditya tamhankar|Aditya tamhankar]] [[सदस्य:Usernamekiran|Usernamekiran]] [[सदस्य:Abhijitsathe|Abhijitsathe]] यांना पण अधिसूचना मिळाली नसेल असे वाटते. असो लेख भरपूर मोठा आणि मुद्देसूद दिसतोय, खूप छान. लवकरच तपासणी करूत.-[[सदस्य:संतोष गोरे|'''&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 2px;color: blue&quot;&gt; संतोष&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: blue&quot;&gt; गोरे &lt;/span&gt;''']]  ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) १०:५१, १३ एप्रिल २०२२ (IST)
::छान लेख तयार झाला आहे [[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) ०५:५२, १४ ऑगस्ट २०२२ (IST)
:{{ping|Nitin.kunjir }} उत्तम लेख आहे. छायाचित्रे, आवश्यक संदर्भ यांनी लेख अजून सुंदर दिसतो. तुमच्या मेहनतीला दाद दिली पाहिजे. तुम्ही एकट्यानेच तब्बल ८८ संपादने केलीत आणि [[xtools:articleinfo/mr.wikipedia.org/हंपी|जवळपास महिनाभर]] तुमचं काम सुरू होतं. खूप शुभेच्छा. 
:ता.क. अजून काही भर मीदेखील या लेखात घालतो. [[सदस्य:अमर राऊत|अमर राऊत]] ([[सदस्य चर्चा:अमर राऊत|चर्चा]]) ०८:०९, १४ ऑगस्ट २०२२ (IST)
::आपण दिलेल्या प्रोत्साहनाबद्दल धन्यवाद
::&lt;nowiki&gt;~~~~ &lt;/nowiki&gt; [[सदस्य:Nitin.kunjir|नितीन कुंजीर]] ([[सदस्य चर्चा:Nitin.kunjir|चर्चा]]) १३:५२, १७ ऑगस्ट २०२२ (IST)

== ए.ए.(अलकोहोलिक्स अनॉनिमस) सातारा जिल्हा नोंद  ==

[[ए.ए.(अलकोहोलिक्स अनॉनिमस) सातारा जिल्हा]] ही नवी नोंद आज केली तिथे '''मराठी विकिपीडियासाठी ह्या लेख पान/विभागाची [[विकिपीडिया:उल्लेखनीयता|विश्वकोशीय उल्लेखनीयता/दखलपात्रते]] बद्दल साशंकता आहे. पान/विभाग न वगळण्याबद्दल [[विकिपीडिया चर्चा:उल्लेखनीयता]] येथे इतर विकिपीडिया सदस्यांची सहमती न मिळाल्यास ते लवकरच काढून टाकले जाईल असा इशारा  दिसू लागला  व त्यावर उपाय योजना काय याचा उलगडा होत झाला नाही . मुख्य म्हणजे हे उत्तर (इशारा ) नॉन ह्युमन इंटरफेस ने केला  असावा अशी शंका येते .  [[विकिपीडिया:कारण|कारण:]] सराव पान हे समजले नाही पण कृपया या बाबतचे आपले मत [[चर्चा:ए.ए.(अलकोहोलिक्स अनॉनिमस) सातारा जिल्हा|चर्चापानावर]] नोंदवा. प्रचालक हे पान कोणत्याही क्षणी काढतील हे वाचून चर्चा पानावर असे नोंदवले आहे :''' कॉटन ग्रीन रेल्वे स्थानक ही मी पूर्वी केलेली नोंद विना अडथळा प्रकाशित झाली पण आज एक नवी नोंद करताना धक्का दिला आहे


'''१ हे पान का काढावे वाटते ते कळले नाही ? अलकोहोलिक्स अनॉनिमस या फेलोशिपची इंग्रजीत नोंद आहे पहा https://en.wikipedia.org/wiki/Alcoholics_Anonymous [[सदस्य:Suneelji|Suneelji]] ([[सदस्य चर्चा:Suneelji|चर्चा]]) २२:४९, १० ऑक्टोबर २०२२ (IST) २ तसेच कॉटन ग्रीन रेल्वे स्थानक ही मी केलेली नोंद बघावी [[कॉटन ग्रीन रेल्वे स्थानक|https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%95%E0%A5%89%E0%A4%9F%E0%A4%A8_%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%A8_%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87_%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%95]] ३ अलकोहोलिक्स अनॉनिमस या फेलोशिपची इंग्रजी नोंद जिथे आहे त्याचा HTMLवर पोस्त केला आहे . त्यामुळे या जगभर १८२ देशात पसरलेल्या फेलोशिप्चाय मराठी नोंदी अतिशय आवश्यक आहेत व त्यात काय संशयास्पद आहे ते कळले नाहे'''

आता याचे उत्तर मिळेल का कसलीही संधी न देता ही नोंद उडवली जाईल  [[सदस्य:Suneelji|Suneelji]] ([[सदस्य चर्चा:Suneelji|चर्चा]]) २३:२१, १० ऑक्टोबर २०२२ (IST)

{{साद|Suneelji}} नमस्कार, आपण एकाच विषयावर, दोन ठिकाणी प्रश्न मांडले आहेत. कृपया आपण चर्चा समंधित लेखपानावर करावी.-[[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) ०६:३३, ११ ऑक्टोबर २०२२ (IST)

:उत्तर व मार्गदर्शन न करता  लेखपानच काढले तर? असो  पण कोठेतरी उत्तर व नेमके मार्गदर्शन (तोडगा ) मिळतो का ? व त्याला किती दिवस थांबता येते. सर्वसाधारणपानेपणे किती दिवस/आठवडे लागतात.  [[सदस्य:Suneelji|Suneelji]] ([[सदस्य चर्चा:Suneelji|चर्चा]]) ०६:४३, ११ ऑक्टोबर २०२२ (IST)

::{{साद|Suneelji}}
::प्रचालक संतोष गोरे यांनी व मी इतरत्र उत्तर दिलेले आहेच.
::कृपया यापुढे सुद्धा सामंजस्याने संवाद साधावा. ''आज एक नवी नोंद करताना धक्का दिला आहे'' अशी वाक्ये वापरल्याने विनाकारण गैरसमज होतात. थोडासा धीर धरुन उत्तराची वाट पहावी. घाई असेल तर संतोष गोरे, Tiven2240, Usernamekiran किंवा अभय नातू या चार सक्रिय प्रचालकांपैकी कोणालाही थेट साद घालावी.
::तुमच्या योगदानाबद्दल धन्यवाद.
::[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) १०:४८, ११ ऑक्टोबर २०२२ (IST)
:::१  धन्यवाद, नोंद घेतली व शब्द वापरताना काळजी घेईन २ उत्तराची वाट पाहत आहे  [[सदस्य:Suneelji|Suneelji]] ([[सदस्य चर्चा:Suneelji|चर्चा]]) १२:५०, ११ ऑक्टोबर २०२२ (IST)

== Copy करण्याचा प्रयत्न केला आहे ==
{{साद|Tiven2240}} {{साद|संतोष गोरे}} {{साद|अभय नातू}} {{साद|Aditya tamhankar}} {{साद|Usernamekiran}} {{साद|Abhijitsathe}} आणि इतर सदस्यांना आवाहन&lt;br&gt;[[सदस्य:Gabbar13|Gabbar13]] ([[सदस्य चर्चा:Gabbar13|चर्चा]]) ११:४३, २५ ऑक्टोबर २०२२ (IST)
मी हिंदी विकिपीडियावरील पोस्टर मराठीत त्याच पानावर कॉपी करण्याचा प्रयत्न केला आहे - [[कांतारा (२०२२ चित्रपट)]] पाहा, पण पोस्टर प्रदर्शित होत नाही. - [[सदस्य:Gabbar13|Gabbar13]] ([[सदस्य चर्चा:Gabbar13|चर्चा]]) ११:१३, २५ ऑक्टोबर २०२२ (IST)
:मी [[भूत कोला]] बद्दलचे हिंदी पृष्ठ भाषांतरित केले आहे आणि ते प्रतिमा योग्यरित्या प्रदर्शित करत आहे-[[सदस्य:Gabbar13|Gabbar13]] ([[सदस्य चर्चा:Gabbar13|चर्चा]]) ११:२१, २५ ऑक्टोबर २०२२ (IST)
::[[कांतारा (२०२२ चित्रपट)]] पृष्ठ delete करून, हिंदी मधून परत आणि अनुवाद करू का?-[[सदस्य:Gabbar13|Gabbar13]] ([[सदस्य चर्चा:Gabbar13|चर्चा]]) ११:४९, २५ ऑक्टोबर २०२२ (IST)

:::{{साद|Gabbar13}} [[भूत कोला]] लेखावर असलेलं चित्र विकिमीडिया वर अपलोड केलेले असल्यामुळे दिसत आहे. परंतु [[कांतारा (२०२२ चित्रपट)]] चे पोस्टर फक्त हिंदी विकिपीडियावर अपलोड केलेले असल्यामुळे ते इतर विकिपीडियावर दिसणार नाही. त्यासाठी विकिमीडिया वर अपलोड केलेले चित्रपटासंबंधी पोस्टर वापरावे, धन्यवाद. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १२:०१, २५ ऑक्टोबर २०२२ (IST)
::::{{साद|Sandesh9822}} {{साद|Khirid Harshad}} {{साद|Tiven2240}} {{साद|संतोष गोरे}} {{साद|अभय नातू}} {{साद|Aditya tamhankar}} {{साद|Usernamekiran}} {{साद|Abhijitsathe}} आणि इतर सदस्यांना आवाहन&lt;br&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/File:%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE_(%E0%A4%AB%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AE).png# चित्र विकिमीडिया वर अपलोड केलेले आहे. -[[सदस्य:Gabbar13|Gabbar13]] ([[सदस्य चर्चा:Gabbar13|चर्चा]]) १६:१९, २५ ऑक्टोबर २०२२ (IST)

::: File:कांतारा (फिल्म).png हे चित्र विकिमीडियावर नसून इंग्लिश विकिपीडियावर आपण अपलोड केले आहे. त्यामुळे वरीलप्रमाणेच हे पोस्टर फक्त इंग्लिश विकिपीडियावर दिसेल. इतर कोणत्याही विकिपीडियावर नाही. त्याकरिता एकतर तुम्ही ते पोस्टर मराठी विकिपीडियावर अपलोड करा अथवा विकिमीडियावर करा, धन्यवाद. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १६:३५, २५ ऑक्टोबर २०२२ (IST)
:::: धन्यवाद.-१७:१४, २५ ऑक्टोबर २०२२ (IST)
:{{साद|Gabbar13}} विकिमीडिया कॉमन्सवर अपलोड केलेले [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE_(%E0%A4%AB%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AE).png हे कांतारा चित्रपटाचे पोस्टर] मराठी विकिपीडियावरील [[कांतारा]] चित्रपटाच्या लेखात जोडले आहे. तुम्ही स्वतःला पोस्टरचा &quot;निर्माणक&quot; (own work) म्हटले आहे, त्यामुळे हे पोस्टर हटवले जाऊ शकते. --[[User:Sandesh9822|'''&lt;span style=&quot;background color: black; color: orange&quot;&gt;संदेश&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color: blue&quot;&gt; हिवाळे&lt;/span&gt;'''&lt;span style=&quot;color: green&quot;&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;[[User talk:Sandesh9822|&lt;span style=&quot;color: maroon&quot;&gt;चर्चा&lt;/span&gt;]]&lt;/sup&gt; १८:४८, २५ ऑक्टोबर २०२२ (IST)
::@[[सदस्य:Gabbar13|Gabbar13]] please request to delete the image on commons because the image is copyrighted and cannot be uploaded on commons. Please put '''&lt;nowiki&gt;{{SD|G7}}&lt;/nowiki&gt;''' on the page. [[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) २२:२०, २५ ऑक्टोबर २०२२ (IST)
:::कृपया विकिमीडिया कॉमन्सवर फक्त कॉपीराइट मुक्त प्रतिमा अपलोड करा. चित्रपटाचे पोस्टर आणि कव्हर्स यांसारख्या प्रतिमा अपलोड केल्यास ते हटविले जाईल आणि अनेक उल्लंघने तुम्हाला अवरोधित देखील करू शकतात. [[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) २२:२५, २५ ऑक्टोबर २०२२ (IST)
::::{{साद|Tiven2240}} If I put up the template you are asking me to, it will be deleted. I clicked the snap myself.-[[सदस्य:Gabbar13|Gabbar13]] ([[सदस्य चर्चा:Gabbar13|चर्चा]]) २२:२९, २५ ऑक्टोबर २०२२ (IST)
:::::Are you the owner of the poster? Was it created by you or was the image clicked by you. ? --[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) २२:३१, २५ ऑक्टोबर २०२२ (IST)
::::::I clicked it myself. The Hindi, English, Kannada, Telugu and Bengali Wikipedia articles all use similar images.-[[सदस्य:Gabbar13|Gabbar13]] ([[सदस्य चर्चा:Gabbar13|चर्चा]]) २२:३३, २५ ऑक्टोबर २०२२ (IST)
:::::::I see that you clicked it yourself but you are not the original owner of the work in the poster. It belongs to the copyright holder that is the producer of the film. Kindly request deletion by yourself rather then others nominating for deletion on Wikimedia Commons. --[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) २२:५२, २५ ऑक्टोबर २०२२ (IST)
::::::::{{done}}Done-[[सदस्य:Gabbar13|Gabbar13]] ([[सदस्य चर्चा:Gabbar13|चर्चा]]) २३:०३, २५ ऑक्टोबर २०२२ (IST)
:::::::::{{साद|Sandesh9822}} {{साद|Khirid Harshad}} {{साद|Tiven2240}} {{साद|संतोष गोरे}} {{साद|अभय नातू}} {{साद|Aditya tamhankar}} {{साद|Usernamekiran}} {{साद|Abhijitsathe}} आणि इतर सदस्यांना आवाहन&lt;br&gt;कृपा करून, [[कांतारा]] चित्रपटाच्या लेखात, हिंदी किंवा इंग्रजी विकिपीडिया मधलं पोस्टर जोडा.-[[सदस्य:Gabbar13|Gabbar13]] ([[सदस्य चर्चा:Gabbar13|चर्चा]]) ०१:१५, ४ नोव्हेंबर २०२२ (IST)
::::::::::{{re|Gabbar13}} थोडक्यात सांगायचे तर कॉपीराइट नियमांमुळे कोणत्याच चित्रपटाचे पोस्टर मराठी विकिपीडियावर टाकता येत नाही. कॉपीराईटचे नियम वैश्विक आहेत, विकिपीडियाचे नाही. इतर विकिपीडियांना कमी resolution चे कॉपीराइटेड फोटो वापरण्याची मुभा आहे, पण मराठी विकिपीडिया व commons ला ती मुभा नाही. —usernamekiran [[User talk:Usernamekiran|(talk)]] ०१:२७, ४ नोव्हेंबर २०२२ (IST)

== माहितीचौकटीत बदल कसा करावा? ==

नमस्कार, माहितीचौकटीत काही fields ची नव्याने भर घालायची आहे. ती कोठे व कशी घालावी?

उदा. माहितीचौकट पुस्तक यामध्ये मला 'संपादक', 'मलपृष्ठ' या fields ची भर घालायची आहे, ते कसे करता येईल? कृपया मार्गदर्शन करावे.

धन्यवाद!!

[[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) २२:०८, २९ एप्रिल २०२३ (IST)

:@[[सदस्य:Ketaki Modak|केतकी मोडक]] नमस्कार, थोडी तांत्रिक बाब आहे. संपादकाची भर मी घालतो. 'चित्र' रकान्यात मलपृष्ठाची फाईल जोडून 'चित्र शीर्षक' मध्ये अमुक पुस्तकाचे मलपृष्ठ असे नोंदवावे.-[[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) १५:१६, ४ मे २०२३ (IST)
::धन्यवाद.
::मलपृष्ठ - असे नुसते लिहिले तरी चालू शकेल असे वाटते. मलपृष्ठावर कधी पुस्तकाचा सारांश असतो, कधी लेखक परिचय असतो, कधी पुस्तकाविषयी कोणी मान्यवरांनी काढलेले गौरवोद्गार / प्रशस्ती असते. ही विविधता मलपृष्ठ या रकान्यासमोर योग्य प्रकारे नोंदविता आली असती असे वाटते. मलपृष्ठाच्या चित्राची तशी फारशी आवश्यकता नसते. पण गरजेनुसार योग्य तेथे आपण म्हणता तसेही करता येईल. कृपया विचार व्हावा, ही विनंती.  [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) २०:५३, ४ मे २०२३ (IST)
:::०१) '''मूळ भाषा''' - हा रकानासुद्धा जोडणे आवश्यक आहे. (पुस्तक अनुवादित असल्यास)
:::०२) '''प्रस्तावना''' - हा रकानासुद्धा जोडणे आवश्यक आहे. (बरेचदा मान्यवर व्यक्तीने प्रस्तावना लिहिलेली असते, त्या व्यक्तीचे नाव येथे येणे उपयुक्त ठरते.)
:::०3) '''मान्यता''' -  हा रकानासुद्धा जोडणे आवश्यक आहे. (पुस्तकास एखाद्या विद्यापीठातर्फे संदर्भ ग्रंथ म्हणून मान्यता असू शकते. / धर्मग्रंथ म्हणून मान्यता असू शकते इ.)
:::०४) आपण माहितीचौकटीमध्ये भर घातल्यावर कृपया तसे कळवाल का? 
:::वरील मुद्द्यांचा कृपया विचार व्हावा, ही विनंती. धन्यवाद !! [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) २१:०५, ४ मे २०२३ (IST)
::::माहिती चौकट ही सहसा एखाद्या विषयावरील विविध लेखात वारंवार लागणारी माहिती ठळकपणे नमूद करण्यासाठी वापरली जाते. तुम्ही वरील सांगितलेले मुद्दे हे लेखात येतील अशी अपेक्षा आहे. मला वाटते यावर @[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] यांचा सल्ला घेणे अधिक योग्य ठरेल.-[[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) ११:१७, ५ मे २०२३ (IST)
:::::हो, उपरोक्त मुद्दे बऱ्याच पुस्तकांना लागू पडतील असेच आहेत. तेव्हा त्यांचा समावेश केल्यास उपयुक्त ठरेल, असे वाटते.
:::::धन्यवाद. [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) १६:५८, ५ मे २०२३ (IST)

:पहिले दोन रकाने वारंंवार आढळण्याची शक्यता असल्यामुळे ते घालावेत.
:मान्यता या रकान्याबद्दल शंका आहे. मराठी विकिपीडियावर असलेल्या अशा किती पुस्तकांना उल्लेखनीय मान्यता आहे याची माहिती काढल्यास हा रकाना घालण्याचा निर्णय घेता येईल. पुढे जाता नवीन लेखांमध्ये मजकूरात ही माहिती घालावी.
:धन्यवाद.
:[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) १५:४३, ६ मे २०२३ (IST)
::ठीक आहे. धन्यवाद. 
::अजून एक सुचवावेसे वाटते. 'अन्य' - असा एक open ended पर्याय ठेवल्यास त्यात मान्यता किंवा तत्सम इतर काही मुद्दे असतील तर त्याचा समावेश करता येऊ शकेल असे वाटते. कृपया विचार व्हावा. [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) १९:२८, ६ मे २०२३ (IST)

{{od}} इथे सहज लक्ष गेल म्हणून सर्वांचे लक्ष [[साचा:विकिडेटा माहितीचौकट]] कडे आणतो. हा साचा वापरून जर [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Main_Page Wikidata] वर त्या विषयाची नोंद असेल तर तेथील सर्व माहीती ह्या माहितीचौकटीत येते. उदाहरणासाठी हा साचा ह्या लेखांमध्ये वापरला आहे: [https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:%E0%A4%AF%E0%A5%87%E0%A4%A5%E0%A5%87_%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AF_%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%A1%E0%A4%B2%E0%A5%87_%E0%A4%86%E0%A4%B9%E0%A5%87?target=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A4%BE%3A%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%A1%E0%A5%87%E0%A4%9F%E0%A4%BE+%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%9A%E0%A5%8C%E0%A4%95%E0%A4%9F&amp;namespace=&amp;hidelinks=1&amp;hideredirs=1 लेख]. [[सदस्य:Dharmadhyaksha|धर्माध्यक्ष]] ([[सदस्य चर्चा:Dharmadhyaksha|चर्चा]]) २३:१९, ६ मे २०२३ (IST)

:[[साचा:विकिडेटा माहितीचौकट]] हा अधिक प्रगत पातळीवरील साचा दिसतो. याचा वापर कसा करावा यासंबंधी माहिती कोठे उपलब्ध होऊ शकेल? [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) १५:११, ७ मे २०२३ (IST)
:विकिडेटासंबंधी शंका येथे विचारणे योग्य होईल का माहीत नाही. विकिडेटावर जाऊन ट्युटोरियल्स पाहिली. त्यातील statements हा भाग मराठीमध्ये देता येईल का? की फक्त labels and description हाच भाग विविध भाषांमध्ये देता येतो.? [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) १५:५१, ९ मे २०२३ (IST)
::{{साद|Tiven2240}} यांचा सल्ला घेणे.-[[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) १६:५७, ९ मे २०२३ (IST)
:::@[[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] प्रत्येक लेख विकिडेटाशी जोडलेला आहे.  हा साचा आपण कोणत्याही लेखाच्या पानावर वापरू शकतो आणि तयार माहितीचौकट मिळवू शकतो.  जर तुम्हाला माहितीचौकटमधील कोणतीही माहिती बदलायची असेल तर तुम्ही ती विकिडेटा वर संपादित करू शकता.  माहिती इंग्रजीमध्ये प्रदर्शित केली असल्यास तुम्ही मराठीत भाषांतर देखील करू शकता. [[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) ०८:५४, १० मे २०२३ (IST)
::::माहितीसाठी धन्यवाद. अजून explore करून बघते. म्हणजे आपण म्हणत आहात ते कसे करायचे ते लक्षात येईल. पुनश्च धन्यवाद !! [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) २२:४६, १० मे २०२३ (IST)

== लोगो ==

&lt;!--या खिडकीच्या वर दिलेले सहाय्य वाचा, आपल्या शंका/प्रश्न खालील ओळीपासून पुढे लिहा. --&gt;


&lt;!--खालील महिरपी कंसातील तंरंग चिन्हे(~~~~) वगळू नयेत त्या तरंगचिन्हाने आपोआप आपले सदस्य नाव उमटते आणि सहाय्य उपलब्ध करणे सोपे जाते. या खिडकीच्या खाली जतन करणे लिहिले आहे तेथे आवर्जून टिचकी मारून आपले हे लेखन येथे सेव्ह करावे. शंका मांडल्या बद्दल धन्यवाद --&gt;
:धन्यवाद!
:माझे सदस्य नाव/टोपण नाव:
:{{{1|[[सदस्य:Brighthulc|Brighthulc]] ([[सदस्य चर्चा:Brighthulc|चर्चा]]) १५:४६, ५ मार्च २०२४ (IST)}}}
::@[[सदस्य:Brighthulc|Brighthulc]], {{झाले}} - [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) १७:५०, ५ मार्च २०२४ (IST)

मला NordVPN पृष्ठावर लोगो जोडण्यात समस्या आहे. लोगो विकिमीडियावर उपलब्ध आहे, परंतु या पानावर लोड होत नाही.

फाइल:NordVPNhorizontal.svg
पृष्ठ:https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%A8%E0%A5%89%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%B9%E0%A5%80%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%8F%E0%A4%A8

== साचा expanded स्थितीत दिसण्यासाठी काय करावे? ==

नमस्कार, साच्याच्या खाली &lt;code&gt;अशी सूचना दिसते.&lt;/code&gt; 

* हा साचा पूर्ण उघडलेल्या स्थितीत (expanded) दाखवण्यासाठी हे वापरा: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{पूर्णयोग|state=expanded}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; 
*
* &lt;code&gt;पण ती कोठे व कशी वापरायची? कृपया मार्गदर्शन करावे.&lt;/code&gt;
* कारण मोबाईलवर तो साचा बंद स्थितीत दिसतो व उघडता येत नाही. PC वर व्यवस्थित दिसतो.

[[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) १६:१२, ६ मार्च २०२४ (IST)

:मोबाईल वर हा साचा दिसत नाही. यासाठी {{t|नवनाथ}} पहावे. जर तुम्हाला योग्य वाटत असेल तर navbox ऐवजी wikitable मध्ये साचा बनवावा.- [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) १९:३३, ६ मार्च २०२४ (IST)
::उत्तरासाठी धन्यवाद. 
::नवनाथ हा साचा wikitable द्वारे बनविण्यात आला आहे का? 
::नसेल तर त्याचे एखादे उदाहरण देता येईल का? [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) २१:१८, ६ मार्च २०२४ (IST)
:::तो साचा तपासून पाहावा.- [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) ०८:०२, ७ मार्च २०२४ (IST)
::::{{t|पुणे जिल्ह्यातील तालुके}} अशा प्रकारे विविध जिल्ह्यातील तालुके, नद्या इत्यादीचे साचे आपण अभ्यासू शकता.- [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) ०८:१३, ७ मार्च २०२४ (IST)
:::::धन्यवाद.  [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) १८:४५, ७ मार्च २०२४ (IST)

&lt;!--या खिडकीच्या वर दिलेले सहाय्य वाचा, आपल्या शंका/प्रश्न खालील ओळीपासून पुढे लिहा. --&gt;

== अॅडव्हान्स्ड साइट नोटिसेसमध्ये बाह्य ब्रॅंड दुवे नाकारणे? ==

काहींचे मते, चिनी विकिवार्ता आणि चिनी विकिपीडिया अॅडव्हान्स्ड साइट नोटीसेसमध्ये टेलिग्राम, इन्स्टाग्राम, Google Form यासारख्या ब्रॅंड नावांचा संपूर्ण उल्लेख आणि या बाह्य दुव्यांचा वापर करू नये, ते तात्काळ [[phab:T375253|फाइबिकॅटर T375253 मध्ये दुरूस्त होणे आवश्यक आहे]].

मी हे अत्यंत अनुचित मानतो, आणि खेद व्यक्त करतो आणि अन्य मतांचा आग्रह धरतो. त्याने म्हटले: &quot;मला खात्री आहे की तुम्हाला साइट नोटिसमधून टेलिग्राम किंवा इन्स्टाग्राम किंवा गूगल या ब्रॅंड नावांचा उल्लेख करण्यास किंवा त्यांना दुवा देण्यास परवानगी नाही. केंद्रीय सूचनेमध्येही हे करता येणार नाही, मला समजत नाही की येथे वेगळी धोरणे लागू होण्याचे कारण काय आहे. तुम्ही विकीवरील पानावरून त्या पृष्ठांना दुवा देऊ शकता आणि साइट नोटीसमधून त्या विकीच्या पानावर दुवा देऊ शकता. परंतु साइट नोटीसमधून थेट बाह्य साइटवर दुवा देता येणार नाही. हे आवश्यक आहे, ते लगेचच दुरूस्त केले पाहिजे. (जोपर्यंत तुम्ही आम्हाला कोणी ह्या बाबतीत परवानगी दिल्याची जागा दाखवू शकत नाही).&quot;

[[साचा:AdvancedSiteNotices|AdvancedSiteNotices]] Prohibits External Brand Links? 

Some people believe that the Chinese Wikipedia and Chinese Wikinews AdvancedSiteNotices are not allowed to fully mention brand names such as Telegram, Instagram, Google Form, or use these external links. This needs to be [[:phab:T375253|fixed on Phabricator T375253]] immediately.

The person said: &quot;I'm pretty sure you're not allowed to link to or even mention the brand names Telegram or Instagram or Google from a sitenotice. You can't from a CentralNotice, I don't see why a different policy should apply here. You can link to those pages from a page on your wiki and link from the sitenotice to that page on your wiki, but not directly from sitenotice to the external site. This is urgent, must be fixed immediately. (Unless you can show us where someone said this is okay?)&quot;

The individual finds this to be very unreasonable and is saddened by it, and hopes to solicit more opinions from others on this matter.

&lt;!--खालील महिरपी कंसातील तंरंग चिन्हे(~~~~) वगळू नयेत त्या तरंगचिन्हाने आपोआप आपले सदस्य नाव उमटते आणि सहाय्य उपलब्ध करणे सोपे जाते. या खिडकीच्या खाली जतन करणे लिहिले आहे तेथे आवर्जून टिचकी मारून आपले हे लेखन येथे सेव्ह करावे. शंका मांडल्या बद्दल धन्यवाद --&gt;
:धन्यवाद!
:माझे सदस्य नाव/टोपण नाव:
:{{{1|[[सदस्य:Kitabc12345|Kitabc12345]] ([[सदस्य चर्चा:Kitabc12345|चर्चा]]) ००:५१, २१ सप्टेंबर २०२४ (IST)}}}

== संपादन प्रकाशित करण्याबाबत  ==

मी केलेले बदल आता याकाळापुरते परिपूर्ण असून ते आता सार्वजनिक करण्यासाठी प्रकाशित करावे ही नम्र विनंती आहे [[सदस्य:Ink N Pen Publication|Ink N Pen Publication]] ([[सदस्य चर्चा:Ink N Pen Publication|चर्चा]]) १४:४६, ६ फेब्रुवारी २०२६ (IST)

:अजून अनेक बदल पाहिजेत. उदाहरणादाखल [[बाळकृष्ण भगवंत बोरकर]] किंवा [[वि.स. खांडेकर]] हे लेख पहा -- [[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) १४:५०, ६ फेब्रुवारी २०२६ (IST)
::आपण पाठवलेल्या लिंकप्रमाणेच सगळे बदल केलेले आहेत. आवश्यक त्या ठिकाणी लिंक देखील टाकलेल्या आहेत. आणखी नेमके काय बदल हवेत हे कळायला मार्ग नाही. कारण संपादित लेख या लेखांप्रमाणेच आहे. कृपया नेमके बदल कळवावे किंवा नम्र विनंती आहे की पुनर्तपासणी करून संपादन प्रकाशित करावे. [[सदस्य:Ink N Pen Publication|Ink N Pen Publication]] ([[सदस्य चर्चा:Ink N Pen Publication|चर्चा]]) १३:१९, ९ फेब्रुवारी २०२६ (IST)
:::@[[सदस्य:Ink N Pen Publication|Ink N Pen Publication]] नमस्कार, [[मसुदा:रश्मी पदवाड मदनकर]] यात आपण अजूनही योग्य ते बदल केलेले नाहीत. आपले लिखाण विश्वकोशास अनुसरून नाहीये. तसेच योग्य संदर्भ देखील जोडलेले नाहीत. [[बाळकृष्ण भगवंत बोरकर]], [[वि.स. खांडेकर]] तसेच [[सुधा मूर्ती]] हे लेख वाचून काढावेत आणि त्याप्रमाणे आपला लेख दुरुस्त करावा. [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;. संतोष गोरे .&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; ✉️&lt;/span&gt;]] ) १५:०६, २२ एप्रिल २०२६ (IST)
::आपण पाठवलेल्या लिंकप्रमाणेच सगळे बदल केलेले आहेत. आवश्यक त्या ठिकाणी लिंक देखील टाकलेल्या आहेत. आणखी नेमके काय बदल हवेत हे कळायला मार्ग नाही. कारण संपादित लेख या लेखांप्रमाणेच आहे. कृपया नेमके बदल कळवावे किंवा नम्र विनंती आहे की पुनर्तपासणी करून संपादन प्रकाशित करावे. [[सदस्य:Ink N Pen Publication|Ink N Pen Publication]] ([[सदस्य चर्चा:Ink N Pen Publication|चर्चा]]) १६:४७, ११ मे २०२६ (IST)
:::# आपण म्हणालात ''आपण पाठवलेल्या लिंकप्रमाणेच सगळे बदल केलेले आहेत'', पण असे झाले नाही. मी यापूर्वी सदरील लेखात एक संदर्भ जोडला होता. तशा प्रकारे 'योग्य तो संदर्भ जोडावा'. जसे की सदरील लेखात मजकूर येतो, ''त्यांनी कोरोनाच्या काळात म्हणजे २०१९ पासून विविध आंतराष्ट्रीय विषयांवर आधारित, पारंपरिक दिवाळी अंकांपेक्षा भिन्न अनलॉक नावाचा दिवाळीअंक सुरू केला.'' इथे मी आज योग्य तो संदर्भ जोडला. अर्थात दैनिक तरुणभारत ची ती लिंक, जी वाचल्यावर असे दिसून येते की, रश्मी पदवाड मदनकर यांनी अनलॉक नावाचा दिवाळी अंक सुरू केला. आता पुढे असा मजकूर आहे की ''ज्याला पाच वर्षात १४ राष्ट्रीय आणि राज्यस्तरीय पुरस्कार प्राप्त आहेत.'' आता हे कसे खरे मानावे की १४ पुरस्कार प्राप्त आहेत... काही पुरावा हवा ना.
:::# मागे मी लेख दुरुस्त करताना फेसबुक आणि इतर लिंक काढून टाकल्या होत्या. त्यानंतर आपण परत फेसबुक दुवे जोडले. मुळात फेसबुक, एक्स (अर्थात ट्विटर) किंवा ब्लॉगस्पॉट सारखे सोशल मीडियाचे दुवे विकिपीडियावर चालत नाहीत.
:::# आता पर्यंत मी दोन संदर्भ योग्य पद्धतीने जोडले आहेत, तसेच आपण इतर संदर्भ जोडावेत. लिंक जशाच्या तश्या ठेवू नयेत. -[[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;. संतोष गोरे .&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; ✉️&lt;/span&gt;]] ) १९:५८, ११ मे २०२६ (IST)
:::#:मी तांत्रिक दृष्ट्या जरा कमजोर आहे. मला लिंक संदर्भ कसे जोडावे हे कळत नाहीये. तुम्ही काढलेल्या लिंक तुम्ही काढल्या की आपोआप गहाळ झाल्या हेही कळत नाही.  संपूर्ण लेख तयार करून देण्यासाठी थेट तांत्रिक मदत मिळू शकेल का ? कृपया सांगा.  [[विशेष:योगदान/&amp;#126;2026-24633-73|&amp;#126;2026-24633-73]] ([[सदस्य चर्चा:&amp;#126;2026-24633-73|talk]]) २०:१५, ११ मे २०२६ (IST)
:::#:मी तांत्रिक दृष्ट्या जरा कमजोर आहे. मला लिंक संदर्भ कसे जोडावे हे कळत नाहीये. तुम्ही काढलेल्या लिंक तुम्ही काढल्या की आपोआप गहाळ झाल्या हेही कळत नाही. संपूर्ण लेख तयार करून देण्यासाठी थेट तांत्रिक मदत मिळू शकेल का? कृपया सांगा [[सदस्य:Ink N Pen Publication|Ink N Pen Publication]] ([[सदस्य चर्चा:Ink N Pen Publication|चर्चा]]) १३:१८, २७ जुलै २०२६ (IST)

== मार्गदर्शन हवे ==

मी प्रयत्न करते आहे. नेमके कुठे आणि काय चुकले आहे ते सांगून मार्गदर्शन केले तर मदत होईल. सगळ्या माहितीच्या लिंक उपलब्ध असतीलच असे नाही अशावेळी काय करावे तेही सांगा आणि सोशल मीडियाच्या लिंक चालतील का तेही कृपया सांगा ही नम्र विनंती [[विशेष:योगदान/&amp;#126;2026-24633-73|&amp;#126;2026-24633-73]] ([[सदस्य चर्चा:&amp;#126;2026-24633-73|talk]]) १५:११, २२ एप्रिल २०२६ (IST)

:नमस्कार,
:तुम्ही सदस्य-प्रवेश करुन लिहिलेत तर संवाद साधण्यास सोपे होईल. वर उजवीकडे पाहिल्यास कसे करावे हे लक्षात येईल.
:कोणत्या लेखाबद्दल बोलत आहात हे लिहावे. सोशल मीडियाच्या लिंक विकिपीडियावर चालत नाहीत.
:तुमच्या योगदानाबद्दल धन्यवाद.
:[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) २०:२९, २२ एप्रिल २०२६ (IST)</text>
      <sha1>mcskf763fhmjzm9cabejffxc1o5usnj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20584</id>
    <revision>
      <id>2697133</id>
      <parentid>2696475</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T22:39:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2697133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="123976" sha1="prpgw51rbhdqx18z8t0x2wcwzvtt1q0" xml:space="preserve">{{मुखपृष्ठ सदर टीप
|तारीख = १८ मार्च
|वर्ष = २०२६
}}
{{Infobox cricket tournament main
| name                     = आय.सी.सी. पुरुष टी२० विश्वचषक
| image                    = ICC Men's T20 World Cup Trophy.webp
| imagesize                = 
| caption                  = '''टी२० विश्वचषक'''
| administrator            = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]
| cricket format           = [[२०-२० सामने|आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामने]]
| tournament format        = [[साखळी सामने]] व [[बाद फेरी]]
| first                    = [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]
| last                     = [[२०२६ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२६]]
| participants             = २०&lt;ref&gt;{{cite web |title=आयसीसीकडून जागतिक कार्यक्रमांच्या विस्ताराची घोषणा|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/2164062 |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|आयसीसी]]|access-date=१९ एप्रिल २०२२|language=en}}&lt;/ref&gt;
| champions                = {{cr|IND}} (३रे विजेतेपद)
| most successful          = {{cr|IND}} (३ विजेतीपदे)
| most runs                = {{flagicon|IND}} [[विराट कोहली]] (१,२९२)&lt;ref name=&quot;stats3000.cricinfo.com&quot;&gt;[http://stats.espncricinfo.com/world-t20/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=89;type=trophy विक्रम – आयसीसी विश्व ट्वेन्टी२० – सर्वाधिक धावा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160101123945/http://stats.espncricinfo.com/world-t20/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=89;type=trophy |date=११ जुलै २०२४} क्रिकइन्फो&lt;/ref&gt;
| most wickets             = {{flagicon|BAN}} [[शाकिब अल हसन]] (५०)&lt;ref name=&quot;stats5000000.cricinfo.com&quot;&gt; [http://stats.espncricinfo.com/world-t20/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?id=89;type=trophy विक्रम – आयसीसी विश्व ट्वेन्टी२० – कारकिर्दीतील सर्वाधिक बळी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160101123959/http://stats.espncricinfo.com/world-t20/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?id=89;type=trophy |date=११ जुलै २०२४}} क्रिकइन्फो&lt;/ref&gt;
}}
{{Season sidebar
| image             = [[File:ICC_Men's_T20_World_Cup_Trophy_at_COA_-_BugWarp_(20)_(cropped).jpg|250px]]
| caption           = प्रतिष्ठित आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक ट्रॉफी
| title = स्पर्धा
| list = 
* [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]
* [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]]
* [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१०]]
* [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]
* [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]]
* [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]]
* [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]
* [[२०२२ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२२]]
* [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२४]]
* [[२०२६ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२६]]
* [[२०२८ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२८]]
* [[२०३० आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०३०]]
}}
'''[[आयसीसी]] पुरुष टी२० विश्वचषक''' (पूर्वी '''आयसीसी विश्व ट्वेन्टी२०''' म्हणून ओळखली जात असे)&lt;ref&gt;{{cite web |title=विश्व टी२०चे टी२० विश्वचषक असे नामकरण |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/917529 |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती |आयसीसी]]  | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२ |date=२३ नोव्हेंबर २०१८|archive-url=https://web.archive.org/web/20181123200931/https://www.icc-cricket.com/media-releases/917529 |archive-date=२३ नोव्हेंबर २०१८ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ही [[आंतरराष्ट्रीय टी२० | ट्वेंटी२० क्रिकेट]]ची आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा आहे. क्रिकेटची प्रशासकीय संस्था, [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] (आयसीसी) द्वारे आयोजित करण्यात आलेल्या या स्पर्धेत सध्या १६ संघांचा समावेश आहे, ज्यामध्ये दिलेल्या अंतिम मुदतीनुसार क्रमवारीतील अव्वल १० संघ आणि [[आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पात्रता|टी२० विश्वचषक पात्रता]] स्पर्धेद्वारे निवडलेल्या सहा संघांचा समावेश आहे.

सदर स्पर्धा साधारणतः दर दोन वर्षांनी आयोजित केली जाते. तथापि, स्पर्धेची २०२० आवृत्ती [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक | २०२० मध्ये ऑस्ट्रेलियामध्ये होणार होती, परंतु कोविड-१९ मुळे, स्पर्धा २०२१ पर्यंत पुढे ढकलण्यात आली]] आणि  यजमानपद भारताकडे सोपविण्यात आले. [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]] नंतर तब्बल पाच वर्षांनी २०२१ मध्ये स्पर्धा आयोजित करण्यात आली. तथापि, [[कोव्हिड-१९ महामारीचा क्रिकेटवर झालेला परिणाम|भारतातील कोविड-१९ महामारी]]मुळे, सामने [[संयुक्त अरब अमिराती]] (युएई) आणि [[ओमान]] येथे हलविण्यात आले.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=17 August 2021|title=टी२० विश्वचषक: २४ ऑक्टोबर रोजी दुबईमध्ये भारत विरुद्ध पाकिस्तान सामनारंगणार |url=https://www.thelivemirror.com/t20-world-cup-india-vs-pakistan-october-24/ | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२|website=द लाईव्ह मिरर| | language=en-US}}&lt;/ref&gt; मे २०१६ मध्ये, आयसीसीने २०१८ मध्ये एक स्पर्धा आयोजित करण्याची कल्पना पुढे आणली, ज्यामध्ये दक्षिण आफ्रिका संभाव्य यजमान असणार होता.&lt;ref name=&quot;2018SA&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci-icc/content/story/1019437.html |title=२०१८ मध्ये टी-२० वर्ल्डकप पुनरागमन होण्याची आयसीसीला आशा  | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२|work=इएसपीएन क्रिकइन्फो}}&lt;/ref&gt; परंतु [[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी]]च्या समारोपाच्या वेळी, आयसीसीने २०१८ आवृत्तीची कल्पना वगळली.&lt;ref&gt;{{cite web|title=चॅम्पियन्स ट्रॉफी २०२१ मध्ये होणार, २०१८ मध्ये टी२० विश्वचषक स्पर्धा नाही|work=हिंदुस्थान टाइम्स|author1=मुकेश भट्ट|url=http://www.hindustantimes.com/cricket/no-icc-world-t20-in-2018-india-to-host-next-champions-trophy-in-2021/story-myhab0aP2U4ZM4n0pyVuZM.html|date=१८ जून २०१७| language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt;

२०२६ पर्यंत, दहा स्पर्धा खेळल्या गेल्या आहेत, त्यात एकूण २४ संघांनी भाग घेतला आहे आणि आतापर्यंत सहा राष्ट्रीय संघांनी टी२० विश्वचषक जिंकला आहे. [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भारताने]] सर्वाधिक तीन विजय मिळवले आहेत ([[२००७ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००७]], [[२०२४ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]). [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडिज]] ([[२०१२ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१२]], [[२०१६ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१६]]) आणि [[इंग्लंड क्रिकेट संघ|इंग्लंड]] ([[२०१० आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१०]], [[२०२२ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२२]]) यांनी दोनदा जिंकले आहेत आणि [[पाकिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पाकिस्तान]] ([[२००९ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००९]]), [[श्रीलंका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|श्रीलंका]] ([[२०१४ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१४]]) आणि [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] ([[२०२१ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]) यांनी प्रत्येकी एक विजेतेपद पटकावले आहे. एकूण १५ देशांनी या स्पर्धेचे आयोजन केले आहे (वेस्ट इंडिजच्या ६ बेट राष्ट्रांसह). पटकावले होते.

==इतिहास==
===पार्श्वभूमी===
२००२ मध्ये जेव्हा [[बेन्सन आणि हेजेस चषक]] संपला तेव्हा [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड|ईसीबी]]ला तिची जागा भरण्यासाठी आणखी एक एकदिवसीय स्पर्धा आवश्यक होती. कमी होत चाललेली गर्दी आणि कमी होणारे प्रायोजकत्व याला प्रतिसाद म्हणून क्रिकेट अधिकारी युवा पिढीमध्ये खेळाची लोकप्रियता वाढवण्याचा विचार करत होते. खेळाच्या दीर्घ आवृत्त्यांमुळे बंद झालेल्या हजारो चाहत्यांना वेगवान, रोमांचक क्रिकेट पोहोचवण्याचा हेतू होता. ईसीबीचे मार्केटिंग मॅनेजर स्टुअर्ट रॉबर्टसन यांनी २००१ मध्ये काउंटी अध्यक्षांना प्रति डाव २० षटकांचा प्रस्ताव दिला आणि त्यांनी नवीन स्वरूप स्वीकारण्याच्या बाजूने ११-७ मते दिली.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/6985087.stm |title=ट्वेंटी२०ची मुळे | work=बीबीसी स्पोर्ट| language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt;

;देशांतर्गत स्पर्धा
[[Image:2007t20.jpg|thumb|280px|बांगलादेश वि दक्षिण आफ्रिका २००७ सत्रामध्ये]]
१३ जून २००३ रोजी प्रथम अधिकृत ट्वेंटी२० सामने इंग्लिश काउंटींदरम्यान [[ट्वेंटी२० ब्लास्ट]] स्पर्धेमध्ये खेळले गेले.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/somerset-lose-to-warwickshire-but-twenty20-cup-is-a-great-success-at-taunton-129596 |title= सॉमरसेट वॉरविकशायरकडून हरले पण ट्वेन्टी२० चषक टॉंटन येथे मोठे यश आहे | work=इएसपीएन क्रिकइन्फो | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt; इंग्लंडमधील ट्वेंटी-२०चा पहिला हंगाम बऱ्यापैकी यशस्वी ठरला, ज्यामध्ये [[सरे काउंटी क्रिकेट क्लब|सरे लायन्स]]ने [[वॉरविकशायर काउंटी क्रिकेट क्लब|वॉर्विकशायर बेअर्स]]चा ९ गडी राखून पराभव करून विजेतेपदावर नाव कोरले.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/twenty20-cup-2003-124121/surrey-vs-warwickshire-final-304785/full-scorecard |title= सरे वि वॉरविकशायर अंतिम सामना धावफलक | work=इएसपीएन क्रिकइन्फो | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt; मिडलसेक्स आणि सरे यांच्यात १५ जुलै २००४ रोजी लॉर्ड्स मैदानावरील पहिल्या ट्वेंटी२० सामन्यात २७,५०९ लोकांची गर्दी झाली होती, ही १९५३ नंतरच्या वन-डे फायनल व्यतिरिक्त कोणत्याही काऊंटी क्रिकेट सामन्यासाठी सर्वात मोठी उपस्थिती होती.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/sport/2009/may/25/usman-afzaal-surrey-middlesex-twenty20 |title=उस्मान अफझलने सरेला विजयी सुरुवात करून दिली परंतु अनुपस्थित चाहत्यांची चिंता वाढली|first=पॉल |last=विवर |newspaper=द गार्डियन |date=२५ मे २००९| language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt;

लवकरच इतर क्रिकेट मंडळांनी ट्वेंटी२० सामने स्वीकारल्यानंतर, अनपेक्षित गर्दीची उपस्थिती, पाकिस्तानची [[फैसल बँक टी२० चषक]] आणि कॅरेबियनमधील [[स्टॅनफोर्ड २०/२०]] स्पर्धा यांसारख्या नवीन देशांतर्गत स्पर्धा आणि फॉरमॅटमधील आर्थिक प्रोत्साहन यामुळे फॉरमॅटची लोकप्रियता वाढली.{{citation needed|date=November 2021}}

वेस्ट इंडीजच्या प्रादेशिक संघांनी [[स्टॅनफोर्ड २०/२०]] स्पर्धेत भाग घेतला. या कार्यक्रमाला दोषी फसवणूक करणारा [[ॲलन स्टॅनफोर्ड]]ने आर्थिक पाठबळ दिले होते, ज्याने त्याच्या मोठ्या पॉन्झी योजनेचे फळ म्हणून किमान US$२८,०००,००० निधी दिला होता.{{citation needed|date=November 2021}} ही स्पर्धा वार्षिक स्वरूपाची असेल असा मानस होता.{{citation needed|date=November 2021}} उद्घाटनाच्या सामन्यात [[गयाना क्रिकेट|गयाना]]ने [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]]चा ५ गडी राखून पराभव करून US$१,०००,०० रक्कम बक्षीस  म्हणून मिळविली.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cricinfo.com/stanford/content/story/256391.html|title=स्टॅनफोर्ड २०/२० स्पर्धेचे विजेतेपद गयानाकडे|publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो|date=१४ ऑगस्ट २००६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.jamaicaobserver.com/sports/html/20060208T230000-0500_98302_OBS_DATES_FOR_STANFORD_TWENTY___ANNOUNCED.asp|title=स्टॅनफोर्ड ट्वेन्टी२० स्पर्धेच्या तारखा जाहीर|work=द जमैका ऑबझर्व्हर|date=९ फेब्रुवारी २००६|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081205185816/http://www.jamaicaobserver.com/sports/html/20060208T230000-0500_98302_OBS_DATES_FOR_STANFORD_TWENTY___ANNOUNCED.asp|archive-date=५ डिसेंबर २००८}}&lt;/ref&gt; एक स्पिन-ऑफ स्पर्धा, [[स्टॅनफोर्ड सुपर सिरीज]], ऑक्टोबर २००८ मध्ये [[मिडलसेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|मिडलसेक्स]] आणि [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]], इंग्लिश आणि कॅरिबियन ट्वेंटी-२० स्पर्धांचे संबंधित विजेते आणि वेस्ट इंडीजच्या देशांतर्गत खेळाडूंमधून स्टॅनफोर्ड सुपरस्टार्स संघ तयार करण्यात आलेला संघ; यांच्या दरम्यान खेळविण्यात आली त्रिनिदाद आणि टोबॅगोने स्पर्धा जिंकून US$२८०,०० बक्षीस रक्कम मिळवली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/stanfordtwenty20/content/story/372261.html|title=स्टॅनफोर्डसाठी मिडलसेक्सचे नेतृत्व उदलकडे |publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो |date=३ ऑक्टोबर २००८  | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/stanfordtwenty20/content/story/375624.html |title=रामदिनच्या नेतृत्वाखाली त्रिनिदाद आणि टोबॅगोने मोठ्या पैशाच्या वैभवाकडे|first=अँड्रू|last=मॅकग्लॅशन |publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो |date=२७ ऑक्टोबर २००८| language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt;  १ नोव्हेंबर रोजी, स्टॅनफोर्ड सुपरस्टार्सने इंग्लंडशी सामना खेळला ज्यामध्ये अनेक वर्षांनंतर पाच सामन्यांपैकी पाहिला सामना असण्याची अपेक्षा होती आणि विजेत्याला प्रत्येक सामन्यात US$२०,०००,००० चे बक्षीस मिळाले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/stanfordtwenty20/content/story/376602.html |title=गेल लीड्स सुपरस्टार्स टू मिलियन्स |publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो |first=अँड्रू|last=मॅकग्लॅशन |date=१ नोव्हेंबर २००८| language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/7895505.stm |title=यूएस टायकूनवर $८ अब्जपेक्षा जास्त फसवणुकीचा आरोप|work=बीबीसी न्यूझ |date=१७ फेब्रुवारी २००९ | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt;

;आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२०
{{Main|आंतरराष्ट्रीय टी२०}}

१७ फेब्रुवारी २००५ रोजी [[ऑकलंड]]मधील [[ईडन पार्क]] येथे खेळल्या गेलेल्या पुरुषांच्या संपूर्ण आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यात [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ |ऑस्ट्रेलिया]]ने [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघ|न्यू झीलंड]]चा पराभव केला. हा खेळ हलक्या-फुलक्या पद्धतीने खेळला गेला – दोन्ही बाजू १९८० च्या दशकात परिधान केलेल्या किटमध्ये दिसल्या, न्यू झीलंड संघाने परिधान केलेल्या किट ह्या [[बेज ब्रिगेड]]ची थेट प्रत होती. बेज ब्रिगेडच्या विनंतीनुसार, काही खेळाडूंनी १९८० च्या दशकात लोकप्रिय असलेल्या मिशा/दाढी आणि केसांच्या शैली देखील ठेवल्या होत्या. ऑस्ट्रेलियाने सर्वसमावेशकपणे खेळ जिंकला, आणि जसजसा परिणाम न्यू झीलंडच्या डावाच्या अखेरीस स्पष्ट झाला, खेळाडू आणि पंचांनी गोष्टी कमी गांभीर्याने घेतल्या - ग्लेन मॅकग्राने १९८१च्या दोन्ही बाजूंमधील एकदिवसीय सामन्यातील [[ट्रेव्हर चॅपल]]च्या अंडरआर्म घटनेची गंमतीने पुनरावृत्ती केली आणि पंच [[बिली बाउडेन]] यांनी  त्याला प्रत्युत्तरात गंमतीने लाल कार्ड दाखवले (क्रिकेटमध्ये लाल कार्डे सामान्यतः वापरली जात नाहीत).

===उद्घाटन स्पर्धा===
[[File:T20 final 2009.jpg|thumb|[[लॉर्ड्स]]वर २००९च्या अंतिम सामन्यामध्ये [[शाहिद आफ्रिदी]]ला गोलंदाजी करताना [[लसिथ मलिंगा]].]]
दर दोन वर्षांनी आयसीसी विश्वचषक ट्वेंटी-२० स्पर्धा आयोजित करण्‍याचे प्रथम ठरवण्‍यात आले होते, जर त्या वर्षी [[क्रिकेट विश्वचषक]] स्पर्धा नियोजित असेल तर ट्वेंटी-२० विश्वचषक स्पर्धा एक वर्ष आधी आयोजित केली जाईल. पहिली स्पर्धा [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७ मध्ये दक्षिण आफ्रिकेत]] झाली जिथे [[भारत क्रिकेट संघ|भारताने]] [[पाकिस्तान क्रिकेट संघ|पाकिस्तानचा]] अंतिम फेरीत पराभव केला.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/8604/report/287879/india-vs-pakistan-final-icc-world-twenty20-2007-08|title=इंडिया होल्ड देअर नर्व्ह टू विन थ्रिलर|first=दिलीप|last=प्रेमचंद्रन|date=२४ सप्टेंबर २००७| language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो|}}&lt;/ref&gt; [[केन्या क्रिकेट संघ| केन्या]] आणि [[स्कॉटलंड क्रिकेट संघ|स्कॉटलंड]] यांना [[२००७ विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा विभाग १]] द्वारे पात्रता मिळवावी लागली जी [[नैरोबी]] येथे ५० षटकांची स्पर्धा होती.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/worldcricketleague/content/story/278951.html|title=केन्या क्रश कॅनडा टू बूक फायनल प्लेस|location=नैरोबी|date=५ फेब्रुवारी २००७| language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो}}&lt;/ref&gt;  डिसेंबर २००७ मध्ये संघांची चांगली तयारी करण्यासाठी २० षटकांच्या फॉरमॅटसह पात्रता स्पर्धा आयोजित करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. ज्यामध्ये सहा संघ सहभागी झाले, त्यातील दोन [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९ विश्व ट्वेंटी२०]] साठी पात्र ठरले आणि प्रत्येकाला $२५०,००० बक्षीस रक्कम मिळाली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci-icc/content/story/325356.html |title=आयसीसी वर्ल्ड ट्वेन्टी-२० पात्रता स्पर्धा आयर्लंडमध्ये होणार|publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो |date=१३ डिसेंबर २००७| language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt; [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|दुसरी स्पर्धा]] [[पाकिस्तान क्रिकेट संघ |पाकिस्तानने]] २१ जून २००९ रोजी [[इंग्लंड]]मध्ये [[श्रीलंका क्रिकेट संघ |श्रीलंकेचा]] ८ गडी राखून पराभव केला होता. [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१० आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०]] स्पर्धा मे २०१०मध्ये [[वेस्ट इंडीज]]मध्ये आयोजित करण्यात आली होती, जिथे [[इंग्लंड क्रिकेट संघ |इंग्लंडने]] [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ |ऑस्ट्रेलियाचा]] ७ गडी राखून पराभव केला होता. [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०]] स्पर्धेच्या अंतिम सामन्यात [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ |वेस्ट इंडीजने]] [[श्रीलंका क्रिकेट संघ|श्रीलंकेचा]] पराभव करून विजेतेपद मिळवले. आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२० च्या अंतिम फेरीत प्रथमच यजमान राष्ट्र सहभागी झाले होते. [[आयर्लंड क्रिकेट संघ| आयर्लंड]] आणि [[अफगाणिस्तान क्रिकेट संघ|अफगाणिस्तानसह]] [[आयसीसी विश्व ट्वेंटी२० पात्रता, २०१२]] स्पर्धेमध्ये १२ स्पर्धक सहभागी होते. ही स्पर्धा आशियाई देशातील पहिला टी२० विश्वचषक स्पर्धा होती.
===१६ संघाच्या स्पर्धेमध्ये विस्तार===
[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]च्या आवृत्तीचा विस्तार १६ संघ स्वरूपात केला जाणार होता परंतु तो पुन्हा १२ वर करण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite web|title=आयसीसीची कसोटी चॅम्पियनशिपसाठी सहमती|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/current/story/481373.html|publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt;  [[बांगलादेश]]मध्ये आयोजित [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]]च्या स्पर्धेत दहा [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#पूर्ण सदस्य|पूर्ण सदस्य]] आणि [[२०१३ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२० पात्रता|२०१३]]च्या आयसीसी विश्व ट्वेंटी२० पात्रता फेरीत पात्र ठरलेल्या सर्व सहा [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#सहयोगी सदस्य|सहयोगी सदस्यांसह]] १६ संघांना प्रथमच सहभागी करून घेण्यात आले होते. तथापि ८ ऑक्टोबर २०१२ रोजी [[आयसीसी पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ क्रमवारी]]तील अव्वल आठ पूर्ण सदस्य संघांना [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४#सुपर १० फेरी | सुपर १०]] टप्प्यात स्थान देण्यात आले. उर्वरित आठ संघ [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४#गट फेरी | गट फेरीमध्ये]] सहभागी झाले होते, ज्यामधून दोन संघ सुपर १० टप्प्यात गेले.&lt;ref name=ICC&gt;{{cite web|url=http://www.icc-cricket.com/news/2013/media-releases/75604/west-indies-to-start-world-t20-title-defence-against-india|title=वेस्ट इंडीज टू स्टार्ट वर्ल्ड टी२० टायटल डिफेन्स अगेन्स्ट इंडिया|date=२७ ऑक्टोबर २०१३|publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|आयसीसी]] | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029185415/http://www.icc-cricket.com/news/2013/media-releases/75604/west-indies-to-start-world-t20-title-defence-against-india|archive-date=२९ ऑक्टोबर २०१३}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thedailystar.net/beta2/news/bcb-promises-stellar-t20-wc/|title=बीसीबी प्रॉमिसेस स्टेलार टी२० वर्ल्ड कप |date=७ एप्रिल २०१३|newspaper=द डेली स्टार, बांगलादेश | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt; या स्पर्धेत तीन नवीन संघांनी (नेपाळ, हाँगकाँग आणि यूएई) पदार्पण केले.

;कोविड-१९
जुलै २०२० मध्ये, ICC ने जाहीर केले की २०२० आणि २०२१ या दोन्ही आवृत्त्या महामारीमुळे प्रत्येकी एक वर्षाने पुढे ढकलण्यात आल्या आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1733391 |title=आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक २०२० पुढे ढकलली|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt; त्यामुळे, २०२० स्पर्धा (मूळत: ऑस्ट्रेलियाद्वारे आयोजित केली जाणार होती) [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|नोव्हेंबर २०२१]] मध्ये हलविण्यात आली आणि २०२१ स्पर्धा (मूळतः भारतात आयोजित केली जाणारी) [[२०२२ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|ऑक्टोबर २०२२]] मध्ये हलवली गेली.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1733341 |title=पुरुष टी२० विश्वचषक पुढे ढकलण्याबाबत वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt;  २०२१ मध्ये भारत आणि २०२२ मध्ये ऑस्ट्रेलियाने यजमानपद भूषवले होते, उलट क्रमाने असले तरी ऑस्ट्रेलिया आणि भारताने स्पर्धेचे यजमानपद राखले.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=10 August 2020|title=पुरुष टी२० विश्वचषक २०२१ भारतात, २०२२ ऑस्ट्रेलियात; महिला क्रिकेट विश्वचषक पुढे ढकलला | url=https://www.icc-cricket.com/news/1749997}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=sixsports.in /&gt;  २०२१ची स्पर्धा १७ ऑक्टोबर ते १४ नोव्हेंबर २०२१ या कालावधीत ओमान आणि संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये खेळल्या गेलेल्या सामन्यांसह पार पडली.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक २०२१ चे सामने जाहीर|url=https://www.icc-cricket.com/news/2210270 | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती}}&lt;/ref&gt;
===२० संघाच्या स्पर्धेमध्ये विस्तार===
जून २०२१ मध्ये, आयसीसीने घोषित केले की २०२४, २०२६, २०२८ आणि २०३० मधील टी२० विश्वचषक स्पर्धा २० संघांचा समावेश करण्यासाठी विस्तारित केल्या जातील.&lt;ref name=sixsports.in&gt;{{Cite web|title=आयसीसीतर्फे वर्ल्डकप स्पर्धा जाहीर; २०२७ आणि २०३१ मध्ये १४ संघ|url=https://sixsports.in/icc-announces-world-cup-schedule-14-teams-in-2027-and-2031/|language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|website=सिक्स स्पोर्ट्स|archive-date=2022-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220401040539/https://sixsports.in/icc-announces-world-cup-schedule-14-teams-in-2027-and-2031/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; संघांची ४ गटात (प्रति गट ५ संघ) विभागणी केली जाईल, प्रत्येक गटातील दोन अव्वल संघ सुपर आठमध्ये जातील.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=आयसीसीतर्फे पुरुषांच्या जागतिक स्पर्धांचा विस्तार: एकदिवसीय विश्वचषक स्पर्धेत १४ संघ, टी२० विश्वचषक स्पर्धेत २० संघ | url=https://www.espncricinfo.com/story/icc-expands-men-s-world-events-odi-world-cup-to-14-teams-t20-world-cup-to-20-teams-1264847 | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|website=इएसपीएन क्रिकइन्फो| language=en}}&lt;/ref&gt; त्यांची प्रत्येकी चारच्या दोन गटात विभागणी केली जाईल, प्रत्येक गटातील दोन अव्वल संघ उपांत्य फेरीत प्रवेश करतील.

२०२४ टी२० विश्वचषक वेस्ट इंडीज आणि युनायटेड स्टेट्समध्ये आयोजित केला जाईल. यूएसने पहिल्यांदाच विश्वचषक स्पर्धेचे आयोजन केले आहे, ज्यामध्ये देशभरातील अनेक स्टेडियम एकतर नव्याने बांधले जातील किंवा क्रिकेटसाठी पुन्हा तयार केले जातील. २०२४ ची स्पर्धा भारत आणि श्रीलंका यांच्या संयुक्त विद्यमाने आयोजित केली जाईल, २०२८ मध्ये ऑस्ट्रेलिया आणि न्यू झीलंडमध्ये तसेच २०३० ची स्पर्धा इंग्लंड, वेल्स, स्कॉटलंड आणि आयर्लंडमध्ये होईल.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=यूएसए मध्ये टी२० विश्वचषक: २०२४-२०३१ आयसीसी पुरुष स्पर्धांचे यजमान जाहीर|url=https://www.icc-cricket.com/news/2354682 | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|website=www.icc-cricket.com| | language=en}}&lt;/ref&gt;

==स्वरूप==
===यजमान===
आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघटनेची कार्यकारी समिती ही स्पर्धा आयोजित करण्यात स्वारस्य दर्शविलेल्या राष्ट्रांकडून बोली तपासल्यानंतर स्पर्धेच्या यजमानांसाठी मतदान करते. २००७ मध्ये [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिके]]नंतर, [[इंग्लंड]], [[वेस्ट इंडीज]] आणि [[श्रीलंका]] यांनी अनुक्रमे २००९, २०१० आणि २०१२ मध्ये स्पर्धेचे आयोजन केले होते. २०१४ मध्ये बांगलादेशने स्पर्धेचे आयोजन केले होते.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cricinfo.com/ci-icc/content/current/story/465631.html| title =२०१४ च्या ट्वेन्टी२० विश्वचषक स्पर्धेचे यजमानपद बांगलादेशकडे|work=क्रिकइन्फो|access-date=२२ एप्रिल २०२२|}}&lt;/ref&gt; २०१६ मध्ये भारताने स्पर्धेचे यजमानपद भूषवले. पाच वर्षांच्या कालावधीनंतर, भारताने २०२१ आवृत्तीचे यजमानपदही जिंकले, परंतु कोविड-१९ महामारीमुळे हे सामने ओमान आणि युएई मध्ये खेळवले गेले. २०२२ च्या आवृत्तीचे आयोजन ऑस्ट्रेलियाकडून केले जाईल, ज्यांनी मागील वर्षी ही स्पर्धा जिंकली होती.

डिसेंबर २०१५ मध्ये, आयसीसीचे जागतिक विकास प्रमुख, टिम अँडरसन यांनी भविष्यातील स्पर्धा युनायटेड स्टेट्सद्वारे आयोजित करण्याची सूचना केली. त्यांचा असा विश्वास होता की या कार्यक्रमाचे आयोजन केल्याने देशातील खेळाच्या वाढीला चालना मिळू शकते, जिथे हा खेळ तुलनेने अस्पष्ट आहे आणि [[बेसबॉल]] सारख्या इतर खेळांच्या स्पर्धेला सामोरे जावे लागते.&lt;ref name=&quot;ndtv-t20usa2&quot;&gt;{{cite web|title=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समितीकडून युनायटेड स्टेट्सच्या भूमीवर टी-२० विश्व क्रिकेटचे लक्ष्य: अहवाल | url=http://sports.ndtv.com/cricket/news/252894-international-cricket-council-targets-world-twenty20-on-united-states-soil-report|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160107125712/http://sports.ndtv.com/cricket/news/252894-international-cricket-council-targets-world-twenty20-on-united-states-soil-report|archive-date=७ जानेवारी २०१६ | language=en|access-date=१४ जानेवारी २०१६|website=एनडीटीव्ही स्पोर्ट्स}}&lt;/ref&gt; 

२०२० मध्ये, [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|यूएसए]] आणि वेस्ट इंडीजने २०२३ नंतर टी२० विश्वचषक सह-यजमानपदासाठी स्वारस्य व्यक्त केले,&lt;ref&gt;{{Cite news|title=यूएसए लूक्स टू १९९४ फॉर टी२० वर्ल्ड कप बीड | language=en-GB|work=बीबीसी स्पोर्ट्स |url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/52885902 | access-date=२२ एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt; [[मलेशिया]] आणखी एक संभाव्य दावेदार होता.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=लव्हलेट|first=ट्रिस्टन|title=मलेशिया २०२३-३१ सायकलमध्ये टी२० क्रिकेट विश्वचषकाचे आयोजन करत आहे | url=https://www.forbes.com/sites/tristanlavalette/2020/06/26/malaysia-eyes-hosting-a-t20-cricket-world-cup-in-the-2023-31-cycle/ | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|website=फोर्ब्स}}&lt;/ref&gt; नोव्हेंबर २०२१मध्ये, आयसीसीने २०२४ ते २०३० या कालावधीत पुढील चार पुरुष टी२० विश्वचषक स्पर्धेसाठी यजमानांची पुष्टी केली.&lt;ref&gt;{{cite web|title=यूएसए टी२० विश्वचषक आयोजित करणार: २०२४-२०३१ आयसीसी पुरुष स्पर्धेच्या यजमानांची पुष्टी|url=https://www.icc-cricket.com/news/2354682 | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती}}&lt;/ref&gt;  [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|यूएसए]] आणि [[वेस्ट इंडीज]]कडे २०२४ आवृत्तीचे सह-यजमानपद, २०२६ आवृत्तीचे सह-यजमानपद [[भारत]] आणि [[श्रीलंका]], २०२८ आवृत्तीचे सह-यजमानपद [[ऑस्ट्रेलिया]] आणि [[न्यू झीलंड]] आणि २०३० आवृत्तीचे सह-यजमान [[इंग्लंड]], [[वेल्स]], [[स्कॉटलंड]] आणि [[आयर्लंड]] करणार आहेत.

{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|+ आयसीसी क्षेत्रानुसार यजमानांचा सारांश (२००७–२०३०)
! scope=&quot;col&quot; | क्षेत्र
! scope=&quot;col&quot; | वर्ष
! scope=&quot;col&quot; | नियामक मंडळ
! scope=&quot;col&quot; | यजमान
|-
! scope=&quot;row&quot; | आफ्रिका
| [[२००७ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००७]] || [[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]] || दक्षिण आफ्रिका
|-
! scope=&quot;rowgroup&quot; rowspan=&quot;2&quot; | अमेरिका
| [[२०१० आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१०]] || [[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]] || वेस्ट इंडीज
|-
| [[२०२४ पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२४]] || [[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]]

[[यूएसए क्रिकेट]]
|| वेस्ट इंडीज

अमेरिका
|-
! scope=&quot;rowgroup&quot; rowspan=&quot;5&quot; | आशिया
| [[२०१२ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१२]] || [[श्रीलंका क्रिकेट]] || श्रीलंका
|-
| [[२०१४ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१४]] || [[बांगलादेश क्रिकेट बोर्ड]] || बांगलादेश
|-
| [[२०१६ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१६]] || rowspan=&quot;2&quot; | [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] || भारत
|-
| [[२०२१ पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२१]] || संयुक्त अरब अमिराती

ओमान
|-
| [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]] || [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]]

[[श्रीलंका क्रिकेट]]
|| भारत

श्रीलंका
|-
! scope=&quot;rowgroup&quot; rowspan=&quot;2&quot; | पूर्व आशिया-पॅसिफिक
| [[२०२२ पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२२]] || [[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]] || ऑस्ट्रेलिया
|-
| [[२०२८ पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२८]] || [[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]]

[[न्यूझीलंड क्रिकेट]]
|| ऑस्ट्रेलिया

न्यूझीलंड
|-
! scope=&quot;rowgroup&quot; rowspan=&quot;2&quot; | युरोप
| [[२००९ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००९]] || [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]] || इंग्लंड
|-
| [[२०३० पुरुष टी२० विश्वचषक|२०३०]] || [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]

[[क्रिकेट आयर्लंड]]

[[क्रिकेट स्कॉटलंड]]
|| इंग्लंड

वेल्स

आयर्लंड

स्कॉटलंड
|}

===पात्रता===
{{See also|आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पात्रता}}
[[आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पात्रता|टी२० विश्वचषक पात्रता]] म्हणून ओळखल्या जाणार्‍या पात्रता स्पर्धेद्वारे इतर आयसीसी सदस्यांनी भरलेल्या उर्वरित जागांसह, सर्व आयसीसी संपूर्ण सदस्य स्पर्धेसाठी आपोआप पात्र ठरतात. आयसीसी सहयोगी आणि संलग्न सदस्यांसाठी ५० षटकांची लीग - पहिल्या [[विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा|विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धेच्या]] निकालातून [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७च्या पहिल्या वर्ल्ड ट्वेंटी२०]] साठी पात्रता ठरवली गेली. [[२००७ विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा विभाग १]] स्पर्धेचे दोन अंतिम स्पर्धक, [[केन्या क्रिकेट संघ | केन्या]] आणि [[स्कॉटलंड क्रिकेट संघ|स्कॉटलंड]], वर्षाच्या उत्तरार्धात विश्व ट्वेंटी२० साठी पात्र ठरले. [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९ विश्व ट्वेंटी२०]] साठी एक वेगळी पात्रता स्पर्धा लागू करण्यात आली होती आणि तेव्हापासून ती कायम ठेवण्यात आली आहे. तथापि, विश्व ट्वेंटी२० पात्रता फेरीतून पात्र ठरलेल्या संघांची संख्या दोन ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१०]] आणि [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]] मध्ये) ते सहा ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]] आणि [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]] मध्ये) पर्यंत बदलली आहे.

===अंतिम स्पर्धा===
प्रत्येक गट टप्प्यात (प्राथमिक फेरी आणि सुपर १२ फेरी दोन्ही), संघांना खालील निकषांच्या आधारे एकमेकांविरुद्ध क्रमवारी दिली जाते:&lt;ref&gt;[http://worldtwenty20.yahoo.com/abouttwenty20/icc_world_twenty20_playing_conditions_final.pdf अंतिम विश्व ट्वेंटी20 खेळण्याच्या अटी] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080911035806/http://worldtwenty20.yahoo.com/abouttwenty20/icc_world_twenty20_playing_conditions_final.pdf |date=११ सप्टेंबर २००८}}, आयसीसी विश्व ट्वेन्टी२०&lt;/ref&gt;
# सर्वाधिक गुणसंख्या 
# समान असल्यास, सर्वाधिक विजय 
# तरीही समान असल्यास, उत्कृष्ट [[निव्वळ धावगती]]
# तरीही समान असल्यास, कमीत कमी [[स्ट्राईक रेट#गोलंदाजी  स्ट्राईक रेट|गोलंदाजी  स्ट्राईक रेट]]
# तरीही समान असल्यास, एकमेकांविरुद्धच्या सामन्याचा निकाल.

बरोबरी झाल्यास (म्हणजेच, दोन्ही संघांनी आपापल्या डावाच्या शेवटी समान धावा केल्यास), [[सुपर ओव्हर]] विजेता ठरवते. सुपर ओव्हरमध्ये पुन्हा टाय झाल्यास, त्यानंतर जोपर्यंत विजेता संघ ठरत नाही तोपर्यंत सुपर ओव्हर खेळवली जाते. तत्पूर्वी, ज्या संघाने त्यांच्या डावात सर्वाधिक चौकार मारले होते तोच विजेता ठरवला जातो.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/27844486/no-more-boundary-countback-icc-changes-super-regulations |title=Archived copy |work=इएसपीएन क्रिकइन्फो  | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt; २००७च्या स्पर्धेदरम्यान, [[बोल-आउट]]चा वापर बरोबरी झालेल्या सामन्यातील पराभवाचा निर्णय घेण्यासाठी केला गेला.&lt;ref&gt;[http://worldtwenty20.yahoo.com/abouttwenty20/playing-conditions.html प्लेइंग कंडिशन्स] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080720113337/http://worldtwenty20.yahoo.com/abouttwenty20/playing-conditions.html |date=२० जुलै २०१८}}, आयसीसी वर्ल्ड ट्वेन्टी२०&lt;/ref&gt;

==स्पर्धेचे निकाल==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%; width: 100%; text-align: center;&quot;
|-
!rowspan=2 width=5%|वर्ष
!rowspan=2 width=15%|यजमान देश
!rowspan=2 width=15%|अंतिम सामन्याचे मैदान
!colspan=3|अंतिम सामना
!rowspan=2 width=6%|संघ
|-
!width=18%|विजेता
!width=18%|निकाल
!width=18%|उपविजेता
|- 
|२००७&lt;br&gt;''[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|तपशील]]''
|{{flagicon|RSA}}&lt;br&gt;दक्षिण आफ्रिका
|[[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]]&lt;br&gt;दक्षिण आफ्रिका
|{{cr|India}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१५७/५ (२० षटके)&lt;/small&gt;
|'''भारत ५ धावांनी विजयी'''&lt;br&gt;[http://www.cricinfo.com/twenty20wc/engine/match/287879.html धावफलक]
|{{cr|Pakistan}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१५२ सर्वबाद  (१९.३ षटके)&lt;/small&gt;
|१२
|-
|२००९&lt;br&gt;''[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|तपशील]]''
|{{flagicon|ENG}}&lt;br&gt;इंग्लंड
|[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]&lt;br&gt;इंग्लंड
|{{cr|Pakistan}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१३९/२ (१८.४ षटके)&lt;/small&gt;
|'''पाकिस्तान ८ गडी राखुन विजयी'''&lt;br&gt;[http://www.cricinfo.com/wt202009/engine/current/match/356017.html धावफलक]
|{{cr|Sri Lanka}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१३८/६ (२० षटके)&lt;/small&gt;
|१२
|- 
|२०१०&lt;br&gt;''[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|तपशील]]''
|{{flagicon|Barbados}}{{flagicon|Guyana}}{{flagicon|Saint Lucia}}{{flagicon|Trinidad and Tobago}}&lt;br&gt;बार्बाडोस, गयाना, सेंट लुसिया, त्रिनिदाद आणि टोबॅगो
|[[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]]&lt;br&gt;बार्बाडोस
|{{cr|England}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१४८/३ (१७ षटके)&lt;/small&gt;
|'''इंग्लंड ७ गडी राखुन विजयी'''&lt;br&gt;[http://www.cricinfo.com/world-twenty20-2010/engine/current/match/412703.html धावफलक]
|{{cr|Australia}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१४७/६ (२० षटके)&lt;/small&gt;
|१२
|-
|२०१२&lt;br&gt;''[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|तपशील]]''
|{{flagicon|SRI}}&lt;br&gt;श्रीलंका
|[[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]]&lt;br&gt;श्रीलंका
|{{cr|WIN}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१३७/६ (२० षटके)&lt;/small&gt;
|'''वेस्ट इंडीज ३६ धावांनी विजयी'''&lt;br&gt;[http://www.espncricinfo.com/icc-world-twenty20-2012/engine/current/match/533298.html धावफलक]
|{{cr|SRI}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१०१ सर्वबाद (१८.४ षटके)&lt;/small&gt;
|१२
|-  
|२०१४&lt;br&gt;''[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|तपशील]]''
|{{flagicon|BAN}}&lt;br&gt;बांगलादेश
|[[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]]&lt;br&gt;बांगलादेश
|{{cr|SRI}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१३४/४ (१७.५ षटके)&lt;/small&gt;
|'''श्रीलंका ६ गडी राखून विजयी'''&lt;br&gt;[http://www.espncricinfo.com/icc-world-twenty20-2014/engine/match/682965.html धावफलक]
|{{cr|IND}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१३०/४ (२० षटके)&lt;/small&gt;
|१६
|-
|२०१६&lt;br&gt;''[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|तपशील]]''
|{{flagicon|IND}}&lt;br&gt;भारत
|[[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]]&lt;br&gt;भारत
|{{cr|WIN}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१६१/६ (१९.४ षटके)&lt;/small&gt;
|'''वेस्ट इंडीज ४ गडी राखून विजयी'''&lt;br&gt;[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951373.html धावफलक]
|{{cr|ENG}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१५५/९ (२० षटके)&lt;/small&gt;
|१६
|-  
|२०२१&lt;br&gt;''[[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|तपशील]]''
|{{flagicon|UAE}}{{flagicon|OMA}}&lt;br /&gt;[[संयुक्त अरब अमिराती]], [[ओमान]]
|[[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]&lt;br /&gt;संयुक्त अरब अमिराती
|{{cr|AUS}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१७३/२ (१८.५ षटके)&lt;/small&gt;
|'''ऑस्ट्रेलिया ८ गडी राखून विजयी'''&lt;br&gt;[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273756.html धावफलक]
|{{cr|NZ}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१७२/४ (२० षटके)&lt;/small&gt;
|१६
|-
|२०२२&lt;br&gt;''[[२०२२ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|तपशील]]''
|{{flagicon|AUS}}&lt;br&gt;ऑस्ट्रेलिया
|[[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]]&lt;br&gt;ऑस्ट्रेलिया
|{{cr|ENG}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१३८/५ (१९ षटके)&lt;/small&gt;
|'''इंग्लंड ५ गडी राखून विजयी'''&lt;br&gt;[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1298179.html धावफलक]
|{{cr|PAK}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१३७/८ (२० षटके)&lt;/small&gt;
|१६
|-  
|२०२४&lt;br&gt;''[[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|तपशील]]''
|{{flagicon|Barbados}}{{flagicon|Saint Lucia}}{{flagicon|Saint Vincent and the Grenadines}}{{flagicon|Trinidad and Tobago}}{{flagicon|USA}}&lt;br /&gt;बार्बाडोस, सेंट लुसिया, सेंट व्हिन्सेंट आणि द ग्रेनेडाईन्स, त्रिनिदाद आणि टोबॅगो, अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने
|[[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]]&lt;br&gt;बार्बाडोस
|{{cr|India}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१७६/७ (२० षटके)&lt;/small&gt;
|'''भारत ७ धावांनी विजयी'''&lt;br&gt;[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415755.html धावफलक]
|{{cr|SA}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१६९/८ (२० षटके)&lt;/small&gt;
|२०
|-
|२०२६&lt;br&gt;''[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|तपशील]]''
|{{flagicon|IND}}{{flagicon|SL}}&lt;br&gt;भारत, श्रीलंका
|[[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]]&lt;br&gt;भारत
|{{cr|India}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;२५५/५ (२० षटके)&lt;/small&gt;
|'''भारत ९६ धावांनी विजयी'''&lt;br&gt;[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512773.html धावफलक]
|{{cr|NZ}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१५९ (१९ षटके)&lt;/small&gt;
|२०
|-  
|२०२८&lt;br&gt;''[[२०२८ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|तपशील]]''
|{{flagicon|AUS}}{{flagicon|NZL}}&lt;br&gt;ऑस्ट्रेलिया, न्यू झीलंड
|[[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]]&lt;br&gt;ऑस्ट्रेलिया
|TBD
|TBD
|TBD
|२०
|-
|२०३०&lt;br&gt;''[[२०३० आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|तपशील]]''
|{{flagicon|ENG}}{{flagicon|Wales}}{{flagicon|IRE|cricket}}{{flagicon|SCO}}&lt;br&gt;इंग्लंड, वेल्स, आयर्लंड, स्कॉटलंड
|[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]&lt;br&gt;इंग्लंड
|TBD
|TBD
|TBD
|२०
|}

==संघाची कामगिरी==
[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक]] स्पर्धेपर्यंत. ''संघांची क्रमवारी सर्वोत्कृष्ट निकालानुसार, नंतर विजयाची टक्केवारी, नंतर एकूण विजय, नंतर एकूण सामने, नंतर वर्णक्रमानुसार'':
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:150px;&quot;|संघ
!colspan=3|सहभाग 
!rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:300px;&quot;|सर्वोत्कृष्ट निकाल 
!colspan=&quot;6&quot;|आकडेवारी&lt;ref name=&quot;resultsummary&quot;&gt;{{cite web| url=http://stats.espncricinfo.com/world-t20/engine/records/team/results_summary.html?id=89;type=trophy | title=नोंदी / आयसीसी विश्व टी२० / परिणाम सारांश| publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो | access-date= २२ एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt;

|-
!width=75|एकूण 
!width=75|पहिला
!width=75|शेवटचा
!width=30|सामने
!width=30|विजय 
!width=30|पराभव 
!width=30|बरोबरी 
!width=30|अनिर्णित 
!width=30|विजय%
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|India}}
| १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor=&quot;gold&quot; | {{sort|1.2|'''विजेतेपद'''}} ([[२००७ आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२०|२००७]], [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])
|| ६१ || ४३ || २४ || १(१) || १ ||७३.३३
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|England}}
| १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor=&quot;gold&quot; | {{sort|1.2|'''विजेतेपद'''}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१०]], [[२०२२ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२२]]) || ६० || ३४ || २४ || ० || २ || ५८.६२
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|West Indies}}
| १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor=&quot;gold&quot; | {{sort|1.1|'''विजेतेपद'''}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]], [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]]) || ५३ || २९ || २२ || १(१) || १ || ५७.६९
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|Australia}}
| १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor=&quot;gold&quot; | {{sort|1.2|'''विजेतेपद'''}} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]) ||५१||३२||१९|| ० || ० || ६२.७४
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|Pakistan}}
| १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor=&quot;gold&quot; | {{sort|1.2|'''विजेतेपद'''}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]])
|| ५८|| ३४|| २१|| २(०) || १ || ५९.६४
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|Sri Lanka}}
| १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor=&quot;gold&quot; | {{sort|1.2|'''विजेतेपद'''}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]])
|| ६१|| ३५|| २५|| १(१) || ० || ५९.०१
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|South Africa}}
| १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor=&quot;silver&quot; | {{sort|2.1|'''उपविजेतेपद'''}} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]) ||५७||३८||१७|| ० || १ || ६९.६४
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|New Zealand}}
| १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor=&quot;silver&quot; | {{sort|2.1|'''उपविजेतेपद'''}} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) ||५५||३०|| २२|| २(०) || १ || ५५.५५
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Cr|Afghanistan|२०१३}}
| ८ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१०]]|| [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| style=&quot;background:#cc9966;&quot; |{{sort|3.2|'''उपांत्यफेरी'''}} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]) ||३४|| १४ ||१९ || १(०) || ० ||४१.१७
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Cr|Bangladesh}}
| ९ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]|| [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]|| {{sort|4.1|सुपर ८}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]], [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]) ||४५|| १२ ||३२|| ० || १ || २७.२७
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|Ireland}}
| ९ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|4.2|सुपर ८}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]]) || ३१ || ८ || २० || ० || ३ || २८.५७
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|USA}} ||२ ||[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]] ||[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]||{{sort|4.2|सुपर ८}} ([[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])||१०||३||६||१(१)||०||४०.००
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Cr|Netherlands}}
| ७ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]]|| [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|4.2|सुपर १०}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]]) || ३१|| ११ || १९ || ० || १ || ३६.६६
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|Zimbabwe}}
| ६ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|5.4|सुपर ८}} ([[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) || २६|| ११ || १४ || ० || १ || ४४.००
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|Scotland}}
| ५ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|5.2|सुपर १२}} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]) || २६ || ८ || १६ || ० || २ || ३३.३३
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Cr|Namibia|2021}}
| ४ || [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|4.4|सुपर १२}} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]) ||१९ || ४ ||१४|| १(१) || ० || २६.३१
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|Oman}}
| ४ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|5.4|पहिली फेरी}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]], [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]], [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) || १४ ||२ || १० || १(०) || १ || १५.३८
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|Nepal}}
| ३ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|5.4|पहिली फेरी}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]], [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) || १० || ३ || ७ || ० || ० || ३०.००
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|Hong Kong}}
| २ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]] || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]] || {{sort|5.3|पहिली फेरी}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]], [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]]) || ६ || १ || ५ || ० || ० || १६.६६
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Cr|United Arab Emirates}}
| २ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|5.4|पहिली फेरी}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]], [[२०२२ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२२]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) || १० || २ || ८ || ० || ० || २०.००
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Cr|Papua New Guinea}}
| २ || [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]|| [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]|| {{sort|5.4|पहिली फेरी }} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]], [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]) || ७ || ० || ७ || ० || ० || ०.००
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Cr|CAN}}
|२||[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]||[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]||{{sort|5.4|पहिली फेरी }} ([[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])|| ७ || १ || ६ || ० || ० || १४.२८
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Cr|UGA}}
|१||[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]] || [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]] || {{sort|5.4|पहिली फेरी }} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२०२४]])|| ४ || १ || ३ || ० || ० || २५.००
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|Kenya}}
| १ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || {{sort|5.4|पहिली फेरी }} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]) || २ || ० || २ || ० || ० || ०.००
|-
|{{Cr|Italy}}
|१
|[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]
|[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]
|{{sort|5.4|पहिली फेरी }} ([[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])
|४
|१
|३
|०
|०
|२५.००
|-
! colspan=&quot;11&quot; |{{smalldiv|1={{Updated|८ मार्च २०२६}}&lt;br/&gt; स्रोत:[http://stats.espncricinfo.com/world-t20/engine/records/team/results_summary.html?id=89;type=trophy ईएसपीएन क्रिकइन्फो]}}
|}
''नोंदी:''
* कंसातील संख्या बरोबरी झालेल्या सामन्यांमध्ये [[सुपर ओव्हर]] आणि [[बोल-आउट]]च्या विजयांची संख्या दर्शवते, तथापि निकालाची पर्वा न करता हा अर्धा विजय मानला जातो. विजयाच्या टक्केवारीत कोणतेही परिणाम वगळले जातात आणि बरोबरी (टायब्रेकरची पर्वा न करता) अर्धा विजय म्हणून गणली जाते.

==स्पर्धेनुसार संघ निकाल==
;सूची
* {{bg|gold| '''वि''' }} — विजेते
* {{bg|silver| '''उवि''' }} — उपविजेते
* {{bg|#cc9966| '''उफे'''}} — उपांत्यफेरी
* {{bg|#BBF3BB|फे२}} — २री फेरी (सुपर ८, सुपर १० आणि सुपर १२)
* फे१ — १ली फेरी (गट फेरी)
* पा — पात्र
* × — पात्र परंतु माघार घेतली
* ×× — पात्रतेसाठी अपात्र (निलंबित)

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:90%&quot;
|-
!संघ
!{{flagicon|RSA}}&lt;br/&gt;[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]&lt;br/&gt; &lt;small&gt;(१२)&lt;/small&gt;
!{{flagicon|ENG}}&lt;br/&gt;[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]]&lt;br/&gt; &lt;small&gt;(१२)&lt;/small&gt;
!{{flagicon|WIN}}&lt;br/&gt;[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१०]]&lt;br/&gt; &lt;small&gt;(१२)&lt;/small&gt;
!{{flagicon|SRI}}&lt;br/&gt;[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]&lt;br/&gt; &lt;small&gt;(१२)&lt;/small&gt;
!{{flagicon|BAN}}&lt;br/&gt;[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]]&lt;br/&gt; &lt;small&gt;(१६)&lt;/small&gt;
!{{flagicon|IND}}&lt;br/&gt;[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]]&lt;br/&gt; &lt;small&gt;(१६)&lt;/small&gt;
!{{flagicon|UAE}}&lt;br/&gt;{{flagicon|OMA}}&lt;br/&gt;[[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]&lt;br/&gt; &lt;small&gt;(१६)&lt;/small&gt;
!{{flagicon|AUS}}&lt;br/&gt;[[२०२२ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२२]]&lt;br/&gt; &lt;small&gt;(१६)&lt;/small&gt;
!{{flagicon|WIN}}&lt;br/&gt;{{flagicon|USA}}&lt;br/&gt;[[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२४]]&lt;br/&gt; &lt;small&gt;(२०)&lt;/small&gt;
!{{flagicon|IND}}&lt;br/&gt;{{flagicon|SRI}}&lt;br/&gt;[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]&lt;br/&gt; &lt;small&gt;(२०)&lt;/small&gt;
!{{flagicon|AUS}}&lt;br/&gt;{{flagicon|NZ}}&lt;br/&gt;[[२०२८ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२८]]&lt;br/&gt; &lt;small&gt;(२०)&lt;/small&gt;
!{{flagicon|ENG}}&lt;br/&gt;{{flagicon|Ireland|cricket}}&lt;br/&gt;{{flagicon|SCO}}&lt;br/&gt;{{flagicon|Wales}}&lt;br/&gt;[[२०३० आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०३०]]&lt;br/&gt; &lt;small&gt;(२०)&lt;/small&gt;
!सहभाग
|-
| id=AFG&quot;&quot; align=left| {{cr|AFG|२०१३}}
|—||—|| फे१ || फे१ || फे१ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#cc9966&quot; | '''उफे'''|| फे१ || || 
! ८ 
|-
| id=AUS&quot;&quot; align=left| {{cr|AUS}}
|bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' || फे१ ||bgcolor=silver|'''उवि'''||bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || bgcolor=gold|'''वि'''|| style=&quot;border: 3px solid red; background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || फे१ || style=&quot;border: 3px solid red&quot;| पा || 
! १०
|-
| align=left| {{cr|Italy}}
| — || —|| — || — || —|| — || — || — || — || फे१ || || 
! १
|-
| align=left| {{cr|BAN}}
| फे२ || फे१ || फे१ || फे१ || style=&quot;border: 3px solid red; background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || × || || 
! ९
|-
| align=left| {{cr|CAN}}
| — || —|| — || — || —|| — || — || — || फे१ || फे१ || || 
! २ 
|-
| align=left| {{cr|ENG}}
| style=&quot;background:#BBF3BB&quot; | फे२ || style=&quot;border: 3px solid red; background:#BBF3BB&quot;| फे२ ||bgcolor=gold|'''वि'''|| style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || bgcolor=silver|'''उवि'''||bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' || bgcolor=gold|'''वि''' || style=&quot;background:#cc9966&quot; | '''उफे'''|| bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' || || style=&quot;border: 3px solid red&quot;| पा 
! १०
|-
| align=left| {{cr|HK}}
|—||—||—||—|| फे१ || फे१ ||—|| — || — || — || ||
! २
|-
| align=left| {{cr|IND}}
|bgcolor=gold|'''वि'''|| style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ ||bgcolor=silver|'''उवि'''||style=&quot;border: 3px solid red; background:#cc9966&quot;| '''उफे''' || style=&quot;border: 3px solid red; background:#BBF3BB&quot;| फे२ || bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' || style=&quot;background:gold&quot; | '''वि'''|| style=&quot;border: 3px solid red; background:gold&quot; | '''वि''' || || 
! १० 
|-
| align=left| {{cr|IRE}}
|—|| style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || फे१ || फे१ || फे१ || फे१ || फे१ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || फे१ || फे१ || || style=&quot;border: 3px solid red&quot;| पा
! ९
|-
| align=left| {{cr|KEN}}
| फे१ ||—||—||—||—||—||—||—|| — || — || || 
! १
|-
| align=left| {{cr|NAM}}
|—||—||—||—||—||—|| style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || फे१ || फे१ || फे१ || || 
! ४ 
|-
| align=left| {{cr|NEP}}
|—||—||—||—|| फे१ ||—||—||—|| फे१ || फे१ || || 
! ३ 
|-
| align=left| {{cr|NED}}
|—|| फे१ ||—||—|| style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || फे१ || फे१ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || फे१ || फे१ || || 
! ७ 
|-
| align=left| {{cr|NZ}}
|bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ ||bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' || bgcolor=silver|'''उवि'''|| bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' || फे१ || bgcolor=silver|'''उवि'''|| style=&quot;border: 3px solid red&quot; | पा || 
! १०
|-
| align=left| {{cr|OMA}}
|—||—||—||—||—|| फे१ || फे१ ||—|| फे१ || फे१ || || 
! ४ 
|-
| align=left| {{cr|PAK}}
|bgcolor=silver|'''उवि'''||bgcolor=gold|'''वि'''|| bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' ||bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' || bgcolor=silver|'''उवि''' || फे१ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२  || || 
! १० 
|-
| align=left| {{cr|PNG}}
|—||—||—||—||—||—|| फे१ || — || फे१ || — || || 
! २
|-
| align=left| {{cr|SCO}}
| फे१ || फे१ ||—||—||—|| फे१ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || फे१ || फे१ || फे१ || || style=&quot;border: 3px solid red&quot;|पा
! ७ 
|-
| align=left| {{cr|SA}}
| style=&quot;border: 3px solid red; background:#BBF3BB&quot; |फे२ ||bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ ||bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:silver&quot; | '''उवि'''|| bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' || || 
! १० 
|-
| align=left| {{cr|SL}}
| bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| फे२ ||bgcolor=silver|'''उवि'''||bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' ||bgcolor=silver style|'''उवि'''||bgcolor=gold|'''वि'''|| style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || फे१  || style=&quot;border: 3px solid red; background:#BBF3BB&quot;| फे२ || ||
! १०
|-
| align=left| {{cr|UAE}}
|—||—||—||—|| फे१ ||—||—|| फे१ || — || फे१ || || 
! ३ 
|-
| align=left| {{cr|UGA}}
|—||—||—||—|| — ||—||—|| — || फे१  || — || || 
! १ 
|-
| align=left| {{cr|USA}}
|—||—||—||—||—||—|| — || — || style=&quot;border: 3px solid red; background:#BBF3BB&quot;| फे२ || फे१ || || 
! २ 
|-
| align=left| {{cr|WIN}}
| फे१ ||bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' || style=&quot;border: 3px solid red; background:#BBF3BB&quot;| फे२ ||bgcolor=gold|'''वि'''|| bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' ||bgcolor=gold|'''वि'''|| style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || फे१ || style=&quot;border: 3px solid red; background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || || 
! १० 
|-
| align=left| {{cr|ZIM}}
| फे१ || × || फे१ || फे१ || फे१ || फे१ || ×× || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || — || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || || 
! ७ 
|}

==संघांचे पदार्पण==
पदार्पण करणारा संघ, प्रतिवर्ष वर्णक्रमानुसार.

{| class=&quot;wikitable&quot; width=55% sortable&quot; style=&quot;text-align:&quot;
|-
! वर्ष 
! पदार्पण करणारा संघ 
! एकूण
|-
| [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]
| {{cr|AUS}}, {{cr|BAN}}, {{cr|ENG}}, {{cr|IND}}, {{cr|KEN}}, {{cr|NZ}}, {{cr|PAK}}, {{cr|SCO}}, {{cr|SA}}, {{cr|SL}}, {{cr|WIN}} आणि {{cr|ZIM}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |१२
|-
| [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]]
| {{cr|IRE}} आणि {{cr|NED}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |२
|-
| [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१०]]
| {{cr|AFG|२०१३}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |१
|-
| [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]
| कोणताही नाही
| style=&quot;text-align:center;&quot; |०
|-
| [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]]
| {{cr|HK}}, {{cr|NEP}} आणि {{cr|UAE}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |३
|-
| [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]]
| {{cr|OMA}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |१
|-
| [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]
| {{cr|NAM}} आणि {{cr|PNG}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |२
|-
| [[२०२२ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२२]]
| कोणताही
| style=&quot;text-align:center;&quot; |०
|-
| [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२४]]
| {{cr|CAN}}, {{cr|USA}} आणि {{cr|UGA}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |३
|-
| [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]
| {{cr|ITA}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | १ 
|-
| [[२०२८ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२८]]
| TBD
| style=&quot;text-align:center;&quot; |TBD
|-
| [[२०३० आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०३०]]
| TBD
| style=&quot;text-align:center;&quot; |TBD
|-
! एकूण
!
! २५
|}

==स्पर्धा विक्रम==
{{Main|आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक विक्रमांची यादी}}{{updated|९ मार्च २०२६}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; | टी२० विश्वचषक विक्रम
|-
! colspan=&quot;4&quot; | फलंदाजी
|-
|सर्वाधिक धावा
| rowspan=&quot;2&quot; |{{cricon|IND}} [[विराट कोहली]]
|१,२९२ &lt;small&gt;([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]–[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक धावा|publisher=क्रिकइन्फो|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029165134/https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=89;type=trophy|archive-date=२९ ऑक्टोबर २०२१|access-date=२९ ऑक्टोबर २०२१}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[फलंदाजी सरासरी (क्रिकेट)|सर्वाधिक सरासरी]] &lt;small&gt;(किमान २० डाव)&lt;/small&gt; 
|५८.७२ &lt;small&gt;([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]–[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/highest_career_batting_average.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक सरासरी|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|सामन्यात सर्वाधिक धावा
| {{cricon|New Zealand}} [[ब्रॅन्डन मॅककुलम]] v {{cr|BAN}}
|१२३ &lt;small&gt;([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_innings.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सामन्यात सर्वाधिक धावा|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|सर्वोत्कृष्ट स्ट्राईक रेट &lt;small&gt;(किमान ५०० चेंडू)&lt;/small&gt;
|{{Cricon|ENG|name=इंग्लंड}} [[जोस बटलर]]
|१४४.१६ &lt;small&gt;([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]–[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref name=&quot;espncricinfo_highest_career_batting_strike-rate_892&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/records/trophy/batting-highest-career-strike-rate/icc-men-s-t20-world-cup-89|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वोत्कृष्ट स्ट्राईक रेट|publisher=क्रिकइन्फो|url-status=live|access-date=११ जुलै २०२४}}&lt;/ref&gt;
|-
|सर्वाधिक ५०+ धावा
|{{cricon|India|name=भारत}} [[विराट कोहली]]
|१५ &lt;small&gt;([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]–[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref name=&quot;espncricinfo_most-fifties-career_89&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/records/trophy/batting-most-fifties-career/icc-men-s-t20-world-cup-89|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक ५०+|publisher=क्रिकइन्फो|url-status=live|access-date=११ जुलै २०२४}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |सर्वाधिक शतके
|{{cricon|Pakistan}} [[साहिबजादा फरहान]]
|२ &lt;small&gt;([[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/list_hundreds.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक शतके|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |{{cricon|West Indies}} [[ख्रिस गेल]] 
|२ &lt;small&gt;([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]–[[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]])&lt;/small&gt;
|-
|सर्वाधिक षटकार
|६३ &lt;small&gt;([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]–[[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref name=&quot;espncricinfo_most-sixes-career_89&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/records/trophy/batting-most-sixes-career/icc-men-s-t20-world-cup-89|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक षटकार|publisher=क्रिकइन्फो|url-status=live|access-date=११ जुलै २०२४}}&lt;/ref&gt;
|-
|सर्वोत्कृष्ट [[भागीदारी (क्रिकेट)|भागीदारी]]
| {{cricon|Pakistan}} [[साहिबजादा फरहान]] आणि [[फखर झमान]]&lt;br&gt; वि {{cr|SRI}}
|१७६ &lt;small&gt;([[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/fow/highest_partnerships_for_any_wicket.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वोत्कृष्ट भागीदारी|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|स्पर्धेत सर्वाधिक धावा
|{{cricon|Pakistan}} [[साहिबजादा फरहान]]
|३८३ &lt;small&gt;([[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_series.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - स्पर्धेत सर्वाधिक धावा|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=&quot;4&quot; | गोलंदाजी
|-
|सर्वाधिक बळी
|{{cricon|BAN}} [[शाकिब अल हसन]]
|५० &lt;small&gt;([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]–[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक बळी|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|सर्वोत्कृष्ट [[गोलंदाजी सरासरी]] &lt;small&gt;(किमान ४०० चेंडू)&lt;/small&gt;
|{{cricon|दक्षिण आफ्रिका}} [[ॲनरिक नॉर्त्ये]]
|१२.६० &lt;small&gt;([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]–[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/best_career_bowling_average.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वोत्कृष्ट गोलंदाजी सरासरी|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|सर्वोत्कृष्ट [[स्ट्राइक रेट]] &lt;small&gt;(किमान ४०० चेंडू)&lt;/small&gt;
|{{cricon|SRI}} [[वनिंदु हसरंगा]]
|११.७२ &lt;small&gt;([[२०२२ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२२]]–[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०२४]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/best_career_strike_rate.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम – सर्वोत्कृष्ट स्ट्राइक रेट|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|सर्वोत्कृष्ट [[इकॉनॉमी रेट]] &lt;small&gt;(किमान ४०० चेंडू)&lt;/small&gt;
|{{cricon|भारत}} [[जसप्रीत बुमराह]]
|५.६६ &lt;small&gt;([[२०१६ आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२०|२०१६]]–[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/best_career_economy_rate.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वोत्कृष्ट इकॉनॉमी रेट|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|सर्वोत्तम गोलंदाजी
|{{cricon|SRI}} [[अजंता मेंडिस]] वि {{cr|ZIM}}
|६/८ &lt;small&gt;([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/best_figures_innings.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वोत्तम गोलंदाजी | publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|स्पर्धेत सर्वाधिक बळी
|{{cricon|अफगाणिस्तान|variant=२०१३}} [[फझलहक फारूखी]] आणि {{cricon|भारत}} [[अर्शदीप सिंग]]
|१७ &lt;small&gt;([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०२४]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_series.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - स्पर्धेत सर्वाधिक बळी|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=&quot;4&quot; | क्षेत्ररक्षण
|-
|सर्वाधिक गडी बाद &lt;small&gt;([[यष्टीरक्षक]])&lt;/small&gt;
|{{cricon|SA}} [[क्विंटन डी कॉक]]
|३९ &lt;small&gt;([[२०१४ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१४]]–[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/keeping/most_dismissals_career.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक गडी बाद|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|सर्वाधिक झेल &lt;small&gt;([[क्षेत्ररक्षण]])&lt;/small&gt;
|{{cricon|Australia}} [[डेव्हिड वॉर्नर]]
|२५ &lt;small&gt;([[२००९ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००९]]–[[२०२४ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/fielding/most_catches_career.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक झेल | publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=&quot;4&quot; | संघ
|-
|सर्वाधिक सांघिक धावसंख्या
|{{cr|SRI}} (वि {{cr|KEN}})
|२६०/६ &lt;small&gt;([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/highest_innings_totals.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक धावसंख्या |publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |सर्वात कमी धावसंख्या
|{{cr|NED}} (वि {{cr|SRI}})
|३९ &lt;small&gt;([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]])&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/lowest_innings_totals.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वात कमी धावसंख्या | publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{cr|UGA}} (वि {{cr|WIN }})
|३९ &lt;small&gt;([[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])&lt;/small&gt;
|-
|सर्वाधिक विजय % &lt;small&gt;(किमान १० सामने)&lt;/small&gt;
|{{cr|IND }}
|७३.३३% &lt;small&gt;(सामने ६१, विजय ४३)&lt;/small&gt; &lt;small&gt;([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]–[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/results_summary.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक विजय टक्केवारी|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|सर्वात मोठा विजय &lt;small&gt;(धावांनुसार)&lt;/small&gt;
|{{cr|SRI}} (वि {{cr|KEN}})
|१७२ &lt;small&gt;([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/largest_margins.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वात मोठा विजय|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|एका सामन्यात सर्वाधिक एकूण धावा
|{{cr|IND}} v {{cr|ENG}}
|४९९/१४ &lt;small&gt;([[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/highest_match_aggregates.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - एका सामन्यात सर्वाधिक एकूण धावा|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|एका सामन्यात सर्वात कमी एकूण धावा
|{{cr|NED}} v {{cr|SRI}}
|७९-११ &lt;small&gt;([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/lowest_match_aggregates.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - एका सामन्यात सर्वात कमी एकूण धावा|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|सर्वाधिक सलग विजय
|{{cr|IND }} आणि {{Cr|SA}}
|८ - दोन्ही [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]] मध्ये
|
|}

==संदर्भयादी==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==
*[http://cricket.yahoo.com/ आयसीसी संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }}
*[http://www.cricinfo.com/wt202010/content/series/412671.html ICC World Twenty20 2010] from [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]
*[http://www.cricket-wc.com ICC World Twenty20] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} 
*[http://t20worldcupcricket.com T20 World Cup Website]

{{२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा}}
{{fb start}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघटन स्पर्धा}}
{{fb end}}

[[वर्ग:२०-२० क्रिकेट]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघटन]]</text>
      <sha1>prpgw51rbhdqx18z8t0x2wcwzvtt1q0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सुमेधा करमहे</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29806</id>
    <revision>
      <id>2697135</id>
      <parentid>2549341</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T22:51:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>पहिले वाक्य</comment>
      <origin>2697135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3629" sha1="smm8jyortgbl8hxq50nugk87xs5e07n" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''सुमेधा करमहे''' ([[२८ ऑगस्ट]], [[इ.स. १९८८|१९८८]]:[[राजनांदगाव]], [[छत्तीसगढ]], [[भारत]] - ) ही एक भारतीय पार्श्वगायिका आणि संगीतकार आहे. ही [[हिंदी]] आणि प्रादेशिक चित्रपटांसाठी काम करते.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/music/news/sumedha-karmahe-on-her-musical-journey/articleshow/71234567.cms |title=Sumedha Karmahe on her musical journey |publisher=The Times of India}}&lt;/ref&gt; २००७ मध्ये [[झी टीव्ही]] वरील अत्यंत लोकप्रिय गायन वास्तववादी मालिका [[सा रे ग म प चॅलेंज २००७]] मध्ये सहभागी झाल्यानंतर तिला प्रसिद्धी मिळाली. या स्पर्धेत तिने अंतिम फेरीपर्यंत मजल मारली होती.

आपल्या कारकिर्दीत तिने अनेक बॉलिवूड चित्रपटांसाठी गाणी गायली आहेत. [[बरेली की बर्फी]] (२०१७) या चित्रपटातील ''नझ्म नझ्म'' या गाण्याच्या तिने गायलेली आवृत्तीला लोकप्रिय झाली. याव्यतिरिक्त तिने ''१००० अब्ज'' आणि इतर संगीत संचांमध्ये गाणी गायली आहेत. उत्तर भारतातील अनेक राज्यांमध्ये तिचे संगीत कार्यक्रम आयोजित केले जातात; विशेषतः [[झारखंड]] मधील [[रांची]] आणि [[जमशेदपूर]] या शहरांमध्ये झालेल्या सांस्कृतिक महोत्सवांमध्ये आणि क्रीडा स्पर्धांच्या उद्घाटन सोहळ्यात तिने सादर केलेल्या थेट संगीतमय कार्यक्रमांना लोकप्रियता मिळाली.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bhaskar.com/jharkhand/ranchi/news/sumedha-karmahe-performed-in-ranchi-cultural-event-054521-3421234.html |title=रांची में सुमेधा करमहे के गानों पर झूमे लोग |newspaper=Dainik Bhaskar |location=Jharkhand}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.prabhatkhabar.com/state/jharkhand/jamshedpur/musical-night-by-sumedha-karmahe-in-jamshedpur |title=जमशेदपुर में गायिका सुमेधा करमहे की संगीतमय शाम |newspaper=Prabhat Khabar |location=Jharkhand}}&lt;/ref&gt;

{{विस्तार}}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

{{सा रे ग म पा चॅलेंज २००७}}

[[वर्ग:सा रे ग म प चॅलेंज २००७]]
[[वर्ग:इ.स. १९८८ मधील जन्म]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>smm8jyortgbl8hxq50nugk87xs5e07n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>हिंगणघाट तालुका</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31905</id>
    <revision>
      <id>2697060</id>
      <parentid>2615584</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T13:22:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2697060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21282" sha1="aomxrhxhotyfsu30sf26r6lp8p8mjg9" xml:space="preserve">{{गल्लत|हिंगणगाव|हिंगणा|हिंगणी|हिंगोली}}
{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार                     = तालुका
|स्थानिक_नाव               = हिंगणघाट
|इतर_नाव                  = 
|टोपणनाव                  = 
|राज्य_नाव                  =  महाराष्ट्र 
|अक्षांश = 20
|अक्षांशमिनिटे = 33
|अक्षांशसेकंद =35  
|रेखांश=78 
|रेखांशमिनिटे=49 
|रेखांशसेकंद= 47
|मुळ_नकाशा                = &lt;!-- only if default map not wanted --&gt;
|शोधक_स्थान                 = &lt;!-- left/right --&gt;
|मुळ_नकाशा_पट्टी            = &lt;!-- हो/नाही --&gt;
|आतील_नकाशा_चिन्ह          = &lt;!-- हो/नाही --&gt;
|नकाशा_शीर्षक               = 
|क्षेत्रफळ_एकूण               =  
|क्षेत्रफळ_आकारमान            = 
|क्षेत्रफळ_क्रमांक              = 
|क्षेत्रफळ_एकूण_संदर्भ           = 
|क्षेत्रफळ_मेट्रो                 = 
|क्षेत्रफळ_मेट्रो_संदर्भ            = 
|उंची                   = 217 
|उंची_संदर्भ               = 
|समुद्री_किनारा               = 
|हवामान                   = 
|वर्षाव                     = 
|तापमान_वार्षिक             = 
|तापमान_हिवाळा             = 
|तापमान_उन्हाळा             = 
|मुख्यालय                = &lt;!-- फक्त जिल्हांसाठीच--&gt;
|मोठे_शहर                 = 
|मोठे_मेट्रो                  = 
|जवळचे_शहर                = 
|प्रांत                      = 
|विभाग                    = 
|जिल्हा                    = &lt;!-- नावे --&gt;
|लोकसंख्या_एकूण             = १,६०,४३६
|लोकसंख्या_वर्ष               = २०२५
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ         = &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.citypopulation.de/php/india-maharashtra.php|title=Maharashtra (India): Districts, Cities, Towns and Outgrowth Wards - Population Statistics in Maps and Charts|work=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;
|लोकसंख्या_घनता             = 
|लिंग_गुणोत्तर                = 
|साक्षरता                   = 
|साक्षरता_पुरुष              = 
|साक्षरता_स्त्री                 = 
|अधिकृत_भाषा                = मराठी 
|नेता_पद_१                  = आमदार
|नेता_नाव_१                 = समीर त्र्यंबकराव कुणावर
|नेता_पद_२                  =  नगराध्यक्ष 
|नेता_नाव_२                 =  
|संसदीय_मतदारसंघ           = वर्धा
|विधानसभा_मतदारसं          = हिंगणघाट
|न्यायक्षेत्र_शीर्षक_१             = [[तहसील]] 
|न्यायक्षेत्र_नाव_१              = हिंगणघाट
|न्यायक्षेत्र_शीर्षक_२             = [[पंचायत समिती]] 
|न्यायक्षेत्र_नाव_२               = हिंगणघाट
|न्यायक्षेत्र_शीर्षक_३             = 
|न्यायक्षेत्र_नाव_३               = 
|कोरे_शीर्षक_१               = 
|कोरे_उत्तर_१                = 
|एसटीडी_कोड                 = ०७१५३ 
|पिन_कोड                   = ४४२३०१ 
|आरटीओ_कोड                = MH-३२
|संकेतस्थळ                 = 
|संकेतस्थळ_नाव              = 
|दालन                      = 
|तळटिपा                   = 
|गुणक_शीर्षक             = &lt;!-- हो/नाही --&gt;
|स्वयंवर्गीत                 = &lt;!-- हो/नाही --&gt;
|लोकसंख्या_क्रमांक=}}

'''हिंगणघाट''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[वर्धा जिल्हा|वर्धा जिल्ह्यातील]] एक शहर आहे. हिंगणघाट महाराष्ट्रातील विदर्भ विभागात नवव्या क्रमांकाचे आणि भारतातील ४८४ क्रमांकाचे मोठे शहर आहे.२०२५ साली हिंगणघाट शहराची लोकसंख्या १ लाख ६० हजाराचा जवळपास झालेली आहे 

हिंगणघाट शहर नगरपालिकेने प्रशासित आहे. हे तालुक्याचे ठिकाण असून त्यात सुमारे ८६ गावांचा समावेश होतो.हिंगणघाट तालुक्याची लोकसंख्या ३ लाखाचा जवळपास झालेली आहे.हिंगणघाट हे वर्धा नदीच्या सुपीक खोऱ्यामध्ये येते. हे एकेकाळी भारतीय कापसाच्या व्यापाराचे केंद्र होते. 

कुष्ठरोग्यांना मदत करणारे थोर समाजसेवक बाबा आमटे ह्यांचा येथे जन्म झाला.
*हिंगणघाट हे शहर भारताचे मध्यबिंदू आहे, असे शहरवासीयांना वाटते.

==तालुक्यातील गावे==
#[[आगसकंद]]
#[[आजणगाव (हिंगणघाट)]]
#[[आजणसारा]]
#[[आजंती (हिंगणघाट)]]
#[[आजमतपूर]]
#[[आलमडोह]]
#[[अलीपूर (हिंगणघाट)]]
#[[अंतपूर]]
#[[आर्वी (हिंगणघाट)]]
#[[आष्टी (हिंगणघाट)]]
[[बाबापूर (हिंगणघाट)]]
[[बाळापूर (हिंगणघाट)]]
[[बांबर्डा (हिंगणघाट)]]
[[भागवा]]
[[भारडी]]
[[भय्यापूर]]
[[भिवापूर (हिंगणघाट)]]
[[बिड आजणगाव]]
[[बिड लाडकी]]
[[बिड सिरुड]]
[[बिड सोनेगाव]]
[[बिडदाभा]]
[[बोंदुर्णी]]
[[बोपापूर (हिंगणघाट)]]
[[बोरगाव (हिंगणघाट)]]
[[बोरी (हिंगणघाट)]]
[[बोरखेडी (हिंगणघाट)]]
[[ब्राह्मणवाडा (हिंगणघाट)]]
[[बुरकोणी]]
[[चाणकी]]
[[चिचाघाट]]
[[चिचघाट]]
[[चिकमोह]]
[[चिंचोळी (हिंगणघाट)]]
[[दाभा (हिंगणघाट)]]
[[दाग]]
[[दायगव्हाण]]
[[दलालपूर]]
[[दारोडा]]
[[दावळापूर]]
[[धामणगाव (हिंगणघाट)]]
[[धानोरा (हिंगणघाट)]]
[[धर्मापूर (हिंगणघाट)]]
[[धिवरीपिपरी]]
[[ढोची]]
[[दोंदुडा]]
[[डोरला]]
[[फत्तेपूर (हिंगणघाट)]]
[[फुकटा]]
[[गाडेगाव (हिंगणघाट)]]
[[गणेशपूर (हिंगणघाट)]]
[[गंगापूर (हिंगणघाट)]]
[[गौळ (हिंगणघाट)]]
[[गझणापूर]]
[[घाटसावली]]
[[घोगापूर]]
[[गोंदापूर]]
[[गोपाळपूर (हिंगणघाट)]]
[[गोविंदपूर (हिंगणघाट)]]
[[हडस्ती]]
[[हरणापूर]]
[[हिरापूर (हिंगणघाट)]]
[[हिवरा (हिंगणघाट)]]
[[इंझाळा (हिंगणघाट)]]
[[इसापूर (हिंगणघाट)]]
[[इटलापूर]]
[[जैतापूर (हिंगणघाट)]]
[[जामणी (हिंगणघाट)]]
[[जामगाव (हिंगणघाट)]]
[[जानगोणा]]
[[जुनोणा (हिंगणघाट)]]
[[कडजाना]]
[[काजळसरा (हिंगणघाट)]]
[[कांचनगाव]]
[[कानगाव]]
[[कान्होळी (हिंगणघाट)]]
[[कापसी (हिंगणघाट)]]
[[कासापूर]]
[[कासरखेडा (हिंगणघाट)]]
[[काशिमपूर (हिंगणघाट)]]
[[काटरी (हिंगणघाट)]]
[[कावडघाट]]
[[केकाटविहीरा]]
[[खैराटी]]
[[खानगाव]]
[[खापरी (हिंगणघाट)]]
[[खारडी]]
[[खेकडी]]
[[खोलापूर]]
[[किनगाव (हिंगणघाट)]]
[[कोल्ही (हिंगणघाट)]]
[[कोपरा (हिंगणघाट)]]
[[कोसुर्ला]]
[[कुकाबारडी]]
[[कुंभी (हिंगणघाट)]]
[[कुंद]]
[[कुरण]]
[[कुटकी (हिंगणघाट)]]
[[लाडकी]]
[[माधवापूर]]
[[महादापूर (हिंगणघाट)]]
[[माणकापूर (हिंगणघाट)]]
[[मानोरा (हिंगणघाट)]]
[[माणसावळी]]
[[मेंडुकडोह]]
[[मोझारी (हिंगणघाट)]]
[[मुबारकपूर (हिंगणघाट)]]
[[मुरपाड]]
[[नायगाव (हिंगणघाट)]]
[[नांदगाव (हिंगणघाट)]]
[[नांदरा]]
[[नारायणपूर (हिंगणघाट)]]
[[नरसाळा (हिंगणघाट)]]
[[नरसिंगपूर (हिंगणघाट)]]
[[निढा]]
[[नुरापूर]]
[[पारडी (हिंगणघाट)]]
[[परसोडा (हिंगणघाट)]]
[[पावणी]]
[[पिंपळगाव (हिंगणघाट)]]
[[पिपरी (हिंगणघाट)]]
[[पिरापूर ऊर्फ कुकडापूर]]
[[पोहाणा (हिंगणघाट)]]
[[पोटी (हिंगणघाट)]]
[[राधापूर (हिंगणघाट)]]
[[रांगणा (हिंगणघाट)]]
[[रिमडोह]]
[[रोहनखेडा]]
[[साकीदादपूर]]
[[सलीमपूर]]
[[सास्ताबाद]]
[[सास्ती]]
[[सातेफळ (हिंगणघाट)]]
[[साटी]]
[[सावंगी (हिंगणघाट)]]
[[सावळी (हिंगणघाट)]]
[[सेगाव]]
[[सेकापूर (हिंगणघाट)]]
[[सेलु]]
[[शाहालांगडी]]
[[सिंदबहार]]
[[सिंदोळा]]
[[सिरसगाव]]
[[सिरूड]]
[[सोनेगाव (हिंगणघाट)]]
[[सुकळी (हिंगणघाट)]]
[[सुलतानपूर (हिंगणघाट)]]
[[टाकळी (हिंगणघाट)]]
[[तांभारी]]
[[टेंभा]]
[[तिवसडी]]
[[उमारी (हिंगणघाट)]]
[[वैजापूर (हिंगणघाट)]]
[[वेणी (हिंगणघाट)]]
[[वडनेर (हिंगणघाट)]]
[[वाघोळी (हिंगणघाट)]]
[[वाळधुर (हिंगणघाट)]]
[[वणी (हिंगणघाट)]]
[[वारखेड]]
[[वारूड (हिंगणघाट)]]
[[वेळा]]
[[येळी (हिंगणघाट)]]
[[येणोरा]]
[[येरंडवाडी]]
[[येरणगाव (हिंगणघाट)]]
[[येरळा]]
[[येताळा]]
[[झागडी]]

== भूगोल ==
हिंगणघाट {{Coord|20.57|N|78.83|E|}} येथे स्थित आहे. शहराची समुद्रसपाटीपासूनची सरासरी उंची २१७ मी आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/16/Hinganghat.html |title=Falling Rain Genomics, Inc. – Hinganghat |publisher=Fallingrain.com |date= |accessdate=23 April 2018 |archive-date=2013-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130926211323/http://www.fallingrain.com/world/IN/16/Hinganghat.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; हिंगणघाट वर्धापासून ते ३४ किमी अंतरावर आणि महाराष्ट्राची  उपराजधानी नागपूरपासून ७५ किमी अंतरावर आहे. हिंगणघाट हे गाव दोन्ही बाजूंनी वेणा नदीने वेढलेले आहे. 

== लोकसंख्या व साक्षरता == 
सन २०११ च्या  जनगणनेनुसार शहराची लोकसंख्या १ लाख २ हजार होती, ती २०१५ साली १ लाख ३० हजारावर गेली आणि २०२५ साली १ लाख ६० हजाराचा वर झालेली आहे.तिच्यात ५२% पुरुषांचा समावेश होता.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.census2011.co.in/census/city/352-hinganghat.html |title=Hinganghat City Population Census 2011 &amp;#124; Maharashtra |publisher=Census2011.co.in |date= |accessdate=23 April 2018}}&lt;/ref&gt;

हिंगणघाटचा सरासरी साक्षरता दर ९४% आहे. हा भारतीय राष्ट्रीय सरासरी ७४% तुलनेत अधिक आहे. पुरुष साक्षरता दर ९७% आणि स्त्री साक्षरता दर ९०% आहे. 'टाइम्स ऑफ इंडिया'च्या मते, हिंगणघाटमध्ये राज्यातील कोणत्याही शहरापेक्षा साक्षरता दर सर्वात जास्त आहे.&lt;ref&gt;https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/Nagpur-most-literate-among-states-big-cities/articleshow/15845182.cms&lt;/ref&gt; १ लाखापेक्षा जास्त लोकसंख्या असलेल्या शहरांच्या युनिसेफद्वारे केल्या गेलेल्या साक्षरता विश्लेषणात हिंगणघाट ९४.३४ टक्क्यांसहित प्रथम क्रमांकावर होते. त्यानंतर  वर्धा (९४.०५ टक्के), पनवेल (९३.९८ टक्के) आणि गोंदिया (९३.७० टक्के) ह्यांचा क्रमांक लागतो.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/UNICEF-data-puts-Nagpur-above-Mumbai-Pune-in-literacy-rate-in-state/articleshow/28809119.cms |title=UNICEF data puts Nagpur above Mumbai, Pune in literacy rate in state |work=द टाइम्स ऑफ इंडिया |accessdate=23 April 2018}}&lt;/ref&gt;

==धर्म ==
{{bar box
|title=हिंगणघाट लोकसंख्येचे धर्मानुसार वितरण
|शीर्षकbar=#Fcd116
|left1= '''धर्म 
|right1='''टक्केवारी
|float=left
|bars=
{{bar percent|[[हिंदू]]|orange|77.91}}
{{bar percent|[[बौद्ध]]|gold|13.36}}
{{bar percent|[[मुस्लिम]]|green|7.09}}
{{bar percent|[[ख्रिश्चन]]|dodgerblue|0.17}}
{{bar percent|[[जैन]]|pink|0.42}}
{{bar percent|[[शीख]]|darkkhaki|0.12}}
{{bar percent|इतर †|black|0.8}}
|caption=धर्माचे वितरण&lt;br /&gt;
†&lt;small&gt;विशिष्ट धर्म नसलेल्या लोकांना समाविष्ट करते&lt;/small&gt;
}}
हिंगणघाट विविध धर्मांच्या लोकांचे स्थायिक निवास आहे. प्रामुख्याने हिंदू धर्माच्या लोकांव्यतिरिक्त बौद्ध आणि मुस्लिम लोकसंख्यासुद्धा बरीच आहे. शहरात अनेक मंदिर, मस्जिद, स्तूप आणि चर्च आहेत.

शहरातील अंबा माता मंदिर विशेष प्रसिद्ध आहे. स्थानिक आख्यायिकेनुसार जेव्हा कृष्णाने रुक्मिणीचे तिच्या लग्नाच्या सोहळ्यातून अपहरण केले, तेव्हा त्याने अंबादेवी मंदिरापासून कौंडिण्यपुरापर्यंत बोगद्याचा वापर केला. अंबा माता मंदिरात नवरात्रात विशेष पूजा होते ज्यात लोक हजारोच्या संख्येने सामील होतात.

सन १९५५ मध्ये बन्सीलाल कोचर यांनी शहरातील जैन मंदिर विकसित केले. हे मंदिर त्याच्या काचेच्या सजावटीसाठी विदर्भात सुप्रसिद्ध आहे.

शहरात दरवर्षी २८ डिसेंबरला वेणा नदीकिनारी संत गाडगेबाबांच्या स्मृतीत जत्रा आयोजित केली जाते, त्यात आजूबाजूच्या प्रदेशातील लोक हजारोंच्या संख्येने  सामील होतात. त्याचप्रमाणे शहलंगडीची जत्रासुद्धा प्रसिद्ध आहे.
[[File:Hinganghat Railway staion.jpg|thumb|हिंगणघाट रेल्वे स्थानक]]
== परिवहन ==

हिंगणघाट रेल्वे स्थानक दिल्ली-चेन्नई रेल्वेमार्गावर आहे. एक्सप्रेस सेवांमध्ये नवजीवन, नंदीग्राम, दादर, दक्षिण, जीटी, राप्तीसागर एक्स्प्रेस आणि चेन्नई एक्स्प्रेस यांचा समावेश आहे.

सर्वात जवळचे विमानतळ डॉ बाबासाहेब आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ, नागपूर आहे जे शहराच्या केंद्रस्थानापासून ७० किमी अंतरावर आहे.

उत्तर-दक्षिण कॉरिडॉरचा एक भाग असलेल्या राष्ट्रीय महामार्ग क्रमांक ७ या शहरातून जातो.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
#https://villageinfo.in/
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/
{{वर्धा जिल्ह्यातील तालुके}}

[[वर्ग:वर्धा जिल्ह्यातील तालुके]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील तालुके]]</text>
      <sha1>aomxrhxhotyfsu30sf26r6lp8p8mjg9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>हाजी अली दर्गा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32163</id>
    <revision>
      <id>2697055</id>
      <parentid>2690093</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T13:14:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2697055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12936" sha1="fg512vk4lxuwzhggbpdj9iycqhpwsv9" xml:space="preserve">[[चित्र:Hajiali.jpg|400px|thumb|right|हाजी अली]]
[[चित्र:The Haji Ali Causeway.jpg|200px|thumb|right|हाजी अली पायवाट]]

[[भारत]] देशाचे [[मुंबई]] या आर्थिक शहरातील दक्षिणेकडील वरळीचे समुद्रकिनाऱ्यावरील लहानशा बेटावर अतिशय प्रतिष्टीत आणि प्रसिद्ध ठिकाणी '''हाजी अली दर्गा''' (मशीद) आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |दुवा=http://travel.cnn.com/mumbai/none/worlds-greatest-city-50-reasons-why-mumbai-no-1-809212/ |title=वर्ल्ड'स ग्रेअटेस्ट सिटी: 50 रिझन्स मुंबई इज नंबर 1 |प्रकाशक=ट्रॅव्हल.सीएनएन.कॉम |दिनांक=३० जानेवारी २०१० |प्राप्त दिनांक= |accessdate=2017-03-07 |archive-date=2017-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512102928/http://travel.cnn.com/mumbai/none/worlds-greatest-city-50-reasons-why-mumbai-no-1-809212/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; हाजी आली दर्गा हा एक इंडो – इस्लामिक वास्तु कलेचा आदर्श सुंदर नमूना आहे. दंतकथेप्रमाणे दैवी निर्णय होऊन नशिबाचे साथीने ही वास्तु सय्यद पीर हाजी आली शाह बुखारी यांची समाधी निर्मिली आहे. 

==पार्श्व भूमी==                                                                       
हाजी आली दर्गा सन १४३१ मध्ये श्रीमंत मुस्लिम व्यापारी सय्यद पीर हाजी आली शाह बुखारी यांच्या स्मरणार्थ बांधला होता.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |दुवा=http://navrangindia.blogspot.in/2016/01/famous-sufi-shrine-haji-ali-dargah-1431.html |title=इट विल सुन टेक हाल्फ दी अर्लिअर टाईम टू रिच अलाहाबाद फ्रॉम वाराणसी |प्रकाशक=नवरंगइंडिया.ब्लॉगस्पॉट.इन |दिनांक=७ जानेवारी २०१६ |प्राप्त दिनांक= }}{{मृत दुवा|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; त्यानि  मक्काचे यात्रेस निघण्यापूर्वी त्याचेकडे असणारी सर्व जगभरातील सम्पत्ती बहाल केलेली होती. बुखारी यांनी १५ व्या शतकात बुखारा येथून निरोप घेऊन उझबेकीस्थान वरून जगभर प्रवास करून मुंबई शहरात येऊन राहिले होते.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.hajialidargah.in/hajiali_history1.html |title= हिस्टरी ऑफ पीर हाजी अली शाह बुखारी   |प्रकाशक=हाजीअलीदर्गाह.इन   |दिनांक=७ मार्च २०१७ | प्राप्त दिनांक=}}&lt;/ref&gt;                                                                      

बुखारी यांचे बाबत दंतकथा असी आहे की त्यांनी एकदा रस्त्यावर एक गरीब महिला हातात एक भांडे घेऊन रडत असताना पाहिली. त्यांनी तिला काय झाले असे विचारले. ती म्हणाली मी चालताना अडखळले आणि तेलाचे भांडे माझे हातातून पडले व सर्व तेल मातीत सांडले आहे. मी रिक्त हस्ते गेले तर माझा नवरा मला चाबकाने झोडून काढेल म्हणून भीती वाटते आहे. तेल कोठे सांडले ती जागा मला दाखव असे त्यांनी तिला संगितले. ती त्या ठिकाणी त्यांना घेऊन गेली. त्यांनी तेथील मातीत जोरात आपली बोटे घुसविली. त्यातून तेल जोरात बाहेर आले. ते तिने आपल्या भांड्यात भरून घेतले आणि अतिशय आनंदाने घरी निघून गेली. 

पुढील काळात अनेक कारणांनी ते अडचणीत आले आणि आजारीही पडले. नंतर ते मातेची परवानगी घेऊन भाऊ व इतर नातेवाइकासह भारतात मुंबईत वरळी येथे आले आणि सध्याच्या दर्ग्याच्या विरुद्द बाजूस राहिले. त्यांचा भाऊ परत गेला. त्याचेबरोबर यांनी मातेला पत्र दिले की मी आता माझे पुढील आयुष्यभर येथेच राहून इस्लाम धर्माचा प्रसार करन्यासाठी वेळ खर्च करणार आहे तेव्हा तू मला आता विसरून जा. 

त्यांनी त्यांचे मरणापर्यंत प्रार्थणा केली आणि जे जे भेटीसाठी येत त्यांना  धर्माचे ज्ञान देणेचे काम केले. त्यांनी त्यांचे अनुयायांना संगितले की माझे मृत्यू नंतर माझे शरीराचे कोठेही दफन करू नका तर ती समुद्रात टाका आणि ज्यांना ती जेथे सापडेल त्यांना तिचे तेथे दफन करुद्या. त्यांची इच्छा अनुयायांनी पूर्ण केली. म्हणून त्यांचे शव ज्या ठिकाणी समुद्र किनाऱ्या वरील लहानस्या बेटाला लागले तेथे हा दर्गा बांधला.

प्रत्येक गुरुवारी आणि शुक्रवारी या पवित्र ठिकाणी अगणित तीर्थयात्रेकरू, अनुयायी या दर्ग्याला भेट देतात. त्यांच्यात धर्म निरपेक्षता असते. आशीर्वाद मिळवण्यासाठी भेट देणारात  भावना ओतप्रोत भरलेल्या असतात. कांही शुक्रवारी येथे विविध सूफी संगीतकार या दर्ग्यामध्ये कव्वालीचा कार्यक्रम करतात.
 
==रचना==
हा दर्गा [[वरळी]] येथील समुद्र तटापासून ५०० मीटर आत एका लहान खडकवजा बेटावर बांधलेला आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.themumbaicity.com/2011/12/16/haji-ali-dargah-mumbai |title=हाजी अली दर्गाह मुंबई |प्रकाशक=वेब.अर्काइव्ह.ऑर्ग |दिनांक=१६ डिसेंबर २०११ |प्राप्त दिनांक= |accessdate=2017-03-07 |archive-date=2012-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204225608/http://www.themumbaicity.com/2011/12/16/haji-ali-dargah-mumbai |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; हा एक इंडो- इस्लामिक वास्तूकलेचा आदर्श नमूना आहे. हे बेट मुंबई शहराचे महालक्ष्मी मंदिराचे अगदी जवळ म्हणजे एक किमी अंतरावर आहे. 

हा दर्गा वादळी वारे, खाऱ्या पाण्याची भरती ओहोटीने हळूहळू झिजत आहे. आठवडा भरातील साधारण ८०००० पर्यटकाच्या रहदारीचाही यावर प्रभाव आहे. सन १९६० आणि १९६४ मध्ये याचे नूतनीकरणाचे काम सुरू झाले होते. बरेचसे वास्तुकाम २००८ मध्ये पूर्ण केले. त्यासाठी [[राजस्थान]] आणि [[मकराणा]] येथील पांढऱ्या संगमरवराचाचा वापर केलेला आहे. त्यामुळे सर्व दर्गा पांढरा आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.hajialidargah.in/hajiali_restore4.html |title= रेस्टोरेशन ऑफ हाजी अली दर्गाह |प्रकाशक=हाजीअलीदर्गाह.इन |दिनांक=७ मार्च २०१७  | प्राप्त दिनांक=}}&lt;/ref&gt;

==हाजी आली जन आंदोलन ==
भारतीय मुस्लिम महिला आंदोलकांनी हाजी अली सर्वासाठी हे आंदोलन छेडले भूमाता ब्रिगेड ने देखील या दर्ग्यात हवे तेथे सर्वांना प्रार्थणा करण्याचा हक्क मिळाला पाहिजे असे आंदोलन छेडले.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.mid-day.com/articles/haji-ali-for-all-protests-force-trupti-desai-to-turn-away/17180179 |title= हाजी अली फॉर ऑल: प्रोटेस्टस फोर्स तृप्ती देसाई टू टर्न अवे |प्रकाशक=मिड-डे.कॉम  |दिनांक=२९ एप्रिल २०१६  | प्राप्त दिनांक=}}&lt;/ref&gt; दी.२६-८ रोजी मुंबई हाय कोर्ट ने महिलाना दर्ग्यात प्रवेश देण्याचा निर्णय दिला.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/Women-can-enter-Haji-Ali-sanctum-rules-HC/article14593111.ece |title=वूमन कॅन एंटर हाजी अली सॅन्क्टम, रूल्स हाय कोर्ट |प्रकाशक=दहिंदू.कॉम|दिनांक=२६ ऑगस्ट २०१६   | प्राप्त दिनांक=}}&lt;/ref&gt; या दर्ग्याचे ट्रस्टला सुप्रीम कोर्टाने २४ ऑक्टोबर रोजी महिलाना दर्ग्यात प्रवेश देण्याबाबात आदेश दिला.

==धर्म प्रसिद्धी==
“हाजी आली दर्गा” यावरील “फिजा” या सिनेमात “पिया हाजी आली” हे गीत खूप प्रसिद्ध झालेले आहे.

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

{{मुंबई}}
{{मुंबईतील प्रेक्षणीय स्थळे}}

[[वर्ग:मुंबईतील धार्मिक स्थळे]]</text>
      <sha1>fg512vk4lxuwzhggbpdj9iycqhpwsv9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>फॉरवर्ड (फुटबॉल)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32339</id>
    <revision>
      <id>2697143</id>
      <parentid>1250581</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T01:38:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>माहिती</comment>
      <origin>2697143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5873" sha1="9jvb2gtmne207xzq6cfe9lwarv5k1xu" xml:space="preserve">'''[[फुटबॉल]]''' या खेळात '''फॉरवर्ड''' किंवा अग्रफळीतील खेळाडू ही संघाच्या आक्रमण फळीतील महत्त्वाची भूमिका असते. मैदानावर प्रतिस्पर्धी संघाच्या जाळीच्या (गोलपोस्टच्या) सर्वात जवळ खेळणे आणि गोल नोंदवून संघाला विजय मिळवून देणे हे या खेळाडूचे मुख्य उद्दिष्ट असते.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.fifa.com/ |title=FIFA Official Website |publisher=FIFA}}&lt;/ref&gt; या स्थानावरील खेळाडूला चेंडूवर नियंत्रण ठेवणे, अचूक नेमबाजी, तीव्र वेग आणि मैदानावर योग्य जागा शोधण्याचे कौशल्य असणे आवश्यक असते. आधुनिक फुटबॉलमध्ये मध्य-आक्रमक, पार्श्व-आक्रमक आणि साहाय्यक-आक्रमक अशा विविध उप-प्रकारांमध्ये या खेळाडूची विभागणी केली जाते.

सामन्याचा निकाल ठरवण्यात अग्रफळीतील खेळाडूची भूमिका अत्यंत निर्णायक असते, कारण संघाच्या बहुतांश आक्रमणांचा शेवट याच्याद्वारे केला जातो. प्रतिस्पर्धी संघाच्या बचावपटूंवर सतत दबाव निर्माण करणे आणि गोल करण्याच्या संधी शोधणे ही याची प्रमुख जबाबदारी असते.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Wilson |first=Jonathan |title=Inverting The Pyramid: The History of Soccer Tactics |year=2008 |publisher=Orion}}&lt;/ref&gt; फुटबॉलच्या इतिहासातील अनेक महान आणि लोकप्रिय खेळाडू हे याच स्थानावर खेळणारे राहिले आहेत.

=== सार्वकालिक सर्वोत्तम आक्रमक खेळाडू आणि सर्वोत्तम भारतीय आक्रमक ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|-
! क्र. !! खेळाडूचे नाव !! देश !! संक्षिप्त माहिती / वैशिष्ट्य
|-
! १
| [[पेले]] || [[ब्राझील]] || ३ वेळा विश्वचषक जिंकणारा आणि जगातील सर्वात महान खेळाडू.
|-
! २
| [[लिओनेल मेस्सी]] || [[आर्जेंटिना]] || ८ वेळा वर्षातील सर्वोत्तम खेळाडूचा पुरस्कार विजेता आणि २०२२ विश्वचषक विजेता.
|-
! ३
| [[क्रिस्टियानो रोनाल्डो]] || [[पोर्तुगाल]] || आंतरराष्ट्रीय फुटबॉलच्या इतिहासात सर्वाधिक गोल करणारा खेळाडू.
|-
! ४
| [[दिएगो माराडोना]] || [[आर्जेंटिना]] || १९८६ च्या विश्वचषकातील ऐतिहासिक कामगिरीसाठी प्रसिद्ध खेळाडू.
|-
! ५
| [[रोनाल्डो नाझारिओ]] || [[ब्राझिल]] || २ वेळा विश्वचषक विजेता आक्रमक खेळाडू.
|-
! ६
| [[योहान क्रुइफ]] || [[नेदरलँड्स]] || रणनीतिक फुटबॉल शैलीचा जनक आणि दिग्गज आक्रमक खेळाडू.
|-
! ७
| [[गेर्ड म्युलर]] || [[जर्मनी]] || गोलक्षेत्रातील अत्यंत अचूक आणि घातक आक्रमक खेळाडू.
|-
! ८
| [[फेरेंक पुस्कास]] || [[हंगेरी]] || १९५० च्या दशकातील हंगेरीच्या महान संघाचा कर्णधार.
|-
! ९
| [[मार्को व्हान बास्टन]] || [[नेदरलँड्स]] || ३ वेळा वर्षातील सर्वोत्तम खेळाडूचा पुरस्कार जिंकणारा डच आक्रमक खेळाडू.
|-
! १०
| [[थिएरी ऑनरी]] || [[फ्रांस]] || फ्रान्सचा अतिशय वेगवान व तंत्रकुशल आक्रमक खेळाडू.
|-
! ११
| [[सुनील छेत्री]] || [[भारत]] || '''सर्वोत्तम भारतीय आक्रमक खेळाडू''' — भारतासाठी सर्वाधिक गोल करणारा आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर सर्वाधिक गोल करणाऱ्यांपैकी एक.
|}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}
{{विस्तार}}

[[वर्ग:फुटबॉल]]</text>
      <sha1>9jvb2gtmne207xzq6cfe9lwarv5k1xu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697147</id>
      <parentid>2697143</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T01:44:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* सार्वकालिक सर्वोत्तम आक्रमक खेळाडू आणि सर्वोत्तम भारतीय आक्रमक */</comment>
      <origin>2697147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5583" sha1="i54dz0oxblkvkg8ipfap8ti2n8fsgeu" xml:space="preserve">'''[[फुटबॉल]]''' या खेळात '''फॉरवर्ड''' किंवा अग्रफळीतील खेळाडू ही संघाच्या आक्रमण फळीतील महत्त्वाची भूमिका असते. मैदानावर प्रतिस्पर्धी संघाच्या जाळीच्या (गोलपोस्टच्या) सर्वात जवळ खेळणे आणि गोल नोंदवून संघाला विजय मिळवून देणे हे या खेळाडूचे मुख्य उद्दिष्ट असते.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.fifa.com/ |title=FIFA Official Website |publisher=FIFA}}&lt;/ref&gt; या स्थानावरील खेळाडूला चेंडूवर नियंत्रण ठेवणे, अचूक नेमबाजी, तीव्र वेग आणि मैदानावर योग्य जागा शोधण्याचे कौशल्य असणे आवश्यक असते. आधुनिक फुटबॉलमध्ये मध्य-आक्रमक, पार्श्व-आक्रमक आणि साहाय्यक-आक्रमक अशा विविध उप-प्रकारांमध्ये या खेळाडूची विभागणी केली जाते.

सामन्याचा निकाल ठरवण्यात अग्रफळीतील खेळाडूची भूमिका अत्यंत निर्णायक असते, कारण संघाच्या बहुतांश आक्रमणांचा शेवट याच्याद्वारे केला जातो. प्रतिस्पर्धी संघाच्या बचावपटूंवर सतत दबाव निर्माण करणे आणि गोल करण्याच्या संधी शोधणे ही याची प्रमुख जबाबदारी असते.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Wilson |first=Jonathan |title=Inverting The Pyramid: The History of Soccer Tactics |year=2008 |publisher=Orion}}&lt;/ref&gt; फुटबॉलच्या इतिहासातील अनेक महान आणि लोकप्रिय खेळाडू हे याच स्थानावर खेळणारे राहिले आहेत.

=== सर्वोत्तम आक्रमक खेळाडू ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|-
! क्र. !! खेळाडूचे नाव !! देश !! संक्षिप्त माहिती / वैशिष्ट्य
|-
! १
| [[पेले]] || {{fb|BRA}} || ३ वेळा विश्वचषक जिंकणारा आणि जगातील सर्वात महान खेळाडू.
|-
! २
| [[लिओनेल मेस्सी]] || {{fb|ARG}} || ८ वेळा वर्षातील सर्वोत्तम खेळाडूचा पुरस्कार विजेता आणि २०२२ विश्वचषक विजेता.
|-
! ३
| [[क्रिस्टियानो रोनाल्डो]] || {{fb|POR}} || आंतरराष्ट्रीय फुटबॉलच्या इतिहासात सर्वाधिक गोल करणारा खेळाडू.
|-
! ४
| [[दिएगो माराडोना]] || {{fb|ARG}} || १९८६ च्या विश्वचषकातील ऐतिहासिक कामगिरीसाठी प्रसिद्ध खेळाडू.
|-
! ५
| [[रोनाल्डो नाझारिओ]] || {{fb|BRA}} || २ वेळा विश्वचषक विजेता आक्रमक खेळाडू.
|-
! ६
| [[योहान क्रुइफ]] || {{fb|NED}} || रणनीतिक फुटबॉल शैलीचा जनक आणि दिग्गज आक्रमक खेळाडू.
|-
! ७
| [[गेर्ड म्युलर]] || {{fb|GER}} || गोलक्षेत्रातील अत्यंत अचूक आणि घातक आक्रमक खेळाडू.
|-
! ८
| [[फेरेंक पुस्कास]] || {{fb|HUN}} || १९५० च्या दशकातील हंगेरीच्या महान संघाचा कर्णधार.
|-
! ९
| [[मार्को व्हान बास्टन]] || {{fb|NED}} || ३ वेळा वर्षातील सर्वोत्तम खेळाडूचा पुरस्कार जिंकणारा डच आक्रमक खेळाडू.
|-
! १०
| [[थिएरी ऑनरी]] || {{fb|FRA}} || फ्रान्सचा अतिशय वेगवान व तंत्रकुशल आक्रमक खेळाडू.
|-
! ११
| [[सुनील छेत्री]] || {{fb|IND}} || '''सर्वोत्तम भारतीय आक्रमक खेळाडू''' — भारतासाठी सर्वाधिक गोल करणारा आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर सर्वाधिक गोल करणाऱ्यांपैकी एक.
|}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}
{{विस्तार}}

[[वर्ग:फुटबॉल]]</text>
      <sha1>i54dz0oxblkvkg8ipfap8ti2n8fsgeu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अश्विनी गिरी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38462</id>
    <revision>
      <id>2697291</id>
      <parentid>2696937</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T11:43:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Klf2026</username>
        <id>182330</id>
      </contributor>
      <comment>/* चित्रपटसूची */ name corrected</comment>
      <origin>2697291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11853" sha1="eiq6quey18dqumaricvxx3vw1dpxnc2" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट अभिनेता
| पार्श्वभूमी_रंग = 
| नाव = आश्विनी गिरी
| चित्र = 
| चित्र_रुंदी = 
| चित्र_शीर्षक = आश्विनी गिरी
| पूर्ण_नाव = आश्विनी गिरी
| जन्म_दिनांक = 
| जन्म_स्थान = 
| मृत्यू_दिनांक = 
| मृत्यू_स्थान = 
| इतर_नावे = 
| कार्यक्षेत्र = अभिनय 
| राष्ट्रीयत्व =[[भारतीय]]
| भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]]
| कारकीर्द_काळ = 
| प्रमुख_नाटके = 
| प्रमुख_चित्रपट = 
| प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = 
| पुरस्कार = 
| वडील_नाव = 
| आई_नाव = 
| पती_नाव = 
| पत्नी_नाव = 
| अपत्ये = 
| संकेतस्थळ = 
| तळटिपा = 
}}'''अश्विनी गिरी''' या मराठी चित्रपट, नाट्यसृष्टी आणि अभिनय क्षेत्रातील एक भारतीय अभिनेत्री व नाट्यप्रशिक्षक आहेत.&lt;ref name=&quot;imdb&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm1748460/|title=Ashwini Giri - IMDb|website=IMDb|access-date=25 July 2026}}&lt;/ref&gt; त्यांनी अनेक वास्तववादी, सामाजिक आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर नावाजलेल्या मराठी चित्रपटांमध्ये महत्त्वपूर्ण भूमिका साकारल्या आहेत.

== प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण ==
अश्विनी गिरी यांनी नवी दिल्ली येथील प्रतिष्ठित **[[नॅशनल स्कूल ऑफ ड्रामा]]** (NSD) मधून अभिनयाचे औपचारिक शिक्षण पूर्ण केले (१९९५ तुकडी).&lt;ref name=&quot;nsd&quot;&gt;{{cite web|url=https://nsd.gov.in/delhi/index.php/alumni/|title=National School of Drama Alumni|website=National School of Drama|access-date=25 July 2026}}&lt;/ref&gt; १९९५ ते १९९७ या काळात त्यांनी 'एनएसडी रिपर्टरी कंपनी'सोबत काम केले. या दरम्यान त्यांनी [[बॅरी जॉन]], [[प्रसन्ना]] आणि [[रतन थियाम]] यांसारख्या ज्येष्ठ नाट्यधुरिणांसोबत विविध अभिजात आणि प्रायोगिक नाटकांमध्ये काम केले.

त्या [[सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ|सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठातील]] सेंटर फॉर परफॉर्मिंग आर्ट्स ([[ललित कला केंद्र]]) आणि फ्लेम युनिव्हर्सिटी येथे अभिनयाच्या अध्यापिका म्हणून कार्यरत आहेत.

== कारकीर्द व प्रमुख योगदान ==
अश्विनी गिरी यांनी [[संदीप सावंत]] दिग्दर्शित राष्ट्रीय पुरस्कारप्राप्त चित्रपट ''[[श्वास]]'' (२००४) मध्ये 'श्रीमती विचारे' या भूमिकेतून मराठी चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केले.&lt;ref name=&quot;cinestaan&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cinestaan.com/movies/shwaas-20108/cast-crew|title=Shwaas (2004) Cast|website=Cinestaan|access-date=25 July 2026}}&lt;/ref&gt; हा चित्रपट भारताकडून [[७७ वा ऑस्कर पुरस्कार|७७ व्या ऑस्कर पुरस्कारांसाठी]] परदेशी भाषा विभागात अधिकृत प्रवेशिका म्हणून पाठवण्यात आला होता.&lt;ref name=&quot;wiki-shwaas&quot;&gt;{{cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Shwaas|title=Shwaas Official Oscar Entry|website=Wikipedia|access-date=25 July 2026}}&lt;/ref&gt;

त्यानंतर त्यांनी [[संतोष राम]] दिग्दर्शित लघुपट ''[[वर्तुळ (लघुपट)|वर्तुळ]]'' (२००९) मध्ये आईची मध्यवर्ती भूमिका साकारली.&lt;ref name=&quot;vartul&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt1885434/|title=Vartul (Circle) (Short 2009)|website=IMDb|access-date=25 July 2026}}&lt;/ref&gt; हा लघुपट ५३ हून अधिक राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवांमध्ये दाखवला गेला असून त्याला १३ पुरस्कार मिळाले आहेत.

त्यांनी [[सुजय डहाके]] दिग्दर्शित ''[[शाळा (चित्रपट)|शाळा]]'' (२०११) आणि [[किरण यज्ञापवित]] दिग्दर्शित ''[[तऱ्यांचे बेट]]'' (२०११) यांसारख्या समीक्षात्मकदृष्ट्या गाजलेल्या चित्रपटांमध्ये काम केले आहे. इ.स. २०१८ मध्ये त्यांनी सुनिकेत गांधी दिग्दर्शित ''[[फिरकी]]'' या चित्रपटात काम केले, ज्यामध्ये [[पार्थ भालेराव]], [[पुष्कर लोणारकर]] आणि [[ज्योती सुभाष]] यांच्या मुख्य भूमिका होत्या.&lt;ref name=&quot;justdial&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.justdial.com/entertainment/artist/Ashwini-Giri/A249882|title=Ashwini Giri - Actor|website=JustDial|access-date=25 July 2026}}&lt;/ref&gt;

== पुरस्कार आणि सन्मान ==
त्यांच्या नाट्य व चित्रपट क्षेत्रातील योगदानाबद्दल त्यांना खालील पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले आहे:

* **व्ही. शांताराम पुरस्कार** (२००६)
* **मामा वरेरकर पुरस्कार** (२००५)
* **झी गौरव पुरस्कार** (२००५)
* **महाराष्ट्र राज्य चित्रपट पुरस्कार** (२०१७)

== चित्रपटसूची ==

=== प्रमुख चित्रपट आणि लघुपट ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!वर्ष
!चित्रपट / लघुपट
!भूमिका
!सहकलाकार / दिग्दर्शक
!टीप / संदर्भ
|-
|२००४
|''[[श्वास]]''
|श्रीमती विचारे
|[[अरुण नलावडे]], [[अश्विन चितळे]] (दिग्दर्शक: [[संदीप सावंत]])
|५१ वा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार (सर्वोत्कृष्ट चित्रपट) &lt;ref name=&quot;cinestaan&quot; /&gt;
|-
|२००४
|''एक आकाश''
|
|
|लघुपट
|-
|२००६
|''रेस्टॉरंट''
|
|[[सोनाली कुलकर्णी]]
|
|-
|२००८
|''[[वळू (चित्रपट)|वळू]]''
|
|[[अतुल कुलकर्णी]], [[गिरिश कुलकर्णी]] (दिग्दर्शक: [[उमेश विनायक कुलकर्णी]])
|
|-
|२००९
|''[[वर्तुळ (लघुपट)|वर्तुळ]]'' (Circle)
|आई
|(दिग्दर्शक: [[संतोष राम]])
|लघुपट; १३ राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार &lt;ref name=&quot;vartul&quot; /&gt;
|-
|२००९
|''[[एक कप च्या]]''
|
|[[किशोर कदम]]
|
|-
|२००९
|''[[विहीर (चित्रपट)|विहीर]]''
|
|[[मोहन आगाशे]], [[गिरिश कुलकर्णी]]
|
|-
|२०११
|''[[शाळा (चित्रपट)|शाळा]]''
|
|अंशूमन जोशी (दिग्दर्शक: [[सुजय डहाके]])
|५९ वा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार &lt;ref name=&quot;imdb&quot; /&gt;
|-
|२०११
|''[[तऱ्यांचे बेट|ताऱ्यांचे  बेट]]'' 
|
|[[सचिन खेडेकर]] (दिग्दर्शक: [[किरण यज्ञापवित]])
|&lt;ref name=&quot;imdb&quot; /&gt;
|-
|२०१२
|''हा भारत माझा''
|
|[[जितेंद्र जोशी]]
|
|-
|२०१३
|''[[संहिता (चित्रपट)|संहिता]]''
|
|[[देविका दफ्तरी]] (दिग्दर्शक: [[सुमित्रा भावे आणि सुनील सुकथनकर|सुमित्रा भावे - सुनील सुकथनकर]])
|
|-
|२०१६
|[[लेथ जोशी]]
|
|[[चित्तरंजन गिरी]]
|महाराष्ट्र राज्य चित्रपट पुरस्कार
|-
|२०१६
|''अण्णा''
|
|[[शशांक उदापूरकर]]
|हिंदी चित्रपट
|-
|२०१८
|''चित्थी''
|
|
|
|-
|२०१८
|''[[फिरकी]]''
|
|[[पार्थ भालेराव]], [[ज्योती सुभाष]] (दिग्दर्शक: सुनिकेत गांधी)
|&lt;ref name=&quot;justdial&quot; /&gt;
|-
|२०१८
|''[[मंटो (२०१८ चित्रपट)|मंटो]]''
|
|[[नवाजुद्दीन सिद्दीकी]] (दिग्दर्शक: [[नंदिता दास]])
|हिंदी चित्रपट
|-
|२०१९
|''[[भाई - व्यक्ती की वल्ली]]'' (भाग १ व २)
|
|[[सागर कारंडे]] (दिग्दर्शक: [[महेश मांजरेकर]])
|[[पु. ल. देशपांडे]] यांच्या जीवनावरील चित्रपट
|-
|२०१९
|''बांडिशाळा''
|
|[[मुक्ता बर्वे]]
|
|-
|२०१९
|''वेलकम होम''
|
|[[मृणाल कुलकर्णी]]
|
|}

== संदर्भ ==
&lt;references /&gt;

== बाह्य दुवे ==
* {{IMDb name|1748460|अश्विनी गिरी}}
[[वर्ग:मराठी अभिनेत्री|गिरी, आश्विनी]]
[[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेत्री|गिरी, आश्विनी]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>eiq6quey18dqumaricvxx3vw1dpxnc2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पुणे फेस्टिवल</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41115</id>
    <revision>
      <id>2697129</id>
      <parentid>2105474</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T22:31:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>माहिती</comment>
      <origin>2697129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7753" sha1="9c7ud8qmu8qlhgiet81jztjip133phn" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''पुणे फेस्टिवल''' हा [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राची]] सांस्कृतिक राजधानी समजल्या जाणाऱ्या [[पुणे]] शहरात आयोजित केला जाणारा एक प्रसिद्ध आणि भव्य सांस्कृतिक महोत्सव आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.pmc.gov.in/en/b/pune-city-page |title=About Pune City - Pune Municipal Corporation |publisher=Pune Municipal Corporation}}&lt;/ref&gt; या महोत्सवाची सुरुवात १९८९ मध्ये गणेशोत्सवाच्या काळात झाली. [[गणेशोत्सव|गणेशोत्सवाला]] पर्यटनाची जोड देऊन भारतीय संस्कृती, संगीत, नृत्य, नाट्य, चित्रकला आणि क्रीडा या कलाप्रकारांचा प्रसार करणे हा या महोत्सवाचा मुख्य उद्देश आहे. [[महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळ]] आणि पुणे फेस्टिवल समिती यांच्या संयुक्त विद्यमाने दरवर्षी भाद्रपद महिन्यात (गणेशोत्सवादरम्यान) याचे आयोजन केले जाते.

या महोत्सवात शास्त्रीय संगीत, सुगम संगीत, [[भरतनाट्यम]], [[कथक]], [[लावणी]], लोकनृत्य, नाटक, कवी संमेलन, कला प्रदर्शन आणि विविध क्रीडा स्पर्धांचे आयोजन केले जाते. [[गणेश कला क्रीडा मंच]] तसेच शहरातील इतर प्रमुख नाट्यगृहांमध्ये हे कार्यक्रम पार पडतात. स्थानिक कलाकारांपासून ते आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील नामवंत कलाकारांना आपली कला सादर करण्यासाठी हे एक उत्तम व्यासपीठ मानले जाते. या महोत्सवामुळे पुणे शहराच्या सांस्कृतिक वैभवात भर पडण्यासोबतच पर्यटन आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेलाही मोठा आधार मिळतो.

पुणे फेस्टिवलचे प्रमुख वैशिष्ट्य म्हणजे कला, साहित्य आणि संस्कृती या क्षेत्रांतील उल्लेखनीय योगदानाबद्दल दरवर्षी विविध मान्यवरांना [[पुणे फेस्टिवल अवॉर्ड्स]]ने सन्मानित केले जाते.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loksatta.com/pune/inauguration-of-pune-festival-861781/ |title=नेते-अभिनेत्यांची उपस्थिती अन् रंगारंग कार्यक्रम |publisher=Loksatta}}&lt;/ref&gt; गेली तीन दशकांहून अधिक काळ हा महोत्सव पुण्याच्या सांस्कृतिक कॅलेंडरमधील एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि बहुप्रतिक्षित सोहळा ठरला आहे, जो देश-विदेशातील हजारो कलाप्रेमींना आकर्षित करतो.

=== अनेकदा भाग घेतलेले प्रसिद्ध कलाकार ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|-
! क्र. !! कलाकाराचे नाव !! कलाप्रकार / क्षेत्र !! प्रमुख वैशिष्ट्य
|-
! १
| [[हेमा मालिनी]]
| [[कथक]] / नृत्यनाटिका
| पुणे फेस्टिवलच्या मुख्य आश्रयदात्या असून त्यांनी वारंवार गणेशवंदना व विविध नृत्यनाटिका सादर केल्या आहेत.
|-
! २
| पंडित [[भीमसेन जोशी]]
| [[हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत|भारतीय शास्त्रीय संगीत]]
| महोत्सवाच्या सुरुवातीच्या काळात अनेकदा शास्त्रीय गायनाची मैफल रंगवली.
|-
! ३
| [[झाकीर हुसेन (संगीतकार)|उस्ताद झाकीर हुसेन]]
| [[तबला]] वादन
| पुणे फेस्टिवलच्या व्यासपीठावर अनेकदा तबलावादाची जुगलबंदी व एकल वादन सादर केले.
|-
! ४
| [[अमजद अली खान]]
| [[सरोद]] वादन
| महोत्सवात अनेकदा सरोद वादनाची मैफल सादर केली आहे.
|-
! ५
| पंडित [[बिरजू महाराज]]
| [[कथक]] नृत्य
| महोत्सवाच्या सांस्कृतिक संध्यांमध्ये वारंवार कथक नृत्याचे सादरीकरण केले.
|-
! ६
| [[आशा भोसले]]
| सुगम संगीत / गायन
| पुणे फेस्टिवलच्या उद्घाटन व विशेष संगीत कार्यक्रमांमध्ये अनेकदा सहभाग घेतला.
|-
! ७
| पंडित [[शिवकुमार शर्मा]]
| [[संतूर]] वादन
| महोत्सवाच्या शास्त्रीय संगीत विभागात अनेकदा संतूर वादनाने प्रेक्षकांना मंत्रमुग्ध केले.
|-
! ८
| पंडित [[हरिप्रसाद चौरसिया]]
| बांसुरी वादन
| महोत्सवात अनेकदा आपल्या बासरी वादनाची मैफल सजवली.
|-
! ९
| [[वैजयंतीमाला]]
| [[भरतनाट्यम]]
| महोत्सवाच्या सुरुवातीच्या आवृत्त्यांमध्ये वारंवार भरतनाट्यम सादरीकरण केले.
|-
! १०
| [[ग्रेसी सिंग]]
| नृत्य / नृत्यनाटिका
| पुणे फेस्टिवलच्या रंगारंग कार्यक्रमांमध्ये सातत्याने विविध नृत्यप्रकार सादर केले आहेत.
|}

{{पुणे}}

[[वर्ग:पुणे]]</text>
      <sha1>9c7ud8qmu8qlhgiet81jztjip133phn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697131</id>
      <parentid>2697129</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T22:32:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* अनेकदा भाग घेतलेले प्रसिद्ध कलाकार */</comment>
      <origin>2697131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7753" sha1="aisikh0x7g49n84ob0ly3czd0wya7dt" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''पुणे फेस्टिवल''' हा [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राची]] सांस्कृतिक राजधानी समजल्या जाणाऱ्या [[पुणे]] शहरात आयोजित केला जाणारा एक प्रसिद्ध आणि भव्य सांस्कृतिक महोत्सव आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.pmc.gov.in/en/b/pune-city-page |title=About Pune City - Pune Municipal Corporation |publisher=Pune Municipal Corporation}}&lt;/ref&gt; या महोत्सवाची सुरुवात १९८९ मध्ये गणेशोत्सवाच्या काळात झाली. [[गणेशोत्सव|गणेशोत्सवाला]] पर्यटनाची जोड देऊन भारतीय संस्कृती, संगीत, नृत्य, नाट्य, चित्रकला आणि क्रीडा या कलाप्रकारांचा प्रसार करणे हा या महोत्सवाचा मुख्य उद्देश आहे. [[महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळ]] आणि पुणे फेस्टिवल समिती यांच्या संयुक्त विद्यमाने दरवर्षी भाद्रपद महिन्यात (गणेशोत्सवादरम्यान) याचे आयोजन केले जाते.

या महोत्सवात शास्त्रीय संगीत, सुगम संगीत, [[भरतनाट्यम]], [[कथक]], [[लावणी]], लोकनृत्य, नाटक, कवी संमेलन, कला प्रदर्शन आणि विविध क्रीडा स्पर्धांचे आयोजन केले जाते. [[गणेश कला क्रीडा मंच]] तसेच शहरातील इतर प्रमुख नाट्यगृहांमध्ये हे कार्यक्रम पार पडतात. स्थानिक कलाकारांपासून ते आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील नामवंत कलाकारांना आपली कला सादर करण्यासाठी हे एक उत्तम व्यासपीठ मानले जाते. या महोत्सवामुळे पुणे शहराच्या सांस्कृतिक वैभवात भर पडण्यासोबतच पर्यटन आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेलाही मोठा आधार मिळतो.

पुणे फेस्टिवलचे प्रमुख वैशिष्ट्य म्हणजे कला, साहित्य आणि संस्कृती या क्षेत्रांतील उल्लेखनीय योगदानाबद्दल दरवर्षी विविध मान्यवरांना [[पुणे फेस्टिवल अवॉर्ड्स]]ने सन्मानित केले जाते.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loksatta.com/pune/inauguration-of-pune-festival-861781/ |title=नेते-अभिनेत्यांची उपस्थिती अन् रंगारंग कार्यक्रम |publisher=Loksatta}}&lt;/ref&gt; गेली तीन दशकांहून अधिक काळ हा महोत्सव पुण्याच्या सांस्कृतिक कॅलेंडरमधील एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि बहुप्रतिक्षित सोहळा ठरला आहे, जो देश-विदेशातील हजारो कलाप्रेमींना आकर्षित करतो.

=== अनेकदा भाग घेतलेले प्रसिद्ध कलाकार ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:auto;&quot;
|-
! क्र. !! कलाकाराचे नाव !! कलाप्रकार / क्षेत्र !! प्रमुख वैशिष्ट्य
|-
! १
| [[हेमा मालिनी]]
| [[कथक]] / नृत्यनाटिका
| पुणे फेस्टिवलच्या मुख्य आश्रयदात्या असून त्यांनी वारंवार गणेशवंदना व विविध नृत्यनाटिका सादर केल्या आहेत.
|-
! २
| पंडित [[भीमसेन जोशी]]
| [[हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत|भारतीय शास्त्रीय संगीत]]
| महोत्सवाच्या सुरुवातीच्या काळात अनेकदा शास्त्रीय गायनाची मैफल रंगवली.
|-
! ३
| [[झाकीर हुसेन (संगीतकार)|उस्ताद झाकीर हुसेन]]
| [[तबला]] वादन
| पुणे फेस्टिवलच्या व्यासपीठावर अनेकदा तबलावादाची जुगलबंदी व एकल वादन सादर केले.
|-
! ४
| [[अमजद अली खान]]
| [[सरोद]] वादन
| महोत्सवात अनेकदा सरोद वादनाची मैफल सादर केली आहे.
|-
! ५
| पंडित [[बिरजू महाराज]]
| [[कथक]] नृत्य
| महोत्सवाच्या सांस्कृतिक संध्यांमध्ये वारंवार कथक नृत्याचे सादरीकरण केले.
|-
! ६
| [[आशा भोसले]]
| सुगम संगीत / गायन
| पुणे फेस्टिवलच्या उद्घाटन व विशेष संगीत कार्यक्रमांमध्ये अनेकदा सहभाग घेतला.
|-
! ७
| पंडित [[शिवकुमार शर्मा]]
| [[संतूर]] वादन
| महोत्सवाच्या शास्त्रीय संगीत विभागात अनेकदा संतूर वादनाने प्रेक्षकांना मंत्रमुग्ध केले.
|-
! ८
| पंडित [[हरिप्रसाद चौरसिया]]
| बांसुरी वादन
| महोत्सवात अनेकदा आपल्या बासरी वादनाची मैफल सजवली.
|-
! ९
| [[वैजयंतीमाला]]
| [[भरतनाट्यम]]
| महोत्सवाच्या सुरुवातीच्या आवृत्त्यांमध्ये वारंवार भरतनाट्यम सादरीकरण केले.
|-
! १०
| [[ग्रेसी सिंग]]
| नृत्य / नृत्यनाटिका
| पुणे फेस्टिवलच्या रंगारंग कार्यक्रमांमध्ये सातत्याने विविध नृत्यप्रकार सादर केले आहेत.
|}

{{पुणे}}

[[वर्ग:पुणे]]</text>
      <sha1>aisikh0x7g49n84ob0ly3czd0wya7dt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>१९६८ उन्हाळी ऑलिंपिक</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43824</id>
    <revision>
      <id>2697150</id>
      <parentid>2244262</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T02:06:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:इ.स. १९६८]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2697150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5442" sha1="lwtp0a129eimiitdovmeoey1qfmj1yu" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट ऑलिंपिक|१९६८|उन्हाळी
| लोगो = 1968 Mexico emblem.svg
| लोगो रुंदी = 200
| लोगो शीर्षक = 
| लोगो पर्यायी शीर्षक = 
| सहभागी देश =११२
| सहभागी खेळाडू =५,५३०
| अधिकृत उद्घाटक = राष्ट्राध्यक्ष [[गुस्तावो दियाझ ओर्दाझ]]
| खेळाडूंची प्रतिज्ञा घेणारे = 
| पंचांची प्रतिज्ञा घेणारे = 
| ऑलिंपिक ज्योत चेतवणारे = 
| मागील = १९६४ 
| पुढील = १९७२
}}

'''१९६८ उन्हाळी ऑलिंपिक''' ही [[उन्हाळी ऑलिंपिक क्रीडा स्पर्धा|उन्हाळी ऑलिंपिक]] स्पर्धेची १९वी आवृत्ती [[मेक्सिको]] देशाच्या [[मेक्सिको सिटी]] शहरामध्ये [[ऑक्टोबर १२]] ते [[ऑक्टोबर २७]] दरम्यान खेळवली गेली. [[लॅटिन अमेरिका|लॅटिन अमेरिकेमध्ये]] झालेले हे पहिले ऑलिंपिक होते.

== सहभागी देश ==
[[पूर्व जर्मनी]] व [[पश्चिम जर्मनी]] ह्यांनी वेगवेगळे संघ पाठवले होते.
[[चित्र:1968 Summer Olympic games countries.png|thumb|240px|सहभागी देश]]
{|
|-
|valign=top|
* {{flagIOC|AFG}}
* {{flagIOC|ALG}}
* {{flagIOC|ARG}}
* {{flagIOC|AUS}}
* {{flagIOC|AUT}}
* {{flagIOC|BAH}}
* {{flagIOC|BAR}}
* {{flagIOC|BEL}}
* {{flagIOC|BER}}
* {{flagIOC|BOL}}
* {{flagIOC|BRA}}
* {{flagIOC|BIZ}}
* {{flagIOC|BUL}}
* {{flagIOC|BIR}}
* {{flagIOC|CMR}}
* {{flagIOC|CAN}}
* {{flagIOC|CAF}}
* {{flagIOC|SRI}}
* {{flagIOC|CHA}}
* {{flagIOC|CHI}}
* {{flagIOC|COL}}
* {{flagIOC|COD|name=Congo Kinshasa}}
* {{flagIOC|CRC}}
* {{flagIOC|CIV}}
* {{flagIOC|CUB}}
* {{flagIOC|TCH}}
* {{flagIOC|DEN}}
* {{flagIOC|DOM}}
|width=20|
|valign=top|
* {{flagIOC|ECU}}
* {{flagIOC|EGY}}
* {{flagIOC|ESA}}
* {{flagIOC|ETH}}
* {{flagIOC|FIJ}}
* {{flagIOC|FIN}}
* {{flagIOC|FRA}}
* {{flagIOC|GDR}}
* {{flagIOC|FRG}}
* {{flagIOC|GHA}}
* {{flagIOC|GBR}}
* {{flagIOC|GRE}}
* {{flagIOC|GUA}}
* {{flagIOC|GUI}}
* {{flagIOC|GUY}}
* {{flagIOC|HON}}
* {{flagIOC|HKG}}
* {{flagIOC|HUN}}
* {{flagIOC|ISL}}
* {{flagIOC|IND}}
* {{flagIOC|INA}}
* {{flagIOC|IRI}}
* {{flagIOC|IRQ}}
* {{flagIOC|IRL}}
* {{flagIOC|ISR}}
* {{flagIOC|ITA}}
* {{flagIOC|JAM}}
* {{flagIOC|JPN}}
|width=20|
|valign=top|
* {{flagIOC|KEN}}
* {{flagIOC|KOR}}
* {{flagIOC|KUW}}
* {{flagIOC|LIB}}
* {{flagIOC|LBA}}
* {{flagIOC|LIE}}
* {{flagIOC|LUX}}
* {{flagIOC|MAD}}
* {{flagIOC|MAS}}
* {{flagIOC|MLI}}
* {{flagIOC|MLT}}
* {{flagIOC|MEX}} (यजमान)
* {{flagIOC|MON}}
* {{flagIOC|MGL}}
* {{flagIOC|MAR}}
* {{flagIOC|NED}}
* {{flagIOC|AHO}}
* {{flagIOC|NZL}}
* {{flagIOC|NCA}}
* {{flagIOC|NIG}}
* {{flagIOC|NGR}}
* {{flagIOC|NOR}}
* {{flagIOC|PAK}}
* {{flagIOC|PAN}}
* {{flagIOC|PAR}}
* {{flagIOC|PER}}
* {{flagIOC|PHI}}
* {{flagIOC|POL}}
|width=20|
|valign=top|
* {{flagIOC|POR}}
* {{flagIOC|PUR}}
* {{flagIOC|ROU}}
* {{flagIOC|SMR}}
* {{flagIOC|SEN}}
* {{flagIOC|SLE}}
* {{flagIOC|SIN}}
* {{flagIOC|URS}}
* {{flagIOC|ESP}}
* {{flagIOC|SUD}}
* {{flagIOC|SUR}}
* {{flagIOC|SWE}}
* {{flagIOC|SUI}}
* {{flagIOC|SYR}}
* {{flagIOC|ROC|name=Taiwan}}
* {{flagIOC|TAN}}
* {{flagIOC|THA}}
* {{flagIOC|TRI}}
* {{flagIOC|TUN}}
* {{flagIOC|TUR}}
* {{flagIOC|UGA}}
* {{flagIOC|USA}}
* {{flagIOC|URU}}
* {{flagIOC|VEN}}
* {{flagIOC|VIE}}
* {{flagIOC|ISV}}
* {{flagIOC|YUG}}
* {{flagIOC|ZAM}}
|}

== पदक तक्ता ==
{| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable}}
|-
|१||align=left| {{flagIOC|USA}} ||४५||२८||३४||१०७
|-
|२||align=left| {{flagIOC|URS}} ||२९||३२||३०||९१
|-
|३||align=left| {{flagIOC|JPN}} ||११||७||७||२५
|-
|४||align=left| {{flagIOC|HUN}} ||१०||१०||१२||३२
|-
|५||align=left| {{flagIOC|GDR}} ||९||९||७||२५
|-
|६||align=left| {{flagIOC|FRA}} ||७||३||५||१५
|-
|७||align=left| {{flagIOC|TCH}} ||७||२||४||१३
|-
|८||align=left| {{flagIOC|FRG}} ||५||११||१०||२६
|-
|९||align=left| {{flagIOC|AUS}} ||५||७||५||१७
|-
|१०||align=left| {{flagIOC|GBR}} ||५||५||३||१३
|- style=&quot;background:#ccf;&quot;
|१५||align=left| {{flagIOC|MEX}} (यजमान) ||३||३||३||९
|}

== बाह्य दुवे ==
{{Commons category|1968 Summer Olympics|{{लेखनाव}}}}
*[http://www.olympic.org/en/content/Olympic-Games/All-Past-Olympic-Games/Summer/Mexico-City-1968 आयओसीवरील नोंद]

{{ऑलिंपिक}}

[[वर्ग:मेक्सिको सिटी]]
[[वर्ग:मेक्सिकोमधील खेळ]]
[[वर्ग:उन्हाळी ऑलिंपिक क्रीडा स्पर्धा]]
[[वर्ग:१९६८ उन्हाळी ऑलिंपिक|*]]
[[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]]</text>
      <sha1>lwtp0a129eimiitdovmeoey1qfmj1yu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>१९३६ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील बेसबॉल</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44272</id>
    <revision>
      <id>2697132</id>
      <parentid>1244976</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T22:38:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>पहिले वाक्य</comment>
      <origin>2697132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6929" sha1="juiegmmblnr5xrg0o0h7jtqar2n3em4" xml:space="preserve">२४ वर्षांच्या प्रदीर्घ कालावधीनंतर '''[[१९३६ उन्हाळी ऑलिंपिक]] क्रीडा स्पर्धेत [[बेसबॉल]]''' या खेळाचा पुन्हा एकदा [[प्रात्यक्षिक खेळ]] म्हणून समावेश करण्यात आला होता. यानंतर तब्बल ५६ वर्षांनी [[१९९२ उन्हाळी ऑलिंपिक]] स्पर्धेत बेसबॉलला अधिकृत खेळाचा दर्जा मिळाला. [[बर्लिन]] येथील या सामन्यात खेळलेले दोन्ही संघ [[अमेरिका|अमेरिकेचे]] होते.

हा प्रात्यक्षिक सामना १२ ऑगस्ट १९३६ रोजी बर्लिन येथील [[ऑलिंपिक स्टेडियम (बर्लिन)|ऑलिंपिक स्टेडियममध्ये]] ९०,००० प्रेक्षकांच्या उपस्थितीत खेळवला गेला. या संघांना ''वर्ल्ड चॅम्पियन्स'' आणि ''यु.एस. ऑलिंपिक्स'' अशी नावे देण्यात आली होती. या सामन्यात वर्ल्ड चॅम्पियन्स संघाने ६-५ असा विजय मिळवला.

ऑलिंपिक खेळात बेसबॉलचा समावेश करण्यासाठी जोरदार पाठपुरावा करणारे [[लेस मान|लेस्ली मान]] यांनी या सामन्यात पंचांची भूमिका बजावली होती.

== सामन्याचा निकाल&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.newspapers.com/clip/83149782/husker-soph-plays-on-victorious-team/ |title=Husker Soph Plays on Victorious Team |agency=[[Associated Press|AP]] |newspaper=[[Nebraska State Journal|Lincoln State Journal]] |page=10 |date=August 13, 1936 |accessdate=August 9, 2021 |via=newspapers.com}}&lt;/ref&gt; ==
{| class=wikitable
! संघ || १ || २ || ३ || ४ || ५ || ६ || ७ || || धावा || हिट्स || चुका
|- align=center
|align=left| यु. एस. ऑलिंपिक्स || २ || ० || ० || १ || १ || ० || १ || || '''५''' || ११ || ६
|- align=center
|align=left| वर्ल्ड चॅम्पियन्स || १ || ० || ० || १ || ० || ३ || १ || || '''६''' || ९ || ०
|}

शॉने पहिल्या डावात दोन धावांचा होम रन मारला. सहावा डाव संपला तेव्हा वर्ल्ड चॅम्पियन्स संघ ५-४ असा आघाडीवर होता. ऑलिंपिक्स संघाने सातव्या डावात धाव घेऊन सामना बरोबरीत आणला, परंतु सातव्या डावाच्या उत्तरार्धात मॅकनीसने [[वॉक-ऑफ होम रन]] मारून सामना संपवला आणि आपल्या संघाला विजय मिळवून दिला. सेल्स हा वर्ल्ड चॅम्पियन्स संघाचा सुरुवातीचा गोलंदाज (स्टार्टिंग पिचर) होता, परंतु पहिल्या दोन डावांत चार धावा दिल्यानंतर त्याच्याऐवजी थॉम्पसन गोलंदाजीला आला.

== संघ&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.newspapers.com/clip/83150112/baseball-tilt-draws-100000/ |title=Baseball Tilt Draws 100,000 |agency=[[Associated Press|AP]] |newspaper=[[Arizona Republic]] |page=10 |date=August 13, 1936 |accessdate=August 9, 2021 |via=newspapers.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=#Shortstops: Hero on the diamond |url=https://baseballhall.org/discover/shortstops/hero-on-the-diamond |website=The National Baseball Hall of Fame and Museum |access-date=9 June 2026}}&lt;/ref&gt; ==
{{col-begin}}
{{col-break}}
=== वर्ल्ड चॅम्पियन्स ===
* डो विल्सन, एस.एस.
* अर्नेस्ट एडोज, ३बी
* [[लेस मॅकनीस]], २बी
* रॉन हिबार्ड, सी.एफ.
* [[पॉल अमेन]], १बी
* [[नॉर्मन लिव्हरमोर]], सी.
* टॉम डाउनी, आर.एफ.
* हरमन गोल्डबर्ग, एल.एफ.
* [[बिल सेल्स]], पी.
* [[कार्सन थॉम्पसन]], पी.
* कर्टिस मायर्स, पी.
{{col-break}}

=== यु. एस. ऑलिंपिक्स ===
* ग्रोव्हर गॅल्विन ज्युनिअर, सी.एफ.
* रॉल्फ एन &quot;स्वीड&quot; कार्लस्टेन, एस.एस.
* [[बिल शॉ (बेसबॉल)|बिल शॉ]], १बी
* [[गॉर्डन मॅलाट्रॅट]], २बी
* एम्मेट फोर, एल.एफ.
* क्लेरेन्स के. कीगन, ३बी
* [[डिक हॅना]], आर.एफ.
* हेन्री स्टार्क वॉग्नन, सी.
* फ्रेड हेरिंजर, पी.
* चार्ली सायमन्स, पी.
{{col-end}}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}
* {{cite journal | author = Cava, Pete |date=Summer 1992 | title = Baseball in the Olympics | journal = Citius, Altius, Fortius | volume = 1 | issue = 1 | pages = 7–15 | url = https://digital.la84.org/digital/collection/p17103coll10/id/3005/rec/4 }}
* {{Cite book|title=The Big Book of Jewish Baseball: An Illustrated Encyclopedia &amp; Anecdotal History|last=Horvitz|first=Peter S.|publisher=S.P.I. Books|year=2001|isbn=978-1561719730|pages=222}}
* [http://www.la84foundation.org/6oic/OfficialReports/1936/1936v2sum.pdf Official Report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070709225735/http://www.la84foundation.org/6oic/OfficialReports/1936/1936v2sum.pdf |date=9 July 2007 }}. The XIth Olympic Games Berlin, 1936 volume 2, p.&amp;nbsp;1098-1100. 1936.

{{ऑलिंपिक खेळ बेसबॉल}}

[[वर्ग:ऑलिंपिक खेळ बेसबॉल]]
[[वर्ग:१९३६ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील खेळ|बेसबॉल]]</text>
      <sha1>juiegmmblnr5xrg0o0h7jtqar2n3em4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>आझमगढ लोकसभा मतदारसंघ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51279</id>
    <revision>
      <id>2697174</id>
      <parentid>2689620</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T05:22:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* खासदार */</comment>
      <origin>2697174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5594" sha1="suom24mb42pg4vkc978a8zsuk2p0wb7" xml:space="preserve">'''आझमगढ लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[भारत|भारताच्या]] ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील [[आझमगढ]] शहरात स्थित असून येथील सर्व [[उत्तर प्रदेश विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[आझमगढ जिल्हा|आझमगढ जिल्ह्यात]] आहेत.

== विधानसभा मतदासंघ ==
लोकसभा मतदारसंघ आझमगढमध्ये २००९ पासून खालील ५ विधानसभा मतदारसंघ समाविष्ट करण्यात आले आहेत. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
! #
! नाव
! जिल्हा
|-
|१
| गोपालपूर
| rowspan=5 | [[आझमगढ जिल्हा|आझमगढ]]
|-
|२
| सगरी
|-
|३
| मुबारकपूर
|-
|४
| आझमगढ
|-
|५
| मेहनगर
|}

== खासदार ==
{| class=&quot;wikitable&quot; 
!वर्ष
!लोकसभा&lt;br&gt;सत्र
![[खासदार]]
! colspan=&quot;2&quot; |पक्ष
|-
|[[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७]]
|[[सहावी लोकसभा|सहावी]]
| [[राम नरेश यादव]]
| bgcolor=#0066CC|
| [[जनता पक्ष]]
|-
| १९७८ ^
| [[सहावी लोकसभा|सहावी]]
| [[मोहसीना किडवई]]
| bgcolor=#87CEEB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस (आय)]]
|-
|[[१९८० लोकसभा निवडणुका|१९८०]]
|[[सातवी लोकसभा|सातवी]]
| [[चंद्रजीत यादव]]
| bgcolor=#0066CC|
| [[जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)]]
|-
|[[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]]
|[[आठवी लोकसभा|आठवी]]
| संतोष सिंह
| bgcolor=#87CEEB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| [[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]]
| [[नववी लोकसभा|नववी]]
| [[रामकृष्ण यादव]]
| bgcolor=#0033CC|
| [[बहुजन समाज पक्ष]]
|-
| [[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]]
| [[दहावी लोकसभा|दहावी]]
| [[चंद्रजीत यादव]]
| bgcolor=#00CC00|
| [[जनता दल]]
|-
| [[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]]
| [[अकरावी लोकसभा|अकरावी]]
| [[रमाकांत यादव]]
| bgcolor=#FF3300|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|-
| [[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]]
| [[बारावी लोकसभा|बारावी]]
| [[अकबर अहमद]]
| bgcolor=#0033CC|
| [[बहुजन समाज पक्ष]]
|-
| [[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]]
| [[तेरावी लोकसभा|तेरावी]]
|  rowspan=2 | [[रमाकांत यादव]]
| bgcolor=#FF3300|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|-
| [[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]]
| [[चौदावी लोकसभा|चौदावी]]
| rowspan=2 bgcolor=#0033CC|
| rowspan=2 | [[बहुजन समाज पक्ष]]
|-
| २००८ ^
| [[चौदावी लोकसभा|चौदावी]]
| [[अकबर अहमद]]
|-
| [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]]
| [[पंधरावी लोकसभा|पंधरावी ]]
| [[रमाकांत यादव]]
| bgcolor=#F4C430|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|-
| [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]]
| [[सोळावी लोकसभा|सोळावी]]
| [[मुलायमसिंह यादव]]
| rowspan=2 bgcolor=#FF3300|
| rowspan=2 | [[समाजवादी पक्ष]]
|-
| [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]]
| [[सतरावी लोकसभा|सतरावी]]
| [[अखिलेश यादव]]
|-
| २०२२ ^
| [[सतरावी लोकसभा|सतरावी]]
| [[दिनेश लाल यादव]]
| bgcolor=#F4C430|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|-
| [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]]
| [[अठरावी लोकसभा|अठरावी]]
| [[धर्मेंद्र यादव]]
| bgcolor=#FF3300|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|}

^ - [[पोटनिवडणूक]]

==हे सुद्धा पहा==
*[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]]

{{उत्तर प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ}}

[[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ]]
[[वर्ग:आझमगढ जिल्हा]]</text>
      <sha1>suom24mb42pg4vkc978a8zsuk2p0wb7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मेरठ लोकसभा मतदारसंघ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51351</id>
    <revision>
      <id>2697191</id>
      <parentid>2623292</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T06:15:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <origin>2697191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6069" sha1="rb3uj5nvsv9bl4hcbs3w90dym9gewi0" xml:space="preserve">'''मेरठ लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[भारत|भारताच्या]] ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ [[उत्तर प्रदेश]] राज्याच्या पश्चिम भागातील [[मेरठ]] ह्या नगरात स्थित असून येथील चार [[उत्तर प्रदेश विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[मेरठ जिल्हा|मेरठ जिल्ह्यात]] तर एक [[हापुड जिल्हा|हापुड जिल्ह्यात]] आहेत.

== विधानसभा मतदासंघ ==
लोकसभा मतदारसंघ मेरठमध्ये २००९ पासून खालील ५ विधानसभा मतदारसंघ समाविष्ट करण्यात आले आहेत. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
! #
! नाव
! जिल्हा
|-
|१
| किथोर
| rowspan=4 | [[मेरठ जिल्हा|मेरठ]]
|-
|२
| मेरठ छावणी
|-
|३
| मेरठ
|-
|४
| मेरठ दक्षिण
|-
|५
| हापुड
| [[हापुड जिल्हा|हापुड ]] 
|}

== खासदार ==
{| class=&quot;wikitable&quot; 
!वर्ष
!लोकसभा&lt;br&gt;सत्र
![[खासदार]]
! colspan=&quot;2&quot; |पक्ष
|-
|[[१९५१-५२ लोकसभा निवडणुका|१९५२]]
|[[पहिली लोकसभा|पहिली]]
| rowspan=3 | [[शाहनवाझ खान]]
| rowspan=3 bgcolor=#00CCFF|
| rowspan=3 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
|[[१९५७ लोकसभा निवडणुका|१९५७]]
|[[दुसरी लोकसभा|दुसरी]]
|-
|[[१९६२ लोकसभा निवडणुका|१९६२]]
|[[तिसरी लोकसभा|तिसरी]]
|-
|[[१९६७ लोकसभा निवडणुका|१९६७]]
|[[चौथी लोकसभा|चौथी]]
| महाराज सिंह भारती
| bgcolor=#0066CC|
| [[संयुक्त सोशलिस्ट पक्ष]]
|-
| [[१९७१ लोकसभा निवडणुका|१९७१]]
| [[पाचवी लोकसभा|पाचवी]]
| [[शाहनवाझ खान]]
| bgcolor=#00CCFF|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| [[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७]]
| [[सहावी लोकसभा|सहावी]]
| कैलास प्रकाश
| bgcolor=#0066CC|
| [[जनता पक्ष]]
|-
| [[१९८० लोकसभा निवडणुका|१९८०]]
| [[सातवी लोकसभा|सातवी]]
| rowspan=2 | [[मोहसीना किडवई]]
| rowspan=2 bgcolor=#00CCFF|
| rowspan=2 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| [[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]]
| [[आठवी लोकसभा|आठवी]]
|-
| [[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]]
| [[नववी लोकसभा|नववी]]
| हरीश पाल
| bgcolor=#008000|
| [[जनता दल]]
|-
| [[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]]
| rowspan=2 | [[दहावी लोकसभा|दहावी]]
| colspan=3 | हिंसाचारामुळे निवडणूक रद्द
|-
| १९९४ पोटनिवडणूक
| rowspan=3 | अमर पाल सिंह
| rowspan=3 bgcolor=#FF9900|
| rowspan=3 | [[भारतीय जनता पक्ष]]
|-
|[[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]]
|[[अकरावी लोकसभा|अकरावी]]
|-
|[[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]]
|[[बारावी लोकसभा|बारावी]]
|-
|[[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]]
|[[तेरावी लोकसभा|तेरावी]]
| [[अवतारसिंग भडाना]]
| bgcolor=#00CCFF|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
|[[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]]
|[[चौदावी लोकसभा|चौदावी]]
| [[मोहम्मद शाहिद आकलाक]]
| bgcolor=#0033CC|
| [[बहुजन समाज पक्ष]]
|-
| [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]]
| [[पंधरावी लोकसभा|पंधरावी ]]
| rowspan=3 | [[राजेंद्र अग्रवाल]]
| rowspan=4 bgcolor=#FF9900|
| rowspan=4 | [[भारतीय जनता पक्ष]]
|-
| [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]]
| [[सोळावी लोकसभा|सोळावी]]
|-
|[[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]]
|[[सतरावी लोकसभा|सतरावी]]
|-
|[[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]]
|[[अठरावी लोकसभा|अठरावी]]
| [[अरुण गोविल]]
|}


==हे सुद्धा पहा==
*[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]]

{{उत्तर प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ}}

[[वर्ग:मेरठ जिल्हा]]
[[वर्ग:हापुड जिल्हा]]
[[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ]]</text>
      <sha1>rb3uj5nvsv9bl4hcbs3w90dym9gewi0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697192</id>
      <parentid>2697191</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T06:23:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* खासदार */</comment>
      <origin>2697192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6072" sha1="fwwnq6eg3liif56uypsblwy6ohugckx" xml:space="preserve">'''मेरठ लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[भारत|भारताच्या]] ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ [[उत्तर प्रदेश]] राज्याच्या पश्चिम भागातील [[मेरठ]] ह्या नगरात स्थित असून येथील चार [[उत्तर प्रदेश विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[मेरठ जिल्हा|मेरठ जिल्ह्यात]] तर एक [[हापुड जिल्हा|हापुड जिल्ह्यात]] आहेत.

== विधानसभा मतदासंघ ==
लोकसभा मतदारसंघ मेरठमध्ये २००९ पासून खालील ५ विधानसभा मतदारसंघ समाविष्ट करण्यात आले आहेत. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
! #
! नाव
! जिल्हा
|-
|१
| किथोर
| rowspan=4 | [[मेरठ जिल्हा|मेरठ]]
|-
|२
| मेरठ छावणी
|-
|३
| मेरठ
|-
|४
| मेरठ दक्षिण
|-
|५
| हापुड
| [[हापुड जिल्हा|हापुड ]] 
|}

== खासदार ==
{| class=&quot;wikitable&quot; 
!वर्ष
!लोकसभा&lt;br&gt;सत्र
![[खासदार]]
! colspan=&quot;2&quot; |पक्ष
|-
|[[१९५१-५२ लोकसभा निवडणुका|१९५२]]
|[[पहिली लोकसभा|पहिली]]
| rowspan=3 | [[शाहनवाझ खान]]
| rowspan=3 bgcolor=#00CCFF|
| rowspan=3 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
|[[१९५७ लोकसभा निवडणुका|१९५७]]
|[[दुसरी लोकसभा|दुसरी]]
|-
|[[१९६२ लोकसभा निवडणुका|१९६२]]
|[[तिसरी लोकसभा|तिसरी]]
|-
|[[१९६७ लोकसभा निवडणुका|१९६७]]
|[[चौथी लोकसभा|चौथी]]
| महाराज सिंह भारती
| bgcolor=#0066CC|
| [[संयुक्त सोशलिस्ट पक्ष]]
|-
| [[१९७१ लोकसभा निवडणुका|१९७१]]
| [[पाचवी लोकसभा|पाचवी]]
| [[शाहनवाझ खान]]
| bgcolor=#00CCFF|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| [[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७]]
| [[सहावी लोकसभा|सहावी]]
| कैलास प्रकाश
| bgcolor=#0066CC|
| [[जनता पक्ष]]
|-
| [[१९८० लोकसभा निवडणुका|१९८०]]
| [[सातवी लोकसभा|सातवी]]
| rowspan=2 | [[मोहसीना किडवई]]
| rowspan=2 bgcolor=#00CCFF|
| rowspan=2 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| [[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]]
| [[आठवी लोकसभा|आठवी]]
|-
| [[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]]
| [[नववी लोकसभा|नववी]]
| हरीश पाल
| bgcolor=#008000|
| [[जनता दल]]
|-
| [[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]]
| rowspan=2 | [[दहावी लोकसभा|दहावी]]
| colspan=3 | हिंसाचारामुळे निवडणूक रद्द
|-
| १९९४ पोटनिवडणूक
| rowspan=3 | [[अमर पाल सिंह]]
| rowspan=3 bgcolor=#FF9900|
| rowspan=3 | [[भारतीय जनता पक्ष]]
|-
|[[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]]
|[[अकरावी लोकसभा|अकरावी]]
|-
|[[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]]
|[[बारावी लोकसभा|बारावी]]
|-
|[[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]]
|[[तेरावी लोकसभा|तेरावी]]
| [[अवतारसिंग भडाना]]
| bgcolor=#00CCFF|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
|[[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]]
|[[चौदावी लोकसभा|चौदावी]]
| [[मोहम्मद शाहिद आकलाक]]
| bgcolor=#0033CC|
| [[बहुजन समाज पक्ष]]
|-
| [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]]
| [[पंधरावी लोकसभा|पंधरावी ]]
| rowspan=3 | [[राजेंद्र अग्रवाल]]
| rowspan=4 bgcolor=#FF9900|
| rowspan=4 | [[भारतीय जनता पक्ष]]
|-
| [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]]
| [[सोळावी लोकसभा|सोळावी]]
|-
|[[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]]
|[[सतरावी लोकसभा|सतरावी]]
|-
|[[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]]
|[[अठरावी लोकसभा|अठरावी]]
| [[अरुण गोविल]]
|}

==हे सुद्धा पहा==
*[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]]

{{उत्तर प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ}}

[[वर्ग:मेरठ जिल्हा]]
[[वर्ग:हापुड जिल्हा]]
[[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ]]</text>
      <sha1>fwwnq6eg3liif56uypsblwy6ohugckx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>रामदास आठवले</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53437</id>
    <revision>
      <id>2697230</id>
      <parentid>2644329</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T08:16:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* जीवन */</comment>
      <origin>2697230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13334" sha1="d1e4ck3wkc69ddi68agbol7fru6vj9c" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट संसद सदस्य 
| नाव           = रामदास आठवले 
| चित्र              = The Minister of State for Social Justice &amp; Empowerment, Shri Ramdas Athawale addressing a press conference, in New Delhi on November 24, 2017.jpg
| चित्र आकारमान = 220px
| पद            = [[संसद सदस्य]]
| कार्यकाळ_आरंभ         = [[इ.स. २००४]]
| कार्यकाळ_समाप्ती      = २००९
| मागील                 = रामदास आठवले
| पुढील                 = मतदारसंघ रद्द
| जन्मदिनांक            = {{जन्म दिनांक आणि वय|1959|12|25|df=y}}
| जन्मस्थान            = [[अगलगाव]], [[सांगली जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]]
| मृत्युदिनांक          = 
| मृत्युस्थान          = 
| पक्ष                = [[आर.पी.आय. (आठवले)]]
| पत्नी                 = सीमा आठवले (वि. १९९२)
| अपत्ये                = 
| निवास                 = [[कांदिवली|कांदीवली]], [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]]
| मतदारसंघ              = [[पंढरपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|पंढरपूर]]
| पद2           =
| कार्यकाळ_आरंभ2        = [[इ.स. १९९९]] 
| कार्यकाळ_समाप्ती2     = [[इ.स. २००४]]
| मतदारसंघ2              = [[पंढरपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|पंढरपूर]]
| मागील2                = [[संदीपान थोरात]]
| पुढील2                = रामदास आठवले
| मतदारसंघ3              = [[उत्तर मध्य मुंबई (लोकसभा मतदारसंघ)|उत्तर मध्य मुंबई]]
| कार्यकाळ_आरंभ3        = [[इ.स. १९९८]]
| कार्यकाळ_समाप्ती3     = [[इ.स. १९९९]]
| मागील3                = [[नारायण आठवले]]
| पुढील3                = [[मनोहर जोशी]]
| कार्यकाळ_आरंभ4        =  
| कार्यकाळ_समाप्ती4     = 
| व्यवसाय               = 
| धर्म                  = [[नवयान]] [[बौद्ध धर्म]]&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://m.patrika.com/news/political/ramdas-athwale-slams-on-mayawati-bjp-may-make-him-dalit-face-1362448/|title=अठावले का मायावती पर निशाना, कहा: बौद्ध धर्म अपना लें|work=www.patrika.com|access-date=2018-03-18|language=hi-IN|archive-date=2016-09-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160909115012/http://m.patrika.com/news/political/ramdas-athwale-slams-on-mayawati-bjp-may-make-him-dalit-face-1362448/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| सही                   = 
| संकेतस्थळ     = 
| तळटीपा                = 
| तारीख                 = ऑगस्ट ३१
| वर्ष          = २००८
| स्रोत               = {{वेबॅक आर्किव्ह |url=http://164.100.47.134/newls/Biography.aspx?mpsno=24 |date=20090410175544}}
}}

'''रामदास बंडू आठवले''' ( २५ डिसेंबर, इ.स. १९५९) हे भारताच्या १४ व्या लोकसभेचे [[खासदार]] होते. लोकसभेत त्यांनी महाराष्ट्रातील पंढरपूर लोकसभा मतदार संघाचे प्रतिनिधित्व केले.
* ते [[भारतीय रिपब्लिकन पक्ष (आठवले)]] या राजकीय पक्षाचे अध्यक्ष आहेत.

==जीवन==

{{बदल}}
आठवले यांचा जन्म महाराष्ट्रातील सांगली जिल्ह्यातील [[अगलगाव]] या गावातील एका गरीब [[बौद्ध]] (पूर्वीचे [[दलित]]) कुटुंबात झाला. रामदास आठवलेंच्या लहानपणीच वडिलांचे छत्र हरविले. पोटाची खळगी भरण्यासाठी त्यांची आई हौसाबाई काबाडकष्ट करीत होती. प्राथमिक शिक्षण ढालेवाडीत (तासगाव, जि. सांगली) झाल्यानंतर पुढे काकांकडे मुंबईत शिक्षण घेण्यासाठी गेले. पुढे वडाळ्याच्या सिद्धार्थ विहार वसतिगृहात राहायला गेले. त्यांची तेथे खऱ्या अर्थाने जडणघडण झाली. इ.स. १९७२ मध्ये [[दलित पॅंथर]]ची स्थापना झाली व ते पॅंथर्समध्ये सक्रिय झाले. त्यांच्यासोबत अनेक कार्यकर्ती व सहकारी मंडळी होती. पॅंथर्समुळे त्यांच्या जीवनाला कलाटणी मिळाली. त्यांच्यात पॅंथर्सचा झंझावात निर्माण झाला.

रामदास आठवले यांचा जन्म एका सामान्य कुटुंबात झाला. इ.स. १९७१ मध्ये मुंबई गाठली. विद्यार्थिदशेपासून अन्याय, अत्याचाराविरोधात लढले . वडाळ्यातील सिद्धार्थ विहारमध्ये महाराष्ट्रातील अनेक दलित आणि मागासवर्गीय समाजातील मुले शिक्षण घेण्यासाठी येत असत. हे वसतिगृहच गोरगरिबांचे आधारस्थान होते. येथे चळवळीविषयी खूप चर्चा होत असत. पुरोगामी आणि दलित चळवळीतील अनेक मान्यवरांची भाषणे आणि व्याख्याने ऐकण्यासाठी जात असत.हळूहळू लोकांशी संपर्क वाढत होता. प्रा. [[अरुण कांबळे]]ेंचे त्यांना वैचारिक पाठबळ मिळाले. दलित पॅंथर्सच्या चळवळीत सक्रिय झाल्यानंतर त्यांनी खऱ्या अर्थाने महाराष्ट्र पालथा घातला. 
 
जेथे जेथे दलितांवर अन्याय आणि अत्याचार होत असे तेथे तेथे ही पॅंथर्स धावून जात होते. अन्यायाविरोधात पॅंथर्सच्या माध्यमांतून त्यांनी आवाज बुलंद केला. त्यांच्या आंदोलनाची भल्याभल्यांनी धडकी घेतली होती. महाराष्ट्रात भटकंती करीत असताना दलित समाजाबरोबरच कष्टकरी, शेतकरी, शेतमजूर, भटक्या आणि फाटक्या माणसांची दुःखही कळली. दलित समाज त्यांना ओळखू लागला. पुढे [[नामांतर आंदोलन]]ात मराठवाडा विद्यापीठाला डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे नाव द्यावे ही मागणी जोर धरू लागली. त्या [[नामांतर आंदोलन|नामांतर चळवळीतही]] रामदास आठवले सहभागी झाले. “जोपर्यंत मराठवाडा विद्यापीठाचे नामांतरण होणार नाही तोपर्यंत आम्ही स्वस्थ बसणार नाही”, असा त्यांनी निर्धार केला. तेव्हा संपूर्ण राज्यात वातावरण तापले. 
 
नामांतराचा लढा काही वर्षे सुरू राहिला. [[शिवसेना|शिवसेनेशी]] व सरकारशी त्यांनी संघर्ष केला. अनेक नेत्यांसह मोर्चे आणि आंदोलनात ते सहभागी झाले. शेवटी मराठवाडा विद्यापीठाचे ‘[[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ]] ’ असा नामविस्तार वा नामांतर झाले. तेव्हाचे केंद्रीय कृषिमंत्री [[शरद पवार]] मुख्यमंत्री असताना हा ऐतिहासिक निर्णय झाला. आंदोलनाची सरकारला दखल घ्यावी लागली. 
* आंदोलन, चळवळ आणि राजकारण सुरू असतानाच त्यांचा  इ.स. १९९० मध्ये महाराष्ट्र मंत्रिमंडळात समावेश झाला. 
 * आठवलेंनी प्रारंभी महाराष्ट्राचे समाजकल्याण आणि परिवहनमंत्री म्हणून काम केले. 
* पुढे आधी [[मुंबई]] आणि नंतर [[पंढरपूर]] या लोकसभा मतदारसंघांतून ते खासदार झाले, पण दलितांना न्याय मिळत नव्हता. 
गावागावांत सन्मानाने जगता येत नव्हते. अन्याय, अत्याचार पराकोटीला पोचले होते. गांजलेल्या गरीब जनतेला त्यांनी पॅंथरचे बळ दिले. काळ बदलला मात्र, परिस्थिती काहीशा फरकाने तशीच आहे. &quot;जुलमास जाळण्याला, मी विद्रोहाची वात झालो,' असे रामदास आठवले यांचे आजही प्रामाणिक मत आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://72.78.249.126/esakal/20110302/4691129189995483931.htm |title=सकाळ ०२ मार्च २०११ |access-date=2017-12-24 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305051035/http://72.78.249.126/esakal/20110302/4691129189995483931.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:आठवले, रामदास बंडू}}
[[वर्ग:भारतीय रिपब्लिकन पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:भारतीय राजकारणी]]
[[वर्ग:इ.स. १९५९ मधील जन्म]]
[[वर्ग:१४ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१३ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१२ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]]
[[वर्ग:दक्षिण मध्य मुंबईचे खासदार]]
[[वर्ग:पंढरपूरचे खासदार]]
[[वर्ग:दलित नेते]]
[[वर्ग:दलित राजकारणी]]
[[वर्ग:भारतीय बौद्ध]]
[[वर्ग:नवयान बौद्ध]]
[[वर्ग:चित्र हवे]]
[[वर्ग:नामांतर आंदोलनात सहभागी व्यक्ती]]</text>
      <sha1>d1e4ck3wkc69ddi68agbol7fru6vj9c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>रोमन सम्राट</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56499</id>
    <revision>
      <id>2697151</id>
      <parentid>2239649</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T02:10:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>हे सुद्धा पहा</comment>
      <origin>2697151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="325" sha1="8ed76zo2mwcwraz4079hxz5rx82r2be" xml:space="preserve">{{विस्तार}}

== हे सुद्धा पहा ==
* [[रोमन सम्राटांची यादी]]

{{रोमन सम्राट}}

[[वर्ग:रोमन साम्राज्य]]
[[वर्ग:रोमन सम्राट]]
[[वर्ग:रिकामी पाने]]</text>
      <sha1>8ed76zo2mwcwraz4079hxz5rx82r2be</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मसुदा:सदाशिवगड</title>
    <ns>118</ns>
    <id>58002</id>
    <revision>
      <id>2697126</id>
      <parentid>2455704</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T22:24:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>अभय नातू ने लेख [[सदाशिवगड]] वरुन [[मसुदा:सदाशिवगड]] ला हलविला</comment>
      <origin>2455704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13118" sha1="d4htkczdt7crtu7dg05ev6twzk49y4a" xml:space="preserve">{{विकिकरण}}
दुर्गादेवी मंदिर पाहून आपण मंदिराच्या वरच्या भागात असणारा किल्ला फक्त प्रवेशद्वार आणि थोडीफार तटबंदी एवढाच शिल्लक आहे. गडाच्या आतमध्ये आधुनिक हॉटेलच्या इमारती जुन्या किल्ल्याला वाकुल्या दाखवतात. किल्ल्याच्या वरच्या भागातून आजूबाजूने निसर्गाचे विहंगम दृश्‍य दिसते.
अठराव्या शतकातील गोव्याच्या राजकारणाचा महत्त्वाचा भाग असणारा सदाशिवगड सध्या कर्नाटक राज्याचा एक भाग आहे. राज्याच्या दक्षिणेकडील काणकोण तालुक्‍याच्या पोळे सीमेपासून सात-आठ किलोमीटर अंतरावर काळी नदीच्या अलीकडच्या काठावर उंच टेकडीवर सदाशिवगड वसला आहे. सदाशिवगड पाहायच्या आधी सदाशिवगडविषयी माझ्या कल्पना वेगळ्या होत्या. परंतु सदाशिवगड पाहिल्यावर माझ्या कल्पनांना धक्काच बसला. सदाशिवगड पाहण्यासाठी आम्ही प्रथम माझे परिचित सुरेश काणकोणकर काकांकडे कारवारला गेलो. तिथे मी त्यांना सदाशिवगड पाहायला आल्याचे सांगितले. तेव्हा त्यांनी आम्हाला सांगितले की, तुम्ही कारवारला येताना सदाशिवगडातूनच आलात. तेव्हा मी म्हणले आम्हाला वाटेत सदाशिवगड गाव लागले, पण गड काही दिसला नाही. त्यावर काणकोणकर काका म्हणाले काळी नदी तुम्ही पार करून आलात तेव्हा नदीच्या अलीकडे पुलासाठी जो उंच डोंगर कापला आहे तोच सदाशिवगड. काळी नदीवरील पुलासाठी आणि कारवारच्या विकासासाठी सदाशिवगड शहीद झाला आहे. हे सर्व ऐकून मला आश्‍चर्याचा धक्काच बसला.
सदाशिवगडावर जाण्यासाठी काळी नदीच्या पुलाच्या अलीकडे चित्ताकुल नावाचे गाव लागते. या गावातून बेळगावला जाणारा फाटा आहे. या फाट्याला लगेच दोनशे ते तीनशे मीटर अंतरावर उजवीकडे छोटा फाटा सदाशिवगडाकडे जातो. या फाट्यावर सदाशिवगडावर जाणारा रस्ता आहे. वाटेत दुर्गादेवीचे मंदिर आहे. मंदिराच्या बाहेर सात मोठ्या तोफा वाटेवर ठेवल्या आहेत. मंदिराच्या बाहेर ब्रिटिश राजचिन्हाचा तुटलेला दगडी भाग ठेवला आहे. मंदिरात सदाशिवगडाविषयी इतिहास सांगणारा फलक लावलेला आहे. त्यात छत्रपती शिवाजी महाराजांनी या मंदिरास दोन वेळा भेट दिल्याची नोंद आहे. सदाशिवगड सन १७१७ साली सौंधेकर राजा बसवलिंग यांनी बांधून आपल्या पराक्रमी पित्याचे नाव सदाशिव या गडास दिल्याची नोंद आहे. १७९९ साली ब्रिटिशांनी हा गड ताब्यात घेतल्यावर ब्रिटिश राजचिन्ह या ठिकाणी लावले. दुर्गादेवी देऊळ गडाच्या मध्यास आहे तर खाली भव्य दर्गा आहे. हा दर्गा मध्ययुगात ऍबिसिनियातून आलेल्या एका अवलियाचा आहे.

दुर्गादेवी मंदिर पाहून आपण मंदिराच्या वरच्या भागात असणारा किल्ला फक्त प्रवेशद्वार आणि थोडीफार तटबंदी एवढाच शिल्लक आहे. गडाच्या आतमध्ये आधुनिक हॉटेलच्या इमारती जुन्या किल्ल्याला वाकुल्या दाखवतात. किल्ल्याच्या वरच्या भागातून आजूबाजूने निसर्गाचे विहंगम दृश्‍य दिसते. समोर काळी नदी आणि समुद्राचा दर्यासंगम, नदीपलीकडे नारळाच्या झाडीत आणि हिरव्यागार डोंगराच्या कुशीत दडलेले कारवार शहर. समुद्रात कूर्मगड. अंजदीव आणि इतर छोटी बेटे दिसतात.
==इतिहास==
सदाशिवगडचा अठराव्या शतकातला इतिहास फार रंजक आहे. सन १७५० मध्ये पोर्तुगीज गव्हर्नर कोंदी-द-ताव्हरने पोर्तुगीज राज्य विस्तारासाठी सदाशिवगड ताब्यात घेतला. परंतु काही काळाने परत तो सौंधेकरांच्या ताब्यात दिला. सन १७६४ साली हैदर अलीने सौंधेकरांचे राज्य जिंकत सदाशिवगडही मिळविला. सन १७६८ मध्ये पोर्तुगिजांनी [[हैदर अली|हैदरच्या]] सैन्याकडून सदाशिवगड घेण्याचा प्रयत्न केला. त्याच दरम्यान सौंधेकर राजा पोर्तुगिजांच्या आश्रयास बांदोडा येथे येऊन राहिला. पोर्तुगिजांनी सौंधेकरास हैदर अलीकडून राज्य परत मिळवून देण्याचा करार केला होता. परंतु पोर्तुगीज राज्य परत मिळवून देण्याच्या बाबतीत बराच काळ स्वस्थ बसले. तेव्हा सौंधेकराने पुणे दरबारात पेशव्यांशी पत्र व्यवहार करून राज्य हैदरकडून परत मिळविण्यासाठी विनंती केली. तेव्हा पेशव्यांनी सौंधेकरांस पुण्यास वास्तव्यास येण्याचे कळविले. ही गोष्ट पोर्तुगिजांना कळल्यावर सौंधेकर राजास पुण्यास जाण्यास प्रतिबंध केला आणि पोर्तुगीज देत असलेल्या तनख्यावर कायमस्वरूपी बांदोडा येथेच राहावे, असा करार करून घेतला. हा करार होण्यापूर्वीच पोर्तुगिजांनी टिपू सुलतानच्या अधिकाऱ्यांना लाच देऊन सदाशिवगड ताब्यात घेतला. २४ जानेवारी १७९१ रोजी पेशव्यांच्या आरमाराने पोर्तुगिजांकडून किल्ला जिंकून घेतला. पण लगेच ३० जानेवारीस परत पोर्तुगिजांनी ताब्यात घेतला. तेव्हा पुणे दरबारातून पोर्तुगिजांस सदाशिवगड ताब्यात घेतल्याबद्दल समज देण्याविषयी अनेक पत्रे आली. परंतु पोर्तुगिजांनी आपण सौंधेकरांसाठी सदाशिवगड ताब्यात घेतला आहे असे कळवले. पण पोर्तुगिजांना हा किल्ला काही सौंधेकरांना द्यायचा नव्हता. पोर्तुगिजांनी सदाशिवगड ताब्यात घेतल्यापासून पुढे दीड वर्ष पुणे दरबारातून सदाशिवगडाविषयी बरेच राजकारण झाले. पेशव्यांचे सरदार पर
शुरामभाऊ पटवर्धन टिपू सुलतान विरुद्धच्या मोहिमेनिमित्ताने कारवार भागात आले होते. तेव्हा त्यांनी आणि काणकोण भागातील देसाई निळू नाईक यांनी पोर्तुगिजांकडे सदाशिवडगडाबाबत बरेच राजकारण केले. परंतु पोर्तुगिजांनी टिपू सुलतानशी स्नेह संबंध वाढवून टिपूस सदाशिवगड देण्याचे ठरविले. तेव्हा [[परशुरामभाऊ पटवर्धन | परशुराम भाऊंबरोबर]] पेशव्यांचे आरमार दर्यासारंग बाबूराव साळोखे यांच्या नेतृत्वाखाली कारवारजवळच होते. मराठा आरमाराने सदाशिवगडावर हल्ला करत सदाशिवगड ताब्यात घेतला. परंतु पुढे लवकरच टिपू आणि पेशवे यांच्यात तह झाला. तहाच्या अटीनुसार सदाशिवगड परत टिपूस मिळाला. पुढे लवकरच इंग्रजांनी टिपूचे राज्य जिंकले. त्यात सदाशिवगडही मिळाला. सदाशिवगडाच्या अलीकडे पोळे येथे पोर्तुगिजांची चौकी पोर्तुगीज ब्रिटिश राज्यांची सीमा बनली. वरील सर्व घडामोडींत अठराव्या शतकातील राजकारण किती अस्थिर होते हे कळते. या सर्व राजकारणाचा साक्षीदार सदाशिवगड मात्र फार थोड्या अवशेषांसह शिल्लक आहे.

[[वर्ग:महाराष्ट्रातील किल्ले]]</text>
      <sha1>d4htkczdt7crtu7dg05ev6twzk49y4a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>नाताळ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58192</id>
    <revision>
      <id>2697155</id>
      <parentid>2547590</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T03:07:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2697155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39139" sha1="nl1jsjzlsdyv2nb0pw14beuewumz3m7" xml:space="preserve">{{मुखपृष्ठ सदर टीप
|तारीख = ७ डिसेंबर
|वर्ष = २०१७
}}
{{गल्लत|नाताल प्रांत|नाताल, ब्राझील}}
{{Infobox holiday|
 '''नाताळ''' = नाताळ
|image =
|caption = येशू ख्रिस्तांच्या जन्माचे चित्रण
|official_name = नाताळ (ख्रिसमस)
|nickname = ख्रिसमस डे, बडा दिन
|observedby = [[ख्रिश्चन धर्म|ख्रिश्चन]], अन्य अख्रिस्ती &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा = http://downloads.bbc.co.uk/worldservice/learningenglish/entertainment/scripts/multifaith_christmas.pdf|title= क्रिस्टमस}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा = http://www.gallup.com/poll/113566/us-christmas-not-just-christians.aspx|title = In the U.S., Christmas Not Just for Christians|प्रकाशक = Gallup, Inc.|दिनांक = December 24, 2008|भाषा=इंग्लिश}}&lt;/ref&gt;
|उद्देश = येशू ख्रिस्तांच्या जन्मदिनाचे स्मरण
|duration      = १ दिवस
|frequency     = वार्षिक
|scheduling    = Same Day, Annually
|date          = २५ डिसेंबर  
|type = ख्रिस्ती
}}
{{ख्रिश्चन धर्म|येशू ख्रिस्त}}
[[चित्र:Nativity tree.jpg|thumb|right|250px|नाताळसाठी सजवलेला ख्रिस्तजन्माचा देखावा (क्रिब) व ख्रिसमस वृक्ष]]
[[चित्र:Arbol Navidad 03.gif|thumb|ख्रिसमस ट्री]]

'''नाताळ''' किंवा '''क्रिसमस''' हा एक प्रमुख ख्रिस्ती सण असून तो दरवर्षी [[२५ डिसेंबर]] या दिवशी [[येशू ख्रिस्त]] [[ख्रिस्तजन्म तारीख|यांचा जन्मदिन]] म्हणून जगभर साजरा केला जातो.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/19534/|title=नाताळ – २|date=2019-07-04|website=मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती|language=mr-IN|access-date=2021-12-23|archive-date=2021-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20211223062533/https://vishwakosh.marathi.gov.in/19534/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; काही ठिकाणी ह्या सणाऐवजी [[एपिफनी]] सण ६, ७ किंवा १९ जानेवारीला साजरा केला जातो.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत| दुवा = http://www.merriam-webster.com/dictionary/christmas ख्रिसमस | title = ''मेरियम - वेबस्टर'' | अ‍ॅक्सेसदिनांक = ६ ऑक्टोबर २००८| भाषा = इंग्लिश}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत| दुवा = http://www.newadvent.org/cathen/03724b.htm | title = ''द कॅथॉलिक एनसायक्लोपेडिआ''| वर्ष = १९१३| भाषा = इंग्लिश}}&lt;/ref&gt; नाताळ हे नाव 'दिएश नातालीस’ या लॅटिन शब्दावरून पडले असून याचा शब्दशः अर्थ ‘जन्माचा दिवस’ असा होतो.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://dainikgomantak.esakal.com/blog/the-word-christmas-is-created-from-the-latin-language-ppb94 |title=लॅटिन भाषेतून जन्माला आला 'नाताळ' |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=दैनिक  गोमंतक |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२७ जुलै २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा=/web/20260727030603/https://dainikgomantak.esakal.com/blog/the-word-christmas-is-created-from-the-latin-language-ppb94 |विदा दिनांक=}}&lt;/ref&gt; ख्रिश्चन श्रद्धेनुसार नाताळ हा सण १२ दिवसांच्या 'ख्रिसमस्टाईड' नावाच्या पर्वाची सुरुवात करतो.&lt;ref name=&quot;CRI-Christmastide&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा = http://www.cresourcei.org/cyxmas.html|title = नाताळ सण|प्रकाशक = CRI / Voice, Institute|अ‍ॅक्सेसदिनांक = २५ डिसेंबर २००८|भाषा = इंग्लिश|archive-date = 2008-12-17|archive-url = https://web.archive.org/web/20081217034734/http://www.cresourcei.org/cyxmas.html|url-status = dead}}&lt;/ref&gt; जवळपास इ.स. ३४५ वर्षांत त्या वेळच्या [[पोप पहिला ज्युलियस]]ने ‘२५ डिसेंबर’ हा दिवस येशूंचा जन्मदिवस मानावा असा निर्णय घेतला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Why December 25th|दुवा=http://www.history.com/topics/christmas/history-of-christmas/videos/why-december-25th|प्रकाशक=History Channel|accessdate=०१ डिसेंबर २०१६}}&lt;/ref&gt; त्या वेळेपासून नाताळ हा दिवस २५ डिसेंबर या तारखेला साजरा केला जाऊ लागला. जगाच्या बऱ्याच मोठ्या भागात हा सण मध्यरात्री साजरा केला जातो, तर काही ख्रिश्चन अनुयायी व काही ख्रिस्ती पंथ मात्र सायंकाळी हा सण साजरा करतात. भगवान येशूंच्या जन्माची सुवार्ता विशद करणाऱ्या मॅथ्यू आणि ल्यूक यांच्या ज्या कथा आहेत त्यामध्ये तसेच प्राचीन ख्रिस्ती लेखकांनी सुचविलेल्या तारखांमध्ये काही तफावत दिसून येते. सर्वात प्रथम [[इ.स.पू. ३३६]] मध्ये [[रोम]] येथे ख्रिसमस हा सण साजरा झाला असे मानले जाते.

या दिवशी ख्रिश्चन अनुयायी एकमेकांना विविध भेटवस्तू, [[नाताळ शुभेच्छापत्र]] देऊन परस्परांचे अभिनंदन करतात.  तसेच आपापल्या घरांना रोषणाई करून घर सजवले जाते. ‘ख्रिसमस वृक्ष सजावट’ (ख्रिसमस ट्री - नाताळसाठी सजवलेले सूचिपर्णी झाड) हा या सणाचा एक अविभाज्य घटक आहे. याच दिवशी रात्री [[सांता क्लॉज]] लहान मुलांसाठी भेटवस्तू वाटतो असे मानले जाते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत| दुवा = http://www.msnbc.msn.com/id/16329025 | title = ''पोल: इन अ चेंजिंग नेशन, सॅंटा एंड्यूअर्स'' (''जनमत: देशातल्या बदलत्या वातावरणातही सांताक्लॉज टिकून आहे'') | प्रकाशक = असोसिएटेड प्रेस | दिनांक = २२ डिसेंबर, इ.स. २००६ | अ‍ॅक्सेसदिनांक = ४ नोव्हेंबर, इ.स. २०११ | भाषा = इंग्लिश }}.&lt;/ref&gt; यामध्ये चॉकलेट, केक, इ. वेगवेगळे पदार्थ बनविले जातात.

== येशूंच्या जन्मदिनाचे महत्त्व==
[[चित्र:Nativity (15th c., Annunciation Cathedral in Moscow).jpg|thumb|right|Eastern Orthodox icon of the birth of Christ by St. Andrei Rublev, 15th century]]
ख्रिस्ती  [[बायबल|लोकांचा धर्मग्रंथ बायबल]]च्या लूक व मत्तय या दोन्ही शुभवर्तमानात ( Gospel)  मध्ये [[येशू ख्रिस्त|ख्रिस्त]]ांच्या जन्माची  हकीकत वर्णन केली आहे. त्यानुसार त्याचा जन्म [[जुदेआ]]च्या [[बेथलेहेम]] या गावी एका गोठ्यात झाला. संत लूकच्या लेखनातून येशूची आई [[मारिया (येशूची आई)|मारिया]] आणि वडील योसेफ यांच्या दृष्टिकोनातून बेथलेहेमच्या यात्रेचा वृत्तान्त दिलेला आहे.&lt;ref&gt;&quot;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/64496/biblical-literature Biblical literature].&quot; ''Encyclopædia Britannica''. ''Encyclopædia Britannica''. Encyclopædia Britannica, 2011. Web. January 22, 2011.&lt;/ref&gt; असे मानले जाते की, या दिवशी देवदूताने त्यांना मसिया म्हणून उद्देशिले व आजूबाजूचे सर्व मेंढपाळ त्यांची स्तुती करत होते. तसेच संत मॅॅथ्यू यांच्या सुवचनानुसार तीन राजे येशूंना भेटायला आले होते. त्याच लोकांनी येशूला भेटवस्तू दिल्या. येशूंच्या जन्माचा संदेश मिळताच त्यावेळच्या राजा हेरॉडने दोन वर्षापेक्षा कमी वयाच्या मुलांना ठार मारायचे आदेश दिले. त्यामुळे येशूंचे कुटुंबीय जीव वाचवण्यासाठी [[इजिप्त]]ला गेले.

रोमन कालगणनेनुसार २५ डिसेंबर ही तारीख हिवाळ्यातील [[संक्रांत]] अथवा अयनकाळाचा दिवस आहे. प्रतीकात्मक कारणासाठी भगवान येशू यांनी आपल्या जन्मासाठी हा सर्वात छोटा दिवस निवडला अशी धारणा आहे. प्राचीन धर्मोपदेशक [[हिप्पोचा ऑगस्टीन|ऑगस्टाईन]] यांनी नोंदविले आहे की आपल्या पृथ्वीय अनुमानानुसार भगवान येशू सर्वात छोट्या दिवशी जन्माला आले. तरीही त्यामागील उदात्त आशय असा आहे की त्या दिवसानंतर पुढे दिवस मोठा होत जातो. त्यामुळे भगवान येशू आपल्यासाठी लीन झाले आणि त्यांनी आपल्या उन्नतीचा मार्ग आपल्याला दाखविला. कारण यानंतरच्या दिवसांमध्ये सूर्य अधिक काळ प्रकाश देत राहतो.&lt;ref&gt;Augustine, Sermon 192.&lt;/ref&gt;

या जन्माच्या स्मरणाचे औचित्य साधून [[चर्च]]मध्ये सायंकाळपासून [[प्रार्थना]] म्हणण्यात येतात.ख्रिस्ती बांधव या विशेष उपासनेस आवर्जून उपस्थित राहतात. काही ठिकाणी नाताळ सणापूर्वी आठवडाभर लहान मुले घरोघरी जाऊन येशूच्या जन्माची गाणी म्हणतात. त्यांना कॅराॅल असे म्हणतात.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.christianitytoday.com/ct/2021/december-web-only/christmas-songs-world-global-church-carols.html|title=These Christmas Carols Bring Joy to the Whole World|last=Lee|first=Compiled by Morgan|website=ChristianityToday.com|language=en|access-date=2021-12-23}}&lt;/ref&gt;

==प्राचीनत्व==
प्राचीन ख्रिस्ती संप्रदायाचा विचार करता [[हिवाळा|हिवाळ्यातील]] सण, विशेषतः त्या काळातील संक्रमण विचारात घेतां [[युरोप|युरोपातील]] पेगन (निसर्गपूजक किंवा अनेक देवतांना माननारे) संस्कृतीत विशेष प्रचलित आणि लोकप्रिय असावेत असे दिसते. याचे कारण म्हणजे या काळात [[शेती]]शी निगडित कामे तुलनेने कमी असल्याने निवांतपणा असे आणि हवामानही आल्हाददायक असे. नाताळ सणाशी जोडल्या गेलेल्या आधुनिक प्रथांचा उगम येथेच असावा.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.humanreligions.info/christmas.html|title=The True Meaning of Christmas
Paganism, Sun Worship and Commercialism|last=Crabtree|पहिले नाव=Vexen|दिनांक=2008|संकेतस्थळ=http://www.humanreligions.info/christmas.html|archive-url=|archive-date=|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=13.12.2019}}&lt;/ref&gt; यामध्ये भेटवस्तू देवाणघेवाण, आनंद जल्लोष करणे, झाडाचे सुशोभीकरण आणि सजावट तसेच गरजूंना [[दान]] याचा समावेश होतो.

==इतिहास==
चार्ल मेगन या राजाचा राज्याभिषेक २५ डिसेंबर [[इ.स. ८००]] या दिवशी झाला. त्या दिवसापासून हा विशिष्ट दिवस साजरा करण्याचे महत्त्व विशेष वाढले असे दिसते. मध्ययुगाच्या काळातच या दिवसाला सुट्टीचे महत्त्व प्राप्त झाल्याचे दिसते. या काळात नाताळ हा एक सार्वजनिक उत्सव बनला. भेटवस्तू देणे हे त्यावेळी मालक-सेवक यांच्यापुरतेच मर्यादित होते. १७व्या शतकात या दिवशी गायन, वादन, नृत्य, सहभोजनाचा आस्वाद अशा गोष्टी या दिवशी आनंदाचा भाग म्हणून केला जाऊ लागल्या. १७व्या शतकातच काही विशिष्ट समाजगटाने या सणावर बंदी आणल्याचेही दिसून येते.

इसवी सन १ ८ २ २   मध्ये लेखक क्लेमंट  क्लर्क  मूर यांनी आपल्या मुलांच्या मनोरंजनासाठी एक गीत  लिहिले. त्यात त्य्यांनी लहान मुलांना भेटवस्तू देत असलेल्या संत निकोलस यांचे चित्रण केले . या कवितेला लोकप्रियता प्राप्त झाली . यामध्ये सांता ही व्यक्तिरेखा उत्साही , आनंद देणारी आहे असे वर्णन केले आहे जे आजही पहावयास मिळते .

==भेटवस्तू देण्याची प्रथा==
[[चित्र:Santa Clause in Coyoacán (23121130672).jpg|thumb|[[सांता क्लॉज]] लहान मुलांना भेटवस्तू देताना]]
भगवान येशूंच्या जन्माचा स्मरणउत्सव साजरा करण्याचा विविध प्रथा–पद्धती स्वतंत्रपणे विकसित झाल्याचे दिसून येते. या प्रथांना येशूजन्मपूर्व काळातील साजरा होणाऱ्या पगान संस्कृतीच्या शीतकाळातील अयनदिवसांच्या उत्सव साजरे करण्याचे संदर्भ जोडलेले दिसतात.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.cbsnews.com/news/the-unexpected-pagan-origins-of-popular-christmas-traditions/|title=The unexpected origins of popular Christmas traditions|last=|first=|date=25.12.2018|work=CBS NEWS|access-date=13.12.2019|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}&lt;/ref&gt; पगान जमातीने कालांतराने ख्रिश्चन धर्माचा स्वीकार केला. भेटवस्तूंची देवाणघेवाण हा त्यातीलच एक भाग.

नाताळ सणामध्ये भेटवस्तू देण्याची प्रथा अत्यंत महत्त्वाची आहे. विशेषतः लहान मुलांना या सणाची खूप हौस असते. [[महाराष्ट्र]]ातील ख्रिस्ती लोक [[दिवाळी]]प्रमाणे या दिवशी [[करंजी (खाद्यपदार्थ)|करंज्या]] व अन्य खाद्यपदार्थांचे एकमेकांस आदान-प्रदान करतात. लहान मुलांना सांताक्लॉजच्या वेषात येऊन भेटवस्तू देण्यात येतात.

==नाताळ शुभेच्छा ध्वनी==
[[File:En-US-Merry Christmas and a Happy New Year!.ogg|Merry Christmas and a Happy New Year!]]

==शुभेच्छापत्रे==
[[चित्र:A Merry Christmas. (Sled with holly).jpg|thumb|नाताळची शुभेच्छापत्रे]]
नाताळची शुभेच्छापत्रे कुटुंबातील सदस्य आणि आप्त, स्नेही यांना पाठवली जातात. पारंपरिक पत्रांमध्ये नाताळ आणि नवीन वर्षाच्या शुभेच्छा दिलेल्या असतात.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=C0s20urAq8QC&amp;newbks=0&amp;printsec=frontcover&amp;dq=tradition+of+christmas+gifts&amp;hl=en|title=Stories Behind the Great Traditions of Christmas|last=Collins|first=Ace|date=2003|publisher=Harper Collins|isbn=978-0-310-24880-4|language=en}}&lt;/ref&gt; काही पत्रांमध्ये [[बायबल]] मधील विचार, [[कविता]] इत्यादीचा समावेश असतो. बर्फाने व्यापलेला प्रदेश, नाताळबाबा, त्याची गाडी, ख्रिसमस ट्री अशी विविध चित्रे यामध्ये असतात. पहिले व्यावसायिक नाताळ शुभेच्छापत्र [[इ.स. १८४३]] मध्ये सर हेन्री कोल यांनी बनवले. आता ही पद्धत जगभरात मोठ्या प्रमाणावर लोकप्रिय झालेली दिसून येते.

&lt;big&gt;'''नाताळचा गोठा :''' '''(Christmas Crib) '''&lt;/big&gt;: 

नाताळच्या दिवशी ख्रिस्ती लोकात गोठा तयार करण्याची परंपरा रूढ आहे. बेथलेहेम गावातील ज्या गरीब गोठ्यात प्रभू येशूने जन्म घेतला त्याचे स्मरण म्हणून ख्रिस्ती लोक हा गोठ्याचा देखावा उभारतात. ख्रिस्तमंदिरात गोठा उभारण्याची प्रथा १२२३ मध्ये उदयास आली. संत फ्रांसिस असिसिकर हा या प्रथेचा जनक होय. इटली मधील एका ख्रिस्तमंदिरात त्याने १२२३ च्या नाताळ सणात त्याने आपल्या सहकाऱ्यासमवेत बेथलेहेम सारखा एक गोठा बनविला. त्यात येशूबाळ, मरिया, योसेफ यांच्या मूर्तींबरोबरच जिवंत जनावरे ठेवण्यात आली होती. भाविकांमध्ये या गोठ्याचे आकर्षण खूपच वाढले आणि अल्पावधीतच नाताळच्या दिवशीगोठा बनविण्याची ही प्रथा जगभर सुरू झाली.

या वर्षी म्हणजे २०२३ साली या परंपरेला ८०० वर्ष पूर्ण झाली आहेत   

(संदर्भग्रंथ :  झेप येशूची २००० वर्षाकडे   लेखक : फादर हिलरी फर्नांडिस)

== ख्रिसमस ट्री ==
[[चित्र:South Coast Plaza (2013) 01.jpg|thumb|साऊथ कोस्ट प्लाझा मॉलमधील ख्रिसमस ट्री (नाताळ वृक्ष)]]
नाताळचा सूचिपर्णी [[वृक्ष]] हा पगान संस्कृतीचा वृक्षपूजेचा एक भाग मानला जातो. त्याचा संबंध हिवाळ्यातील संक्रमणाशी आहे. ख्रिसमस ट्री असे संबोधन प्रथम [[इ.स. १८३५]] मध्ये झालेले आढळते. आधुनिक काळातील या वृक्षाची सजावट हा भाग [[जर्मनी]]त उदय पावल्याचे समजतात. हे वृक्ष दिव्यांच्या माळा आणि अन्य सजावट साहित्यांनी सुशोभित केले जातात. लहान मुलांचे मोजे, छोट्या प्रतीकात्मक काठ्या, छोट्या घंटा, भेटवस्तू अशा गोष्टी लावून हा वृक्ष सजवितात. काही ठिकाणी विशेषतः प्रार्थनास्थळी येशूच्या जन्माचा देखावा मांडला जातो.

==नाताळबाबा (सांताक्लॉज)==
[[चित्र:Saint Nicholas.jpg|thumb|संत निकोलस]]
साताक्लॉज किंवा संत निकोलस हे नाताळ सणाचे प्रमुख वैशिष्ट्य होय. सांताक्लॉज ही एक काल्पनिक व्यक्तिरेखा असून त्याला मराठीत नाताळबाबा असे म्हणतात. पाश्चिमात्य [[ख्रिश्चन संस्कृती]]त मानले जाते की चांगली वर्तणूक असलेल्या लहान मुलांना  नाताळच्या आदल्या रात्री सांताक्लॉज भेटवस्तू देऊन जातात.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=IFD9DwAAQBAJ&amp;newbks=0&amp;printsec=frontcover&amp;dq=tradition+of+santa+claus&amp;hl=en|title=The True Story of Santa Claus: The History, The Traditions, The Magic|last=Giovanelli|first=Janet|date=2020-10-13|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-1-951274-42-9|language=en}}&lt;/ref&gt;

सांताक्लाॅजचे चित्रण सामान्यतः बुटकी, वृद्ध, पांढऱ्या दाढीची, लाल अंगरखा घातलेली, चष्मा लावलेली व्यक्ती असे केले जाते. लहान मुलांसाठी भरपूर भेटवस्तू भरलेली एक मोठी पिशवीही याच्यासोबत असते. [[अमेरिका]] आणि [[कॅनडा]] या देशांत ही व्यक्तिरेखा १९व्या शतकापासून विशेष लोकप्रिय आहे.&lt;ref&gt;Krulwich, Robert. &quot;How Does Santa Do It?&quot;. ABC News. Retrieved December 25, 2015.&lt;/ref&gt;

==[[नाताळ गीते (कॅरॉल्स)]]==
[[File:Jingle Bells (Calm) (Kevin MacLeod) (ISRC USUAN1100188).oga|thumb|Jingle Bells (Calm) (Kevin MacLeod) (ISRC USUAN1100188)]]

[[File:Jingle Bells (120bpm) (Kevin MacLeod) (ISRC USUAN1100187).oga|thumb|जिंगल बेल्स गीत]]
नाताळ सणाशी संबंधित गीते आणि संगीत हा आणखी एक महत्त्वाचा विषय आहे. इसवी सनाच्या चौथ्या शतकात या संगीताचा उगम रोममध्ये झाला असे मानले जाते. १३व्या शतकाच्या आसपास स्थानिक भाषेमध्ये नाताळची गाणी म्हणण्याची पद्धती विकसित झाली असावी. इंग्लिश भाषेत नाताळची गाणी प्रथम [[इ.स. १४२६]]मध्ये गायली गेली. जॉन ऑडले याने अशी २५ गीते संकलित केली जी गाणी म्हणणाऱ्या गायकांचा एक समूह घरोघरी जाऊन अशी गाणी म्हणत असे. या गाण्यांमध्ये भगवान येशू यांच्या जन्मापासून ते आनंद साजरा करण्याचे विविध विषय समाविष्ट असतात. ‘लहान मुलांमध्ये मंजुळ घंटानाद करीत सांता येत आहे’ ''(Jingle Bells... Santaclause is coming along...)'' हे गीत विशेष लोकप्रिय आहे.&lt;ref&gt;Moore, Kimberly (November 29, 2011). &quot;A Brief History of Holiday Music&quot;. Psychology Today. Retrieved October 22, 2017.&lt;/ref&gt;

==भारतातील नाताळ==
नाताळला [[भारत|भारतातील]] प्रत्येक चर्चमध्ये सकाळची प्रार्थना होते. या दिवशी चर्चमध्ये नेहमीपेक्षा अधिक प्रमाणात गर्दी असते. प्रत्येक पुरुष, स्त्री, लहान मुले नवीन कपडे घालून खूप उत्साहात चर्चमध्ये येतात.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.theholidayspot.com/christmas/worldxmas/india.htm|title=भारतात नाताळ|publisher=TheHolidaySpot.com|accessdate=December 4, 2016|भाषा=इंग्रेजी|archive-date=2016-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20161203081906/http://www.theholidayspot.com/christmas/worldxmas/india.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; भारतामध्ये ख्रिश्चन अल्पसंख्याक असून त्यांची लोकसंख्या अवघी २.३% (१.२४ कोटी) आहे. तरी नाताळला भारतात ही सार्वजनिक सुट्टी असते. ख्रिस्ती मिशनरी चालविणाऱ्या ख्रिस्ती शाळांमध्ये अनेक मुले सक्रियपणे ख्रिसमस कार्यक्रमात सहभागी होतात. तसेच अनेक ख्रिस्ती नसलेल्या वा खाजगी व सरकारी शाळांमध्ये व हिंदू घरांमध्येही ख्रिसमस साजरा केला जातो.

==विविध देशांमध्ये==
नाताळ हा सण [[आफ्रिका]], [[आग्नेय आशिया]], [[युरोप]], [[अमेरिका]] अशा जगभरातील सर्व खंडांमध्ये व विविध देशांमध्ये अतिशय उत्साहाने साजरा केला जातो. [[बर्फ]] पडत असलेल्या प्रदेशात शुभ्र नाताळ (White Christmas) उत्साहाने साजरा होतो. लहान मुले आवर्जून बर्फाचे तात्पुरते बाहुले तयार करतात. त्यांना (Snowman) स्नो-मन म्हणले जाते.

==युरोपातील ख्रिसमस बाजार==
हे बाजार साधारणतः नाताळच्या आधी चार आठवडे रस्त्यांवर सुरू होतात. दर आठवड्याच्या शेवटी हे बाजार भरतात. या कल्पनेची सुरुवात [[जर्मनी|जर्मनीत]] मध्ययुगात झाली. डेट्रेन शहरात १४३४ मधे सुरू झाले. आता हे बाजार [[युरोप|युरोपात]] अधिक लोकप्रिय झाले आहेत. विशेष ठिकाणच्या म्हणजे न्यूर्नबर्ग, फ्रंकफर्ट, कोलोन, [[व्हिएन्ना]] या ठिकाणचे असे बाजार लोकप्रिय आहेत. ऐतिहासिक ठिकाणे, संग्रहालये अशा ठिकाणी हे बाजार भरतात. काही बाजार हे मध्ययुगीन, बोहेमिअन, पोलिश अशा विषयांवर आधिरित हे बाजार असतात. येशूशी संबंधित देखावेही असतात. पारंपरिक सोललेले, रोस्टेड बदाम, पिझ्झा, वाईन, केक असे पदार्थ, रोषणाईचे साहित्य यांची बाजारात रेलचेल असते. मेणबत्त्या, लाकडी वस्तू, स्थानिकांनी तयार केलेल्या वस्तू विक्रीसाठी असतात. जत्रेचे स्वरूप या बाजारांना असते. स्थानिक संस्कृतीचा परिचयही या बाजारांमधून होतो.&lt;ref&gt;भाटवडेकर श्रद्धा,लोकसत्ता (मुंंबई) आवृृत्ती,लोकभ्रमंंती,दिनांंक १३ डिसेंंबर २०१७, बुधवार&lt;/ref&gt;

==खाद्यपदार्थ==
नाताळच्या दिवशी काही भाविक उपवास करतात. तथापि सणाच्या आनंदानिमित्ताने वाईन, फळे घातलेला विशेष  [[नाताळ केक]], भाजलेली टर्की, पुडिंग, चाॅकलेटचे विविध प्रकार, बिस्किटांचे प्रकार, उकडलेल्या बटाट्याचे आणि अंड्यांचे,आणि मांसाहारी खास पदार्थ आवर्जून केले जातात.&lt;ref&gt;Mama's Box - Online Spanish food Shop. &quot;The definitive guide to Spanish Christmas food, in 20 delicious &amp; easy recipes&quot;. Archived from the original on 2015-12-11. Retrieve&lt;/ref&gt;

== हे सुद्धा पहा==
[[नाताळ बाजार]]

== चित्रदालन ==
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
चित्र:Christmas decoration at home in India.jpg|गोठ्यात येशू ख्रिस्तांचे जन्म चित्रण.
चित्र:India - Kerala - 069 - Cochin - Xmas stars for sale (2077715893).jpg|विकायला आलेले तारे.
चित्र:Christmas Star, ക്രിസ്തുമസ്സ് നക്ഷത്രം, നക്ഷത്രം.JPG|ख्रिसमस तारा.
चित्र:India - Sights &amp; Culture - 004 - Xmas in Chennai (342050433).jpg|आपल्या रेनडियर्ससह सांताक्लॉज.
चित्र:Christmas Wares in Kolkata 2.jpg|ख्रिसमससाठी सजावटीचे साहित्य.
चित्र:Christmas Wares in Free School Street, Kolkata.jpg|ख्रिसमससाठी गल्लीची सजावट.
चित्र:Gold souk grande Center.jpg|ख्रिसमससाठी मॉल सजावट
चित्र:Night view of a street in McLeod Ganj.jpg|ख्रिसमससाठी रस्त्याची सजावट.
चित्र:Christmas in HCL KPO Noida India.jpg|कॉर्पोरेट कंपनीमध्ये ख्रिसमस उत्सव.
चित्र:Christmas-celebrations-at-phoenix-mall-chennai.jpg|चेन्नईतील मॉलमधील नाताळ उत्सव.
चित्र:Oberon Mall christmas celebration.JPG|कोचीनच्या मॉलमधील ख्रिसमस थीम
चित्र:Illuminated Christ University pavement at night during Christmas 2013.jpg|बंगलोरच्या ख्रिस्ती विद्यापीठामधील रस्त्याची सजावट.
चित्र:Christmas at Disneyland Hotel (27997216390).jpg|डिस्नेलॅंड हॉटेलमध्ये ख्रिसमस.
चित्र:Osborne Family Spectacle of Dancing Lights (26784206301).jpg|फ्लोरिडामधील ख्रिसमस सजावट.
चित्र:Christmas tree Guildhall Thaxted Essex England.jpg|इंग्लंडमधील ख्रिसमस ट्रीची सजावट.
चित्र:Christmas cupcakes.jpg|कप केक
File:नाताळ सणानिमित्त दुकानांमधील सजावट.jpg|नाताळ सणानिमित्त दुकानांमधील सजावट
File:नाताळ वृक्ष सजावट.jpg|नाताळ वृक्ष सजावट
File:नाताळ केक.jpg|नाताळ केक
चित्र:Christmas Tree in a home Kerala, India..jpg|नाताळला सजवलेला ख्रिसमस ट्री
File:नाताळ सणानिमित्त केक.jpg|नाताळ सणानिमित्त केक
&lt;/gallery&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
{{कॉमन्स वर्ग|Christmas|नाताळ}} 

{{भारतीय सण आणि उत्सव}}
[[वर्ग:ख्रिश्चन सण]]
[[वर्ग:भारतीय सण आणि उत्सव]]
[[वर्ग:नाताळ]]</text>
      <sha1>nl1jsjzlsdyv2nb0pw14beuewumz3m7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697168</id>
      <parentid>2697155</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T04:28:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2697168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39198" sha1="20cqlokv22ezxqi7ln8csgb35f2ml3x" xml:space="preserve">{{मुखपृष्ठ सदर टीप
|तारीख = ७ डिसेंबर
|वर्ष = २०१७
}}
{{गल्लत|नाताल प्रांत|नाताल, ब्राझील}}
{{Infobox holiday|
 '''नाताळ''' = नाताळ
|image =
|caption = येशू ख्रिस्तांच्या जन्माचे चित्रण
|official_name = नाताळ (ख्रिसमस)
|nickname = ख्रिसमस डे, बडा दिन
|observedby = [[ख्रिश्चन धर्म|ख्रिश्चन]], अन्य अख्रिस्ती &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा = http://downloads.bbc.co.uk/worldservice/learningenglish/entertainment/scripts/multifaith_christmas.pdf|title= क्रिस्टमस}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा = http://www.gallup.com/poll/113566/us-christmas-not-just-christians.aspx|title = In the U.S., Christmas Not Just for Christians|प्रकाशक = Gallup, Inc.|दिनांक = December 24, 2008|भाषा=इंग्लिश}}&lt;/ref&gt;
|उद्देश = येशू ख्रिस्तांच्या जन्मदिनाचे स्मरण
|duration      = १ दिवस
|frequency     = वार्षिक
|scheduling    = Same Day, Annually
|date          = २५ डिसेंबर  
|type = ख्रिस्ती
}}
{{ख्रिश्चन धर्म|येशू ख्रिस्त}}
[[चित्र:Nativity tree.jpg|thumb|right|250px|नाताळसाठी सजवलेला ख्रिस्तजन्माचा देखावा (क्रिब) व ख्रिसमस वृक्ष]]
[[चित्र:Arbol Navidad 03.gif|thumb|ख्रिसमस ट्री]]

'''नाताळ''' किंवा '''क्रिसमस''' हा एक प्रमुख ख्रिस्ती सण असून तो दरवर्षी [[२५ डिसेंबर]] या दिवशी [[येशू ख्रिस्त]] [[ख्रिस्तजन्म तारीख|यांचा जन्मदिन]] म्हणून जगभर साजरा केला जातो.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/19534/|title=नाताळ – २|date=2019-07-04|website=मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती|language=mr-IN|access-date=2021-12-23|archive-date=2021-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20211223062533/https://vishwakosh.marathi.gov.in/19534/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; काही ठिकाणी ह्या सणाऐवजी [[एपिफनी]] सण ६, ७ किंवा १९ जानेवारीला साजरा केला जातो.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत| दुवा = http://www.merriam-webster.com/dictionary/christmas ख्रिसमस | title = ''मेरियम - वेबस्टर'' | अ‍ॅक्सेसदिनांक = ६ ऑक्टोबर २००८| भाषा = इंग्लिश}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत| दुवा = http://www.newadvent.org/cathen/03724b.htm | title = ''द कॅथॉलिक एनसायक्लोपेडिआ''| वर्ष = १९१३| भाषा = इंग्लिश}}&lt;/ref&gt; नाताळ हे नाव 'दिएश नातालीस’ या लॅटिन शब्दावरून पडले असून याचा शब्दशः अर्थ ‘जन्माचा दिवस’ असा होतो.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://dainikgomantak.esakal.com/blog/the-word-christmas-is-created-from-the-latin-language-ppb94 |title=लॅटिन भाषेतून जन्माला आला 'नाताळ' |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=दैनिक  गोमंतक |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२७ जुलै २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20260727030603/https://dainikgomantak.esakal.com/blog/the-word-christmas-is-created-from-the-latin-language-ppb94 |विदा दिनांक=2026-07-27 |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ख्रिश्चन श्रद्धेनुसार नाताळ हा सण १२ दिवसांच्या 'ख्रिसमस्टाईड' नावाच्या पर्वाची सुरुवात करतो.&lt;ref name=&quot;CRI-Christmastide&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा = http://www.cresourcei.org/cyxmas.html|title = नाताळ सण|प्रकाशक = CRI / Voice, Institute|अ‍ॅक्सेसदिनांक = २५ डिसेंबर २००८|भाषा = इंग्लिश|archive-date = 2008-12-17|archive-url = https://web.archive.org/web/20081217034734/http://www.cresourcei.org/cyxmas.html|url-status = dead}}&lt;/ref&gt; जवळपास इ.स. ३४५ वर्षांत त्या वेळच्या [[पोप पहिला ज्युलियस]]ने ‘२५ डिसेंबर’ हा दिवस येशूंचा जन्मदिवस मानावा असा निर्णय घेतला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Why December 25th|दुवा=http://www.history.com/topics/christmas/history-of-christmas/videos/why-december-25th|प्रकाशक=History Channel|accessdate=०१ डिसेंबर २०१६}}&lt;/ref&gt; त्या वेळेपासून नाताळ हा दिवस २५ डिसेंबर या तारखेला साजरा केला जाऊ लागला. जगाच्या बऱ्याच मोठ्या भागात हा सण मध्यरात्री साजरा केला जातो, तर काही ख्रिश्चन अनुयायी व काही ख्रिस्ती पंथ मात्र सायंकाळी हा सण साजरा करतात. भगवान येशूंच्या जन्माची सुवार्ता विशद करणाऱ्या मॅथ्यू आणि ल्यूक यांच्या ज्या कथा आहेत त्यामध्ये तसेच प्राचीन ख्रिस्ती लेखकांनी सुचविलेल्या तारखांमध्ये काही तफावत दिसून येते. सर्वात प्रथम [[इ.स.पू. ३३६]] मध्ये [[रोम]] येथे ख्रिसमस हा सण साजरा झाला असे मानले जाते.

या दिवशी ख्रिश्चन अनुयायी एकमेकांना विविध भेटवस्तू, [[नाताळ शुभेच्छापत्र]] देऊन परस्परांचे अभिनंदन करतात.  तसेच आपापल्या घरांना रोषणाई करून घर सजवले जाते. ‘ख्रिसमस वृक्ष सजावट’ (ख्रिसमस ट्री - नाताळसाठी सजवलेले सूचिपर्णी झाड) हा या सणाचा एक अविभाज्य घटक आहे. याच दिवशी रात्री [[सांता क्लॉज]] लहान मुलांसाठी भेटवस्तू वाटतो असे मानले जाते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत| दुवा = http://www.msnbc.msn.com/id/16329025 | title = ''पोल: इन अ चेंजिंग नेशन, सॅंटा एंड्यूअर्स'' (''जनमत: देशातल्या बदलत्या वातावरणातही सांताक्लॉज टिकून आहे'') | प्रकाशक = असोसिएटेड प्रेस | दिनांक = २२ डिसेंबर, इ.स. २००६ | अ‍ॅक्सेसदिनांक = ४ नोव्हेंबर, इ.स. २०११ | भाषा = इंग्लिश }}.&lt;/ref&gt; यामध्ये चॉकलेट, केक, इ. वेगवेगळे पदार्थ बनविले जातात.

== येशूंच्या जन्मदिनाचे महत्त्व==
[[चित्र:Nativity (15th c., Annunciation Cathedral in Moscow).jpg|thumb|right|Eastern Orthodox icon of the birth of Christ by St. Andrei Rublev, 15th century]]
ख्रिस्ती  [[बायबल|लोकांचा धर्मग्रंथ बायबल]]च्या लूक व मत्तय या दोन्ही शुभवर्तमानात ( Gospel)  मध्ये [[येशू ख्रिस्त|ख्रिस्त]]ांच्या जन्माची  हकीकत वर्णन केली आहे. त्यानुसार त्याचा जन्म [[जुदेआ]]च्या [[बेथलेहेम]] या गावी एका गोठ्यात झाला. संत लूकच्या लेखनातून येशूची आई [[मारिया (येशूची आई)|मारिया]] आणि वडील योसेफ यांच्या दृष्टिकोनातून बेथलेहेमच्या यात्रेचा वृत्तान्त दिलेला आहे.&lt;ref&gt;&quot;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/64496/biblical-literature Biblical literature].&quot; ''Encyclopædia Britannica''. ''Encyclopædia Britannica''. Encyclopædia Britannica, 2011. Web. January 22, 2011.&lt;/ref&gt; असे मानले जाते की, या दिवशी देवदूताने त्यांना मसिया म्हणून उद्देशिले व आजूबाजूचे सर्व मेंढपाळ त्यांची स्तुती करत होते. तसेच संत मॅॅथ्यू यांच्या सुवचनानुसार तीन राजे येशूंना भेटायला आले होते. त्याच लोकांनी येशूला भेटवस्तू दिल्या. येशूंच्या जन्माचा संदेश मिळताच त्यावेळच्या राजा हेरॉडने दोन वर्षापेक्षा कमी वयाच्या मुलांना ठार मारायचे आदेश दिले. त्यामुळे येशूंचे कुटुंबीय जीव वाचवण्यासाठी [[इजिप्त]]ला गेले.

रोमन कालगणनेनुसार २५ डिसेंबर ही तारीख हिवाळ्यातील [[संक्रांत]] अथवा अयनकाळाचा दिवस आहे. प्रतीकात्मक कारणासाठी भगवान येशू यांनी आपल्या जन्मासाठी हा सर्वात छोटा दिवस निवडला अशी धारणा आहे. प्राचीन धर्मोपदेशक [[हिप्पोचा ऑगस्टीन|ऑगस्टाईन]] यांनी नोंदविले आहे की आपल्या पृथ्वीय अनुमानानुसार भगवान येशू सर्वात छोट्या दिवशी जन्माला आले. तरीही त्यामागील उदात्त आशय असा आहे की त्या दिवसानंतर पुढे दिवस मोठा होत जातो. त्यामुळे भगवान येशू आपल्यासाठी लीन झाले आणि त्यांनी आपल्या उन्नतीचा मार्ग आपल्याला दाखविला. कारण यानंतरच्या दिवसांमध्ये सूर्य अधिक काळ प्रकाश देत राहतो.&lt;ref&gt;Augustine, Sermon 192.&lt;/ref&gt;

या जन्माच्या स्मरणाचे औचित्य साधून [[चर्च]]मध्ये सायंकाळपासून [[प्रार्थना]] म्हणण्यात येतात.ख्रिस्ती बांधव या विशेष उपासनेस आवर्जून उपस्थित राहतात. काही ठिकाणी नाताळ सणापूर्वी आठवडाभर लहान मुले घरोघरी जाऊन येशूच्या जन्माची गाणी म्हणतात. त्यांना कॅराॅल असे म्हणतात.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.christianitytoday.com/ct/2021/december-web-only/christmas-songs-world-global-church-carols.html|title=These Christmas Carols Bring Joy to the Whole World|last=Lee|first=Compiled by Morgan|website=ChristianityToday.com|language=en|access-date=2021-12-23}}&lt;/ref&gt;

==प्राचीनत्व==
प्राचीन ख्रिस्ती संप्रदायाचा विचार करता [[हिवाळा|हिवाळ्यातील]] सण, विशेषतः त्या काळातील संक्रमण विचारात घेतां [[युरोप|युरोपातील]] पेगन (निसर्गपूजक किंवा अनेक देवतांना माननारे) संस्कृतीत विशेष प्रचलित आणि लोकप्रिय असावेत असे दिसते. याचे कारण म्हणजे या काळात [[शेती]]शी निगडित कामे तुलनेने कमी असल्याने निवांतपणा असे आणि हवामानही आल्हाददायक असे. नाताळ सणाशी जोडल्या गेलेल्या आधुनिक प्रथांचा उगम येथेच असावा.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.humanreligions.info/christmas.html|title=The True Meaning of Christmas
Paganism, Sun Worship and Commercialism|last=Crabtree|पहिले नाव=Vexen|दिनांक=2008|संकेतस्थळ=http://www.humanreligions.info/christmas.html|archive-url=|archive-date=|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=13.12.2019}}&lt;/ref&gt; यामध्ये भेटवस्तू देवाणघेवाण, आनंद जल्लोष करणे, झाडाचे सुशोभीकरण आणि सजावट तसेच गरजूंना [[दान]] याचा समावेश होतो.

==इतिहास==
चार्ल मेगन या राजाचा राज्याभिषेक २५ डिसेंबर [[इ.स. ८००]] या दिवशी झाला. त्या दिवसापासून हा विशिष्ट दिवस साजरा करण्याचे महत्त्व विशेष वाढले असे दिसते. मध्ययुगाच्या काळातच या दिवसाला सुट्टीचे महत्त्व प्राप्त झाल्याचे दिसते. या काळात नाताळ हा एक सार्वजनिक उत्सव बनला. भेटवस्तू देणे हे त्यावेळी मालक-सेवक यांच्यापुरतेच मर्यादित होते. १७व्या शतकात या दिवशी गायन, वादन, नृत्य, सहभोजनाचा आस्वाद अशा गोष्टी या दिवशी आनंदाचा भाग म्हणून केला जाऊ लागल्या. १७व्या शतकातच काही विशिष्ट समाजगटाने या सणावर बंदी आणल्याचेही दिसून येते.

इसवी सन १ ८ २ २   मध्ये लेखक क्लेमंट  क्लर्क  मूर यांनी आपल्या मुलांच्या मनोरंजनासाठी एक गीत  लिहिले. त्यात त्य्यांनी लहान मुलांना भेटवस्तू देत असलेल्या संत निकोलस यांचे चित्रण केले . या कवितेला लोकप्रियता प्राप्त झाली . यामध्ये सांता ही व्यक्तिरेखा उत्साही , आनंद देणारी आहे असे वर्णन केले आहे जे आजही पहावयास मिळते .

==भेटवस्तू देण्याची प्रथा==
[[चित्र:Santa Clause in Coyoacán (23121130672).jpg|thumb|[[सांता क्लॉज]] लहान मुलांना भेटवस्तू देताना]]
भगवान येशूंच्या जन्माचा स्मरणउत्सव साजरा करण्याचा विविध प्रथा–पद्धती स्वतंत्रपणे विकसित झाल्याचे दिसून येते. या प्रथांना येशूजन्मपूर्व काळातील साजरा होणाऱ्या पगान संस्कृतीच्या शीतकाळातील अयनदिवसांच्या उत्सव साजरे करण्याचे संदर्भ जोडलेले दिसतात.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.cbsnews.com/news/the-unexpected-pagan-origins-of-popular-christmas-traditions/|title=The unexpected origins of popular Christmas traditions|last=|first=|date=25.12.2018|work=CBS NEWS|access-date=13.12.2019|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}&lt;/ref&gt; पगान जमातीने कालांतराने ख्रिश्चन धर्माचा स्वीकार केला. भेटवस्तूंची देवाणघेवाण हा त्यातीलच एक भाग.

नाताळ सणामध्ये भेटवस्तू देण्याची प्रथा अत्यंत महत्त्वाची आहे. विशेषतः लहान मुलांना या सणाची खूप हौस असते. [[महाराष्ट्र]]ातील ख्रिस्ती लोक [[दिवाळी]]प्रमाणे या दिवशी [[करंजी (खाद्यपदार्थ)|करंज्या]] व अन्य खाद्यपदार्थांचे एकमेकांस आदान-प्रदान करतात. लहान मुलांना सांताक्लॉजच्या वेषात येऊन भेटवस्तू देण्यात येतात.

==नाताळ शुभेच्छा ध्वनी==
[[File:En-US-Merry Christmas and a Happy New Year!.ogg|Merry Christmas and a Happy New Year!]]

==शुभेच्छापत्रे==
[[चित्र:A Merry Christmas. (Sled with holly).jpg|thumb|नाताळची शुभेच्छापत्रे]]
नाताळची शुभेच्छापत्रे कुटुंबातील सदस्य आणि आप्त, स्नेही यांना पाठवली जातात. पारंपरिक पत्रांमध्ये नाताळ आणि नवीन वर्षाच्या शुभेच्छा दिलेल्या असतात.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=C0s20urAq8QC&amp;newbks=0&amp;printsec=frontcover&amp;dq=tradition+of+christmas+gifts&amp;hl=en|title=Stories Behind the Great Traditions of Christmas|last=Collins|first=Ace|date=2003|publisher=Harper Collins|isbn=978-0-310-24880-4|language=en}}&lt;/ref&gt; काही पत्रांमध्ये [[बायबल]] मधील विचार, [[कविता]] इत्यादीचा समावेश असतो. बर्फाने व्यापलेला प्रदेश, नाताळबाबा, त्याची गाडी, ख्रिसमस ट्री अशी विविध चित्रे यामध्ये असतात. पहिले व्यावसायिक नाताळ शुभेच्छापत्र [[इ.स. १८४३]] मध्ये सर हेन्री कोल यांनी बनवले. आता ही पद्धत जगभरात मोठ्या प्रमाणावर लोकप्रिय झालेली दिसून येते.

&lt;big&gt;'''नाताळचा गोठा :''' '''(Christmas Crib) '''&lt;/big&gt;: 

नाताळच्या दिवशी ख्रिस्ती लोकात गोठा तयार करण्याची परंपरा रूढ आहे. बेथलेहेम गावातील ज्या गरीब गोठ्यात प्रभू येशूने जन्म घेतला त्याचे स्मरण म्हणून ख्रिस्ती लोक हा गोठ्याचा देखावा उभारतात. ख्रिस्तमंदिरात गोठा उभारण्याची प्रथा १२२३ मध्ये उदयास आली. संत फ्रांसिस असिसिकर हा या प्रथेचा जनक होय. इटली मधील एका ख्रिस्तमंदिरात त्याने १२२३ च्या नाताळ सणात त्याने आपल्या सहकाऱ्यासमवेत बेथलेहेम सारखा एक गोठा बनविला. त्यात येशूबाळ, मरिया, योसेफ यांच्या मूर्तींबरोबरच जिवंत जनावरे ठेवण्यात आली होती. भाविकांमध्ये या गोठ्याचे आकर्षण खूपच वाढले आणि अल्पावधीतच नाताळच्या दिवशीगोठा बनविण्याची ही प्रथा जगभर सुरू झाली.

या वर्षी म्हणजे २०२३ साली या परंपरेला ८०० वर्ष पूर्ण झाली आहेत   

(संदर्भग्रंथ :  झेप येशूची २००० वर्षाकडे   लेखक : फादर हिलरी फर्नांडिस)

== ख्रिसमस ट्री ==
[[चित्र:South Coast Plaza (2013) 01.jpg|thumb|साऊथ कोस्ट प्लाझा मॉलमधील ख्रिसमस ट्री (नाताळ वृक्ष)]]
नाताळचा सूचिपर्णी [[वृक्ष]] हा पगान संस्कृतीचा वृक्षपूजेचा एक भाग मानला जातो. त्याचा संबंध हिवाळ्यातील संक्रमणाशी आहे. ख्रिसमस ट्री असे संबोधन प्रथम [[इ.स. १८३५]] मध्ये झालेले आढळते. आधुनिक काळातील या वृक्षाची सजावट हा भाग [[जर्मनी]]त उदय पावल्याचे समजतात. हे वृक्ष दिव्यांच्या माळा आणि अन्य सजावट साहित्यांनी सुशोभित केले जातात. लहान मुलांचे मोजे, छोट्या प्रतीकात्मक काठ्या, छोट्या घंटा, भेटवस्तू अशा गोष्टी लावून हा वृक्ष सजवितात. काही ठिकाणी विशेषतः प्रार्थनास्थळी येशूच्या जन्माचा देखावा मांडला जातो.

==नाताळबाबा (सांताक्लॉज)==
[[चित्र:Saint Nicholas.jpg|thumb|संत निकोलस]]
साताक्लॉज किंवा संत निकोलस हे नाताळ सणाचे प्रमुख वैशिष्ट्य होय. सांताक्लॉज ही एक काल्पनिक व्यक्तिरेखा असून त्याला मराठीत नाताळबाबा असे म्हणतात. पाश्चिमात्य [[ख्रिश्चन संस्कृती]]त मानले जाते की चांगली वर्तणूक असलेल्या लहान मुलांना  नाताळच्या आदल्या रात्री सांताक्लॉज भेटवस्तू देऊन जातात.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=IFD9DwAAQBAJ&amp;newbks=0&amp;printsec=frontcover&amp;dq=tradition+of+santa+claus&amp;hl=en|title=The True Story of Santa Claus: The History, The Traditions, The Magic|last=Giovanelli|first=Janet|date=2020-10-13|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-1-951274-42-9|language=en}}&lt;/ref&gt;

सांताक्लाॅजचे चित्रण सामान्यतः बुटकी, वृद्ध, पांढऱ्या दाढीची, लाल अंगरखा घातलेली, चष्मा लावलेली व्यक्ती असे केले जाते. लहान मुलांसाठी भरपूर भेटवस्तू भरलेली एक मोठी पिशवीही याच्यासोबत असते. [[अमेरिका]] आणि [[कॅनडा]] या देशांत ही व्यक्तिरेखा १९व्या शतकापासून विशेष लोकप्रिय आहे.&lt;ref&gt;Krulwich, Robert. &quot;How Does Santa Do It?&quot;. ABC News. Retrieved December 25, 2015.&lt;/ref&gt;

==[[नाताळ गीते (कॅरॉल्स)]]==
[[File:Jingle Bells (Calm) (Kevin MacLeod) (ISRC USUAN1100188).oga|thumb|Jingle Bells (Calm) (Kevin MacLeod) (ISRC USUAN1100188)]]

[[File:Jingle Bells (120bpm) (Kevin MacLeod) (ISRC USUAN1100187).oga|thumb|जिंगल बेल्स गीत]]
नाताळ सणाशी संबंधित गीते आणि संगीत हा आणखी एक महत्त्वाचा विषय आहे. इसवी सनाच्या चौथ्या शतकात या संगीताचा उगम रोममध्ये झाला असे मानले जाते. १३व्या शतकाच्या आसपास स्थानिक भाषेमध्ये नाताळची गाणी म्हणण्याची पद्धती विकसित झाली असावी. इंग्लिश भाषेत नाताळची गाणी प्रथम [[इ.स. १४२६]]मध्ये गायली गेली. जॉन ऑडले याने अशी २५ गीते संकलित केली जी गाणी म्हणणाऱ्या गायकांचा एक समूह घरोघरी जाऊन अशी गाणी म्हणत असे. या गाण्यांमध्ये भगवान येशू यांच्या जन्मापासून ते आनंद साजरा करण्याचे विविध विषय समाविष्ट असतात. ‘लहान मुलांमध्ये मंजुळ घंटानाद करीत सांता येत आहे’ ''(Jingle Bells... Santaclause is coming along...)'' हे गीत विशेष लोकप्रिय आहे.&lt;ref&gt;Moore, Kimberly (November 29, 2011). &quot;A Brief History of Holiday Music&quot;. Psychology Today. Retrieved October 22, 2017.&lt;/ref&gt;

==भारतातील नाताळ==
नाताळला [[भारत|भारतातील]] प्रत्येक चर्चमध्ये सकाळची प्रार्थना होते. या दिवशी चर्चमध्ये नेहमीपेक्षा अधिक प्रमाणात गर्दी असते. प्रत्येक पुरुष, स्त्री, लहान मुले नवीन कपडे घालून खूप उत्साहात चर्चमध्ये येतात.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.theholidayspot.com/christmas/worldxmas/india.htm|title=भारतात नाताळ|publisher=TheHolidaySpot.com|accessdate=December 4, 2016|भाषा=इंग्रेजी|archive-date=2016-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20161203081906/http://www.theholidayspot.com/christmas/worldxmas/india.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; भारतामध्ये ख्रिश्चन अल्पसंख्याक असून त्यांची लोकसंख्या अवघी २.३% (१.२४ कोटी) आहे. तरी नाताळला भारतात ही सार्वजनिक सुट्टी असते. ख्रिस्ती मिशनरी चालविणाऱ्या ख्रिस्ती शाळांमध्ये अनेक मुले सक्रियपणे ख्रिसमस कार्यक्रमात सहभागी होतात. तसेच अनेक ख्रिस्ती नसलेल्या वा खाजगी व सरकारी शाळांमध्ये व हिंदू घरांमध्येही ख्रिसमस साजरा केला जातो.

==विविध देशांमध्ये==
नाताळ हा सण [[आफ्रिका]], [[आग्नेय आशिया]], [[युरोप]], [[अमेरिका]] अशा जगभरातील सर्व खंडांमध्ये व विविध देशांमध्ये अतिशय उत्साहाने साजरा केला जातो. [[बर्फ]] पडत असलेल्या प्रदेशात शुभ्र नाताळ (White Christmas) उत्साहाने साजरा होतो. लहान मुले आवर्जून बर्फाचे तात्पुरते बाहुले तयार करतात. त्यांना (Snowman) स्नो-मन म्हणले जाते.

==युरोपातील ख्रिसमस बाजार==
हे बाजार साधारणतः नाताळच्या आधी चार आठवडे रस्त्यांवर सुरू होतात. दर आठवड्याच्या शेवटी हे बाजार भरतात. या कल्पनेची सुरुवात [[जर्मनी|जर्मनीत]] मध्ययुगात झाली. डेट्रेन शहरात १४३४ मधे सुरू झाले. आता हे बाजार [[युरोप|युरोपात]] अधिक लोकप्रिय झाले आहेत. विशेष ठिकाणच्या म्हणजे न्यूर्नबर्ग, फ्रंकफर्ट, कोलोन, [[व्हिएन्ना]] या ठिकाणचे असे बाजार लोकप्रिय आहेत. ऐतिहासिक ठिकाणे, संग्रहालये अशा ठिकाणी हे बाजार भरतात. काही बाजार हे मध्ययुगीन, बोहेमिअन, पोलिश अशा विषयांवर आधिरित हे बाजार असतात. येशूशी संबंधित देखावेही असतात. पारंपरिक सोललेले, रोस्टेड बदाम, पिझ्झा, वाईन, केक असे पदार्थ, रोषणाईचे साहित्य यांची बाजारात रेलचेल असते. मेणबत्त्या, लाकडी वस्तू, स्थानिकांनी तयार केलेल्या वस्तू विक्रीसाठी असतात. जत्रेचे स्वरूप या बाजारांना असते. स्थानिक संस्कृतीचा परिचयही या बाजारांमधून होतो.&lt;ref&gt;भाटवडेकर श्रद्धा,लोकसत्ता (मुंंबई) आवृृत्ती,लोकभ्रमंंती,दिनांंक १३ डिसेंंबर २०१७, बुधवार&lt;/ref&gt;

==खाद्यपदार्थ==
नाताळच्या दिवशी काही भाविक उपवास करतात. तथापि सणाच्या आनंदानिमित्ताने वाईन, फळे घातलेला विशेष  [[नाताळ केक]], भाजलेली टर्की, पुडिंग, चाॅकलेटचे विविध प्रकार, बिस्किटांचे प्रकार, उकडलेल्या बटाट्याचे आणि अंड्यांचे,आणि मांसाहारी खास पदार्थ आवर्जून केले जातात.&lt;ref&gt;Mama's Box - Online Spanish food Shop. &quot;The definitive guide to Spanish Christmas food, in 20 delicious &amp; easy recipes&quot;. Archived from the original on 2015-12-11. Retrieve&lt;/ref&gt;

== हे सुद्धा पहा==
[[नाताळ बाजार]]

== चित्रदालन ==
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
चित्र:Christmas decoration at home in India.jpg|गोठ्यात येशू ख्रिस्तांचे जन्म चित्रण.
चित्र:India - Kerala - 069 - Cochin - Xmas stars for sale (2077715893).jpg|विकायला आलेले तारे.
चित्र:Christmas Star, ക്രിസ്തുമസ്സ് നക്ഷത്രം, നക്ഷത്രം.JPG|ख्रिसमस तारा.
चित्र:India - Sights &amp; Culture - 004 - Xmas in Chennai (342050433).jpg|आपल्या रेनडियर्ससह सांताक्लॉज.
चित्र:Christmas Wares in Kolkata 2.jpg|ख्रिसमससाठी सजावटीचे साहित्य.
चित्र:Christmas Wares in Free School Street, Kolkata.jpg|ख्रिसमससाठी गल्लीची सजावट.
चित्र:Gold souk grande Center.jpg|ख्रिसमससाठी मॉल सजावट
चित्र:Night view of a street in McLeod Ganj.jpg|ख्रिसमससाठी रस्त्याची सजावट.
चित्र:Christmas in HCL KPO Noida India.jpg|कॉर्पोरेट कंपनीमध्ये ख्रिसमस उत्सव.
चित्र:Christmas-celebrations-at-phoenix-mall-chennai.jpg|चेन्नईतील मॉलमधील नाताळ उत्सव.
चित्र:Oberon Mall christmas celebration.JPG|कोचीनच्या मॉलमधील ख्रिसमस थीम
चित्र:Illuminated Christ University pavement at night during Christmas 2013.jpg|बंगलोरच्या ख्रिस्ती विद्यापीठामधील रस्त्याची सजावट.
चित्र:Christmas at Disneyland Hotel (27997216390).jpg|डिस्नेलॅंड हॉटेलमध्ये ख्रिसमस.
चित्र:Osborne Family Spectacle of Dancing Lights (26784206301).jpg|फ्लोरिडामधील ख्रिसमस सजावट.
चित्र:Christmas tree Guildhall Thaxted Essex England.jpg|इंग्लंडमधील ख्रिसमस ट्रीची सजावट.
चित्र:Christmas cupcakes.jpg|कप केक
File:नाताळ सणानिमित्त दुकानांमधील सजावट.jpg|नाताळ सणानिमित्त दुकानांमधील सजावट
File:नाताळ वृक्ष सजावट.jpg|नाताळ वृक्ष सजावट
File:नाताळ केक.jpg|नाताळ केक
चित्र:Christmas Tree in a home Kerala, India..jpg|नाताळला सजवलेला ख्रिसमस ट्री
File:नाताळ सणानिमित्त केक.jpg|नाताळ सणानिमित्त केक
&lt;/gallery&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
{{कॉमन्स वर्ग|Christmas|नाताळ}} 

{{भारतीय सण आणि उत्सव}}
[[वर्ग:ख्रिश्चन सण]]
[[वर्ग:भारतीय सण आणि उत्सव]]
[[वर्ग:नाताळ]]</text>
      <sha1>20cqlokv22ezxqi7ln8csgb35f2ml3x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>डेव्हॉन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60818</id>
    <revision>
      <id>2697154</id>
      <parentid>2528525</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T02:57:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>685</id>
      </contributor>
      <comment>Devon_numbered_districts.png या चित्राऐवजी Devon_numbered_districts_(1974-2028).png चित्र वापरले.</comment>
      <origin>2697154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2902" sha1="2ofxm7r7e0geplrukojd1xqte8nssr6" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट इंग्लंड काउंटी
 | नाव               = डेव्हॉन
 | चित्र               = [[File:Flag of Devon.svg|150px|Flag of Gloucestershire]]&lt;br /&gt;डेव्हॉनचा ध्वज
 | ब्रीदवाक्य         = 
 | नकाशा           = [[File:Devon UK locator map 2010.svg|250px|within England]]
 | दर्जा        = औपचारिक  काउंटी
 | प्रदेश = [[नैऋत्य इंग्लंड]]
 | क्षेत्रफळक्रम      = ४ था
 | क्षेत्रफळ      = 6707
 | iso           = GB-DEV
 | मुख्यालय       = [[एक्सेटर]]
 | लोकसंख्याक्रम       = ११ वा
 | लोकसंख्यातारीख    = २०११
 | लोकसंख्या           =  ११,३५,७००
 | घनता   = 169
 | वांशिकता = ९८.७% श्वेतवर्णीय
 | संसदसदस्य           = १२
 | जिल्हेनकाशा     = [[Image:Devon numbered districts (1974-2028).png|200px|डेव्हॉन]]
 | जिल्हे       = #[[एक्सेटर]]
#पूर्व डेव्हॉन
#मध्य डेव्हॉन
#उत्तर डेव्हॉन
#टॉरिज
#पश्चिम डेव्हॉन
#साउथ हॅम्स
#टाइनब्रिज
#[[प्लिमथ]]
#टोर्बे
}}
'''डेव्हॉन''' ({{lang-en|Devon}}) ही [[इंग्लंड]]ची एक काउंटी आहे. डेव्हॉन इंग्लंडच्या नैऋत्य भागामध्ये वसलेली असून तिच्या उत्तरेला [[सेल्टिक समुद्र]], दक्षिणेला [[इंग्लिश खाडी]], पश्चिमेला [[कॉर्नवॉल]] तर पूर्वेला [[डॉर्सेट]] व [[सॉमरसेट]] काउंटी आहेत. क्षेत्रफळाच्या बाबतीत डेव्हॉनचा इंग्लंडमध्ये चौथा तर लोकसंख्येच्या बाबतीत ११वा क्रमांक लागतो.

[[एक्सेटर]] हे डेव्हॉनचे मुख्यालय तर [[प्लिमथ]] हे येथील सर्वात मोठे शहर आहे. 

==बाह्य दुवे==
[http://www.devon.gov.uk/ अधिकृत संकेतस्थळ]
{{कॉमन्स|Devon|डेव्हॉन}}

{{इंग्लंड काउंटी}}

[[वर्ग:इंग्लंडच्या काउंट्या]]
[[वर्ग:डेव्हॉन]]</text>
      <sha1>2ofxm7r7e0geplrukojd1xqte8nssr6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>गुर्लहोसूर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61055</id>
    <revision>
      <id>2697134</id>
      <parentid>2243851</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T22:42:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>माहिती</comment>
      <origin>2697134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2686" sha1="tw0rf8npg9hbjw1lvtu4srtg1siifv2" xml:space="preserve">'''गूर्लहोसूर''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[कर्नाटक]] राज्यातील [[बेळगाव जिल्हा|बेळगाव]] जिल्ह्यातील [[सौंदत्ती तालुका|सौंदत्ती (सवदत्ती) तालुक्यात]] वसलेले एक ऐतिहासिक आणि धार्मिकदृष्ट्या महत्त्वाचे गाव आहे. या गावाला प्राचीन काळात ''गुरुवनपूर'' म्हणूनही ओळखले जात असे. हे गाव प्रामुख्याने आपल्या सांस्कृतिक परंपरेसाठी आणि श्री चिदंबर महास्वामींच्या समाधी मंदिरासाठी प्रसिद्ध आहे. [[मलप्रभा नदी]]च्या खोऱ्यात वसलेल्या या गावाचा नैसर्गिक परिसर निसर्गरम्य असून येथील वातावरण शांत आणि आध्यात्मिक आहे.

गूर्लहोसूर हे श्री चिदंबर महास्वामींचे कार्यक्षेत्र आणि समाधीस्थान म्हणून ओळखले जाते, ज्यामुळे येथे वर्षभरात अनेक भाविक दर्शनासाठी येतात. गावात प्रतिवर्षी होणाऱ्या धार्मिक उत्सवांमध्ये आणि जत्रांमध्ये कर्नाटकसह [[महाराष्ट्र]]ातूनही मोठ्या संख्येने लोक सहभागी होतात. शेती हा येथील मुख्य व्यवसाय असून भात, ऊस आणि कापूस ही येथील प्रमुख पिके आहेत. हे गाव स्थानिक लोकसंस्कृती, मंदिरे आणि धार्मिक अखंडतेसाठी उत्तर कर्नाटकातील एक महत्त्वाचे आध्यात्मिक केंद्र मानले जाते.

{{विस्तार}}

[[वर्ग:कर्नाटकमधील गावे]]
[[वर्ग:बेळगांव जिल्हा]]</text>
      <sha1>tw0rf8npg9hbjw1lvtu4srtg1siifv2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ऑलिंपिक खेळात कझाकस्तान</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62552</id>
    <revision>
      <id>2697196</id>
      <parentid>1362939</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T06:31:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>पहिले वाक्य</comment>
      <origin>2697196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4272" sha1="ls9jfqmzui5thriu8f0x9e0vebyb8jx" xml:space="preserve">'''ऑलिंपिक खेळात कझाकस्तान'''ची कामगिरी प्रभावी आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Kazakhstan_at_the_Olympics|title=Kazakhstan at the Olympics|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt; [[सोव्हिएत युनियन|सोव्हिएत युनियनच्या]] विघटनानंतर स्वतंत्र देश म्हणून कझाकस्तानने प्रथमच [[१९९४ हिवाळी ऑलिंपिक|१९९४च्या हिवाळी ऑलिंपिकमध्ये]] आणि [[१९९६ उन्हाळी ऑलिंपिक|१९९६च्या अटलांटा उन्हाळी ऑलिंपिकमध्ये]] भाग घेतला.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.olympedia.org/countries/KAZ|title=Kazakhstan (KAZ) - Olympedia|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt; उन्हाळी ऑलिंपिक स्पर्धांमध्ये कझाकस्तानने मुख्यत्वे [[मुष्टियुद्ध|बॉक्सिंग]], [[कुस्ती]], [[भारोत्तोलन|वेटलिफ्टिंग]], [[अ‍ॅथलेटिक्स]] आणि [[ज्युडो]] या खेळांमध्ये सर्वाधिक यश मिळवले आहे&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sodbtn.sk/olympics/countries.php?stat=KAZ|title=Summer Olympic Games Medalists - Kazakhstan|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;। बॉक्सिंग हा कझाकस्तानचा सर्वात यशस्वी खेळ मानला जातो, ज्यामध्ये त्यांच्या खेळाडूंनी अनेक सुवर्णपदके जिंकली आहेत&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kids.kiddle.co/Kazakhstan_at_the_Olympics|title=Kazakhstan at the Olympics Facts for Kids|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;।

हिवाळी ऑलिंपिकमध्येही कझाकस्तानच्या खेळाडूंनी [[क्रॉस-कंट्री स्कीइंग]], [[बायॅथ्लॉन]] आणि [[फिगर स्केटिंग]] यांसारख्या खेळांमध्ये पदके मिळवली आहेत&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kids.kiddle.co/Kazakhstan_at_the_Olympics|title=Kazakhstan at the Olympics Facts for Kids|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;। व्लादिमिर स्मिर्नोव्ह हा हिवाळी ऑलिंपिकमध्ये कझाकस्तानसाठी पहिले सुवर्णपदक जिंकणारा प्रसिद्ध खेळाडू ठरला&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Kazakhstan_at_the_Olympics|title=Kazakhstan Medalists|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;। मध्य आशियातील खेळांमध्ये एक अग्रेसर राष्ट्र म्हणून कझाकस्तानची ऑलिंपिकमधील उपस्थिती नेहमीच लक्षवेधी राहिली आहे.

== पदक तालिका ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! स्पर्धा !! [[चित्र:Gold medal icon.svg|20px|सुवर्ण पदक]] सुवर्ण !! [[चित्र:Silver medal icon.svg|20px|रौप्य पदक]] रौप्य !! [[चित्र:Bronze medal icon.svg|20px|कांस्य पदक]] कांस्य !! एकूण
|-
| [[उन्हाळी ऑलिंपिक खेळ|उन्हाळी ऑलिंपिक]] || १५ || २५ || ३८ || ७८
|-
| [[हिवाळी ऑलिंपिक खेळ|हिवाळी ऑलिंपिक]] || १ || ३ || ४ || ८
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! एकूण !! १६ !! २८ !! ४२ !! ८६
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भसूची}}

[[वर्ग:ऑलिंपिक स्पर्धेतत कझाकस्तान]]</text>
      <sha1>ls9jfqmzui5thriu8f0x9e0vebyb8jx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697197</id>
      <parentid>2697196</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T06:31:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT II</username>
        <id>140753</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>शुद्धलेखन — अंक व शब्दामधील जागा काढली ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#अंक व शब्दामधील जागा|अधिक माहिती]])</comment>
      <origin>2697197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4274" sha1="1z52nn8va8vocep1tqve6vwiues37g6" xml:space="preserve">'''ऑलिंपिक खेळात कझाकस्तान'''ची कामगिरी प्रभावी आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Kazakhstan_at_the_Olympics|title=Kazakhstan at the Olympics|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt; [[सोव्हिएत युनियन|सोव्हिएत युनियनच्या]] विघटनानंतर स्वतंत्र देश म्हणून कझाकस्तानने प्रथमच [[१९९४ हिवाळी ऑलिंपिक|१९९४ च्या हिवाळी ऑलिंपिकमध्ये]] आणि [[१९९६ उन्हाळी ऑलिंपिक|१९९६ च्या अटलांटा उन्हाळी ऑलिंपिकमध्ये]] भाग घेतला.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.olympedia.org/countries/KAZ|title=Kazakhstan (KAZ) - Olympedia|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt; उन्हाळी ऑलिंपिक स्पर्धांमध्ये कझाकस्तानने मुख्यत्वे [[मुष्टियुद्ध|बॉक्सिंग]], [[कुस्ती]], [[भारोत्तोलन|वेटलिफ्टिंग]], [[अ‍ॅथलेटिक्स]] आणि [[ज्युडो]] या खेळांमध्ये सर्वाधिक यश मिळवले आहे&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sodbtn.sk/olympics/countries.php?stat=KAZ|title=Summer Olympic Games Medalists - Kazakhstan|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;। बॉक्सिंग हा कझाकस्तानचा सर्वात यशस्वी खेळ मानला जातो, ज्यामध्ये त्यांच्या खेळाडूंनी अनेक सुवर्णपदके जिंकली आहेत&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kids.kiddle.co/Kazakhstan_at_the_Olympics|title=Kazakhstan at the Olympics Facts for Kids|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;।

हिवाळी ऑलिंपिकमध्येही कझाकस्तानच्या खेळाडूंनी [[क्रॉस-कंट्री स्कीइंग]], [[बायॅथ्लॉन]] आणि [[फिगर स्केटिंग]] यांसारख्या खेळांमध्ये पदके मिळवली आहेत&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kids.kiddle.co/Kazakhstan_at_the_Olympics|title=Kazakhstan at the Olympics Facts for Kids|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;। व्लादिमिर स्मिर्नोव्ह हा हिवाळी ऑलिंपिकमध्ये कझाकस्तानसाठी पहिले सुवर्णपदक जिंकणारा प्रसिद्ध खेळाडू ठरला&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Kazakhstan_at_the_Olympics|title=Kazakhstan Medalists|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;। मध्य आशियातील खेळांमध्ये एक अग्रेसर राष्ट्र म्हणून कझाकस्तानची ऑलिंपिकमधील उपस्थिती नेहमीच लक्षवेधी राहिली आहे.

== पदक तालिका ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! स्पर्धा !! [[चित्र:Gold medal icon.svg|20px|सुवर्ण पदक]] सुवर्ण !! [[चित्र:Silver medal icon.svg|20px|रौप्य पदक]] रौप्य !! [[चित्र:Bronze medal icon.svg|20px|कांस्य पदक]] कांस्य !! एकूण
|-
| [[उन्हाळी ऑलिंपिक खेळ|उन्हाळी ऑलिंपिक]] || १५ || २५ || ३८ || ७८
|-
| [[हिवाळी ऑलिंपिक खेळ|हिवाळी ऑलिंपिक]] || १ || ३ || ४ || ८
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! एकूण !! १६ !! २८ !! ४२ !! ८६
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भसूची}}

[[वर्ग:ऑलिंपिक स्पर्धेतत कझाकस्तान]]</text>
      <sha1>1z52nn8va8vocep1tqve6vwiues37g6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697198</id>
      <parentid>2697197</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T06:32:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:ऑलिंपिक स्पर्धेतत कझाकस्तान]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2697198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4271" sha1="pun5ms5gjkuldq2b71mq9pe8osszqxh" xml:space="preserve">'''ऑलिंपिक खेळात कझाकस्तान'''ची कामगिरी प्रभावी आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Kazakhstan_at_the_Olympics|title=Kazakhstan at the Olympics|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt; [[सोव्हिएत युनियन|सोव्हिएत युनियनच्या]] विघटनानंतर स्वतंत्र देश म्हणून कझाकस्तानने प्रथमच [[१९९४ हिवाळी ऑलिंपिक|१९९४ च्या हिवाळी ऑलिंपिकमध्ये]] आणि [[१९९६ उन्हाळी ऑलिंपिक|१९९६ च्या अटलांटा उन्हाळी ऑलिंपिकमध्ये]] भाग घेतला.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.olympedia.org/countries/KAZ|title=Kazakhstan (KAZ) - Olympedia|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt; उन्हाळी ऑलिंपिक स्पर्धांमध्ये कझाकस्तानने मुख्यत्वे [[मुष्टियुद्ध|बॉक्सिंग]], [[कुस्ती]], [[भारोत्तोलन|वेटलिफ्टिंग]], [[अ‍ॅथलेटिक्स]] आणि [[ज्युडो]] या खेळांमध्ये सर्वाधिक यश मिळवले आहे&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sodbtn.sk/olympics/countries.php?stat=KAZ|title=Summer Olympic Games Medalists - Kazakhstan|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;। बॉक्सिंग हा कझाकस्तानचा सर्वात यशस्वी खेळ मानला जातो, ज्यामध्ये त्यांच्या खेळाडूंनी अनेक सुवर्णपदके जिंकली आहेत&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kids.kiddle.co/Kazakhstan_at_the_Olympics|title=Kazakhstan at the Olympics Facts for Kids|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;।

हिवाळी ऑलिंपिकमध्येही कझाकस्तानच्या खेळाडूंनी [[क्रॉस-कंट्री स्कीइंग]], [[बायॅथ्लॉन]] आणि [[फिगर स्केटिंग]] यांसारख्या खेळांमध्ये पदके मिळवली आहेत&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kids.kiddle.co/Kazakhstan_at_the_Olympics|title=Kazakhstan at the Olympics Facts for Kids|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;। व्लादिमिर स्मिर्नोव्ह हा हिवाळी ऑलिंपिकमध्ये कझाकस्तानसाठी पहिले सुवर्णपदक जिंकणारा प्रसिद्ध खेळाडू ठरला&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Kazakhstan_at_the_Olympics|title=Kazakhstan Medalists|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;। मध्य आशियातील खेळांमध्ये एक अग्रेसर राष्ट्र म्हणून कझाकस्तानची ऑलिंपिकमधील उपस्थिती नेहमीच लक्षवेधी राहिली आहे.

== पदक तालिका ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! स्पर्धा !! [[चित्र:Gold medal icon.svg|20px|सुवर्ण पदक]] सुवर्ण !! [[चित्र:Silver medal icon.svg|20px|रौप्य पदक]] रौप्य !! [[चित्र:Bronze medal icon.svg|20px|कांस्य पदक]] कांस्य !! एकूण
|-
| [[उन्हाळी ऑलिंपिक खेळ|उन्हाळी ऑलिंपिक]] || १५ || २५ || ३८ || ७८
|-
| [[हिवाळी ऑलिंपिक खेळ|हिवाळी ऑलिंपिक]] || १ || ३ || ४ || ८
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! एकूण !! १६ !! २८ !! ४२ !! ८६
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भसूची}}

[[वर्ग:ऑलिंपिक स्पर्धेत कझाकस्तान]]</text>
      <sha1>pun5ms5gjkuldq2b71mq9pe8osszqxh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>१५ व्या लोकसभेचे सदस्य</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62782</id>
    <revision>
      <id>2697200</id>
      <parentid>2696164</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T06:35:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* मध्य प्रदेश */</comment>
      <origin>2697200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="318292" sha1="3z76n6a8q7vtrz4l5ws9bhylv02hlgt" xml:space="preserve">[[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९ च्या सार्वत्रिक निवडणुकांद्वारे]] भारताच्या संसदेच्या कनिष्ठ सभागृह '''[[पंधरावी लोकसभा|१५व्या लोकसभेवर]] निवडून गेलेल्या खासदारांची''' राज्यनिहाय यादी येथे आहे.

==खासदार==
===अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह लोकसभा मतदारसंघ|अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह]]
| [[बिश्नू पद रे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|}
===आंध्र प्रदेश===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[आंध्र प्रदेश|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''आंध्र प्रदेश'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[नगरकुर्नूल लोकसभा मतदारसंघ|नगरकुर्नूल]]
| [[मुंडा जगन्नाथ]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| २
| [[नालगोंडा लोकसभा मतदारसंघ|नालगोंडा]]
| [[गुता सुकेंदर रेड्डी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ३
| [[भोंगीर लोकसभा मतदारसंघ|भोंगीर]]
| [[कोमाटीरेड्डी राज गोपाल रेड्डी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ४
| [[वारंगल लोकसभा मतदारसंघ|वरंगळ]]
| [[राजैया सिरिसिला]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ५
| [[महबुबाबाद लोकसभा मतदारसंघ|महबुबाबाद]]
| [[पी. बलराम]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ६
| [[खम्मम लोकसभा मतदारसंघ|खम्मम]]
| [[नमा नागेश्वर राव]]
| style=&quot;background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[तेलुगू देशम पक्ष]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| ७
| [[अरकू लोकसभा मतदारसंघ|अरकू]]
| [[किशोरचंद्र सूर्यनारायण देव वेरीचेरला]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ८
| [[श्रीकाकुलम लोकसभा मतदारसंघ|श्रीकाकुलम]]
| [[किल्ली कृपा रानी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| ९
| [[विजयनगरम लोकसभा मतदारसंघ|विजयनगरम]]
| [[झांसी लक्ष्मी बोत्चा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| १०
| [[विशाखापट्टणम लोकसभा मतदारसंघ|विशाखापट्टणम]]
| [[दग्गुबाती पुरंदेश्वरी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ११
| [[अनकापल्ली लोकसभा मतदारसंघ|अनकापल्ली]]
| [[सब्बम हरी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| १२
| [[काकीनाडा लोकसभा मतदारसंघ|काकीनाडा]]
| [[एम.एम. पल्लमराजू]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| १३
| [[अमलापुरम लोकसभा मतदारसंघ|अमलापुरम]]
| [[जी.व्ही. हर्ष कुमार]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| १४
| [[राजमुंद्री लोकसभा मतदारसंघ|राजमुंद्री]]
| [[अरुण कुमार वुंदावल्ली]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| १५
| [[नरसपूर लोकसभा मतदारसंघ|नरसपूर]]
| [[बापीराजू कनुमुरू]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| १६
| [[एलुरु लोकसभा मतदारसंघ|एलुरु]]
| [[कावुरी सांबशिव राव]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| १७
| [[मछलीपट्टणम लोकसभा मतदारसंघ|मछलीपट्टणम]]
| [[कोनाकल्ला नारायण राव]]
| style=&quot;background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[तेलुगू देशम पक्ष]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |१८
| rowspan=&quot;2&quot; |[[विजयवाडा लोकसभा मतदारसंघ|विजयवाडा]]
| [[लगडपती राजगोपाळ]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| १९ फेब्रुवारी २०१४ रोजी राजीनामा (राजकारणातून निवृत्ती घेतली)
|-
| colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;|''१९ फेब्रुवारी २०१४ — १८ मे २०१४ रिक्त (१८ मे २०१४ रोजी १५वी लोकसभा विसर्जित, त्यामुळे पोट-निवडणूकीची आवश्यकता नाही)''
|-
| १९
| [[गुंटुर लोकसभा मतदारसंघ|गुंटुर]]
| [[रायपती सांबशिव राव]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| २०
| [[नरसरावपेट लोकसभा मतदारसंघ|नरसरावपेट]]
| [[मोडुगुला वेणुगोपाल रेड्डी]]
| style=&quot;background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[तेलुगू देशम पक्ष]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| २१
| [[बापटला लोकसभा मतदारसंघ|बपतला]]
| [[पनाबाका लक्ष्मी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| २२
| [[ओंगोल लोकसभा मतदारसंघ|ओंगोल]]
| [[मगुंटा श्रीनिवासुलू रेड्डी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| २३
| [[नंद्याल लोकसभा मतदारसंघ|नंद्याल]]
| [[एस.पी.वाय. रेड्डी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| २४
| [[कुर्नूल लोकसभा मतदारसंघ|कुर्नूल]]
| [[कोटला जय सूर्य प्रकाश रेड्डी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| २५
| [[अनंतपूर लोकसभा मतदारसंघ|अनंतपूर]]
| [[अनंता वेंकटरामी रेड्डी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| २६
| [[हिंदूपूर लोकसभा मतदारसंघ|हिंदूपूर]]
| [[क्रिस्तप्पा निमाला]]
| style=&quot;background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[तेलुगू देशम पक्ष]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |२७
| rowspan=&quot;2&quot; |[[कडप्पा लोकसभा मतदारसंघ|कडप्पा]]  
| [[वाय.एस. जगन मोहन रेड्डी|यदुगिरी सदिंती जगन मोहन रेड्डी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| २९ नोव्हेंबर २०१० रोजी राजीनामा (काँग्रेस मधून फुटून निघाले)
|-
| [[वाय.एस. जगन मोहन रेड्डी|यदुगिरी सदिंती जगन मोहन रेड्डी]]
| style=&quot;background-color: {{वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतू काँग्रेस पक्ष]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| १३ मे २०११ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी (नवा पक्ष स्थापून पुन्हा निवडून आले)
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |२८
| rowspan=&quot;2&quot; |[[नेल्लोर लोकसभा मतदारसंघ|नेल्लोर]]
| [[मेकापती राजमोहन रेड्डी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| २८ फेब्रुवारी २०१२ रोजी राजीनामा (काँग्रेस मधून फुटून निघाले)
|-
| [[मेकापती राजमोहन रेड्डी]]
| style=&quot;background-color: {{वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतू काँग्रेस पक्ष]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| १५ जून २०१२ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी (वाय.एस.आर. चे उमेदवार म्हणून पुन्हा निवडून आले)
|-
| २९
| [[तिरुपती लोकसभा मतदारसंघ|तिरुपती]]
| [[चिंता मोहन]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ३०
| [[राजमपेट लोकसभा मतदारसंघ|राजमपेट]]
| [[साईप्रताप अण्णय्यागिरी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ३१
| [[चित्तूर लोकसभा मतदारसंघ|चित्तूर]]
| [[नरमल्ली शिवप्रसाद]]
| style=&quot;background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[तेलुगू देशम पक्ष]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| ३२
| [[आदिलाबाद लोकसभा मतदारसंघ|आदिलाबाद]]
| [[रमेश राठोड]]
| style=&quot;background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[तेलुगू देशम पक्ष]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|  
|-
| ३३
| [[पेड्डापल्ले लोकसभा मतदारसंघ|पेद्दापल्ले]]
| [[जी. विवेकानंद]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ३४
| [[करीमनगर लोकसभा मतदारसंघ|करीमनगर]]
| [[पूनम प्रभाकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| ३५
| [[निझामाबाद लोकसभा मतदारसंघ|निझामाबाद]]
| [[मधु यक्षी गौड]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| ३६
| [[झहीराबाद लोकसभा मतदारसंघ|झहीराबाद]]
| [[सुरेश कुमार शेतकर|सुरेश शिवराव शेतकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ३७
| [[मेडक लोकसभा मतदारसंघ|मेडक]]
| [[एम. विजयाशांती]]
| style=&quot;background-color: {{तेलंगणा राष्ट्र समिती/meta/color}}&quot; |
| [[तेलंगणा राष्ट्र समिती]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|  
|-
| ३८
| [[मलकजगिरी लोकसभा मतदारसंघ|मलकजगिरी]]
| [[सर्वे सत्यनारायण]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| ३९
| [[सिकंदराबाद लोकसभा मतदारसंघ|सिकंदराबाद]]
| [[एम. अंजन कुमार यादव]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| ४०
| [[हैदराबाद लोकसभा मतदारसंघ|हैदराबाद]]
| [[असदुद्दीन ओवैसी]]
| style=&quot;background-color: {{ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन/meta/color}}&quot; |
| [[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन|अखिल भारतीय मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|  
|-
| ४१
| [[चेवेल्ला लोकसभा मतदारसंघ|चेवेल्ला]]
| [[जयपाल रेड्डी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| ४२
| [[महबुबनगर लोकसभा मतदारसंघ|महबुबनगर]]
| [[के. चंद्रशेखर राव]]
| style=&quot;background-color: {{तेलंगणा राष्ट्र समिती/meta/color}}&quot; |
| [[तेलंगणा राष्ट्र समिती]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|  
|}

===अरुणाचल प्रदेश===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[अरुणाचल प्रदेश|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''अरुणाचल प्रदेश'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[पश्चिम अरुणाचल लोकसभा मतदारसंघ|पश्चिम अरुणाचल]]
| [[तकम संजोय]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| २
| [[पूर्व अरुणाचल लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व अरुणाचल]]
| [[निनोंग एरिंग]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|}
===आसाम===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[आसाम|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''आसाम'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[करीमगंज लोकसभा मतदारसंघ|करीमगंज]] 
| [[ललित मोहन सुक्लबैद्य]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| २
| [[सिलचर लोकसभा मतदारसंघ|सिलचर]] 
| [[कबींद्र पुरकायस्थ]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ३
| [[स्वायत्त जिल्हा लोकसभा मतदारसंघ|स्वायत्त जिल्हा]] 
| [[बिरेन सिंह एंग्टी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| ४
| [[धुब्री लोकसभा मतदारसंघ|धुब्री]] 
| [[बद्रुद्दीन अजमल असम]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय संयुक्त लोकतांत्रिक मोर्चा/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय संयुक्त लोकतांत्रिक मोर्चा]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| ५
| [[कोक्राझार लोकसभा मतदारसंघ|कोक्राझार]] 
| [[संसुमा खुंगगूर ब्विस्वमुथियरी]]
| style=&quot;background-color: {{बोडोलँड पीपल्स फ्रंट/meta/color}}&quot; |
| [[बोडोलँड पीपल्स फ्रंट]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| ६
| [[बारपेटा लोकसभा मतदारसंघ|बारपेटा]]
| [[ईस्माइल हुसैन]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ७
| [[गुवाहाटी लोकसभा मतदारसंघ|गुवाहाटी]] 
| [[विजय चक्रवर्ती]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ८
| [[मंगलदोई लोकसभा मतदारसंघ|मंगलदोई]] 
| [[रमेन डेका]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ९
| [[तेजपूर लोकसभा मतदारसंघ|तेजपूर]] 
| [[जोसेफ टोप्पो]]
| style=&quot;background-color: {{आसाम गण परिषद/meta/color}}&quot; |
| [[आसाम गण परिषद]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १०
| [[नौगाँग लोकसभा मतदारसंघ|नौगाँग]] 
| [[राजन गोहैन]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ११
| [[कलियाबोर लोकसभा मतदारसंघ|कलियाबोर]] 
| [[दीप गोगोई]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| १२
| [[जोरहाट लोकसभा मतदारसंघ|जोरहाट]] 
| [[बिजोय कृष्ण हांडीक]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| १३
| [[दिब्रुगढ लोकसभा मतदारसंघ|दिब्रुगढ]]   
| [[पवनसिंग घटोवर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| १४
| [[लखीमपूर लोकसभा मतदारसंघ|लखीमपूर]] 
| [[राणी नाराह]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|}
===बिहार===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[बिहार|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''बिहार'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[वाल्मिकीनगर लोकसभा मतदारसंघ|वाल्मिकीनगर]]
| [[बैद्यनाथ प्रसाद माहतो]]
| style=&quot;background-color: {{जनता दल (संयुक्त)/meta/color}}&quot; |
| [[जनता दल (संयुक्त)]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २
| [[पश्चिम चंपारण लोकसभा मतदारसंघ|पश्चिम चंपारण]]
| [[संजय जैस्वाल|डॉ. संजय मदनप्रसाद जयस्वाल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ३
| [[पूर्व चंपारण लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व चंपारण]]
| [[राधामोहन सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ४
| [[शिवहर लोकसभा मतदारसंघ|शिवहर]]
| [[रमा देवी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ५
| [[सीतामढी लोकसभा मतदारसंघ|सीतामढी]]
| [[अर्जुन रे]]
| style=&quot;background-color: {{जनता दल (संयुक्त)/meta/color}}&quot; |
| [[जनता दल (संयुक्त)]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ६
| [[मधुबनी लोकसभा मतदारसंघ|मधुबनी]]
| [[हुकूमदेव नारायण यादव]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ७
| [[झांझरपूर लोकसभा मतदारसंघ|झांझरपूर]]
| [[मंगनीलाल मंडल]]
| style=&quot;background-color: {{जनता दल (संयुक्त)/meta/color}}&quot; |
| [[जनता दल (संयुक्त)]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ८
| [[सुपॉल (लोकसभा मतदारसंघ)|सुपॉल]]
| [[विश्व मोहन कुमार]]
| style=&quot;background-color: {{जनता दल (संयुक्त)/meta/color}}&quot; |
| [[जनता दल (संयुक्त)]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ९
| [[अरारिया लोकसभा मतदारसंघ|अरारिया]]
| [[प्रदीप कुमार सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १०
| [[किशनगंज लोकसभा मतदारसंघ|किशनगंज]]
| [[मोह असरारुल हक|मोहम्मद अस्रारुल हक]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ११
| [[कटिहार लोकसभा मतदारसंघ|कटिहार]]
| [[निखिल कुमार चौधरी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १२
| [[पूर्णिया लोकसभा मतदारसंघ|पूर्णिया]]
| [[उदय सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १३
| [[माधेपुरा लोकसभा मतदारसंघ|माधेपुरा]]
| [[शरद यादव]]
| style=&quot;background-color: {{जनता दल (संयुक्त)/meta/color}}&quot; |
| [[जनता दल (संयुक्त)]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १४
| [[दरभंगा लोकसभा मतदारसंघ|दरभंगा]]
| [[किर्ती आझाद|किर्तीवर्धनसिंह आझाद]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १५
| [[मुझफ्फरपूर लोकसभा मतदारसंघ|मुझफ्फरपूर]]
| [[जयनारायणप्रसाद निषाद]]
| style=&quot;background-color: {{जनता दल (संयुक्त)/meta/color}}&quot; |
| [[जनता दल (संयुक्त)]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| १६
| [[वैशाली लोकसभा मतदारसंघ|वैशाली]]
| [[रघुवंश प्रसाद सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय जनता दल]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| १७
| [[गोपालगंज लोकसभा मतदारसंघ|गोपालगंज]]
| [[पुर्णमासी राम]]
| style=&quot;background-color: {{जनता दल (संयुक्त)/meta/color}}&quot; |
| [[जनता दल (संयुक्त)]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १८
| [[सिवान लोकसभा मतदारसंघ|सिवान]]
| [[ओम प्रकाश यादव]]
| style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[अपक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |१९
| rowspan=&quot;2&quot; |[[महाराजगंज (बिहार) लोकसभा मतदारसंघ|महाराजगंज]]
| [[उमा शंकर सिंह (भारतीय राजकारणी, जन्म १९४०)|उमा शंकर सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय जनता दल]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| २४ जानेवारी २०१३ रोजी निधन
|-
| [[प्रभूनाथ सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय जनता दल]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| ५ जून २०१३ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |२०
| rowspan=&quot;2&quot; |[[सारन लोकसभा मतदारसंघ|सारन]]
| [[लालु प्रसाद यादव]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय जनता दल]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| ३० सप्टेंबर २०१३ रोजी अपात्र (चारा घोटाळ्यात दोषी आढळून आले व चार वर्षांची सश्रम कारावासाची शिक्षा झाली)
|-
| colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;|''३० सप्टेंबर २०१३ — १८ मे २०१४ रिक्त (१८ मे २०१४ रोजी १५वी लोकसभा विसर्जित, त्यामुळे पोट-निवडणूकीची आवश्यकता नाही)''
|-
| २१
| [[हाजीपूर लोकसभा मतदारसंघ|हाजीपूर]]
| [[राम सुंदर दास]]
| style=&quot;background-color: {{जनता दल (संयुक्त)/meta/color}}&quot; |
| [[जनता दल (संयुक्त)]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| २२
| [[उजियारपूर लोकसभा मतदारसंघ|उजियारपूर]]
| [[अश्वमेध देवी]]
| style=&quot;background-color: {{जनता दल (संयुक्त)/meta/color}}&quot; |
| [[जनता दल (संयुक्त)]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| २३
| [[समस्तीपूर लोकसभा मतदारसंघ|समस्तीपूर]]
| [[महेश्वर हजारी]]
| style=&quot;background-color: {{जनता दल (संयुक्त)/meta/color}}&quot; |
| [[जनता दल (संयुक्त)]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २४
| [[बेगुसराई लोकसभा मतदारसंघ|बेगुसराई]]
| [[मोनझीर हसन]]
| style=&quot;background-color: {{जनता दल (संयुक्त)/meta/color}}&quot; |
| [[जनता दल (संयुक्त)]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| २५
| [[खगरिया लोकसभा मतदारसंघ|खगरिया]]
| [[दिनेश चंद्र यादव]]
| style=&quot;background-color: {{जनता दल (संयुक्त)/meta/color}}&quot; |
| [[जनता दल (संयुक्त)]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २६
| [[भागलपूर लोकसभा मतदारसंघ|भागलपूर]]
| [[सय्यद शाहनवाझ हुसेन]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |२७
| rowspan=&quot;2&quot; |[[बांका लोकसभा मतदारसंघ|बांका]]
| [[दिग्विजय सुरेंद्र सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[अपक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २४ जून २०१० रोजी निधन
|-
| [[पुतुल कुमारी]]
| style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[अपक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २४ नोव्हेंबर २०१० रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी
|-
| २८
| [[मुंगेर लोकसभा मतदारसंघ|मुंगेर]]
| [[ललन सिंह|राजीव रंजन (लल्लन सिंह)]]
| style=&quot;background-color: {{जनता दल (संयुक्त)/meta/color}}&quot; |
| [[जनता दल (संयुक्त)]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| २९
| [[नालंदा लोकसभा मतदारसंघ|नालंदा]]
| [[कौशलेंद्र कुमार]]
| style=&quot;background-color: {{जनता दल (संयुक्त)/meta/color}}&quot; |
| [[जनता दल (संयुक्त)]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ३०
| [[पटना साहिब लोकसभा मतदारसंघ|पटना साहिब]]
| [[शत्रुघ्न सिन्हा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ३१
| [[पाटलीपुत्र लोकसभा मतदारसंघ|पाटलीपुत्र]]
| [[रंजन प्रसाद यादव]]
| style=&quot;background-color: {{जनता दल (संयुक्त)/meta/color}}&quot; |
| [[जनता दल (संयुक्त)]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ३२
| [[अराह लोकसभा मतदारसंघ|अराह]]
| [[मीना सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{जनता दल (संयुक्त)/meta/color}}&quot; |
| [[जनता दल (संयुक्त)]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ३३
| [[बक्सर लोकसभा मतदारसंघ|बक्सर]]
| [[जगद नंद सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय जनता दल]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ३४
| [[सासाराम लोकसभा मतदारसंघ|सासाराम]]
| [[मीरा कुमार]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ३५
| [[काराकट लोकसभा मतदारसंघ|काराकट]]
| [[महाबली सिंग]]
| style=&quot;background-color: {{जनता दल (संयुक्त)/meta/color}}&quot; |
| [[जनता दल (संयुक्त)]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |३६
| rowspan=&quot;2&quot; |[[जहानाबाद लोकसभा मतदारसंघ|जहानाबाद]]
| [[जगदीश शर्मा]]
| style=&quot;background-color: {{जनता दल (संयुक्त)/meta/color}}&quot; |
| [[जनता दल (संयुक्त)]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३० सप्टेंबर २०१३ रोजी अपात्र (चारा घोटाळ्यात दोषी आढळून आले व चार वर्षांची सश्रम कारावासाची शिक्षा झाली)
|-
| colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;|''३० सप्टेंबर २०१३ — १८ मे २०१४ रिक्त (१८ मे २०१४ रोजी १५वी लोकसभा विसर्जित, त्यामुळे पोट-निवडणूकीची आवश्यकता नाही)''
|-
| ३७
| [[औरंगाबाद (बिहार) लोकसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद]]
| [[सुशील कुमार सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{जनता दल (संयुक्त)/meta/color}}&quot; |
| [[जनता दल (संयुक्त)]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ३८
| [[गया लोकसभा मतदारसंघ|गया]]
| [[हरी मांझी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ३९
| [[नवदा लोकसभा मतदारसंघ|नवदा]]
| [[भोला सिंह (बिहार राजकारणी)|भोला सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ४०
| [[जमुई लोकसभा मतदारसंघ|जमुई]]
| [[भूदेव चौधरी]]
| style=&quot;background-color: {{जनता दल (संयुक्त)/meta/color}}&quot; |
| [[जनता दल (संयुक्त)]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|}

===चंदिगढ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[चंदिगढ|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''चंदिगढ'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[चंदिगढ लोकसभा मतदारसंघ|चंदिगढ]] 
| [[पवनकुमार बन्सल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|}
===छत्तीसगढ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[छत्तीसगढ|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''छत्तीसगढ'''&lt;/span&gt;]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |१
| rowspan=&quot;2&quot; |[[सरगुजा लोकसभा मतदारसंघ|सरगुजा]]
| [[मुरारीलाल सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ४ डिसेंबर २०१३ रोजी निधन
|-
| colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;|''४ डिसेंबर २०१३ — १८ मे २०१४ रिक्त (१८ मे २०१४ रोजी १५वी लोकसभा विसर्जित, त्यामुळे पोट-निवडणूकीची आवश्यकता नाही)''
|-
| २
| [[रायगढ लोकसभा मतदारसंघ|रायगढ]]
| [[विष्णुदेव साई]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ३
| [[जंजगिर लोकसभा मतदारसंघ|जंजगिर-चम्पा]]
| [[कमला पाटले]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ४
| [[कोर्बा लोकसभा मतदारसंघ|कोर्बा]]
| [[चरणदास महंत]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |५
| rowspan=&quot;2&quot; |[[बिलासपूर लोकसभा मतदारसंघ|बिलासपूर]]
| [[दिलिपसिंह जुदेव]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १४ ऑगस्ट २०१३ रोजी निधन
|-
| colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;|''१४ ऑगस्ट २०१३ — १८ मे २०१४ रिक्त (१८ मे २०१४ रोजी १५वी लोकसभा विसर्जित, त्यामुळे पोट-निवडणूकीची आवश्यकता नाही)''
|-
| ६
| [[राजनांदगांव लोकसभा मतदारसंघ|राजनांदगांव]]
| [[मधुसुदन यादव]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ७
| [[दुर्ग लोकसभा मतदारसंघ|दुर्ग]]
| [[सरोज पांडे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ८
| [[रायपूर लोकसभा मतदारसंघ|रायपूर]]
| [[रमेश बैस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ९
| [[महासमुंद लोकसभा मतदारसंघ|महासमुंद]]
| [[चंदुलाल साहू]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |१०
| rowspan=&quot;2&quot; |[[बस्तर लोकसभा मतदारसंघ|बस्तर]]
| [[बलीराम कश्यप]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १० मार्च २०११ रोजी निधन
|-
| [[दिनेश कश्यप|दिनेश बलीराम कश्यप]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १३ मे २०११ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी
|-
| ११
| [[कांकेर लोकसभा मतदारसंघ|कांकेर]]
| [[सोहन पोताई]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|}

===दादरा आणि नगर हवेली===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[दादरा आणि नगर हवेली|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''दादरा आणि नगर हवेली'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[दादरा आणि नगर हवेली लोकसभा मतदारसंघ|दादरा आणि नगर हवेली]] 
| [[नटूभाई गोमानभाई पटेल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|}
===दमण आणि दीव===
 
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[दमण आणि दीव|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''दमण आणि दीव'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[दमण आणि दीव लोकसभा मतदारसंघ|दमण आणि दीव]] 
| [[लालूभाई पटेल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|}
===गोवा===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[गोवा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''गोवा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[उत्तर गोवा लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर गोवा]]
| [[श्रीपाद येस्सो नाईक]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| २
| [[दक्षिण गोवा लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण गोवा]]
| [[फ्रान्सिस्को सार्डिन्हा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|}
===गुजरात===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[गुजरात|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''गुजरात'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[कच्छ लोकसभा मतदारसंघ|कच्छ]]
| [[पूनमबेन वेलजीभाई जाट]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |२
| rowspan=&quot;2&quot; |[[बनासकांठा लोकसभा मतदारसंघ|बनासकांठा]]
| [[मुकेशकुमार भैरवदानजी गढवी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| १ मार्च २०१३ रोजी निधन
|-
| [[हरीभाई पार्थीभाई चौधरी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जून २०१३ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी
|-
| ३
| [[पाटण लोकसभा मतदारसंघ|पाटण]]
| [[जगदीश ठाकोर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| ४
| [[महेसाणा लोकसभा मतदारसंघ|महेसाणा]]
| [[जयश्रीबेन कनुभाई पटेल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ५
| [[साबरकांठा लोकसभा मतदारसंघ|साबरकांठा]]
| [[महेंद्रसिंह चौहाण]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ६
| [[गांधीनगर लोकसभा मतदारसंघ|गांधीनगर]]
| [[लालकृष्ण आडवाणी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ७
| [[अहमदाबाद पूर्व लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व अहमदाबाद]]
| [[हरिन पाठक]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ८
| [[अहमदाबाद पश्चिम लोकसभा मतदारसंघ|पश्चिम अहमदाबाद]]
| [[किरीटभाई प्रेमजीभाई सोलंकी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ९
| [[सुरेंद्रनगर लोकसभा मतदारसंघ|सुरेंद्रनगर]]
| [[सोमाभाई गांडालाल कोळी पटेल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| १०
| [[राजकोट लोकसभा मतदारसंघ|राजकोट]]
| [[कुवरजीभाई मोहनभाई बावळिया]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |११
| rowspan=&quot;2&quot; |[[पोरबंदर लोकसभा मतदारसंघ|पोरबंदर]]
| [[विठ्ठलभाई हंसराजभाई राडदिया]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| ३ जानेवारी २०१३ रोजी राजीनामा ([[गुजरात विधानसभा|गुजरात विधानसभेत]] निवडून गेले)
|-
| [[विठ्ठलभाई हंसराजभाई राडदिया]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जून २०१३ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी (गुजरात विधानसभेत आमदारकीचा राजीनामा देऊन भाजप उमेदवार म्हणून पुन्हा निवडून आले)
|-
| १२
| [[जामनगर लोकसभा मतदारसंघ|जामनगर]]
| [[विक्रमभाई अर्जनभाई मादम आहिर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| १३
| [[जुनागढ लोकसभा मतदारसंघ|जुनागढ]]
| [[दिनुभाई बोघाभाई सोळंकी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १४
| [[अमरेली लोकसभा मतदारसंघ|अमरेली]]
| [[नारणभाई काछडिया]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १५
| [[भावनगर लोकसभा मतदारसंघ|भावनगर]]
| [[राजेंद्रसिंह घनश्यामसिंह राणा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| १६
| [[आणंद लोकसभा मतदारसंघ|आणंद]]
| [[भरतभाई माधवसिंह सोळंकी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| १७
| [[खेडा लोकसभा मतदारसंघ|खेडा]]
| [[दिनशा पटेल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| १८
| [[पंचमहाल लोकसभा मतदारसंघ|पंचमहाल]]
| [[प्रभातसिंह प्रतापसिंह चौहाण]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १९
| [[दाहोद लोकसभा मतदारसंघ|दाहोद]]
| [[प्रभा किशोर तावियाड]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| २०
| [[वडोदरा लोकसभा मतदारसंघ|वडोदरा]]
| [[बाळकृष्ण खंडेराव शुक्ला]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २१
| [[छोटा उदेपूर लोकसभा मतदारसंघ|छोटा उदेपूर]]
| [[रामसिंगभाई पातलभाई राठवा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २२
| [[भरुच लोकसभा मतदारसंघ|भरुच]]
| [[मनसुखभाई धनजीभाई वसावा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २३
| [[बारडोली लोकसभा मतदारसंघ|बारडोली]]
| [[तुषारभाई अमरसिंहभाई चौधरी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| २४
| [[सुरत लोकसभा मतदारसंघ|सुरत]]
| [[दर्शना विक्रम जरदोश]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| २५
| [[नवसारी लोकसभा मतदारसंघ|नवसारी]]
| [[चंद्रकांत रघुनाथ पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| २६
| [[वलसाड लोकसभा मतदारसंघ|वलसाड]]
| [[किशनभाई वेस्ताभाई पटेल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|}

===हरियाणा===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[हरियाणा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''हरियाणा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |१
| rowspan=&quot;2&quot; |[[अंबाला लोकसभा मतदारसंघ|अंबाला]]
| [[शैलजा कुमारी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| १० एप्रिल २०१४ रोजी राजीनामा ([[राज्यसभा|राज्यसभेवर]] निवडून गेल्या)
|-
| colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;|''१० एप्रिल २०१४ — १८ मे २०१४ रिक्त (१८ मे २०१४ रोजी १५वी लोकसभा विसर्जित, त्यामुळे पोट-निवडणूकीची आवश्यकता नाही)''
|-
| २
| [[कुरुक्षेत्र लोकसभा मतदारसंघ|कुरुक्षेत्र]]
| [[नवीन जिंदल|नवीन ओमप्रकाश जिंदल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| ३
| [[सिरसा लोकसभा मतदारसंघ|सिरसा]]
| [[अशोक तनवर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |४
| rowspan=&quot;2&quot; |[[हिसार लोकसभा मतदारसंघ|हिसार]]
| [[भजनलाल]]
| style=&quot;background-color: {{हरियाणा जनहित पक्ष (भजन लाल)/meta/color}}&quot; |
| [[हरियाणा जनहित पक्ष (भजन लाल)]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| ३ जून २०११ रोजी निधन
|-
| [[कुलदीप बिष्णोई]]
| style=&quot;background-color: {{हरियाणा जनहित पक्ष (भजन लाल)/meta/color}}&quot; |
| [[हरियाणा जनहित पक्ष (भजन लाल)]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| १७ ऑक्टोबर २०११ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी
|-
| ५
| [[कर्नाल लोकसभा मतदारसंघ|कर्नाल]]
| [[अरविंद कुमार शर्मा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| ६
| [[सोनीपत लोकसभा मतदारसंघ|सोनीपत]]
| [[जितेंद्र सिंह मलिक]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| ७
| [[रोहतक लोकसभा मतदारसंघ|रोहतक]]
| [[दिपेंदर सिंग हूडा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| ८
| [[भिवानी-महेंद्रगढ लोकसभा मतदारसंघ|भिवानी-महेंद्रगढ]]
| [[श्रुती चौधरी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| ९
| [[गुडगांव लोकसभा मतदारसंघ|गुडगांव]]
| [[इंदरजीतसिंग राव]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| १०
| [[फरीदाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फरिदाबाद]]
| [[अवतार सिंग भडाना]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|}

===हिमाचल प्रदेश===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[हिमाचल प्रदेश|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''हिमाचल प्रदेश'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[कांगरा लोकसभा मतदारसंघ|कांगरा]]
| [[राजन सुशांत]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |२
| rowspan=&quot;2&quot; |[[मंडी लोकसभा मतदारसंघ|मंडी]]
| [[वीरभद्र सिंग]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| १ जानेवारी २०१३ रोजी राजीनामा ([[हिमाचल प्रदेशचे मुख्यमंत्री|हिमाचल प्रदेशच्या मुख्यमंत्रीपदावर]] निवड)
|-
| [[प्रतिभा सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| ३० जून २०१३ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी
|-
| ३
| [[हमीरपूर लोकसभा मतदारसंघ|हमीरपूर]]
| [[अनुराग ठाकूर|अनुराग प्रेमसिंग ठाकूर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ४
| [[शिमला लोकसभा मतदारसंघ|शिमला]]
| [[विरेंदर कश्यप]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|}

===जम्मू आणि काश्मीर===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[जम्मू आणि काश्मीर (केंद्रशासित प्रदेश)|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''जम्मू आणि काश्मीर'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[बारामुल्ला लोकसभा मतदारसंघ|बारामुल्ला]]
| [[शरिफुद्दिन शारीक]]
| style=&quot;background-color: {{जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स/meta/color}}&quot; |
| [[जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| २
| [[श्रीनगर लोकसभा मतदारसंघ|श्रीनगर]]
| [[फारुख अब्दुल्ला]]
| style=&quot;background-color: {{जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स/meta/color}}&quot; |
| [[जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| ३
| [[अनंतनाग लोकसभा मतदारसंघ|अनंतनाग]]
| [[मिर्झा मेहबूब बेग]]
| style=&quot;background-color: {{जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स/meta/color}}&quot; |
| [[जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| ४
| [[लडाख लोकसभा मतदारसंघ|लद्दाख]]
| [[हाजी गुलाम हसन खान]]
| style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[अपक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| 
|-
| ५
| [[उधमपूर लोकसभा मतदारसंघ|उधमपूर]]
| [[चौधरी लाल सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| ६
| [[जम्मू लोकसभा मतदारसंघ|जम्मू]]
| [[मदनलाल शर्मा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|}
===झारखंड===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[झारखंड|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''झारखंड'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[राजमहल लोकसभा मतदारसंघ|राजमहल]]
| [[देवीधन बेसरा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २
| [[डुमका लोकसभा मतदारसंघ|डुमका]]
| [[शिबू सोरेन]]
| style=&quot;background-color: {{झारखंड मुक्ति मोर्चा/meta/color}}&quot; |
| [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ३
| [[गोड्डा लोकसभा मतदारसंघ|गोड्डा]]
| [[निशिकांत दुबे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ४
| [[चत्रा लोकसभा मतदारसंघ|चत्रा]]
| [[इंदर सिंग नामधारी]]
| style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[अपक्ष]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| ५
| [[कोडर्मा लोकसभा मतदारसंघ|कोडर्मा]]
| [[बाबुलाल मरांडी]]
| style=&quot;background-color: {{झारखंड विकास मोर्चा (प्रजातांत्रिक)/meta/color}}&quot; |
| [[झारखंड विकास मोर्चा (प्रजातांत्रिक)]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|  
|-
| ६
| [[गिरिडीह लोकसभा मतदारसंघ|गिरिडीह]]
| [[रवींद्र कुमार पांडे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ७
| [[धनबाद लोकसभा मतदारसंघ|धनबाद]]
| [[पशुपती नाथ सिंग]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ८
| [[रांची लोकसभा मतदारसंघ|रांची]]
| [[सुबोध कांत सहाय]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |९
| rowspan=&quot;2&quot; |[[जमशेदपूर लोकसभा मतदारसंघ|जमशेदपूर]]
| [[अर्जुन मुंडा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २६ फेब्रुवारी २०११ रोजी राजीनामा ([[झारखंडचे मुख्यमंत्री|झारखंडच्या मुख्यमंत्री]]पदावर निवड)
|-
| [[अजॉय कुमार]]
| style=&quot;background-color: {{झारखंड विकास मोर्चा (प्रजातांत्रिक)/meta/color}}&quot; |
| [[झारखंड विकास मोर्चा (प्रजातांत्रिक)]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| ४ जुलै २०११ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी
|-
| १०
| [[सिंगभूम लोकसभा मतदारसंघ|सिंगभूम]]
| [[मधु कोडा]]
| style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[अपक्ष]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| ११
| [[खुंटी लोकसभा मतदारसंघ|खुंटी]]
| [[करिया मुंडा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १२
| [[लोहारडागा लोकसभा मतदारसंघ|लोहरदग्गा]]
| [[सुदर्शन भगत]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १३
| [[पलामौ लोकसभा मतदारसंघ|पलामू]]
| [[कामेश्वर बैठा]]
| style=&quot;background-color: {{झारखंड मुक्ति मोर्चा/meta/color}}&quot; |
| [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| १४
| [[हझारीबाग लोकसभा मतदारसंघ|हझारीबाग]]
| [[यशवंत सिन्हा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|}

===कर्नाटक===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[कर्नाटक|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''कर्नाटक'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[चिक्कोडी लोकसभा मतदारसंघ|चिक्कोडी]]
| [[रामेश्वर विश्वनाथ कट्टी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| २
| [[बेळगांव लोकसभा मतदारसंघ|बेळगांव]]
| [[सुरेश अंगडी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ३
| [[बागलकोट लोकसभा मतदारसंघ|बागलकोट]]
| [[पी.सी. गड्डीगौडार|ॲड. पर्वतगौडा चंदनगौडा गड्डीगौडार]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ४
| [[विजापूर लोकसभा मतदारसंघ|विजापूर]]
| [[रमेश जिगाजीनागी|रमेश चंदप्पा जिगाजीनागी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ५
| [[गुलबर्गा लोकसभा मतदारसंघ|गुलबर्गा]]
| [[मल्लिकार्जुन खरगे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| ६
| [[रायचूर लोकसभा मतदारसंघ|रायचूर]]
| [[सन्ना पकिरप्पा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ७
| [[बीदर लोकसभा मतदारसंघ|बीदर]]
| [[एन. धरम सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| ८
| [[कोप्पळ लोकसभा मतदारसंघ|कोप्पळ]]
| [[शिवरामगौडा शिवनगौडा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ९
| [[बेळ्ळारी लोकसभा मतदारसंघ|बेळ्ळारी]]
| [[जे. शांता]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १०
| [[हावेरी लोकसभा मतदारसंघ|हावेरी]]
| [[शिवकुमार चनबसप्पा उदासी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ११
| [[धारवाड लोकसभा मतदारसंघ|धारवाड]]
| [[प्रल्हाद जोशी|प्रल्हाद व्येंकटेश जोशी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| १२
| [[उत्तर कन्नड लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर कन्नड]]
| [[अनंत कुमार हेगडे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १३
| [[दावणगेरे लोकसभा मतदारसंघ|दावणगेरे]]
| [[जी.एम. सिद्देश्वर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १४
| [[शिमोगा लोकसभा मतदारसंघ|शिमोगा]]
| [[बी.वाय. राघवेन्द्र|बुक्कणेरे येडियुरप्पा राघवेंद्र]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |१५
| rowspan=&quot;2&quot; |[[उडुपी चिकमगळूर लोकसभा मतदारसंघ|उडुपी चिकमगळूर]]
| [[सदानंद गौडा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २९ डिसेंबर २०११ रोजी राजीनामा ([[कर्नाटकचे मुख्यमंत्री|कर्नाटकच्या मुख्यमंत्रीपदावर]] निवड)
|-
| [[के. जयप्रकाश हेगडे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| २१ मार्च २०१२ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी
|-
| १६
| [[हासन लोकसभा मतदारसंघ|हासन]]
| [[एच.डी. देवे गौडा|हरदनहळ्ळी दोड्डेगौडा देवेगौडा]]
| style=&quot;background-color: {{जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)/meta/color}}&quot; |
| [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| 
|-
| १७
| [[दक्षिण कन्नड लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण कन्नड]]
| [[नलिन कुमार कटील]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| १८
| [[चित्रदुर्ग लोकसभा मतदारसंघ|चित्रदुर्ग]]
| [[जनार्दन स्वामी (भारतीय राजकारणी)|जनार्दन स्वामी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| १९
| [[तुमकुर लोकसभा मतदारसंघ|तुमकुर]]
| [[जी.एस. बसवराज]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |२०
| rowspan=&quot;2&quot; |[[मंड्या लोकसभा मतदारसंघ|मंड्या]]
| [[एन. चालुवराय स्वामी]]
| style=&quot;background-color: {{जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)/meta/color}}&quot; |
| [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २१ मे २०१३ रोजी राजीनामा ([[कर्नाटक विधानसभा|कर्नाटक विधानसभेवर]] निवडून गेले)
|-
| [[रम्या (अभिनेत्री)|रम्या दिव्या स्पंदन]]
| style=&quot;background-color: {{जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)/meta/color}}&quot; |
| [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २४ ऑगस्ट २०१३ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी
|-
| २१
| [[मैसुरू लोकसभा मतदारसंघ|मैसुरू]]
| [[अडागुर एच. विश्वनाथ]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| २२
| [[चामराजनगर लोकसभा मतदारसंघ|चामराजनगर]]
| [[आर. ध्रुवनारायण|रंगास्वामी ध्रुवनारायण]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |२३
| rowspan=&quot;2&quot; |[[बंगळूर ग्रामीण लोकसभा मतदारसंघ|बंगळूर ग्रामीण]]
| [[एच.डी. कुमारस्वामी|हरदनहळ्ळी देवेगौडा कुमारस्वामी]]
| style=&quot;background-color: {{जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)/meta/color}}&quot; |
| [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २१ मे २०१३ रोजी राजीनामा ([[कर्नाटक विधानसभा|कर्नाटक विधानसभेवर]] निवडून गेले)
|-
| [[डी.के. सुरेश]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| २४ ऑगस्ट २०१३ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी
|-
| २४
| [[बंगळूर उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर बंगळूर]]
| [[डी.बी. चंद्रे गौडा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| २५
| [[बंगळूर मध्य लोकसभा मतदारसंघ|मध्य बंगळूर]]
| [[पी.सी. मोहन|पी. चिक्कामुनी मोहन]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २६
| [[बंगळूर दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण बंगळूर]]
| [[अनंत कुमार]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २७
| [[चिकबळ्ळापूर लोकसभा मतदारसंघ|चिकबळ्ळापूर]]
| [[एम. वीरप्पा मोइली]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| २८
| [[कोलार लोकसभा मतदारसंघ|कोलार]]
| [[के.एच. मुनियप्पा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|}

===केरळ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[केरळ|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''केरळ'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[कासारगोड लोकसभा मतदारसंघ|कासरगोड]]
| [[पी. करुणाकरन]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]
| style=&quot;background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}&quot; |
| [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]]
|
|-
| २
| [[कण्णुर लोकसभा मतदारसंघ|कण्णुर]]
| [[के. सुधाकरन|ॲड. कुंभकुडी रमुन्नी सुधाकरन]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ३
| [[वटकरा लोकसभा मतदारसंघ|वटकरा]]
| [[मुलापल्ली रामचंद्रन]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ४
| [[वायनाड लोकसभा मतदारसंघ|वायनाड]]
| [[एम.आय. शानवास]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ५
| [[कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ|कोळिकोड]]
| [[एम.के. राघवन]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ६
| [[मलप्पुरम लोकसभा मतदारसंघ|मलप्पुरम]]
| [[ई. अहमद|एडाप्पकत अहमद]]
| style=&quot;background-color: {{इंडियन युनियन मुस्लिम लीग/meta/color}}&quot; |
| [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ७
| [[पोन्नानी लोकसभा मतदारसंघ|पोन्नानी]]
| [[ई.टी. मुहम्मद बशीर]]
| style=&quot;background-color: {{इंडियन युनियन मुस्लिम लीग/meta/color}}&quot; |
| [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ८
| [[पलक्कड लोकसभा मतदारसंघ|पलक्कड]]
| [[एम.बी. राजेश]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]
| style=&quot;background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}&quot; |
| [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]]
|
|-
| ९
| [[अलातुर लोकसभा मतदारसंघ|अलातुर]]
| [[पी.के. बिजू]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]
| style=&quot;background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}&quot; |
| [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]]
|
|-
| १०
| [[त्रिशूर लोकसभा मतदारसंघ|त्रिशूर]]
| [[पी.सी. चाको]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| ११
| [[चलाकुडी लोकसभा मतदारसंघ|चलाकुडी]]
| [[के.पी. धनापालन]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| १२
| [[एर्नाकुलम लोकसभा मतदारसंघ|एर्नाकुलम]]
| [[के.व्ही. थॉमस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| १३
| [[इडुक्की लोकसभा मतदारसंघ|इडुक्की]]
| [[पी.टी थॉमस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| १४
| [[कोट्टायम लोकसभा मतदारसंघ|कोट्टायम]]
| [[जोस के. मणी]]
| style=&quot;background-color: {{केरळ काँग्रेस (मणी)/meta/color}}&quot; |
| [[केरळ काँग्रेस (मणी)]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| १५
| [[अलप्पुळा लोकसभा मतदारसंघ|अलप्पुळा]]
| [[के.सी. वेणूगोपाल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| १६
| [[मावेलीकरा लोकसभा मतदारसंघ|मावेलीकरा]]
| [[कोडीकुन्निल सुरेश|ॲड. सुरेश कुंजन कोडीकुन्निल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| १७
| [[पतनमतिट्टा लोकसभा मतदारसंघ|पतनमतिट्टा]]
| [[अँटो अँटनी|ॲड. अँटो कुरुविल्ला अँटनी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| १८
| [[कोल्लम लोकसभा मतदारसंघ|कोल्लम]]
| [[एन. पीथंबरा कुरुप]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| १९
| [[अट्टिंगल लोकसभा मतदारसंघ|अट्टिंगल]]
| [[ए. संपत|अनिरुधन संपत]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]
| style=&quot;background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}&quot; |
| [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]]
|
|-
| २०
| [[तिरुवनंतपुरम लोकसभा मतदारसंघ|तिरुवनंतपुरम]]
| [[शशी थरूर|डॉ. शशी चंद्रशेखर थरूर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|}

===लक्षद्वीप===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[लक्षद्वीप|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''लक्षद्वीप'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[लक्षद्वीप लोकसभा मतदारसंघ|लक्षद्वीप]]
| [[मोहम्मद हम्दुल्ला सईद]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|}
===मध्य प्रदेश===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[मध्य प्रदेश|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''मध्य प्रदेश'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[मोरेना लोकसभा मतदारसंघ|मोरेना]]
| [[नरेंद्र सिंह तोमर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| २
| [[भिंड लोकसभा मतदारसंघ|भिंड]]
| [[अशोक छविराम अरगल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |३
| rowspan=&quot;2&quot; |[[ग्वाल्हेर लोकसभा मतदारसंघ|ग्वाल्हेर]]
| [[यशोधराराजे शिंदे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १९ डिसेंबर २०१३ रोजी राजीनामा ([[मध्य प्रदेश विधानसभा|मध्य प्रदेश विधानसभेवर]] निवडून गेल्या)
|-
| colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;|''१९ डिसेंबर २०१३ — १८ मे २०१४ रिक्त (१८ मे २०१४ रोजी १५वी लोकसभा विसर्जित, त्यामुळे पोट-निवडणूकीची आवश्यकता नाही)''
|-
| ४
| [[गुना लोकसभा मतदारसंघ|गुना]]
| [[ज्योतिरादित्य शिंदे|महाराज ज्योतिरादित्य माधवराव शिंदे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |५
| rowspan=&quot;2&quot; |[[सागर लोकसभा मतदारसंघ|सागर]]
| [[भूपेंद्र सिंह (भारतीय राजकारणी, जन्म १९६०)|भूपेंद्र सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १९ डिसेंबर २०१३ रोजी राजीनामा ([[मध्य प्रदेश विधानसभा|मध्य प्रदेश विधानसभेवर]] निवडून गेल्या)
|-
| colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;|''१९ डिसेंबर २०१३ — १८ मे २०१४ रिक्त (१८ मे २०१४ रोजी १५वी लोकसभा विसर्जित, त्यामुळे पोट-निवडणूकीची आवश्यकता नाही)''
|-
| ६
| [[तिकमगढ लोकसभा मतदारसंघ|तिकमगढ]]
| [[वीरेंद्र कुमार खटीक|डॉ. वीरेंद्र कुमार खटीक]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ७
| [[दामोह लोकसभा मतदारसंघ|दामोह]]
| [[शिवराज सिंह लोधी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ८
| [[खजुराहो लोकसभा मतदारसंघ|खजुराहो]]
| [[जीतेंद्र सिंह बुंदेला]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ९
| [[सतना लोकसभा मतदारसंघ|सतना]]
| [[गणेश सिंह|गणेश कमलभान सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १०
| [[रेवा लोकसभा मतदारसंघ|रेवा]]
| [[देवराज सिंह पटेल]]
| style=&quot;background-color: {{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[बहुजन समाज पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| ११
| [[सिधी लोकसभा मतदारसंघ|सिधी]]
| [[गोविंद प्रसाद मिश्रा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १२
| [[शाहडोल लोकसभा मतदारसंघ|शाहडोल]]
| [[राजेश नंदिनी सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| १३
| [[जबलपूर लोकसभा मतदारसंघ|जबलपूर]]
| [[राकेश सिंग]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १४
| [[मंडला लोकसभा मतदारसंघ|मंडला]]
| [[बसोरी सिंह मसराम]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |१५
| rowspan=&quot;2&quot; |[[बालाघाट लोकसभा मतदारसंघ|बालाघाट]]
| [[के.डी. देशमुख]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १२ डिसेंबर २०१३ रोजी राजीनामा ([[मध्य प्रदेश विधानसभा|मध्य प्रदेश विधानसभेवर]] निवडून गेले)
|-
| colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;|''१२ डिसेंबर २०१३ — १८ मे २०१४ रिक्त (१८ मे २०१४ रोजी १५वी लोकसभा विसर्जित, त्यामुळे पोट-निवडणूकीची आवश्यकता नाही)''
|-
| १६
| [[छिंदवाडा लोकसभा मतदारसंघ|छिंदवाडा]]
| [[कमल नाथ]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |१७
| rowspan=&quot;2&quot; |[[होशंगाबाद लोकसभा मतदारसंघ|होशंगाबाद]]
| [[उदय प्रताप सिंह (मध्य प्रदेश राजकारणी)|उदय प्रताप सिंह इंदोलिया]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| १० डिसेंबर २०१३ रोजी राजीनामा (भारतीय जनता पक्षात प्रवेश)
|-
| colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;|''१० डिसेंबर २०१३ — १८ मे २०१४ रिक्त (१८ मे २०१४ रोजी १५वी लोकसभा विसर्जित, त्यामुळे पोट-निवडणूकीची आवश्यकता नाही)''
|-
| १८
| [[विदिशा लोकसभा मतदारसंघ|विदिशा]]
| [[सुषमा स्वराज|सुषमा स्वराज कौशल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| १९
| [[भोपाळ लोकसभा मतदारसंघ|भोपाळ]]
| [[कैलाश चंद्र जोशी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| २०
| [[राजगढ लोकसभा मतदारसंघ|राजगढ]]
| [[नारायणसिंह अंबलाबे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| २१
| [[देवास लोकसभा मतदारसंघ|देवास]]
| [[सज्जन सिंह वर्मा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| २२
| [[उज्जैन लोकसभा मतदारसंघ|उज्जैन]]
| [[प्रेमचंद गुड्डू]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| २३
| [[मंदसौर लोकसभा मतदारसंघ|मंदसौर]]
| [[मीनाक्षी नटराजन]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| २४
| [[रतलाम लोकसभा मतदारसंघ|रतलाम]]
| [[कांतीलाल भुरिया]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| २५
| [[धार लोकसभा मतदारसंघ|धार]]
| [[गजेंद्रसिंह राजूखेडी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| २६
| [[इंदूर लोकसभा मतदारसंघ|इंदूर]]
| [[सुमित्रा महाजन]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| २७
| [[खरगोन लोकसभा मतदारसंघ|खरगोन]]
| [[माखनसिंह सोळंकी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| २८
| [[खंडवा लोकसभा मतदारसंघ|खंडवा]]
| [[अरुण सुभाषचंद्र यादव]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| २९
| [[बेतुल लोकसभा मतदारसंघ|बेतुल]]
| [[ज्योती धुर्वे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|}

===महाराष्ट्र===
{| class=&quot;wikitable sortable sticky-header&quot;  
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[महाराष्ट्र|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''महाराष्ट्र'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[नंदुरबार लोकसभा मतदारसंघ|नंदुरबार]]
| [[माणिकराव होदल्या गावित]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| २
| [[धुळे लोकसभा मतदारसंघ|धुळे]]
| [[प्रताप नारायण सोनवणे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ३
| [[जळगाव लोकसभा मतदारसंघ|जळगाव]]
| [[ए.टी. नाना पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ४
| [[रावेर लोकसभा मतदारसंघ|रावेर]]
| [[हरीभाऊ माधव जावळे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ५
| [[बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ|बुलढाणा]]
| [[प्रतापराव गणपतराव जाधव]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ६
| [[अकोला लोकसभा मतदारसंघ|अकोला]]
| [[संजय शामराव धोत्रे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ७
| [[अमरावती लोकसभा मतदारसंघ|अमरावती]]
| [[आनंदराव विठोबा अडसूळ]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ८
| [[वर्धा लोकसभा मतदारसंघ|वर्धा]]
| [[दत्ता मेघे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ९
| [[रामटेक लोकसभा मतदारसंघ|रामटेक]]
| [[मुकुल वासनिक]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| १०
| [[नागपूर लोकसभा मतदारसंघ|नागपूर]]
| [[विलास बाबुराव मुत्तेमवार]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| ११
| [[भंडारा-गोंदिया लोकसभा मतदारसंघ|भंडारा-गोंदिया]]
| [[प्रफुल्ल पटेल]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| १२
| [[गडचिरोली-चिमूर लोकसभा मतदारसंघ|गडचिरोली-चिमूर]]
| [[मारोतराव सैनुजी कोवासे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| १३
| [[चंद्रपूर लोकसभा मतदारसंघ|चंद्रपूर]]
| [[हंसराज गंगाराम अहिर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १४
| [[यवतमाळ-वाशिम लोकसभा मतदारसंघ|यवतमाळ-वाशिम]]
| [[भावना पुंडलिकराव गवळी]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| १५
| [[हिंगोली लोकसभा मतदारसंघ|हिंगोली]]
| [[सुभाष बापुराव वानखेडे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १६
| [[नांदेड लोकसभा मतदारसंघ|नांदेड]]
| [[भास्करराव खतगावकर पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| १७
| [[परभणी लोकसभा मतदारसंघ|परभणी]]
| [[गणेश दुधगांवकर]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १८
| [[जालना लोकसभा मतदारसंघ|जालना]]
| [[रावसाहेब दादाराव दानवेपाटील]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १९
| [[औरंगाबाद लोकसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद]]
| [[चंद्रकांत भाऊराव खैरे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| २०
| [[दिंडोरी लोकसभा मतदारसंघ|दिंडोरी]]
| [[हरीशचंद्र देवराम चव्हाण]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २१
| [[नाशिक लोकसभा मतदारसंघ|नाशिक]]
| [[समीर भुजबळ]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| २२
| [[पालघर लोकसभा मतदारसंघ|पालघर]]
| [[बलिराम सुकुर जाधव]]
| style=&quot;background-color: {{बहुजन विकास आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[बहुजन विकास आघाडी]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| २३
| [[भिवंडी लोकसभा मतदारसंघ|भिवंडी]]
| [[सुरेश काशीनाथ तावरे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |२४
| rowspan=&quot;2&quot; |[[कल्याण लोकसभा मतदारसंघ|कल्याण]]
| [[आनंद प्रकाश परांजपे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १ मार्च २०१४ रोजी राजीनामा (राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षात प्रवेश)
|-
| colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;|''१ मार्च २०१४ — १८ मे २०१४ रिक्त (१८ मे २०१४ रोजी १५वी लोकसभा विसर्जित, त्यामुळे पोट-निवडणूकीची आवश्यकता नाही)''
|-
| २५
| [[ठाणे लोकसभा मतदारसंघ|ठाणे]]
| [[संजीव गणेश नाईक]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| २६
| [[मुंबई उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर मुंबई]]
| [[संजय ब्रिजकिशोरलाल निरुपम]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| २७
| [[मुंबई वायव्य लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर-पश्चिम मुंबई]]
| [[गुरुदास कामत]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| २८
| [[मुंबई ईशान्य लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर-पूर्व मुंबई]]
| [[संजय दिना पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| २९
| [[मुंबई उत्तर मध्य लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर-मध्य मुंबई]]
| [[प्रिया सुनील दत्त]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ३०
| [[मुंबई दक्षिण मध्य लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण-मध्य मुंबई]]
| [[एकनाथ महादेव गायकवाड]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| ३१
| [[मुंबई दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण मुंबई]]
| [[मिलिंद मुरली देवडा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| ३२
| [[रायगड लोकसभा मतदारसंघ|रायगड]]
| [[अनंत गंगाराम गीते]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ३३
| [[मावळ लोकसभा मतदारसंघ|मावळ]]
| [[गजानन बाबर]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ३४
| [[पुणे लोकसभा मतदारसंघ|पुणे]]
| [[सुरेश कलमाडी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|   
|-
| ३५
| [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]]
| [[सुप्रिया सुळे|सुप्रिया सदानंद सुळे]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ३६
| [[शिरुर लोकसभा मतदारसंघ|शिरुर]]
| [[शिवाजी अढळराव पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ३७
| [[अहमदनगर लोकसभा मतदारसंघ|अहमदनगर]]
| [[दिलीपकुमार मनसुखलाल गांधी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ३८
| [[शिर्डी लोकसभा मतदारसंघ|शिर्डी]]
| [[भाऊसाहेब राजाराम वाकचौरे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ३९
| [[बीड लोकसभा मतदारसंघ|बीड]]
| [[गोपीनाथ पांडुरंग मुंडे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ४०
| [[उस्मानाबाद लोकसभा मतदारसंघ|उस्मानाबाद]]
| [[पद्मसिंह बाजीराव पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| ४१
| [[लातूर लोकसभा मतदारसंघ|लातूर]]
| [[जयवंत गंगाराम आवळे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ४२
| [[सोलापूर लोकसभा मतदारसंघ|सोलापूर]]
| [[सुशीलकुमार संभाजीराव शिंदे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |४३
| rowspan=&quot;2&quot; |[[माढा लोकसभा मतदारसंघ|माढा]]
| [[शरद गोविंदराव पवार]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| १० एप्रिल २०१४ रोजी राजीनामा ([[राज्यसभा|राज्यसभेवर]] निवडून गेले)
|-
| colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;|''१० एप्रिल २०१४ — १८ मे २०१४ रिक्त (१८ मे २०१४ रोजी १५वी लोकसभा विसर्जित, त्यामुळे पोट-निवडणूकीची आवश्यकता नाही)''
|-
| ४४
| [[सांगली लोकसभा मतदारसंघ|सांगली]]
| [[प्रतीक प्रकाशबापू पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ४५
| [[सातारा लोकसभा मतदारसंघ|सातारा]]
| [[उदयनराजे भोसले|श्रीमंत छत्रपती उदयनराजे प्रतापसिंहराजे भोसले]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| ४६
| [[रत्‍नागिरी-सिंधुदुर्ग लोकसभा मतदारसंघ|रत्‍नागिरी-सिंधुदुर्ग]]
| [[निलेश नारायण राणे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| ४७
| [[कोल्हापूर लोकसभा मतदारसंघ|कोल्हापूर]]
| [[सदाशिवराव दादोबा मंडलिक]]
| style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[अपक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ४८
| [[हातकणंगले लोकसभा मतदारसंघ|हातकणंगले]]
| [[राजु शेट्टी|राजु देवप्पा शेट्टी]]
| style=&quot;background-color: {{स्वाभिमानी पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[स्वाभिमानी पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|}

===मणिपूर===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[मणिपूर|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''मणिपूर'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[आंतर मणिपूर लोकसभा मतदारसंघ|आंतर मणिपूर]]
| [[थॉकचॉम मैन्या]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| २
| [[बाह्य मणिपूर लोकसभा मतदारसंघ|बाह्य मणिपूर]]
| [[थांग्सो बैते]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|}
===मेघालय===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[मेघालय|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''मेघालय'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[शिलॉंग लोकसभा मतदारसंघ|शिलॉंग]] 
| [[व्हिन्सेंट पाला]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|    
|-
| २
| [[तुरा लोकसभा मतदारसंघ|तुरा]] 
| [[अगाथा संगमा]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|   
|}
===मिझोरम===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[मिझोरम|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''मिझोरम'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[मिझोरम लोकसभा मतदारसंघ|मिझोरम]]
| [[सी.एल. रुआला]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|}
===नागालँड===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[नागालँड|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''नागालँड'''&lt;/span&gt;]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |१
| rowspan=&quot;2&quot; |[[नागालँड लोकसभा मतदारसंघ|नागालँड]] 
| [[सी.एम. चँग]]
| style=&quot;background-color: {{नागा पीपल्स फ्रंट/meta/color}}&quot; |
| [[नागालँड पीपल्स फ्रंट]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| २१ सप्टेंबर २०१३ रोजी राजीनामा ([[नागालँड विधानसभा|नागालँड विधानसभेवर]] निवडून गेले)
|-
| colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;|''२१ सप्टेंबर २०१३ — १८ मे २०१४ रिक्त (१८ मे २०१४ रोजी १५वी लोकसभा विसर्जित, त्यामुळे पोट-निवडणूकीची आवश्यकता नाही)''
|}

===राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्रीय प्रदेश दिल्ली===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[दिल्ली|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्रीय प्रदेश दिल्ली'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[चांदनी चौक लोकसभा मतदारसंघ|चांदनी चौक]]
| [[कपिल सिब्बल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| २
| [[ईशान्य दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर-पूर्व दिल्ली]]
| [[जय प्रकाश अगरवाल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ३
| [[पूर्व दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व दिल्ली]]
| [[संदीप दिक्षित]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| ४
| [[नवी दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|नवी दिल्ली]]
| [[अजय माकन]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ५
| [[वायव्य दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर-पश्चिम दिल्ली]]
| [[कृष्णा तीरथ]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ६
| [[पश्चिम दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|पश्चिम दिल्ली]]
| [[महाबल मिश्रा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ७
| [[दक्षिण दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण दिल्ली]]
| [[रमेश कुमार (भारतीय राजकारणी)|रमेश रघुनाथ सिंह कुमार]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|}
===ओडिशा===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[ओडिशा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''ओडिशा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[बारगढ लोकसभा मतदारसंघ|बारगढ]]
| [[संजय कृपासिंधू भोई]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| २३ सप्टेंबर २०११ पासून [[ओडिशा]] राज्याचा मतदारसंघ
|-
| २
| [[सुंदरगढ लोकसभा मतदारसंघ|सुंदरगढ]]
| [[हेमानंद बिस्वाल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| २३ सप्टेंबर २०११ पासून [[ओडिशा]] राज्याचा मतदारसंघ 
|-
| ३
| [[संबलपूर लोकसभा मतदारसंघ|संबलपूर]]
| [[अमरनाथ प्रधान]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  २३ सप्टेंबर २०११ पासून [[ओडिशा]] राज्याचा मतदारसंघ
|-
| ४
| [[केओंझार लोकसभा मतदारसंघ|केओंझार]]
| [[यशबंत नारायण सिंह लगुरी]]
| style=&quot;background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[बिजू जनता दल]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|  २३ सप्टेंबर २०११ पासून [[ओडिशा]] राज्याचा मतदारसंघ
|-
| ५
| [[मयूरभंज लोकसभा मतदारसंघ|मयूरभंज]]
| [[लक्ष्मण तुडू]]
| style=&quot;background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[बिजू जनता दल]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २३ सप्टेंबर २०११ पासून [[ओडिशा]] राज्याचा मतदारसंघ  
|-
| ६
| [[बालासोर लोकसभा मतदारसंघ|बालेश्वर]]
| [[श्रीकांत जेना]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| २३ सप्टेंबर २०११ पासून [[ओडिशा]] राज्याचा मतदारसंघ 
|-
| ७
| [[भद्रक लोकसभा मतदारसंघ|भद्रक]]
| [[अर्जुन चरण सेठी]]
| style=&quot;background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[बिजू जनता दल]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २३ सप्टेंबर २०११ पासून [[ओडिशा]] राज्याचा मतदारसंघ 
|-
| ८
| [[जाजपूर लोकसभा मतदारसंघ|जाजपूर]]
| [[मोहन जेना]]
| style=&quot;background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[बिजू जनता दल]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २३ सप्टेंबर २०११ पासून [[ओडिशा]] राज्याचा मतदारसंघ 
|-
| ९
| [[धेनकनाल लोकसभा मतदारसंघ|धेनकनाल]]
| [[तथागत सत्पथी]]
| style=&quot;background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[बिजू जनता दल]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २३ सप्टेंबर २०११ पासून [[ओडिशा]] राज्याचा मतदारसंघ 
|-
| १०
| [[बोलनगीर लोकसभा मतदारसंघ|बोलनगीर]]
| [[कालिकेश सिंह देव]]
| style=&quot;background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[बिजू जनता दल]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २३ सप्टेंबर २०११ पासून [[ओडिशा]] राज्याचा मतदारसंघ 
|-
| ११
| [[कालाहांडी लोकसभा मतदारसंघ|कालाहांडी]]
| [[भक्त चरण दास]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| २३ सप्टेंबर २०११ पासून [[ओडिशा]] राज्याचा मतदारसंघ 
|-
| १२
| [[नबरंगपूर लोकसभा मतदारसंघ|नबरंगपूर]]
| [[प्रदीप कुमार माझी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| २३ सप्टेंबर २०११ पासून [[ओडिशा]] राज्याचा मतदारसंघ 
|-
| १३
| [[कंधमाल लोकसभा मतदारसंघ|कंधमाल]]
| [[रुद्र मधहब रे]]
| style=&quot;background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[बिजू जनता दल]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २३ सप्टेंबर २०११ पासून [[ओडिशा]] राज्याचा मतदारसंघ 
|-
| १४
| [[कटक लोकसभा मतदारसंघ|कटक]]
| [[भर्तूहरी माहताब]]
| style=&quot;background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[बिजू जनता दल]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २३ सप्टेंबर २०११ पासून [[ओडिशा]] राज्याचा मतदारसंघ 
|-
| १५
| [[केंद्रापरा लोकसभा मतदारसंघ|केंद्रापरा]]
| [[जय पंडा|बैजयंत जय पंडा]]
| style=&quot;background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[बिजू जनता दल]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २३ सप्टेंबर २०११ पासून [[ओडिशा]] राज्याचा मतदारसंघ 
|-
| १६
| [[जगतसिंगपूर लोकसभा मतदारसंघ|जगतसिंगपूर]]
| [[बिभू प्रसाद तराई]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}&quot; |
| [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]]
| २३ सप्टेंबर २०११ पासून [[ओडिशा]] राज्याचा मतदारसंघ
|-
| १७
| [[पुरी लोकसभा मतदारसंघ|पुरी]]
| [[पिनाकी मिश्रा]]
| style=&quot;background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[बिजू जनता दल]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|  २३ सप्टेंबर २०११ पासून [[ओडिशा]] राज्याचा मतदारसंघ
|-
| १८
| [[भुबनेश्वर लोकसभा मतदारसंघ|भुबनेश्वर]]
| [[प्रसन्न कुमार पतासनी]]
| style=&quot;background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[बिजू जनता दल]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|  २३ सप्टेंबर २०११ पासून [[ओडिशा]] राज्याचा मतदारसंघ
|-
| १९
| [[अस्का लोकसभा मतदारसंघ|अस्का]]
| [[नित्यानंद प्रधान]]
| style=&quot;background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[बिजू जनता दल]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|  २३ सप्टेंबर २०११ पासून [[ओडिशा]] राज्याचा मतदारसंघ
|-
| २०
| [[बेरहामपूर लोकसभा मतदारसंघ|बेरहामपूर]]
| [[सिद्धांत महापात्र]]
| style=&quot;background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[बिजू जनता दल]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २३ सप्टेंबर २०११ पासून [[ओडिशा]] राज्याचा मतदारसंघ 
|-
| २१
| [[कोरापुट लोकसभा मतदारसंघ|कोरापुट]]
| [[जयराम पंगी]]
| style=&quot;background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[बिजू जनता दल]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २३ सप्टेंबर २०११ पासून [[ओडिशा]] राज्याचा मतदारसंघ  
|}
===पुद्दुचेरी===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[पुद्दुचेरी|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''पुद्दुचेरी'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[पुदुच्चेरी लोकसभा मतदारसंघ|पुद्दुचेरी]]
| [[व्ही. नारायणसामी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|}
===पंजाब===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[पंजाब|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''पंजाब'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[गुरदासपूर लोकसभा मतदारसंघ|गुरदासपूर]]
| [[प्रतापसिंह बाजवा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| २
| [[अमृतसर लोकसभा मतदारसंघ|अमृतसर]]
| [[नवजोत सिंग सिद्धू]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ३
| [[खदूर साहिब लोकसभा मतदारसंघ|खदूर साहिब]]
| [[रतन सिंह अजनाला]]
| style=&quot;background-color: {{शिरोमणी अकाली दल/meta/color}}&quot; |
| [[शिरोमणी अकाली दल]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ४
| [[जालंधर लोकसभा मतदारसंघ|जालंधर]]
| [[मोहिंदर सिंह केपी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| ५
| [[होशियारपूर लोकसभा मतदारसंघ|होशियारपूर]]
| [[संतोष चौधरी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| ६
| [[आनंदपूर साहिब लोकसभा मतदारसंघ|आनंदपूर साहिब]]
| [[रवनीत सिंग बिट्टू]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| ७
| [[लुधियाना लोकसभा मतदारसंघ|लुधियाना]]
| [[मनीष तिवारी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| ८
| [[फतेहगढ साहिब लोकसभा मतदारसंघ|फतेहगढ साहिब]]
| [[सुखदेव सिंह लिब्रा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| ९
| [[फरीदकोट लोकसभा मतदारसंघ|फरीदकोट]]
| [[परमजीत कौर गुलशन]]
| style=&quot;background-color: {{शिरोमणी अकाली दल/meta/color}}&quot; |
| [[शिरोमणी अकाली दल]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| १०
| [[फिरोझपूर लोकसभा मतदारसंघ|फिरोझपूर]]
| [[शेर सिंह घुबया]]
| style=&quot;background-color: {{शिरोमणी अकाली दल/meta/color}}&quot; |
| [[शिरोमणी अकाली दल]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ११
| [[भटिंडा लोकसभा मतदारसंघ|भटिंडा]]
| [[हरसिम्रत कौर बादल]]
| style=&quot;background-color: {{शिरोमणी अकाली दल/meta/color}}&quot; |
| [[शिरोमणी अकाली दल]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १२
| [[संगरुर लोकसभा मतदारसंघ|संगरुर]]
| [[विजय इंदर सिंग्ला]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| १३
| [[पटियाला लोकसभा मतदारसंघ|पटियाला]]
| [[प्रेनीत कौर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|}
===राजस्थान===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[राजस्थान|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''राजस्थान'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[गंगानगर लोकसभा मतदारसंघ|गंगानगर]]
| [[भरत राम मेघवाल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| २
| [[बिकानेर लोकसभा मतदारसंघ|बिकानेर]]
| [[अर्जुन राम मेघवाल|ॲड. अर्जुनराम लखुराम मेघवाल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ३
| [[चुरू लोकसभा मतदारसंघ|चुरू]]
| [[राम सिंह कासवान]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |४
| rowspan=&quot;2&quot; |[[झुनझुनु लोकसभा मतदारसंघ|झुनझुनु]]
| [[सीसराम ओला]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| १५ डिसेंबर २०१३ रोजी निधन
|-
| colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;|''१५ डिसेंबर २०१३ — १८ मे २०१४ रिक्त (१८ मे २०१४ रोजी १५वी लोकसभा विसर्जित, त्यामुळे पोट-निवडणूकीची आवश्यकता नाही)''
|-
| ५
| [[सिकर लोकसभा मतदारसंघ|सिकर]]
| [[महादेव सिंह खंडेला]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ६
| [[जयपूर ग्रामीण लोकसभा मतदारसंघ|जयपूर ग्रामीण]]
| [[लालचंद कटारिया]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| ७
| [[जयपूर लोकसभा मतदारसंघ|जयपूर]]
| [[महेश जोशी (भारतीय राजकारणी, जन्म १९५४)|महेश जोशी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| ८
| [[अलवर लोकसभा मतदारसंघ|अलवर]]
| [[भंवर जितेंद्र सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| ९
| [[भरतपूर लोकसभा मतदारसंघ|भरतपूर]]
| [[रतन सिंह जाटव]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| १०
| [[करौली-धौलपूर लोकसभा मतदारसंघ|करौली-धौलपूर]]
| [[खिलाडीलाल बैरवा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |११
| rowspan=&quot;2&quot; |[[दौसा लोकसभा मतदारसंघ|दौसा]]
| [[किरोडी लाल मीना]]
| style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[अपक्ष]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| १९ डिसेंबर २०१३ रोजी राजीनामा ([[राजस्थान विधानसभा|राजस्थान विधानसभेवर]] निवडून गेले)
|-
| colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;|''१९ डिसेंबर २०१३ — १८ मे २०१४ रिक्त (१८ मे २०१४ रोजी १५वी लोकसभा विसर्जित, त्यामुळे पोट-निवडणूकीची आवश्यकता नाही)''
|-
| १२
| [[टोंक-सवाई माधोपूर लोकसभा मतदारसंघ|टोंक-सवाई माधोपूर]]
| [[नमो नारायण मीणा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| १३
| [[अजमेर लोकसभा मतदारसंघ|अजमेर]]
| [[सचिन पायलट]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| १४
| [[नागौर लोकसभा मतदारसंघ|नागौर]]
| [[ज्योती मिर्धा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| १५
| [[पाली लोकसभा मतदारसंघ|पाली]]
| [[बद्री राम जाखड]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| १६
| [[जोधपूर लोकसभा मतदारसंघ|जोधपूर]]
| [[चंद्रेश कुमारी कटोच]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| १७
| [[बारमेर लोकसभा मतदारसंघ|बारमेर]]
| [[हरीश चौधरी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| १८
| [[जालोर लोकसभा मतदारसंघ|जालोर]]
| [[देवजी पटेल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १९
| [[उदयपूर लोकसभा मतदारसंघ|उदयपूर]]
| [[रघुवीर सिंह मीणा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| २०
| [[बांसवाडा लोकसभा मतदारसंघ|बांसवाडा]]
| [[ताराचंद भगोरा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| २१
| [[चित्तौडगढ लोकसभा मतदारसंघ|चित्तौडगढ]]
| [[गिरीजा व्यास]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| २२
| [[राजसमंड लोकसभा मतदारसंघ|राजसमंड]]
| [[गोपाळ सिंह शेखावत]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| २३
| [[भिलवाडा लोकसभा मतदारसंघ|भिलवाडा]]
| [[सी.पी. जोशी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| २४
| [[कोटा लोकसभा मतदारसंघ|कोटा]]
| [[इज्याराज सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| २५
| [[झालावाड-बरान लोकसभा मतदारसंघ|झालावाड-बरान]]
| [[दुष्यंत सिंग|दुष्यंत हेमंत सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|}

===सिक्कीम===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[सिक्कीम|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''सिक्कीम'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[सिक्कीम लोकसभा मतदारसंघ|सिक्कीम]]
| [[प्रेम दास राय]]
| style=&quot;background-color: {{सिक्कीम डेमोक्रॅटिक फ्रंट/meta/color}}&quot; |
| [[सिक्कीम डेमोक्रॅटिक फ्रंट]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|}
===तमिळनाडू===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[तमिळनाडू|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''तमिळनाडू'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[तिरुवल्लुर लोकसभा मतदारसंघ|तिरुवल्लुर]]
| [[पोन्नुसामी वेणुगोपाल]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| style=&quot;background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}&quot; |
| [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]]
|
|-
| २
| [[चेन्नई उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर चेन्नई]]
| [[टी.के.एस. एलनगोवन]]
| style=&quot;background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ३
| [[चेन्नई दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण चेन्नई]]
| [[सी. राजेंद्रन]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| style=&quot;background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}&quot; |
| [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]]
|
|-
| ४
| [[चेन्नई मध्य लोकसभा मतदारसंघ|मध्य चेन्नई]]
| [[दयानिधी मारन|दयानिधी मुरसोली मारन]]
| style=&quot;background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ५
| [[श्रीपेरुंबुदुर लोकसभा मतदारसंघ|श्रीपेरुंबुदुर]]
| [[टी.आर. बालू|थलीकोट्टाई राजतेवर बालू]]
| style=&quot;background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ६
| [[कांचीपुरम लोकसभा मतदारसंघ|कांचीपुरम]]
| [[पी. विश्वनाथन]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ७
| [[अरक्कोणम लोकसभा मतदारसंघ|अरक्कोणम]]
| [[एस. जगतरक्षणन|स्वामी गण्णु जगतरक्षणन]]
| style=&quot;background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ८
| [[वेल्लोर लोकसभा मतदारसंघ|वेल्लोर]]
| [[अब्दुल रहमान (तमिळनाडूचे राजकारणी)|अब्दुल रहमान]]
| style=&quot;background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ९
| [[कृष्णगिरी लोकसभा मतदारसंघ|कृष्णगिरी]]
| [[ई.जी. सुगवनम]]
| style=&quot;background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| १०
| [[धरमपुरी लोकसभा मतदारसंघ|धरमपुरी]]
| [[आर. थमरायसेल्वन]]
| style=&quot;background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ११
| [[तिरुवन्नमलै लोकसभा मतदारसंघ|तिरुवन्नमलै]]
| [[दनापल वेणुगोपाळ]]
| style=&quot;background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| १२
| [[अरानी लोकसभा मतदारसंघ|अरानी]]
| [[एम. कृष्णस्वामी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| १३
| [[विलुप्पुरम लोकसभा मतदारसंघ|विलुप्पुरम]]
| [[के. मुरुगेसन आनंदन]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| style=&quot;background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}&quot; |
| [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]]
|
|-
| १४
| [[कल्लाकुरिची लोकसभा मतदारसंघ|कल्लाकुरिची]]
| [[अधी शंकर]]
| style=&quot;background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| १५
| [[सेलम लोकसभा मतदारसंघ|सेलम]]
| [[एस. सेममलाई]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| style=&quot;background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}&quot; |
| [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]]
|
|-
| १६
| [[नमक्कल लोकसभा मतदारसंघ|नमक्कल]]
| [[एस. गांधीसेल्वन]]
| style=&quot;background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| १७
| [[एरोड लोकसभा मतदारसंघ|एरोड]]
| [[ए. गणेशमुर्ती]]
| style=&quot;background-color: {{मारूमालारची द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[मारूमालारची द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| १८
| [[तिरुप्पूर लोकसभा मतदारसंघ|तिरुप्पूर]]
| [[सी. शिवसामी]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| style=&quot;background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}&quot; |
| [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]]
|
|-
| १९
| [[निलगिरी लोकसभा मतदारसंघ|निलगिरी]]
| [[आंदिमुथू राजा|ॲड. आंदिमुथू राजा]]
| style=&quot;background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| २०
| [[कोईंबतूर लोकसभा मतदारसंघ|कोईंबतूर]]
| [[पी.आर. नटराजन]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]
| style=&quot;background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}&quot; |
| [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]]
|
|-
| २१
| [[पोल्लाची लोकसभा मतदारसंघ|पोल्लाची]]
| [[के. सुगुमार]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| style=&quot;background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}&quot; |
| [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]]
|
|-
| २२
| [[दिंडिगुल लोकसभा मतदारसंघ|दिंडुक्कल]]
| [[एन.एस.व्ही. चित्तन]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| २३
| [[करुर लोकसभा मतदारसंघ|करुर]]
| [[एम. थंबीदुराई]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| style=&quot;background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}&quot; |
| [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]]
|
|-
| २४
| [[तिरुचिरापल्ली लोकसभा मतदारसंघ|तिरुचिरापल्ली]]
| [[पलाणीवेल कुमार]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| style=&quot;background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}&quot; |
| [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]]
|
|-
| २५
| [[पेरांबलुर लोकसभा मतदारसंघ|पेरांबलुर]]
| [[नेपोलियन (अभिनेता)|कुमारेसन दुराईसामी ''नेपोलियन'']]
| style=&quot;background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| २६
| [[कड्डलोर लोकसभा मतदारसंघ|कड्डलोर]]
| [[एस. अळागिरी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| २७
| [[चिदंबरम लोकसभा मतदारसंघ|चिदंबरम]]
| [[तो. तिरुमावलवन|डॉ. थोलकप्पियान तिरुमावलवन]]
| style=&quot;background-color: {{विदुतलै चिरुतैगल कच्ची/meta/color}}&quot; |
| [[विदुतलै चिरुतैगल कच्ची]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| २८
| [[मयिलादुतुराई लोकसभा मतदारसंघ|मयिलादुतुराई]]
| [[ओ.एस. मणियन]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| style=&quot;background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}&quot; |
| [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]]
|
|-
| २९
| [[नागपट्टिनम लोकसभा मतदारसंघ|नागपट्टिनम]]
| [[ए.के.एस. विजयन]]
| style=&quot;background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ३०
| [[तंजावुर लोकसभा मतदारसंघ|तंजावूर]]
| [[एस.एस. पलानीमणिकम]]
| style=&quot;background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ३१
| [[शिवगंगा लोकसभा मतदारसंघ|शिवगंगा]]
| [[पी. चिदंबरम|ॲड. पलाणीअप्पन चिदंबरम]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ३२
| [[मदुरै लोकसभा मतदारसंघ|मदुराई]]
| [[एम.के. अळागिरी]]
| style=&quot;background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ३३
| [[तेनी लोकसभा मतदारसंघ|तेनी]]
| [[जे.एम. आरोन रशीद]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ३४
| [[विरुधुनगर लोकसभा मतदारसंघ|विरुधुनगर]]
| [[माणिका टागोर|ॲड. माणिका बहीरथ टागोर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ३५
| [[रामनाथपुरम लोकसभा मतदारसंघ|रामनाथपुरम]]
| [[जे.के. रितेश]]
| style=&quot;background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ३६
| [[तूतुक्कुडी लोकसभा मतदारसंघ|तूतुक्कुडी]]
| [[एस.आर. जेयादुराई]]
| style=&quot;background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ३७
| [[तेनकाशी लोकसभा मतदारसंघ|तेनकाशी]]
| [[पी. लिंगम]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}&quot; |
| [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]]
|
|-
| ३८
| [[तिरुनलवेली लोकसभा मतदारसंघ|तिरुनलवेली]]
| [[एस.एस. रामसुब्बू]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ३९
| [[कन्याकुमारी लोकसभा मतदारसंघ|कन्याकुमारी]]
| [[जे. हेलेन डेव्हिडसन]]
| style=&quot;background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|}

===त्रिपुरा===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[त्रिपुरा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''त्रिपुरा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[पश्चिम त्रिपुरा लोकसभा मतदारसंघ|पश्चिम त्रिपुरा]]   
| [[खगेन दास]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]
| style=&quot;background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}&quot; |
| [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]]
| 
|-
| २
| [[पूर्व त्रिपुरा लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व त्रिपुरा]]   
| [[बजु बन रियान]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]
| style=&quot;background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}&quot; |
| [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]]
|  
|}
===उत्तर प्रदेश===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[उत्तर प्रदेश|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''उत्तर प्रदेश'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[सहारनपूर लोकसभा मतदारसंघ|सहारनपूर]]
| [[जगदीश सिंह राणा]]
| style=&quot;background-color: {{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[बहुजन समाज पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| २
| [[कैराना लोकसभा मतदारसंघ|कैराना]]
| [[बेगम तबस्सुम हसन]]
| style=&quot;background-color: {{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[बहुजन समाज पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ३
| [[मुझफ्फरनगर लोकसभा मतदारसंघ|मुझफ्फरनगर]]
| [[कादिर राणा]]
| style=&quot;background-color: {{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[बहुजन समाज पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ४
| [[बिजनोर लोकसभा मतदारसंघ|बिजनोर]]
| [[संजय सिंह चौहान]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोक दल/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोक दल]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ५
| [[नगीना लोकसभा मतदारसंघ|नगीना]]
| [[यशवीर सिंह (उत्तर प्रदेशचे राजकारणी)|यशवीर सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[समाजवादी पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ६
| [[मोरादाबाद लोकसभा मतदारसंघ|मोरादाबाद]]
| [[मोहम्मद अझहरुद्दीन]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ७
| [[रामपूर लोकसभा मतदारसंघ|रामपूर]]
| [[जयाप्रदा]]
| style=&quot;background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[समाजवादी पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ८
| [[संभल लोकसभा मतदारसंघ|संभल]]
| [[शफिकुर रहमान बर्क]]
| style=&quot;background-color: {{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[बहुजन समाज पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ९
| [[अमरोहा लोकसभा मतदारसंघ|अमरोहा]]
| [[देवेंद्र नागपाल]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोक दल/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोक दल]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| १०
| [[मीरत लोकसभा मतदारसंघ|मेरठ]]
| [[राजेंद्र अग्रवाल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ११
| [[बागपत लोकसभा मतदारसंघ|बागपत]]
| [[अजित सिंह (भारतीय राजकारणी, जन्म १९३९)|अजित सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोक दल/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोक दल]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १२
| [[गाझियाबाद लोकसभा मतदारसंघ|गाझियाबाद]]
| [[राजनाथ सिंह|राजनाथ रामबदन सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १३
| [[गौतम बुद्ध नगर लोकसभा मतदारसंघ|गौतम बुद्ध नगर]]
| [[सुरेंद्रसिंह नागर]]
| style=&quot;background-color: {{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[बहुजन समाज पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| १४
| [[बुलंदशहर लोकसभा मतदारसंघ|बुलंदशहर]]
| [[कमलेश वाल्मिकी]]
| style=&quot;background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[समाजवादी पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| १५
| [[अलीगढ लोकसभा मतदारसंघ|अलीगढ]]
| [[राजकुमारी चौहान]]
| style=&quot;background-color: {{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[बहुजन समाज पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| १६
| [[हाथरस लोकसभा मतदारसंघ|हाथरस]]
| [[सारिका देवेंद्र सिंह बाघेल]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोक दल/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोक दल]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १७
| [[मथुरा लोकसभा मतदारसंघ|मथुरा]]
| [[जयंत चौधरी]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोक दल/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोक दल]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १८
| [[आग्रा लोकसभा मतदारसंघ|आग्रा]]
| [[राम शंकर कठेरिया]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| १९
| [[फतेहपूर सिक्री लोकसभा मतदारसंघ|फतेहपूर सिक्री]]
| [[सीमा उपाध्याय]]
| style=&quot;background-color: {{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[बहुजन समाज पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |२०
| rowspan=&quot;2&quot; |[[फिरोझाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फिरोझाबाद]]
| [[अखिलेश यादव|अखिलेश मुलायम यादव]]
| style=&quot;background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[समाजवादी पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| या जागेसह [[कन्नौज लोकसभा मतदारसंघ|कन्नौज]]ची जागा देखील जिंकल्याने या जागेवरून १ जून २००९ रोजी राजीनामा
|-
| [[राज बब्बर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| ११ ऑक्टोबर २००९ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी
|-
| २१
| [[मैनपुरी लोकसभा मतदारसंघ|मैनपुरी]]
| [[मुलायम सिंह यादव|मुलायम सुघरसिंह यादव]]
| style=&quot;background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[समाजवादी पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |२२
| rowspan=&quot;2&quot; |[[ईटा लोकसभा मतदारसंघ|ईटा]]
| [[कल्याण सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[अपक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १ मार्च २०१४ रोजी राजीनामा (भारतीय जनता पक्षात प्रवेश)
|-
| colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;|''१ मार्च २०१४ — १८ मे २०१४ रिक्त (१८ मे २०१४ रोजी १५वी लोकसभा विसर्जित, त्यामुळे पोट-निवडणूकीची आवश्यकता नाही)''
|-
| २३
| [[बदाउं लोकसभा मतदारसंघ|बदाउं]]
| [[धर्मेंद्र यादव]]
| style=&quot;background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[समाजवादी पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| २४
| [[आओनला लोकसभा मतदारसंघ|आओनला]]
| [[मनेका गांधी|मनेका संजय गांधी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २५
| [[बरेली लोकसभा मतदारसंघ|बरेली]]
| [[प्रवीणसिंह आरोन]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| २६
| [[पीलीभीत लोकसभा मतदारसंघ|पीलीभीत]]
| [[वरुण गांधी|वरुण संजय गांधी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| २७
| [[शाहजहानपूर लोकसभा मतदारसंघ|शाहजहानपूर]]
| [[मिथलेश कुमार]]
| style=&quot;background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[समाजवादी पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| २८
| [[खेरी लोकसभा मतदारसंघ|खेरी]]
| [[झफर अली नक्वी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| २९
| [[धौराहरा लोकसभा मतदारसंघ|धौराहरा]]
| [[जितिन प्रसाद]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ३०
| [[सीतापूर लोकसभा मतदारसंघ|सीतापूर]]
| [[कैसर जहान]]
| style=&quot;background-color: {{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[बहुजन समाज पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ३१
| [[हरडोई लोकसभा मतदारसंघ|हरडोई]]
| [[उषा वर्मा]]
| style=&quot;background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[समाजवादी पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| ३२
| [[मिसरिख लोकसभा मतदारसंघ|मिसरिख]]
| [[अशोक कुमार रावत]]
| style=&quot;background-color: {{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[बहुजन समाज पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| ३३
| [[उन्नाव लोकसभा मतदारसंघ|उन्नाव]]
| [[अन्नू टंडन]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| ३४
| [[मोहनलालगंज लोकसभा मतदारसंघ|मोहनलालगंज]]
| [[सुशीला सरोज]]
| style=&quot;background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[समाजवादी पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ३५
| [[लखनौ लोकसभा मतदारसंघ|लखनौ]]
| [[लालजी टंडन]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ३६
| [[राय बरेली लोकसभा मतदारसंघ|राय बरेली]]
| [[सोनिया गांधी|सोनिया राजीव गांधी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| ३७
| [[अमेठी लोकसभा मतदारसंघ|अमेठी]]
| [[राहुल गांधी|राहुल राजीव गांधी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |३८
| rowspan=&quot;2&quot; |[[सुलतानपूर लोकसभा मतदारसंघ|सुलतानपूर]]
| [[संजय सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| १० एप्रिल २०१४ रोजी राजीनामा ([[राज्यसभा|राज्यसभेवर]] निवडून गेले)
|-
| colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;|''१० एप्रिल २०१४ — १८ मे २०१४ रिक्त (१८ मे २०१४ रोजी १५वी लोकसभा विसर्जित, त्यामुळे पोट-निवडणूकीची आवश्यकता नाही)''
|-
| ३९
| [[प्रतापगढ लोकसभा मतदारसंघ|प्रतापगढ]]
| [[रत्ना सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ४०
| [[फरुखाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फरुखाबाद]]
| [[सलमान खुर्शीद]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| ४१
| [[इटावा लोकसभा मतदारसंघ|इटावा]]
| [[प्रेमदास कठेरिया]]
| style=&quot;background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[समाजवादी पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |४२
| rowspan=&quot;2&quot; |[[कन्नौज लोकसभा मतदारसंघ|कन्नौज]]
| [[अखिलेश यादव|अखिलेश मुलायम यादव]]
| style=&quot;background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[समाजवादी पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| २ मे २०१२ रोजी राजीनामा ([[उत्तर प्रदेशचे मुख्यमंत्री|उत्तर प्रदेशच्या मुख्यमंत्रीपदावर]] निवड)
|-
| [[डिंपल यादव|डिंपल अखिलेश यादव]]
| style=&quot;background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[समाजवादी पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| ९ जून २०१२ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी (बिनविरोध निवडून आल्या)
|-
| ४३
| [[कानपूर लोकसभा मतदारसंघ|कानपूर]]
| [[श्रीप्रकाश जयस्वाल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| ४४
| [[अकबरपूर लोकसभा मतदारसंघ|अकबरपूर]]
| [[राजाराम पाल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| ४५
| [[जलाउन लोकसभा मतदारसंघ|जलाउन]]
| [[घनश्याम देशराज अनुरागी]]
| style=&quot;background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[समाजवादी पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ४६
| [[झांसी लोकसभा मतदारसंघ|झांसी]]
| [[प्रदीप विष्णू जैन आदित्य]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| ४७
| [[हमीरपूर लोकसभा मतदारसंघ|हमीरपूर]]
| [[विजय बहादुर सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[बहुजन समाज पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ४८
| [[बांदा लोकसभा मतदारसंघ|बांदा]]
| [[आर.के. सिंग पटेल]]
| style=&quot;background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[समाजवादी पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ४९
| [[फतेहपूर लोकसभा मतदारसंघ|फतेहपूर]]
| [[राकेश सचन]]
| style=&quot;background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[समाजवादी पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ५०
| [[कौशंबी लोकसभा मतदारसंघ|कौशांबी]]
| [[शैलेंद्र कुमार]]
| style=&quot;background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[समाजवादी पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ५१
| [[फूलपूर लोकसभा मतदारसंघ|फूलपूर]]
| [[कपिल मुनी कावडिया]]
| style=&quot;background-color: {{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[बहुजन समाज पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| ५२
| [[अलाहाबाद लोकसभा मतदारसंघ|अलाहाबाद]]
| [[कुंवर रेवती रमन सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[समाजवादी पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ५३
| [[बाराबंकी लोकसभा मतदारसंघ|बाराबंकी]]
| [[पन्नालाल पुनिया]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ५४
| [[फैझाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फैझाबाद]]
| [[निर्मल खत्री]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ५५
| [[आंबेडकर नगर लोकसभा मतदारसंघ|आंबेडकर नगर]]
| [[राकेश जगमोगन पांडे]]
| style=&quot;background-color: {{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[बहुजन समाज पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ५६
| [[बहराईच लोकसभा मतदारसंघ|बहराईच]]
| [[कमल किशोर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |५७
| rowspan=&quot;2&quot; |[[कैसरगंज लोकसभा मतदारसंघ|कैसरगंज]]
| [[ब्रिज भूषण शरण सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[समाजवादी पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| ७ मार्च २०१४ रोजी राजीनामा (भारतीय जनता पक्षात प्रवेश)
|-
| colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;|''७ मार्च २०१४ — १८ मे २०१४ रिक्त (१८ मे २०१४ रोजी १५वी लोकसभा विसर्जित, त्यामुळे पोट-निवडणूकीची आवश्यकता नाही)''
|-
| ५८
| [[श्रावस्ती लोकसभा मतदारसंघ|श्रावस्ती]]
| [[विनय कुमार पांडे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ५९
| [[गोंडा लोकसभा मतदारसंघ|गोंडा]]
| [[बेनी प्रसाद वर्मा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |६०
| rowspan=&quot;2&quot; |[[डोमारियागंज लोकसभा मतदारसंघ|डोमारियागंज]]
| [[जगदंबिका पाल|ॲड. जगदंबिका सुर्यबक्ष पाल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| ७ मार्च २०१४ रोजी राजीनामा (भारतीय जनता पक्षात प्रवेश)
|-
| colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;|''७ मार्च २०१४ — १८ मे २०१४ रिक्त (१८ मे २०१४ रोजी १५वी लोकसभा विसर्जित, त्यामुळे पोट-निवडणूकीची आवश्यकता नाही)''
|-
| ६१
| [[बस्ती लोकसभा मतदारसंघ|बस्ती]]
| [[अरविंद कुमार चौधरी]]
| style=&quot;background-color: {{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[बहुजन समाज पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ६२
| [[संत कबीर नगर लोकसभा मतदारसंघ|संत कबीर नगर]]
| [[भीष्म शंकर तिवारी]]
| style=&quot;background-color: {{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[बहुजन समाज पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ६३
| [[महाराजगंज (उत्तर प्रदेश) लोकसभा मतदारसंघ|महाराजगंज]]
| [[हर्षवर्धन (भारतीय राजकारणी, १९४७—२०१६)|हर्षवर्धन]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| ६४
| [[गोरखपूर लोकसभा मतदारसंघ|गोरखपूर]]
| [[योगी आदित्यनाथ]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ६५
| [[कुशी नगर लोकसभा मतदारसंघ|कुशी नगर]]
| [[रणजित प्रताप नारायण सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| ६६
| [[देवरिया लोकसभा मतदारसंघ|देवरिया]]
| [[गोरख प्रसाद जयस्वाल]]
| style=&quot;background-color: {{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[बहुजन समाज पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| ६७
| [[बांसगांव लोकसभा मतदारसंघ|बांसगांव]]
| [[कमलेश पासवान|कमलेश ओमप्रकाश पासवान]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ६८
| [[लालगंज लोकसभा मतदारसंघ|लालगंज]]
| [[बली राम]]
| style=&quot;background-color: {{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[बहुजन समाज पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ६९
| [[आझमगढ लोकसभा मतदारसंघ|आझमगढ]]
| [[रमाकांत यादव]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ७०
| [[घोसी लोकसभा मतदारसंघ|घोसी]]
| [[दारा सिंह चौहान]]
| style=&quot;background-color: {{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[बहुजन समाज पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ७१
| [[सलीमपूर लोकसभा मतदारसंघ|सलीमपूर]]
| [[रमाशंकर राजभर]]
| style=&quot;background-color: {{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[बहुजन समाज पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ७२
| [[बलिया लोकसभा मतदारसंघ|बलिया]]
| [[नीरज शेखर]]
| style=&quot;background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[समाजवादी पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ७३
| [[जौनपूर लोकसभा मतदारसंघ|जौनपूर]]
| [[धनंजय सिंह चंदेल]]
| style=&quot;background-color: {{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[बहुजन समाज पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ७४
| [[मछलीशहर लोकसभा मतदारसंघ|मछलीशहर]]
| [[तुफानी सरोज]]
| style=&quot;background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[समाजवादी पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ७५
| [[गाझीपूर लोकसभा मतदारसंघ|गाझीपूर]]
| [[राधे मोहन सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[समाजवादी पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ७६
| [[चंदौली लोकसभा मतदारसंघ|चंदौली]]
| [[रामकिशुन गंजी प्रसाद]]
| style=&quot;background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[समाजवादी पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ७७
| [[वाराणसी लोकसभा मतदारसंघ|वाराणसी]]
| [[मुरलीमनोहर जोशी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ७८
| [[भदोही लोकसभा मतदारसंघ|भदोही]]
| [[गोरखनाथ पांडे]]
| style=&quot;background-color: {{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[बहुजन समाज पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| ७९
| [[मिर्झापूर लोकसभा मतदारसंघ|मिर्झापूर]]
| [[बाल कुमार पटेल]]
| style=&quot;background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[समाजवादी पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| ८०
| [[रॉबर्ट्सगंज लोकसभा मतदारसंघ|रॉबर्ट्सगंज]]
| [[पकौरी लाल]]
| style=&quot;background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[समाजवादी पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|}

===उत्तराखंड===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[उत्तरांचल|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''उत्तरांचल'''&lt;/span&gt;]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |१
| rowspan=&quot;2&quot; |[[तेहरी गढवाल लोकसभा मतदारसंघ|तेहरी-गढवाल]]    
| [[विजय बहुगुणा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| २३ जुलै २०१२ रोजी राजीनामा ([[उत्तराखंडचे मुख्यमंत्री|उत्तराखंडच्या मुख्यमंत्रीपदावर]] निवड)
|-
| [[माला राज्य लक्ष्मी शाह]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १३ ऑक्टोबर २०१२ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी
|-
| २
| [[गढवाल लोकसभा मतदारसंघ|गढवाल]]    
| [[सतपाल महाराज]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| ३
| [[अलमोडा लोकसभा मतदारसंघ|अलमोडा]]    
| [[प्रदीप तमटा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| ४
| [[नैनिताल-उधमसिंह नगर लोकसभा मतदारसंघ|नैनिताल-उधमसिंह नगर]]    
| [[के.सी. सिंग बाबा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| ५
| [[हरिद्वार लोकसभा मतदारसंघ|हरिद्वार]]    
| [[हरीश रावत]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|}

===पश्चिम बंगाल===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[पश्चिम बंगाल|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''पश्चिम बंगाल'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[कूच बिहार लोकसभा मतदारसंघ|कूच बिहार]]
| [[निपेंद्रनाथ रॉय]]
| style=&quot;background-color: {{फॉरवर्ड ब्लॉक/meta/color}}&quot; |
| [[फॉरवर्ड ब्लॉक|अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक]]
| style=&quot;background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}&quot; |
| [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]]
|  
|-
| २
| [[अलिपूरदुआर्स लोकसभा मतदारसंघ|अलिपूरद्वार]]
| [[मनोहर तिर्के]]
| style=&quot;background-color: {{क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}&quot; |
| [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]]
| 
|-
| ३
| [[जलपाईगुडी लोकसभा मतदारसंघ|जलपाईगुडी]]
| [[महेंद्र कुमार रॉय]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]
| style=&quot;background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}&quot; |
| [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]]
| 
|-
| ४
| [[दार्जीलिंग लोकसभा मतदारसंघ|दार्जीलिंग]]
| [[जसवंतसिंग|मेजर (नि.) जसवंत सरदार सिंह राठोड]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ५
| [[रायगंज लोकसभा मतदारसंघ|रायगंज]]
| [[दीपा दासमुन्शी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| ६
| [[बालुरघाट लोकसभा मतदारसंघ|बालुरघाट]]
| [[प्रसंत कुमार मजुमदार]]
| style=&quot;background-color: {{क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}&quot; |
| [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]]
|   
|-
| ७
| [[मालदा उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|मालदा उत्तर]]
| [[मौसम नूर|मौसम बेनझीर नूर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| ८
| [[मालदा दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|मालदा दक्षिण]]
| [[अबू हसम खान चौधरी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |९
| rowspan=&quot;2&quot; |[[जंगीपूर लोकसभा मतदारसंघ|जंगीपूर]]
| [[प्रणब मुखर्जी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| २५ जुलै २०१२ रोजी राजीनामा ([[भारताचे राष्ट्रपती|भारताच्या राष्ट्रपतीपदावर]] निवड)
|-
| [[अभिजीत मुखर्जी|अभिजीत प्रणब मुखर्जी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| १३ ऑक्टोबर २०१२ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी
|-
| १०
| [[बहरामपूर लोकसभा मतदारसंघ|बहरामपूर]]
| [[अधिर रंजन चौधरी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| ११
| [[मुर्शिदाबाद लोकसभा मतदारसंघ|मुर्शिदाबाद]]
| [[अब्दुल मन्नान होसेन]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| १२
| [[कृष्णनगर लोकसभा मतदारसंघ|कृष्णनगर]]
| [[तापस पॉल]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| १३
| [[राणाघाट लोकसभा मतदारसंघ|राणाघाट]]
| [[सुचारु रंजन हलदर]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| १४
| [[बनगांव लोकसभा मतदारसंघ|बनगांव]]
| [[गोबिंद चंद्र नस्कर]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| १५
| [[बराकपूर लोकसभा मतदारसंघ|बराकपूर]]
| [[दिनेश त्रिवेदी]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| १६
| [[दम दम लोकसभा मतदारसंघ|दम दम]]
| [[सौगाता रॉय|ॲड. सौगाता रॉय]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| १७
| [[बारासात लोकसभा मतदारसंघ|बारासात]]
| [[ककली घोष दस्तीदार|डॉ. ककली सुदर्शन घोष दस्तीदार]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| १८
| [[बशीरहाट लोकसभा मतदारसंघ|बशीरहाट]]
| [[हाजी नुरुल इस्लाम]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| १९
| [[जयनगर लोकसभा मतदारसंघ|जयनगर]]
| [[तरुण मोंडल]]
| style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[अपक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| २०
| [[मथुरापूर लोकसभा मतदारसंघ|मथुरापूर]]
| [[चौधरी मोहन जतुआ]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |२१
| rowspan=&quot;2&quot; |[[डायमंड हार्बर लोकसभा मतदारसंघ|डायमंड हार्बर]]
| [[सोमेंद्रनाथ मित्र]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| २८ जानेवारी २०१४ रोजी राजीनामा (भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षात प्रवेश)
|-
| colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;|''२८ जानेवारी २०१४ — १८ मे २०१४ रिक्त (१८ मे २०१४ रोजी १५वी लोकसभा विसर्जित, त्यामुळे पोट-निवडणूकीची आवश्यकता नाही)''
|-
| २२
| [[जादवपूर लोकसभा मतदारसंघ|जाधवपूर]]
| [[कबीर सुमन]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |२३
| rowspan=&quot;2&quot; |[[कोलकाता दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण कोलकाता]]
| [[ममता बॅनर्जी|डॉ. ममता प्रोमिलेश्वर बॅनर्जी]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| ९ ऑक्टोबर २०११ रोजी राजीनामा ([[पश्चिम बंगालचे मुख्यमंत्री|पश्चिम बंगालच्या मुख्यमंत्रीपदावर]] निवड) 
|-
| [[सुब्राता बक्षी]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| ४ डिसेंबर २०११ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी
|-
| २४
| [[कोलकाता उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर कोलकाता]]
| [[सुदीप बंदोपाध्याय]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |२५
| rowspan=&quot;2&quot; |[[हावरा लोकसभा मतदारसंघ|हावडा]]
| [[अंबिका बॅनर्जी]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| २५ एप्रिल २०१३ रोजी निधन
|-
| [[प्रसून बॅनर्जी]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| ५ जून २०१३ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी
|-
| २६
| [[उलुबेरिया लोकसभा मतदारसंघ|उलुबेरिया]]
| [[सुलतान अहमद]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| २७
| [[सेरामपूर लोकसभा मतदारसंघ|सेरामपूर]]
| [[कल्याण बॅनर्जी|ॲड. कल्याण बॅनर्जी]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| २८
| [[हूगळी लोकसभा मतदारसंघ|हूगळी]]
| [[रत्ना डे]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| २९
| [[आरामबाग लोकसभा मतदारसंघ|आरामबाग]]
| [[शक्ती मोहन मलिक]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]
| style=&quot;background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}&quot; |
| [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]]
| 
|-
| ३०
| [[तामलुक लोकसभा मतदारसंघ|तामलुक]]
| [[शुभेंदु अधिकारी|शुभेंदु शिशिर अधिकारी]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| ३१
| [[कांती लोकसभा मतदारसंघ|कांती]]
| [[शिशिरकुमार अधिकारी|शिशिर केनाराम अधिकारी]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| ३२
| [[घटाल लोकसभा मतदारसंघ|घटाल]]
| [[गुरुदास दासगुप्ता]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}&quot; |
| [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]]
| 
|-
| ३३
| [[झारग्राम लोकसभा मतदारसंघ|झारग्राम]]
| [[पुलीन बिहारी बस्के]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]
| style=&quot;background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}&quot; |
| [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]]
| 
|-
| ३४
| [[मेदिनीपूर लोकसभा मतदारसंघ|मेदिनीपूर]]
| [[प्रबोध पांडा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}&quot; |
| [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]]
| 
|-
| ३५
| [[पुरुलिया लोकसभा मतदारसंघ|पुरुलिया]]
| [[नरहरी महातो]]
| style=&quot;background-color: {{फॉरवर्ड ब्लॉक/meta/color}}&quot; |
| [[फॉरवर्ड ब्लॉक|अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक]]
| style=&quot;background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}&quot; |
| [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]]
| 
|-
| ३६
| [[बांकुरा लोकसभा मतदारसंघ|बांकुरा]]
| [[बसुदेव आचार्य]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]
| style=&quot;background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}&quot; |
| [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]]
| 
|-
| ३७
| [[बिश्नुपूर लोकसभा मतदारसंघ|बिश्नुपूर]]
| [[सुश्मिता बाउडी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]
| style=&quot;background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}&quot; |
| [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]]
| 
|-
| ३८
| [[बर्धमान-पूर्ब लोकसभा मतदारसंघ|बर्धमान-पूर्ब]]
| [[अनुप कुमार साहा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]
| style=&quot;background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}&quot; |
| [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]]
| 
|-
| ३९
| [[बर्धमान-दुर्गापूर लोकसभा मतदारसंघ|बर्धमान-दुर्गापूर]]
| [[शेख सैदुल हक]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]
| style=&quot;background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}&quot; |
| [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]]
| 
|-
| ४०
| [[आसनसोल लोकसभा मतदारसंघ|आसनसोल]]
| [[बन्सा गोपाळ चौधरी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]
| style=&quot;background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}&quot; |
| [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]]
| 
|-
| ४१
| [[बोलपूर लोकसभा मतदारसंघ|बोलपूर]]
| [[रामचंद्र डोम]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]
| style=&quot;background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}&quot; |
| [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]]
| 
|-
| ४२
| [[बीरभूम लोकसभा मतदारसंघ|बीरभूम]]
| [[शताब्दी रॉय|शताब्दी मृगांक बॅनर्जी-रॉय]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|}

===नामनिर्देशित===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''आंग्ल-भारतीय नामनिर्देशित'''&lt;/span&gt; 
|-
| १  
| [[इनग्रीड मॅकलिओड]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| २  
| [[चार्ल्स डियाझ]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|}

== हे सुद्धा पहा ==
[[पंधरावी लोकसभा]]

==नोंदी==
{{reflist|group=n}}
{{भारतीय संसद}}
[[वर्ग:लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]]</text>
      <sha1>3z76n6a8q7vtrz4l5ws9bhylv02hlgt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>डेव्ह थॉमस</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63839</id>
    <revision>
      <id>2697166</id>
      <parentid>2252947</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T04:02:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>माहिती</comment>
      <origin>2697166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3159" sha1="dmgpcl9j0soc3kavhl3ox71oln34vo0" xml:space="preserve">'''डेव्हिड''' ''डेव्ह'' '''थॉमस''' ([[जुलै २]], [[इ.स. १९३२]]:[[अटलांटिक सिटी]], [[न्यू जर्सी]] - [[जानेवारी ८]], [[इ.स. २००२]]:[[फोर्ट लॉडरडेल]], [[फ्लोरिडा]]) हा अमेरिकन रेस्टॉरंट मालक व दानशूर होता.

हा फास्ट-फूड साखळी [[वेंडीझ]] चे संस्थापक होता. लहान वयातच अनाथ झालेल्या थोमस यांनी वयाच्या १२ व्या वर्षापासून उपाहारगृहात काम करण्यास सुरुवात केली होती. १९६९ मध्ये त्यांनी [[ओहायो]] राज्यातील [[कोलंबस (ओहायो)|कोलंबस]] येथे पहिल्या वेंडीझ उपाहारगृहाची स्थापना केली. त्यांच्या उपाहारगृहाची वैशिष्ट्ये म्हणजे चौकटी आकाराचे ताजे बर्गर आणि ''फ्रॉस्टी'' हे [[आइसक्रीम]]सारखा पदार्थ होती, ज्याने त्यांना व्यवसायात मोठी ओळख मिळवून दिली.

व्यावसायिक यशाव्यतिरिक्त थोमस हे त्यांच्या समाजोपयोगी कार्यासाठी आणि विशेषतः बालदत्तक घेण्याच्या जनजागृतीसाठी ओळखले जातात. स्वतः अनाथ असल्यामुळे त्यांनी १९९२ मध्ये [[डेव्ह थोमस फाउंडेशन फॉर अडॉप्शन]] या संस्थेची स्थापना केली, ज्याद्वारे हजारो अनाथ बालकांना दत्तक कुटुंबे मिळवून देण्यात मदत झाली. १९८० आणि १९९० च्या दशकात त्यांनी वेंडीझच्या शेकडो दूरचित्रवाणी जाहिरातींमध्ये स्वतः अभिनय केला, ज्यामुळे ते अमेरिकन घराघरांत अत्यंत लोकप्रिय आणि आपुलकीचे व्यक्तिमत्त्व बनले.

{{विस्तार}}

{{DEFAULTSORT:थॉमस, डेव्ह}}
[[वर्ग:अमेरिकन उद्योगपती]]
[[वर्ग:इ.स. १९३२ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. २००२ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>dmgpcl9j0soc3kavhl3ox71oln34vo0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697167</id>
      <parentid>2697166</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T04:03:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>साचा</comment>
      <origin>2697167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3219" sha1="m2p9rrxi9u4n0rbqc3jrsub3582fvb8" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''डेव्हिड''' ''डेव्ह'' '''थॉमस''' ([[जुलै २]], [[इ.स. १९३२]]:[[अटलांटिक सिटी]], [[न्यू जर्सी]] - [[जानेवारी ८]], [[इ.स. २००२]]:[[फोर्ट लॉडरडेल]], [[फ्लोरिडा]]) हा अमेरिकन रेस्टॉरंट मालक व दानशूर होता.

हा फास्ट-फूड साखळी [[वेंडीझ]] चे संस्थापक होता. लहान वयातच अनाथ झालेल्या थोमस यांनी वयाच्या १२ व्या वर्षापासून उपाहारगृहात काम करण्यास सुरुवात केली होती. १९६९ मध्ये त्यांनी [[ओहायो]] राज्यातील [[कोलंबस (ओहायो)|कोलंबस]] येथे पहिल्या वेंडीझ उपाहारगृहाची स्थापना केली. त्यांच्या उपाहारगृहाची वैशिष्ट्ये म्हणजे चौकटी आकाराचे ताजे बर्गर आणि ''फ्रॉस्टी'' हे [[आइसक्रीम]]सारखा पदार्थ होती, ज्याने त्यांना व्यवसायात मोठी ओळख मिळवून दिली.

व्यावसायिक यशाव्यतिरिक्त थोमस हे त्यांच्या समाजोपयोगी कार्यासाठी आणि विशेषतः बालदत्तक घेण्याच्या जनजागृतीसाठी ओळखले जातात. स्वतः अनाथ असल्यामुळे त्यांनी १९९२ मध्ये [[डेव्ह थोमस फाउंडेशन फॉर अडॉप्शन]] या संस्थेची स्थापना केली, ज्याद्वारे हजारो अनाथ बालकांना दत्तक कुटुंबे मिळवून देण्यात मदत झाली. १९८० आणि १९९० च्या दशकात त्यांनी वेंडीझच्या शेकडो दूरचित्रवाणी जाहिरातींमध्ये स्वतः अभिनय केला, ज्यामुळे ते अमेरिकन घराघरांत अत्यंत लोकप्रिय आणि आपुलकीचे व्यक्तिमत्त्व बनले.

{{विस्तार}}

{{DEFAULTSORT:थॉमस, डेव्ह}}
[[वर्ग:अमेरिकन उद्योगपती]]
[[वर्ग:इ.स. १९३२ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. २००२ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>m2p9rrxi9u4n0rbqc3jrsub3582fvb8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पदरचनाशास्त्र (भाषाशास्त्र)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66841</id>
    <revision>
      <id>2697140</id>
      <parentid>1240843</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T01:12:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>साचा</comment>
      <origin>2697140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3096" sha1="6tiunc7xhmcghb31mgyycrz0rm0wyua" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
[[भाषाशास्त्र|भाषाशास्त्रात]] '''पदरचनाशास्त्र''' ही एक प्रमुख शाखा आहे. यात शब्दांची रचना, त्यांची निर्मिती आणि त्यांचे अंतर्गत घटक यांचा अभ्यास केला जातो. या शाखेत भाषाशास्त्रज्ञ शब्दांचे सर्वात लहान अर्थपूर्ण घटकांचे (''रूपिम'') विश्लेषण करतात. रूपिम हे भाषेतील असे लहानात लहान घटक असतात ज्यांचे अधिक तुकडे केल्यास त्यांचा अर्थ नष्ट होतो. उदाहरणार्थ, ''मुलगा'' या शब्दात ''मुल'' हा मूळ शब्द आणि ''गा'' हा प्रत्यय मानला जाऊ शकतो. पदरचनाशास्त्रामध्ये प्रत्यय, उपसर्ग आणि मूळ धातू यांच्या जोडणीतून नवे शब्द कसे तयार होतात याचा सखोल अभ्यास केला जातो.

भाषेच्या व्याकरणात आणि संरचनेत पदरचनाशास्त्राला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. ही शाखा मुख्यत्वे दोन भागांत विभागली जाते: ''विकारवादी पदरचनाशास्त्र'' आणि ''व्युत्पन्न पदरचनाशास्त्र''. विकारवादी पदरचनाशास्त्रामध्ये मूळ शब्दाच्या व्याकरणात्मक रूपात होणाऱ्या बदलांचा अभ्यास होतो (जसे की वचन किंवा काळानुसार होणारे बदल), तर व्युत्पन्न पदरचनाशास्त्रामध्ये प्रत्यय किंवा उपसर्ग जोडून नवीन अर्थाचा शब्द तयार करण्याच्या प्रक्रियेचा अभ्यास केला जातो. विविध भाषांमधील शब्दरचना समजून घेण्यासाठी आणि भाषांमधील परस्परसंबंध अभ्यासण्यासाठी पदरचनाशास्त्र हे अत्यंत उपयुक्त मानले जाते.

{{भाषाशास्त्र}}

[[वर्ग:भाषाशास्त्र]]</text>
      <sha1>6tiunc7xhmcghb31mgyycrz0rm0wyua</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मोहसीना किडवई</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73190</id>
    <revision>
      <id>2697175</id>
      <parentid>2678238</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T05:25:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2697175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11565" sha1="qkp5k5710rslc3fhj9aj7ww36k351uj" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''मोहसीना किडवई''' ([[१ जानेवारी]], [[इ.स. १९३२|१९३२]] - [[८ एप्रिल]], [[इ.स. २०२६|२०२६]]) या [[उत्तर प्रदेश]]मधील [[बाराबंकी जिल्हा|बाराबंकी जिल्ह्यातील]] [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] पक्षाच्या एक भारतीय राजकारणी आणि माजी केंद्रीय मंत्री आणि संसदपटू होत्या. त्यांनी पंतप्रधान [[इंदिरा गांधी]] आणि [[राजीव गांधी]] यांच्या मंत्रिमंडळात अनेक महत्त्वाची खाती सांभाळत केंद्रीय मंत्री म्हणून काम केले.&lt;ref&gt;{{cite news | title=Veteran Congress leader Mohsina Kidwai passes away at 94 | work=The Hindu | url=https://www.thehindu.com/news/national/veteran-congress-leader-mohsina-kidwai-passes-away-at-94/article70837031.ece |date= 8 April 2026  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | title=Veteran Congress leader Mohsina Kidwai, ex-Union Minister under Indira and Rajiv Gandhi, dies at 94 |url=https://www.livemint.com/news/india/veteran-congress-leader-mohsina-kidwai-ex-union-minister-under-indira-and-rajiv-gandhi-dies-at-94/amp-11775634855620.html |date= 8 April 2026 |work= Mint}}&lt;/ref&gt;

त्या १९७८ साली उत्तर प्रदेशातील [[आझमगढ लोकसभा मतदारसंघ|आझमगढ]] मतदारसंघामधून पोटनिवडणुकीत [[सहावी लोकसभा|६ व्या लोकसभेवर]] निवडून आल्या होत्या. त्यांनी [[सातवी लोकसभा|७ व्या]] आणि [[आठवी लोकसभा|८ व्या लोकसभेतही]] [[मेरठ लोकसभा मतदारसंघ|मेरठ]] मतदारसंघातून विजय मिळवून खासदार पद राखले. त्यांनी २००४ ते २०१६ दरम्यान [[छत्तीसगढ]]मधून [[राज्यसभा|राज्यसभेच्या]] सदस्या म्हणूनही काम केले.&lt;ref name=&quot;RS&quot;&gt;{{Cite web |url=http://164.100.24.167:8080/members/Website/Mainweb.asp?mpcode=1955 |title=Website of SMT. MOHSINA KIDWAI, Member of Parliament (Rajya Sabha) |access-date=15 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205224401/http://164.100.24.167:8080/members/Website/Mainweb.asp?mpcode=1955 |archive-date=5 February 2012 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==कारकीर्द==
किडवई यांनी उत्तर प्रदेश सरकार आणि [[भारत सरकार]]मध्ये अनेक मंत्रीपदे भूषवली होती.&lt;ref name=&quot;RS&quot; /&gt;
किडवाई यांनी [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] पक्षामध्ये [[अखिल भारतीय काँग्रेस कमिटी|अखिल भारतीय काँग्रेस समितीच्या]] (AICC) सरचिटणीसपदासह विविध नेतृत्वपदे भूषवली. किडवाई या काँग्रेस पक्षाध्यक्षा [[सोनिया गांधी]] यांच्या निकटवर्तीय मानल्या जात असत.&lt;ref name=&quot;Tehelka&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.tehelka.com/story_main21.asp?filename=Ne110406Half_done.asp |title=STATE OF THE CONGRESS: Half done, but no clue ahead |access-date=15 June 2007 |archive-date=14 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121014191236/http://tehelka.com/story_main21.asp?filename=Ne110406Half_done.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
त्या [[काँग्रेस कार्यकारी समिती|काँग्रेस कार्यकारी समितीच्या]] सदस्य आणि [[आसाम]] तसेच [[पंजाब, भारत|पंजाबच्या]] निवडणूक जाहीरनामा अंमलबजावणी समित्यांच्या निमंत्रक (convenor) देखील होत्या.&lt;ref name=&quot;AICC&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.congresssandesh.com/may-2002/12.html |title=AICC release of 22 April, 2002 after the reshuffle |access-date=15 June 2007 |archive-date=6 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120206055641/http://www.congresssandesh.com/may-2002/12.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
==वैयक्तिक आयुष्य==
मोहसिना किडवाई यांचा विवाह १७ डिसेंबर १९५३ रोजी खलील आर. किडवाई यांच्याशी झाला. त्यांना तीन मुली आहेत.&lt;ref name=&quot;RS&quot; /&gt;

==भूषवलेली पदे==
त्यांनी त्यांच्या कारकिर्दीत खालील पदे भूषवली आहेत:&lt;ref name=&quot;RS&quot; /&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
! भूषवलेले पद
! पासून
! पर्यंत
|-
| सदस्य, [[उत्तर प्रदेश विधान परिषद]]
| १९६०
| १९७४
|-
| राज्यमंत्री, अन्न आणि नागरी पुरवठा, [[उत्तर प्रदेश]]
| १९७३
| १९७४
|-
| सदस्य, [[उत्तर प्रदेश विधानसभा]]
| १९७४
| १९७७
|-
| कॅबिनेट मंत्री, हरिजन आणि समाजकल्याण, [[उत्तर प्रदेश]]
| १९७४
| १९७५
|-
| कॅबिनेट मंत्री, लघु उद्योग, [[उत्तर प्रदेश]]
| १९७५
| १९७७
|-
| सदस्य, [[सहावी लोकसभा]], [[आझमगढ लोकसभा मतदारसंघ|आझमगढ]] पोटनिवडणुकीत विजय
| १९७८
| १९७९
|-
| सदस्य, [[सातवी लोकसभा]], [[मेरठ लोकसभा मतदारसंघ|मेरठ]] मधून
| १९८०
| १९८४
|-
| [[भारत सरकार|केंद्रीय राज्यमंत्री]], [[श्रम आणि रोजगार मंत्रालय (भारत)|कामगार आणि पुनर्वसन]]
| ११ सप्टेंबर १९८२
| २९ जानेवारी १९८३
|-
| [[भारत सरकार|केंद्रीय राज्यमंत्री]], [[आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालय (भारत)|आरोग्य आणि कुटुंब कल्याण]]
| २९ जानेवारी १९८३
| २ ऑगस्ट १९८४
|-
| सदस्य, [[आठवी लोकसभा]]
| १९८४
| १९८९
|-
| [[भारत सरकार|केंद्रीय राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार)]]
| २ ऑगस्ट १९८४
| ३१ ऑक्टोबर १९८४
|-
| [[भारत सरकार|केंद्रीय कॅबिनेट मंत्री]], [[ग्रामीण विकास मंत्रालय (भारत)|ग्रामविकास]]
| ४ नोव्हेंबर १९८४
| ३१ डिसेंबर १९८४
|-
| [[भारत सरकार|केंद्रीय कॅबिनेट मंत्री]], [[आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालय (भारत)|आरोग्य आणि कुटुंब कल्याण]]
| ३१ डिसेंबर १९८४
| २४ जून १९८६
|-
| [[भारत सरकार|केंद्रीय कॅबिनेट मंत्री]], [[बंदरे, जहाज वाहतूक आणि जलमार्ग मंत्रालय (भारत) |वाहतूक]]
| २४ जून १९८६
| २२ ऑक्टोबर १९८६
|-
| [[भारत सरकार|केंद्रीय कॅबिनेट मंत्री]], [[गृहनिर्माण आणि शहरी व्यवहार मंत्रालय (भारत)|शहरी विकास]]
| २२ ऑक्टोबर १९८६
| २ डिसेंबर १९८९
|-
| [[भारत सरकार|केंद्रीय कॅबिनेट मंत्री]], [[पर्यटन मंत्रालय (भारत)|पर्यटन]] (''अतिरिक्त प्रभार'')
| १४ फेब्रुवारी १९८८
| २५ जून १९८९
|-
| [[राज्यसभा|राज्यसभेवर]] निवड
| जून २००४
| –
|-
| सदस्य, [[अलिगड मुस्लिम विद्यापीठ]] कोर्ट
| जुलै २००४
| –
|-
| सदस्य, कृषी समिती
| ऑगस्ट २००४
| –
|-
| सदस्य, अंजुमन (कोर्ट), [[जामिया मिलिया इस्लामिया]] विद्यापीठ
| नोव्हेंबर २००४
| –
|-
| सदस्य, सल्लागार समिती, [[सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण मंत्रालय (भारत)|सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण मंत्रालय]]
| ऑक्टोबर २००४
| –
|-
| सदस्य, लोकसंख्या आणि सार्वजनिक आरोग्य विषयक संसदीय मंच
| मे २००६
| –
|-
| सदस्य, अन्न, ग्राहक व्यवहार आणि सार्वजनिक वितरण समिती
| जुलै २००६
| –
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:किडवई, मोहसीना}}
[[वर्ग:भारतीय राजकारणी]]
[[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:६ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:७ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:८ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:आझमगढचे खासदार]]
[[वर्ग:मेरठचे खासदार]]
[[वर्ग:राज्यसभा सदस्य]]
[[वर्ग:इ.स. १९३२ मधील जन्म]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]
[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]]</text>
      <sha1>qkp5k5710rslc3fhj9aj7ww36k351uj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अवतारसिंग भडाना</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73211</id>
    <revision>
      <id>2697080</id>
      <parentid>2638306</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T16:25:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2697080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1683" sha1="6echboiqipowfxu375i386nu05vxh6w" xml:space="preserve">'''अवतारसिंह भडाना''' ([[डिसेंबर १७]], [[इ.स. १९५७]]- हयात) हे काँग्रेस पक्षाचे नेते आहेत. ते [[इ.स. १९९१]], [[इ.स. २००४]] आणि [[इ.स. २००९]] च्या लोकसभा निवडणुकांमध्ये [[हरियाणा]] राज्यातील [[फरीदाबाद लोकसभा मतदारसंघ]]ातून तर [[इ.स. १९९९]] च्या लोकसभा निवडणुकांमध्ये [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील [[मेरठ लोकसभा मतदारसंघ]]ातून लोकसभेवर निवडून गेले.

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:भडाना, अवतारसिंग}}
[[वर्ग:भारतीय राजकारणी]]
[[वर्ग:१० वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१३ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१४ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:फरिदाबादचे खासदार]]
[[वर्ग:मीरतचे खासदार]]
[[वर्ग:इ.स. १९५७ मधील जन्म]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>6echboiqipowfxu375i386nu05vxh6w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>चोपडा (आडनाव)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74492</id>
    <revision>
      <id>2697142</id>
      <parentid>1320589</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T01:25:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>माहिती</comment>
      <origin>2697142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2908" sha1="mchk5xlau3rlsu9xnipavuoz88q98yr" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
{{गल्लत|चोपडा}}
'''चोपडा''' तथा '''चोप्रा''' हे एक उत्तर [[भारत|भारतीय]] आडनाव आहे.

== व्यक्ती ==
* [[यश चोप्रा]] – भारतीय चित्रपट दिग्दर्शक, निर्माते आणि [[यश राज फिल्म्स]]चे संस्थापक.
* [[प्रियंका चोप्रा]] – जागतिक स्तरावर असलेली भारतीय अभिनेत्री, उत्पादक आणि [[मिस वर्ल्ड]] २००० विजेती.
* [[आदित्य चोप्रा]] – चित्रपट दिग्दर्शक, लेखक आणि निर्माते. त्यांनी [[दिलवाले दुल्हनिया ले जायेंगे]] या ऐतिहासिक चित्रपटाचे दिग्दर्शन केले.
* [[परिणीती चोप्रा]] – हिंदी चित्रपट अभिनेत्री.
* [[नीरज चोप्रा]] – भारताचा भालाफेकपटू. त्याने [[२०२० उन्हाळी ऑलिंपिक खेळात भारत|टोकियो ऑलिंपिक २०२०]] मध्ये सुवर्णपदक जिंकून इतिहास रचला.
* [[आकाश चोप्रा]] – माजी भारतीय क्रिकेट खेळाडू आणि क्रिकेट समीक्षक व समालोचक.
* [[बी.आर. चोप्रा]] – भारतीय चित्रपट व दूरचित्रवाणी निर्माते आणि दिग्दर्शक. त्यांनी दूरदर्शनवरील अत्यंत लोकप्रिय [[महाभारत (१९८८ मालिका)|महाभारत]] या मालिकेची निर्मिती केली होती.
* [[प्रेम चोप्रा]] – हिंदी चित्रपटसृष्टीतील खलनायक अभिनेते.
* [[अनुपमा चोप्रा]] – भारतीय चित्रपट समीक्षक, लेखिका आणि पत्रकार.
* [[विघ्नेश चोपडा]] – भारतीय क्रिकेट खेळाडू, ज्याने स्थानिक पातळीवर आणि प्रथम श्रेणी सामन्यांमध्ये सहभाग घेतला आहे.

[[वर्ग:भारतीय आडनावे]]</text>
      <sha1>mchk5xlau3rlsu9xnipavuoz88q98yr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>चो रामस्वामी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74823</id>
    <revision>
      <id>2697178</id>
      <parentid>2215993</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T05:49:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <origin>2697178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9383" sha1="fb8b0u1zjwntcq4sic7st97125vxag6" xml:space="preserve">'श्रीनिवास ऐयर रामस्वामी' तथा 'चो रामस्वामी' ([[५ ऑक्टोबर]], [[इ.स. १९३४|१९३४]] - [[७ डिसेंबर]], [[इ.स. २०१६|२०१६]]) हा तमिळ विनोदी चित्रपट अभिनेता, संपादक, लेखक आणि वकील होता.

{{विस्तार}}

== कारकीर्द ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|-
! वर्ष !! चित्रपट !! भूमिका !! नोंदी
|-
| १९६३ || [[पार मगळे पार]] || ||
|-
| १९६६ || [[मरक्का मुदियुमा?]] || ||
|-
| १९६६ || [[तेनमळै]] || ||
|-
| १९६७ || [[निनाइविळ निंद्रावळ]] || ||
|-
| १९६७ || [[मनम ओरु कुरंगु]] || ||
|-
| १९६७ || [[पेण एंद्राल पेण]] || ||
|-
| १९६७ || [[नाण यार तेरियुमा]] || ||
|-
| १९६७ || [[कर्पूरम]] || ||
|-
| १९६७ || [[आलयम]] || || पाहुणे कलाकार
|-
| १९६८ || [[गलाट्टा कल्याणम]] || विठ्ठल ||
|-
| १९६८ || [[बोम्मलाट्टम]] || ||
|-
| १९६८ || [[नीलगिरी एक्सप्रेस]] || ||
|-
| १९६८ || [[कुळंदैक्काग]] || ||
|-
| १९६८ || [[दिल्ली मापिळ्ळै]] || चिन्ना थंबी ||
|-
| १९६८ || [[लक्ष्मी कल्याणम]] || ||
|-
| १९६८ || [[कन्नन एन काधलन]] || ||
|-
| १९६८ || [[ओळी विळक्कु]] || ||
|-
| १९६८ || [[गणवन]] || ||
|-
| १९६८ || [[सिरित्त मुगम]] || ||
|-
| १९६९ || [[निरै कुडम]] || ||
|-
| १९६९ || [[आयिरम पोई]] || मुथू ||
|-
| १९६९ || [[उलगम इव्वाळवुत्ताण]] || ||
|-
| १९६९ || [[अदिमै पेण]] || ||
|-
| १९६९ || [[ऐंदु लक्षम]] || ||
|-
| १९६९ || [[कन्नी पेण]] || ||
|-
| १९६९ || [[मगीळम पू]] || ||
|-
| १९६९ || [[अन्नैयुम पिथावम]] || ||
|-
| १९७० || [[एन अण्णन]] || ||
|-
| १९७० || [[माट्टुकार वेलन]] || ||
|-
| १९७० || [[एंगल थंगम]] || ||
|-
| १९७० || [[अंगा मामा]] || ज्ञानम ||
|-
| १९७० || [[तेडी वंद मापिळ्ळै]] || कारपगम ||
|-
| १९७० || [[दरिसनम]] || ||
|-
| १९७० || [[नडु इरविल]] || ||
|-
| १९७० || [[विळैयाट्टु पिळ्ळै]] || ||
|-
| १९७० || [[स्नेगीती]] || ||
|-
| १९७१ || [[मुहम्मद बिन तुघलक]] || ||
|-
| १९७१ || [[तेरोट्टम]] || ||
|-
| १९७१ || [[नीरुम नेरुप्पुम]] || ||
|-
| १९७१ || [[रिक्षाकारन]] || ||
|-
| १९७१ || [[ओरु थाई मक्कळ]] || ||
|-
| १९७१ || [[कुमारी कोट्टम]] || बाबू ||
|-
| १९७१ || [[अरुणोदयम]] || ||
|-
| १९७१ || [[सूदाट्टम]] || ||
|-
| १९७१ || [[यानाइ वलर्त्त वानामबाडी मगन]] || ||
|-
| १९७२ || [[तवपुधलवन]] || ||
|-
| १९७२ || [[उनक्कुम एनक्कुम]] || ||
|-
| १९७२ || [[मिस्टर संपत]] || ||
|-
| १९७२ || [[पुगुंद वीदु]] || ||
|-
| १९७२ || [[थाईक्कु ओरु पिळ्ळै]] || ||
|-
| १९७२ || [[संगे मुळंगु]] || ||
|-
| १९७२ || [[दैव संकल्पम]] || ||
|-
| १९७३ || [[वंदाळे मगरासी]] || ||
|-
| १९७३ || [[सूर्यकांती]] || ||
|-
| १९७३ || [[गौरवम]] || ||
|-
| १९७३ || [[पोन वंडु]] || ||
|-
| १९७३ || [[वाक्कुरुती]] || ||
|-
| १९७३ || [[गंगा गोवरी]] || ||
|-
| १९७३ || [[मनिदरिल माणिक्कम]] || ||
|-
| १९७३ || [[कासी यात्तिरै]] || ||
|-
| १९७३ || [[पोन्नुंजल]] || ||
|-
| १९७३ || [[षण्मुगप्रिया]] || ||
|-
| १९७३ || [[वायाडी]] || ||
|-
| १९७३ || [[वीट्टुक्कु वंद मरुमगळ]] || ||
|-
| १९७३ || [[मळ्ळिगै पू]] || ||
|-
| १९७३ || [[स्कूल मास्तर]] || ||
|-
| १९७३ || [[नल्ल मुदिवु]] || ||
|-
| १९७३ || [[अन्बु सहोदररगळ]] || ||
|-
| १९७४ || [[थंग पदक्कम्]] || ||
|-
| १९७४ || [[ओरे साच्ची]] || ||
|-
| १९७४ || [[अन्बै तेडी]] || ||
|-
| १९७४ || [[इदये पारक्किरदु]] || || पाहुणे कलाकार
|-
| १९७४ || [[रोषक्कारी]] || ||
|-
| १९७४ || [[देवी श्री करुमरिअम्मन]] || ||
|-
| १९७४ || [[कल्याणामाम कल्याणम]] || ||
|-
| १९७४ || [[ओण्णे ओण्णु कण्णे कण्णु]] || ||
|-
| १९७४ || [[पिळ्ळै सेल्फम]] || ||
|-
| १९७४ || [[थाई पासम]] || ||
|-
| १९७४ || [[मगळुक्काग]] || ||
|-
| १९७५ || [[आण पिळ्ळै सिंगम]] || ||
|-
| १९७५ || [[सोंदंगळ वाळ्ग]] || ||
|-
| १९७५ || [[अंतरंगम]] || ||
|-
| १९७५ || [[सिनेमा पैत्तियम]] || || पाहुणे कलाकार
|-
| १९७५ || [[उंग वीट्टु कल्याणम]] || ||
|-
| १९७५ || [[अवनथान मनिधन]] || ||
|-
| १९७५ || [[थाई वीट्टु सीदनम]] || ||
|-
| १९७५ || [[उरवु सोल्ल ओरुवन]] || ||
|-
| १९७५ || [[यारुक्कुम वेत्कमिल्लै]] || ||
|-
| १९७५ || [[पिंचु मनम]] || ||
|-
| १९७५ || [[मेलनाट्टु मरुमगळ]] || || पाहुणे कलाकार
|-
| १९७६ || [[उण्मये उन विले एन]] || ||
|-
| १९७६ || [[मेयर मीनाक्षी]] || ||
|-
| १९७६ || [[रोझाविन राजा]] || ||
|-
| १९७६ || [[अवन ओरु सरित्तिरम]] || || पाहुणे कलाकार
|-
| १९७६ || [[पेरुम पुगळुम]] || ||
|-
| १९७७ || [[थनिकुडित्तनम]] || ||
|-
| १९७७ || [[बलपरीक्षै]] || ||
|-
| १९७७ || [[उन्नै सुटु्रम उलगम]] || || पाहुणे कलाकार
|-
| १९७८ || [[सक्का पोडू पोडू राजा]] || ||
|-
| १९७८ || [[अन्नपूर्णी]] || ||
|-
| १९७९ || [[आरिलिरुंदु अरुबदु वरै]] || ||
|-
| १९७९ || [[नाटगमे उलगम]] || ||
|-
| १९७९ || [[वेलुम मयिलुम तुणै]] || ||
|-
| १९८१ || [[कडवुलिन तीरप्पु]] || ||
|-
| १९८३ || [[अदुत्त वारिसु]] || ||
|-
| १९८४ || [[नाण महान अल्ला]] || ए. आर. चंद्रन / रेड्डी ||
|-
| १९८४ || [[साट्टै इल्लाद पंबरम]] || ||
|-
| १९८५ || [[नवग्रह नायगी]] || ||
|-
| १९८५ || [[पुदिय तीरप्पु]] || ||
|-
| १९८६ || [[कण्णा तोरक्कनुम सामी]] || ||
|-
| १९८७ || [[चिन्ना कुयिल पाडुदु]] || ||
|-
| १९८७ || [[कणी निलम]] || ||
|-
| १९८७ || [[मनिधन]] || ||
|-
| १९८७ || [[आनंद]] || ||
|-
| १९८७ || [[परुव रागम]] || ||
|-
| १९८८ || [[गुरु शिष्यन]] || ||
|-
| १९९० || [[अतिशय पिरवि]] || ||
|-
| १९९० || [[उलगम पिरंददु एनक्काग]] || ||
|-
| १९९८ || [[कादला कादला]] || ||
|}

{{DEFAULTSORT:रामस्वामी, चो}}
[[वर्ग:तमिळ चित्रपट अभिनेते]]
[[वर्ग:इ.स. १९३४ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. २०१६ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>fb8b0u1zjwntcq4sic7st97125vxag6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697179</id>
      <parentid>2697178</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T05:49:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT II</username>
        <id>140753</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>शुद्धलेखन — गुरूचा उकार ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#गुरूचा उकार|अधिक माहिती]])</comment>
      <origin>2697179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9383" sha1="8pcjfetg9vikj8r44gt4scsdmx41p38" xml:space="preserve">'श्रीनिवास ऐयर रामस्वामी' तथा 'चो रामस्वामी' ([[५ ऑक्टोबर]], [[इ.स. १९३४|१९३४]] - [[७ डिसेंबर]], [[इ.स. २०१६|२०१६]]) हा तमिळ विनोदी चित्रपट अभिनेता, संपादक, लेखक आणि वकील होता.

{{विस्तार}}

== कारकीर्द ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|-
! वर्ष !! चित्रपट !! भूमिका !! नोंदी
|-
| १९६३ || [[पार मगळे पार]] || ||
|-
| १९६६ || [[मरक्का मुदियुमा?]] || ||
|-
| १९६६ || [[तेनमळै]] || ||
|-
| १९६७ || [[निनाइविळ निंद्रावळ]] || ||
|-
| १९६७ || [[मनम ओरु कुरंगु]] || ||
|-
| १९६७ || [[पेण एंद्राल पेण]] || ||
|-
| १९६७ || [[नाण यार तेरियुमा]] || ||
|-
| १९६७ || [[कर्पूरम]] || ||
|-
| १९६७ || [[आलयम]] || || पाहुणे कलाकार
|-
| १९६८ || [[गलाट्टा कल्याणम]] || विठ्ठल ||
|-
| १९६८ || [[बोम्मलाट्टम]] || ||
|-
| १९६८ || [[नीलगिरी एक्सप्रेस]] || ||
|-
| १९६८ || [[कुळंदैक्काग]] || ||
|-
| १९६८ || [[दिल्ली मापिळ्ळै]] || चिन्ना थंबी ||
|-
| १९६८ || [[लक्ष्मी कल्याणम]] || ||
|-
| १९६८ || [[कन्नन एन काधलन]] || ||
|-
| १९६८ || [[ओळी विळक्कु]] || ||
|-
| १९६८ || [[गणवन]] || ||
|-
| १९६८ || [[सिरित्त मुगम]] || ||
|-
| १९६९ || [[निरै कुडम]] || ||
|-
| १९६९ || [[आयिरम पोई]] || मुथू ||
|-
| १९६९ || [[उलगम इव्वाळवुत्ताण]] || ||
|-
| १९६९ || [[अदिमै पेण]] || ||
|-
| १९६९ || [[ऐंदु लक्षम]] || ||
|-
| १९६९ || [[कन्नी पेण]] || ||
|-
| १९६९ || [[मगीळम पू]] || ||
|-
| १९६९ || [[अन्नैयुम पिथावम]] || ||
|-
| १९७० || [[एन अण्णन]] || ||
|-
| १९७० || [[माट्टुकार वेलन]] || ||
|-
| १९७० || [[एंगल थंगम]] || ||
|-
| १९७० || [[अंगा मामा]] || ज्ञानम ||
|-
| १९७० || [[तेडी वंद मापिळ्ळै]] || कारपगम ||
|-
| १९७० || [[दरिसनम]] || ||
|-
| १९७० || [[नडु इरविल]] || ||
|-
| १९७० || [[विळैयाट्टु पिळ्ळै]] || ||
|-
| १९७० || [[स्नेगीती]] || ||
|-
| १९७१ || [[मुहम्मद बिन तुघलक]] || ||
|-
| १९७१ || [[तेरोट्टम]] || ||
|-
| १९७१ || [[नीरुम नेरुप्पुम]] || ||
|-
| १९७१ || [[रिक्षाकारन]] || ||
|-
| १९७१ || [[ओरु थाई मक्कळ]] || ||
|-
| १९७१ || [[कुमारी कोट्टम]] || बाबू ||
|-
| १९७१ || [[अरुणोदयम]] || ||
|-
| १९७१ || [[सूदाट्टम]] || ||
|-
| १९७१ || [[यानाइ वलर्त्त वानामबाडी मगन]] || ||
|-
| १९७२ || [[तवपुधलवन]] || ||
|-
| १९७२ || [[उनक्कुम एनक्कुम]] || ||
|-
| १९७२ || [[मिस्टर संपत]] || ||
|-
| १९७२ || [[पुगुंद वीदु]] || ||
|-
| १९७२ || [[थाईक्कु ओरु पिळ्ळै]] || ||
|-
| १९७२ || [[संगे मुळंगु]] || ||
|-
| १९७२ || [[दैव संकल्पम]] || ||
|-
| १९७३ || [[वंदाळे मगरासी]] || ||
|-
| १९७३ || [[सूर्यकांती]] || ||
|-
| १९७३ || [[गौरवम]] || ||
|-
| १९७३ || [[पोन वंडु]] || ||
|-
| १९७३ || [[वाक्कुरुती]] || ||
|-
| १९७३ || [[गंगा गोवरी]] || ||
|-
| १९७३ || [[मनिदरिल माणिक्कम]] || ||
|-
| १९७३ || [[कासी यात्तिरै]] || ||
|-
| १९७३ || [[पोन्नुंजल]] || ||
|-
| १९७३ || [[षण्मुगप्रिया]] || ||
|-
| १९७३ || [[वायाडी]] || ||
|-
| १९७३ || [[वीट्टुक्कु वंद मरुमगळ]] || ||
|-
| १९७३ || [[मळ्ळिगै पू]] || ||
|-
| १९७३ || [[स्कूल मास्तर]] || ||
|-
| १९७३ || [[नल्ल मुदिवु]] || ||
|-
| १९७३ || [[अन्बु सहोदररगळ]] || ||
|-
| १९७४ || [[थंग पदक्कम्]] || ||
|-
| १९७४ || [[ओरे साच्ची]] || ||
|-
| १९७४ || [[अन्बै तेडी]] || ||
|-
| १९७४ || [[इदये पारक्किरदु]] || || पाहुणे कलाकार
|-
| १९७४ || [[रोषक्कारी]] || ||
|-
| १९७४ || [[देवी श्री करुमरिअम्मन]] || ||
|-
| १९७४ || [[कल्याणामाम कल्याणम]] || ||
|-
| १९७४ || [[ओण्णे ओण्णु कण्णे कण्णु]] || ||
|-
| १९७४ || [[पिळ्ळै सेल्फम]] || ||
|-
| १९७४ || [[थाई पासम]] || ||
|-
| १९७४ || [[मगळुक्काग]] || ||
|-
| १९७५ || [[आण पिळ्ळै सिंगम]] || ||
|-
| १९७५ || [[सोंदंगळ वाळ्ग]] || ||
|-
| १९७५ || [[अंतरंगम]] || ||
|-
| १९७५ || [[सिनेमा पैत्तियम]] || || पाहुणे कलाकार
|-
| १९७५ || [[उंग वीट्टु कल्याणम]] || ||
|-
| १९७५ || [[अवनथान मनिधन]] || ||
|-
| १९७५ || [[थाई वीट्टु सीदनम]] || ||
|-
| १९७५ || [[उरवु सोल्ल ओरुवन]] || ||
|-
| १९७५ || [[यारुक्कुम वेत्कमिल्लै]] || ||
|-
| १९७५ || [[पिंचु मनम]] || ||
|-
| १९७५ || [[मेलनाट्टु मरुमगळ]] || || पाहुणे कलाकार
|-
| १९७६ || [[उण्मये उन विले एन]] || ||
|-
| १९७६ || [[मेयर मीनाक्षी]] || ||
|-
| १९७६ || [[रोझाविन राजा]] || ||
|-
| १९७६ || [[अवन ओरु सरित्तिरम]] || || पाहुणे कलाकार
|-
| १९७६ || [[पेरुम पुगळुम]] || ||
|-
| १९७७ || [[थनिकुडित्तनम]] || ||
|-
| १९७७ || [[बलपरीक्षै]] || ||
|-
| १९७७ || [[उन्नै सुटु्रम उलगम]] || || पाहुणे कलाकार
|-
| १९७८ || [[सक्का पोडू पोडू राजा]] || ||
|-
| १९७८ || [[अन्नपूर्णी]] || ||
|-
| १९७९ || [[आरिलिरुंदु अरुबदु वरै]] || ||
|-
| १९७९ || [[नाटगमे उलगम]] || ||
|-
| १९७९ || [[वेलुम मयिलुम तुणै]] || ||
|-
| १९८१ || [[कडवुलिन तीरप्पु]] || ||
|-
| १९८३ || [[अदुत्त वारिसु]] || ||
|-
| १९८४ || [[नाण महान अल्ला]] || ए. आर. चंद्रन / रेड्डी ||
|-
| १९८४ || [[साट्टै इल्लाद पंबरम]] || ||
|-
| १९८५ || [[नवग्रह नायगी]] || ||
|-
| १९८५ || [[पुदिय तीरप्पु]] || ||
|-
| १९८६ || [[कण्णा तोरक्कनुम सामी]] || ||
|-
| १९८७ || [[चिन्ना कुयिल पाडुदु]] || ||
|-
| १९८७ || [[कणी निलम]] || ||
|-
| १९८७ || [[मनिधन]] || ||
|-
| १९८७ || [[आनंद]] || ||
|-
| १९८७ || [[परुव रागम]] || ||
|-
| १९८८ || [[गुरू शिष्यन]] || ||
|-
| १९९० || [[अतिशय पिरवि]] || ||
|-
| १९९० || [[उलगम पिरंददु एनक्काग]] || ||
|-
| १९९८ || [[कादला कादला]] || ||
|}

{{DEFAULTSORT:रामस्वामी, चो}}
[[वर्ग:तमिळ चित्रपट अभिनेते]]
[[वर्ग:इ.स. १९३४ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. २०१६ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>8pcjfetg9vikj8r44gt4scsdmx41p38</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697180</id>
      <parentid>2697179</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T05:49:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* कारकीर्द */</comment>
      <origin>2697180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9383" sha1="t2jemvxydi0g7z8htesqb8xgg8xlq4u" xml:space="preserve">'श्रीनिवास ऐयर रामस्वामी' तथा 'चो रामस्वामी' ([[५ ऑक्टोबर]], [[इ.स. १९३४|१९३४]] - [[७ डिसेंबर]], [[इ.स. २०१६|२०१६]]) हा तमिळ विनोदी चित्रपट अभिनेता, संपादक, लेखक आणि वकील होता.

{{विस्तार}}

== कारकीर्द ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:auto;&quot;
|-
! वर्ष !! चित्रपट !! भूमिका !! नोंदी
|-
| १९६३ || [[पार मगळे पार]] || ||
|-
| १९६६ || [[मरक्का मुदियुमा?]] || ||
|-
| १९६६ || [[तेनमळै]] || ||
|-
| १९६७ || [[निनाइविळ निंद्रावळ]] || ||
|-
| १९६७ || [[मनम ओरु कुरंगु]] || ||
|-
| १९६७ || [[पेण एंद्राल पेण]] || ||
|-
| १९६७ || [[नाण यार तेरियुमा]] || ||
|-
| १९६७ || [[कर्पूरम]] || ||
|-
| १९६७ || [[आलयम]] || || पाहुणे कलाकार
|-
| १९६८ || [[गलाट्टा कल्याणम]] || विठ्ठल ||
|-
| १९६८ || [[बोम्मलाट्टम]] || ||
|-
| १९६८ || [[नीलगिरी एक्सप्रेस]] || ||
|-
| १९६८ || [[कुळंदैक्काग]] || ||
|-
| १९६८ || [[दिल्ली मापिळ्ळै]] || चिन्ना थंबी ||
|-
| १९६८ || [[लक्ष्मी कल्याणम]] || ||
|-
| १९६८ || [[कन्नन एन काधलन]] || ||
|-
| १९६८ || [[ओळी विळक्कु]] || ||
|-
| १९६८ || [[गणवन]] || ||
|-
| १९६८ || [[सिरित्त मुगम]] || ||
|-
| १९६९ || [[निरै कुडम]] || ||
|-
| १९६९ || [[आयिरम पोई]] || मुथू ||
|-
| १९६९ || [[उलगम इव्वाळवुत्ताण]] || ||
|-
| १९६९ || [[अदिमै पेण]] || ||
|-
| १९६९ || [[ऐंदु लक्षम]] || ||
|-
| १९६९ || [[कन्नी पेण]] || ||
|-
| १९६९ || [[मगीळम पू]] || ||
|-
| १९६९ || [[अन्नैयुम पिथावम]] || ||
|-
| १९७० || [[एन अण्णन]] || ||
|-
| १९७० || [[माट्टुकार वेलन]] || ||
|-
| १९७० || [[एंगल थंगम]] || ||
|-
| १९७० || [[अंगा मामा]] || ज्ञानम ||
|-
| १९७० || [[तेडी वंद मापिळ्ळै]] || कारपगम ||
|-
| १९७० || [[दरिसनम]] || ||
|-
| १९७० || [[नडु इरविल]] || ||
|-
| १९७० || [[विळैयाट्टु पिळ्ळै]] || ||
|-
| १९७० || [[स्नेगीती]] || ||
|-
| १९७१ || [[मुहम्मद बिन तुघलक]] || ||
|-
| १९७१ || [[तेरोट्टम]] || ||
|-
| १९७१ || [[नीरुम नेरुप्पुम]] || ||
|-
| १९७१ || [[रिक्षाकारन]] || ||
|-
| १९७१ || [[ओरु थाई मक्कळ]] || ||
|-
| १९७१ || [[कुमारी कोट्टम]] || बाबू ||
|-
| १९७१ || [[अरुणोदयम]] || ||
|-
| १९७१ || [[सूदाट्टम]] || ||
|-
| १९७१ || [[यानाइ वलर्त्त वानामबाडी मगन]] || ||
|-
| १९७२ || [[तवपुधलवन]] || ||
|-
| १९७२ || [[उनक्कुम एनक्कुम]] || ||
|-
| १९७२ || [[मिस्टर संपत]] || ||
|-
| १९७२ || [[पुगुंद वीदु]] || ||
|-
| १९७२ || [[थाईक्कु ओरु पिळ्ळै]] || ||
|-
| १९७२ || [[संगे मुळंगु]] || ||
|-
| १९७२ || [[दैव संकल्पम]] || ||
|-
| १९७३ || [[वंदाळे मगरासी]] || ||
|-
| १९७३ || [[सूर्यकांती]] || ||
|-
| १९७३ || [[गौरवम]] || ||
|-
| १९७३ || [[पोन वंडु]] || ||
|-
| १९७३ || [[वाक्कुरुती]] || ||
|-
| १९७३ || [[गंगा गोवरी]] || ||
|-
| १९७३ || [[मनिदरिल माणिक्कम]] || ||
|-
| १९७३ || [[कासी यात्तिरै]] || ||
|-
| १९७३ || [[पोन्नुंजल]] || ||
|-
| १९७३ || [[षण्मुगप्रिया]] || ||
|-
| १९७३ || [[वायाडी]] || ||
|-
| १९७३ || [[वीट्टुक्कु वंद मरुमगळ]] || ||
|-
| १९७३ || [[मळ्ळिगै पू]] || ||
|-
| १९७३ || [[स्कूल मास्तर]] || ||
|-
| १९७३ || [[नल्ल मुदिवु]] || ||
|-
| १९७३ || [[अन्बु सहोदररगळ]] || ||
|-
| १९७४ || [[थंग पदक्कम्]] || ||
|-
| १९७४ || [[ओरे साच्ची]] || ||
|-
| १९७४ || [[अन्बै तेडी]] || ||
|-
| १९७४ || [[इदये पारक्किरदु]] || || पाहुणे कलाकार
|-
| १९७४ || [[रोषक्कारी]] || ||
|-
| १९७४ || [[देवी श्री करुमरिअम्मन]] || ||
|-
| १९७४ || [[कल्याणामाम कल्याणम]] || ||
|-
| १९७४ || [[ओण्णे ओण्णु कण्णे कण्णु]] || ||
|-
| १९७४ || [[पिळ्ळै सेल्फम]] || ||
|-
| १९७४ || [[थाई पासम]] || ||
|-
| १९७४ || [[मगळुक्काग]] || ||
|-
| १९७५ || [[आण पिळ्ळै सिंगम]] || ||
|-
| १९७५ || [[सोंदंगळ वाळ्ग]] || ||
|-
| १९७५ || [[अंतरंगम]] || ||
|-
| १९७५ || [[सिनेमा पैत्तियम]] || || पाहुणे कलाकार
|-
| १९७५ || [[उंग वीट्टु कल्याणम]] || ||
|-
| १९७५ || [[अवनथान मनिधन]] || ||
|-
| १९७५ || [[थाई वीट्टु सीदनम]] || ||
|-
| १९७५ || [[उरवु सोल्ल ओरुवन]] || ||
|-
| १९७५ || [[यारुक्कुम वेत्कमिल्लै]] || ||
|-
| १९७५ || [[पिंचु मनम]] || ||
|-
| १९७५ || [[मेलनाट्टु मरुमगळ]] || || पाहुणे कलाकार
|-
| १९७६ || [[उण्मये उन विले एन]] || ||
|-
| १९७६ || [[मेयर मीनाक्षी]] || ||
|-
| १९७६ || [[रोझाविन राजा]] || ||
|-
| १९७६ || [[अवन ओरु सरित्तिरम]] || || पाहुणे कलाकार
|-
| १९७६ || [[पेरुम पुगळुम]] || ||
|-
| १९७७ || [[थनिकुडित्तनम]] || ||
|-
| १९७७ || [[बलपरीक्षै]] || ||
|-
| १९७७ || [[उन्नै सुटु्रम उलगम]] || || पाहुणे कलाकार
|-
| १९७८ || [[सक्का पोडू पोडू राजा]] || ||
|-
| १९७८ || [[अन्नपूर्णी]] || ||
|-
| १९७९ || [[आरिलिरुंदु अरुबदु वरै]] || ||
|-
| १९७९ || [[नाटगमे उलगम]] || ||
|-
| १९७९ || [[वेलुम मयिलुम तुणै]] || ||
|-
| १९८१ || [[कडवुलिन तीरप्पु]] || ||
|-
| १९८३ || [[अदुत्त वारिसु]] || ||
|-
| १९८४ || [[नाण महान अल्ला]] || ए. आर. चंद्रन / रेड्डी ||
|-
| १९८४ || [[साट्टै इल्लाद पंबरम]] || ||
|-
| १९८५ || [[नवग्रह नायगी]] || ||
|-
| १९८५ || [[पुदिय तीरप्पु]] || ||
|-
| १९८६ || [[कण्णा तोरक्कनुम सामी]] || ||
|-
| १९८७ || [[चिन्ना कुयिल पाडुदु]] || ||
|-
| १९८७ || [[कणी निलम]] || ||
|-
| १९८७ || [[मनिधन]] || ||
|-
| १९८७ || [[आनंद]] || ||
|-
| १९८७ || [[परुव रागम]] || ||
|-
| १९८८ || [[गुरू शिष्यन]] || ||
|-
| १९९० || [[अतिशय पिरवि]] || ||
|-
| १९९० || [[उलगम पिरंददु एनक्काग]] || ||
|-
| १९९८ || [[कादला कादला]] || ||
|}

{{DEFAULTSORT:रामस्वामी, चो}}
[[वर्ग:तमिळ चित्रपट अभिनेते]]
[[वर्ग:इ.स. १९३४ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. २०१६ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>t2jemvxydi0g7z8htesqb8xgg8xlq4u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697181</id>
      <parentid>2697180</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T05:52:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* कारकीर्द */</comment>
      <origin>2697181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13151" sha1="a64kyqdkwj7201cy93tiyu263pckytu" xml:space="preserve">'श्रीनिवास ऐयर रामस्वामी' तथा 'चो रामस्वामी' ([[५ ऑक्टोबर]], [[इ.स. १९३४|१९३४]] - [[७ डिसेंबर]], [[इ.स. २०१६|२०१६]]) हा तमिळ विनोदी चित्रपट अभिनेता, संपादक, लेखक आणि वकील होता.

{{विस्तार}}

== पत्रकारिता ==
ते [[तुघलक (मासिक)|तुघलक]] या तमिळ मासिकाचे संस्थापक आणि संपादक होते.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://thuglak.com/thuglak/onlinestore.php|title=Thuglak|access-date=28 January 2018}}&lt;/ref&gt;
[[जे. बी. कृपलानी]], [[इंदिरा गांधी]], [[एम. करुणानिधी|करुणानिधी]], [[चंद्रशेखर]], [[जी. के. मूपनार]], [[एम. जी. रामचंद्रन]], [[जयललिता]], [[रामकृष्ण हेगडे]], [[एन. टी. रामाराव]], [[अटलबिहारी वाजपेयी]], [[लालकृष्ण अडवाणी]], [[सोनिया गांधी]], [[मनमोहन सिंग]] आणि [[पी. चिदंबरम]] यांसारखे राजकीय नेते त्यांच्या संपादकीय टीकेचे लक्ष्य राहिले. आयुष्याच्या शेवटच्या वर्षांत त्यांनी अशी भविष्यवाणी केली होती की [[नरेंद्र मोदी]] भविष्यात &quot;भारतासाठी मोठे नाव कमावतील&quot;,&lt;ref&gt;{{cite web|title=Narendra Modi will win laurels for India in the future&amp;nbsp;– Shri Cho Ramaswamy|website = [[युट्यूब]]|url=https://www.youtube.com/watch?v=QYQ7I5x0ceI |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211214/QYQ7I5x0ceI |archive-date=2021-12-14 |url-status=live|date=1 November 2013}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt; तसेच त्यांनी तमिळनाडूतील प्रशासनासाठी [[जयललिता]] यांचेही कौतुक केले.

चो यांना [[एम. जी. रामचंद्रन]] (एमजीआर) आणि त्यांच्या राजकारणाला आव्हान देणे आवडत असे, तर करुणानिधी हे सतत त्यांच्या टीकेचे लक्ष्य राहिले. त्यांच्या मते, [[ऑल इंडिया अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कझगम]] (एआयएडीएमके) हा पक्ष लोकानुनय करणारा आणि विचारसरणीचा अभाव असलेला पक्ष होता.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/cho-ramaswamy-articulated-the-anxieties-of-conservative-middle-class-brahmins/articleshow/55915938.cms|title = Cho Ramaswamy articulated the anxieties of conservative, middle-class Brahmins|newspaper = द इकोनॉमिक टाईम्स}}&lt;/ref&gt;

२५ जानेवारी २०१७ रोजी भारत सरकारने साहित्य आणि शिक्षण – पत्रकारिता क्षेत्रातील त्यांच्या योगदानाबद्दल त्यांना मरणोत्तर [[पद्मभूषण]] पुरस्कार जाहीर केला.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://padmaawards.gov.in/PDFS/PadmaAwards-2017_25012017.pdf|title=PadmaAwards-2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170129231739/http://www.padmaawards.gov.in/PDFS/PadmaAwards-2017_25012017.pdf|archive-date=29 January 2017}}&lt;/ref&gt;

== अभिनय कारकीर्द ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:auto;&quot;
|-
! वर्ष !! चित्रपट !! भूमिका !! नोंदी
|-
| १९६३ || [[पार मगळे पार]] || ||
|-
| १९६६ || [[मरक्का मुदियुमा?]] || ||
|-
| १९६६ || [[तेनमळै]] || ||
|-
| १९६७ || [[निनाइविळ निंद्रावळ]] || ||
|-
| १९६७ || [[मनम ओरु कुरंगु]] || ||
|-
| १९६७ || [[पेण एंद्राल पेण]] || ||
|-
| १९६७ || [[नाण यार तेरियुमा]] || ||
|-
| १९६७ || [[कर्पूरम]] || ||
|-
| १९६७ || [[आलयम]] || || पाहुणे कलाकार
|-
| १९६८ || [[गलाट्टा कल्याणम]] || विठ्ठल ||
|-
| १९६८ || [[बोम्मलाट्टम]] || ||
|-
| १९६८ || [[नीलगिरी एक्सप्रेस]] || ||
|-
| १९६८ || [[कुळंदैक्काग]] || ||
|-
| १९६८ || [[दिल्ली मापिळ्ळै]] || चिन्ना थंबी ||
|-
| १९६८ || [[लक्ष्मी कल्याणम]] || ||
|-
| १९६८ || [[कन्नन एन काधलन]] || ||
|-
| १९६८ || [[ओळी विळक्कु]] || ||
|-
| १९६८ || [[गणवन]] || ||
|-
| १९६८ || [[सिरित्त मुगम]] || ||
|-
| १९६९ || [[निरै कुडम]] || ||
|-
| १९६९ || [[आयिरम पोई]] || मुथू ||
|-
| १९६९ || [[उलगम इव्वाळवुत्ताण]] || ||
|-
| १९६९ || [[अदिमै पेण]] || ||
|-
| १९६९ || [[ऐंदु लक्षम]] || ||
|-
| १९६९ || [[कन्नी पेण]] || ||
|-
| १९६९ || [[मगीळम पू]] || ||
|-
| १९६९ || [[अन्नैयुम पिथावम]] || ||
|-
| १९७० || [[एन अण्णन]] || ||
|-
| १९७० || [[माट्टुकार वेलन]] || ||
|-
| १९७० || [[एंगल थंगम]] || ||
|-
| १९७० || [[अंगा मामा]] || ज्ञानम ||
|-
| १९७० || [[तेडी वंद मापिळ्ळै]] || कारपगम ||
|-
| १९७० || [[दरिसनम]] || ||
|-
| १९७० || [[नडु इरविल]] || ||
|-
| १९७० || [[विळैयाट्टु पिळ्ळै]] || ||
|-
| १९७० || [[स्नेगीती]] || ||
|-
| १९७१ || [[मुहम्मद बिन तुघलक]] || ||
|-
| १९७१ || [[तेरोट्टम]] || ||
|-
| १९७१ || [[नीरुम नेरुप्पुम]] || ||
|-
| १९७१ || [[रिक्षाकारन]] || ||
|-
| १९७१ || [[ओरु थाई मक्कळ]] || ||
|-
| १९७१ || [[कुमारी कोट्टम]] || बाबू ||
|-
| १९७१ || [[अरुणोदयम]] || ||
|-
| १९७१ || [[सूदाट्टम]] || ||
|-
| १९७१ || [[यानाइ वलर्त्त वानामबाडी मगन]] || ||
|-
| १९७२ || [[तवपुधलवन]] || ||
|-
| १९७२ || [[उनक्कुम एनक्कुम]] || ||
|-
| १९७२ || [[मिस्टर संपत]] || ||
|-
| १९७२ || [[पुगुंद वीदु]] || ||
|-
| १९७२ || [[थाईक्कु ओरु पिळ्ळै]] || ||
|-
| १९७२ || [[संगे मुळंगु]] || ||
|-
| १९७२ || [[दैव संकल्पम]] || ||
|-
| १९७३ || [[वंदाळे मगरासी]] || ||
|-
| १९७३ || [[सूर्यकांती]] || ||
|-
| १९७३ || [[गौरवम]] || ||
|-
| १९७३ || [[पोन वंडु]] || ||
|-
| १९७३ || [[वाक्कुरुती]] || ||
|-
| १९७३ || [[गंगा गोवरी]] || ||
|-
| १९७३ || [[मनिदरिल माणिक्कम]] || ||
|-
| १९७३ || [[कासी यात्तिरै]] || ||
|-
| १९७३ || [[पोन्नुंजल]] || ||
|-
| १९७३ || [[षण्मुगप्रिया]] || ||
|-
| १९७३ || [[वायाडी]] || ||
|-
| १९७३ || [[वीट्टुक्कु वंद मरुमगळ]] || ||
|-
| १९७३ || [[मळ्ळिगै पू]] || ||
|-
| १९७३ || [[स्कूल मास्तर]] || ||
|-
| १९७३ || [[नल्ल मुदिवु]] || ||
|-
| १९७३ || [[अन्बु सहोदररगळ]] || ||
|-
| १९७४ || [[थंग पदक्कम्]] || ||
|-
| १९७४ || [[ओरे साच्ची]] || ||
|-
| १९७४ || [[अन्बै तेडी]] || ||
|-
| १९७४ || [[इदये पारक्किरदु]] || || पाहुणे कलाकार
|-
| १९७४ || [[रोषक्कारी]] || ||
|-
| १९७४ || [[देवी श्री करुमरिअम्मन]] || ||
|-
| १९७४ || [[कल्याणामाम कल्याणम]] || ||
|-
| १९७४ || [[ओण्णे ओण्णु कण्णे कण्णु]] || ||
|-
| १९७४ || [[पिळ्ळै सेल्फम]] || ||
|-
| १९७४ || [[थाई पासम]] || ||
|-
| १९७४ || [[मगळुक्काग]] || ||
|-
| १९७५ || [[आण पिळ्ळै सिंगम]] || ||
|-
| १९७५ || [[सोंदंगळ वाळ्ग]] || ||
|-
| १९७५ || [[अंतरंगम]] || ||
|-
| १९७५ || [[सिनेमा पैत्तियम]] || || पाहुणे कलाकार
|-
| १९७५ || [[उंग वीट्टु कल्याणम]] || ||
|-
| १९७५ || [[अवनथान मनिधन]] || ||
|-
| १९७५ || [[थाई वीट्टु सीदनम]] || ||
|-
| १९७५ || [[उरवु सोल्ल ओरुवन]] || ||
|-
| १९७५ || [[यारुक्कुम वेत्कमिल्लै]] || ||
|-
| १९७५ || [[पिंचु मनम]] || ||
|-
| १९७५ || [[मेलनाट्टु मरुमगळ]] || || पाहुणे कलाकार
|-
| १९७६ || [[उण्मये उन विले एन]] || ||
|-
| १९७६ || [[मेयर मीनाक्षी]] || ||
|-
| १९७६ || [[रोझाविन राजा]] || ||
|-
| १९७६ || [[अवन ओरु सरित्तिरम]] || || पाहुणे कलाकार
|-
| १९७६ || [[पेरुम पुगळुम]] || ||
|-
| १९७७ || [[थनिकुडित्तनम]] || ||
|-
| १९७७ || [[बलपरीक्षै]] || ||
|-
| १९७७ || [[उन्नै सुटु्रम उलगम]] || || पाहुणे कलाकार
|-
| १९७८ || [[सक्का पोडू पोडू राजा]] || ||
|-
| १९७८ || [[अन्नपूर्णी]] || ||
|-
| १९७९ || [[आरिलिरुंदु अरुबदु वरै]] || ||
|-
| १९७९ || [[नाटगमे उलगम]] || ||
|-
| १९७९ || [[वेलुम मयिलुम तुणै]] || ||
|-
| १९८१ || [[कडवुलिन तीरप्पु]] || ||
|-
| १९८३ || [[अदुत्त वारिसु]] || ||
|-
| १९८४ || [[नाण महान अल्ला]] || ए. आर. चंद्रन / रेड्डी ||
|-
| १९८४ || [[साट्टै इल्लाद पंबरम]] || ||
|-
| १९८५ || [[नवग्रह नायगी]] || ||
|-
| १९८५ || [[पुदिय तीरप्पु]] || ||
|-
| १९८६ || [[कण्णा तोरक्कनुम सामी]] || ||
|-
| १९८७ || [[चिन्ना कुयिल पाडुदु]] || ||
|-
| १९८७ || [[कणी निलम]] || ||
|-
| १९८७ || [[मनिधन]] || ||
|-
| १९८७ || [[आनंद]] || ||
|-
| १९८७ || [[परुव रागम]] || ||
|-
| १९८८ || [[गुरू शिष्यन]] || ||
|-
| १९९० || [[अतिशय पिरवि]] || ||
|-
| १९९० || [[उलगम पिरंददु एनक्काग]] || ||
|-
| १९९८ || [[कादला कादला]] || ||
|}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:रामस्वामी, चो}}
[[वर्ग:तमिळ चित्रपट अभिनेते]]
[[वर्ग:इ.स. १९३४ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. २०१६ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>a64kyqdkwj7201cy93tiyu263pckytu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697182</id>
      <parentid>2697181</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T05:52:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2697182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13236" sha1="fprbwh3wrwbmtsrju150mztuycbby1y" xml:space="preserve">'श्रीनिवास ऐयर रामस्वामी' तथा 'चो रामस्वामी' ([[५ ऑक्टोबर]], [[इ.स. १९३४|१९३४]] - [[७ डिसेंबर]], [[इ.स. २०१६|२०१६]]) हा तमिळ विनोदी चित्रपट अभिनेता, संपादक, लेखक आणि वकील होता.

{{विस्तार}}

== पत्रकारिता ==
ते [[तुघलक (मासिक)|तुघलक]] या तमिळ मासिकाचे संस्थापक आणि संपादक होते.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://thuglak.com/thuglak/onlinestore.php|title=Thuglak|access-date=28 January 2018}}&lt;/ref&gt;
[[जे. बी. कृपलानी]], [[इंदिरा गांधी]], [[एम. करुणानिधी|करुणानिधी]], [[चंद्रशेखर]], [[जी. के. मूपनार]], [[एम. जी. रामचंद्रन]], [[जयललिता]], [[रामकृष्ण हेगडे]], [[एन. टी. रामाराव]], [[अटलबिहारी वाजपेयी]], [[लालकृष्ण अडवाणी]], [[सोनिया गांधी]], [[मनमोहन सिंग]] आणि [[पी. चिदंबरम]] यांसारखे राजकीय नेते त्यांच्या संपादकीय टीकेचे लक्ष्य राहिले. आयुष्याच्या शेवटच्या वर्षांत त्यांनी अशी भविष्यवाणी केली होती की [[नरेंद्र मोदी]] भविष्यात &quot;भारतासाठी मोठे नाव कमावतील&quot;,&lt;ref&gt;{{cite web|title=Narendra Modi will win laurels for India in the future&amp;nbsp;– Shri Cho Ramaswamy|website = [[युट्यूब]]|url=https://www.youtube.com/watch?v=QYQ7I5x0ceI |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211214/QYQ7I5x0ceI |archive-date=2021-12-14 |url-status=live|date=1 November 2013}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt; तसेच त्यांनी तमिळनाडूतील प्रशासनासाठी [[जयललिता]] यांचेही कौतुक केले.

चो यांना [[एम. जी. रामचंद्रन]] (एमजीआर) आणि त्यांच्या राजकारणाला आव्हान देणे आवडत असे, तर करुणानिधी हे सतत त्यांच्या टीकेचे लक्ष्य राहिले. त्यांच्या मते, [[ऑल इंडिया अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कझगम]] (एआयएडीएमके) हा पक्ष लोकानुनय करणारा आणि विचारसरणीचा अभाव असलेला पक्ष होता.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/cho-ramaswamy-articulated-the-anxieties-of-conservative-middle-class-brahmins/articleshow/55915938.cms|title = Cho Ramaswamy articulated the anxieties of conservative, middle-class Brahmins|newspaper = द इकोनॉमिक टाईम्स}}&lt;/ref&gt;

२५ जानेवारी २०१७ रोजी भारत सरकारने साहित्य आणि शिक्षण – पत्रकारिता क्षेत्रातील त्यांच्या योगदानाबद्दल त्यांना मरणोत्तर [[पद्मभूषण]] पुरस्कार जाहीर केला.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://padmaawards.gov.in/PDFS/PadmaAwards-2017_25012017.pdf|title=PadmaAwards-2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170129231739/http://www.padmaawards.gov.in/PDFS/PadmaAwards-2017_25012017.pdf|archive-date=29 January 2017}}&lt;/ref&gt;

== अभिनय कारकीर्द ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:auto;&quot;
|-
! वर्ष !! चित्रपट !! भूमिका !! नोंदी
|-
| १९६३ || [[पार मगळे पार]] || ||
|-
| १९६६ || [[मरक्का मुदियुमा?]] || ||
|-
| १९६६ || [[तेनमळै]] || ||
|-
| १९६७ || [[निनाइविळ निंद्रावळ]] || ||
|-
| १९६७ || [[मनम ओरु कुरंगु]] || ||
|-
| १९६७ || [[पेण एंद्राल पेण]] || ||
|-
| १९६७ || [[नाण यार तेरियुमा]] || ||
|-
| १९६७ || [[कर्पूरम]] || ||
|-
| १९६७ || [[आलयम]] || || पाहुणे कलाकार
|-
| १९६८ || [[गलाट्टा कल्याणम]] || विठ्ठल ||
|-
| १९६८ || [[बोम्मलाट्टम]] || ||
|-
| १९६८ || [[नीलगिरी एक्सप्रेस]] || ||
|-
| १९६८ || [[कुळंदैक्काग]] || ||
|-
| १९६८ || [[दिल्ली मापिळ्ळै]] || चिन्ना थंबी ||
|-
| १९६८ || [[लक्ष्मी कल्याणम]] || ||
|-
| १९६८ || [[कन्नन एन काधलन]] || ||
|-
| १९६८ || [[ओळी विळक्कु]] || ||
|-
| १९६८ || [[गणवन]] || ||
|-
| १९६८ || [[सिरित्त मुगम]] || ||
|-
| १९६९ || [[निरै कुडम]] || ||
|-
| १९६९ || [[आयिरम पोई]] || मुथू ||
|-
| १९६९ || [[उलगम इव्वाळवुत्ताण]] || ||
|-
| १९६९ || [[अदिमै पेण]] || ||
|-
| १९६९ || [[ऐंदु लक्षम]] || ||
|-
| १९६९ || [[कन्नी पेण]] || ||
|-
| १९६९ || [[मगीळम पू]] || ||
|-
| १९६९ || [[अन्नैयुम पिथावम]] || ||
|-
| १९७० || [[एन अण्णन]] || ||
|-
| १९७० || [[माट्टुकार वेलन]] || ||
|-
| १९७० || [[एंगल थंगम]] || ||
|-
| १९७० || [[अंगा मामा]] || ज्ञानम ||
|-
| १९७० || [[तेडी वंद मापिळ्ळै]] || कारपगम ||
|-
| १९७० || [[दरिसनम]] || ||
|-
| १९७० || [[नडु इरविल]] || ||
|-
| १९७० || [[विळैयाट्टु पिळ्ळै]] || ||
|-
| १९७० || [[स्नेगीती]] || ||
|-
| १९७१ || [[मुहम्मद बिन तुघलक]] || ||
|-
| १९७१ || [[तेरोट्टम]] || ||
|-
| १९७१ || [[नीरुम नेरुप्पुम]] || ||
|-
| १९७१ || [[रिक्षाकारन]] || ||
|-
| १९७१ || [[ओरु थाई मक्कळ]] || ||
|-
| १९७१ || [[कुमारी कोट्टम]] || बाबू ||
|-
| १९७१ || [[अरुणोदयम]] || ||
|-
| १९७१ || [[सूदाट्टम]] || ||
|-
| १९७१ || [[यानाइ वलर्त्त वानामबाडी मगन]] || ||
|-
| १९७२ || [[तवपुधलवन]] || ||
|-
| १९७२ || [[उनक्कुम एनक्कुम]] || ||
|-
| १९७२ || [[मिस्टर संपत]] || ||
|-
| १९७२ || [[पुगुंद वीदु]] || ||
|-
| १९७२ || [[थाईक्कु ओरु पिळ्ळै]] || ||
|-
| १९७२ || [[संगे मुळंगु]] || ||
|-
| १९७२ || [[दैव संकल्पम]] || ||
|-
| १९७३ || [[वंदाळे मगरासी]] || ||
|-
| १९७३ || [[सूर्यकांती]] || ||
|-
| १९७३ || [[गौरवम]] || ||
|-
| १९७३ || [[पोन वंडु]] || ||
|-
| १९७३ || [[वाक्कुरुती]] || ||
|-
| १९७३ || [[गंगा गोवरी]] || ||
|-
| १९७३ || [[मनिदरिल माणिक्कम]] || ||
|-
| १९७३ || [[कासी यात्तिरै]] || ||
|-
| १९७३ || [[पोन्नुंजल]] || ||
|-
| १९७३ || [[षण्मुगप्रिया]] || ||
|-
| १९७३ || [[वायाडी]] || ||
|-
| १९७३ || [[वीट्टुक्कु वंद मरुमगळ]] || ||
|-
| १९७३ || [[मळ्ळिगै पू]] || ||
|-
| १९७३ || [[स्कूल मास्तर]] || ||
|-
| १९७३ || [[नल्ल मुदिवु]] || ||
|-
| १९७३ || [[अन्बु सहोदररगळ]] || ||
|-
| १९७४ || [[थंग पदक्कम्]] || ||
|-
| १९७४ || [[ओरे साच्ची]] || ||
|-
| १९७४ || [[अन्बै तेडी]] || ||
|-
| १९७४ || [[इदये पारक्किरदु]] || || पाहुणे कलाकार
|-
| १९७४ || [[रोषक्कारी]] || ||
|-
| १९७४ || [[देवी श्री करुमरिअम्मन]] || ||
|-
| १९७४ || [[कल्याणामाम कल्याणम]] || ||
|-
| १९७४ || [[ओण्णे ओण्णु कण्णे कण्णु]] || ||
|-
| १९७४ || [[पिळ्ळै सेल्फम]] || ||
|-
| १९७४ || [[थाई पासम]] || ||
|-
| १९७४ || [[मगळुक्काग]] || ||
|-
| १९७५ || [[आण पिळ्ळै सिंगम]] || ||
|-
| १९७५ || [[सोंदंगळ वाळ्ग]] || ||
|-
| १९७५ || [[अंतरंगम]] || ||
|-
| १९७५ || [[सिनेमा पैत्तियम]] || || पाहुणे कलाकार
|-
| १९७५ || [[उंग वीट्टु कल्याणम]] || ||
|-
| १९७५ || [[अवनथान मनिधन]] || ||
|-
| १९७५ || [[थाई वीट्टु सीदनम]] || ||
|-
| १९७५ || [[उरवु सोल्ल ओरुवन]] || ||
|-
| १९७५ || [[यारुक्कुम वेत्कमिल्लै]] || ||
|-
| १९७५ || [[पिंचु मनम]] || ||
|-
| १९७५ || [[मेलनाट्टु मरुमगळ]] || || पाहुणे कलाकार
|-
| १९७६ || [[उण्मये उन विले एन]] || ||
|-
| १९७६ || [[मेयर मीनाक्षी]] || ||
|-
| १९७६ || [[रोझाविन राजा]] || ||
|-
| १९७६ || [[अवन ओरु सरित्तिरम]] || || पाहुणे कलाकार
|-
| १९७६ || [[पेरुम पुगळुम]] || ||
|-
| १९७७ || [[थनिकुडित्तनम]] || ||
|-
| १९७७ || [[बलपरीक्षै]] || ||
|-
| १९७७ || [[उन्नै सुटु्रम उलगम]] || || पाहुणे कलाकार
|-
| १९७८ || [[सक्का पोडू पोडू राजा]] || ||
|-
| १९७८ || [[अन्नपूर्णी]] || ||
|-
| १९७९ || [[आरिलिरुंदु अरुबदु वरै]] || ||
|-
| १९७९ || [[नाटगमे उलगम]] || ||
|-
| १९७९ || [[वेलुम मयिलुम तुणै]] || ||
|-
| १९८१ || [[कडवुलिन तीरप्पु]] || ||
|-
| १९८३ || [[अदुत्त वारिसु]] || ||
|-
| १९८४ || [[नाण महान अल्ला]] || ए. आर. चंद्रन / रेड्डी ||
|-
| १९८४ || [[साट्टै इल्लाद पंबरम]] || ||
|-
| १९८५ || [[नवग्रह नायगी]] || ||
|-
| १९८५ || [[पुदिय तीरप्पु]] || ||
|-
| १९८६ || [[कण्णा तोरक्कनुम सामी]] || ||
|-
| १९८७ || [[चिन्ना कुयिल पाडुदु]] || ||
|-
| १९८७ || [[कणी निलम]] || ||
|-
| १९८७ || [[मनिधन]] || ||
|-
| १९८७ || [[आनंद]] || ||
|-
| १९८७ || [[परुव रागम]] || ||
|-
| १९८८ || [[गुरू शिष्यन]] || ||
|-
| १९९० || [[अतिशय पिरवि]] || ||
|-
| १९९० || [[उलगम पिरंददु एनक्काग]] || ||
|-
| १९९८ || [[कादला कादला]] || ||
|}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:रामस्वामी, चो}}
[[वर्ग:तमिळ चित्रपट अभिनेते]]
[[वर्ग:इ.स. १९३४ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. २०१६ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]
[[वर्ग:पद्मभूषण पुरस्कारविजेते]]</text>
      <sha1>fprbwh3wrwbmtsrju150mztuycbby1y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>तमिळनाडूतील किल्ले</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75292</id>
    <revision>
      <id>2697141</id>
      <parentid>1245608</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T01:19:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>माहिती</comment>
      <origin>2697141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9486" sha1="7h2f21ebyy7gd5hwvu8dms5hq8xp8g4" xml:space="preserve">{{विस्तार}}

== प्रमुख किल्ले ==

तमिळनाडू राज्याला मोठा ऐतिहासिक वारसा लाभला असून येथे [[चोळ साम्राज्य|चोळ]], [[पांड्य साम्राज्य|पांड्य]], [[पल्लव साम्राज्य|पल्लव]], नायक, [[मराठा साम्राज्य|मराठा]], तसेच [[ब्रिटिश राज|ब्रिटिश]] आणि [[भारतातील डच वसाहती|डच]] राजवटींच्या काळातील अनेक ऐतिहासिक किल्ले आहेत. तमिळनाडूतील सुमारे १५ प्रमुख किल्ले खालीलप्रमाणे आहेत:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|-
! क्र. !! नाव !! जिल्हा !! निर्माता/काळ !! संक्षिप्त माहिती
|-
! १
| [[सेंट जॉर्ज किल्ला]] || [[चेन्नई जिल्हा|चेन्नई]] || ब्रिटिश (१६४४) || भारतातील पहिला ब्रिटिश किल्ला, जो सध्या राज्याच्या सचिवालय आणि [[तमिळनाडू विधानसभा|विधानसभेचे]] केंद्र आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.chennai.tn.nic.in/tourist-place/fort-st-george/ |title=Fort St George - Chennai District |publisher=Government of Tamil Nadu}}&lt;/ref&gt;
|-
! २
| [[जिंजी किल्ला]] || [[विल्लुपुरम जिल्हा|विल्लुपुरम]] || चोळ/नायक राजे (९वे-१६वे शतक) || ''पूर्वेकडील जिब्राल्टर'' म्हणून ओळखला जाणारा हा किल्ला त्याच्या अभेद्य रचनेसाठी व [[छत्रपती राजाराम महाराज|छत्रपती राजाराम महाराजांच्या]] वास्तव्यासाठी प्रसिद्ध आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.tn.gov.in/ta/forts/gingee |title=செஞ்சி கோட்டை - தமிழ்நாட்டு கோட்டைகள் |publisher=Tamil Nadu Tourism}}&lt;/ref&gt;
|-
! ३
| [[वेल्लोर किल्ला]] || [[वेल्लोर जिल्हा|वेल्लोर]] || [[विजयनगर साम्राज्य]] (१६वे शतक) || [[ग्रॅनाइट]] दगडांनी बांधलेला हा किल्ला त्याच्या विस्तीर्ण खंदकासाठी आणि जलकोट रचनेसाठी प्रसिद्ध आहे.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Subrahmanian |first=N. |title=History of Tamilnad |year=1981 |publisher=Koodal Publishers}}&lt;/ref&gt;
|-
! ४
| [[तंजावूर मराठा किल्ला]] || [[तंजावूर जिल्हा|तंजावूर]] || नायक व [[तंजावूरचे मराठा साम्राज्य|मराठा राजे]] (१६वे-१७वे शतक) || तंजावूरच्या मराठा छत्रपतींच्या काळात बांधला गेलेला किल्ला, ज्यामध्ये प्रसिद्ध राजवाडा आणि [[सरस्वती महाल ग्रंथालय]] आहे.
|-
! ५
| [[दिंडीगुल किल्ला]] || [[दिंडीगुल जिल्हा|दिंडीगुल]] || [[मोगल]]/[[हैदरअली|हैदर अली]]/[[टिपू सुलतान]] (१७वे-१८वे शतक) || एका खडकाळ टेकडीवर वसलेला हा लष्करीदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचा किल्ला मानला जात असे.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.dinamalar.com/news_detail.asp?id=284512 |title=திண்டுக்கல் மலைக்கோட்டை வரலாறு |newspaper=Dinamalar |language=ta}}&lt;/ref&gt;
|-
! ६
| [[तिरुपरामकुंक्रम किल्ला]] || [[मधुराई जिल्हा|मधुराई]] || पांड्य राजे (८वे-१३वे शतक) || प्राचीन पांड्य साम्राज्याच्या काळातील सैनिकी तळ आणि ऐतिहासिक वास्तू.
|-
! ७
| [[डॅन्सबर्ग किल्ला]] || [[मयीलादुथुराई जिल्हा|मयीलादुथुराई]] || डच/[[डेन्मार्कचे लोक|डेनिश]] (१६२०) || [[तरंगमबादी]] (ट्रॅंक्युबार) येथे डच व्यापारी कंपनीने बांधलेला सागरी किल्ला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.tn.gov.in/ta/forts/tranquebar |title=தரங்கம்பாடி டேனிஷ் கோட்டை |publisher=Department of Archaeology, Tamil Nadu}}&lt;/ref&gt;
|-
! ८
| [[तिरुच्चिरापल्ली रॉकफोर्ट]] || [[तिरुच्चिरापल्ली जिल्हा|तिरुच्चिरापल्ली]] || पल्लव/नायक राजे (६वे-१६वे शतक) || एका प्रचंड जुन्या खडकावर बांधलेला ऐतिहासिक किल्ला आणि मंदिर परिसर.
|-
! ९
| [[नामक्कल किल्ला]] || [[नामक्कल जिल्हा|नामक्कल]] || रामचंद्र नायक (१७वे शतक) || एका अखंड ग्रॅनाइटच्या खडकावर वसलेला भव्य किल्ला.
|-
! १०
| [[तिरुमय्यम किल्ला]] || [[पुदुक्कोट्टै जिल्हा|पुदुक्कोट्टै]] || सेतुपती राजे (१६८७) || ऐतिहासिक लढायांचा साक्षीदार असलेला आणि खडकात कोरलेल्या मंदिरांसाठी प्रसिद्ध किल्ला.
|-
! ११
| [[संकगिरी किल्ला]] || [[सेलम जिल्हा|सेलम]] || विजयनगर / टिपू सुलतान (१५वे-१८वे शतक) || टेकडीवर १४ तटबंदीच्या भिंतींनी वेढलेला एक अभेद्य किल्ला.
|-
! १२
| [[वट्टकोट्टै किल्ला]] || [[कन्याकुमारी जिल्हा|कन्याकुमारी]] || [[त्रावणकोर साम्राज्य]] (१८वे शतक) || समुद्राच्या किनाऱ्यावर स्थित एक वर्तुळाकार सागरी किल्ला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://kanyakumari.nic.in/tourist-place/vattakottai-fort/ |title=Vattakottai Fort - Kanyakumari |publisher=District Administration Kanyakumari}}&lt;/ref&gt;
|-
! १३
| [[पद्मनाभपुरम किल्ला]] || [[कन्याकुमारी जिल्हा|कन्याकुमारी]] || त्रावणकोर राजे (१६वे-१७वे शतक) || लाकडी स्थापत्यशैलीचा उत्कृष्ट नमुना असलेला राजवाडा व किल्ला परिसर.
|-
! १४
| [[उदयगिरी किल्ला]] || [[कन्याकुमारी जिल्हा|कन्याकुमारी]] || त्रावणकोर साम्राज्य (१७वे शतक) || निसर्गरम्य टेकडीच्या पायथ्याशी बांधलेला मोठा लष्करी किल्ला.
|-
! १५
| [[मनोरा किल्ला]] || [[तंजावूर जिल्हा|तंजावूर]] || [[दुसरे सरफोजी भोसले]] (१८१४) || [[नेपोलियन बोनापार्ट|नेपोलियनवरील]] [[युनायटेड किंग्डम|ब्रिटिशांच्या]] [[वॉटर्लूची लढाई|विजयाच्या]] स्मरणार्थ तंजावूरच्या मराठा राजाने बांधलेला आठ मजली बुरूज किल्ला.
|}

== बाह्य दुवे ==

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

{{तमिळनाडूतील किल्ले}}

[[वर्ग:तमिळनाडूतील किल्ले]]</text>
      <sha1>7h2f21ebyy7gd5hwvu8dms5hq8xp8g4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>फाझील</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76118</id>
    <revision>
      <id>2697128</id>
      <parentid>2077464</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T22:26:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>साचा</comment>
      <origin>2697128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="265" sha1="mssqiviu9dplkknmzdogd9orhnw4i64" xml:space="preserve">{{गल्लत|फाजिल}}
[[चित्र:Fazil.jpg|इवलेसे]]

{{विस्तार}}
[[वर्ग:तमिळ भाषेमधील चित्रपट दिग्दर्शक]]
[[वर्ग:रिकामी पाने]]</text>
      <sha1>mssqiviu9dplkknmzdogd9orhnw4i64</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मलेशियाची राज्ये व संघशासित प्रदेश</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78737</id>
    <revision>
      <id>2697212</id>
      <parentid>2471658</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T07:23:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>685</id>
      </contributor>
      <comment>Seal_of_Kuala_Lumpur_(1992-2019).svg या चित्राऐवजी Coat_of_Arms_of_Kuala_Lumpur.svg चित्र वापरले.</comment>
      <origin>2697212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12675" sha1="ah8gsjwlow6horiu7pq6e0t3qjq9dee" xml:space="preserve">'''[[मलेशिया]]''' हा [[आग्नेय आशिया]]मधील देश प्रामुख्याने [[मलाय द्वीपकल्प]]ाच्या दक्षिण भागावर व [[बोर्नियो]] बेटाच्या उत्तर भागावर वसला आहे. प्रशासकीय दृष्ट्या मलेशिया १३ राज्ये व तीन संघशासित प्रदेशांमध्ये विभागला गेला आहे.

==राज्ये व संघशासित प्रदेश==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|{{Image label begin|image=Malaysia states blank (color scheme).png|link=|width={{{width|800}}}|float={{{float|none}}}}} 
{{Image label small|x=0.035000000|y=0.08110000 |scale={{{width|800}}}|text=[[पर्लिस]]}}
{{Image label small|x=0.055500000|y=0.09990000 |scale={{{width|800}}}|text=[[कदा]]}}
{{Image label small|x=0.015000000|y=0.14       |scale={{{width|800}}}|text=[[पेनांग]]}}
{{Image label small|x=0.13       |y=0.12666667 |scale={{{width|800}}}|text=[[कलांतान]]}}
{{Image label small|x=0.17833333 |y=0.14833333 |scale={{{width|800}}}|text=[[तरेंगानू]]}}
{{Image label small|x=0.100000000|y=0.16000000 |scale={{{width|800}}}|text=[[पराक]]}}
{{Image label small|x=0.06       |y=0.225      |scale={{{width|800}}}|text=[[सलांगोर]]}}
{{Image label small|x=0.060000000|y=0.2600000  |scale={{{width|800}}}|text=[[नगरी संबिलान]]}}
{{Image label small|x=0.1111111|y=0.28000000   |scale={{{width|800}}}|text=[[मलाक्का]]}}
{{Image label small|x=0.21111111 |y=0.28888888 |scale={{{width|800}}}|text=[[जोहोर]]}}
{{Image label small|x=0.15       |y=0.19833334 |scale={{{width|800}}}|text=[[पाहांग]]}}
{{Image label small|x=0.67833334 |y=0.26666666 |scale={{{width|800}}}|text=[[सारावाक]]}}
{{Image label small|x=0.84000000 |y=0.13       |scale={{{width|800}}}|text=[[साबा]]}}
{{Image label small|x=0.721      |y=0.125      |scale={{{width|800}}}|text=[[लाबुआन|&lt;span style=&quot; color: #ff0000;&quot;&gt;लाबुआन&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label small|x=0.1500     |y=0.233      |scale={{{width|800}}}|text=[[क्वालालंपूर|&lt;span style=&quot; color: #ff0000;&quot;&gt;क्वालालंपूर&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label small|x=0.075      |y=0.242      |scale={{{width|800}}}|text=[[पुत्रजय|&lt;span style=&quot; color: #ff0000;&quot;&gt;पुत्रजय&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label small|x=0.350      |y=0.032      |scale={{{width|800}}}|text=पश्चिम मलेशिया}}
{{Image label small|x=0.350      |y=0.055      |scale={{{width|800}}}|text=पूर्व मलेशिया}}
{{Image label small|x=0.520      |y=0.032      |scale={{{width|800}}}|text=&lt;span style=&quot; color: blue;&quot;&gt;&lt;small&gt;(निळा) राज्ये&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;}}
{{Image label small|x=0.520      |y=0.053      |scale={{{width|800}}}|text=&lt;span style=&quot; color: #ff0000;&quot;&gt;&lt;small&gt;(लाल) संघशासित प्रदेश&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;}}

{{Image label      |x=0.38833332 |y=0.115      |scale={{{width|800}}}|text=[[दक्षिण चीन समुद्र|&lt;span style=&quot;font-style: italic; color: #48A3B5;&quot;&gt;दक्षिण चीन समुद्र&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label small|x=0.011666667|y=0.16333333 |scale={{{width|800}}}|text=[[मलाक्क्याची सामुद्रधुनी|&lt;span style=&quot;font-style: italic; color: #48A3B5;&quot;&gt;मलाक्क्याची&lt;br /&gt; सामुद्रधुनी&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label small|x=0.125      |y=0.025      |scale={{{width|800}}}|text=[[थायलंडचे आखात|&lt;span style=&quot;font-style: italic; color: #48A3B5;&quot;&gt;थायलंडचे आखात&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label small|x=0.94       |y=0.035      |scale={{{width|800}}}|text=[[सुलू समुद्र|&lt;span style=&quot;font-style: italic; color: #48A3B5;&quot;&gt;सुलू समुद्र&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label small|x=0.9316667  |y=0.22       |scale={{{width|800}}}|text=[[सुलावेसी समुद्र|&lt;span style=&quot;font-style: italic; color: #48A3B5;&quot;&gt;सुलावेसी समुद्र&lt;/span&gt;]]}}

{{Image label small|x=0.710      |y=0.145      |scale={{{width|800}}}|text=[[ब्रुनेई|&lt;span style=&quot;font-style: italic; color: #666666;&quot;&gt;ब्रुनेई&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label small|x=0.7000000  |y=0.36       |scale={{{width|800}}}|text=[[इंडोनेशिया|&lt;span style=&quot;font-style: italic; color: #666666;&quot;&gt;इंडोनेशिया&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label small|x=0.060000000|y=0.3600000  |scale={{{width|800}}}|text=[[इंडोनेशिया|&lt;span style=&quot;font-style: italic; color: #666666;&quot;&gt;इंडोनेशिया&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label small|x=0.244444444|y=0.3300000  |scale={{{width|800}}}|text=[[सिंगापूर|&lt;span style=&quot;font-style: italic; color: #666666;&quot;&gt;सिंगापूर&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label small|x=0.080      |y=0.06       |scale={{{width|800}}}|text=[[थायलंड|&lt;span style=&quot;font-style: italic; color: #666666;&quot;&gt;थायलंड&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label end}}
|}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:85%&quot;
|-
! class=&quot;unsortable&quot; | ध्वज
! class=&quot;unsortable&quot; | चिन्ह
! राज्य
! राजधानी
! लोकसंख्या&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.statistics.gov.my/ccount12/click.php?id=2127 |title=Laporan Kiraan Permulaan 2010 |publisher=Jabatan Perangkaan Malaysia |page=iv |accessdate=24 January 2011 |archive-date=2010-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101227065717/http://www.statistics.gov.my/ccount12/click.php?id=2127 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
! क्षेत्रफळ (किमी²)&lt;ref name=&quot;statistics&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.statistics.gov.my/ccount12/click.php?id=2127 |title=Laporan Kiraan Permulaan 2010 |publisher=Jabatan Perangkaan Malaysia |page=27 |accessdate=24 January 2011 |archive-date=2010-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101227065717/http://www.statistics.gov.my/ccount12/click.php?id=2127 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
! [[लोकसंख्या घनता]]&lt;ref name=&quot;statistics&quot; /&gt;
! संक्षेप
! [[आय.एस.ओ. ३१६६-२|आयएसओ]]
|-
| [[Image:Flag of Kuala Lumpur Malaysia.svg|border|centre|50px|link=Flag of Kuala Lumpur|alt=Flag of Kuala Lumpur]]
| [[Image:Coat of Arms of Kuala Lumpur.svg|border|centre|50px|link=Seal of Kuala Lumpur|alt=Seal of Kuala Lumpur]]
| [[क्वालालंपूर]] संघशासित प्रदेश
| [[क्वालालंपूर]] (मलेशियाची [[जगातील देशांच्या राजधानींची यादी|राष्ट्रीय राजधानी]])
| 1,627,172
| 243
| 6696
| align=&quot;center&quot; | KUL
| align=&quot;right&quot; | MY-14
|-
| [[Image:Flag of Labuan.svg|border|centre|50px|link=Flag of Labuan|alt=Flag of Labuan]]
| [[Image:Seal of Labuan.svg|border|centre|50px|link=Seal of Putrajaya|alt=Seal of Labuan]]
| [[लाबुआन]] संघशासित प्रदेश
| [[व्हिक्टोरिया, मलेशिया|व्हिक्टोरिया]]
| 85,272
| 91
| 937
| align=&quot;center&quot; | LBN
| align=&quot;right&quot; | MY-15
|-
| [[Image:Flag of Putrajaya.svg|border|centre|50px|link=Flag of Putrajaya|alt=Flag of Putrajaya]]
|
| [[पुत्रजय]] संघशासित प्रदेश
| [[पुत्रजय]]
| 67,964
| 49
| 1387
| align=&quot;center&quot; | PJY
| align=&quot;right&quot; | MY-16
|-
| [[Image:Flag of Johor.svg|border|centre|50px|link=Flag of Johor|alt=Flag of Johor]]
| [[Image:Coat of arms of Johor.svg|border|centre|50px|link=Coat of arms of Johor|alt=Coat of arms of Johor]]
| [[जोहोर]]
| [[जोहोर बारू]]
| 3,233,434
| 19,210
| 168
| align=&quot;center&quot; | JHR
| align=&quot;right&quot; | MY-01
|-
| [[Image:Flag of Kedah.svg|border|centre|50px|link=Flag of Kedah|alt=Flag of Kedah]]
| [[Image:Coat of arms of Kedah.svg|border|centre|50px|link=Coat of arms of Kedah|alt=Coat of arms of Kedah]]
| [[कदा]]
| [[आलोर सतार]]
| 1,890,098
| 9,500
| 199
| align=&quot;center&quot; | KDH
| align=&quot;right&quot; | MY-02
|-
| [[Image:Flag of Kelantan.svg|border|centre|50px|link=Flag of Kelantan|alt=Flag of Kelantan]]
| [[Image:Coat of arms of Kelantan.svg|border|centre|50px|link=Coat of arms of Kelantan|alt=Coat of arms of Kelantan]]
| [[कलांतान]]
| [[कोटा बारू]]
| 1,459,994
| 15,099
| 97
| align=&quot;center&quot; | KTN
| align=&quot;right&quot; | MY-03
|-
| [[Image:Flag of Malacca.svg|border|centre|50px|link=Flag of Malacca|alt=Flag of Malacca]]
| [[Image:Coat of arms of Malacca New.svg|border|centre|50px|link=Coat of arms of Malacca|alt=Coat of arms of Malacca]]
| [[मलाक्का]]
| [[बांदाराया मलाका]]
| 788,706
| 1,664
| 474
| align=&quot;center&quot; | MLK
| align=&quot;right&quot; | MY-04
|-
| [[Image:Flag of Negeri Sembilan.svg|border|centre|50px|link=Flag of Negeri Sembilan|alt=Flag of Negeri Sembilan]]
| [[Image:Coat of arms of Negeri Sembilan.svg|border|centre|50px|link=Coat of arms of Negeri Sembilan|alt=Coat of arms of Negeri Sembilan]]
| [[नगरी संबिलान]]
| [[सरेंबान]]
| 997,071
| 6,686
| 149
| align=&quot;center&quot; | NSN
| align=&quot;right&quot; | MY-05
|-
| [[Image:Flag of Pahang.svg|border|centre|50px|link=Flag of Pahang|alt=Flag of Pahang]]
| [[Image:Coat of arms of Pahang.svg|border|centre|50px|link=Coat of arms of Pahang|alt=Coat of arms of Pahang]]
| [[पाहांग]]
| [[क्वांतान]]
| 1,443,365
| 36,137
| 40
| align=&quot;center&quot; | PHG
| align=&quot;right&quot; | MY-06
|-
| [[Image:Flag of Perak.svg|border|centre|50px|link=Flag of Perak|alt=Flag of Perak]]
| [[Image:Coat of arms of Perak.svg|border|centre|50px|link=Coat of arms of Perak|alt=Coat of arms of Perak]]
| [[पराक]]
| [[ईपो]]
| 2,258,428
| 21,035
| 107
| align=&quot;center&quot; | PRK
| align=&quot;right&quot; | MY-08
|-
| [[Image:Flag of Perlis.svg|border|centre|50px|link=Flag of Perlis|alt=Flag of Perlis]]
| [[Image:Coat of arms of Perlis.svg|border|centre|50px|link=Coat of arms of Perlis|alt=Coat of arms of Perlis]]
| [[पर्लिस]]
| [[कांगार]]
| 227,025
| 821
| 277
| align=&quot;center&quot; | PLS
| align=&quot;right&quot; | MY-09
|-
| [[Image:Flag of Penang (Malaysia).svg|border|centre|50px|link=Flag of Penang|alt=Flag of Penang]]
| [[Image:Coat of arms of Penang.svg|border|centre|50px|link=Coat of arms of Penang|alt=Coat of arms of Penang]]
| [[पेनांग]]
| [[जॉर्जटाउन, मलेशिया|जॉर्जटाउन]]
| 1,520,143
| 1,048
| 1451
| align=&quot;center&quot; | PNG
| align=&quot;right&quot; | MY-07
|-
| [[Image:Flag of Sabah.svg|border|centre|50px|link=Flag of Sabah|alt=Flag of Sabah]]
| [[Image:Coat of arms of Sabah.svg|border|centre|50px|link=Coat of arms of Sabah|alt=Coat of arms of Sabah]]
| [[साबा]]
| [[कोटा किनाबालू]]
| 3,120,040
| 73,631
| 42
| align=&quot;center&quot; | SBH
| align=&quot;right&quot; | MY-12
|-
| [[Image:Flag of Sarawak.svg|border|centre|50px|link=Flag of Sarawak|alt=Flag of Sarawak]]
| [[Image:Coat of arms of Sarawak.svg|border|centre|50px|link=Coat of arms of Sarawak|alt=Coat of arms of Sarawak]]
| [[सारावाक]]
| [[कुचिंग]]
| 2,420,009
| 124,450
| 19
| align=&quot;center&quot; | SWK
| align=&quot;right&quot; | MY-13
|-
| [[Image:Flag of Selangor.svg|border|centre|50px|link=Flag of Selangor|alt=Flag of Selangor]]
| [[Image:Coat of arms of Selangor.svg|border|centre|50px|link=Coat of arms of Selangor|alt=Coat of arms of Selangor]]
| [[सलांगोर]]
| [[शाह आलम]]
| 5,411,324
| 8,104
| 668
| align=&quot;center&quot; | SGR
| align=&quot;right&quot; | MY-10
|-
| [[Image:Flag of Terengganu.svg|border|centre|50px|link=Flag of Terengganu|alt=Flag of Terengganu]]
| [[Image:Coat of arms of Terengganu.svg|border|centre|50px|link=Coat of arms of Terengganu|alt=Coat of arms of Terengganu]]
| [[तरेंगानू]]
| [[क्वाला तरेंगानू]]
| 1,015,776
| 13,035
| 78
| align=&quot;center&quot; | TRG
| align=&quot;right&quot; | MY-11
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{मलेशियामधील राज्ये व संघशासित प्रदेश}}

[[वर्ग:मलेशियाची राज्ये| ]]
[[वर्ग:प्रशासकीय विभाग]]</text>
      <sha1>ah8gsjwlow6horiu7pq6e0t3qjq9dee</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>इयाँग एनोह</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79500</id>
    <revision>
      <id>2697163</id>
      <parentid>2677253</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T03:47:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>माहिती</comment>
      <origin>2697163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5219" sha1="n7znvxkusamz63d0xx9y0lgsos918dk" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''इयाँग तरकाँग एनोह''' ([[२३ मार्च]], [[इ.स. १९८६|१९८६]]:[[कुम्बा, कामेरुन]] -- ) हा {{fb|CMR}}कडून आंतरराष्ट्रीय [[फुटबॉल]] खेळलेला खेळाडू आहे. हा सहसा मधल्या फळीत खेळत असे.

[[इयाँग एनोह]] (Eyong Enoh) या कॅमेरूनच्या आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल खेळाडूच्या कारकिर्दीचा तपशील खालील तक्त्यांमध्ये दिला आहे:

=== कारकीर्द ===
=== आंतरराष्ट्रीय कारकीर्द ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|-
! काळ !! संघ !! सामने !! गोल !! मुख्य माहिती / स्पर्धा
|-
| २००८–२०१६ || {{fb|CMR}} || ५५ || २ || २००८ मध्ये आंतरराष्ट्रीय संघात पदार्पण; मध्यफळीतील (मिडफील्डर) प्रमुख खेळाडू म्हणून अनेक महत्त्वाच्या स्पर्धांमध्ये प्रतिनिधित्व.
|-
| २०१०, २०१५ || {{fb|CMR}} || — || — || [[आफ्रिकन कप ऑफ नेशन्स]] स्पर्धांमध्ये कॅमेरूनचे प्रतिनिधित्व.
|}

=== फिफा विश्वचषक कारकीर्द ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|-
! वर्ष !! स्पर्धा !! आयोजक देश !! सामने !! संक्षिप्त माहिती
|-
| २०१० || [[२०१० फिफा विश्वचषक|फिफा विश्वचषक २०१०]] || {{fb|RSA}} || २ || [[दक्षिण आफ्रिका]] येथे झालेल्या विश्वचषकात कॅमेरूनच्या संघातून सहभाग.
|-
| २०१४ || [[२०१४ फिफा विश्वचषक|फिफा विश्वचषक २०१४]] || {{fb|BRA}} || ३ || [[ब्राझील]] येथे झालेल्या विश्वचषकात कॅमेरूनच्या तिन्ही साखळी सामन्यांमध्ये प्रतिनिधित्व.
|}

=== क्लब कारकीर्द ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|-
! वर्ष / काळ !! क्लब !! देश !! सामने !! गोल !! मुख्य कामगिरी / विजेतेपदे
|-
| २००६–२००७ || [[मामुलोदी संडाउन्स]] || {{fb|RSA}} || ९ || ० || कारकिर्दीच्या सुरुवातीला दक्षिण आफ्रिकन प्रीमियर लीगमध्ये खेळ.
|-
| २००७–२००८ || [[अजॅक्स केपटाउन]] || {{fb|RSA}} || ३५ || १ || दक्षिण आफ्रिकेत चमकदार कामगिरी आणि वर्षातील सर्वोत्तम खेळाडू पुरस्कार.
|-
| २००८–२०१४ || [[ए.जे. अजॅक्स|अजॅक्स ॲम्स्टरडॅम]] || {{fb|NED}} || ९८ || ३ || २ वेळा एरडिव्हिझी (डच लीग) विजेतेपद आणि डच कप विजेतेपद.
|-
| २०१३ || [[फुलहॅम एफ.सी.|फुलहॅम]] (कर्जरावर) || {{fb|ENG}} || ९ || ० || इंग्लिश प्रीमियर लीगमध्ये सहभाग.
|-
| २०१४ || [[अंताल्यास्पोर]] || {{fb|TUR}} || ९ || ० || तुर्कीच्या सुपर लीगमध्ये खेळ.
|-
| २०१४–२०१७ || [[स्टँडर्ड लीज]] || {{fb|BEL}} || ५० || ० || बेल्जियमच्या प्रथम श्रेणी लीगमधील सहभाग आणि बेल्जियन कप विजेतेपद.
|-
| २०१८ || [[विलेम २]] || {{fb|NED}} || ५ || ० || नेदरलँड्समधील पुनरागमन आणि सहभाग.
|-
| २०१९–२०२० || [[ऑलिंपियाकोस निकोसिया]] || {{fb|CYP}} || १३ || ० || सायप्रस लीगमधील सहभाग.
|}

{{विस्तार|फुटबॉल खेळाडू}}

{{DEFAULTSORT:एनोह, इयाँग}}
[[वर्ग:कामेरूनी फुटबॉल खेळाडू]]
[[वर्ग:इ.स. १९८६ मधील जन्म]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>n7znvxkusamz63d0xx9y0lgsos918dk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697164</id>
      <parentid>2697163</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T03:49:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>रुंदी</comment>
      <origin>2697164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5219" sha1="jsk5bpeoyvhf2ns8miw3juqhy5ly6pw" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''इयाँग तरकाँग एनोह''' ([[२३ मार्च]], [[इ.स. १९८६|१९८६]]:[[कुम्बा, कामेरुन]] -- ) हा {{fb|CMR}}कडून आंतरराष्ट्रीय [[फुटबॉल]] खेळलेला खेळाडू आहे. हा सहसा मधल्या फळीत खेळत असे.

[[इयाँग एनोह]] (Eyong Enoh) या कॅमेरूनच्या आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल खेळाडूच्या कारकिर्दीचा तपशील खालील तक्त्यांमध्ये दिला आहे:

=== कारकीर्द ===
=== आंतरराष्ट्रीय कारकीर्द ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:auto;&quot;
|-
! काळ !! संघ !! सामने !! गोल !! मुख्य माहिती / स्पर्धा
|-
| २००८–२०१६ || {{fb|CMR}} || ५५ || २ || २००८ मध्ये आंतरराष्ट्रीय संघात पदार्पण; मध्यफळीतील (मिडफील्डर) प्रमुख खेळाडू म्हणून अनेक महत्त्वाच्या स्पर्धांमध्ये प्रतिनिधित्व.
|-
| २०१०, २०१५ || {{fb|CMR}} || — || — || [[आफ्रिकन कप ऑफ नेशन्स]] स्पर्धांमध्ये कॅमेरूनचे प्रतिनिधित्व.
|}

=== फिफा विश्वचषक कारकीर्द ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:auto;&quot;
|-
! वर्ष !! स्पर्धा !! आयोजक देश !! सामने !! संक्षिप्त माहिती
|-
| २०१० || [[२०१० फिफा विश्वचषक|फिफा विश्वचषक २०१०]] || {{fb|RSA}} || २ || [[दक्षिण आफ्रिका]] येथे झालेल्या विश्वचषकात कॅमेरूनच्या संघातून सहभाग.
|-
| २०१४ || [[२०१४ फिफा विश्वचषक|फिफा विश्वचषक २०१४]] || {{fb|BRA}} || ३ || [[ब्राझील]] येथे झालेल्या विश्वचषकात कॅमेरूनच्या तिन्ही साखळी सामन्यांमध्ये प्रतिनिधित्व.
|}

=== क्लब कारकीर्द ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:auto;&quot;
|-
! वर्ष / काळ !! क्लब !! देश !! सामने !! गोल !! मुख्य कामगिरी / विजेतेपदे
|-
| २००६–२००७ || [[मामुलोदी संडाउन्स]] || {{fb|RSA}} || ९ || ० || कारकिर्दीच्या सुरुवातीला दक्षिण आफ्रिकन प्रीमियर लीगमध्ये खेळ.
|-
| २००७–२००८ || [[अजॅक्स केपटाउन]] || {{fb|RSA}} || ३५ || १ || दक्षिण आफ्रिकेत चमकदार कामगिरी आणि वर्षातील सर्वोत्तम खेळाडू पुरस्कार.
|-
| २००८–२०१४ || [[ए.जे. अजॅक्स|अजॅक्स ॲम्स्टरडॅम]] || {{fb|NED}} || ९८ || ३ || २ वेळा एरडिव्हिझी (डच लीग) विजेतेपद आणि डच कप विजेतेपद.
|-
| २०१३ || [[फुलहॅम एफ.सी.|फुलहॅम]] (कर्जरावर) || {{fb|ENG}} || ९ || ० || इंग्लिश प्रीमियर लीगमध्ये सहभाग.
|-
| २०१४ || [[अंताल्यास्पोर]] || {{fb|TUR}} || ९ || ० || तुर्कीच्या सुपर लीगमध्ये खेळ.
|-
| २०१४–२०१७ || [[स्टँडर्ड लीज]] || {{fb|BEL}} || ५० || ० || बेल्जियमच्या प्रथम श्रेणी लीगमधील सहभाग आणि बेल्जियन कप विजेतेपद.
|-
| २०१८ || [[विलेम २]] || {{fb|NED}} || ५ || ० || नेदरलँड्समधील पुनरागमन आणि सहभाग.
|-
| २०१९–२०२० || [[ऑलिंपियाकोस निकोसिया]] || {{fb|CYP}} || १३ || ० || सायप्रस लीगमधील सहभाग.
|}

{{विस्तार|फुटबॉल खेळाडू}}

{{DEFAULTSORT:एनोह, इयाँग}}
[[वर्ग:कामेरूनी फुटबॉल खेळाडू]]
[[वर्ग:इ.स. १९८६ मधील जन्म]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>jsk5bpeoyvhf2ns8miw3juqhy5ly6pw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697165</id>
      <parentid>2697164</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T03:50:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>प्रस्तावना</comment>
      <origin>2697165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4911" sha1="4coba88c12oqz7csppmx1ywu4v415fi" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''इयाँग तरकाँग एनोह''' ([[२३ मार्च]], [[इ.स. १९८६|१९८६]]:[[कुम्बा, कामेरुन]] -- ) हा {{fb|CMR}}कडून आंतरराष्ट्रीय [[फुटबॉल]] खेळलेला खेळाडू आहे. हा सहसा मधल्या फळीत खेळत असे.

=== कारकीर्द ===
=== आंतरराष्ट्रीय कारकीर्द ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:auto;&quot;
|-
! काळ !! संघ !! सामने !! गोल !! मुख्य माहिती / स्पर्धा
|-
| २००८–२०१६ || {{fb|CMR}} || ५५ || २ || २००८ मध्ये आंतरराष्ट्रीय संघात पदार्पण; मध्यफळीतील (मिडफील्डर) प्रमुख खेळाडू म्हणून अनेक महत्त्वाच्या स्पर्धांमध्ये प्रतिनिधित्व.
|-
| २०१०, २०१५ || {{fb|CMR}} || — || — || [[आफ्रिकन कप ऑफ नेशन्स]] स्पर्धांमध्ये कॅमेरूनचे प्रतिनिधित्व.
|}

=== फिफा विश्वचषक कारकीर्द ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:auto;&quot;
|-
! वर्ष !! स्पर्धा !! आयोजक देश !! सामने !! संक्षिप्त माहिती
|-
| २०१० || [[२०१० फिफा विश्वचषक|फिफा विश्वचषक २०१०]] || {{fb|RSA}} || २ || [[दक्षिण आफ्रिका]] येथे झालेल्या विश्वचषकात कॅमेरूनच्या संघातून सहभाग.
|-
| २०१४ || [[२०१४ फिफा विश्वचषक|फिफा विश्वचषक २०१४]] || {{fb|BRA}} || ३ || [[ब्राझील]] येथे झालेल्या विश्वचषकात कॅमेरूनच्या तिन्ही साखळी सामन्यांमध्ये प्रतिनिधित्व.
|}

=== क्लब कारकीर्द ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:auto;&quot;
|-
! वर्ष / काळ !! क्लब !! देश !! सामने !! गोल !! मुख्य कामगिरी / विजेतेपदे
|-
| २००६–२००७ || [[मामुलोदी संडाउन्स]] || {{fb|RSA}} || ९ || ० || कारकिर्दीच्या सुरुवातीला दक्षिण आफ्रिकन प्रीमियर लीगमध्ये खेळ.
|-
| २००७–२००८ || [[अजॅक्स केपटाउन]] || {{fb|RSA}} || ३५ || १ || दक्षिण आफ्रिकेत चमकदार कामगिरी आणि वर्षातील सर्वोत्तम खेळाडू पुरस्कार.
|-
| २००८–२०१४ || [[ए.जे. अजॅक्स|अजॅक्स ॲम्स्टरडॅम]] || {{fb|NED}} || ९८ || ३ || २ वेळा एरडिव्हिझी (डच लीग) विजेतेपद आणि डच कप विजेतेपद.
|-
| २०१३ || [[फुलहॅम एफ.सी.|फुलहॅम]] (कर्जरावर) || {{fb|ENG}} || ९ || ० || इंग्लिश प्रीमियर लीगमध्ये सहभाग.
|-
| २०१४ || [[अंताल्यास्पोर]] || {{fb|TUR}} || ९ || ० || तुर्कीच्या सुपर लीगमध्ये खेळ.
|-
| २०१४–२०१७ || [[स्टँडर्ड लीज]] || {{fb|BEL}} || ५० || ० || बेल्जियमच्या प्रथम श्रेणी लीगमधील सहभाग आणि बेल्जियन कप विजेतेपद.
|-
| २०१८ || [[विलेम २]] || {{fb|NED}} || ५ || ० || नेदरलँड्समधील पुनरागमन आणि सहभाग.
|-
| २०१९–२०२० || [[ऑलिंपियाकोस निकोसिया]] || {{fb|CYP}} || १३ || ० || सायप्रस लीगमधील सहभाग.
|}

{{विस्तार|फुटबॉल खेळाडू}}

{{DEFAULTSORT:एनोह, इयाँग}}
[[वर्ग:कामेरूनी फुटबॉल खेळाडू]]
[[वर्ग:इ.स. १९८६ मधील जन्म]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>4coba88c12oqz7csppmx1ywu4v415fi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>उद्धव शेळके</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92507</id>
    <revision>
      <id>2697139</id>
      <parentid>2578967</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T01:07:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>साचा</comment>
      <origin>2697139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12681" sha1="40jquek5y9bsdng86it4t9f5szhuiwh" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट साहित्यिक
 | नाव = 
 | चित्र = 
 | चित्र_रुंदी = 
 | चित्र_शीर्षक = 
 | पूर्ण_नाव = 
 | टोपण_नाव = 
 | जन्म_दिनांक = 
 | जन्म_स्थान = 
 | मृत्यू_दिनांक = 
 | मृत्यू_स्थान = 
 | शिक्षण =
 | कार्यक्षेत्र = 
 | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय लोक|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]]
 | धर्म =
 | भाषा = 
 | कार्यकाळ = 
 | साहित्य_प्रकार = 
 | विषय = 
 | चळवळ = 
 | संघटना =
 | प्रसिद्ध_साहित्यकृती = 
 | प्रभाव = 
 | प्रभावित = 
 | पुरस्कार = 
 | वडील_नाव = 
 | आई_नाव = 
 | पती_नाव = 
 | पत्नी_नाव = 
 | अपत्ये = 
 | स्वाक्षरी_चित्र = 
 | संकेतस्थळ_दुवा = 
 | तळटिपा = 
 }}
{{बदल}}
'''उद्धव ज. शेळके''' ( ८ आक्टोंबर १९३०; मृत्यू: ३ एप्रील १९९२)&lt;ref name=&quot;Patil2002&quot;&gt;{{cite book|author=Anand Patil|title=Uddhav Shelke|url=https://books.google.com/books?id=70BGGQnYpWQC&amp;pg=PA12|year=2002|publisher=Sahitya Akademi|location=New Delhi|isbn=978-81-260-1458-3|page=12}}&lt;/ref&gt; हे [[मराठी भाषा|मराठी भाषेतील]] कादंबरीकार आहेत. त्यांची ''धग'' ही कादंबरी विशेष गाजली होती.

उद्धव ज. शेळके हे [[अमरावती]] जिल्ह्यातील आहेत. त्यांनी लिहिलेली 'धग' ही कादंबरी ग्रामीण पार्श्वभूमीवरील असून इ.स. १९९० च्या दशकात या कादंबरीचे नागपूर आकाशवाणी केंद्राच्या प्रसारणातून क्रमशः वाचन केले गेले.
वारांगनांच्या जीवनावरील &quot;डाळिंबाचे दाणे' ही त्यांची कादंबरीही प्रसिद्ध आहे.&lt;ref name=&quot;test&quot;&gt;[http://www.esakal.com/NewsDetails.aspx?NewsId=4694425425050214504&amp;SectionId=15&amp;SectionName=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AD&amp;NewsDate=20130817&amp;Provider=%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A4%AF%E0%A4%A8%20%E0%A4%A0%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%87%20-%20%E0%A4%B8%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B3%20%E0%A4%B5%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE&amp;NewsTitle=%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE%20%E0%A4%95%E0%A4%A7%E0%A5%80%20%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%B5%E0%A4%A3%E0%A4%BE%E0%A4%B0%20%E0%A4%89%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%B5%20%E0%A4%9C.%20%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B3%E0%A4%95%E0%A5%87%20%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%80%20'%E0%A4%A7%E0%A4%97'], दै. सकाळ मध्ये प्रसिद्ध लेख. दि. 17 ऑगस्ट 2013&lt;/ref&gt; या कादंबरीत वैदर्भीय बोली भाषा आली आहे. 

= लेखन =

इ.स. १९५० च्या दरम्यान शेळक्यांनी कथालेखनाला प्रारंभ केला. 'शिळान' हा त्यांचा पहिला कथासंग्रह त्यात त्यांनी केलेल्या वैदर्भीय ग्रामीण जीवनाच्या सूक्ष्म चित्रणामुळे व बोलीच्या वापरामुळे हा कथासंग्रह लक्षणीय ठरला. 'धग'च्या यशानंतर उद्धव शेळके यांनी अनेक कादंबऱ्या लिहिल्या. 'धुंदी', 'पुरुष', 'नांदतं घर', 'कोवळीक', 'गोल्डन व्हिला', 'नर्तकीचा नाद', 'पूर्ती', 'डाग', 'डाळिंबाचे दाणे', 'बाईविना बुवा', 'निर्माता', 'महामार्ग' अशा अनेक कादंबऱ्याचे लेखन त्यांनी केले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.popularprakashan.com/MarathiAuthors/Uddhav-Shelke |title=उद्धव शेळके |ॲक्सेसदिनांक=२३ ऑगस्ट २०१४ |प्रकाशक=पॉप्युलर प्रकाशन |भाषा=मराठी |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305164704/http://www.popularprakashan.com/MarathiAuthors/Uddhav-Shelke |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

४.  उद्धव शेळके यांची राष्ट्रसंतांचा जीवनालेख रेखाटणारी कादंबरी -'खंजिरीचे बोल '-डॉ.रेखा वडिखाये

वऱ्हाड प्रांतातील 'धग 'कार उद्धव शेळके हे मराठीतील वैदर्भीय श्रेष्ठ कादंबरीकार म्हणून प्रसिद्ध आहेत.वऱ्हाडातील जनसामान्यांचा  जीवनानुभव वऱ्हाडी बोलीत त्यांनी आपल्या समर्थ लेखणीने गोचर केला त्यामुळे ग्रामीण कथाकार आणि कादंबरीकार म्हणून त्यांना मानाचे स्थान प्राप्त झाले आहे. अस्सल वऱ्हाडी माणूस,त्याच्या सुख -दुःखासकट त्यांनी वाचकापुढे उभा केला.इतकेच नव्हे तर वऱ्हाडातील संतांच्या कार्यकर्तृत्वाचा आलेखही त्यांनी चरित्रात्मक कादंबरीच्या रूपाने रेखाटला आहे.अमरावती जिल्ह्यातील यावली येथे जन्माला आलेल्या,आसेतुहिमाचल ज्यांचे कार्य पसरले आहे अशा राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराजांच्या लौकिक आणि वाङ् मयीन  कर्तृत्वाचा वेध त्यांनी 'खंजिरीचे बोल ' या कादंबरीत घेतला आहे.महाराजांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे सर्व आयाम या कादंबरीत दृष्टीपुढे येतात.वास्तव घटना आणि प्रसंगांना कादंबरीत महत्त्वाचे स्थान असल्याने काल्पनिकतेला फारसे स्थान नाही.अतिशय प्रभावी रीतीने स्वतः निवेदनाचा भार उचलत, द्वितीयपुरुषी निवेदन तंत्राद्वारे ग्रामजीवनातील तसेच राष्ट्रसंतांच्या जीवनातील वास्तव प्रसंग वऱ्हाडी बोलीतून ते मांडतात त्यावेळी त्यांच्या शैलीची एक अजब लकब वाचकाला स्तिमित करते आणि भाषेतला गोडवा जाणवत राहतो.त्याचप्रमाणे तत्कालीन समाजजीवनाचे संदर्भही उलगडत जातात.जसे त्याकाळी देवीच्या रोगाचे असलेले थैमान,त्याचे परिणाम,या रोगाच्या संबंधाने रूढ असलेली अंधश्रद्धा इत्यादींची कल्पना येते.माणिक म्हणजेच राष्ट्रसंत,त्यांना शाळेत असताना हा आजार होतो त्यामुळे ते परीक्षा पास होऊ शकत नाही.समाजामध्ये असलेली या रोगाविषयीची भीतीची भावना,त्यासंबंधीच्या रूढ प्रथा या संदर्भात शेळके सांगतात,&quot;गावातून मातामायकडे गाणी म्हणत जाणारा बायकांचा कळप पहिला की,माणिक त्यांचा पिच्छा पुरवीत असे.बायका देवीजवळ येत. दगडाच्या फिक्कट पसाऱ्यावर दही-भाताचे बोणे वाहत.उदबत्त्या,कापूर लावीत.आल्या तश्या गाणी म्हणून निघून जात.त्यांच्या डोक्यावर तांबे,पाण्याच्या घागरी दिसत.त्यातली एखादी स्त्री ओल्या वस्त्रात असे.&quot;(खंजिरीचे बोल -पृ.क्र.३३)देवीच्या  रोगाची लागण झाली की देवीला प्रसन्न करण्याचा हा प्रकार तत्कालीन समाजातच होता असे नाही तर तो आजही समाजात अस्तित्वात आहे.आजही अशा कितीतरी घातक रूढी,प्रथा,परंपरा समाजात खोलवर रुजलेल्या आहेत.अशा मानव, समाजआणि पर्यायाने राष्ट्राविकासाच्या आड येऊ पाहणाऱ्या बाबींवर राष्ट्रसंतांनी टीकास्त्र उपसले.त्यासाठी लेखन आणि समाजप्रबोधन केले.लोककल्याणासाठी ते आयुष्यभर झटले.महाराजांच्या  विचारात  कालच्याच नव्हे तर आजच्या आणि उद्याच्याही  समाजाचा  उद्धार करण्याचे सामर्थ्य आहे.त्यांचे द्रष्टेपण आणि समाजोद्धारक विचार समाजापर्यंत,मानवजातीपर्यंत पोहचावे व मानवजातीचे दुःख समूळ नष्ट होऊन आनंदाचे साम्राज्य निर्माण व्हावे या उदात्त हेतूने या कादंबरीचे लेखन उद्धव शेळके यांनी केले आहे.

(आधार ग्रंथ ---  उद्धव शेळके -खंजिरीचे बोल -पाप्युलर प्रकाशन ,मुंबई ,२००७ )      
{{मराठी साहित्यिक}}

{{DEFAULTSORT:शेळके,उद्धव ज.}}
[[वर्ग:मराठी लेखक]]
[[वर्ग:इ.स. १९३० मधील जन्म]]</text>
      <sha1>40jquek5y9bsdng86it4t9f5szhuiwh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>यूटीसी–०९:३०</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92557</id>
    <revision>
      <id>2697148</id>
      <parentid>2238534</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T01:57:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>पहिले वाक्य</comment>
      <origin>2697148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2196" sha1="14hyhohy8hfo18wjwss1rnisg93ym7q" xml:space="preserve">{{प्रमाणवेळ चौकट}}
[[यूटीसी–०९:३०]] (''UTC−09:30'') हा समन्वित सार्वत्रिक वेळेच्या (यूटीसी) ९ तास आणि ३० मिनिटे मागे असणारा एक टाइम झोन आहे. हा आंतरराष्ट्रीय प्रमाण वेळेच्या मागे असणाऱ्या अर्ध्या तासाच्या विशेष वेळ क्षेत्रांपैकी एक आहे. या वेळ क्षेत्राचा वापर प्रामुख्याने [[प्रशांत महासागर|प्रशांत महासागरातील]] बेटांवर केला जातो. या क्षेत्रात संपूर्ण वर्षात किंवा ठराविक काळात हाच प्रमाण वेळ वापरला जातो, ज्यामुळे स्थानिक नागरिक आणि प्रशासकीय कामकाजात सुसूत्रता राहते.

=== या क्षेत्रातील प्रमुख देश आणि प्रदेश ===
* [[फ्रेंच पॉलिनेशिया]] ([[फ्रांस|फ्रांसचा]] परदेशी प्रदेश)
** [[मार्केसास बेटे]] (Marquesas Islands) – या बेटांवर वर्षभर यूटीसी-०९:३० हाच प्रमाण वेळ वापरला जातो.

=== प्रमुख शहरे / बेटे ===
* [[ताइओहाए]] – [[नुकु हिवा बेट|नुकु हिवा बेटावरील]] प्रमुख शहर व प्रशासकीय केंद्र
* [[अतुओना]] – [[हिवा ओआ बेट|हिवा ओआ बेटावरील]] प्रमुख शहर

{{विस्तार}}

{{प्रमाणवेळ}}

[[वर्ग:प्रमाणवेळा]]</text>
      <sha1>14hyhohy8hfo18wjwss1rnisg93ym7q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>नांगर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97039</id>
    <revision>
      <id>2697077</id>
      <parentid>2697022</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T16:09:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AdvAnantGholam</username>
        <id>172574</id>
      </contributor>
      <origin>2697077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="159564" sha1="nlb1rzbu9xyw4qryeya1uxxn8fscwo1" xml:space="preserve">== प्रस्तावना ==
[[File:नांगर.png|thumb|right|350px|पारंपरिक नांगराचे रेखाचित्र]]
=== नांगराची संकल्पना ===

नांगर हे शेतीमध्ये जमिनीची प्राथमिक मशागत करण्यासाठी वापरले जाणारे सर्वांत प्राचीन आणि मूलभूत कृषी अवजार मानले जाते. जमिनीचा वरचा थर उलथणे, माती भुसभुशीत करणे, तणांचे नियंत्रण करणे, पावसाचे पाणी मुरण्यास पोषक परिस्थिती निर्माण करणे तसेच पेरणीपूर्व जमीन तयार करणे ही नांगराची प्रमुख कार्ये आहेत. भारतीय उपखंडात हजारो वर्षांपासून नांगराचा वापर होत असून कृषी संस्कृतीच्या विकासात त्याने महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली आहे.&lt;ref&gt;Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Vol. I. Indian Council of Agricultural Research, New Delhi.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Encyclopaedia Britannica. &quot;Plow&quot;.&lt;/ref&gt;

भारतातील पारंपरिक नांगर प्रामुख्याने लाकडापासून तयार केला जात असे. जमिनीला छेद देणाऱ्या भागात लोखंडी फाळ बसविला जात असे. हा नांगर बैलांच्या साहाय्याने ओढला जात असल्यामुळे पशुपालन, शेती आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था यांचा परस्पर संबंध दृढ राहिला. प्रदेशानुसार जमिनीचे स्वरूप, पिकांची पद्धत आणि उपलब्ध लाकूड यांनुसार नांगराच्या आकारात, वजनात आणि रचनेत विविधता आढळते.&lt;ref&gt;Singh, G. (2015). ''Agricultural Engineering – Farm Power and Machinery Management''. Standard Publishers Distributors, New Delhi.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Government of India. ''Farm Implements and Machinery''. Indian Council of Agricultural Research.&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्रात कोकण, पश्चिम महाराष्ट्र, विदर्भ, मराठवाडा आणि खानदेश या प्रदेशांमध्ये स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीनुसार नांगराचे विविध प्रकार विकसित झाले. विशेषतः कोकणातील भातशेतीसाठी हलक्या लाकडी नांगरांचा वापर केला जात असे, तर काळ्या जमिनीच्या प्रदेशात अधिक मजबूत आणि जड नांगर प्रचलित होते. या प्रादेशिक वैशिष्ट्यांचा उल्लेख महाराष्ट्राच्या इतिहास, लोकसंस्कृती आणि ग्रामीण जीवनावरील विविध ग्रंथांमध्ये आढळतो.&lt;ref&gt;घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्पसमृद्ध कोकण''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Khobrekar, V. G. (1979). ''Konkan: From the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.&lt;/ref&gt;

विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात कृषी यांत्रिकीकरणाला वेग आल्यामुळे ट्रॅक्टर, मोल्डबोर्ड प्लाऊ, डिस्क प्लाऊ आणि रोटाव्हेटर यांसारख्या आधुनिक कृषी अवजारांचा वापर वाढला. परिणामी बैलचलित पारंपरिक नांगराचा वापर लक्षणीयरीत्या घटला. तथापि, डोंगराळ प्रदेश, लहान शेतजमिनी, सेंद्रिय शेती तसेच कृषी वारशाच्या जतनाशी संबंधित उपक्रमांमध्ये पारंपरिक नांगराचे सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक महत्त्व आजही कायम आहे.&lt;ref&gt;Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Farm Tools and Equipment''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.&lt;/ref&gt;

=== नांगराची व्याख्या ===

नांगर हे शेतीसाठी वापरले जाणारे असे कृषी अवजार आहे ज्याच्या साहाय्याने जमिनीचा वरचा थर कापून किंवा उलथून तिची मशागत केली जाते. जमिनीची भौतिक रचना सुधारण्यासाठी, तणांचे नियंत्रण करण्यासाठी, पिकांच्या अवशेषांचे जमिनीत मिश्रण करण्यासाठी तसेच पेरणीस योग्य अशी जमीन तयार करण्यासाठी नांगराचा उपयोग केला जातो. कृषी अभियांत्रिकीच्या दृष्टीने नांगर हे प्राथमिक मशागतीचे (Primary Tillage Implement) प्रमुख साधन मानले जाते.&lt;ref&gt;Singh, G. (2015). ''Agricultural Engineering – Farm Power and Machinery Management''. Standard Publishers Distributors, New Delhi.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Farm Implements and Machinery''. New Delhi.&lt;/ref&gt;

नांगराचे कार्य केवळ माती उलथणे एवढ्यापुरते मर्यादित नसून जमिनीमध्ये हवा खेळती राहणे, पावसाचे पाणी मुरण्यास मदत होणे, तणांचा नाश होणे, कीड व रोगांचा प्रादुर्भाव कमी होणे आणि पिकांच्या मुळांच्या वाढीस पोषक परिस्थिती निर्माण करणे यासाठीही तो महत्त्वाचा मानला जातो.&lt;ref&gt;FAO. ''Conservation Agriculture''. Food and Agriculture Organization of the United Nations.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Reddy, S. R. (2016). ''Principles of Agronomy''. Kalyani Publishers.&lt;/ref&gt;

भारतीय पारंपरिक शेतीमध्ये नांगर हा बैलांच्या साहाय्याने चालविला जात असे. त्याच्या मुख्य भागामध्ये दांडा, फाळ, जोखडाशी जोडणारा भाग आणि नांगर हाताळण्यासाठी आवश्यक रचना यांचा समावेश होतो. प्रदेशानुसार मातीचा प्रकार, पिकांची पद्धत आणि भौगोलिक परिस्थिती यांनुसार नांगराच्या आकारात, वजनात आणि बांधणीत बदल आढळतात.&lt;ref&gt;Government of India. ''Improved Farm Implements for Dryland Agriculture''. Ministry of Agriculture.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Singh, G. (2015). ''Agricultural Engineering – Farm Power and Machinery Management''. Standard Publishers Distributors, New Delhi.&lt;/ref&gt;

मराठी भाषेत &quot;नांगर&quot; हा शब्द शेतीच्या अवजारासाठी रूढ असला तरी भारतातील विविध प्रदेशांत याच अवजाराला हल, नांगल, हलम, नागली किंवा इतर प्रादेशिक नावांनी ओळखले जाते. भाषिक विविधतेनुसार नावांमध्ये फरक असला तरी त्याचे मूलभूत कार्य समान राहते.&lt;ref&gt;Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

=== शेतीतील महत्त्व ===

मानवी संस्कृतीच्या विकासामध्ये नांगराचा शोध हा कृषी इतिहासातील एक महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो. स्थिर शेतीव्यवस्थेचा विकास, अन्नधान्य उत्पादनात वाढ आणि ग्रामीण वसाहतींचा विस्तार यामध्ये नांगराचा मोठा वाटा होता. शेतीतील उत्पादकता वाढविण्यासाठी प्राथमिक मशागत हा मूलभूत टप्पा असून नांगर त्यासाठी अत्यावश्यक साधन मानले जाते.&lt;ref&gt;Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Vol. I. Indian Council of Agricultural Research.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Encyclopaedia Britannica. &quot;Plow&quot;.&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्रात भात, ज्वारी, बाजरी, गहू, ऊस, कडधान्ये आणि इतर पिकांच्या लागवडीपूर्वी नांगरणी करणे ही पारंपरिक शेतीची अविभाज्य प्रक्रिया होती. विशेषतः कोकणातील भातशेतीमध्ये पहिल्या पावसानंतर नांगरणीला प्रारंभ होत असे. स्थानिक हवामान, पर्जन्यमान आणि जमिनीच्या प्रकारानुसार नांगराच्या वापरामध्ये प्रादेशिक वैशिष्ट्ये विकसित झाली.&lt;ref&gt;घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्पसमृद्ध कोकण''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Khobrekar, V. G. (1979). ''Konkan: From the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.&lt;/ref&gt;

आधुनिक काळात ट्रॅक्टरचलित कृषी अवजारांचा वापर मोठ्या प्रमाणावर वाढला असला तरी डोंगराळ भाग, लहान शेतजमिनी आणि अल्पभूधारक शेतकरी यांच्याकडे पारंपरिक नांगराचा वापर अद्यापही आढळतो. त्याचबरोबर नांगर हे भारतीय कृषी वारसा, ग्रामीण जीवन आणि लोकसंस्कृतीचे प्रतीक मानले जाते.&lt;ref&gt;Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Farm Tools and Equipment''.&lt;/ref&gt;

== व्युत्पत्ती ==

=== &quot;नांगर&quot; शब्दाची उत्पत्ती ===

&quot;नांगर&quot; हा शब्द मराठीतील प्राचीन कृषिविषयक शब्दांपैकी एक मानला जातो. त्याची व्युत्पत्ती इंडो-आर्यन भाषाकुलातील प्राचीन शब्दपरंपरेशी संबंधित असून संस्कृतमधील &quot;लाङ्गल&quot; (लाङ्गलम्) या शब्दाशी त्याचा निकटचा संबंध मानला जातो. संस्कृतमध्ये &quot;लाङ्गल&quot; हा शब्द शेतीची मशागत करणाऱ्या अवजारासाठी वापरला जात असे. कालांतराने प्राकृत, अपभ्रंश आणि प्रादेशिक भाषांमधील ध्वनीबदलांमुळे विविध स्वरूपे निर्माण झाली आणि मराठीत &quot;नांगर&quot; हा शब्द रूढ झाला.&lt;ref&gt;Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ. ''मराठी व्युत्पत्ती कोश''.&lt;/ref&gt;

भारतीय कृषिसंस्कृतीमध्ये नांगराचा वापर अत्यंत प्राचीन असल्यामुळे या अवजाराचा उल्लेख वैदिक आणि उत्तरवैदिक साहित्यात विविध नावांनी आढळतो. ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि नंतरच्या कृषिविषयक ग्रंथांमध्ये शेती, मशागत आणि नांगरणी यांचे उल्लेख आढळतात. तथापि, सर्वच ठिकाणी आधुनिक मराठीतील &quot;नांगर&quot; हा शब्द आढळत नाही; त्याऐवजी त्या काळातील भाषिक परंपरेनुसार &quot;लाङ्गल&quot; किंवा इतर रूपांचा वापर झालेला दिसतो.&lt;ref&gt;Macdonell, A. A.; Keith, A. B. ''Vedic Index of Names and Subjects''. Motilal Banarsidass.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

मराठीमध्ये &quot;नांगर&quot; या शब्दापासून &quot;नांगरणी&quot;, &quot;नांगरट&quot;, &quot;नांगरलेली जमीन&quot;, &quot;नांगरवट&quot; यांसारखे अनेक व्युत्पन्न शब्द तयार झाले असून ते ग्रामीण बोलीभाषा आणि कृषी व्यवहारामध्ये आजही प्रचलित आहेत. या शब्दसंपदेवरून महाराष्ट्रातील कृषी जीवनात नांगराचे असलेले दीर्घकालीन महत्त्व स्पष्ट होते.&lt;ref&gt;महाराष्ट्र शासन. ''मराठी विश्वकोश''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ. ''मराठी व्युत्पत्ती कोश''.&lt;/ref&gt;

=== संस्कृत, प्राकृत व अपभ्रंशातील रूपे ===

संस्कृतमध्ये &quot;लाङ्गल&quot; हा शब्द नांगरासाठी प्रामुख्याने वापरला जात असे. पाणिनी, अमरकोश आणि इतर संस्कृत कोशग्रंथांमध्ये या शब्दाचा उल्लेख कृषी अवजार म्हणून आढळतो. प्राकृत भाषांमध्ये ध्वनीपरिवर्तनामुळे &quot;लंगल&quot;, &quot;लंगल&quot;, &quot;नंगल&quot; यांसारखी रूपे निर्माण झाली. पुढे अपभ्रंश आणि मध्य इंडो-आर्यन भाषांमधून विविध प्रादेशिक भाषांमध्ये त्यांचे स्थानिक स्वरूप विकसित झाले.&lt;ref&gt;Apte, V. S. ''The Practical Sanskrit-English Dictionary''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

भाषावैज्ञानिकांच्या मते भारतीय उपखंडातील कृषी संस्कृतीच्या प्रसाराबरोबर या शब्दाचे विविध भाषिक रूपांतरे झाली. त्यामुळे आजही उत्तर भारतापासून दक्षिण भारतापर्यंत नांगरासाठी वापरल्या जाणाऱ्या अनेक शब्दांमध्ये ध्वनिसाम्य आढळते.&lt;ref&gt;Masica, Colin P. (1991). ''The Indo-Aryan Languages''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

=== भारतीय भाषांतील समतुल्य शब्द ===

भारतीय भाषांमध्ये नांगरासाठी विविध शब्द प्रचलित आहेत. हिंदीमध्ये &quot;हल&quot;, संस्कृतमध्ये &quot;लाङ्गल&quot;, गुजरातीमध्ये &quot;હળ&quot;, पंजाबीमध्ये &quot;ਹਲ&quot;, बंगालीमध्ये &quot;লাঙল&quot;, ओडियामध्ये &quot;ଲଙ୍ଗଳ&quot;, आसामीमध्ये &quot;লাঙল&quot; तर कन्नडमध्ये &quot;ನೇಗಿಲು&quot; किंवा &quot;ನಂಗಲ&quot;, तेलुगूमध्ये &quot;నాగలి&quot; आणि तमिळमध्ये &quot;கலப்பை&quot; किंवा स्थानिक प्रकारानुसार इतर शब्द वापरले जातात. हे शब्द भाषिकदृष्ट्या वेगवेगळे असले तरी त्यांचा संबंध शेतीच्या प्राथमिक मशागतीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या अवजाराशीच आहे.&lt;ref&gt;Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Masica, Colin P. (1991). ''The Indo-Aryan Languages''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

=== मराठीतील प्रादेशिक नावे ===

महाराष्ट्रात &quot;नांगर&quot; हे प्रमाण मराठीतील सर्वाधिक प्रचलित नाव असले तरी विविध भागांतील बोलीभाषांमध्ये त्याच्या उच्चारात आणि संबोधनात काही प्रमाणात फरक आढळतो. कोकण, पश्चिम महाराष्ट्र, विदर्भ, मराठवाडा आणि खानदेशातील ग्रामीण भागात नांगराच्या प्रकारानुसार किंवा रचनेनुसार स्थानिक नावांचा वापर केला जातो. काही भागांत विशिष्ट आकाराच्या किंवा विशिष्ट पिकांसाठी वापरल्या जाणाऱ्या नांगरांना स्वतंत्र स्थानिक नावे दिलेली आढळतात. या नावांमधून महाराष्ट्रातील कृषी परंपरेतील प्रादेशिक विविधता आणि लोकभाषेची समृद्धता दिसून येते.&lt;ref&gt;महाराष्ट्र शासन. ''मराठी विश्वकोश''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्पसमृद्ध कोकण''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.&lt;/ref&gt;

== इतिहास ==

=== प्रागैतिहासिक शेती ===

मानवाच्या भटक्या जीवनपद्धतीतून स्थिर कृषी समाजाकडे झालेला प्रवास हा मानवी इतिहासातील महत्त्वपूर्ण टप्पा मानला जातो. नवाश्मयुगात (Neolithic Period) वनस्पतींची नियोजित लागवड आणि प्राण्यांचे पाळीवकरण यांसोबत जमिनीची मशागत करण्यासाठी विविध साधनांचा वापर सुरू झाला. सुरुवातीच्या काळात खोदकाठी, लाकडी काठ्या आणि साध्या कृषी अवजारांचा वापर केला जात होता. कालांतराने जमिनीचा वरचा थर सैल करण्यासाठी आणि पेरणीस योग्य बनविण्यासाठी लाकडी नांगरासारख्या अवजारांचा विकास झाला.&lt;ref&gt;Barker, Graeme (2006). ''The Agricultural Revolution in Prehistory: Why Did Foragers Become Farmers?'' Oxford University Press.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Fuller, Dorian Q. (2007). &quot;Contrasting Patterns in Crop Domestication&quot;. ''Annals of Botany''. 100 (5): 903–924.&lt;/ref&gt;

भारतीय उपखंडात नवाश्मयुगीन वसाहतींमधून शेतीचे पुरावे प्राप्त झाले असून त्या काळात जमिनीची मशागत करण्यासाठी साध्या कृषी अवजारांचा वापर होत असल्याचे पुरातत्त्वीय संशोधनातून सूचित होते. प्रारंभीचे नांगर प्रामुख्याने लाकडापासून बनविले जात असावेत, अशी मांडणी अनेक कृषी इतिहासकारांनी केली आहे; तथापि त्या काळातील लाकडी अवजारे नाशवंत असल्यामुळे त्यांचे प्रत्यक्ष पुरावे मर्यादित प्रमाणात उपलब्ध आहेत.&lt;ref&gt;Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I. Indian Council of Agricultural Research.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Possehl, Gregory L. (2002). ''The Indus Civilization: A Contemporary Perspective''. AltaMira Press.&lt;/ref&gt;

=== सिंधू संस्कृती ===

सिंधू संस्कृती (इ.स.पू. सु. 2600–1900) ही जगातील प्राचीन नागरी संस्कृतींपैकी एक मानली जाते. या संस्कृतीतील कृषी हा अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आधार होता. हरप्पा, मोहेंजोदडो, कालीबंगन, राखीगढी आणि इतर पुरातत्त्वीय स्थळांवरील संशोधनातून गहू, बार्ली, कडधान्ये आणि इतर पिकांची लागवड होत असल्याचे पुरावे उपलब्ध झाले आहेत.&lt;ref&gt;Possehl, Gregory L. (2002). ''The Indus Civilization: A Contemporary Perspective''. AltaMira Press.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kenoyer, Jonathan Mark (1998). ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

राजस्थानातील कालीबंगन येथे उत्खननामध्ये सापडलेल्या समांतर आणि छेदक नांगररेषा (ploughed field) या जगातील सर्वात प्राचीन नांगरलेल्या शेतांच्या पुराव्यांपैकी मानल्या जातात. या पुराव्यांवरून त्या काळात नियोजित नांगरणी आणि पिकांच्या ओळींची लागवड केली जात असल्याचे संशोधकांचे मत आहे.&lt;ref&gt;Lal, B. B. (1997). ''The Earliest Civilization of South Asia''. Aryan Books International.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Archaeological Survey of India. ''Indian Archaeology – A Review''.&lt;/ref&gt;

=== वैदिक काळ ===

वैदिक काळात भारतीय समाजाचा प्रमुख व्यवसाय शेती व पशुपालन हा होता. ऋग्वेद, अथर्ववेद, यजुर्वेद आणि ब्राह्मण ग्रंथांमध्ये कृषी, नांगरणी, पेरणी, धान्य उत्पादन आणि शेतीशी संबंधित विविध विधींचे उल्लेख आढळतात. या काळात शेती ही केवळ उदरनिर्वाहाचे साधन नसून सामाजिक आणि धार्मिक जीवनाचाही महत्त्वाचा भाग होती.&lt;ref&gt;Macdonell, A. A.; Keith, A. B. (1912). ''Vedic Index of Names and Subjects''. Vol. I–II. London: John Murray.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I. Indian Council of Agricultural Research, New Delhi.&lt;/ref&gt;

संस्कृत साहित्यात नांगरासाठी &quot;लाङ्गल&quot; हा शब्द प्रचलित होता. वैदिक व उत्तरवैदिक साहित्यात या शब्दाचा वापर जमिनीची मशागत करणाऱ्या कृषी अवजारासाठी करण्यात आलेला दिसतो. नांगराच्या साहाय्याने शेतीची मशागत करून धान्य उत्पादन वाढविण्याचे महत्त्व त्या काळातील कृषिपरंपरेत अधोरेखित झालेले आढळते.&lt;ref&gt;Monier-Williams, Monier (1899). ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford: Clarendon Press.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Apte, V. S. (1957). ''The Practical Sanskrit-English Dictionary''. Poona: Prasad Prakashan.&lt;/ref&gt;

वैदिक समाजात बैलांचा उपयोग नांगर ओढण्यासाठी केला जात असे. कृषी उत्पादनासाठी सुपीक जमीन, बैलांची जोडी आणि नांगर ही आवश्यक साधने मानली जात होती. विविध वैदिक मंत्रांमध्ये समृद्ध पीक, सुपीक भूमी आणि यशस्वी शेतीसाठी प्रार्थना केलेली आढळते, ज्यावरून त्या काळातील कृषीव्यवस्थेचे महत्त्व स्पष्ट होते.&lt;ref&gt;Macdonell, A. A.; Keith, A. B. (1912). ''Vedic Index of Names and Subjects''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I.&lt;/ref&gt;

=== प्राचीन भारत ===

उत्तरवैदिक काळानंतर भारतीय कृषी व्यवस्थेत लक्षणीय प्रगती झाली. मौर्य, सातवाहन, गुप्त आणि इतर राजवंशांच्या काळात शेती हा राज्याच्या अर्थव्यवस्थेचा प्रमुख आधार होता. जमिनीची मशागत, सिंचन, पिकांचे नियोजन आणि महसूल व्यवस्था यांवर विशेष भर देण्यात आला होता.&lt;ref&gt;Thapar, Romila (2002). ''Early India: From the Origins to AD 1300''. University of California Press.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Shamasastry, R. (Trans.) (1915). ''Kautilya's Arthashastra''. Mysore Government Press.&lt;/ref&gt;

कौटिल्याच्या 'अर्थशास्त्र' या ग्रंथामध्ये कृषी प्रशासन, जमीन, सिंचन व्यवस्था आणि शेतीविषयक विविध बाबींचे सविस्तर वर्णन आढळते. राज्याने शेतीच्या विकासासाठी आवश्यक साधने उपलब्ध करून देणे, शेतीयोग्य जमिनीचा उपयोग वाढविणे आणि उत्पादनक्षमतेत वाढ करणे यांवर भर दिल्याचे या ग्रंथातून दिसून येते.&lt;ref&gt;Shamasastry, R. (Trans.) (1915). ''Kautilya's Arthashastra''. Mysore Government Press.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kangle, R. P. (1965). ''The Kautiliya Arthasastra''. University of Bombay.&lt;/ref&gt;

या कालखंडात नांगराच्या रचनेत प्रदेशानुसार बदल होत गेले. जमिनीचा प्रकार, पिकांची आवश्यकता आणि स्थानिक उपलब्ध साधनसामग्री यांनुसार लाकडी नांगरामध्ये सुधारणा करण्यात आल्या. बैलांच्या साहाय्याने चालविल्या जाणाऱ्या नांगराचा वापर भारतीय कृषी व्यवस्थेचा अविभाज्य घटक राहिला.&lt;ref&gt;Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kumar, Dharma (Ed.) (2005). ''The Cambridge Economic History of India'', Vol. I. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

=== मध्ययुगीन काळ ===

मध्ययुगीन भारतात शेती हा अर्थव्यवस्थेचा प्रमुख आधार राहिला. दिल्ली सल्तनत, बहमनी, विजयनगर, दख्खनी सल्तनती आणि मुघल काळात कृषी उत्पादन वाढविण्यासाठी जमिनीची नियमित मशागत, सिंचन व्यवस्था आणि महसूल प्रणाली यांना महत्त्व प्राप्त झाले. या काळात नांगराची मूलभूत रचना लाकडीच राहिली; तथापि प्रदेशानुसार मातीचा प्रकार, पर्जन्यमान आणि पिकांच्या आवश्यकतांनुसार त्यामध्ये स्थानिक बदल विकसित झाले.&lt;ref name=&quot;Randhawa1980&quot;&gt;Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I. Indian Council of Agricultural Research, New Delhi.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Habib, Irfan (1999). ''The Agrarian System of Mughal India (1556–1707)''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

मुघलकालीन प्रशासनात जमिनीचे मोजमाप, महसूल निर्धारण आणि पीकपद्धती यांचा सविस्तर विचार केला जात असे. या व्यवस्थेमुळे कृषी उत्पादनक्षमतेला चालना मिळाली. विविध प्रदेशांतील शेतकरी स्थानिक परिस्थितीनुसार नांगराचे प्रकार वापरत असल्याचे तत्कालीन प्रशासनिक नोंदी आणि कृषी इतिहासावरील अभ्यासांमधून दिसून येते.&lt;ref&gt;Habib, Irfan (1999). ''The Agrarian System of Mughal India (1556–1707)''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Randhawa1980&quot;/&gt;

=== मराठा काळ ===

मराठा साम्राज्याच्या काळात महाराष्ट्राची अर्थव्यवस्था प्रामुख्याने कृषीवर आधारित होती. गावपातळीवरील महसूल व्यवस्था, पाटील–कुलकर्णी पद्धती आणि स्थानिक कृषी व्यवस्थेमुळे शेतीला महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले. नांगर हा प्रत्येक शेतकऱ्याच्या मूलभूत कृषी अवजारांपैकी एक मानला जात असे आणि बैलजोडीच्या साहाय्याने शेतीची मशागत केली जात असे.&lt;ref&gt;Kulkarni, A. R. (1996). ''Maharashtra in the Age of Shivaji''. Deshmukh &amp; Company.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Randhawa1980&quot;/&gt;

महाराष्ट्रातील भौगोलिक विविधतेमुळे कोकण, देश, विदर्भ आणि खानदेश या प्रदेशांमध्ये नांगराच्या रचनेत स्थानिक बदल झाले. कोकणातील भातशेतीसाठी हलक्या स्वरूपाचे नांगर, तर कठीण किंवा काळ्या जमिनीसाठी अधिक मजबूत नांगर वापरले जात असल्याचे इतिहास आणि ग्रामीण जीवनावरील अभ्यासांतून दिसून येते.&lt;ref name=&quot;Khobrekar1979&quot;&gt;Khobrekar, V. G. (1979). ''Konkan: From the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ShilpasamruddhaKonkan&quot;&gt;घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्पसमृद्ध कोकण''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Randhawa1980&quot;/&gt;

=== ब्रिटिशकालीन शेती ===

ब्रिटिश राजवटीत भारतातील कृषी व्यवस्था महसूल धोरण, व्यापारी पिकांची वाढ आणि नवीन कृषी तंत्रज्ञानाच्या प्रभावामुळे बदलू लागली. जमीन महसूल व्यवस्थेतील बदल, रेल्वेचा विस्तार आणि बाजारपेठेचा विकास यांमुळे शेतीच्या स्वरूपात परिवर्तन झाले. तथापि, ग्रामीण भारतातील बहुसंख्य शेतकरी पारंपरिक बैलचलित लाकडी नांगराचाच वापर करत होते. प्रदेशानुसार नांगराच्या रचनेत स्थानिक बदल असले तरी त्याचे मूलभूत स्वरूप मोठ्या प्रमाणात कायम राहिले.&lt;ref&gt;Moreland, W. H. (1929). ''The Agrarian System of Moslem India''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Randhawa1980&quot;/&gt;

एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी कृषी विभाग, कृषी संशोधन संस्था आणि प्रांतिक प्रशासन यांनी देशी कृषी अवजारांच्या सुधारणांवर भर दिला. पारंपरिक लाकडी नांगरामध्ये लोखंडी फाळ बसविणे, अधिक टिकाऊ साहित्याचा वापर करणे आणि मशागतीची कार्यक्षमता वाढविणे यांसाठी विविध प्रयोग करण्यात आले. या काळात काही भागांत सुधारित देशी नांगरांचा प्रसार झाला; तथापि अल्पभूधारक शेतकऱ्यांमध्ये पारंपरिक नांगराचे प्राबल्य कायम राहिले.&lt;ref&gt;Randhawa, M. S. (1983). ''A History of Agriculture in India'', Vol. II. Indian Council of Agricultural Research.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Royal Commission on Agriculture in India (1928). ''Report of the Royal Commission on Agriculture in India''. Government of India.&lt;/ref&gt;

ब्रिटिशकालीन कृषी अहवालांमध्ये भारतातील विविध प्रदेशांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या देशी नांगरांचे प्रकार, त्यांची रचना आणि कार्यक्षमता यांचे वर्णन आढळते. महाराष्ट्रासह दख्खन प्रदेशातील काळी जमीन, कोकणातील भातशेती आणि इतर कृषी प्रदेशांमध्ये स्थानिक गरजांनुसार नांगराचे विविध प्रकार वापरात असल्याचे या अहवालांतून स्पष्ट होते.&lt;ref&gt;Royal Commission on Agriculture in India (1928). ''Report of the Royal Commission on Agriculture in India''. Government of India.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Khobrekar1979&quot;/&gt;

=== स्वातंत्र्योत्तर काळ ===

स्वातंत्र्यानंतर भारत सरकारने कृषी विकासाला प्राधान्य देत संशोधन, शिक्षण आणि विस्तार सेवांवर विशेष भर दिला. भारतीय कृषी संशोधन परिषद (ICAR), राज्य कृषी विद्यापीठे आणि कृषी अभियांत्रिकी संस्थांनी सुधारित कृषी अवजारे विकसित करण्यासाठी संशोधन सुरू केले. या कालखंडात पारंपरिक देशी नांगराबरोबरच सुधारित देशी नांगर, मोल्डबोर्ड नांगर, डिस्क प्लाऊ आणि ट्रॅक्टरचलित नांगर यांचा वापर वाढू लागला.&lt;ref&gt;Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Randhawa1983&quot;&gt;Randhawa, M. S. (1983). ''A History of Agriculture in India'', Vol. II. Indian Council of Agricultural Research.&lt;/ref&gt;

हरितक्रांतीनंतर सिंचन, रासायनिक खते, उच्च उत्पादनक्षम बियाणे आणि यांत्रिकीकरण यांचा कृषी क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणावर प्रसार झाला. त्यामुळे मोठ्या क्षेत्रावरील शेतीमध्ये ट्रॅक्टरचलित अवजारांचा वापर वाढला. तरीही डोंगराळ प्रदेश, आदिवासी भाग, लहान शेतजमिनी आणि भातशेतीप्रधान क्षेत्रांमध्ये पारंपरिक नांगराचा वापर काही प्रमाणात सुरूच राहिला.&lt;ref&gt;Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Farm Tools and Equipment''.&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्रातील विविध कृषी विद्यापीठांनी स्थानिक जमिनीच्या प्रकारानुसार सुधारित देशी नांगर विकसित करण्यासाठी संशोधन केले आहे. आधुनिक कृषी यंत्रांचा वापर वाढत असला तरी पारंपरिक नांगर हा भारतीय कृषी इतिहास, ग्रामीण संस्कृती आणि कृषी वारशाचा महत्त्वपूर्ण घटक म्हणून आजही अभ्यासाचा विषय आहे.&lt;ref&gt;Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ShilpasamruddhaKonkan&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.&lt;/ref&gt;

== नांगराची रचना ==

नांगर हा जमिनीची प्राथमिक मशागत करण्यासाठी वापरला जाणारा कृषी अवजार असून त्याची रचना कार्यक्षम, संतुलित आणि प्रदेशानुसार बदलणारी असते. पारंपरिक भारतीय नांगर मुख्यतः लाकडापासून तयार केला जात असे, तर जमिनीमध्ये प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा बनविला जाई. जमिनीचा प्रकार, पिकांची पद्धत, बैलांची ताकद आणि स्थानिक सुतार-लोहार यांच्या कौशल्यानुसार नांगराच्या रचनेत विविधता आढळते.&lt;ref name=&quot;Randhawa1980&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford &amp; IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.&lt;/ref&gt;

भारतातील पारंपरिक नांगराची रचना साधारणपणे तीन प्रमुख घटकांवर आधारित असते. पहिला घटक म्हणजे जमिनीमध्ये प्रवेश करून माती सैल करणारा भाग, दुसरा घटक म्हणजे बैलांकडून मिळणारी ओढ नांगरापर्यंत पोहोचविणारी जोडणी आणि तिसरा घटक म्हणजे नांगराची दिशा व खोली नियंत्रित करण्यासाठी शेतकरी वापरत असलेली दांडी किंवा हाताळणीची व्यवस्था. या सर्व घटकांमध्ये योग्य संतुलन असल्यास नांगरणी अधिक प्रभावी होते.&lt;ref&gt;Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.&lt;/ref&gt;

पारंपरिक नांगराची रचना भारतातील विविध प्रदेशांमध्ये भिन्न स्वरूपात विकसित झाली आहे. कोकणातील भातशेती, दख्खनमधील काळी जमीन, गंगेच्या खोऱ्यातील गाळयुक्त माती आणि राजस्थानातील कोरडवाहू प्रदेश या प्रत्येक भागात जमिनीच्या भौतिक गुणधर्मांनुसार नांगराच्या आकारात, वजनात आणि फाळाच्या स्वरूपात बदल आढळतात. त्यामुळे भारतात नांगराची एकच सार्वत्रिक रचना नसून स्थानिक गरजांनुसार विकसित झालेल्या अनेक प्रादेशिक रचना अस्तित्वात आहेत.&lt;ref name=&quot;Khobrekar1979&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ShilpasamruddhaKonkan&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.&lt;/ref&gt;

आधुनिक कृषी अभियांत्रिकीमध्ये पारंपरिक नांगराच्या मूलभूत तत्त्वांवर आधारित अनेक सुधारित नांगर विकसित करण्यात आले आहेत. लोखंडी व पोलादी भागांचा वापर, समायोजित करता येणारी खोली, बदलता येणारे फाळ आणि यांत्रिक शक्तीशी सुसंगत रचना यांमुळे आधुनिक नांगरांची कार्यक्षमता वाढली आहे. तथापि पारंपरिक नांगराची मूलभूत संकल्पना आजही अनेक आधुनिक नांगरांच्या रचनेचा आधार मानली जाते.&lt;ref&gt;Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.&lt;/ref&gt;

=== नांगराचे मुख्य भाग ===

पारंपरिक भारतीय नांगर हा अनेक परस्परसंबंधित भागांपासून बनलेला असतो. प्रत्येक भागाचे स्वतंत्र कार्य असून सर्व भागांच्या समन्वयामुळे नांगरणीची प्रक्रिया प्रभावीपणे पार पडते. नांगराच्या आकारात व भागांच्या नावांमध्ये प्रदेशानुसार काही प्रमाणात फरक आढळत असला, तरी त्याची मूलभूत रचना सर्वसाधारणपणे समान असते.&lt;ref name=&quot;Randhawa1980&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.&lt;/ref&gt;

नांगराच्या पुढील भागाला जू अथवा बैलजोडीशी जोडणारी व्यवस्था असते. या जोडणीद्वारे बैलांकडून निर्माण होणारी ओढ नांगरापर्यंत पोहोचते. नांगराचा मध्यभाग हा संपूर्ण अवजाराचा आधार मानला जातो. याच भागावर इतर घटक बसविलेले असतात आणि नांगराची स्थिरता याच्यावर अवलंबून असते.&lt;ref&gt;Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford &amp; IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.&lt;/ref&gt;

नांगराच्या मागील बाजूस असलेली दांडी किंवा हाताळणीचा भाग शेतकऱ्यास नांगराची दिशा, खोली आणि संतुलन नियंत्रित करण्यासाठी उपयोगी पडतो. नांगरणीदरम्यान शेतकरी या भागाच्या साहाय्याने नांगर योग्य दिशेने चालवितो तसेच आवश्यकतेनुसार त्याची खोली कमी-जास्त करतो.&lt;ref&gt;Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.&lt;/ref&gt;

जमिनीमध्ये प्रत्यक्ष प्रवेश करणारा फाळ हा नांगराचा सर्वात महत्त्वाचा कार्यकारी भाग आहे. फाळ माती कापून तिचा वरचा थर सैल करतो आणि त्यामुळे पेरणीस योग्य स्थिती निर्माण होते. पारंपरिक नांगरांमध्ये प्रारंभी लाकडी फाळांचा वापर होत असला, तरी पुढे लोखंडी फाळांचा वापर वाढल्यामुळे नांगराची टिकाऊपणा आणि कार्यक्षमता दोन्ही वाढली.&lt;ref name=&quot;Randhawa1980&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्रातील विविध भागांमध्ये नांगराच्या घटकांना स्थानिक नावांनी ओळखले जाते. उदाहरणार्थ, रुमणे, दांडी, मुख्य भाग, खुट आणि फाळ या संज्ञा अनेक भागांत प्रचलित आहेत. या भागांची रचना, परिमाणे आणि जोडणी स्थानिक शेतीपद्धती, जमिनीचा प्रकार आणि पिकांच्या आवश्यकतेनुसार बदलू शकते. त्यामुळे नांगराच्या भागांची नावे आणि स्वरूप यामध्ये प्रादेशिक विविधता आढळते.&lt;ref name=&quot;ShilpasamruddhaKonkan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Khobrekar1979&quot;/&gt;&lt;/ref&gt;

=== लाकडी भाग ===

पारंपरिक भारतीय नांगराचा मुख्य सांगाडा प्रामुख्याने कठीण व टिकाऊ लाकडापासून तयार केला जात असे. स्थानिक हवामान, जमिनीचा प्रकार आणि उपलब्ध वृक्षप्रजाती यांनुसार नांगर तयार करण्यासाठी बाभूळ, साग, खैर, शिसव, ऐन तसेच इतर मजबूत लाकडांचा वापर केला जाई. लाकडाची निवड करताना त्याची मजबुती, लवचिकता, झीज सहन करण्याची क्षमता आणि वजन यांचा विचार केला जात असे.&lt;ref name=&quot;Randhawa1980&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.&lt;/ref&gt;

नांगराचा मुख्य भाग, दांडी, ओढणीचा भाग आणि इतर सहाय्यक घटक हे बहुतांश लाकडाचे असत. लाकडी रचनेमुळे नांगराचे वजन तुलनेने कमी राहत असल्याने बैलांना तो सहज ओढता येत असे. तसेच एखादा भाग झिजल्यास किंवा तुटल्यास तो स्थानिक सुताराकडून सहज दुरुस्त किंवा बदलता येत असे. त्यामुळे पारंपरिक ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत लाकडी नांगराची देखभाल तुलनेने कमी खर्चिक होती.&lt;ref&gt;Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford &amp; IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्रातील विविध प्रदेशांमध्ये नांगराच्या लाकडी भागांच्या आकारात व प्रमाणात भिन्नता आढळते. कोकणातील भातशेतीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या नांगराची रचना तुलनेने हलकी असते, तर दख्खनच्या काळ्या जमिनीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या नांगराचा सांगाडा अधिक मजबूत व जाड लाकडाचा तयार केला जातो. स्थानिक अनुभवाच्या आधारे सुतारांनी या रचनांमध्ये कालानुरूप सुधारणा केल्यामुळे अनेक प्रादेशिक प्रकार विकसित झाले.&lt;ref name=&quot;ShilpasamruddhaKonkan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Khobrekar1979&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.&lt;/ref&gt;

लाकडी भागांची योग्य जुळवणी आणि संतुलन हे नांगराच्या कार्यक्षमतेसाठी अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. लाकडाच्या धाग्यांची दिशा, ओलावा, वाळविण्याची पद्धत आणि जोडणीची मजबुती यांचा नांगराच्या टिकाऊपणा व कार्यक्षमतेवर थेट परिणाम होत असल्याचे कृषी अभियांत्रिकीच्या अभ्यासातून स्पष्ट झाले आहे.&lt;ref&gt;Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I.&lt;/ref&gt;

=== लोखंडी भाग ===

पारंपरिक भारतीय नांगराची मूलभूत रचना लाकडाची असली तरी जमिनीशी थेट संपर्कात येणारे काही भाग लोखंडाचे बनविले जात असत. या भागांमुळे नांगराची टिकाऊपणा, कार्यक्षमता आणि जमिनीची मशागत करण्याची क्षमता वाढत असे. प्रारंभी संपूर्ण लाकडी नांगर वापरात असला, तरी लोहारकलेच्या विकासानंतर नांगराच्या महत्त्वाच्या भागांवर लोखंडाचा वापर वाढू लागला.&lt;ref name=&quot;Randhawa1980&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford &amp; IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.&lt;/ref&gt;

नांगरातील सर्वात महत्त्वाचा लोखंडी भाग म्हणजे फाळ होय. फाळ जमिनीमध्ये प्रथम प्रवेश करून माती कापतो, भेगा निर्माण करतो आणि वरचा थर सैल करतो. फाळाची रचना, लांबी, रुंदी आणि धार ही जमिनीचा प्रकार, आर्द्रता आणि पिकांच्या आवश्यकतेनुसार निश्चित केली जाते. कठीण, दगडी किंवा काळ्या जमिनीसाठी अधिक मजबूत व जाड फाळ वापरला जातो, तर भातशेतीसारख्या मऊ जमिनीसाठी तुलनेने हलका फाळ उपयुक्त मानला जातो.&lt;ref&gt;Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.&lt;/ref&gt;

फाळाव्यतिरिक्त काही पारंपरिक नांगरांमध्ये लोखंडी पट्ट्या, कड्या, खिळे किंवा जोडणीसाठी वापरण्यात येणारे धातूचे भाग असत. या भागांमुळे नांगराची मजबुती वाढत असे आणि वारंवार होणाऱ्या ताणामुळे लाकडी भागांना तडे जाण्याची शक्यता कमी होत असे. प्रदेशानुसार या धातूच्या भागांची संख्या आणि रचना वेगवेगळी असू शकते.&lt;ref name=&quot;Randhawa1980&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.&lt;/ref&gt;

लोखंडी फाळाची धार कालांतराने झिजत असल्याने त्यास नियमित धार लावणे किंवा आवश्यकतेनुसार नवीन फाळ बसविणे आवश्यक असे. ही कामे पारंपरिक ग्रामीण समाजात लोहाराकडून केली जात असत. त्यामुळे नांगराच्या निर्मिती, देखभाल आणि दुरुस्तीमध्ये सुतार आणि लोहार या दोन्ही पारंपरिक व्यवसायांचे महत्त्वपूर्ण योगदान होते.&lt;ref&gt;Randhawa, M. S. (1983). ''A History of Agriculture in India'', Vol. II. Indian Council of Agricultural Research.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mohan, S. (1995). ''Agricultural Implements and Equipment''. Commonwealth Publishers.&lt;/ref&gt;

आधुनिक कृषी अवजारांमध्ये उच्च दर्जाचे पोलाद, मिश्रधातू आणि उष्णताप्रक्रिया केलेले धातू वापरून अधिक टिकाऊ फाळ तयार केले जातात. तथापि पारंपरिक लोखंडी फाळाची कार्यपद्धती आणि मूलभूत रचना आजच्या अनेक सुधारित नांगरांमध्येही कायम राखण्यात आलेली आहे.&lt;ref&gt;Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''.&lt;/ref&gt;

=== जोडणीची रचना ===

नांगराची कार्यक्षमता केवळ त्याच्या आकारावर किंवा फाळावर अवलंबून नसून त्याच्या जोडणीच्या रचनेवरही अवलंबून असते. बैलजोडी, जू आणि नांगर यांमधील योग्य जोडणीमुळे ओढण्याचे बळ प्रभावीपणे नांगरापर्यंत पोहोचते आणि जमिनीची मशागत समतोलपणे करता येते. जोडणी योग्य नसल्यास नांगर एका बाजूस झुकणे, आवश्यक खोलीपर्यंत न जाणे किंवा बैलांवर अतिरिक्त ताण येणे यांसारख्या समस्या उद्भवू शकतात.&lt;ref name=&quot;MichaelOjha2014&quot;&gt;Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ICARImplements&quot;&gt;Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.&lt;/ref&gt;

पारंपरिक भारतीय शेतीमध्ये नांगर बैलांच्या जूला दोर, कातडीचे पट्टे किंवा लाकडी जोडणीद्वारे जोडला जात असे. या जोडणीमुळे बैलांनी निर्माण केलेली ओढ नांगराच्या मुख्य भागापर्यंत पोहोचून फाळ जमिनीत आवश्यक खोलीपर्यंत प्रवेश करतो. जोडणीची लांबी, कोन आणि मजबुती यांचा नांगरणीच्या गुणवत्तेवर थेट परिणाम होतो.&lt;ref name=&quot;Randhawa1980&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MichaelOjha2014&quot;/&gt;

नांगर चालविताना शेतकरी दांडीच्या साहाय्याने नांगराची दिशा, खोली आणि संतुलन नियंत्रित करतो. जमिनीचा प्रकार, ओलावा आणि पृष्ठभागानुसार दांडीवर कमी-अधिक दाब देऊन फाळाची खोली नियंत्रित केली जाते. अनुभवी शेतकरी बैलांचा वेग, नांगराचा कल आणि जमिनीची प्रतिकारशक्ती यांचा अंदाज घेऊन मशागत करत असत.&lt;ref name=&quot;ICARImplements&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford &amp; IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.&lt;/ref&gt;

भारतातील विविध कृषी प्रदेशांमध्ये जोडणीच्या रचनेत स्थानिक परिस्थितीनुसार बदल आढळतात. डोंगराळ प्रदेश, भातशेती, काळी जमीन किंवा कोरडवाहू क्षेत्र यांनुसार जूचा आकार, जोडणीची लांबी आणि नांगराचा कल बदलला जातो. या बदलांचा उद्देश जमिनीच्या प्रकारानुसार नांगर अधिक कार्यक्षम बनविणे हा असतो.&lt;ref name=&quot;Khobrekar1979&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ShilpasamruddhaKonkan&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.&lt;/ref&gt;

आधुनिक कृषी यंत्रांमध्ये बैलांच्या जागी ट्रॅक्टरचा वापर होत असला तरी नांगराच्या जोडणीची मूलभूत अभियांत्रिकी संकल्पना बदललेली नाही. आजच्या ट्रॅक्टरचलित नांगरांमध्ये तीन-बिंदू जोडणी (Three-point linkage) किंवा इतर यांत्रिक प्रणालींचा वापर केला जातो. या प्रणालींचा उद्देश ओढण्याचे बळ समतोलपणे नांगरापर्यंत पोहोचविणे आणि मशागतीची कार्यक्षमता वाढविणे हा आहे.&lt;ref&gt;Kepner, R. A.; Bainer, R.; Barger, E. L. (1978). ''Principles of Farm Machinery''. AVI Publishing Company.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ICARImplements&quot;/&gt;

=== नांगर तयार करण्याची प्रक्रिया ===

पारंपरिक भारतीय समाजात नांगराची निर्मिती ही स्थानिक सुतार आणि लोहार यांच्या संयुक्त कौशल्यावर आधारित होती. नांगराचा मुख्य सांगाडा तयार करण्याचे काम सुतार करीत असे, तर फाळ आणि इतर धातूचे भाग तयार करून बसविण्याचे काम लोहाराकडे असे. या दोन्ही पारंपरिक व्यवसायांच्या सहकार्यामुळे टिकाऊ, संतुलित आणि स्थानिक गरजांनुसार उपयुक्त नांगर तयार होत असे.&lt;ref name=&quot;Randhawa1980&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MichaelOjha2014&quot;/&gt;

नांगर तयार करण्यासाठी प्रथम योग्य प्रकारचे लाकूड निवडले जाई. लाकूड पूर्णपणे वाळवून त्याला आवश्यक त्या आकारात घडविले जात असे. नांगराचा मुख्य भाग, दांडी आणि इतर लाकडी घटक तयार झाल्यानंतर त्यांची परस्पर जुळवणी केली जाई. प्रत्येक भागाची लांबी, जाडी आणि कोन हे जमिनीचा प्रकार, बैलांची क्षमता आणि स्थानिक शेतीपद्धती लक्षात घेऊन निश्चित केले जात असत.&lt;ref name=&quot;ICARImplements&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford &amp; IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.&lt;/ref&gt;

यानंतर लोहाराकडून तयार करण्यात आलेला लोखंडी फाळ नांगराच्या अग्रभागी बसविला जाई. फाळाची बसवणी मजबूत असणे आवश्यक मानले जात असे, कारण मशागतीदरम्यान सर्वाधिक ताण याच भागावर येत असे. आवश्यकतेनुसार लोखंडी कड्या, खिळे किंवा पट्ट्यांचा वापर करून लाकडी भागांची मजबुती वाढविली जात असे.&lt;ref name=&quot;Randhawa1983&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ICARImplements&quot;/&gt;

नांगर तयार झाल्यानंतर त्याची प्रत्यक्ष शेतामध्ये चाचणी घेतली जाई. मशागतीची खोली, फाळाचा जमिनीत प्रवेश, नांगराचा समतोल आणि बैलांवरील ओढ यांचे निरीक्षण करून आवश्यक सुधारणा केल्या जात. स्थानिक अनुभवानुसार नांगरामध्ये वेळोवेळी बदल करण्यात येत असल्यामुळे प्रत्येक प्रदेशात विशिष्ट प्रकारचे नांगर विकसित झाले.&lt;ref name=&quot;Khobrekar1979&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ShilpasamruddhaKonkan&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.&lt;/ref&gt;

आजही भारतातील काही ग्रामीण भागांमध्ये पारंपरिक पद्धतीने नांगर तयार केले जातात. तथापि आधुनिक कृषी यांत्रिकीकरणामुळे कारखान्यात निर्मित प्रमाणित नांगरांचा वापर वाढला आहे. तरीही पारंपरिक नांगरनिर्मितीची कला ही ग्रामीण तांत्रिक ज्ञान, लोकअभियांत्रिकी आणि सांस्कृतिक वारशाचा महत्त्वपूर्ण भाग मानली जाते.&lt;ref&gt;Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kepner, R. A.; Bainer, R.; Barger, E. L. (1978). ''Principles of Farm Machinery''. AVI Publishing Company.&lt;/ref&gt;

== नांगराचे प्रकार ==

=== देशी नांगर ===

देशी नांगर हा भारतीय शेतीमध्ये प्राचीन काळापासून वापरला जाणारा पारंपरिक कृषी अवजार आहे. विविध भौगोलिक, हवामानिक आणि कृषी परिस्थितीनुसार भारतातील प्रत्येक प्रदेशात देशी नांगराच्या रचनेत स्थानिक बदल झाले असून त्यातून अनेक प्रादेशिक प्रकार विकसित झाले आहेत. या नांगरांची निर्मिती प्रामुख्याने लाकडापासून केली जात असून जमिनीमध्ये प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा असतो. बैलांच्या साहाय्याने चालविला जाणारा हा नांगर जमिनीची प्राथमिक मशागत, तण नियंत्रण आणि पेरणीपूर्व तयारी यासाठी मोठ्या प्रमाणावर वापरला जातो.&lt;ref name=&quot;Randhawa1980&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ICARImplements&quot;/&gt;

देशी नांगराची रचना साधी, हलकी, कमी खर्चिक आणि स्थानिक परिस्थितीशी सुसंगत असल्यामुळे तो शतकानुशतके भारतीय कृषी संस्कृतीचा अविभाज्य भाग राहिला आहे. त्याच्या निर्मितीसाठी स्थानिक पातळीवर उपलब्ध लाकूड आणि लोखंडाचा वापर होत असल्याने देखभाल व दुरुस्ती सहज शक्य होते. लहान व मध्यम शेतकऱ्यांसाठी हा नांगर दीर्घकाळ प्रमुख कृषी अवजार म्हणून वापरात होता.&lt;ref name=&quot;MichaelOjha2014&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Singh2000&quot;&gt;Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford &amp; IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.&lt;/ref&gt;

भारतातील विविध प्रदेशांमध्ये जमिनीचा प्रकार, पर्जन्यमान, शेतीपद्धती आणि पिकांच्या गरजेनुसार देशी नांगराचे अनेक प्रादेशिक प्रकार विकसित झाले आहेत. महाराष्ट्र आणि शेजारील प्रदेशांमध्ये सोलापूर नांगर, पुणेरी नांगर, भातशेतीतील नांगर, चरोचर नांगर, पंचमहाल नांगर आणि धारवाडी हलका नांगर हे प्रमुख प्रकार मानले जातात. या प्रत्येक प्रकाराच्या रचनेत, आकारात आणि उपयोगात स्थानिक कृषी परिस्थितीनुसार वैशिष्ट्यपूर्ण बदल आढळतात.&lt;ref name=&quot;ShilpasamruddhaKonkan&quot;/&gt;

आज आधुनिक कृषी यंत्रांचा वापर वाढला असला तरी डोंगराळ भाग, आदिवासी क्षेत्रे, भातशेतीप्रधान प्रदेश आणि अल्पभूधारक शेतकऱ्यांमध्ये देशी नांगराचा वापर अद्यापही आढळतो. कमी खर्च, सोपी रचना आणि स्थानिक परिस्थितीशी जुळवून घेण्याची क्षमता यांमुळे देशी नांगराचे महत्त्व आजही कायम आहे.&lt;ref name=&quot;ICARHandbook&quot;&gt;Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Randhawa1983&quot;/&gt;

=== सोलापूर नांगर ===

सोलापूर नांगर हा महाराष्ट्रातील दख्खन पठारावर, विशेषतः सोलापूर आणि परिसरातील काळ्या जमिनीसाठी विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रकार आहे. या प्रदेशातील जमीन तुलनेने कठीण, चिकण आणि खोल असल्यामुळे तिच्या प्रभावी मशागतीसाठी मजबूत व टिकाऊ नांगराची आवश्यकता होती. या गरजेतून सोलापूर नांगराची रचना विकसित झाली असल्याचे मानले जाते.
सोलापूर नांगराची रचना तुलनेने मजबूत असून त्याचा लाकडी सांगाडा जाड व टिकाऊ असतो. जमिनीत अधिक खोलवर प्रवेश करण्यासाठी यामध्ये मजबूत लोखंडी फाळ बसविण्यात येतो. त्यामुळे काळ्या जमिनीतील घट्ट माती फोडणे, पावसापूर्व मशागत करणे आणि पेरणीसाठी जमीन तयार करणे अधिक सुलभ होते.&lt;ref name=&quot;ICARImplements&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MichaelOjha2014&quot;/&gt;

हा नांगर प्रामुख्याने बैलांच्या साहाय्याने चालविला जातो. योग्य संतुलन, मजबूत जोडणी आणि टिकाऊ रचना यांमुळे दीर्घकाळ वापर करूनही त्याची कार्यक्षमता टिकून राहते. स्थानिक सुतार आणि लोहार यांच्या कौशल्यामुळे सोलापूर नांगरामध्ये प्रदेशानुसार लहान-मोठे बदल आढळतात.&lt;ref name=&quot;Singh2000&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Randhawa1983&quot;/&gt;

यांत्रिकीकरणामुळे ट्रॅक्टरचलित अवजारांचा वापर वाढला असला तरी महाराष्ट्रातील काही भागांत पारंपरिक शेती करणारे शेतकरी आजही सोलापूर नांगराचा वापर करतात. पारंपरिक कृषी तंत्रज्ञान, स्थानिक लोकज्ञान आणि ग्रामीण कारागिरीचे प्रतीक म्हणून या नांगराला विशेष महत्त्व आहे.&lt;ref name=&quot;MaharashtraLandPeople2009&quot;&gt;
Government of Maharashtra.
''Maharashtra: Land and Its People'' (Revised English Edition).
Gazetteers Department,
Government of Maharashtra,
Mumbai, 2009,
pp. xx–yy.
&lt;/ref&gt;

=== पुणेरी नांगर ===

पुणेरी नांगर हा महाराष्ट्रातील देशी नांगराचा एक प्रादेशिक प्रकार असून त्याचा वापर मुख्यतः पुणे आणि आसपासच्या दख्खन पठारी प्रदेशात केला जात असे. या प्रदेशातील मध्यम ते भारी जमिनीची मशागत, पेरणीपूर्व जमीन तयार करणे आणि तण नियंत्रण यासाठी या नांगराचा उपयोग केला जात असे. स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती आणि शेतीपद्धतीनुसार त्याच्या रचनेत विकसित झालेले बदल हे त्याचे प्रमुख वैशिष्ट्य मानले जाते.

पुणेरी नांगराचा सांगाडा मजबूत लाकडापासून तयार केला जातो. त्याचा फाळ जमिनीमध्ये योग्य खोलीपर्यंत प्रवेश करून माती सैल करण्यास उपयुक्त असतो. नांगराचे वजन, दांडीची उंची आणि फाळाचा कोन यांमध्ये असे संतुलन राखले जाते की बैलांवर अनावश्यक ताण न येता प्रभावी मशागत करता येते.&lt;ref name=&quot;MichaelOjha2014&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ICARImplements&quot;/&gt;

सोलापूर नांगराच्या तुलनेत पुणेरी नांगराची रचना काही प्रमाणात हलकी असून मध्यम प्रकारच्या जमिनीसाठी अधिक उपयुक्त मानली जाते. स्थानिक सुतार आणि लोहार यांच्या अनुभवामुळे या नांगरामध्ये गावागावानुसार लहान-मोठे बदल आढळतात. त्यामुळे पुणेरी नांगराचे एकच प्रमाणित स्वरूप नसून त्याच्या अनेक स्थानिक रूपांचा वापर प्रचलित होता.&lt;ref name=&quot;Singh2000&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Randhawa1983&quot;/&gt;

यांत्रिकीकरणानंतर या नांगराचा वापर कमी झाला असला तरी महाराष्ट्रातील काही ग्रामीण भागांमध्ये पारंपरिक शेती करणारे शेतकरी आजही त्याचा वापर करतात. महाराष्ट्राच्या कृषी इतिहासात आणि पारंपरिक कृषी तंत्रज्ञानात पुणेरी नांगराला महत्त्वाचे स्थान आहे.

=== भातशेतीतील नांगर ===

भातशेतीतील नांगर हा पाणथळ आणि चिखलयुक्त जमिनीच्या मशागतीसाठी विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रकार आहे. भारतातील भात उत्पादक प्रदेशांप्रमाणेच महाराष्ट्रातील कोकण, विदर्भातील काही भाग तसेच पश्चिम महाराष्ट्रातील भात लागवड होणाऱ्या क्षेत्रांमध्ये या नांगराचा पारंपरिक वापर आढळतो. पाण्याने भरलेल्या शेतात जमीन भुसभुशीत करणे, चिखल तयार करणे आणि भात रोपांच्या लागवडीसाठी योग्य परिस्थिती निर्माण करणे हा या नांगराचा मुख्य उद्देश असतो.&lt;ref&gt;Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.&lt;/ref&gt;

भातशेतीतील नांगराची रचना कोरडवाहू प्रदेशातील नांगरापेक्षा वेगळी असते. पाणथळ जमिनीत सहज हालचाल करता यावी आणि चिखलात अडकू नये यासाठी त्याचा फाळ, दांडी आणि इतर भाग स्थानिक गरजांनुसार तयार केले जातात. काही भागांत लाकडी फाळ वापरला जात असला तरी अनेक ठिकाणी लोखंडी फाळाचा वापर करून नांगराची कार्यक्षमता वाढविली जाते.&lt;ref&gt;Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.&lt;/ref&gt;

भातशेतीमध्ये नांगरणीची प्रक्रिया सामान्यतः अनेक टप्प्यांत केली जाते. प्रथम जमीन नांगरून पाण्याबरोबर माती मिसळली जाते, त्यानंतर पुन्हा मशागत करून चिखल एकसमान केला जातो. या प्रक्रियेमुळे तणांचे नियंत्रण होण्यास मदत होते तसेच भात रोपांची लागवड आणि वाढ अधिक सुलभ होते.&lt;ref&gt;Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.&lt;/ref&gt;

ट्रॅक्टरचलित रोटाव्हेटर, पडलर आणि इतर आधुनिक कृषी यंत्रांचा वापर वाढल्यामुळे पारंपरिक भातशेतीतील नांगराचा वापर काही प्रमाणात कमी झाला आहे. तथापि, डोंगराळ प्रदेश, लहान शेतजमिनी आणि यांत्रिकीकरण मर्यादित असलेल्या भागांमध्ये आजही हा नांगर वापरात असून तो पारंपरिक भातशेतीचा महत्त्वपूर्ण घटक मानला जातो.&lt;ref&gt;Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford &amp; IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.&lt;/ref&gt;

=== चरोचर नांगर ===

चरोचर नांगर हा पश्चिम भारतातील काही प्रदेशांमध्ये प्रचलित असलेला देशी नांगराचा एक प्रादेशिक प्रकार आहे. स्थानिक मृदाप्रकार, हवामान आणि शेतीपद्धती लक्षात घेऊन या नांगराची रचना विकसित झाली. मध्यम ते हलक्या जमिनीची मशागत, पेरणीपूर्व जमीन तयार करणे आणि तण नियंत्रण यासाठी या नांगराचा उपयोग केला जात असे.&lt;ref&gt;Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.&lt;/ref&gt;

या नांगराची रचना पारंपरिक लाकडी सांगाड्यावर आधारित असून जमिनीमध्ये प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा असतो. स्थानिक गरजेनुसार दांडी, मुख्य भाग आणि फाळ यांच्या आकारात व लांबीमध्ये बदल केले जातात. त्यामुळे विविध भागांमध्ये चरोचर नांगराच्या रचनेत काही प्रमाणात भिन्नता आढळते.&lt;ref&gt;Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.&lt;/ref&gt;

चरोचर नांगर प्रामुख्याने बैलजोडीच्या साहाय्याने चालविला जात असे. जमिनीची प्राथमिक मशागत, पृष्ठभागावरील तणांचे नियंत्रण आणि पेरणीसाठी जमीन भुसभुशीत करणे ही त्याची प्रमुख कार्ये होती. कमी खर्च, स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि सहज दुरुस्ती यांमुळे हा नांगर ग्रामीण भागात दीर्घकाळ वापरात राहिला.&lt;ref&gt;Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.&lt;/ref&gt;

आधुनिक कृषी यंत्रांच्या वापरामुळे चरोचर नांगराचा वापर लक्षणीयरीत्या कमी झाला आहे. तथापि पारंपरिक कृषी तंत्रज्ञानाचा अभ्यास, ग्रामीण कारागिरीचा इतिहास आणि भारतीय कृषी वारशाचे दस्तऐवजीकरण यांमध्ये या नांगराचे महत्त्व कायम आहे.&lt;ref&gt;Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford &amp; IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.&lt;/ref&gt;

=== पंचमहाल नांगर ===

पंचमहाल नांगर हा गुजरात राज्यातील पंचमहाल प्रदेशात विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रादेशिक प्रकार आहे. स्थानिक मृदाप्रकार, पर्जन्यमान आणि पारंपरिक शेतीपद्धती लक्षात घेऊन या नांगराची रचना विकसित झाली. मध्यम ते हलक्या जमिनीची मशागत, पेरणीपूर्व जमीन तयार करणे आणि तण नियंत्रण यासाठी त्याचा प्रामुख्याने उपयोग केला जात असे.&lt;ref&gt;Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.&lt;/ref&gt;

पंचमहाल नांगराचा मुख्य सांगाडा स्थानिक उपलब्ध कठीण लाकडापासून तयार केला जाई, तर जमिनीत प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा असे. प्रदेशातील भूप्रदेश आणि शेतीच्या गरजेनुसार त्याच्या दांडीची लांबी, फाळाचा कोन आणि इतर भागांमध्ये स्थानिक बदल आढळतात. त्यामुळे या नांगराची रचना कार्यक्षम आणि स्थानिक परिस्थितीशी सुसंगत मानली जात असे.&lt;ref&gt;Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.&lt;/ref&gt;

हा नांगर बैलांच्या साहाय्याने चालविला जाई. जमिनीचा वरचा थर सैल करणे, तणांचे नियंत्रण करणे आणि पेरणीसाठी आवश्यक मशागत करणे ही त्याची प्रमुख कार्ये होती. ग्रामीण भागातील सुतार आणि लोहार यांच्या कौशल्यामुळे या नांगराची निर्मिती, देखभाल आणि दुरुस्ती स्थानिक पातळीवरच केली जात असे.&lt;ref&gt;Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.&lt;/ref&gt;

आधुनिक कृषी यांत्रिकीकरणामुळे पंचमहाल नांगराचा वापर मोठ्या प्रमाणावर कमी झाला असला तरी भारतीय पारंपरिक कृषी अवजारांच्या इतिहासात आणि प्रादेशिक कृषी तंत्रज्ञानाच्या अभ्यासात त्याला महत्त्वाचे स्थान आहे.&lt;ref&gt;Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford &amp; IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.&lt;/ref&gt;

=== धारवाडी हलका नांगर ===

धारवाडी हलका नांगर हा कर्नाटकातील धारवाड परिसरात विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रादेशिक प्रकार आहे. मध्यम व हलक्या जमिनीच्या मशागतीसाठी तसेच कमी ओढशक्ती असलेल्या बैलजोडीने सहज चालविता यावा या उद्देशाने त्याची रचना करण्यात आली. महाराष्ट्राच्या दक्षिण भागात आणि कर्नाटकाच्या सीमावर्ती प्रदेशातही या नांगराचा वापर आढळत असे.&lt;ref&gt;Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.&lt;/ref&gt;

या नांगराचे प्रमुख वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची तुलनेने हलकी रचना. मुख्य सांगाडा मजबूत परंतु कमी वजनाच्या लाकडापासून तयार केला जाई, तर जमिनीमध्ये प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा असे. कमी वजनामुळे नांगर हाताळणे सोपे होत असे आणि हलक्या जमिनीत प्रभावी मशागत करता येत असे.&lt;ref&gt;Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.&lt;/ref&gt;

धारवाडी हलका नांगराचा उपयोग पेरणीपूर्व प्राथमिक मशागत, वरचा मातीचा थर सैल करणे आणि तण नियंत्रणासाठी केला जाई. कमी खर्च, सोपी रचना आणि स्थानिक कारागिरांकडून सहज दुरुस्ती करता येणे यांमुळे हा नांगर ग्रामीण भागात लोकप्रिय होता.&lt;ref&gt;Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.&lt;/ref&gt;

भारतात कृषी यांत्रिकीकरणाचा प्रसार झाल्यानंतर ट्रॅक्टरचलित नांगर आणि इतर आधुनिक अवजारांचा वापर वाढल्यामुळे धारवाडी हलका नांगराचा वापर कमी झाला. तथापि पारंपरिक कृषी अवजारांचा इतिहास, ग्रामीण तांत्रिक ज्ञान आणि स्थानिक कृषी संस्कृतीच्या अभ्यासात या नांगराचे महत्त्व आजही मान्य केले जाते.&lt;ref&gt;Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford &amp; IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.&lt;/ref&gt;

== कोकणातील पारंपरिक नांगर ==
=== परीचय ===
कोकणातील पारंपरिक नांगर हा महाराष्ट्राच्या कोकण किनारपट्टीतील भातप्रधान शेतीसाठी विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रकार आहे. मुसळधार पर्जन्यमान, पाणथळ शेतजमिनी आणि लहान आकाराच्या शेतांमुळे या प्रदेशात हलक्या वजनाचा व सहज हाताळता येणारा नांगर विकसित झाला. रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटिअरमध्ये कोकणातील नांगराची रचना, त्याचे विविध भाग, वापरले जाणारे साहित्य आणि कार्यपद्धती यांचे सविस्तर वर्णन उपलब्ध आहे.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_implements.html}}&lt;/ref&gt;...अपरांत प्रदेशातील कृषी परंपरेचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.&lt;/ref&gt;

=== रचना ===

कोकणातील पारंपरिक नांगराचा मुख्य सांगाडा लाकडाचा असून फाळ लोखंडाचा असतो. रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटिअरमध्ये त्याचे पुढील भाग नमूद केले आहेत.

* खोड (Body)
* खडसा (Shoe)
* फाळ (Share)
* हाळा किंवा इसाड (Beam)
* रुमणे (Handle)
* मूठ
* वासवे
* फाळ बसविण्याची जोडणी

नांगराची रचना साधी असली तरी ती मजबूत व कार्यक्षम मानली जात असे.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}&lt;/ref&gt;

=== तयार करण्यासाठी वापरले जाणारे साहित्य ===

नांगराच्या विविध भागांसाठी साग, ऐन, खैर, भेंडी, किंजळ, फणस, चिंच आणि शिवण यांसारख्या स्थानिक वृक्षांचे लाकूड वापरले जाई. फाळ, खिळे आणि आवश्यक जोडणीचे काही भाग लोखंडाचे असत. स्थानिक उपलब्ध साधनसामग्रीचा उपयोग करून नांगर तयार करण्याची परंपरा कोकणात दीर्घकाळ टिकून होती.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}&lt;/ref&gt;

=== पारंपरिक निर्मिती तंत्र ===

कोकणातील पारंपरिक नांगराची निर्मिती ही स्थानिक सुतार व लोहार यांच्या संयुक्त कौशल्यावर आधारित होती. नांगराचा मुख्य सांगाडा सुतार तयार करीत असे, तर फाळ, कड्या, खिळे आणि इतर लोखंडी भाग लोहार घडवीत असे. नांगर तयार करताना लाकडाचा नैसर्गिक वाकलेपणा, तंतूंची दिशा, टिकाऊपणा आणि वजन यांचा विचार केला जाई. त्यामुळे प्रत्येक नांगर हा त्या परिसरातील जमिनीच्या प्रकारानुसार व बैलांच्या क्षमतेनुसार थोडाफार वेगळा असू शकत असे.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}&lt;/ref&gt;

नांगराच्या मुख्य दांड्यासाठी मजबूत व टिकाऊ लाकूड वापरले जाई, तर जमिनीशी घर्षण होणाऱ्या भागात लोखंडी फाळ बसविला जाई. फाळ झिजल्यानंतर तो बदलण्याची सोय असल्यामुळे संपूर्ण नांगर बदलण्याची आवश्यकता भासत नसे.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}&lt;/ref&gt;

=== नांगराची कार्यपद्धती ===

कोकणातील पारंपरिक नांगर सामान्यतः एका बैलजोडीद्वारे ओढला जात असे. बैलांच्या मानेवर जू बसवून त्याला इसाड किंवा हाळा जोडला जाई. शेतकरी नांगराच्या रुमण्यास धरून त्याची दिशा नियंत्रित करत असे. नांगरणी करताना फाळ जमिनीत शिरून माती फोडत असे, तर नांगराचा उर्वरित भाग जमिनीवर संतुलित राहून सरळ रेषेत चालण्यास मदत करीत असे.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}&lt;/ref&gt;

जुवाची जोडणी पुढे किंवा मागे बदलून नांगरणीची खोली नियंत्रित केली जात असे. भातशेतीमध्ये खोल नांगरणीपेक्षा उथळी मशागत अधिक उपयुक्त असल्यामुळे कोकणातील नांगर साधारण दोन ते चार इंच खोलीपर्यंत जमीन फोडत असे.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}&lt;/ref&gt;...कोकणातील लाकडी नांगराची रचना स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीनुसार विकसित झाली.&lt;ref&gt;घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.&lt;/ref&gt;

=== भातशेतीतील उपयोग ===

कोकणातील भातशेतीमध्ये नांगराचा उपयोग जमीन प्रथम फोडणे, पावसाळ्यापूर्वी मशागत करणे, चिखल तयार करणे आणि लागवडीसाठी जमीन तयार करणे यासाठी होत असे. पाणथळ परिस्थितीत जड नांगरापेक्षा हलका लाकडी नांगर अधिक उपयुक्त मानला जात असे. या नांगराचे सरासरी आयुष्य तीन ते चार वर्षे असल्याचे गॅझेटिअरमध्ये नमूद आहे.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}&lt;/ref&gt;

=== कोकणातील नांगराची वैशिष्ट्ये ===

कोकणातील पारंपरिक नांगर इतर भागांतील देशी नांगरांच्या तुलनेत काही बाबतीत वेगळा मानला जातो.

* आकाराने लहान व वजनाने हलका.
* पाणथळ भातशेतीसाठी अनुकूल.
* स्थानिक वृक्षांच्या लाकडापासून तयार केलेला.
* लोखंडी फाळामुळे माती फोडण्याची क्षमता अधिक.
* सहज दुरुस्त करता येणारी रचना.
* कमी खर्चात स्थानिक कारागिरांकडून तयार होणारे कृषी अवजार.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}&lt;/ref&gt;

=== कोकणातील स्थानिक नावे ===

कोकणातील विविध भागांमध्ये पारंपरिक नांगरासाठी प्रामुख्याने '''नांगर''' ही संज्ञाच प्रचलित असली तरी त्याच्या विविध भागांसाठी, तसेच रचनेतील लहान-मोठ्या बदलांनुसार स्थानिक बोलींमध्ये भिन्न नावे आढळतात. रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि रायगड जिल्ह्यांतील मालवणी, आगरी, कातकरी, कुणबी तसेच इतर ग्रामीण बोलीभाषांमध्ये नांगराच्या भागांना वेगवेगळ्या नावांनी संबोधले जाते. तथापि या नावांमध्ये प्रदेशानुसार आणि गावागावांनुसार बदल आढळत असल्यामुळे त्यांचे एकसमान प्रमाणित स्वरूप उपलब्ध नाही.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_implements.html}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटिअरमध्ये कोकणातील नांगराच्या मुख्य भागांचा उल्लेख '''खोड''', '''खडसा''', '''फाळ''', '''हाळा (इसाड)''', '''रुमणे''' आणि '''मूठ''' अशा नावांनी केला आहे. या संज्ञा पारंपरिक सुतार, लोहार आणि शेतकरी यांच्यामध्ये प्रचलित होत्या. काही भागांमध्ये याच अवयवांना स्थानिक बोलीनुसार पर्यायी नावेही वापरली जात असल्याचे आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}&lt;/ref&gt;

मालवणी व कोकणी बोलीभाषांमध्ये कृषी अवजारांच्या नावांमध्ये ध्वनीबदल, उच्चारभेद आणि स्थानिक भाषिक परंपरेमुळे विविधता दिसून येते. त्यामुळे एका गावात वापरले जाणारे नाव दुसऱ्या गावात किंचित वेगळ्या स्वरूपात आढळू शकते. तथापि नांगराची मूलभूत रचना आणि त्याचे कार्य सर्वत्र समान राहते.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Kolaba District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील पारंपरिक कृषी संस्कृतीचा अभ्यास करताना या स्थानिक संज्ञांना विशेष महत्त्व आहे. या संज्ञांमधून केवळ कृषी तंत्रज्ञानाचाच नव्हे, तर स्थानिक बोलीभाषा, ग्रामीण कारागिरी आणि लोकपरंपरेचाही इतिहास स्पष्ट होतो. त्यामुळे कृषी इतिहास, लोकसंस्कृती आणि बोलीभाषांच्या संशोधनासाठी या स्थानिक नावांचे दस्तऐवजीकरण महत्त्वाचे मानले जाते.&lt;ref&gt;Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. New Delhi: Indian Council of Agricultural Research, 1980.&lt;/ref&gt;

=== कोकणातील नांगराची मोजमापे व तांत्रिक वैशिष्ट्ये ===

कोकणातील पारंपरिक नांगराची रचना भातशेतीच्या गरजा लक्षात घेऊन विकसित झालेली असल्यामुळे त्याची मोजमापे व आकारमान इतर प्रदेशांतील देशी नांगरांपेक्षा वेगळी आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटिअरमध्ये या नांगराचे वजन साधारण २५ ते ४० पौंड (सुमारे ११ ते १८ किलोग्रॅम) असल्याची नोंद आहे. हलक्या वजनामुळे पाणथळ व चिखलयुक्त जमिनीत नांगर सहज चालविता येतो तसेच बैलांवरील ताणही तुलनेने कमी पडतो.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_implements.html}}&lt;/ref&gt;

या नांगराचा लोखंडी फाळ जमिनीत साधारण दोन ते चार इंच खोलीपर्यंत प्रवेश करतो. भातशेतीमध्ये खोल नांगरणीपेक्षा उथळी मशागत अधिक उपयुक्त मानली जात असल्याने या प्रकारची रचना स्वीकारण्यात आली होती. जमिनीच्या प्रकारानुसार बैलांच्या जुवाची जोडणी बदलून नांगरणीची खोली नियंत्रित करता येत असे.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}&lt;/ref&gt;

सामान्य परिस्थितीत एका बैलजोडीद्वारे दिवसाला सुमारे पंधरा गुंठे क्षेत्राची नांगरणी करता येत असल्याचे गॅझेटिअरमध्ये नमूद आहे. नांगराचे सरासरी आयुष्य तीन ते चार वर्षे असून फाळ झिजल्यानंतर तो स्वतंत्रपणे बदलण्याची व्यवस्था असल्यामुळे संपूर्ण नांगर बदलण्याची आवश्यकता भासत नसे.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}&lt;/ref&gt;

=== जिल्हानुसार आढळणारे प्रकार ===

कोकण विभागातील रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड आणि तत्कालीन कुलाबा जिल्ह्यांमध्ये पारंपरिक नांगराच्या रचनेत किरकोळ स्थानिक बदल आढळून येतात. लाकडाची उपलब्धता, जमिनीचा प्रकार, भातशेतीचे स्वरूप आणि स्थानिक कारागिरांची परंपरा यांनुसार नांगराच्या दांडा, रुमणे, फाळ व इसाड यांच्या आकारात बदल होत असत. तथापि त्याची मूलभूत रचना सर्वत्र समान राहिली.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Kolaba District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी व सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील डोंगरउतारावरील भातशेतीसाठी तुलनेने हलक्या प्रकारचा नांगर वापरला जात असे, तर रायगड जिल्ह्यातील काही सपाट भागात किंचित मोठ्या आकाराचे देशी नांगरही वापरात असल्याचे जिल्हा गॅझेटिअर्समध्ये उल्लेख आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Kolaba District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}&lt;/ref&gt;

=== इतर कृषी अवजारांशी संबंध ===

कोकणातील पारंपरिक शेतीमध्ये नांगराबरोबर मैंद, कुळव, दाताळे, पेटारी आणि इतर कृषी अवजारांचा वापर केला जात असे. या सर्व अवजारांचा उपयोग जमीन तयार करणे, भात लागवड, तण नियंत्रण आणि कापणीनंतरची कामे यासाठी केला जाई.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Kolaba District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}&lt;/ref&gt;

=== देखभाल व दुरुस्ती ===

पारंपरिक नांगराचे नियमित आयुष्य टिकविण्यासाठी प्रत्येक हंगामानंतर त्याची देखभाल केली जात असे. लाकडी भाग उन्हात पूर्णपणे वाळवून सुरक्षित ठिकाणी ठेवले जात. लोखंडी फाळ धारदार करण्यासाठी किंवा झिजलेला भाग बदलण्यासाठी स्थानिक लोहाराची मदत घेतली जाई. सैल झालेल्या जोडण्या पुन्हा घट्ट बसविणे, लाकडाला तेल किंवा नैसर्गिक संरक्षक द्रव्य लावणे आणि कुजण्यापासून संरक्षण करणे ही नियमित कामे होती.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}&lt;/ref&gt;

=== आर्थिक व सामाजिक महत्त्व ===

कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत नांगराचे महत्त्व केवळ शेतीपुरते मर्यादित नव्हते. नांगर तयार करणारे सुतार व लोहार हे ग्रामीण व्यवसायव्यवस्थेचा अविभाज्य भाग होते. शेतकरी, बैलगाडी चालक, सुतार आणि लोहार यांच्यातील परस्परावलंबी संबंधांमुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला स्थैर्य प्राप्त होत असे. पारंपरिक कृषी साधनांच्या निर्मितीमुळे स्थानिक रोजगारालाही चालना मिळत असे.&lt;ref&gt;Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.&lt;/ref&gt;

=== आधुनिक काळातील बदल ===

विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून पॉवर टिलर, ट्रॅक्टरचलित नांगर आणि रोटाव्हेटर यांच्या वापरामुळे पारंपरिक लाकडी नांगराचा वापर कमी झाला. तथापि लहान आकाराच्या शेतजमिनी, डोंगरउतार आणि पारंपरिक भातशेती असलेल्या काही भागांमध्ये त्याचा वापर आजही आढळतो.&lt;ref&gt;Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.&lt;/ref&gt;

=== कृषी वारशातील स्थान ===

कोकणातील पारंपरिक नांगर हा महाराष्ट्राच्या कृषी वारशाचा महत्त्वपूर्ण घटक मानला जातो. या नांगरामध्ये स्थानिक नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा वापर, ग्रामीण कारागिरांचे तांत्रिक कौशल्य आणि पारंपरिक कृषी ज्ञान यांचा संगम दिसून येतो. कृषी यांत्रिकीकरणानंतर त्याचा वापर कमी झाला असला तरी कृषी इतिहास, लोकसंस्कृती, ग्रामीण तंत्रज्ञान आणि कृषी अभियांत्रिकीच्या अभ्यासात त्याला आजही महत्त्वाचे स्थान आहे.&lt;ref&gt;Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. New Delhi: Indian Council of Agricultural Research, 1980.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. New Delhi: Kalyani Publishers.&lt;/ref&gt;

=== सांस्कृतिक महत्त्व ===

कोकणातील पारंपरिक नांगर हा केवळ कृषी अवजार नसून ग्रामीण कारागिरी, स्थानिक तांत्रिक ज्ञान आणि बैलजोडीवर आधारित पारंपरिक शेतीसंस्कृतीचा अविभाज्य भाग आहे. महाराष्ट्रातील कृषी वारशाच्या अभ्यासात या नांगराला विशेष स्थान आहे.&lt;ref&gt;Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. New Delhi: Indian Council of Agricultural Research.&lt;/ref&gt;

== नांगराचा वापर ==

नांगराचा वापर जमिनीचा वरचा थर फोडणे, माती उलटविणे, तण व पिकांचे अवशेष जमिनीत मिसळणे आणि मशागतीसाठी जमीन तयार करणे यासाठी केला जातो. पारंपरिक शेतीमध्ये नांगर मुख्यतः बैलांच्या साहाय्याने चालविला जात असे, तर आधुनिक शेतीमध्ये ट्रॅक्टरच्या साहाय्याने विविध प्रकारचे नांगर वापरले जातात. नांगराच्या प्रकार, जमिनीचा प्रकार आणि उपलब्ध ओढशक्ती यांनुसार त्याचा वापर बदलतो.&lt;ref&gt;Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.&lt;/ref&gt;...ग्रामीण जीवनातील नांगराचे सांस्कृतिक महत्त्व विशेष मानले गेले आहे.&lt;ref&gt;दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.&lt;/ref&gt;

=== बैलचलित नांगर ===

भारतात शतकानुशतके बैलचलित नांगर हा शेतीचा प्रमुख आधार राहिला आहे. या पद्धतीमध्ये नांगर जोखडाच्या साहाय्याने बैलजोडीला जोडला जातो. शेतकरी नांगराच्या मूठीवर नियंत्रण ठेवून फाळ जमिनीत आवश्यक त्या खोलीपर्यंत प्रवेश करेल याची काळजी घेतो. जमिनीचा प्रकार आणि बैलांची ताकद यांनुसार नांगरणीची खोली व गती निश्चित होते.&lt;ref&gt;Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Michael, A. M.; Ojha, T. P. ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers, New Delhi.&lt;/ref&gt;

बैलचलित नांगर लहान व मध्यम आकाराच्या शेतजमिनी, डोंगराळ प्रदेश आणि कोकणासारख्या भातशेतीप्रधान भागांमध्ये विशेष उपयुक्त मानला जातो. या नांगराचे वजन तुलनेने कमी असल्यामुळे तो अरुंद बांधांमध्ये आणि लहान तुकड्यांच्या शेतांमध्ये सहज वापरता येतो.&lt;ref&gt;Ratnagiri District Gazetteer. ''Agricultural Implements''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra.&lt;/ref&gt;

=== ट्रॅक्टरचलित नांगर ===

विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात कृषी यांत्रिकीकरणामुळे ट्रॅक्टरचलित नांगरांचा वापर मोठ्या प्रमाणात वाढला. ट्रॅक्टरला जोडल्या जाणाऱ्या मोल्डबोर्ड नांगर, डिस्क नांगर, चिझेल नांगर आणि रिव्हर्सिबल नांगर यांच्या साहाय्याने मोठ्या क्षेत्राची मशागत कमी वेळात आणि अधिक खोलीपर्यंत करता येते.&lt;ref&gt;Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.&lt;/ref&gt;

ट्रॅक्टरचलित नांगरांमध्ये कामाची गती, खोली आणि कार्यक्षमता अधिक असते. त्यामुळे मोठ्या शेतांमध्ये, कठीण जमिनीत आणि व्यापारी शेतीमध्ये या नांगरांचा व्यापक वापर होतो. तथापि लहान व तुकड्यात विभागलेल्या शेतांमध्ये किंवा डोंगराळ प्रदेशात बैलचलित नांगर अजूनही उपयुक्त मानला जातो.&lt;ref&gt;Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.&lt;/ref&gt;

=== नांगर चालविण्याची पद्धत ===

नांगर चालविताना फाळ जमिनीत योग्य खोलीपर्यंत जाईल आणि सरळ रेषेत पुढे जाईल याकडे विशेष लक्ष दिले जाते. नांगराची मूठ धरून दिशा नियंत्रित केली जाते, तर ओढणारी शक्ती बैल किंवा ट्रॅक्टरद्वारे पुरविली जाते. सलग फेऱ्यांमध्ये प्रत्येक नवीन ओळ मागील ओळीला समांतर ठेवली जाते, ज्यामुळे संपूर्ण शेताची एकसमान मशागत होते.&lt;ref&gt;Michael, A. M.; Ojha, T. P. ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers, New Delhi.&lt;/ref&gt;

नांगर चालविताना फाळाची धार, नांगराचा झुकाव, जोडणीची उंची आणि जमिनीची स्थिती यांचा कार्यक्षमतेवर थेट परिणाम होतो. योग्य समायोजनामुळे माती समप्रमाणात उलटली जाते आणि नांगरावरील अनावश्यक ताण कमी होतो.&lt;ref&gt;Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.&lt;/ref&gt;

=== कार्यक्षमतेवर परिणाम करणारे घटक ===

नांगराची कार्यक्षमता अनेक घटकांवर अवलंबून असते. त्यामध्ये जमिनीचा प्रकार, मातीतील आर्द्रता, फाळाची धार, नांगराची रचना, ओढणाऱ्या प्राण्यांची किंवा ट्रॅक्टरची क्षमता, तसेच नांगर चालविणाऱ्या व्यक्तीचे कौशल्य यांचा समावेश होतो.&lt;ref&gt;Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.&lt;/ref&gt;

फाळ बोथट झाल्यास किंवा नांगराची योग्य देखभाल न झाल्यास माती व्यवस्थित उलटली जात नाही आणि ओढण्यासाठी अधिक शक्ती लागते. याउलट योग्य देखभाल केलेला आणि जमिनीच्या प्रकारानुसार निवडलेला नांगर अधिक कार्यक्षम ठरतो, तसेच त्याचे आयुष्यही वाढते.&lt;ref&gt;ICAR. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.&lt;/ref&gt;

== नांगराची देखभाल व सुरक्षितता ==

नांगराचे कार्यक्षम आयुष्य वाढविण्यासाठी त्याची नियमित देखभाल आणि सुरक्षित वापर आवश्यक मानला जातो. नांगराचा फाळ, लाकडी भाग, जोडणीचे घटक आणि धातूचे अवयव यांची वेळोवेळी तपासणी केल्यास त्याची कार्यक्षमता टिकून राहते. योग्य देखभालीमुळे नांगरावरील झीज कमी होते, ओढण्यासाठी लागणारी शक्ती कमी लागते आणि मशागतीची गुणवत्ता सुधारते.&lt;ref&gt;Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.&lt;/ref&gt;

=== देखभाल ===

नांगराचा वापर झाल्यानंतर त्यावरील माती, गवत व इतर अवशेष स्वच्छ काढून टाकावेत. विशेषतः फाळ आणि धातूच्या भागांवर ओलावा राहिल्यास गंज निर्माण होण्याची शक्यता असते. लाकडी भागांना भेगा पडल्या आहेत का, जोडणी सैल झाली आहे का किंवा धातूचे भाग वाकले आहेत का याची नियमित तपासणी करणे आवश्यक असते. आवश्यकतेनुसार दुरुस्ती किंवा बदल केल्यास नांगराची कार्यक्षमता टिकून राहते.&lt;ref&gt;Michael, A. M.; Ojha, T. P. ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers, New Delhi.&lt;/ref&gt;

=== फाळाची धार ===

फाळ हा नांगराचा सर्वात महत्त्वाचा कार्यकारी भाग असून त्याची धार तीक्ष्ण असणे आवश्यक असते. बोथट झालेला फाळ माती प्रभावीपणे कापू शकत नाही, त्यामुळे ओढण्यासाठी अधिक शक्ती लागते आणि नांगरणीची गुणवत्ता कमी होते. म्हणून फाळाची धार वेळोवेळी घासून तीक्ष्ण करणे किंवा आवश्यक असल्यास नवीन फाळ बसविणे ही नियमित देखभालीचा महत्त्वाचा भाग मानला जातो.&lt;ref&gt;Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.&lt;/ref&gt;

=== साठवण ===

नांगर वापरात नसताना तो कोरड्या, हवेशीर आणि पावसापासून सुरक्षित ठिकाणी ठेवावा. धातूच्या भागांना गंज लागू नये म्हणून त्यांना तेल किंवा ग्रीसचा पातळ थर लावला जातो. लाकडी नांगर दीर्घकाळ ओलाव्यात ठेवल्यास लाकूड कुजण्याची किंवा वाकण्याची शक्यता असते. योग्य साठवणुकीमुळे नांगराचे आयुष्य वाढते आणि पुढील वापरासाठी तो चांगल्या स्थितीत राहतो.&lt;ref&gt;Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.&lt;/ref&gt;

=== सुरक्षित वापर ===

नांगर वापरताना त्याची जोडणी व्यवस्थित आणि मजबूत आहे याची खात्री करावी. बैलचलित नांगरामध्ये जोखड, दोर व नांगराची जोडणी सुरक्षित असणे आवश्यक असते, तर ट्रॅक्टरचलित नांगरामध्ये तीन-बिंदू जोडणी (Three-point linkage) आणि इतर यांत्रिक सांधे योग्य प्रकारे बसविलेले असावेत. दगड, झाडांची मुळे किंवा इतर कठीण अडथळ्यांवर नांगर आदळल्यास त्याचे नुकसान होऊ शकते, म्हणून अशा परिस्थितीत काळजीपूर्वक काम करणे आवश्यक असते. नियमित तपासणी, योग्य देखभाल आणि सुरक्षित संचालन यांमुळे नांगराची कार्यक्षमता वाढते तसेच अपघातांची शक्यता कमी होते.&lt;ref&gt;ICAR. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.&lt;/ref&gt;

== सांस्कृतिक व ऐतिहासिक महत्त्व ==

नांगर हा केवळ शेतीचे अवजार नसून भारतीय कृषिसंस्कृती, ग्रामीण जीवन आणि सभ्यतेच्या विकासाचा एक महत्त्वपूर्ण घटक मानला जातो. प्राचीन काळापासून नांगर हा अन्ननिर्मिती, स्थिर वस्ती, भूमीची मशागत आणि कृषी अर्थव्यवस्थेचे प्रतीक म्हणून ओळखला जात आहे. भारतीय साहित्य, लोकपरंपरा, धार्मिक विधी आणि लोककलेमध्ये नांगराला श्रम, समृद्धी आणि भूमीशी असलेल्या मानवी नात्याचे प्रतीकात्मक स्थान प्राप्त झाले आहे.&lt;ref&gt;Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research, New Delhi.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ghurye, G. S. ''Indian Sadhus'' (सांस्कृतिक संदर्भांसाठी); तसेच भारतीय कृषीसंस्कृतीवरील विविध अभ्यासग्रंथ.&lt;/ref&gt;

=== भारतीय संस्कृतीतील स्थान ===

भारतीय उपखंडात कृषीप्रधान समाजाच्या विकासाबरोबर नांगराला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले. भूमीची मशागत करणारे प्रमुख अवजार म्हणून नांगराने मानवी समाजाला भटक्या जीवनातून स्थिर कृषिसांस्कृतिकडे नेण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली. अनेक प्राचीन शिल्पांमध्ये, मंदिरांतील कोरीव कामांमध्ये आणि ऐतिहासिक चित्रणांमध्ये बैलजोडीसह नांगराचे दर्शन घडते. त्यामुळे नांगर हा भारतीय कृषीपरंपरेचा ऐतिहासिक प्रतीक मानला जातो.&lt;ref&gt;Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dhavalikar, M. K. ''Indian Archaeology''. New Delhi.&lt;/ref&gt;

=== लोकपरंपरा ===

भारतीय ग्रामीण भागात नांगराला श्रम, उपजीविका आणि समृद्धीचे प्रतीक मानले जाते. अनेक प्रदेशांमध्ये नवीन नांगर तयार झाल्यानंतर किंवा शेतीच्या हंगामाच्या प्रारंभी त्याची पूजा करण्याची परंपरा आढळते. काही भागांत नांगर, बैलजोडी आणि जोखड यांचे पूजन करून शेतीच्या कामास प्रारंभ केला जातो. कोकण, महाराष्ट्र, कर्नाटक आणि भारतातील इतर कृषीप्रधान प्रदेशांमध्ये अशा परंपरा आजही काही प्रमाणात जतन झालेल्या आहेत.&lt;ref&gt;Maharashtra State Gazetteers. ''Ratnagiri District Gazetteer''; ''Kolaba District Gazetteer''.&lt;/ref&gt;

=== साहित्य व म्हणी ===

मराठी तसेच इतर भारतीय भाषांतील लोकसाहित्य, ओव्या, लोकगीते, भारुडे आणि ग्रामीण कथांमध्ये नांगराचा वारंवार उल्लेख आढळतो. नांगर हा कष्ट, प्रामाणिक श्रम आणि शेतीप्रधान जीवनाचे प्रतीक म्हणून अनेक म्हणी आणि वाक्प्रचारांमध्येही वापरला जातो. ग्रामीण साहित्यामध्ये नांगर हे शेतकऱ्याच्या जीवनाशी अभिन्नपणे जोडलेले अवजार म्हणून चित्रित केलेले आहे.&lt;ref&gt;महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ. ''मराठी लोकसाहित्य''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dhere, R. C. ''लोकसंस्कृतीचे उपासक''.&lt;/ref&gt;

=== उत्सव व धार्मिक संदर्भ ===

भारतातील अनेक कृषीप्रधान समाजांमध्ये शेतीच्या हंगामाच्या प्रारंभी नांगराचे पूजन करण्याची परंपरा आहे. महाराष्ट्रातील बैलपोळा, कर्नाटकातील करगा परिसरातील कृषीपरंपरा तसेच भारतातील विविध प्रादेशिक कृषीउत्सवांमध्ये नांगराला बैलांसह सन्मानाचे स्थान दिले जाते. काही भागांमध्ये भूमिपूजन किंवा पहिल्या मशागतीपूर्वी नांगराची पूजा केली जाते. या परंपरांमधून नांगराला कृषीसमृद्धी, भूमीचा सन्मान आणि श्रमसंस्कृतीचे प्रतीक म्हणून मान्यता मिळाल्याचे दिसून येते.&lt;ref&gt;Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Maharashtra State Gazetteers. ''Ratnagiri District Gazetteer''.&lt;/ref&gt;
== आधुनिक बदल ==

विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून कृषी क्षेत्रात यांत्रिकीकरणाचा वेग वाढल्यामुळे नांगराच्या रचना, साहित्य आणि वापराच्या पद्धतींमध्ये लक्षणीय बदल झाले. पारंपरिक लाकडी नांगरांच्या जागी अधिक टिकाऊ आणि कार्यक्षम लोखंडी तसेच पोलादी नांगरांचा वापर वाढला. ट्रॅक्टरच्या प्रसारामुळे विविध प्रकारचे यांत्रिक नांगर विकसित झाले असून त्यांचा वापर मोठ्या प्रमाणावर केला जात आहे.&lt;ref&gt;Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.&lt;/ref&gt;

=== यांत्रिकीकरणाचा प्रभाव ===

कृषी यांत्रिकीकरणामुळे नांगराच्या वापरामध्ये मोठा बदल झाला. पारंपरिक बैलचलित नांगरांबरोबरच ट्रॅक्टरचलित मोल्डबोर्ड नांगर, डिस्क नांगर, चिझेल नांगर आणि रिव्हर्सिबल नांगर यांचा वापर वाढला. या नांगरांच्या साहाय्याने अधिक खोलीपर्यंत, कमी वेळात आणि मोठ्या क्षेत्रावर मशागत करणे शक्य झाले. तथापि, लहान शेतजमिनी, डोंगराळ प्रदेश आणि कोकणासारख्या भागांमध्ये पारंपरिक नांगर आजही वापरात आहेत.&lt;ref&gt;ICAR. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Michael, A. M.; Ojha, T. P. ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers, New Delhi.&lt;/ref&gt;

=== सुधारित नांगर ===

कृषी संशोधन संस्थांनी आणि कृषी अभियांत्रिकी क्षेत्रातील संशोधनामुळे पारंपरिक नांगरांच्या अनेक सुधारित आवृत्त्या विकसित करण्यात आल्या आहेत. उच्च प्रतीचे पोलाद, बदलता येणारे फाळ, अधिक मजबूत चौकट, समायोजित करता येणारी खोली आणि ट्रॅक्टरशी सुसंगत जोडणी यांसारख्या वैशिष्ट्यांमुळे आधुनिक नांगर अधिक कार्यक्षम ठरले आहेत. जमिनीच्या प्रकारानुसार आणि शेतीच्या गरजेनुसार विविध आकार व प्रकारचे नांगर विकसित करण्यात आले आहेत.&lt;ref&gt;Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.&lt;/ref&gt;

=== पर्यावरणीय विचार ===

आधुनिक कृषी व्यवस्थेमध्ये नांगराच्या वापराचा पर्यावरणीय परिणामही विचारात घेतला जातो. जमिनीची धूप, सेंद्रिय घटकांचे संरक्षण, मातीची रचना आणि आर्द्रतेचे संवर्धन यांचा विचार करून योग्य प्रकारचा नांगर निवडण्यावर भर दिला जातो. काही भागांमध्ये मातीची अनावश्यक उलथापालथ टाळण्यासाठी कमी मशागत (Minimum Tillage) किंवा संरक्षणात्मक मशागत (Conservation Tillage) यांसाठी विशेष प्रकारचे नांगर वापरले जातात. अशा सुधारित पद्धतींमुळे मातीचे आरोग्य जपणे, इंधनाची बचत करणे आणि शाश्वत कृषी व्यवस्थेला चालना देणे शक्य होते.&lt;ref&gt;Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Conservation Agriculture''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ICAR. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.&lt;/ref&gt;

=== पर्यावरणपूरक नांगरणीसाठी विकसित नांगर ===

मृदा संवर्धन, नैसर्गिक संसाधनांचे संरक्षण आणि शाश्वत कृषी विकास यांना प्राधान्य देऊन आधुनिक काळात पर्यावरणपूरक नांगरांची निर्मिती करण्यात आली आहे. पारंपरिक खोल नांगरणीमुळे काही परिस्थितींमध्ये मातीची धूप, सेंद्रिय घटकांचे नुकसान आणि इंधनाचा अधिक वापर होऊ शकतो. त्यामुळे जमिनीची कमीतकमी उलथापालथ करणारे, कमी ओढशक्तीची आवश्यकता असलेले आणि मातीची नैसर्गिक रचना जपणारे विविध प्रकारचे नांगर विकसित करण्यात आले आहेत.&lt;ref&gt;Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Conservation Agriculture''. Rome: FAO.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.&lt;/ref&gt;

पर्यावरणपूरक नांगरांमध्ये संरक्षणात्मक मशागतीसाठी (Conservation Tillage) वापरले जाणारे नांगर, अल्प मशागतीसाठी (Minimum Tillage) विकसित केलेले नांगर, पट्टा मशागतीसाठी (Strip Tillage) वापरले जाणारे नांगर तसेच जमिनीचा वरचा थर कमीतकमी विस्कळीत करणारे विशेष प्रकारचे चिझेल नांगर (Chisel Plough) यांचा समावेश होतो. हे नांगर जमिनीतील सेंद्रिय पदार्थ, सूक्ष्मजीवांची क्रियाशीलता आणि मातीतील आर्द्रता यांचे संरक्षण करण्यास सहाय्य करतात.&lt;ref&gt;FAO. ''Conservation Agriculture''. Rome: FAO.&lt;/ref&gt;

आधुनिक पर्यावरणपूरक नांगरांच्या निर्मितीत उच्च प्रतीचे पोलाद, बदलता येणारे फाळ, झीजप्रतिरोधक धातू, कमी वजनाची रचना आणि इंधनाची बचत करणारी अभियांत्रिकी यांचा वापर केला जातो. यामुळे नांगराचे आयुष्य वाढते, ओढण्यासाठी लागणारी शक्ती कमी होते आणि ऊर्जा वापरात बचत होते.&lt;ref&gt;Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.&lt;/ref&gt;

भारतातील विविध भौगोलिक प्रदेश, मातीचे प्रकार आणि हवामान लक्षात घेऊन पर्यावरणपूरक नांगरांच्या विविध आवृत्त्या विकसित करण्यात आल्या आहेत. कृषी विद्यापीठे, भारतीय कृषी संशोधन परिषद (ICAR) आणि कृषी अभियांत्रिकी संस्थांनी विकसित केलेले अनेक सुधारित नांगर मृदा संवर्धन, इंधन बचत आणि शाश्वत कृषी पद्धतींना प्रोत्साहन देण्यासाठी वापरले जात आहेत.&lt;ref&gt;Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Central Institute of Agricultural Engineering (CIAE). ''Farm Implements and Machinery''. Bhopal.&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==

{{reflist}}
       
== हेही पहा ==
* [[कृषी]]
* [[नांगरणी]]
* [[वखर]]
* [[पाटा]]
* [[बैल]]
* [[ट्रॅक्टर]]
* [[मृदा]]
== चित्रदालन ==

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:A farmer with traditional plough and oxes, on a rainy day - panoramio.jpg|पावसाळ्यात बैलांच्या साहाय्याने पारंपरिक लाकडी नांगराने नांगरणी
File:Ploughing by mini-tractor 2.jpg|मिनी ट्रॅक्टरद्वारे आधुनिक नांगरणी
File:Plowing with mission oxen, Bihar, India, 1959 (16796288079).jpg|बिहारमध्ये बैलांच्या साहाय्याने पारंपरिक नांगरणी (१९५९)
File:Aut.jpg|पारंपरिक लाकडी नांगर
File:Ploughing in Salem district.jpg|शेतात बैलांच्या साहाय्याने नांगरणी
File:नांगर.png|पारंपरिक नांगराचे रेखाचित्र 
File:The Pima Indians - pg 98a.png|पारंपरिक नांगराचा ऐतिहासिक वापर दर्शविणारे चित्र
File:Memanfaatkan Tenaga Hewan Ternak.jpg|पाळीव जनावरांच्या साहाय्याने नांगरणी
&lt;/gallery&gt;

== ग्रंथसूची ==
=== मराठी ===
* घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.
* दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.
* कांबळे, डॉ. आर. एच. ''ऐतिहासिक शोध निबंध : प्राचीन व अर्वाचीन काळ, स्थळ आणि व्यक्ती विचारांचा वेध''.
* शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.

=== इंग्रजी ===
* Khobrekar, V. G. ''Kokan: From the Earliest to 1818 A.D.''.
* Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''.
* Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''.
* Michael, A. M.; Ojha, T. P. ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I.
* Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''.
* Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Conservation Agriculture''.
* Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Conservation Agriculture''. Rome: FAO.
* Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.
* Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. New Delhi: Kalyani Publishers.
* Michael, A. M.; Ojha, T. P. ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. New Delhi: Jain Brothers.
* Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. New Delhi: Indian Council of Agricultural Research.
* Central Institute of Agricultural Engineering (CIAE). ''Farm Implements and Machinery''. Bhopal.
* Maharashtra State Gazetteers. ''Ratnagiri District Gazetteer''.
* Maharashtra State Gazetteers. ''Kolaba District Gazetteer''.
* Government of India. ''Agricultural Machinery Manual''.

== बाह्य दुवे ==
* [https://icar.org.in भारतीय कृषी संशोधन परिषद (ICAR)]
* [https://farmer.gov.in भारत सरकार – शेतकरी पोर्टल]
* [https://agricoop.nic.in कृषी व शेतकरी कल्याण विभाग, भारत सरकार]
* [https://www.fao.org Food and Agriculture Organization (FAO)]
* [https://ciae.icar.gov.in Central Institute of Agricultural Engineering (CIAE)]
* [https://krishi.maharashtra.gov.in महाराष्ट्र शासन – कृषी विभाग]
{{कोकण लोकजीवन}}

[[वर्ग:शेती]]</text>
      <sha1>nlb1rzbu9xyw4qryeya1uxxn8fscwo1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मोम्बासा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97062</id>
    <revision>
      <id>2697211</id>
      <parentid>2671354</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T07:21:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* References */</comment>
      <origin>2697211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16301" sha1="7fn3ktwpdmvjn98wxjp4bbxp7bnd8v5" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट शहर
| नाव = मोम्बासा
| स्थानिक = Mombasa
| चित्र = Mombasa montage.png
| चित्र_वर्णन = मोम्बासा
| ध्वज = 
| चिन्ह = 
| नकाशा१ = केन्या
| देश = केन्या
| राज्य = 
| प्रांत =
| जिल्हा =
| स्थापना = 
| महापौर = 
| क्षेत्रफळ =  २९५
| उंची =
| लोकसंख्या = ९,३९,३७०
| घनता = ३,१८४
| वेळ =
| वेब = 
|latd=4 |latm=03 |latNS=S 
|longd=39 |longm=40 |longEW=E
}}
{{माहितीचौकट शहर
| settlement_type = [[केनियातील शहरे|शहर]] आणि [[केनियातील काउंटी|शहर काउंटी]]
| image_skyline = {{multiple image
 | border        = infobox
 | total_width   = 250
 | perrow        = 1/2/2/2/1
 | caption_align = center
| image1      = Mombasa_Island.jpg
| caption1 = बेटाचा हवाई दृश्य
| image2        = Old Town, Mombasa, Kenya (55037243107).jpg
 | caption2      = [[Mombासा ओल्ड टाउन|म्जी वा काले]]
 | image3        = FORT JESUS.jpg
 | caption3      = [[फोर्ट जीझस]]
| image4 = Mombasa CBD street.jpg
| caption4 = मोम्बासा केंद्रीय व्यापारी विभाग
| image5       = Voyager Beach Resort from Nyali Beach, Mombasa, Kenya.jpg
| caption5      = न्याली समुद्रकिनारा
| image6       = Moi International Airport terminal building, 2025 (01).jpg
| caption6      = [[मोई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| image7       = Standard Gauge Railway Station - Mombasa Terminus - Kenya.jpg
| caption7     = [[मोम्बासा टर्मिनस]]
}}
| pushpin_map = Kenya#Horn of Africa#Africa
| pushpin_map_caption = केनियामधील स्थान##हॉर्न ऑफ आफ्रिका मधील स्थान##आफ्रिकेमधील स्थान
| pushpin_relief = 1
| mapframe = yes
| mapframe-id = Q1112885
| mapframe-wikidata = yes
| subdivision_type = देश
| subdivision_type1 = [[केनियातील काउंटी]]
| subdivision_name = {{flag|Kenya}}
| subdivision_name1 = [[मोम्बासा काउंटी]]
| established_title = स्थापना
| established_date = इ.स. 900
| government_type = [[काउंटी सरकार]]
| governing_body = काउंटी असेंब्ली
| leader_title = राज्यपाल
| leader_name = Abdulsamad Shariff Nassir
| area_land_km2 = 219.9
| population_total = 1311860&lt;ref&gt;[https://citypopulation.de/en/kenya/admin/coast/01__mombasa/]&lt;/ref&gt;
| population_as_of = 2020
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;KNBS&quot;&gt;[https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county ''2019 Kenya Population and Housing Census Volume I: Population by County and Sub-County'']. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191113191208/https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county |date=13 November 2019 }}; retrieved 7 November 2019.&lt;/ref&gt;
| population_urban = 1388449&lt;ref&gt;[https://populationstat.com/kenya/mombasa]&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = 5495
| population_metro = 1553000&lt;ref&gt;[https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21708/mombasa/population]&lt;/ref&gt;
| demographics_type1 = GDP (PPP)
| demographics1_title1 = [[GDP|एकूण]]
| demographics1_info1 = {{increase}} $13.132 अब्ज ([[केनियातील काउंटींचा सकल उत्पादनानुसार क्रम|2रा]]) (2022)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.knbs.or.ke/gross-county-product/ |title=GCP |access-date=31 August 2021}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title2 = [[GDP|प्रति व्यक्ती]]
| demographics1_info2 = {{increase}} $10,227 (2022)
| demographics_type2 = GDP (नाममात्र)
| demographics2_title1 = [[GDP|एकूण]]
| demographics2_info1 = {{increase}} $4.822 अब्ज (2022)
| demographics2_title2 = [[GDP|प्रति व्यक्ती]]
| demographics2_info2 = {{increase}} $3,755 (2022)
| area_code = 020
| timezone = [[East Africa Time|EAT]]
| utc_offset = +3
| mapframe-zoom = 9
| coordinates = {{coord|4|03|S|39|40|E|region:KE|display=inline,title}}
| elevation_m = 50
| blank1_name_sec1 = हवामान
| blank1_info_sec1 = [[उष्णकटिबंधीय सवाना हवामान|Aw]]
| website = {{URL|http://www.mombasa.go.ke/|mombasa.go.ke}}
}}

'''मोम्बासा''' ({{IPAc-en|m|ɒ|m|ˈ|b|æ|s|ə}}; {{respell|mom|BASS|ə}}) हे [[केनिया]]च्या आग्नेय भागातील [[हिंद महासागर]] किनाऱ्यावर वसलेले एक महत्त्वाचे बंदर शहर आहे. पूर्वी [[ब्रिटिश ईस्ट आफ्रिका]]ची पहिली राजधानी म्हणून मोम्बासाचा उपयोग होत असे; 1907 मध्ये [[नैरोबी]]ला राजधानीचा दर्जा देण्यात आला. सध्या हे [[मोम्बासा काउंटी]]ची राजधानी आहे.

शहराच्या मध्यवर्ती व्यापारी भागातील इमारती प्रामुख्याने निळ्या आणि पांढऱ्या रंगात रंगविलेल्या आहेत, जे [[हिंद महासागर]]ाचे प्रतीक मानले जाते.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=All Mombasa CBD buildings to have one colour - Business Daily |url=https://www.businessdailyafrica.com/bd/news/counties/all-mombasa-cbd-buildings-to-have-one-colour-2193290 |access-date=2025-11-16 |website=www.businessdailyafrica.com}}&lt;/ref&gt;{{citation needed|date=October 2022}}

मोम्बासा हे देशातील सर्वात जुने (सुमारे इ.स. 900) आणि [[केनियातील शहरे|दुसरे सर्वात मोठे शहर]] आहे.&lt;ref name=&quot;CIA World Factbook, 2012&quot;&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2219.html#ke The World Factbook]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120207225750/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2219.html#ke |date=7 February 2012 }}. Cia.gov. Retrieved on 17 August 2013.&lt;/ref&gt; 2019 च्या जनगणनेनुसार येथे सुमारे 1,208,333 लोकसंख्या आहे.

हिंद महासागराच्या किनाऱ्यावर असलेल्या स्थानामुळे मोम्बासा ऐतिहासिकदृष्ट्या एक महत्त्वाचे व्यापार केंद्र राहिले आहे.&lt;ref&gt;[http://www.mombasainfo.com/about-mombasa/history-culture/history-of-mombasa/ History of Mombasa | Mombasa, Kenya]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180221063905/http://www.mombasainfo.com/about-mombasa/history-culture/history-of-mombasa/|date=21 February 2018}}. Mombasainfo.com. Retrieved on 17 August 2013.&lt;/ref&gt; धोरणात्मक स्थानामुळे विविध सत्तांनी शहरावर नियंत्रण ठेवले. केन्यातील इतिहासाच्या पाठ्यपुस्तकांनुसार मोम्बासाची स्थापना इ.स. 900 च्या सुमारास झाली.

१२व्या शतकात हे शहर समृद्ध व्यापारी केंद्र होते, याचा उल्लेख अरब भूगोलज्ञ [[Muhammad al-Idrisi|अल-इद्रीसी]] यांनी इ.स. 1151 मध्ये केला आहे. 14व्या शतकाच्या सुरुवातीपासून 1513 मध्ये सुलतानताचा ऱ्हास होईपर्यंत मोम्बासा [[किल्वा सुलतानत]]चा भाग होता.

मोम्बासातील सर्वात जुनी दगडी मशिद, '''मनारा मशिद''', सुमारे इ.स. 1300 मध्ये बांधली गेली. 1570 मध्ये बांधलेली [[Mandhry Mosque|मंध्री मशिद]] यामध्ये प्रदेशविशिष्ट [[ogee]] कमानीसह एक मिनार आहे. 17व्या शतकाच्या उत्तरार्धात शहरावर [[ओमानी साम्राज्य]]ाचे नियंत्रण आले.{{citation needed|date=November 2025}}

औपनिवेशिक काळापूर्वीच्या शेवटच्या टप्प्यात मोम्बासा हे एका लागवड-आधारित अर्थव्यवस्थेचे महानगर होते, जे प्रामुख्याने हत्ती-दंत व्यापाराशी संबंधित गुलाम मजुरीवर अवलंबून होते. प्रारंभीच्या आधुनिक काळात मोम्बासा हे विस्तृत [[हिंद महासागर]] व्यापार जाळ्याचा एक महत्त्वाचा केंद्रबिंदू होते. त्या काळात हत्ती-दंत, [[बाजरी]], [[तीळ]] आणि [[नारळ]] ही प्रमुख निर्यात उत्पादने होती.{{citation needed|date=November 2025}}

आजच्या काळात मोम्बासा हे पर्यटनावर आधारित शहर आहे. येथे स्टेट हाऊस  एक निवासस्थान, मोठे [[समुद्रबंदर]] आणि मोई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]आहे.{{citation needed|date=November 2025}}

== हवामान ==
{{Weather box
|width = auto
|location = Mombasa ([[मोइ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]) (१९९-२०२० काळातील सामान्य आकडेवारी, १८९०–२०२६ काळातील उच्चांक/नीचांक)
|metric first = yes
|single line = yes
|Jan record high C = 41.4
|Feb record high C = 45.9
|Mar record high C = 43.0
|Apr record high C = 41.4
|May record high C = 35.0
|Jun record high C = 33.4
|Jul record high C = 31.0
|Aug record high C = 30.3
|Sep record high C = 31.6
|Oct record high C = 33.0
|Nov record high C = 35.9
|Dec record high C = 37.3
|year record high C = 45.9
|Jan high C = 32.8
|Feb high C = 33.0
|Mar high C = 33.3
|Apr high C = 32.0
|May high C = 29.7
|Jun high C = 29.3
|Jul high C = 28.7
|Aug high C = 28.4
|Sep high C = 29.1
|Oct high C = 30.0
|Nov high C = 30.9
|Dec high C = 32.3
|year high C = 
|Jan mean C = 27.7
|Feb mean C = 28.1
|Mar mean C = 28.7
|Apr mean C = 27.7
|May mean C = 26.1
|Jun mean C = 25.4
|Jul mean C = 24.4
|Aug mean C = 24.5
|Sep mean C = 25.1
|Oct mean C = 26.2
|Nov mean C = 27.2
|Dec mean C = 27.7
|year mean C = 
|Jan low C = 23.4
|Feb low C = 24.1
|Mar low C = 24.8
|Apr low C = 24.6
|May low C = 23.1
|Jun low C = 22.0
|Jul low C = 20.9
|Aug low C = 21.2
|Sep low C = 21.7
|Oct low C = 22.9
|Nov low C = 23.8
|Dec low C = 24.0
|year low C = 
|Jan record low C = 16.8
|Feb record low C = 19.4
|Mar record low C = 19.7
|Apr record low C = 18.9
|May record low C = 18.8
|Jun record low C = 17.4
|Jul record low C = 13.6
|Aug record low C = 15.3
|Sep record low C = 16.3
|Oct record low C = 18.0
|Nov record low C = 18.8
|Dec record low C = 18.1
|year record low C = 13.6
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 33.9
|Feb precipitation mm = 14.0
|Mar precipitation mm = 55.6
|Apr precipitation mm = 154.3
|May precipitation mm = 235.5
|Jun precipitation mm = 88.3
|Jul precipitation mm = 71.8
|Aug precipitation mm = 68.2
|Sep precipitation mm = 67.2
|Oct precipitation mm = 103.4
|Nov precipitation mm = 104.7
|Dec precipitation mm = 75.8
|year precipitation mm = 1072.7
|unit precipitation days = 1.0 mm
|Jan precipitation days = 3
|Feb precipitation days = 1
|Mar precipitation days = 5
|Apr precipitation days = 10
|May precipitation days = 14
|Jun precipitation days = 10
|Jul precipitation days = 10
|Aug precipitation days = 8
|Sep precipitation days = 9
|Oct precipitation days = 9
|Nov precipitation days = 8
|Dec precipitation days = 7
|year precipitation days = 94
|Jan humidity = 77
|Feb humidity = 75
|Mar humidity = 77
|Apr humidity = 80
|May humidity = 82
|Jun humidity = 82
|Jul humidity = 82
|Aug humidity = 82
|Sep humidity = 80
|Oct humidity = 81
|Nov humidity = 82
|Dec humidity = 80
|year humidity = 80
|Jan sun = 269.7
|Feb sun = 254.8
|Mar sun = 269.7
|Apr sun = 225.0
|May sun = 204.6
|Jun sun = 207.0
|Jul sun = 210.8
|Aug sun = 244.9
|Sep sun = 246.0
|Oct sun = 272.8
|Nov sun = 264.0
|Dec sun = 260.4
|year sun = 2929.7
|Jand sun = 8.7
|Febd sun = 9.1
|Mard sun = 8.7
|Aprd sun = 7.5
|Mayd sun = 6.6
|Jund sun = 6.9
|Juld sun = 6.8
|Augd sun = 7.9
|Sepd sun = 8.2
|Octd sun = 8.8
|Novd sun = 8.8
|Decd sun = 8.4
|yeard sun = 
|source 1 = एनओएए (precipitation and sun 1961–1990)&lt;ref&gt;{{cite web |url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG__I/KN/63820.TXT |title=Mombase (Mombasa) Climate Normals 1961–1990 |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115142100/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG__I/KN/63820.TXT |archive-date=2020-11-15 |url-status=dead |access-date=August 31, 2015 }}&lt;/ref&gt;
|source 2 = [[डॉयच्चेर वेट्टेरडीन्स्ट]] (humidity 1962–1993),&lt;ref name = DWD&gt;{{cite web |url=https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_638200_kt.pdf |title=Klimatafel von Mombasa (Flugh. Port Reitz) / Kenia |work=Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world |publisher=Deutscher Wetterdienst |language=de |access-date=August 31, 2016 |archive-date=15 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115142044/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_638200_kt.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Meteo Climat (record highs and lows)&lt;ref name = meteoclimat&gt;{{cite web |url=http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&amp;id=1764 |title=Station Mombasa |publisher=Meteo Climat |language=fr |access-date=August 31, 2016 |archive-date=15 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115142108/http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&amp;id=1764 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Starlings Roost Weather&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.roostweather.com/worldclimate/graphs.php?climate=9120&amp;code=63820
|title= मोम्बासा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ हवामान: १९९१-२०२०
|publisher=Starlings Roost Weather
|access-date= 12 July 2025
}}&lt;/ref&gt;
}}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{reflist|colwidth=30em}}

== बाह्य दुवे ==
{{कॉमन्स वर्ग|Mombasa|मोम्बासा}}
* [http://mombasamunicipal.org मोम्बासा नगर परिषद] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304141601/http://mombasamunicipal.org/ |date=2016-03-04 }}
*{{wikivoyage|Mombasa|मोम्बासा}}

[[वर्ग:केन्यामधील शहरे]]</text>
      <sha1>7fn3ktwpdmvjn98wxjp4bbxp7bnd8v5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मॉर्बियां</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101268</id>
    <revision>
      <id>2697236</id>
      <parentid>1162006</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T08:33:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2697236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2223" sha1="aw517kcagvja9ctxmfimvie8fwivxa3" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट राजकीय विभाग
| नाव = मॉर्बियां
| स्थानिकनाव = Morbihan
| प्रकार = [[फ्रान्सचे विभाग|फ्रान्सचा विभाग]]
| ध्वज = 
| चिन्ह = Blason département fr Morbihan.svg
| नकाशा = Morbihan-Position.svg
| देश = फ्रान्स
| प्रदेश = [[ब्रत्तान्य]]
| मुख्यालय = [[व्हॅन, फ्रान्स|व्हॅन]]
| क्षेत्रफळ = ६,८२३
| लोकसंख्या = ७,०२,४८७
| घनता =१०३
| वेबसाईट =
}}
[[चित्र:Morbihan.png|right|thumb|250 px|मॉर्बियांचा नकाशा {{fr icon}}]]
'''मॉर्बियां''' ({{lang-fr|Morbihan}}; [[ब्रेतॉन भाषा|ब्रेतॉन]]: Mor-Bihan) हा [[फ्रान्स]] देशाच्या [[ब्रत्तान्य]] [[फ्रान्सचे प्रदेश|प्रदेशातील]] एक [[फ्रान्सचे विभाग|विभाग]] आहे. 


==बाह्य दुवे==
* {{fr icon}} [http://www.morbihan.pref.gouv.fr/ प्रिफेक्चर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071008223721/http://www.morbihan.pref.gouv.fr/ |date=2007-10-08 }}
* {{fr icon}} [http://www.cg56.fr/ समिती]
* {{en icon}} [http://www.morbihan.com/ पर्यटन]

{{commons|Morbihan|{{लेखनाव}}}}

{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;center&quot; width=50%
|-
! style=&quot;background: #ffdead;&quot; | [[चित्र:Blason region fr Bretagne.svg|20 px]] [[ब्रत्तान्य]] प्रदेशातील विभाग
|-
| style=&quot;background: #ffdead;&quot; align=center | [[कोत-द'आर्मोर]] {{·}} [[फिनिस्तर]] {{·}} [[इल-ए-व्हिलेन]] {{·}} [[मॉर्बियां]]
|}


{{फ्रान्सचे विभाग}}

[[वर्ग:फ्रान्सचे विभाग]]
[[वर्ग:ब्रत्तान्य]]</text>
      <sha1>aw517kcagvja9ctxmfimvie8fwivxa3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>विकिपीडिया चर्चा:संपादन गाळणी/अ(न)पेक्षीत क्रिया</title>
    <ns>5</ns>
    <id>141715</id>
    <revision>
      <id>2697171</id>
      <parentid>1774535</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T05:07:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41539-80</username>
        <id>185675</id>
      </contributor>
      <comment>/* संदर्भ हवा */ नवीन विभाग</comment>
      <origin>2697171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6109" sha1="pz1k6d2a5ywcmxijq7y5m6b2avqn45z" xml:space="preserve">&lt;!--&lt;center&gt;&lt;big&gt;'''{{साधादुवा|URL=http://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=विकिपीडिया_चर्चा:संपादन_गाळणी/अ(न)पेक्षीत_क्रिया&amp;action=edit&amp;section=new&amp;preload=साचा:अ(न)पेक्षीत_क्रिया/Preload&amp;editintro=साचा:अ(न)पेक्षीत_क्रिया/Editintro|NAME=अ(न)पेक्षीत_क्रिया नोंदवण्या करिता येथे टिचकी मारा}}'''&lt;/big&gt;&lt;/center&gt; 

 ~Template:plainlinks इंग्रजी विकि वरून आयात करणे,साचा:अनपेक्षित_क्रिया/Preload&amp;editintro साचे बनवणे बाकी  --&gt;
==वार्ता==

ही योग्य माहिती आहे [[सदस्य:Shubham Wayal|Shubham Wayal]] ([[सदस्य चर्चा:Shubham Wayal|चर्चा]]) १४:४४, १२ एप्रिल २०१९ (IST)

मी स्वतः आनंदवन चे काम रोज बघतो [[सदस्य:Shubham Wayal|Shubham Wayal]] ([[सदस्य चर्चा:Shubham Wayal|चर्चा]]) १४:४६, १२ एप्रिल २०१९ (IST)

==Lotje==

सदस्य:

[[सदस्य:Lotje]] [[विशेष:योगदान/Lotje]]

Hi, I wanted to add : [[File:Redirect arrow without text.svg|46px|link=]][[w:User talk:Lotje|Lotje]] to my userpage. The system said I had to mention it over here.

Also,  there is a small typo in the message: ''User pages of (only) Non-Marathi Wikipedians in english or Hindi. (Marathi peopel ought to use Devanagari Marathi script)'' it should read: User pages of (only) Non-Marathi Wikipedians in English or Hindi. ([[:en:Marathi people|Marathi people]] ought to use Devanagari Marathi script). [[सदस्य:Lotje|Lotje]] ([[सदस्य चर्चा:Lotje|चर्चा]]) ११:३८, ९ मे २०१३ (IST)

:[[Image:Yes.png|15px]] झाले. 
:Thanks.The relevant filter has been updated now &amp; fixed typos . 
:Rgds 
:[[सदस्य:Mahitgar|माहितगार (-खुलं खुलं आभाळ तसा.. मीही खुला खुला.. दारं, खिडक्या, भिंती यांची.. सवय झाली तुला..? )]] ([[सदस्य चर्चा:Mahitgar|चर्चा]]) १३:१४, ९ मे २०१३ (IST)
----
==चेक==
सर कृपा चेक करा की मी मराठी विकिपीडियावर संपादन का नाही करू शकत. दुसऱ्या विकीवर सर्व बरोबर आहे. इथे मी एकही संपादन केले की ते अमराठी मजकूर आहे असे लिहून येते. --[[User:Tiven2240|
&lt;font style=&quot;white-space:nowrap;text-shadow:#000000 0em 0em 0.8em, #FF4500 -0.8em -0.8em 0.9em,#90EE90 0.7em 0.7em 0.8em;color:#696969&quot;&gt;&lt;u&gt;टायवीन२२४०&lt;/u&gt;]]&lt;b&gt;[[User talk:Tiven2240|&lt;sup&gt;&lt;font style=&quot;color:Gold&quot;&gt;💬💌🍻&lt;/font&gt;&lt;/sup&gt;]]&lt;/b&gt;&lt;/font&gt; २२:२४, २४ ऑक्टोबर २०१७ (IST)
::[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] द्वारे {{done}} --[[User:Tiven2240|'''&lt;span style=&quot;background color: black; color: orange&quot;&gt;टाय&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color: blue&quot;&gt;वीन&lt;/span&gt;'''&lt;span style=&quot;color: green&quot;&gt;२२४०&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;[[User talk:Tiven2240|&lt;span style=&quot;color: maroon&quot;&gt;माझ्याशी बोला&lt;/span&gt;]]&lt;/sup&gt; २१:१३, १३ नोव्हेंबर २०१७ (IST)

== Abuse Filter ==
{{साद|अभय नातू}}
:* ''१२ तासांच्या अल्पावधीत,स्वत:च्या शब्दात लिहिण्याच्या सर्व साधारण नैसर्गीक मानवी क्षमते पेक्षा अधिक मजकुर चढवला/नकलवला जात असल्यामुळे , स्वयमेव संपादन गाळणीने आपली हि संपादन क्रिया थांबवलेली आहे'' -- असा संदेश येत आहे. कृपया योग्य ती मदत करावी.--[[सदस्य:Sachinvenga|Sachinvenga]] ([[सदस्य चर्चा:Sachinvenga|चर्चा]]) ११:५५, १९ एप्रिल २०२० (IST)
:: कृपया योग्य ती मदत करावी. --[[सदस्य:Sachinvenga|Sachinvenga]] ([[सदस्य चर्चा:Sachinvenga|चर्चा]]) १२:५१, २१ एप्रिल २०२० (IST)

:{{साद|Sachinvenga}}
:गाळणी बदलली आहे.
:[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) ०८:२७, २३ एप्रिल २०२० (IST)

== संदर्भ हवा ==

संदर्भ हवा असं म्हणालात, परंतु उल्लेखनीय कार्य करीत आहेत, हा वाक्प्रचाराचा भाग आहे, त्याचा संदर्भ कसा देणार? भडसावळे यांनी केलेल्या निर्मितीना संदर्भ आधीचं दिलेले आहेत. प्रग्येक वाक्यावाक्याला संदर्भ द्यायचे तर विकीपीडिया माहितीचा स्रोत कमी नि संदर्भाँचा स्रोत जास्त होईल. [[विशेष:योगदान/&amp;#126;2026-41539-80|&amp;#126;2026-41539-80]] ([[सदस्य चर्चा:&amp;#126;2026-41539-80|talk]]) १०:३७, २७ जुलै २०२६ (IST)</text>
      <sha1>pz1k6d2a5ywcmxijq7y5m6b2avqn45z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697219</id>
      <parentid>2697171</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T07:40:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* संदर्भ हवा */ Reply</comment>
      <origin>2697219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7389" sha1="szznep9q6rnovecy4xqz7ha1srkoj35" xml:space="preserve">&lt;!--&lt;center&gt;&lt;big&gt;'''{{साधादुवा|URL=http://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=विकिपीडिया_चर्चा:संपादन_गाळणी/अ(न)पेक्षीत_क्रिया&amp;action=edit&amp;section=new&amp;preload=साचा:अ(न)पेक्षीत_क्रिया/Preload&amp;editintro=साचा:अ(न)पेक्षीत_क्रिया/Editintro|NAME=अ(न)पेक्षीत_क्रिया नोंदवण्या करिता येथे टिचकी मारा}}'''&lt;/big&gt;&lt;/center&gt; 

 ~Template:plainlinks इंग्रजी विकि वरून आयात करणे,साचा:अनपेक्षित_क्रिया/Preload&amp;editintro साचे बनवणे बाकी  --&gt;
==वार्ता==

ही योग्य माहिती आहे [[सदस्य:Shubham Wayal|Shubham Wayal]] ([[सदस्य चर्चा:Shubham Wayal|चर्चा]]) १४:४४, १२ एप्रिल २०१९ (IST)

मी स्वतः आनंदवन चे काम रोज बघतो [[सदस्य:Shubham Wayal|Shubham Wayal]] ([[सदस्य चर्चा:Shubham Wayal|चर्चा]]) १४:४६, १२ एप्रिल २०१९ (IST)

==Lotje==

सदस्य:

[[सदस्य:Lotje]] [[विशेष:योगदान/Lotje]]

Hi, I wanted to add : [[File:Redirect arrow without text.svg|46px|link=]][[w:User talk:Lotje|Lotje]] to my userpage. The system said I had to mention it over here.

Also,  there is a small typo in the message: ''User pages of (only) Non-Marathi Wikipedians in english or Hindi. (Marathi peopel ought to use Devanagari Marathi script)'' it should read: User pages of (only) Non-Marathi Wikipedians in English or Hindi. ([[:en:Marathi people|Marathi people]] ought to use Devanagari Marathi script). [[सदस्य:Lotje|Lotje]] ([[सदस्य चर्चा:Lotje|चर्चा]]) ११:३८, ९ मे २०१३ (IST)

:[[Image:Yes.png|15px]] झाले. 
:Thanks.The relevant filter has been updated now &amp; fixed typos . 
:Rgds 
:[[सदस्य:Mahitgar|माहितगार (-खुलं खुलं आभाळ तसा.. मीही खुला खुला.. दारं, खिडक्या, भिंती यांची.. सवय झाली तुला..? )]] ([[सदस्य चर्चा:Mahitgar|चर्चा]]) १३:१४, ९ मे २०१३ (IST)
----
==चेक==
सर कृपा चेक करा की मी मराठी विकिपीडियावर संपादन का नाही करू शकत. दुसऱ्या विकीवर सर्व बरोबर आहे. इथे मी एकही संपादन केले की ते अमराठी मजकूर आहे असे लिहून येते. --[[User:Tiven2240|
&lt;font style=&quot;white-space:nowrap;text-shadow:#000000 0em 0em 0.8em, #FF4500 -0.8em -0.8em 0.9em,#90EE90 0.7em 0.7em 0.8em;color:#696969&quot;&gt;&lt;u&gt;टायवीन२२४०&lt;/u&gt;]]&lt;b&gt;[[User talk:Tiven2240|&lt;sup&gt;&lt;font style=&quot;color:Gold&quot;&gt;💬💌🍻&lt;/font&gt;&lt;/sup&gt;]]&lt;/b&gt;&lt;/font&gt; २२:२४, २४ ऑक्टोबर २०१७ (IST)
::[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] द्वारे {{done}} --[[User:Tiven2240|'''&lt;span style=&quot;background color: black; color: orange&quot;&gt;टाय&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color: blue&quot;&gt;वीन&lt;/span&gt;'''&lt;span style=&quot;color: green&quot;&gt;२२४०&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;[[User talk:Tiven2240|&lt;span style=&quot;color: maroon&quot;&gt;माझ्याशी बोला&lt;/span&gt;]]&lt;/sup&gt; २१:१३, १३ नोव्हेंबर २०१७ (IST)

== Abuse Filter ==
{{साद|अभय नातू}}
:* ''१२ तासांच्या अल्पावधीत,स्वत:च्या शब्दात लिहिण्याच्या सर्व साधारण नैसर्गीक मानवी क्षमते पेक्षा अधिक मजकुर चढवला/नकलवला जात असल्यामुळे , स्वयमेव संपादन गाळणीने आपली हि संपादन क्रिया थांबवलेली आहे'' -- असा संदेश येत आहे. कृपया योग्य ती मदत करावी.--[[सदस्य:Sachinvenga|Sachinvenga]] ([[सदस्य चर्चा:Sachinvenga|चर्चा]]) ११:५५, १९ एप्रिल २०२० (IST)
:: कृपया योग्य ती मदत करावी. --[[सदस्य:Sachinvenga|Sachinvenga]] ([[सदस्य चर्चा:Sachinvenga|चर्चा]]) १२:५१, २१ एप्रिल २०२० (IST)

:{{साद|Sachinvenga}}
:गाळणी बदलली आहे.
:[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) ०८:२७, २३ एप्रिल २०२० (IST)

== संदर्भ हवा ==

संदर्भ हवा असं म्हणालात, परंतु उल्लेखनीय कार्य करीत आहेत, हा वाक्प्रचाराचा भाग आहे, त्याचा संदर्भ कसा देणार? भडसावळे यांनी केलेल्या निर्मितीना संदर्भ आधीचं दिलेले आहेत. प्रग्येक वाक्यावाक्याला संदर्भ द्यायचे तर विकीपीडिया माहितीचा स्रोत कमी नि संदर्भाँचा स्रोत जास्त होईल. [[विशेष:योगदान/&amp;#126;2026-41539-80|&amp;#126;2026-41539-80]] ([[सदस्य चर्चा:&amp;#126;2026-41539-80|talk]]) १०:३७, २७ जुलै २०२६ (IST)

:आपण कोण आहात हे समजले नाही. परंतु तुम्हाला संदर्भ हवा कशासाठी म्हटले हे समजले नाही असे दिसते. उत्तर असे की, संदर्भ हा 'शेवटच्या क्रियापद' किंवा पूर्णविराम' साठी नाही हो. '''अभिजात' आणि 'सवाईगंधर्व' या त्यांच्या दोन संस्था गेली अनेक वर्षे नाट्य व संगीत क्षेत्रात उल्लेखनीय कार्य करीत आहेत.''' या पूर्ण वाक्यासाठी हवाय. जमल्यास त्या पूर्ण परिच्छेदासाठी द्या. -[[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;. संतोष गोरे .&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; ✉️&lt;/span&gt;]] ) १३:१०, २७ जुलै २०२६ (IST)</text>
      <sha1>szznep9q6rnovecy4xqz7ha1srkoj35</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जव्हार संस्थान</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149081</id>
    <revision>
      <id>2697081</id>
      <parentid>2455733</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T16:37:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>मयुरराजे जाधवराव</username>
        <id>184975</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ jawhar mukne</comment>
      <origin>2697081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="94302" sha1="btbe0c47fypqxdv07rehmon6pa32d6s" xml:space="preserve">{{गल्लत|जव्हार|जव्हार तालुका}}
{{माहितीचौकट भूतपूर्व देश
| राष्ट्र_अधिकृत_नाव_स्थानिकभाषेमध्ये = 
| राष्ट्र_अधिकृत_नाव_मराठीमध्ये = जव्हार मराठा क्षत्रिय रियासत
| सुरुवात_वर्ष = इ.स. १३४३
| शेवट_वर्ष = इ.स. १९४८
| मागील१ =
| मागील_ध्वज१ = 
| पुढील१ = 
| पुढील_ध्वज१ =
| पुढील२ = 
| पुढील_ध्वज२ = 
| पुढील३ = 
| पुढील_ध्वज३ =
| राष्ट्र_ध्वज =Jawhar flag.svg
| राष्ट्र_चिन्ह = COA Jawhar Maratha State of Mukne Dynasty (Coat Of Arms).jpg
| राष्ट्र_ध्वज_नाव = 
| राष्ट्र_चिन्ह_नाव = 
| जागतिक_स्थान_नकाशा = Thana Agency Jawhar State during British India.svg
| नकाशावर्णन = 
| घोषवाक्य = जय मल्हार व हर हर महादेव 
| राजधानी_शहर = [[जव्हार]]
|सर्वात_मोठे_शहर = 
| शासन_प्रकार = राजेशाही [[मुकणे राजघराणे]]
|राष्ट्रपती_नाव = मुकणे 
| पंतप्रधान_नाव =
| राष्ट्रीय_भाषा = [[मराठी]]
|इतर_भाषा = कोकणी 
| धर्म = [[हिंदु]]
| क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = ८०४.४५
| लोकसंख्या_संख्या = ५०,५३८
| लोकसंख्या_घनता =
| आजचे‌_देश = {{देशध्वज|भारत}} [[भारत]]
}}
     [[चित्र:Jaivilas Palace, Jawhar.jpg|250px|जय विलास पॅलेस, जव्हार]]
[[चित्र:Jaivilas Palace from Hanuman Point, Jawhar.jpg|250px|इवलेसे|हनुमान पॉइंटपासून दिसणारा जय विलास पॅलेस]]
[[File:Kalmandvi_waterfall_jawhar-_2013-11-18_10-32.jpg|250px|thumbnail|काळमांडवी धबधबा.]]

'''जव्हार संस्थान''' हे इसवी सन १३१६ पासून १० जून १९४८ पर्यंत अस्तित्वात होते. भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर हे संस्थान [[मुंबई इलाखा|मुंबई इलाख्यात]] विलीन झाले&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V23_305.gif|title=Imperial Gazetteer2 of India, Volume 23, page 299 -- Imperial Gazetteer of India -- Digital South Asia Library|website=dsal.uchicago.edu|access-date=2020-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304222818/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V23_305.gif|archive-date=4 मार्च 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.m.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Jawhar|title=1911 Encyclopædia Britannica/Jawhar - Wikisource, the free online library|website=en.m.wikisource.org|access-date=2020-04-19}}&lt;/ref&gt;  जव्हार संस्थान हे [[ठाणे]] क्षेत्रातील हे एकमेव संस्थान होते. जव्हार संस्थानचे राजघराणे हे [[महादेव कोळी]] समाजाचे होते, त्यामुळे बोलीभाषेत '''महादेव कोळ्यांचे साम्राज्य - जयहर''' असे पण म्हणले जाते. या संस्थानचे शेवटचे राजे [[यशवंतराव मार्तंडराव मुकणे]] हे होते.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=fOF0DwAAQBAJ&amp;pg=PA169&amp;dq=Jawhar+Koli&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=Jawhar%20Koli&amp;f=false|title=The Neighborhood of Gods: The Sacred and the Visible at the Margins of Mumbai|last=Elison|first=William|date=2018|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-49490-6|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=dS3n_NRSO40C&amp;pg=PA50&amp;dq=Mukne+Koli&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=Mukne%20Koli&amp;f=false|title=Tribal Masks and Myths|last=Tribhuwan|first=Robin D.|last2=Savelli|first2=Laurence|date=2003|publisher=Discovery Publishing House|isbn=978-81-7141-636-3|language=en}}&lt;/ref&gt;
[[File:H.H Maharani priyamvande Mukne of Jawhar State.jpg|thumb|महाराणी प्रियंवदा मुकणे]]

[[File:Statue of Maharaja Yashwantrao Martandrao Mukne of Jawhar State.jpg|thumb|महाराजा [[यशवंतराव मार्तंडराव मुकणे]]]]

==इतिहास==
मुकणे गावातील जयदेवराव ([[जयबाजीराव मुकणे|जयबाजीराजे]]) हे आदिवासी महादेव कोळी समाजाचे राजे होते. जयबाजी  जमीनदार/सामंत होते. त्यांच्या उत्कृष्ट संघटन कौशल्यामुळे, बुद्धिचातुर्याने आणि पराक्रमामुळे त्यांनी ३१ लहान किल्ले जिंकले. त्याच सोबत [[भूपतगड किल्ला|भूपतगड]] हा मोठा किल्लाही त्यांनी जिंकला. नंतर भूपतगडला जव्हार संस्थानची राजधानी करण्यात आले. अल्लाउद्दीन खिलजी, मुहंमद तुघलक या मोगलांच्या स्वारींनी देवगिरीच्या साम्राज्याची वाताहत केली.तेव्हाच जव्हार साम्राज्यची उभारणी झाली.
इ.स. १३१६ मध्ये जव्हार संस्थानाला आकार येत होता. जयबा राजांना धुळबाराव आणि होळकरराव ही दोन अपत्ये होती. जयबा हे शिवशंकराचे भक्त होते. त्यांनी राज्याभिषेकानंतर पूर्वी कोळवण संबोधल्या जाणाऱ्या या प्रदेशाला आपल्या नावातला जय आणि शिवशंकराचे हर असे मिळून जयहर असे नामकरण केले. पुढे या जयहरापासून जव्हार असे नाव रूढ झाले.

[संदर्भ- महिकावती बखर,बॉम्बे प्रेसिडेंनशियल गॅझेट इत्यादी]

जव्हारच्या इतिहास मध्ये सर्वात पराक्रमी राजा म्हूणन धुळाबारावची ओळख आहे. मुबारक खिलजीने दिल्लीकडे जाताना जव्हारवर स्वारी करण्यास फौज पाठवली त्याचा धुळाबारावने पराभव केला. पुढे मुहमद्द तुघलक जेव्हा दक्खनेत आला तेव्हा त्याने जव्हारवर स्वारी केली. तुघलकच्या प्रचंड सैन्यासमोर धुलाबाराव यांचा ठिकाव लागला नाही. त्याने धुळाबारावास तुघालकाबादला कैदेत टाकले. पण धुळाबारावचे धाकटे बंधू होळकरराव यांनी तुघलकच्या अनेक प्रदेशावर स्वारी करून हैराण केले नंतर तुघालकने मांडलिकच्या अटीवर धुळाबारावची सुटका केली आणि त्यास त्याचे राज्य परत केले तसेच नऊ लाख उत्पन्नाचा स्वतंत्र मुलुख तोडून दिला. इ.स.6 जून 1343 मध्ये शहा हा किताब देऊन नेमशहा ही उपाधी दिली.यादिवसा पासून जव्हार राज्यात स्वतंत्र शक तयार करण्यात आला तो 1948 पर्यंत राज्यात कार्यरत होता त्यास 'जव्हार शक' असे म्हणत असे. आजचा इ.स.2017ला जव्हार शक 674 चालू आहे.
इसवी सन 1341 ते 1758 सालापर्यंत जव्हारच्या राजाकडे दमण नदीपर्यंतचा, सह्याद्रीपर्यंतचा आणि भिंवडीपर्यंतचा भूप्रदेश ताब्यात होता. त्यावेळी राजाकडे साडेतीन लाख रुपयापर्यंत महसूल गोळा व्हायचा.

[संदर्भ- ठाणे गॅझेट आणि नाशिक गॅझेट, तुघलक तांब्रपट,केतकरकोष,कल्याणचा इतिहास(श्रीनिवास साठे),मराठीविश्वकोष,जव्हार दर्शन(दयानंद मुकणे)इत्यादी]

तुघलक नंतरच्या काळात जव्हार राज्य हे कधी विजननगर तर कधी बहमणी राज्याचे स्वामित्व पत्करायचे. यानंतर गुजरातचा सुलतान आणि अहमदशहा बहमणी यांच्या सीमा जव्हारपर्यंत पोहचल्या. गुजरातचा सुलतान मुहम्मदशहा आणि बहमणी सुलतान अल्लाउद्दीन अहमदशहा यांच्या युद्धाचे कारण जव्हार होते. माहीमच्या युद्धात जव्हार राज्याची खूप हानी झाली. पहिल्या वेळेस जव्हारचा राजा देवाबाराव हा बहमणी विरुद्ध होता. युद्धात पराभूत होऊन अल्लाउद्दीन बहमणीने त्याला बिदरला कैदेत टाकले. पुढं देवबाराव बाटवून टाकले (देवबारावचे मुहमद्दशहा केले गेले) आणि अल्लाउद्दीनच्या एका मुलीचे लग्न त्याच्याशी लावून दिले आणि नंतर राज्य परत केले. पुढं मुस्लिम वंशास विरोध होऊन होळकररावच्या आदिवासी वंशातील राजपुत्राची राज्यावर नेमणूक झाली.14 व्या शतकात प्रवासी इब्न बतुता याने देखील उत्तर कोकणात जव्हार आणि बागलाण ही दोन राज्ये असल्याची नोंद केली आहे.पुढे निजामशाहीच्या अस्तापर्यंत आणि अकबरच्या आगमनापर्यंत जव्हार राज्य स्वतंत्र होते.

[संदर्भ- फरिश्ता:गुलशने इब्राहिमी(अनुवाद कुंटे), मध्ययुगीन भारत(शरद कोलरकर), जव्हार दर्शन(दयानंद मुकणे), ठाणा गॅझेट]

अकबराने दक्षिण मोहीम सुरू केली. खान्देश-माळवा राज्यांनी अकबरचे मांडलिक स्वीकारले आता अकबरास निजामशाहीचे पारिपत्य करायचं होतं. अकबर पूर्वी गुजरातचा सुभेदार होते. त्यामुळे त्याला त्याभागाची परिपूर्ण माहिती होती. त्याने ठाणे भागातून निजामशाहीच्या विरुद्ध मोहीम सुरू केली. राजपूत्र मुराद, राजपूत्र दानीयाल आणि अब्दुल रहीम खान यांनी वाटेतील जव्हार, बागलाण,रामनगर आणि बनसा या राज्यावर स्वारी करून त्यास मांडलिक करवून घेतले.याकाळात राजा तोडरमल याने डहाणूच्या महालक्ष्मीस भेट दिली. राजपूत्र मुराद याची शहापूरास छावणी होती.मुस्लिम पुजारी (मिर्दे) यांनी आपल्या हक्काची मागणी राजपूत्र मुरादास केली. तेव्हा मुरादने जव्हारचा राजा नेमशहा दुसरे यांस हे प्रकरण सोडवण्यास सांगितलं. जहांगीरच्या काळात पुन्हा जव्हार स्वतंत्र झाले. पण यावेळीस पोर्तुगीज यांनी जव्हारचा अनेक भाग जिंकला त्यामुळे जव्हारची वाताहत झाली आणि नंतर रामनगरचा राजाने जव्हारवर स्वारी करून मांडलिक बनवले. पुढे नेमशहाचा पुत्र विक्रमशहा याने सैन्य उभारून पोर्तुगीज आणि रामनगरला पराभूत केले आणि स्वतंत्रची घोषणा केली.

[संदर्भ- मध्ययुगीन भारताचा इतिहास(मदन मार्डीकर),
जव्हार दर्शन(दयानंद मुकणे),ऐतिहासिक कागदपत्रे]

मुंबईच्या उत्तरेला घाटमाथा आणि अरबी समुद्र यांमधील सपाटीवर जव्हारचे राज्य आहे. उत्तर आणि पूर्व या दिशाना जव्हारची हद्द बागलाण आणि नाशिक या मोगल जिल्ह्यांना भिडते आणि दक्षिणेला कोकण प्रदेशाबरोबर जव्हारमधून चौल या संपन्न बंदराकडे मार्ग आहे. दक्षिण आणि पश्चिम येथील काही भाग सोडल्यास जव्हारचा बहुतेक प्रदेश उंच, खडकाळ आणि जंगलांनी भरलेला आहे. संरक्षणाच्या दृष्टीने ही गोष्ट जव्हारच्या दृष्टीने महत्त्वाची आहे. या सुमारास हे राज्य पोर्तुगीजांबरोबर लढण्यात गुंतले होते. येथील राजा श्रीपद हा मोगलांना खंडणी देत नसे किंवा त्यांचे सार्वभौमत्व मानीत नसे. त्यामुळे औरंगजेबाच्या सुचनेवरून शहाजहानने जव्हारवर स्वारी करण्यास परवानगी दिली. आपल्याला जव्हारचे राज्य जहागिर म्हणून दिल्यास ते आपण जिंकून घेऊ असे बिकानेरचा राजा रावकर्ण याने सांगितले. 3 ऑक्टोबर 1655 रोजी तो औरंगाबादेहून निघाला आणि पश्चिम घाटातून तो जव्हारच्या हद्दीजवळ पोहोचला. जव्हारचा प्रदेश डोंगराळ होता त्यामुळे तो जिंकणे खूप अवघड होते रावकर्णने विक्रमशहास आपल्या बाजूस वळवले आणि 5 जानेवारी 1656 रोजी श्रीपद याने शरणागती दिली. त्याने खंडणी देण्याचे व आपला मुलगा रावकर्ण याच्याबरोबर पाठविण्याचे कबूल केले. 20 जानेवारी 1656 रोजी ही मंडळी औरंगजेबाकडे परतली.विक्रमशहा याचे राज्य मोक्याचे होते. त्या राज्यात कोहेज,कुडाण,त्रंबक,मोखाडा
,माहुली(शहापूर), वाडा असे 6 परगणे होते. तसेच किनारपट्टीचा भाग देखील होता तसेच तवर(दमण जवळील), वझें  (वासिंद)  व दरिळें(उंबरगांवजवळील)  हीं तीन शहरें त्यांच्या हातीं होतीं. तेव्हा जव्हारचे उत्पन्न 20 लक्ष पर्यंत होते.

[संदर्भ (वारिस, १०६ अ; आदाब, ३७ ब, ३९ ब, ४७ अ.)(औरंगजेबाने जव्हारच्या राज्यावर जी स्वारी केली त्याची हकीकत वरीलप्रमाणे आहे), औरंगजेबचा संक्षिप्त इतिहास (जदुनाथ सरकार अनुवाद)]

छत्रपती शिवाजी महाराज सुरतेच्या स्वारीच्यावेळी त्रंबकेश्वराचे दर्शन घेऊन पौष शुद्ध द्वितीया 1 डिसेंबर 1661ला जव्हारचे नरेश पहिले विक्रमशहा यांना भेटावयास आले.विक्रमशहा यांनी जव्हारच्या जवळच असलेल्या एका टेकडीवर मोठा शामियाना उभारला होता. येथे मोठा दरबार भरवण्यात आला होता. शिवाजी महाराज आणि विक्रमशहा यांच्यात तहाची आणि मैत्रीची बोलणी झाली. यानंतर स्वतः विक्रमशहा यांनी शिवाजी महाराज यांच्या जिरेटोपात मानचा तुरा रोवला होता. ते ठिकाण म्हणजे आजचे शिर्पामाळ होय.यानंतर विक्रमशहा यांनी शिवराय यांना सैन्य आणि साहित्य देऊन सुरतला जाण्याचे जवळच्या वाटाचे मार्गदर्शन केले पुढे स्वारी वरून परतताना राजांनी विक्रमशहा यांना काही सम्पत्ती दिली होती.छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या जव्हार भेटीने दिल्लीकर सत्ताधिकारी(औरंगजेब) आणि सरदार यांच्या भुवया उंच्यावल्या होत्या.सुरतेच्या स्वारी नंतर मोघल आणि जव्हारकर यांच्या संबंधामध्ये वितुष्टाता निर्माण झाली होती.

[संदर्भ- सभासद बखर,राजा शिवछत्रपती खंड, मराठा-पोर्तुगीज संबंध(देसाई),औरंगजेबचा संक्षिप्त इतिहास(जदुनाथ सरकार),मराठी सत्तेचा उदय(जयसिंहराव पवार),पोर्तुगीज पत्रे, ठाणे गॅझेट इत्यादी]

दुसऱ्या सुरत स्वारीवेळी राजा विक्रमशहा आणि शिवाजी महाराज यांचे पटले नाही.1670ला जव्हारच्या सीमेवरचा माहुली किल्ला शिवरायांनी जिंकल्याने आणखीनच वितुष्ठ निर्माण झाले.पोर्तुगीज-मराठा तहानुसार पोर्तुगीज यांनी जव्हारच्या विरुद्ध शिवाजीराजे यांकडे मदत मागितली. त्यानुसार मोरोपंत पिंगळे यांच्यानेतृत्वाखाली पहिली स्वारी केली आणि जव्हार वर सरदेशमुखी कर बसवला. दुसऱ्या स्वारीत मोरोपंत पिंगळे आणि युवराज संभाजीराजे जव्हारवर खंडणी बसवली आणि 18 लक्षचा खजिना हस्तगत केला. बेसावध असल्याने विक्रमशहा भूमिगत झाला आणि सैन्य जमावकरु लागला आणि मोघल मदतीची वाट बघत बसला. तोपर्यंत मराठे हे रामनगर जिंकून त्रंबककडे गेले. मात्र दिलेरखान आणि विक्रमशहाने सैन्य जमवल्याने मराठ्यांनी माघार घेतली. एक फौज कल्याणचा दिशेने परतताना विक्रमशहा आणि दिलेरखानच्या सैन्याचे युद्ध झाले. यात अनेक मराठे कामी आले आणि मराठ्यांची हानी झाली.1672 च्याच तिसऱ्या स्वारीत मराठ्यांनी संपूर्ण जव्हार काबीज केलं यावेळी विक्रमशहा जवळच्या लोकांबरोबर अनुक्रमे नाशिक आणि औरंगाबादला गेला. संभाजी महाराज यांच्या उत्तरकाळापर्यंत जव्हार मराठ्यांकडे होते. मराठ्यांच्या स्वातंत्र्यसंग्रामावेळी उत्तर कोकणवर मातरबखानाने विक्रमशहाचा पुत्र पतंगशहाच्या मदतीने वर्चस्व स्थापन केले.पतंगशहाने 1683 मध्ये गंभीरगड,1688 मध्ये सेगवागड,1689 मध्ये कोहेजगड आणि त्रंबकगड आणि 1693 मध्ये सिद्धगड मोघलांना जिंकून दिले. मोघलपत्रात जमीनदार पतंगशहा असा उल्लेख येतो. मातरबखानच्या साह्याने पतंगशहाने जव्हारवर वर्चस्व मिळवले. पतंगशहा मातरबखानच्या विश्वासातील आणि मोघलांचा प्रमुख सरदार झाला होता. पतंगशहास 1000 स्वार आणि 2000 जात अशी मनसब देण्यात आली तसेच भिवंडीचा प्रमुख म्हूणन नियुक्ती केली गेली. मातरबखान आणि पतंगशहाने वसई आणि दमणवर हल्ला करून खंडणी बसवली. पतंगशहाचा पुत्र कृष्णशहा याने परत एकदा 1699 मध्ये पट्टाकिल्ला जिंकून मातरबखानास दिला.मातारबखानाप्रमाणे कृष्णशहाने हमीदुद्दीनखानास साह्य केले. महीपतगड जिंकण्यामध्ये कृष्णशहा याचेदेखील सैन्य होते. कृष्णशहाची 2000 जात आणि 2000 स्वार अशी मनसब होती.

[संदर्भ - मोघल दरबारातील बातमीपत्रे(माधवराव सेतुपगडी),औरंगाजेबचा संक्षिप्त इतिहास(जदुनाथ सरकार),मराठी सत्तेचा उदय(जयसिंहराव पवार), छावा(शिवाजी सावंत), मराठ्यांची साधने इत्यादी]

इ. स.1717 मध्ये खंडेराव दाभाडे यांनी जव्हारकडे खंडणी मागितली तसेच गुजरात मध्ये सैन्य संचारसाठी जव्हारचे सहकार्य मिळवून घेतले आणि जव्हारशी मैत्रीचे संबंध प्रस्थापित केले.त्यानंतर पिलाजी जाधव यांनी जव्हारकडे खंडणी मागितली आणि 1727 मध्ये जव्हारने बाजीराव पेशवे यांच्याशी तह करून मराठ्यांचे मांडलिकत्व स्वीकारले.वसईच्या युद्धात जव्हारकर यांनी खूप सहकार्य केले. चिमाजी आप्पा यांचा आदेशानुसार जव्हारचे राजे कृष्णशहा मुकणे तृतीय यांनी आपले सैन्य वसईच्या मोहिमेत सहभागी केले. कोहेजगडावरील तोफा तसेच शिधासामग्री देखील मराठ्यांना पाठवले. जव्हारकर यांच्या तर्फे सरदार भगवानराव यांनी वसईच्या युद्धात नेतृत्व केले आणि अशेरी,तांदूळवाडी,टकमक किल्ला जिंकून देण्यास मदत केली. नाना साहेब यांनी जव्हारवर खूप निर्बंध लादले. खंडणीच्या स्वरूपात मोठा भाग आणि अनेक जमिनी पेशव्यांना दिल्या. कोहेज,माहुली,अशेरी हे परगाणे पेशवे यांनी घेतले. जव्हारच्या सैन्यावर देखील निर्बंध लागले गेले.1750च्या त्रंबकगड मोहिमेत आणि रघुनाथरावच्या गुजरात आणि उत्तरेकडील मोहिमेत जव्हारचे राजे सहभागी होते.इ. स.1758 ते 1761 या काळात येथे पेशव्यांची सत्ता होती. पेशव्यांनी जव्हारवर सरदेशमुखी कर बसविला. जव्हारच्या राज्यात अनेकांनी बंड केले होते. जव्हारच्या राजांना हे बंड मोडता आले नाही, म्हणून पेशव्यांना दरवर्षी 1000 रु. नजराणा द्यावा लागत असे.
यानंतरच्या काळात राजे गंगाधराव(पतंगशहा द्वितीय) यांच्या काळात जव्हारला पेशव्यांनी बंड मोडण्यास देशावर पाठीवले. रामनगर आणि बडोदा भागातील भिल्ल यांनी केलेल्या बंड मोडण्यासाठी जव्हारकर यांना पाठवले गेले. मध्य भारतातील धार आणि होळकर यांच्या सीमेवरील भागात भिलांनी दंगा केला होता तेव्हा देखील पाठवले होते. खान्देशमधील दंगे मोडून काढण्यास देखील जव्हारकर यांना पाठवण्यात आले होते.1794च्या खर्डाच्या लढाईत युवराज मालोजीराव यांनी सहभाग घेतला होता.मराठ्यांनी टकमक, तांदुळवाडी, काळदुर्ग हे किल्ले जिंकले, तेव्हा याकामी त्यांना जव्हारच्या राजांची मदत झाली (1782). पेशव्यांनी दुसरे पतंगशाह यांच्यावर 1000 रु. खंडणी बसवली (1782). दुसरे पतंगशाह 1798 मध्ये मृत्यू पावले. पेशव्यांच्या आज्ञेवरून पतंगशाह यांचा मुलगा विक्रमशाह तिसरे यांस गादीवर बसविले; परंतु पेशव्यांना त्यांनी 3000 रु. नजराणा देणे व त्र्यंबकच्या मामलेदाराच्या साहाय्याने राज्यकारभार केला जाईल, असे लेखी कबूल केले.1818 मध्ये तिसऱ्या मराठा-इंग्रज युद्धात कॅप्टन डिफीन्सनने उत्तर कोकण जिंकले. तेव्हा त्याने जव्हार जिंकले.विक्रमशाह तिसरे यांच्या मृत्यूनंतर (1821) त्यांचा मुलगा पतंगशाह तिसरे लहान असल्याने विक्रमशाहांच्या दोन्ही भावांत भांडणे सुरू झाली. यावेळी राणी सगुणाबाई यांनी इंग्रजांच्या मदतीने पतंगशाह तिसरे यांस गादीवर बसविले.

[संदर्भ-मराठ्यांचा इतिहास(शरद कोलारकर),महाराष्ट्रचा इतिहास(खोबरेकर),पेशवे घराण्याचा इतिहास(प्रमोद ओक), बालाजी बाजीराव रोजनिशी, माधवराव पेशवे रोजनीशी,जुनी कागदपत्र, केतकरकोष, जव्हार संस्थानाच्या ऐतिहासिक नोंदी इत्यादी]

स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर हे जव्हार संस्थानचे दिवाण चिपळूणकर यांचे जावई होते. सावरकर आपल्या सासुरवाडीला चिपळूणकरांच्या वाड्यात 1901 ते 1908च्या दरम्यान राहत होते. सावरकरांना अटक झाल्यावर चिपळूणकरांना जव्हारचा वाडा सोडून परागंदा व्हावे लागले. जव्हारचे रहिवाशी विष्णू उर्फ अप्पा महादेव वैद्य यांनी रत्‍नागिरी येथे तर रेवजी पांडू चौधरी यांनी पुणे येथे राहून भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात भाग घेतला होता. भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात खुद्द जव्हारमध्ये राहून ब्रिटिश राजवटीविरुद्ध कोणी आंदोलन केल्याचा इतिहास नाही. मुकणे राजघराणे नेहमी नेमस्त व तटस्थ राहत आले. त्यामुळे तुघलक, खिलजी, मोगल, पोर्तुगीज, मराठे ते इंग्रज राजवटीतही सुमारे सहाशे वर्षे त्यांचे राज्य टिकून राहिले. स्वातंत्र्यानंतर संस्थानिकांनी भारतीय संघराज्यात सामील व्हावे म्हणून जी आंदोलने झाली त्यात जव्हार संस्थानही होते. जव्हार संस्थानचे विलीनीकरण लवकर व्हावे म्हणून 21-1-1948 रोजी मुंबईस सरदारगृहात तात्यासाहेब शिखरे, नाना कुंटे, भाऊसाहेब परांजपे, शामराव पाटील, दत्ता ताम्हाणे, वासुदेवराव करंदीकर व जव्हारचे मुकुंदराव संख्ये, केशवराव जोशी, रेवजी चौधरी, दत्तोबा तेंडुलकर अशा कार्यकर्त्यांची सभा होऊन 'जव्हार लोकसेवा संघ' स्थापन करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. येथूनच जव्हार विलीनीकरणाच्या लढ्यास प्रारंभ झाला. या लढ्याचे स्वरूप ध्यानात येताच जव्हारच्या महाराजांनी मुकुंदराव संख्ये, वासुदेव करंदीकर व दत्ताजी ताम्हाणे यांना जव्हारला बोलावून घेतले. हे तिघे आणि त्यांच्यासोबत केशवराव जोशी होते. या चौघांना अचानक अटक करण्यात आली व नंतर लगेचच सोडून देण्यात आले. यानंतर करंदीकर व संख्ये यांनी सरदार वल्लभभाई पटेल यांना व त्यांचे सेक्रेटरी श्री. व्ही. पी. मेनन यांची दिनांक 17-3-1948 रोजी भेट घेऊन सर्व हकीकत त्यांच्या कानावर घातली. या लढ्यात राष्ट्रसेवादल व समाजवादी पार्टीचे कार्यकर्तेही सामील झाले होते. शेवटी दिनांक 20-3-1948 रोजी जव्हार संस्थान विलीन होत असल्याचे आकाशवाणीने जाहीर केले.

[संदर्भ- ठाणे गॅझेट, दैनिक वर्तमानपत्रे, जव्हार संस्थानाचा अहवाल, राजे गणपतराव मुकणे चरित्र (अण्णाजी दिमोटे), जव्हार दर्शन(दयानंद मुकणे) ]

==राजधानी==
संस्थानाची राजधानी ही सुरुवात-शेवट पर्यंत जव्हार होती.
जयदेवराव यांनी जेव्हा जव्हार राज्याची निर्मिती केली तेव्हा भूपतगड किल्ला हीच राजधानी होती. मधल्या काळात कोहेजगड आणि गंभीरगड यांना उपराजधानीचा मान मिळाला होता. विक्रमशहा प्रथम यांच्या काळात जव्हारला भुईकोट किल्ला तयार झाला आणि तीच राजधानी केली नंतर याच किल्ल्याचा परिसरात जुना राजवाडा हा कृष्णशहा द्वितीय यांनी बांधला. याच राजवाड्यात अनेक दुरुस्ती झाली आणि येथूनच संस्थानाचा कारभार होत असे. पुढे यशवंतराव महाराज यांनी नवीन राजवाडा बांधल्यावर काही काळ येथे दरबार भरत असे आणि भारत स्वातंत्र्य झाल्यावर संस्थान भारतात विलीन झाले.

==क्षेत्रफळ==
मुंबई इलाख्यातील (बॉम्बे प्रेसिडन्सी) मधील ठाणे जिल्ह्यातील (एजन्सी) एकमेव संस्थान होते आणि भौगोलिक दृष्टीने जव्हार संस्थान गुजरात स्टेट एजन्सीचा भाग होता.
 
उ.अ.19°43'ते 20°5'व पू.रे.72°55'ते 73°20'यांच्या दरम्यान वसलेले होते.उत्तरेस डहाणू, मोखाडे हे ठाणे तालुक्यातील तालुके आणि दमण प्रदेश पूर्वेस मोखाडे दक्षिणेस वाडे व पश्चिमेस डहाणू आणि माहीम तालुके होते. यास कोळवण असे म्हणत.

सन 1818च्या तिसऱ्या मराठा-इंग्रज युद्धात लॉर्ड एल्फिन्स्टनने कॅप्टन डिफीन्सनला जव्हार राज्य जिंकण्यासाठी पाठवले. त्यावेळी जव्हार राज्यातील 10 किल्ले आणि जव्हार जिंकले.
 
इ.स.1821च्या कंपनीने केलेल्या जाहीरनाम्यानुसार जव्हारच्या वतीने राणी सगुणाबाई यांनी तह केला. तेव्हा त्याना फक्त 320 चौ.किमी.एवढा प्रदेश दिला तो 1877 पर्यंत तेवढाच होता तेव्हा जव्हार संस्थानामध्ये थोरली आणि धाकटी पाती असे भाग होते.
  
सन 1877 मध्ये जव्हारचे राजे पतंगशहा चौथे यांनी इंग्रज यांनी केलेल्या सहकार्यबद्दल तसेच समाजसुधाराबद्दल जव्हारला अजून थोडा प्रदेश इंग्रज सरकार तर्फे देण्यात आला तेव्हा जव्हार संस्थानाचे क्षेत्रफळ हे 500 चौ. किमी. होते.
  
पहिल्या महायुद्धात ब्रिटिश सरकारला केलेल्या सहकार्य बद्दल संस्थानाला अजून 300 चौ.किमी.प्रदेश देण्यात आला. तेव्हा संस्थानाचे क्षेत्रफळ हे 803 चौ.किमी. होते आणि शेवट पर्यंत तेच होते. शेवटचे महाराज यशवंतराव यांनी केलेल्या सहकार्य बद्दल इंग्रज यांनी जव्हारच्या राजाला ठाणे जिल्ह्यात मोखाडे तालुकाची जबाबदारी देण्यात आली तसेच जिल्हात असिस्टंट कलेक्टर रूपात कारभार करावा असे आदेश देण्यात आले.
  
जव्हार संस्थानात एकूण तीन महाले/तालुके होते.मलमाड(150 चौ.किमी) कर्यात हवेली(350चौ. किमी) आणि गंजाड/कराडोह(100 चौ.किमी) असे होते. पुढे कुडाण(100चौ.किमी) हा अजून एक तालुका तयार करण्यात आला.
   
संस्थानात जव्हार,विक्रमगड आणि आशागड ही तीन शहरे होती.संस्थानाच्या कराडोह महालातून मुंबई-बडोदे हा रेल्वेमार्ग जात होता.संस्थानात एकही रेल्वे स्थानक नव्हते. संस्थानाच्या हद्दीवर छोटे वाणगाव रेल्वे स्थानक होते पण जव्हारकर मात्र डहाणू रेल्वे स्थानकचा वापर करत असे.
   
संस्थानात एकूण 108 खेडी होती.नंतर त्यांची संख्या वाढली. नाशिक जिल्यातील त्रंबक आणि इगतपुरी तालुक्यातील काही गावे संस्थानकडे होती.संस्थानाचा बराच भाग हा डोंगराळ आणि पठारी प्रदेश होता. संस्थानातून अनेक नद्या वाहत होत्या. मुंबई शहरापासून सर्वात जवळ असे जव्हार संस्थान होते.

==लोकसंख्या ५०’५३८ लोकसख्या होती

==जव्हार संस्थानाची वैशिष्ट्ये==

1)भारतातील सर्वात जुन्या संस्थानांपैकी एक संस्थान. बॉम्बे प्रेसिडेंन्सी मधील सर्वात जुने संस्थान होते.

2)बहुजनांची मोठी परंपरा असेलेले संस्थान

3)देशभक्ती असलेले येथील राजे आणि प्रजा

4)ब्रिटिश भारताकडून महायुद्धात सहभाग
महाराजा यशवंतराव मुकणे(फ्लाईट लेफ्टनंट-दुसरे महायुद्ध)

5)भारतातील स्वातंत्र्यसैनिकांचे संस्थान येथील धाकट्या पातीचे राजे देवबाराव यांनी 1857च्या लढ्यात सहभाग झाल्याबद्दल जन्मठेपेची शिक्षा झाली. या संस्थानातील व्यक्तीनी चलेजाव आंदोलन (1942), जंगल सत्याग्रह (1864), दादरा आणि नगर हवेली मुक्तीसंग्राम (1954), संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ (1960) यात सहभाग घेतला होता. स्वातंत्र्यवीर सावरकर हे पण या संस्थानाशी संबंधित होते.

6)जगप्रसिद्ध वारली चित्रकला यासाठी प्रसिद्ध असलेले संस्थान

7)लोकप्रिय तारपा वाद्य आणि नृत्य यासाठी प्रसिद्ध असलेले संस्थान

8)महाराष्ट्रातील सर्वात जुने संस्थान, मिनी महाबळेश्वर म्हणून प्रसिद्ध, कोकणातील थंड आणि जास्त पावसाचे ठिकाण

9)स्वखर्चाने धरण(जयसागर डॅम) बांधलेले भारतातील एकमेव संस्थान

10)ब्रिटिशांकित जव्हार संस्थानास 9 तोफा (9-Gan salute) सलामी होती.

जव्हारच्या किल्ल्यात मुकणे राजांचा एकमजली जुना राजवाडा आहे. राजवाड्यातील गादी व श्रीमंत दिग्विजयसिंह यांचे येथे तैलचित्र आहे. श्रीमंत महाराज यशवंतराव मार्तंड मुकणे राजे आणि गादीवर बसलेल्या राणी प्रियवंदा यांचे मोठे चित्र म्हणजे आपल्या मनातील मराठमोळ्या राजा-राणीला मिळालेले मूर्तस्वरूपच आहे. काळाच्या उदरात गडप होऊ पाहणारे किल्ल्याचे काही भग्न अवशेष व त्या भोवतालची तटबंदी, प्रवेशद्वार, बुरूज, मनोरे इत्यादी जुन्या वैभवाची साक्ष देतात.

मुकणे राजांचा जो नवीन राजवाडा आहे तो एसटी स्टँडपासून दोन किमीवर आहे. राजवाडा अतिशय भव्य असून त्याचे बांधकाम व रचना पाहण्यासारखी आहे. आतली दालने, दरबार हॉल, छतावरील झुंबरे, भिंतीवरील राजघराण्यांतील व्यक्तींची जुनी तैलचित्रे आणि इथला एकूण परिसर आपल्याला इतिहासकाळात घेऊन जातो. भोवताली अनेक प्रेक्षणीय स्थळे आहेत.

जव्हारची समुद्रसपाटीपासूनची उंची ५१८ मीटर आहे. येथे हिल स्टेशन आहे. हे नाशिकपासून ८० कि.मी.वर आणि मुंबईपासून १५० कि.मी.वर आहे.  हे एक सुंदर व समुद्रसपाटीपासून उंचीवर असलेले एक नैसर्गिक शहर आहे. जव्हार मधील ९९ टक्के जनता आदिवासी आहे. जव्हारला  ऐतिहासिक वारसा आहे. खूप सुंदर ठिकाण असल्याने मुंबई, ठाणे यासारख्या प्रदूषण जास्त असणाऱ्या ठिकाणच्या लोकांना हे ठिकाण विशेष आवडते.

जव्हारमध्ये काळमांडवी धबधबा व दाभोसा धबधबा आहे. जव्हारचा जय विलास पॅलेस हा राजवाडा एक ऐतिहासिक वारसा  आहे तसेच सनसेट पाॅईॅंट, हनुमान  पाॅईॅंट इत्यादी ठिकाणे बघण्यासाठी खास आहेत.

१ सप्टेंबर १९१८ला राजे मार्तण्ड यांनी लोककल्याणकारी पाऊल उचलत जव्हार नगरपरिषद स्थापन केली, अशी माहिती जव्हार संस्थानच्या माहिती पुस्तकेतून मिळते.  आज घडीला जुना राजवाडा भग्नावस्थेत आहे. राजवाड्याची इमारत दुमजली. जुन्या राजवाड्याच्या आतील परिसराला बकाल स्वरूप प्राप्त झाले आहे. जव्हार शहराच्या परिसरात निसर्गरम्य देखावे, वारली चित्रकला आदी गोष्टी पाहावयास मिळतात. दिवाळी आणि मे महिन्याच्या सुट्टीमध्ये शाळकरी मुले- मुली तसेच पर्यटक आणि गिर्यारोहक येथे निसर्गसौंदर्याचा आस्वाद घेण्यासाठी येत असतात.

==जव्हार राज्यातील किल्ले==
# अलंग-कुलंग
# अशेरीगड
# आसवगड
# इगतपुरीचा किल्ला
# इंद्रगड
# कमानदुर्ग
# काळदुर्ग
# कोहेज किल्ला
# गंभीरगड
# गुमतारा किल्ला
# टकमक किल्ला
# तांदूळवाडी किल्ला
# तारापूरचा किल्ला (जलदुर्ग)
# त्रंबकगड
# त्रिगलवाडी किल्ला
# पट्टागड
# बल्लाळगड
# किल्ले बेलापूर
# भास्करगड
# भूपतगड (राजधानी) 
# मदनगड
# माहुलीगड
# रांजणगिरी किल्ला
# विवळवेढे किल्ला
# संजान किल्ला (जलदुर्ग)
# सिद्धगड
# सेगवा किल्ला
# सेवागड
# हरिहरगड

==पर्यटन==
* शिरपामाळ/शिर्पामाळ
* हनुमान पॉईंट
* सनसेट पॉईंट
* जयविलास पॅलेस
* दाभोसा धबधबा
* काळमांडवी धबधबे
* भूपतगड किल्ला
* बाणगंगा महादेव मंदिर
* धाकटी जेजुरी (खंडोबा देवस्थान)
* जुना राजवाडा
* जयसागर डॅम
* विजयस्तंभ आणि क्लॉक टॉवर 
* ऐतिहासिक वास्तू

1) शिरपामाळ/शिर्पामाळ

छत्रपती शिवाजी महाराज सुरतेच्या स्वारीच्यावेळी त्रंबकेश्वराचे दर्शन घेऊन पौष शुद्ध द्वितीया 1 डिसेंबर 1661ला जव्हारचे नरेश पहिले विक्रमशहा यांना भेटावयास आले.विक्रमशहा यांनी जव्हारच्या जवळच असलेल्या एका टेकडीवर मोठा शामियाना उभारला होता. येथे मोठा दरबार भरवण्यात आला होता. शिवाजी महाराज आणि विक्रमशहा यांच्यात तहाची आणि मैत्रीची बोलणी झाली. यानंतर स्वतः विक्रमशहा यांनी शिवाजी महाराज यांच्या जिरेटोपात मानचा तुरा रोवला होता. ते ठिकाण म्हणजे आजचे शिर्पामाळ होय.यानंतर विक्रमशहा यांनी शिवराय यांना सैन्य आणि साहित्य देऊन सुरतला जाण्याचे जवळच्या वाटाचे मार्गदर्शन केले पुढे स्वारी वरून परतताना राजांनी विक्रमशहा यांना काही सम्पत्ती दिली होती.छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या जव्हार भेटीने दिल्लीकर सत्ताधिकारी(औरंगजेब) आणि सरदार यांच्या भुवया उंच्यावल्या होत्या.सुरतेच्या स्वारी नंतर मोघल आणि जव्हारकर यांच्या संबंधामध्ये वितुष्टाता निर्माण झाली होती.
आता येथे एक मोठे स्मारक तयार करण्यात आले आहे तसेच भव्य मोठी कमान तयार करण्यात आली आहे येथे नेहमी पर्यटक यांची वर्दळ असते.

2) हनुमान पॉईंट

खळाळणारं पाणी, फेसाळत्या पाण्याचे धबधबे, हिरवीगार वनराई हे अनुभवायचं असेल तर इथे येण्याला पर्याय नाही. जव्हारमध्ये प्रवेश करताच अंदाजे ४०० मीटर्स खोली असलेली नारळीदरा ही दरी पहायला मिळते. त्यात अनेक छोटे-मोठे धबधबे वाहत असतात. जव्हारचा हनुमान पॉईंट तर प्रसिद्धच आहे. तिथे उभं राहून सभोवताली नजर टाकल्यास निसर्ग सौंदर्याचा नजराणाच तुमच्यासमोर खुला होतो. अतिशय उत्कृष्ट असा हा पॉईंट आहे. याशिवाय सूर्यास्त पाहण्यासाठी इथला सनसेट पॉईंट प्रसिद्ध आहे.

3) सनसेट पॉईंट

जव्हारचा अजून एक प्रसिद्ध पॉइण्ट म्हणजेच सनसेट पॉइण्ट आहे. शहराच्या मध्यवर्ती भागापासून पश्चिमेला फक्त अर्धा किमी वर हा पॉइण्ट आहे. जोडप्यांचा लाडका असलेला हा पॉइण्ट सूर्यास्ताचे एक अप्रतिम दृष्य दाखवतो. येथून दिसणाऱ्या दरीचा आकार हा धनुष्यासारखा आहे म्हणून पूर्वी या भागाला ‘धनुकमळ’ असे म्हणत. येथून 60 कि. मी. दूर असलेल्या डहाणू जवळच्या महालक्ष्मी डोंगराचे सुंदर दृष्य दिसते. दरीमधल्या दाट गर्द झाडीवर पडणारी सूर्य किरणे पाहण्याचा अनुभव शब्दात वर्णन न करता येण्यासारखा आहे.

4) जय विलास पॅलेस

जव्हार आणि आसपासच्या परिसरात बरीच प्रेक्षणीय ठिकाणे आहेत. यापैकी मुख्य म्हणजे जयविलास पॅलेस हा राजवाडा. हा राजवाडा खाजगी मालमत्ता असला तरी भव्यतेवरून त्याचे ऐतिहासिक महत्त्व लक्षात येते. जयविलास पॅलेस हा ब्रिटिश-इटालियन पद्धतीने तयार करण्यात आला आहे.राजवाड्यात मुकणे घराण्यातील राजांची सुंदर तैलचित्रे आहेत. याशिवाय जुने दुर्मिळ फर्निचर आणि अन्य वस्तूही येथे जतन करून ठेवण्यात आल्या आहेत. जव्हार हे वारली पेंटिंगसाठी प्रसिद्ध आहे. अतिशय शांत वातावरणात अरण्यांनी वेढलेले वैशिष्ट्यपूर्ण हवामानाचे ठिकाण होय.राजवाड्यात 80 खोल्या आहेत त्यापैकी काहीच खोल्या आज वापरात आहेत. पॅलेसच्या मेन दरवाजा समोर एक तोफ आहे.सर्वात प्रसिद्ध ऐतिहासिक वास्तू असलेला हा वाडा ‘राज बरी’ या नावाने सुद्धा ओळखला जातो. राजे यशवंतराव मुकणे यांनी बांधलेला हा राजवाडा मुकणे घराण्याच्या राजाला राहण्यासाठी बांधला होता. येणाऱ्या शत्रूवर नजर ठेवण्यासाठी हा वाडा डोंगराच्या माथ्यावर बांधला आहे.लाकडी कोरीवकाम, दगडी घुमटे आणि आजूबाजूला पसरलेले हिरवे जंगल ही या राजवाड्याची वैशिष्ट्ये आहेत. गुलाबी दगडातून तयार केलेल्या या अद्वितीय अशा वास्तुरचनेमुळे या वाड्याचा वापर अनेक फिल्म शूटस साठी केला गेला आहे.ग्रेट ग्रँड मस्ती तसेच अनेक चित्रपट, मालिका आणि वेबसिरीजचे शूटिंग या पॅलेस मध्ये झाले आहेत. या पॅलेस मध्ये अनेक इतिहासिक वस्तू आहेत.सकाळी 10 ते संध्याकाळी 5 वाजून 30 मिनिटांपर्यंत हा राजवाडा पाहण्यासाठी खुला असतो. राजवाडा आतून पाहण्यासाठी माफक प्रवेश फी आकारली जाते.

5) दाभोसा धबधबा

जव्हारचं मुख्य आकर्षण म्हणजे दाभोसा धबधबा. तुफान वेगाने कोसळणारं पाणी. या धबधब्यातल्या पाण्याचे तुषारच सुमारे १०० फूट उंचीपर्यंत उडतात. या धबधब्याशिवाय इथे हिरडपाडा धबधबाही आहे. अलीकडेच बांधण्यात आलेलं खडखड धरण लोणावळ्यातल्या प्रसिद्ध भुशी डॅमची आठवण करून देतं. जोरदार पावसाने हे धरण भरून वाहू लागलं की त्या पाण्यात भिजण्याचा मनसोक्त आनंद लुटता येतो. पाण्यात भिजण्यासाठी तिथे खास पायऱ्याही बांधण्यात आल्या आहेत. जव्हारपासून सुमारे सहा ते सात किलोमीटरवर हे धरण आहे. इथली आदिवासी आणि वारली संस्कृती प्रसिद्ध आहे.

6) काळ मांडवी धबधबे

जव्हार शहराच्या दक्षिणेस 8 कि.मी. अंतरावर आकर्षक काळमांडवी धबधबा आहे. ट्रेकिंग, रॉक क्लाइंबिंग आणि रॅपेलिंग यासारख्या साहसी खेळांसाठी या खडकाळ आणि उंच धबधबा पर्यटक यांना आकर्षित करतो.काळमांडवी धबधबा उंची सुमारे 100 फूट उंचीचा आहे आणि तो संपूर्ण वर्षभर वाहतो. या ठिकाणी सर्वत्र धबधबे आणि 'झरे सर्वात निसर्गरम्य दृश्ये पाहण्यास मिळतात. काळमांडवी धबधबा हे  असून ते जवळील आपतले गन येथे वसलेले आहे.जव्हार ते कलमंडी हे झाप रोड मार्गे 5-6 किलोमीटरचे अंतर आहे.पावसाळ्यात या ठिकाणी जायचं म्हणजे तारेवरची कसरत समजावं. दोन छोट्या नद्यांचा संगम येथे होत असतो .विविध आकाराचे दिसणारे पाण्याचे खळगे आकाराने छोटे असले तरी त्यांची खोली खूप जास्त आहे .जेवढा धबधबा उंचावरून पडतो त्याचा पेक्षा चार पट खोल ते खळगे आहेत.या ठिकाणी डोहमध्ये वरतून पडणार पाणी आतल्या आतून जाऊन 50फूट पुढे जाऊन निघते .या ठिकाणी पावसाळ्यात जाणे खरतर तलाव कारण पाण्यात पडल्यावर मदतीसाठी जवळपास गाव पण नाही आणि खूप खोल दरीत असल्यामुळे तिथून वर जाऊन मदत घेणे पण खूप कठीण आहे.

7) भूपतगड किल्ला

भूपतगड जव्हार राज्याची पहिली राजधानी होती.
भूपतगड हा जव्हार तालुक्यातील झाप या गावाजवळ असणारा एक किल्ला आहे. सुंदर अशी तटबंदी या किल्ल्यात आहे तसेच तेथे गरम पाण्याचे छोटे छोटे कुंड आहेत. सुंदर असे ऐतिहासिक ठिकाण आहे.ह्या किल्ल्याला मोठा इतिहास आहे. भूपतगड जव्हार मधील प्रसिद्ध किल्ला आहे. किल्ल्यावर अनेक पाण्याचे टाके आहेत तसेच अनेक कोठारे आहेत अनेक बुरुज हे ढासाळलेल्या अवस्थेत आहेत. गडावर अनेक जुन्या वाड्याचे अवशेष आहेत.
जव्हार ठाणे जिल्ह्यात आहे. तेथे पोहोचण्यासाठी जव्हारला जाण्यासाठी अनेक मार्ग असून त्यांतील दोन मार्ग प्रचलित आहेत.  एक म्हणजे कल्याण -कसारा – विहीगाव – मोखाडा -जव्हार हा मार्ग, तर दुसरा ठाणे जिल्ह्यातून कल्याण – भिवंडी – वाडा – विक्रमगड – जव्हार असा मार्ग. भूपतला येण्यासाठी ठाणे जिल्ह्यातीलच कुर्लोट गावामार्गेही वाट आहे. मात्र ही वाट खडी चढाईची आहे.

जव्हारवरून चोथ्याचा पाडा, केळीचा पाडा, पवारपाडा अशी छोटी आदिवासी गावे पार करत माणूस १६ किलोमीटरवरील झाप गावात येऊन दाखल होतो. जव्हारहून झापला दर तासाभराने एस.टी.ची देखील व्यवस्था आहे. भूपतगडाचे वैशिष्ट्य म्हणजे याच्या अगदी जवळ जाईपर्यंत इथे किल्ला असल्याचे जाणवत नाही. जव्हार परिसरातील डोंगररचना अतिशय क्लिष्ट आहेत; ठळकपणे दाखवता येईल असा आकार येथील एकाही डोंगराला नाही. त्यामुळे झापवरून भूपतगडाच्या पायथ्याला वसलेल्या चिंचपाड्याची दिशा विचारून किल्ल्याकडे करण्याखेरील दुसरा पर्याय नाही. चिंचपाड्याहून भूपतगडाच्या पहिल्या पठारापर्यंत जीप जाईल असा कच्चा रस्ता तयार झाला असून इथे एक झेंडा लावलेला आहे. झेंड्याच्या शेजारी पाषाणात कोरलेली पावले आहेत. स्थानिक ग्रामस्थ  या पावलांना नित्यनेमाप्रमाणे ‘सीतेची पावले’ म्हणतात.

‘सीतेची पावले’ असलेल्या या पठारावरून गर्द झाडीने भरलेला भूपतगड दिसतो. त्याच्या माथ्याच्या दिशेने सरकलेली ठसठशीत पायवाटही नजरेत भरते आणि फक्त वीस मिनिटांत भूपतगडाच्या पडलेल्या तटबंदीतून गडमाथ्यावर पोहोचता येते. किल्ल्याच्या माथ्यावर पाऊल ठेवले की उजवीकडे जाणाऱ्या पायवाटेने गेल्यास किल्ल्याच्या भग्न दरवाजाचे अवशेष दिसतात. येथे किल्ल्याच्या माथ्याकडे येणाऱ्या पायऱ्या दृष्टीस पडतात. हा किल्ल्याचा मुख्य प्रवेशमार्ग असून सध्या तो पडलेल्या अवस्थेत आहे.

भूपतगडाची दक्षिण बाजूच्या पठारावर जोडटाक्यांचा एक समूह असून पाणी अडवण्यासाठी त्याला भिंतही बांधलेली दिसते. या टाक्यांच्या खालच्याच बाजूला एक तलाव असून त्याच्या काठावरही पाणी अडवण्यासाठी भिंतीची रचना केलेली दिसते. मात्र या तलावाचे पाणी पिण्यायोग्य नसून टाकीसमूहातील एकाच टाक्याचे पाणी पिण्यायोग्य आहे. भूपतच्या दक्षिण कडय़ावर तुरळक तटबंदी सोडल्यास कोणतेही अवशेष शिल्लक नाहीत.

हवा स्वच्छ असेल तर भूपतगडाच्या माथ्यावरून उत्तरेकडे असलेली [[त्र्यंबक]] रांग दृष्टीस पडते. पावसाळ्याच्या शेवटी शेवटी या भूपतगडाचे आणि आजूबाजूच्या आसमंताचे रूप देखणे असते. सोनकीच्या फुलांनी (Senecio grahamii, Graham's groundsel) सजलेले भूपतचे पठार आणि त्याच्या माथ्यावरून दिसणारा [[पिंजल नदी]]च्या खोऱ्याचा विस्तीर्ण मुलुख, [[सूर्यमाळ]]चे पठार, खोडाळ्याचा प्रदेश हा भाग म्हणजे डोळ्यांसाठी जणू पर्वणीच वाटते.

8)बाणगंगा महादेव मंदिर

जव्हारमध्ये जुन्या राजवाड्याजवळ असलेले श्री मुक्तेश्वर महादेव मदिर. या मंदिराजवळ असणाऱ्या एका जिवंत झऱ्याला बाणगंगा म्हणून ओळखले जाते. म्हणून या मंदिराला बाणेश्वर महादेव मंदिर म्हणून देखील ओळखले जाते. संस्थान काळात स्वतः राजे दर शिवरात्रीस महादेवाची महापूजा बांधत असत. या मंदिरातील पूजा-अर्चा राजघराण्याकडून होत असे. कालांतराने इतर मंदिरांसह देवस्थान समितीकडे हे महादेव मंदिर जव्हार नरेशांनी सुपूर्त केले. त्यानंतर २००१ साली या मंदिराचा जीर्णोद्धार जव्हारच्या नागरिकांच्या सहकार्यातून करण्यात आला.
महाशिवरात्री, त्रिपुरारी पौर्णिमा, होळी हे उत्सव या मंदिरात आजही भक्तीभावाने साजरे होतात. श्रावण महिन्यात याठिकाणी दर्शनासाठी अलोट गर्दी होत असते. प्रत्येक श्रावणी सोमवारी मंदिरात होणाऱ्या शिव भक्तीच्या भजनाचे सूर जुन्या राजवाड्यापर्यंत घुमतात आणि या राजवाड्याचा प्रत्येक चिरा शिव महिमा ऐकायला जणू जिवंत होतो. या मंदिरासमोर असलेल्या वृक्षाच्या ढोलीतील खोडला गणपतीच्या सोंडेचा आकार आल्याने या वृक्षासमोर जाताना निसर्गाची ही किमया पाहावयाला पावले आपोआपच थबकतात.

9) धाकटी जेजुरी (खंडोबा देवस्थान)

महाराष्ट्राची धाकटी ''जेजुरी''  जव्हार येथील जागृत स्थान.!!!

खंडोबा मंदिराचे एतिहासिक महत्त्व-
जव्हार राज घराण्याचे कुलदैवत म्हणून या स्थानाला महत्त्व प्राप्त झाले होते,.जव्हारची रणगर्जना ''हर हर महादेव'' ही होती.संस्थानि आमदानीत जव्हार चंपाषष्टीची फार मोठी यात्रा भरत असे. या यात्रेस नाशिक.इगतपुरी.घोटी.देवळाली आदी भागातून अनेक भाविक येत असत. ''जेजुरी या खंडेरायाच्या मुख्यास्थानी ज्या भाविकांना दर्शनासाठी जाने  शक्य होत नसे.असे अनेक भाविक जव्हार येथील धाकटी ''जेजुरी'' येथे दर्शनासाठी येत असत.
जव्हारचे राजे चवथे पतंगशाह यांच्या मातोश्री कै.राणी लक्ष्मीबाई या जेजुरीच्या रामजी चव्हाण या मराठा्च्या कन्या त्यांचे माहेरचे नाव मुक्ताबाई.मुक्ताबाई यांचे उपास्य दैवत ''खंडोबाराया'' असल्याने या दैवताचे मंदिर जव्हार येथे सुद्धा बांध असा आदेश त्यांनी आपला मुलगा राजे ४थे पतंगशाह यांना दिला.जेजुरी सारखेच कडेपठार असलेल्या स्थानावर बांधण्यासाठी जव्हार गावाच्या एका बाजूस पठारावर सूर्य तलावाशेजारी शांत व प्रसन्न जागा निवडून ४ थे पतंगशाह यांनी जव्हार येथील मध्ये बांधले.

10)जुना राजवाडा

काळा अभावी दुर्लक्षित होत चाललेला जुना राजवाडा आज फक्त क्रिकेट ग्राउंड आणि डम्पिंग ग्राऊंड म्हणुन ओळखला जातो आहे. संस्थानचा पहिला राजवाडा हा २०० वर्षापूर्वीचा सन १७५० साली कृष्णराजाने बांधला होता.पण दुर्दैवाने अवघ्या ७२ वर्षानी इ.स.१८२० साली  तो अग्निनारायणाच्या भक्षस्थानी पडला.पेशव्यांचा अनुज्ञेने जव्हार संस्थानचा गादीवर बसलेले तीसरे विक्रमशाह उर्फ़ मालोजीराव इ.स.१८२१ मधे वारल्यानंतर जव्हार संस्थानचा गादीवर कोणी वारस नव्हता, त्यामुळे विक्रमशाहच्या दोन भावात तंटा निर्माण झाला.तिसरया विक्रमशाहला दोन बायका होत्या, आनंदीबाई आणि सुगणाबाई ह्या होत्या.सगुणाबाई त्यावेळी थोड्याच दिवसात प्रसूत होऊन त्याना मुलगा झाला, त्यांचे नाव तिसरा पतंगशाह ठेवले.विक्रमशाह उर्फ़ मालोजीराव इ.स.१८२१ मधे वारल्यानंतर जव्हार संस्थानचा गादीवर कोणी बसायचे यावरून खुप वादंग माजलातो इतका माजला की त्यामुळे राज्यात या प्रकरणाने बंड माजले आणि या गादीवरून झालेल्या भांडणातुन बंडखोरांनी इ.स.१८२२ साली जव्हारचा राजवाडा जाळुन कागदपत्रे,जूने ऐतिहासिक पुरावे वैगेरे सर्व जळुन राख झाले.आजही जून्या राजवाडा मधे नगारखाना तसेच नक्षी काम केलेले दगड़ी जोते दिसतात.

11) जयसागर डॅम

महाराज यशवंतराव मुकणे यांनी तत्कालीन जव्हार शहराच्या पाणी पुरवठायासाठी(1950) एक धरण बांधायचे ठरवले. त्यावेळी शहराची लोकसंख्या ही 12 हजार असावी. उन्हाळ्यात शहरात पाणी टंचाई होत असे आणि शहरातील तलावे ही पूर्ण पाणी पुरवू शकत नव्हते म्हूणन राजांनी धरण बांधले आणि आपले पूर्वज जयदेवराव यांच्या नावाने धरणास जयसागर असे नाव दिले विशेष म्हणजे त्याकाळी संस्थानिक धरण बांधण्यासाठी ब्रिटिश सरकार कडून आर्थिक मदत मागत असे परंतु राजे यशवंतराव यांनी स्वतःच्या तिजोरीतील पाच लक्ष रुपये देऊन धरण बांधले. आज शहरची लोकसंख्या वाढली आहे तरी पाण्याची गरज भासते तरी पण धरणामार्फत पाणी पुरवठा केला जातो. राजे यशवंतराव यांनी आपल्या मूळ गावातील भागासाठी(नाशिक जिल्हा) धरणासाठी शासनाला पैसे दिले होते त्यांच्या स्मारनार्थ आज मुकणे डॅम नाशिक जिल्हात आले. जयसागर डॅम मध्ये आता पर्यटनसाठी बोटिंग पण सुरू कारण्यात आली आहे.

12) विजयस्तंभ आणि क्लॉक टॉवर (clock tower)/स्मारक (1945)

महाराज यशवंतराव मुकणे हे जेव्हा दुसऱ्या महायुद्धातून विजयी परत आल्यावर त्यांच्या आणि जव्हारच्या कामागिरी बद्दल एक विजयस्तंभ शहरात उभरण्यात आला. पहिल्या आणि दुसऱ्या महायुद्धात जव्हारच्या संस्थानाने सहकार्य केल्यावर तसेच युद्धात ब्रिटिश यांना मदत केल्यावर तसेच जव्हारच्या राजांनी युद्धात सहकार्य केल्याबद्दल विजयस्तंभ उभरण्यात आला. तेव्हा तत्कालीन मुंबईचे प्रांताधिकारी, ठाणे आणि नाशिकचे कलेक्टर,सैन्य अधिकारी,ब्रिटिश अधिकारी उपस्थित होते. तेव्हा जव्हार मध्ये भव्य मिरवणूक काढण्यात आली होती. जव्हारच्या सैनिक आणि पोलीस यांची परेड झाली होती. हत्ती, उंट आणि घोडे यांची मिरवणूक काढली. त्यानंतर येथे जव्हार शहराचा क्लॉक टॉवर उभारण्यात आला तसेच येथे नंतर यशवंतराव महाराज यांचे स्मारक उभरण्यात आले आजही येथे शाही दसऱ्याचे आयोजन होते.

13)ऐतिहासिक वास्तू

पूर्वीच्या काळात जव्हार हे एक ब्रिटिशांकीत संस्थान होते त्यामुळे तेथील राजांनी अनेक गोष्टी निर्माण केल्या आणि जव्हार संस्थानाचा विकास केला. यात प्रामुख्याने वाडे, पूल, इमारती, उद्याने, संग्राहलय, मंदिरे अश्या वास्तू येतात. त्यात मुख्य म्हणजे जव्हारचे संस्थानाचे दिवाण आणि स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांचे सासरे चिपळूणकर यांचा वाडा होय. तसेच ब्रिटिश अधिकारी हे पर्यटन साठी आल्यावर त्यांच्यासाठी बांधलेले गेस्टहाऊस हे जव्हार मध्ये हमकास लोक पाहण्यासाठी येतात.अप्पर जिल्हा कार्यालय, राधा हायस्कुल, कृष्णा हायस्कुल, के.व्ही. विद्यालय, शासकीय टाऊन हॉल, संग्राहलय,पोलीस स्टेशन, पोस्ट ऑफिस, टांकसाळ,जिमखाना, नगरखाना, अंबरखाना, पागा, फिल्टर हाऊस आणि अनेक शासकीय कार्यालये यासारखे अनेक पुरातन वास्तू जव्हार मध्ये आहे.

==जव्हार संस्थानचे राष्ट्रगीत==
जव्हार संस्थानच्या राष्ट्रगीताला दिनांक १३ नोव्हेंबर १९४४ रोजी राजमान्यता मिळाली. हे राष्ट्रगीत, बडोद्याचे राजकवी कवी [[यशवंत]] यांनी रचले. त्याचे पहिले गायन जव्हार नरेश श्रीमंत यशवंतराव मुकणे महाराज हे दुसऱ्या महायुद्धावरून परत आल्यानंतर त्यांच्या २७ व्या वाढदिवसा निमित्त झाले. जव्हार संस्थानची भौगोलिकता, वनवैभव, राजगुरू कृपाशीर्वाद, राजांची शौर्यगाथा, मायभूमीवरील प्रेम, जनकल्याणकरी राजा अश्या रीतीने जव्हार संस्थानाचा गौरव करणारे हे राष्ट्रगीत आहे. ते दि.१३ नोव्हेंबर १९४४ रोजी राजमान्यता मिळाल्यापासून ते जव्हार संस्थानाच्या भारतातील विलीनीकरणापर्यंत, प्रत्येक समारंभात गायले जात असे.

जय मल्हार ! जय मल्हार !&lt;br/&gt;
गर्जू या जय मल्हार !!&lt;br/&gt;
सह्याद्रीचे हे पठार I&lt;br/&gt;
शौर्याचे हे शिवार I&lt;br/&gt;
राखाया या बडिवार I&lt;br/&gt;
येथे नवोनव अवतार II१II

येथले धनुष्यबाण I&lt;br/&gt;
अजून टणत्कार करून I&lt;br/&gt;
टाकतात परतून I&lt;br/&gt;
कळी काळाचेही वर II२II

साग, शिसव, ऐन दाट I&lt;br/&gt;
सोन्याचे बन अफाट I&lt;br/&gt;
त्यांत शाह नांदतात I&lt;br/&gt;
दीनांचे पालनहारII३II

सदानंद -वरद- हात I&lt;br/&gt;
जयबांची शौर्य- ज्योत I&lt;br/&gt;
ध्वज भगवा सूर्यांकित I&lt;br/&gt;
दावी राज्य हे जव्हारII ४ II

प्यार अशी माय भूमी I&lt;br/&gt;
माय भूमी तव कामी I&lt;br/&gt;
वाहू सर्वस्व आम्ही I&lt;br/&gt;
होऊ जीवावर उदार II ५ II

जय वंशी क्षेम असो I&lt;br/&gt;
राजा वीरहो क्षेम असो I&lt;br/&gt;
जनता- कल्याण वसो I&lt;br/&gt;
त्यात सदा अपरंपार II ६ II

==हे सुद्धा पहा==
* [[मुकणे राजघराणे]]
* [[यशवंतराव मार्तंडराव मुकणे]]

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

{{विकिकरण}}
{{भाषांतर}}

[[वर्ग:जव्हार तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:विकिव्हॉयेजमध्ये स्थानांतरित करण्याजोगा मजकूर असलेले लेख]]
[[वर्ग:भारतातील संस्थाने]]</text>
      <sha1>btbe0c47fypqxdv07rehmon6pa32d6s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697082</id>
      <parentid>2697081</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T16:38:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>मयुरराजे जाधवराव</username>
        <id>184975</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */ मुकणे जव्हार संस्थान</comment>
      <origin>2697082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="94307" sha1="q8d8l8hppuzmtjzt7pmyaqy6b0g6qip" xml:space="preserve">{{गल्लत|जव्हार|जव्हार तालुका}}
{{माहितीचौकट भूतपूर्व देश
| राष्ट्र_अधिकृत_नाव_स्थानिकभाषेमध्ये = 
| राष्ट्र_अधिकृत_नाव_मराठीमध्ये = जव्हार मराठा क्षत्रिय रियासत
| सुरुवात_वर्ष = इ.स. १३४३
| शेवट_वर्ष = इ.स. १९४८
| मागील१ =
| मागील_ध्वज१ = 
| पुढील१ = 
| पुढील_ध्वज१ =
| पुढील२ = 
| पुढील_ध्वज२ = 
| पुढील३ = 
| पुढील_ध्वज३ =
| राष्ट्र_ध्वज =Jawhar flag.svg
| राष्ट्र_चिन्ह = COA Jawhar Maratha State of Mukne Dynasty (Coat Of Arms).jpg
| राष्ट्र_ध्वज_नाव = 
| राष्ट्र_चिन्ह_नाव = 
| जागतिक_स्थान_नकाशा = Thana Agency Jawhar State during British India.svg
| नकाशावर्णन = 
| घोषवाक्य = जय मल्हार व हर हर महादेव 
| राजधानी_शहर = [[जव्हार]]
|सर्वात_मोठे_शहर = 
| शासन_प्रकार = राजेशाही [[मुकणे राजघराणे]]
|राष्ट्रपती_नाव = मुकणे 
| पंतप्रधान_नाव =
| राष्ट्रीय_भाषा = [[मराठी]]
|इतर_भाषा = कोकणी 
| धर्म = [[हिंदु]]
| क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = ८०४.४५
| लोकसंख्या_संख्या = ५०,५३८
| लोकसंख्या_घनता =
| आजचे‌_देश = {{देशध्वज|भारत}} [[भारत]]
}}
     [[चित्र:Jaivilas Palace, Jawhar.jpg|250px|जय विलास पॅलेस, जव्हार]]
[[चित्र:Jaivilas Palace from Hanuman Point, Jawhar.jpg|250px|इवलेसे|हनुमान पॉइंटपासून दिसणारा जय विलास पॅलेस]]
[[File:Kalmandvi_waterfall_jawhar-_2013-11-18_10-32.jpg|250px|thumbnail|काळमांडवी धबधबा.]]

'''जव्हार संस्थान''' हे इसवी सन १३१६ पासून १० जून १९४८ पर्यंत अस्तित्वात होते. भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर हे संस्थान [[मुंबई इलाखा|मुंबई इलाख्यात]] विलीन झाले&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V23_305.gif|title=Imperial Gazetteer2 of India, Volume 23, page 299 -- Imperial Gazetteer of India -- Digital South Asia Library|website=dsal.uchicago.edu|access-date=2020-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304222818/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V23_305.gif|archive-date=4 मार्च 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.m.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Jawhar|title=1911 Encyclopædia Britannica/Jawhar - Wikisource, the free online library|website=en.m.wikisource.org|access-date=2020-04-19}}&lt;/ref&gt;  जव्हार संस्थान हे [[ठाणे]] क्षेत्रातील हे एकमेव संस्थान होते. जव्हार संस्थानचे राजघराणे हे क्षत्रिय मराठा समाजाचे होते, त्यामुळे बोलीभाषेत '''महादेव कोळ्यांचे साम्राज्य - जयहर''' असे पण म्हणले जाते. या संस्थानचे शेवटचे राजे [[यशवंतराव मार्तंडराव मुकणे]] हे होते.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=fOF0DwAAQBAJ&amp;pg=PA169&amp;dq=Jawhar+Koli&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=Jawhar%20Koli&amp;f=false|title=The Neighborhood of Gods: The Sacred and the Visible at the Margins of Mumbai|last=Elison|first=William|date=2018|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-49490-6|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=dS3n_NRSO40C&amp;pg=PA50&amp;dq=Mukne+Koli&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=Mukne%20Koli&amp;f=false|title=Tribal Masks and Myths|last=Tribhuwan|first=Robin D.|last2=Savelli|first2=Laurence|date=2003|publisher=Discovery Publishing House|isbn=978-81-7141-636-3|language=en}}&lt;/ref&gt;
[[File:H.H Maharani priyamvande Mukne of Jawhar State.jpg|thumb|महाराणी प्रियंवदा मुकणे]]

[[File:Statue of Maharaja Yashwantrao Martandrao Mukne of Jawhar State.jpg|thumb|महाराजा [[यशवंतराव मार्तंडराव मुकणे]]]]

==इतिहास==
मुकणे गावातील जयदेवराव ([[जयबाजीराव मुकणे|जयबाजीराजे]]) हे आदिवासी महादेव कोळी समाजाचे राजे होते. जयबाजी  जमीनदार/सामंत होते. त्यांच्या उत्कृष्ट संघटन कौशल्यामुळे, बुद्धिचातुर्याने आणि पराक्रमामुळे त्यांनी ३१ लहान किल्ले जिंकले. त्याच सोबत [[भूपतगड किल्ला|भूपतगड]] हा मोठा किल्लाही त्यांनी जिंकला. नंतर भूपतगडला जव्हार संस्थानची राजधानी करण्यात आले. अल्लाउद्दीन खिलजी, मुहंमद तुघलक या मोगलांच्या स्वारींनी देवगिरीच्या साम्राज्याची वाताहत केली.तेव्हाच जव्हार साम्राज्यची उभारणी झाली.
इ.स. १३१६ मध्ये जव्हार संस्थानाला आकार येत होता. जयबा राजांना धुळबाराव आणि होळकरराव ही दोन अपत्ये होती. जयबा हे शिवशंकराचे भक्त होते. त्यांनी राज्याभिषेकानंतर पूर्वी कोळवण संबोधल्या जाणाऱ्या या प्रदेशाला आपल्या नावातला जय आणि शिवशंकराचे हर असे मिळून जयहर असे नामकरण केले. पुढे या जयहरापासून जव्हार असे नाव रूढ झाले.

[संदर्भ- महिकावती बखर,बॉम्बे प्रेसिडेंनशियल गॅझेट इत्यादी]

जव्हारच्या इतिहास मध्ये सर्वात पराक्रमी राजा म्हूणन धुळाबारावची ओळख आहे. मुबारक खिलजीने दिल्लीकडे जाताना जव्हारवर स्वारी करण्यास फौज पाठवली त्याचा धुळाबारावने पराभव केला. पुढे मुहमद्द तुघलक जेव्हा दक्खनेत आला तेव्हा त्याने जव्हारवर स्वारी केली. तुघलकच्या प्रचंड सैन्यासमोर धुलाबाराव यांचा ठिकाव लागला नाही. त्याने धुळाबारावास तुघालकाबादला कैदेत टाकले. पण धुळाबारावचे धाकटे बंधू होळकरराव यांनी तुघलकच्या अनेक प्रदेशावर स्वारी करून हैराण केले नंतर तुघालकने मांडलिकच्या अटीवर धुळाबारावची सुटका केली आणि त्यास त्याचे राज्य परत केले तसेच नऊ लाख उत्पन्नाचा स्वतंत्र मुलुख तोडून दिला. इ.स.6 जून 1343 मध्ये शहा हा किताब देऊन नेमशहा ही उपाधी दिली.यादिवसा पासून जव्हार राज्यात स्वतंत्र शक तयार करण्यात आला तो 1948 पर्यंत राज्यात कार्यरत होता त्यास 'जव्हार शक' असे म्हणत असे. आजचा इ.स.2017ला जव्हार शक 674 चालू आहे.
इसवी सन 1341 ते 1758 सालापर्यंत जव्हारच्या राजाकडे दमण नदीपर्यंतचा, सह्याद्रीपर्यंतचा आणि भिंवडीपर्यंतचा भूप्रदेश ताब्यात होता. त्यावेळी राजाकडे साडेतीन लाख रुपयापर्यंत महसूल गोळा व्हायचा.

[संदर्भ- ठाणे गॅझेट आणि नाशिक गॅझेट, तुघलक तांब्रपट,केतकरकोष,कल्याणचा इतिहास(श्रीनिवास साठे),मराठीविश्वकोष,जव्हार दर्शन(दयानंद मुकणे)इत्यादी]

तुघलक नंतरच्या काळात जव्हार राज्य हे कधी विजननगर तर कधी बहमणी राज्याचे स्वामित्व पत्करायचे. यानंतर गुजरातचा सुलतान आणि अहमदशहा बहमणी यांच्या सीमा जव्हारपर्यंत पोहचल्या. गुजरातचा सुलतान मुहम्मदशहा आणि बहमणी सुलतान अल्लाउद्दीन अहमदशहा यांच्या युद्धाचे कारण जव्हार होते. माहीमच्या युद्धात जव्हार राज्याची खूप हानी झाली. पहिल्या वेळेस जव्हारचा राजा देवाबाराव हा बहमणी विरुद्ध होता. युद्धात पराभूत होऊन अल्लाउद्दीन बहमणीने त्याला बिदरला कैदेत टाकले. पुढं देवबाराव बाटवून टाकले (देवबारावचे मुहमद्दशहा केले गेले) आणि अल्लाउद्दीनच्या एका मुलीचे लग्न त्याच्याशी लावून दिले आणि नंतर राज्य परत केले. पुढं मुस्लिम वंशास विरोध होऊन होळकररावच्या आदिवासी वंशातील राजपुत्राची राज्यावर नेमणूक झाली.14 व्या शतकात प्रवासी इब्न बतुता याने देखील उत्तर कोकणात जव्हार आणि बागलाण ही दोन राज्ये असल्याची नोंद केली आहे.पुढे निजामशाहीच्या अस्तापर्यंत आणि अकबरच्या आगमनापर्यंत जव्हार राज्य स्वतंत्र होते.

[संदर्भ- फरिश्ता:गुलशने इब्राहिमी(अनुवाद कुंटे), मध्ययुगीन भारत(शरद कोलरकर), जव्हार दर्शन(दयानंद मुकणे), ठाणा गॅझेट]

अकबराने दक्षिण मोहीम सुरू केली. खान्देश-माळवा राज्यांनी अकबरचे मांडलिक स्वीकारले आता अकबरास निजामशाहीचे पारिपत्य करायचं होतं. अकबर पूर्वी गुजरातचा सुभेदार होते. त्यामुळे त्याला त्याभागाची परिपूर्ण माहिती होती. त्याने ठाणे भागातून निजामशाहीच्या विरुद्ध मोहीम सुरू केली. राजपूत्र मुराद, राजपूत्र दानीयाल आणि अब्दुल रहीम खान यांनी वाटेतील जव्हार, बागलाण,रामनगर आणि बनसा या राज्यावर स्वारी करून त्यास मांडलिक करवून घेतले.याकाळात राजा तोडरमल याने डहाणूच्या महालक्ष्मीस भेट दिली. राजपूत्र मुराद याची शहापूरास छावणी होती.मुस्लिम पुजारी (मिर्दे) यांनी आपल्या हक्काची मागणी राजपूत्र मुरादास केली. तेव्हा मुरादने जव्हारचा राजा नेमशहा दुसरे यांस हे प्रकरण सोडवण्यास सांगितलं. जहांगीरच्या काळात पुन्हा जव्हार स्वतंत्र झाले. पण यावेळीस पोर्तुगीज यांनी जव्हारचा अनेक भाग जिंकला त्यामुळे जव्हारची वाताहत झाली आणि नंतर रामनगरचा राजाने जव्हारवर स्वारी करून मांडलिक बनवले. पुढे नेमशहाचा पुत्र विक्रमशहा याने सैन्य उभारून पोर्तुगीज आणि रामनगरला पराभूत केले आणि स्वतंत्रची घोषणा केली.

[संदर्भ- मध्ययुगीन भारताचा इतिहास(मदन मार्डीकर),
जव्हार दर्शन(दयानंद मुकणे),ऐतिहासिक कागदपत्रे]

मुंबईच्या उत्तरेला घाटमाथा आणि अरबी समुद्र यांमधील सपाटीवर जव्हारचे राज्य आहे. उत्तर आणि पूर्व या दिशाना जव्हारची हद्द बागलाण आणि नाशिक या मोगल जिल्ह्यांना भिडते आणि दक्षिणेला कोकण प्रदेशाबरोबर जव्हारमधून चौल या संपन्न बंदराकडे मार्ग आहे. दक्षिण आणि पश्चिम येथील काही भाग सोडल्यास जव्हारचा बहुतेक प्रदेश उंच, खडकाळ आणि जंगलांनी भरलेला आहे. संरक्षणाच्या दृष्टीने ही गोष्ट जव्हारच्या दृष्टीने महत्त्वाची आहे. या सुमारास हे राज्य पोर्तुगीजांबरोबर लढण्यात गुंतले होते. येथील राजा श्रीपद हा मोगलांना खंडणी देत नसे किंवा त्यांचे सार्वभौमत्व मानीत नसे. त्यामुळे औरंगजेबाच्या सुचनेवरून शहाजहानने जव्हारवर स्वारी करण्यास परवानगी दिली. आपल्याला जव्हारचे राज्य जहागिर म्हणून दिल्यास ते आपण जिंकून घेऊ असे बिकानेरचा राजा रावकर्ण याने सांगितले. 3 ऑक्टोबर 1655 रोजी तो औरंगाबादेहून निघाला आणि पश्चिम घाटातून तो जव्हारच्या हद्दीजवळ पोहोचला. जव्हारचा प्रदेश डोंगराळ होता त्यामुळे तो जिंकणे खूप अवघड होते रावकर्णने विक्रमशहास आपल्या बाजूस वळवले आणि 5 जानेवारी 1656 रोजी श्रीपद याने शरणागती दिली. त्याने खंडणी देण्याचे व आपला मुलगा रावकर्ण याच्याबरोबर पाठविण्याचे कबूल केले. 20 जानेवारी 1656 रोजी ही मंडळी औरंगजेबाकडे परतली.विक्रमशहा याचे राज्य मोक्याचे होते. त्या राज्यात कोहेज,कुडाण,त्रंबक,मोखाडा
,माहुली(शहापूर), वाडा असे 6 परगणे होते. तसेच किनारपट्टीचा भाग देखील होता तसेच तवर(दमण जवळील), वझें  (वासिंद)  व दरिळें(उंबरगांवजवळील)  हीं तीन शहरें त्यांच्या हातीं होतीं. तेव्हा जव्हारचे उत्पन्न 20 लक्ष पर्यंत होते.

[संदर्भ (वारिस, १०६ अ; आदाब, ३७ ब, ३९ ब, ४७ अ.)(औरंगजेबाने जव्हारच्या राज्यावर जी स्वारी केली त्याची हकीकत वरीलप्रमाणे आहे), औरंगजेबचा संक्षिप्त इतिहास (जदुनाथ सरकार अनुवाद)]

छत्रपती शिवाजी महाराज सुरतेच्या स्वारीच्यावेळी त्रंबकेश्वराचे दर्शन घेऊन पौष शुद्ध द्वितीया 1 डिसेंबर 1661ला जव्हारचे नरेश पहिले विक्रमशहा यांना भेटावयास आले.विक्रमशहा यांनी जव्हारच्या जवळच असलेल्या एका टेकडीवर मोठा शामियाना उभारला होता. येथे मोठा दरबार भरवण्यात आला होता. शिवाजी महाराज आणि विक्रमशहा यांच्यात तहाची आणि मैत्रीची बोलणी झाली. यानंतर स्वतः विक्रमशहा यांनी शिवाजी महाराज यांच्या जिरेटोपात मानचा तुरा रोवला होता. ते ठिकाण म्हणजे आजचे शिर्पामाळ होय.यानंतर विक्रमशहा यांनी शिवराय यांना सैन्य आणि साहित्य देऊन सुरतला जाण्याचे जवळच्या वाटाचे मार्गदर्शन केले पुढे स्वारी वरून परतताना राजांनी विक्रमशहा यांना काही सम्पत्ती दिली होती.छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या जव्हार भेटीने दिल्लीकर सत्ताधिकारी(औरंगजेब) आणि सरदार यांच्या भुवया उंच्यावल्या होत्या.सुरतेच्या स्वारी नंतर मोघल आणि जव्हारकर यांच्या संबंधामध्ये वितुष्टाता निर्माण झाली होती.

[संदर्भ- सभासद बखर,राजा शिवछत्रपती खंड, मराठा-पोर्तुगीज संबंध(देसाई),औरंगजेबचा संक्षिप्त इतिहास(जदुनाथ सरकार),मराठी सत्तेचा उदय(जयसिंहराव पवार),पोर्तुगीज पत्रे, ठाणे गॅझेट इत्यादी]

दुसऱ्या सुरत स्वारीवेळी राजा विक्रमशहा आणि शिवाजी महाराज यांचे पटले नाही.1670ला जव्हारच्या सीमेवरचा माहुली किल्ला शिवरायांनी जिंकल्याने आणखीनच वितुष्ठ निर्माण झाले.पोर्तुगीज-मराठा तहानुसार पोर्तुगीज यांनी जव्हारच्या विरुद्ध शिवाजीराजे यांकडे मदत मागितली. त्यानुसार मोरोपंत पिंगळे यांच्यानेतृत्वाखाली पहिली स्वारी केली आणि जव्हार वर सरदेशमुखी कर बसवला. दुसऱ्या स्वारीत मोरोपंत पिंगळे आणि युवराज संभाजीराजे जव्हारवर खंडणी बसवली आणि 18 लक्षचा खजिना हस्तगत केला. बेसावध असल्याने विक्रमशहा भूमिगत झाला आणि सैन्य जमावकरु लागला आणि मोघल मदतीची वाट बघत बसला. तोपर्यंत मराठे हे रामनगर जिंकून त्रंबककडे गेले. मात्र दिलेरखान आणि विक्रमशहाने सैन्य जमवल्याने मराठ्यांनी माघार घेतली. एक फौज कल्याणचा दिशेने परतताना विक्रमशहा आणि दिलेरखानच्या सैन्याचे युद्ध झाले. यात अनेक मराठे कामी आले आणि मराठ्यांची हानी झाली.1672 च्याच तिसऱ्या स्वारीत मराठ्यांनी संपूर्ण जव्हार काबीज केलं यावेळी विक्रमशहा जवळच्या लोकांबरोबर अनुक्रमे नाशिक आणि औरंगाबादला गेला. संभाजी महाराज यांच्या उत्तरकाळापर्यंत जव्हार मराठ्यांकडे होते. मराठ्यांच्या स्वातंत्र्यसंग्रामावेळी उत्तर कोकणवर मातरबखानाने विक्रमशहाचा पुत्र पतंगशहाच्या मदतीने वर्चस्व स्थापन केले.पतंगशहाने 1683 मध्ये गंभीरगड,1688 मध्ये सेगवागड,1689 मध्ये कोहेजगड आणि त्रंबकगड आणि 1693 मध्ये सिद्धगड मोघलांना जिंकून दिले. मोघलपत्रात जमीनदार पतंगशहा असा उल्लेख येतो. मातरबखानच्या साह्याने पतंगशहाने जव्हारवर वर्चस्व मिळवले. पतंगशहा मातरबखानच्या विश्वासातील आणि मोघलांचा प्रमुख सरदार झाला होता. पतंगशहास 1000 स्वार आणि 2000 जात अशी मनसब देण्यात आली तसेच भिवंडीचा प्रमुख म्हूणन नियुक्ती केली गेली. मातरबखान आणि पतंगशहाने वसई आणि दमणवर हल्ला करून खंडणी बसवली. पतंगशहाचा पुत्र कृष्णशहा याने परत एकदा 1699 मध्ये पट्टाकिल्ला जिंकून मातरबखानास दिला.मातारबखानाप्रमाणे कृष्णशहाने हमीदुद्दीनखानास साह्य केले. महीपतगड जिंकण्यामध्ये कृष्णशहा याचेदेखील सैन्य होते. कृष्णशहाची 2000 जात आणि 2000 स्वार अशी मनसब होती.

[संदर्भ - मोघल दरबारातील बातमीपत्रे(माधवराव सेतुपगडी),औरंगाजेबचा संक्षिप्त इतिहास(जदुनाथ सरकार),मराठी सत्तेचा उदय(जयसिंहराव पवार), छावा(शिवाजी सावंत), मराठ्यांची साधने इत्यादी]

इ. स.1717 मध्ये खंडेराव दाभाडे यांनी जव्हारकडे खंडणी मागितली तसेच गुजरात मध्ये सैन्य संचारसाठी जव्हारचे सहकार्य मिळवून घेतले आणि जव्हारशी मैत्रीचे संबंध प्रस्थापित केले.त्यानंतर पिलाजी जाधव यांनी जव्हारकडे खंडणी मागितली आणि 1727 मध्ये जव्हारने बाजीराव पेशवे यांच्याशी तह करून मराठ्यांचे मांडलिकत्व स्वीकारले.वसईच्या युद्धात जव्हारकर यांनी खूप सहकार्य केले. चिमाजी आप्पा यांचा आदेशानुसार जव्हारचे राजे कृष्णशहा मुकणे तृतीय यांनी आपले सैन्य वसईच्या मोहिमेत सहभागी केले. कोहेजगडावरील तोफा तसेच शिधासामग्री देखील मराठ्यांना पाठवले. जव्हारकर यांच्या तर्फे सरदार भगवानराव यांनी वसईच्या युद्धात नेतृत्व केले आणि अशेरी,तांदूळवाडी,टकमक किल्ला जिंकून देण्यास मदत केली. नाना साहेब यांनी जव्हारवर खूप निर्बंध लादले. खंडणीच्या स्वरूपात मोठा भाग आणि अनेक जमिनी पेशव्यांना दिल्या. कोहेज,माहुली,अशेरी हे परगाणे पेशवे यांनी घेतले. जव्हारच्या सैन्यावर देखील निर्बंध लागले गेले.1750च्या त्रंबकगड मोहिमेत आणि रघुनाथरावच्या गुजरात आणि उत्तरेकडील मोहिमेत जव्हारचे राजे सहभागी होते.इ. स.1758 ते 1761 या काळात येथे पेशव्यांची सत्ता होती. पेशव्यांनी जव्हारवर सरदेशमुखी कर बसविला. जव्हारच्या राज्यात अनेकांनी बंड केले होते. जव्हारच्या राजांना हे बंड मोडता आले नाही, म्हणून पेशव्यांना दरवर्षी 1000 रु. नजराणा द्यावा लागत असे.
यानंतरच्या काळात राजे गंगाधराव(पतंगशहा द्वितीय) यांच्या काळात जव्हारला पेशव्यांनी बंड मोडण्यास देशावर पाठीवले. रामनगर आणि बडोदा भागातील भिल्ल यांनी केलेल्या बंड मोडण्यासाठी जव्हारकर यांना पाठवले गेले. मध्य भारतातील धार आणि होळकर यांच्या सीमेवरील भागात भिलांनी दंगा केला होता तेव्हा देखील पाठवले होते. खान्देशमधील दंगे मोडून काढण्यास देखील जव्हारकर यांना पाठवण्यात आले होते.1794च्या खर्डाच्या लढाईत युवराज मालोजीराव यांनी सहभाग घेतला होता.मराठ्यांनी टकमक, तांदुळवाडी, काळदुर्ग हे किल्ले जिंकले, तेव्हा याकामी त्यांना जव्हारच्या राजांची मदत झाली (1782). पेशव्यांनी दुसरे पतंगशाह यांच्यावर 1000 रु. खंडणी बसवली (1782). दुसरे पतंगशाह 1798 मध्ये मृत्यू पावले. पेशव्यांच्या आज्ञेवरून पतंगशाह यांचा मुलगा विक्रमशाह तिसरे यांस गादीवर बसविले; परंतु पेशव्यांना त्यांनी 3000 रु. नजराणा देणे व त्र्यंबकच्या मामलेदाराच्या साहाय्याने राज्यकारभार केला जाईल, असे लेखी कबूल केले.1818 मध्ये तिसऱ्या मराठा-इंग्रज युद्धात कॅप्टन डिफीन्सनने उत्तर कोकण जिंकले. तेव्हा त्याने जव्हार जिंकले.विक्रमशाह तिसरे यांच्या मृत्यूनंतर (1821) त्यांचा मुलगा पतंगशाह तिसरे लहान असल्याने विक्रमशाहांच्या दोन्ही भावांत भांडणे सुरू झाली. यावेळी राणी सगुणाबाई यांनी इंग्रजांच्या मदतीने पतंगशाह तिसरे यांस गादीवर बसविले.

[संदर्भ-मराठ्यांचा इतिहास(शरद कोलारकर),महाराष्ट्रचा इतिहास(खोबरेकर),पेशवे घराण्याचा इतिहास(प्रमोद ओक), बालाजी बाजीराव रोजनिशी, माधवराव पेशवे रोजनीशी,जुनी कागदपत्र, केतकरकोष, जव्हार संस्थानाच्या ऐतिहासिक नोंदी इत्यादी]

स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर हे जव्हार संस्थानचे दिवाण चिपळूणकर यांचे जावई होते. सावरकर आपल्या सासुरवाडीला चिपळूणकरांच्या वाड्यात 1901 ते 1908च्या दरम्यान राहत होते. सावरकरांना अटक झाल्यावर चिपळूणकरांना जव्हारचा वाडा सोडून परागंदा व्हावे लागले. जव्हारचे रहिवाशी विष्णू उर्फ अप्पा महादेव वैद्य यांनी रत्‍नागिरी येथे तर रेवजी पांडू चौधरी यांनी पुणे येथे राहून भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात भाग घेतला होता. भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात खुद्द जव्हारमध्ये राहून ब्रिटिश राजवटीविरुद्ध कोणी आंदोलन केल्याचा इतिहास नाही. मुकणे राजघराणे नेहमी नेमस्त व तटस्थ राहत आले. त्यामुळे तुघलक, खिलजी, मोगल, पोर्तुगीज, मराठे ते इंग्रज राजवटीतही सुमारे सहाशे वर्षे त्यांचे राज्य टिकून राहिले. स्वातंत्र्यानंतर संस्थानिकांनी भारतीय संघराज्यात सामील व्हावे म्हणून जी आंदोलने झाली त्यात जव्हार संस्थानही होते. जव्हार संस्थानचे विलीनीकरण लवकर व्हावे म्हणून 21-1-1948 रोजी मुंबईस सरदारगृहात तात्यासाहेब शिखरे, नाना कुंटे, भाऊसाहेब परांजपे, शामराव पाटील, दत्ता ताम्हाणे, वासुदेवराव करंदीकर व जव्हारचे मुकुंदराव संख्ये, केशवराव जोशी, रेवजी चौधरी, दत्तोबा तेंडुलकर अशा कार्यकर्त्यांची सभा होऊन 'जव्हार लोकसेवा संघ' स्थापन करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. येथूनच जव्हार विलीनीकरणाच्या लढ्यास प्रारंभ झाला. या लढ्याचे स्वरूप ध्यानात येताच जव्हारच्या महाराजांनी मुकुंदराव संख्ये, वासुदेव करंदीकर व दत्ताजी ताम्हाणे यांना जव्हारला बोलावून घेतले. हे तिघे आणि त्यांच्यासोबत केशवराव जोशी होते. या चौघांना अचानक अटक करण्यात आली व नंतर लगेचच सोडून देण्यात आले. यानंतर करंदीकर व संख्ये यांनी सरदार वल्लभभाई पटेल यांना व त्यांचे सेक्रेटरी श्री. व्ही. पी. मेनन यांची दिनांक 17-3-1948 रोजी भेट घेऊन सर्व हकीकत त्यांच्या कानावर घातली. या लढ्यात राष्ट्रसेवादल व समाजवादी पार्टीचे कार्यकर्तेही सामील झाले होते. शेवटी दिनांक 20-3-1948 रोजी जव्हार संस्थान विलीन होत असल्याचे आकाशवाणीने जाहीर केले.

[संदर्भ- ठाणे गॅझेट, दैनिक वर्तमानपत्रे, जव्हार संस्थानाचा अहवाल, राजे गणपतराव मुकणे चरित्र (अण्णाजी दिमोटे), जव्हार दर्शन(दयानंद मुकणे) ]

==राजधानी==
संस्थानाची राजधानी ही सुरुवात-शेवट पर्यंत जव्हार होती.
जयदेवराव यांनी जेव्हा जव्हार राज्याची निर्मिती केली तेव्हा भूपतगड किल्ला हीच राजधानी होती. मधल्या काळात कोहेजगड आणि गंभीरगड यांना उपराजधानीचा मान मिळाला होता. विक्रमशहा प्रथम यांच्या काळात जव्हारला भुईकोट किल्ला तयार झाला आणि तीच राजधानी केली नंतर याच किल्ल्याचा परिसरात जुना राजवाडा हा कृष्णशहा द्वितीय यांनी बांधला. याच राजवाड्यात अनेक दुरुस्ती झाली आणि येथूनच संस्थानाचा कारभार होत असे. पुढे यशवंतराव महाराज यांनी नवीन राजवाडा बांधल्यावर काही काळ येथे दरबार भरत असे आणि भारत स्वातंत्र्य झाल्यावर संस्थान भारतात विलीन झाले.

==क्षेत्रफळ==
मुंबई इलाख्यातील (बॉम्बे प्रेसिडन्सी) मधील ठाणे जिल्ह्यातील (एजन्सी) एकमेव संस्थान होते आणि भौगोलिक दृष्टीने जव्हार संस्थान गुजरात स्टेट एजन्सीचा भाग होता.
 
उ.अ.19°43'ते 20°5'व पू.रे.72°55'ते 73°20'यांच्या दरम्यान वसलेले होते.उत्तरेस डहाणू, मोखाडे हे ठाणे तालुक्यातील तालुके आणि दमण प्रदेश पूर्वेस मोखाडे दक्षिणेस वाडे व पश्चिमेस डहाणू आणि माहीम तालुके होते. यास कोळवण असे म्हणत.

सन 1818च्या तिसऱ्या मराठा-इंग्रज युद्धात लॉर्ड एल्फिन्स्टनने कॅप्टन डिफीन्सनला जव्हार राज्य जिंकण्यासाठी पाठवले. त्यावेळी जव्हार राज्यातील 10 किल्ले आणि जव्हार जिंकले.
 
इ.स.1821च्या कंपनीने केलेल्या जाहीरनाम्यानुसार जव्हारच्या वतीने राणी सगुणाबाई यांनी तह केला. तेव्हा त्याना फक्त 320 चौ.किमी.एवढा प्रदेश दिला तो 1877 पर्यंत तेवढाच होता तेव्हा जव्हार संस्थानामध्ये थोरली आणि धाकटी पाती असे भाग होते.
  
सन 1877 मध्ये जव्हारचे राजे पतंगशहा चौथे यांनी इंग्रज यांनी केलेल्या सहकार्यबद्दल तसेच समाजसुधाराबद्दल जव्हारला अजून थोडा प्रदेश इंग्रज सरकार तर्फे देण्यात आला तेव्हा जव्हार संस्थानाचे क्षेत्रफळ हे 500 चौ. किमी. होते.
  
पहिल्या महायुद्धात ब्रिटिश सरकारला केलेल्या सहकार्य बद्दल संस्थानाला अजून 300 चौ.किमी.प्रदेश देण्यात आला. तेव्हा संस्थानाचे क्षेत्रफळ हे 803 चौ.किमी. होते आणि शेवट पर्यंत तेच होते. शेवटचे महाराज यशवंतराव यांनी केलेल्या सहकार्य बद्दल इंग्रज यांनी जव्हारच्या राजाला ठाणे जिल्ह्यात मोखाडे तालुकाची जबाबदारी देण्यात आली तसेच जिल्हात असिस्टंट कलेक्टर रूपात कारभार करावा असे आदेश देण्यात आले.
  
जव्हार संस्थानात एकूण तीन महाले/तालुके होते.मलमाड(150 चौ.किमी) कर्यात हवेली(350चौ. किमी) आणि गंजाड/कराडोह(100 चौ.किमी) असे होते. पुढे कुडाण(100चौ.किमी) हा अजून एक तालुका तयार करण्यात आला.
   
संस्थानात जव्हार,विक्रमगड आणि आशागड ही तीन शहरे होती.संस्थानाच्या कराडोह महालातून मुंबई-बडोदे हा रेल्वेमार्ग जात होता.संस्थानात एकही रेल्वे स्थानक नव्हते. संस्थानाच्या हद्दीवर छोटे वाणगाव रेल्वे स्थानक होते पण जव्हारकर मात्र डहाणू रेल्वे स्थानकचा वापर करत असे.
   
संस्थानात एकूण 108 खेडी होती.नंतर त्यांची संख्या वाढली. नाशिक जिल्यातील त्रंबक आणि इगतपुरी तालुक्यातील काही गावे संस्थानकडे होती.संस्थानाचा बराच भाग हा डोंगराळ आणि पठारी प्रदेश होता. संस्थानातून अनेक नद्या वाहत होत्या. मुंबई शहरापासून सर्वात जवळ असे जव्हार संस्थान होते.

==लोकसंख्या ५०’५३८ लोकसख्या होती

==जव्हार संस्थानाची वैशिष्ट्ये==

1)भारतातील सर्वात जुन्या संस्थानांपैकी एक संस्थान. बॉम्बे प्रेसिडेंन्सी मधील सर्वात जुने संस्थान होते.

2)बहुजनांची मोठी परंपरा असेलेले संस्थान

3)देशभक्ती असलेले येथील राजे आणि प्रजा

4)ब्रिटिश भारताकडून महायुद्धात सहभाग
महाराजा यशवंतराव मुकणे(फ्लाईट लेफ्टनंट-दुसरे महायुद्ध)

5)भारतातील स्वातंत्र्यसैनिकांचे संस्थान येथील धाकट्या पातीचे राजे देवबाराव यांनी 1857च्या लढ्यात सहभाग झाल्याबद्दल जन्मठेपेची शिक्षा झाली. या संस्थानातील व्यक्तीनी चलेजाव आंदोलन (1942), जंगल सत्याग्रह (1864), दादरा आणि नगर हवेली मुक्तीसंग्राम (1954), संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ (1960) यात सहभाग घेतला होता. स्वातंत्र्यवीर सावरकर हे पण या संस्थानाशी संबंधित होते.

6)जगप्रसिद्ध वारली चित्रकला यासाठी प्रसिद्ध असलेले संस्थान

7)लोकप्रिय तारपा वाद्य आणि नृत्य यासाठी प्रसिद्ध असलेले संस्थान

8)महाराष्ट्रातील सर्वात जुने संस्थान, मिनी महाबळेश्वर म्हणून प्रसिद्ध, कोकणातील थंड आणि जास्त पावसाचे ठिकाण

9)स्वखर्चाने धरण(जयसागर डॅम) बांधलेले भारतातील एकमेव संस्थान

10)ब्रिटिशांकित जव्हार संस्थानास 9 तोफा (9-Gan salute) सलामी होती.

जव्हारच्या किल्ल्यात मुकणे राजांचा एकमजली जुना राजवाडा आहे. राजवाड्यातील गादी व श्रीमंत दिग्विजयसिंह यांचे येथे तैलचित्र आहे. श्रीमंत महाराज यशवंतराव मार्तंड मुकणे राजे आणि गादीवर बसलेल्या राणी प्रियवंदा यांचे मोठे चित्र म्हणजे आपल्या मनातील मराठमोळ्या राजा-राणीला मिळालेले मूर्तस्वरूपच आहे. काळाच्या उदरात गडप होऊ पाहणारे किल्ल्याचे काही भग्न अवशेष व त्या भोवतालची तटबंदी, प्रवेशद्वार, बुरूज, मनोरे इत्यादी जुन्या वैभवाची साक्ष देतात.

मुकणे राजांचा जो नवीन राजवाडा आहे तो एसटी स्टँडपासून दोन किमीवर आहे. राजवाडा अतिशय भव्य असून त्याचे बांधकाम व रचना पाहण्यासारखी आहे. आतली दालने, दरबार हॉल, छतावरील झुंबरे, भिंतीवरील राजघराण्यांतील व्यक्तींची जुनी तैलचित्रे आणि इथला एकूण परिसर आपल्याला इतिहासकाळात घेऊन जातो. भोवताली अनेक प्रेक्षणीय स्थळे आहेत.

जव्हारची समुद्रसपाटीपासूनची उंची ५१८ मीटर आहे. येथे हिल स्टेशन आहे. हे नाशिकपासून ८० कि.मी.वर आणि मुंबईपासून १५० कि.मी.वर आहे.  हे एक सुंदर व समुद्रसपाटीपासून उंचीवर असलेले एक नैसर्गिक शहर आहे. जव्हार मधील ९९ टक्के जनता आदिवासी आहे. जव्हारला  ऐतिहासिक वारसा आहे. खूप सुंदर ठिकाण असल्याने मुंबई, ठाणे यासारख्या प्रदूषण जास्त असणाऱ्या ठिकाणच्या लोकांना हे ठिकाण विशेष आवडते.

जव्हारमध्ये काळमांडवी धबधबा व दाभोसा धबधबा आहे. जव्हारचा जय विलास पॅलेस हा राजवाडा एक ऐतिहासिक वारसा  आहे तसेच सनसेट पाॅईॅंट, हनुमान  पाॅईॅंट इत्यादी ठिकाणे बघण्यासाठी खास आहेत.

१ सप्टेंबर १९१८ला राजे मार्तण्ड यांनी लोककल्याणकारी पाऊल उचलत जव्हार नगरपरिषद स्थापन केली, अशी माहिती जव्हार संस्थानच्या माहिती पुस्तकेतून मिळते.  आज घडीला जुना राजवाडा भग्नावस्थेत आहे. राजवाड्याची इमारत दुमजली. जुन्या राजवाड्याच्या आतील परिसराला बकाल स्वरूप प्राप्त झाले आहे. जव्हार शहराच्या परिसरात निसर्गरम्य देखावे, वारली चित्रकला आदी गोष्टी पाहावयास मिळतात. दिवाळी आणि मे महिन्याच्या सुट्टीमध्ये शाळकरी मुले- मुली तसेच पर्यटक आणि गिर्यारोहक येथे निसर्गसौंदर्याचा आस्वाद घेण्यासाठी येत असतात.

==जव्हार राज्यातील किल्ले==
# अलंग-कुलंग
# अशेरीगड
# आसवगड
# इगतपुरीचा किल्ला
# इंद्रगड
# कमानदुर्ग
# काळदुर्ग
# कोहेज किल्ला
# गंभीरगड
# गुमतारा किल्ला
# टकमक किल्ला
# तांदूळवाडी किल्ला
# तारापूरचा किल्ला (जलदुर्ग)
# त्रंबकगड
# त्रिगलवाडी किल्ला
# पट्टागड
# बल्लाळगड
# किल्ले बेलापूर
# भास्करगड
# भूपतगड (राजधानी) 
# मदनगड
# माहुलीगड
# रांजणगिरी किल्ला
# विवळवेढे किल्ला
# संजान किल्ला (जलदुर्ग)
# सिद्धगड
# सेगवा किल्ला
# सेवागड
# हरिहरगड

==पर्यटन==
* शिरपामाळ/शिर्पामाळ
* हनुमान पॉईंट
* सनसेट पॉईंट
* जयविलास पॅलेस
* दाभोसा धबधबा
* काळमांडवी धबधबे
* भूपतगड किल्ला
* बाणगंगा महादेव मंदिर
* धाकटी जेजुरी (खंडोबा देवस्थान)
* जुना राजवाडा
* जयसागर डॅम
* विजयस्तंभ आणि क्लॉक टॉवर 
* ऐतिहासिक वास्तू

1) शिरपामाळ/शिर्पामाळ

छत्रपती शिवाजी महाराज सुरतेच्या स्वारीच्यावेळी त्रंबकेश्वराचे दर्शन घेऊन पौष शुद्ध द्वितीया 1 डिसेंबर 1661ला जव्हारचे नरेश पहिले विक्रमशहा यांना भेटावयास आले.विक्रमशहा यांनी जव्हारच्या जवळच असलेल्या एका टेकडीवर मोठा शामियाना उभारला होता. येथे मोठा दरबार भरवण्यात आला होता. शिवाजी महाराज आणि विक्रमशहा यांच्यात तहाची आणि मैत्रीची बोलणी झाली. यानंतर स्वतः विक्रमशहा यांनी शिवाजी महाराज यांच्या जिरेटोपात मानचा तुरा रोवला होता. ते ठिकाण म्हणजे आजचे शिर्पामाळ होय.यानंतर विक्रमशहा यांनी शिवराय यांना सैन्य आणि साहित्य देऊन सुरतला जाण्याचे जवळच्या वाटाचे मार्गदर्शन केले पुढे स्वारी वरून परतताना राजांनी विक्रमशहा यांना काही सम्पत्ती दिली होती.छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या जव्हार भेटीने दिल्लीकर सत्ताधिकारी(औरंगजेब) आणि सरदार यांच्या भुवया उंच्यावल्या होत्या.सुरतेच्या स्वारी नंतर मोघल आणि जव्हारकर यांच्या संबंधामध्ये वितुष्टाता निर्माण झाली होती.
आता येथे एक मोठे स्मारक तयार करण्यात आले आहे तसेच भव्य मोठी कमान तयार करण्यात आली आहे येथे नेहमी पर्यटक यांची वर्दळ असते.

2) हनुमान पॉईंट

खळाळणारं पाणी, फेसाळत्या पाण्याचे धबधबे, हिरवीगार वनराई हे अनुभवायचं असेल तर इथे येण्याला पर्याय नाही. जव्हारमध्ये प्रवेश करताच अंदाजे ४०० मीटर्स खोली असलेली नारळीदरा ही दरी पहायला मिळते. त्यात अनेक छोटे-मोठे धबधबे वाहत असतात. जव्हारचा हनुमान पॉईंट तर प्रसिद्धच आहे. तिथे उभं राहून सभोवताली नजर टाकल्यास निसर्ग सौंदर्याचा नजराणाच तुमच्यासमोर खुला होतो. अतिशय उत्कृष्ट असा हा पॉईंट आहे. याशिवाय सूर्यास्त पाहण्यासाठी इथला सनसेट पॉईंट प्रसिद्ध आहे.

3) सनसेट पॉईंट

जव्हारचा अजून एक प्रसिद्ध पॉइण्ट म्हणजेच सनसेट पॉइण्ट आहे. शहराच्या मध्यवर्ती भागापासून पश्चिमेला फक्त अर्धा किमी वर हा पॉइण्ट आहे. जोडप्यांचा लाडका असलेला हा पॉइण्ट सूर्यास्ताचे एक अप्रतिम दृष्य दाखवतो. येथून दिसणाऱ्या दरीचा आकार हा धनुष्यासारखा आहे म्हणून पूर्वी या भागाला ‘धनुकमळ’ असे म्हणत. येथून 60 कि. मी. दूर असलेल्या डहाणू जवळच्या महालक्ष्मी डोंगराचे सुंदर दृष्य दिसते. दरीमधल्या दाट गर्द झाडीवर पडणारी सूर्य किरणे पाहण्याचा अनुभव शब्दात वर्णन न करता येण्यासारखा आहे.

4) जय विलास पॅलेस

जव्हार आणि आसपासच्या परिसरात बरीच प्रेक्षणीय ठिकाणे आहेत. यापैकी मुख्य म्हणजे जयविलास पॅलेस हा राजवाडा. हा राजवाडा खाजगी मालमत्ता असला तरी भव्यतेवरून त्याचे ऐतिहासिक महत्त्व लक्षात येते. जयविलास पॅलेस हा ब्रिटिश-इटालियन पद्धतीने तयार करण्यात आला आहे.राजवाड्यात मुकणे घराण्यातील राजांची सुंदर तैलचित्रे आहेत. याशिवाय जुने दुर्मिळ फर्निचर आणि अन्य वस्तूही येथे जतन करून ठेवण्यात आल्या आहेत. जव्हार हे वारली पेंटिंगसाठी प्रसिद्ध आहे. अतिशय शांत वातावरणात अरण्यांनी वेढलेले वैशिष्ट्यपूर्ण हवामानाचे ठिकाण होय.राजवाड्यात 80 खोल्या आहेत त्यापैकी काहीच खोल्या आज वापरात आहेत. पॅलेसच्या मेन दरवाजा समोर एक तोफ आहे.सर्वात प्रसिद्ध ऐतिहासिक वास्तू असलेला हा वाडा ‘राज बरी’ या नावाने सुद्धा ओळखला जातो. राजे यशवंतराव मुकणे यांनी बांधलेला हा राजवाडा मुकणे घराण्याच्या राजाला राहण्यासाठी बांधला होता. येणाऱ्या शत्रूवर नजर ठेवण्यासाठी हा वाडा डोंगराच्या माथ्यावर बांधला आहे.लाकडी कोरीवकाम, दगडी घुमटे आणि आजूबाजूला पसरलेले हिरवे जंगल ही या राजवाड्याची वैशिष्ट्ये आहेत. गुलाबी दगडातून तयार केलेल्या या अद्वितीय अशा वास्तुरचनेमुळे या वाड्याचा वापर अनेक फिल्म शूटस साठी केला गेला आहे.ग्रेट ग्रँड मस्ती तसेच अनेक चित्रपट, मालिका आणि वेबसिरीजचे शूटिंग या पॅलेस मध्ये झाले आहेत. या पॅलेस मध्ये अनेक इतिहासिक वस्तू आहेत.सकाळी 10 ते संध्याकाळी 5 वाजून 30 मिनिटांपर्यंत हा राजवाडा पाहण्यासाठी खुला असतो. राजवाडा आतून पाहण्यासाठी माफक प्रवेश फी आकारली जाते.

5) दाभोसा धबधबा

जव्हारचं मुख्य आकर्षण म्हणजे दाभोसा धबधबा. तुफान वेगाने कोसळणारं पाणी. या धबधब्यातल्या पाण्याचे तुषारच सुमारे १०० फूट उंचीपर्यंत उडतात. या धबधब्याशिवाय इथे हिरडपाडा धबधबाही आहे. अलीकडेच बांधण्यात आलेलं खडखड धरण लोणावळ्यातल्या प्रसिद्ध भुशी डॅमची आठवण करून देतं. जोरदार पावसाने हे धरण भरून वाहू लागलं की त्या पाण्यात भिजण्याचा मनसोक्त आनंद लुटता येतो. पाण्यात भिजण्यासाठी तिथे खास पायऱ्याही बांधण्यात आल्या आहेत. जव्हारपासून सुमारे सहा ते सात किलोमीटरवर हे धरण आहे. इथली आदिवासी आणि वारली संस्कृती प्रसिद्ध आहे.

6) काळ मांडवी धबधबे

जव्हार शहराच्या दक्षिणेस 8 कि.मी. अंतरावर आकर्षक काळमांडवी धबधबा आहे. ट्रेकिंग, रॉक क्लाइंबिंग आणि रॅपेलिंग यासारख्या साहसी खेळांसाठी या खडकाळ आणि उंच धबधबा पर्यटक यांना आकर्षित करतो.काळमांडवी धबधबा उंची सुमारे 100 फूट उंचीचा आहे आणि तो संपूर्ण वर्षभर वाहतो. या ठिकाणी सर्वत्र धबधबे आणि 'झरे सर्वात निसर्गरम्य दृश्ये पाहण्यास मिळतात. काळमांडवी धबधबा हे  असून ते जवळील आपतले गन येथे वसलेले आहे.जव्हार ते कलमंडी हे झाप रोड मार्गे 5-6 किलोमीटरचे अंतर आहे.पावसाळ्यात या ठिकाणी जायचं म्हणजे तारेवरची कसरत समजावं. दोन छोट्या नद्यांचा संगम येथे होत असतो .विविध आकाराचे दिसणारे पाण्याचे खळगे आकाराने छोटे असले तरी त्यांची खोली खूप जास्त आहे .जेवढा धबधबा उंचावरून पडतो त्याचा पेक्षा चार पट खोल ते खळगे आहेत.या ठिकाणी डोहमध्ये वरतून पडणार पाणी आतल्या आतून जाऊन 50फूट पुढे जाऊन निघते .या ठिकाणी पावसाळ्यात जाणे खरतर तलाव कारण पाण्यात पडल्यावर मदतीसाठी जवळपास गाव पण नाही आणि खूप खोल दरीत असल्यामुळे तिथून वर जाऊन मदत घेणे पण खूप कठीण आहे.

7) भूपतगड किल्ला

भूपतगड जव्हार राज्याची पहिली राजधानी होती.
भूपतगड हा जव्हार तालुक्यातील झाप या गावाजवळ असणारा एक किल्ला आहे. सुंदर अशी तटबंदी या किल्ल्यात आहे तसेच तेथे गरम पाण्याचे छोटे छोटे कुंड आहेत. सुंदर असे ऐतिहासिक ठिकाण आहे.ह्या किल्ल्याला मोठा इतिहास आहे. भूपतगड जव्हार मधील प्रसिद्ध किल्ला आहे. किल्ल्यावर अनेक पाण्याचे टाके आहेत तसेच अनेक कोठारे आहेत अनेक बुरुज हे ढासाळलेल्या अवस्थेत आहेत. गडावर अनेक जुन्या वाड्याचे अवशेष आहेत.
जव्हार ठाणे जिल्ह्यात आहे. तेथे पोहोचण्यासाठी जव्हारला जाण्यासाठी अनेक मार्ग असून त्यांतील दोन मार्ग प्रचलित आहेत.  एक म्हणजे कल्याण -कसारा – विहीगाव – मोखाडा -जव्हार हा मार्ग, तर दुसरा ठाणे जिल्ह्यातून कल्याण – भिवंडी – वाडा – विक्रमगड – जव्हार असा मार्ग. भूपतला येण्यासाठी ठाणे जिल्ह्यातीलच कुर्लोट गावामार्गेही वाट आहे. मात्र ही वाट खडी चढाईची आहे.

जव्हारवरून चोथ्याचा पाडा, केळीचा पाडा, पवारपाडा अशी छोटी आदिवासी गावे पार करत माणूस १६ किलोमीटरवरील झाप गावात येऊन दाखल होतो. जव्हारहून झापला दर तासाभराने एस.टी.ची देखील व्यवस्था आहे. भूपतगडाचे वैशिष्ट्य म्हणजे याच्या अगदी जवळ जाईपर्यंत इथे किल्ला असल्याचे जाणवत नाही. जव्हार परिसरातील डोंगररचना अतिशय क्लिष्ट आहेत; ठळकपणे दाखवता येईल असा आकार येथील एकाही डोंगराला नाही. त्यामुळे झापवरून भूपतगडाच्या पायथ्याला वसलेल्या चिंचपाड्याची दिशा विचारून किल्ल्याकडे करण्याखेरील दुसरा पर्याय नाही. चिंचपाड्याहून भूपतगडाच्या पहिल्या पठारापर्यंत जीप जाईल असा कच्चा रस्ता तयार झाला असून इथे एक झेंडा लावलेला आहे. झेंड्याच्या शेजारी पाषाणात कोरलेली पावले आहेत. स्थानिक ग्रामस्थ  या पावलांना नित्यनेमाप्रमाणे ‘सीतेची पावले’ म्हणतात.

‘सीतेची पावले’ असलेल्या या पठारावरून गर्द झाडीने भरलेला भूपतगड दिसतो. त्याच्या माथ्याच्या दिशेने सरकलेली ठसठशीत पायवाटही नजरेत भरते आणि फक्त वीस मिनिटांत भूपतगडाच्या पडलेल्या तटबंदीतून गडमाथ्यावर पोहोचता येते. किल्ल्याच्या माथ्यावर पाऊल ठेवले की उजवीकडे जाणाऱ्या पायवाटेने गेल्यास किल्ल्याच्या भग्न दरवाजाचे अवशेष दिसतात. येथे किल्ल्याच्या माथ्याकडे येणाऱ्या पायऱ्या दृष्टीस पडतात. हा किल्ल्याचा मुख्य प्रवेशमार्ग असून सध्या तो पडलेल्या अवस्थेत आहे.

भूपतगडाची दक्षिण बाजूच्या पठारावर जोडटाक्यांचा एक समूह असून पाणी अडवण्यासाठी त्याला भिंतही बांधलेली दिसते. या टाक्यांच्या खालच्याच बाजूला एक तलाव असून त्याच्या काठावरही पाणी अडवण्यासाठी भिंतीची रचना केलेली दिसते. मात्र या तलावाचे पाणी पिण्यायोग्य नसून टाकीसमूहातील एकाच टाक्याचे पाणी पिण्यायोग्य आहे. भूपतच्या दक्षिण कडय़ावर तुरळक तटबंदी सोडल्यास कोणतेही अवशेष शिल्लक नाहीत.

हवा स्वच्छ असेल तर भूपतगडाच्या माथ्यावरून उत्तरेकडे असलेली [[त्र्यंबक]] रांग दृष्टीस पडते. पावसाळ्याच्या शेवटी शेवटी या भूपतगडाचे आणि आजूबाजूच्या आसमंताचे रूप देखणे असते. सोनकीच्या फुलांनी (Senecio grahamii, Graham's groundsel) सजलेले भूपतचे पठार आणि त्याच्या माथ्यावरून दिसणारा [[पिंजल नदी]]च्या खोऱ्याचा विस्तीर्ण मुलुख, [[सूर्यमाळ]]चे पठार, खोडाळ्याचा प्रदेश हा भाग म्हणजे डोळ्यांसाठी जणू पर्वणीच वाटते.

8)बाणगंगा महादेव मंदिर

जव्हारमध्ये जुन्या राजवाड्याजवळ असलेले श्री मुक्तेश्वर महादेव मदिर. या मंदिराजवळ असणाऱ्या एका जिवंत झऱ्याला बाणगंगा म्हणून ओळखले जाते. म्हणून या मंदिराला बाणेश्वर महादेव मंदिर म्हणून देखील ओळखले जाते. संस्थान काळात स्वतः राजे दर शिवरात्रीस महादेवाची महापूजा बांधत असत. या मंदिरातील पूजा-अर्चा राजघराण्याकडून होत असे. कालांतराने इतर मंदिरांसह देवस्थान समितीकडे हे महादेव मंदिर जव्हार नरेशांनी सुपूर्त केले. त्यानंतर २००१ साली या मंदिराचा जीर्णोद्धार जव्हारच्या नागरिकांच्या सहकार्यातून करण्यात आला.
महाशिवरात्री, त्रिपुरारी पौर्णिमा, होळी हे उत्सव या मंदिरात आजही भक्तीभावाने साजरे होतात. श्रावण महिन्यात याठिकाणी दर्शनासाठी अलोट गर्दी होत असते. प्रत्येक श्रावणी सोमवारी मंदिरात होणाऱ्या शिव भक्तीच्या भजनाचे सूर जुन्या राजवाड्यापर्यंत घुमतात आणि या राजवाड्याचा प्रत्येक चिरा शिव महिमा ऐकायला जणू जिवंत होतो. या मंदिरासमोर असलेल्या वृक्षाच्या ढोलीतील खोडला गणपतीच्या सोंडेचा आकार आल्याने या वृक्षासमोर जाताना निसर्गाची ही किमया पाहावयाला पावले आपोआपच थबकतात.

9) धाकटी जेजुरी (खंडोबा देवस्थान)

महाराष्ट्राची धाकटी ''जेजुरी''  जव्हार येथील जागृत स्थान.!!!

खंडोबा मंदिराचे एतिहासिक महत्त्व-
जव्हार राज घराण्याचे कुलदैवत म्हणून या स्थानाला महत्त्व प्राप्त झाले होते,.जव्हारची रणगर्जना ''हर हर महादेव'' ही होती.संस्थानि आमदानीत जव्हार चंपाषष्टीची फार मोठी यात्रा भरत असे. या यात्रेस नाशिक.इगतपुरी.घोटी.देवळाली आदी भागातून अनेक भाविक येत असत. ''जेजुरी या खंडेरायाच्या मुख्यास्थानी ज्या भाविकांना दर्शनासाठी जाने  शक्य होत नसे.असे अनेक भाविक जव्हार येथील धाकटी ''जेजुरी'' येथे दर्शनासाठी येत असत.
जव्हारचे राजे चवथे पतंगशाह यांच्या मातोश्री कै.राणी लक्ष्मीबाई या जेजुरीच्या रामजी चव्हाण या मराठा्च्या कन्या त्यांचे माहेरचे नाव मुक्ताबाई.मुक्ताबाई यांचे उपास्य दैवत ''खंडोबाराया'' असल्याने या दैवताचे मंदिर जव्हार येथे सुद्धा बांध असा आदेश त्यांनी आपला मुलगा राजे ४थे पतंगशाह यांना दिला.जेजुरी सारखेच कडेपठार असलेल्या स्थानावर बांधण्यासाठी जव्हार गावाच्या एका बाजूस पठारावर सूर्य तलावाशेजारी शांत व प्रसन्न जागा निवडून ४ थे पतंगशाह यांनी जव्हार येथील मध्ये बांधले.

10)जुना राजवाडा

काळा अभावी दुर्लक्षित होत चाललेला जुना राजवाडा आज फक्त क्रिकेट ग्राउंड आणि डम्पिंग ग्राऊंड म्हणुन ओळखला जातो आहे. संस्थानचा पहिला राजवाडा हा २०० वर्षापूर्वीचा सन १७५० साली कृष्णराजाने बांधला होता.पण दुर्दैवाने अवघ्या ७२ वर्षानी इ.स.१८२० साली  तो अग्निनारायणाच्या भक्षस्थानी पडला.पेशव्यांचा अनुज्ञेने जव्हार संस्थानचा गादीवर बसलेले तीसरे विक्रमशाह उर्फ़ मालोजीराव इ.स.१८२१ मधे वारल्यानंतर जव्हार संस्थानचा गादीवर कोणी वारस नव्हता, त्यामुळे विक्रमशाहच्या दोन भावात तंटा निर्माण झाला.तिसरया विक्रमशाहला दोन बायका होत्या, आनंदीबाई आणि सुगणाबाई ह्या होत्या.सगुणाबाई त्यावेळी थोड्याच दिवसात प्रसूत होऊन त्याना मुलगा झाला, त्यांचे नाव तिसरा पतंगशाह ठेवले.विक्रमशाह उर्फ़ मालोजीराव इ.स.१८२१ मधे वारल्यानंतर जव्हार संस्थानचा गादीवर कोणी बसायचे यावरून खुप वादंग माजलातो इतका माजला की त्यामुळे राज्यात या प्रकरणाने बंड माजले आणि या गादीवरून झालेल्या भांडणातुन बंडखोरांनी इ.स.१८२२ साली जव्हारचा राजवाडा जाळुन कागदपत्रे,जूने ऐतिहासिक पुरावे वैगेरे सर्व जळुन राख झाले.आजही जून्या राजवाडा मधे नगारखाना तसेच नक्षी काम केलेले दगड़ी जोते दिसतात.

11) जयसागर डॅम

महाराज यशवंतराव मुकणे यांनी तत्कालीन जव्हार शहराच्या पाणी पुरवठायासाठी(1950) एक धरण बांधायचे ठरवले. त्यावेळी शहराची लोकसंख्या ही 12 हजार असावी. उन्हाळ्यात शहरात पाणी टंचाई होत असे आणि शहरातील तलावे ही पूर्ण पाणी पुरवू शकत नव्हते म्हूणन राजांनी धरण बांधले आणि आपले पूर्वज जयदेवराव यांच्या नावाने धरणास जयसागर असे नाव दिले विशेष म्हणजे त्याकाळी संस्थानिक धरण बांधण्यासाठी ब्रिटिश सरकार कडून आर्थिक मदत मागत असे परंतु राजे यशवंतराव यांनी स्वतःच्या तिजोरीतील पाच लक्ष रुपये देऊन धरण बांधले. आज शहरची लोकसंख्या वाढली आहे तरी पाण्याची गरज भासते तरी पण धरणामार्फत पाणी पुरवठा केला जातो. राजे यशवंतराव यांनी आपल्या मूळ गावातील भागासाठी(नाशिक जिल्हा) धरणासाठी शासनाला पैसे दिले होते त्यांच्या स्मारनार्थ आज मुकणे डॅम नाशिक जिल्हात आले. जयसागर डॅम मध्ये आता पर्यटनसाठी बोटिंग पण सुरू कारण्यात आली आहे.

12) विजयस्तंभ आणि क्लॉक टॉवर (clock tower)/स्मारक (1945)

महाराज यशवंतराव मुकणे हे जेव्हा दुसऱ्या महायुद्धातून विजयी परत आल्यावर त्यांच्या आणि जव्हारच्या कामागिरी बद्दल एक विजयस्तंभ शहरात उभरण्यात आला. पहिल्या आणि दुसऱ्या महायुद्धात जव्हारच्या संस्थानाने सहकार्य केल्यावर तसेच युद्धात ब्रिटिश यांना मदत केल्यावर तसेच जव्हारच्या राजांनी युद्धात सहकार्य केल्याबद्दल विजयस्तंभ उभरण्यात आला. तेव्हा तत्कालीन मुंबईचे प्रांताधिकारी, ठाणे आणि नाशिकचे कलेक्टर,सैन्य अधिकारी,ब्रिटिश अधिकारी उपस्थित होते. तेव्हा जव्हार मध्ये भव्य मिरवणूक काढण्यात आली होती. जव्हारच्या सैनिक आणि पोलीस यांची परेड झाली होती. हत्ती, उंट आणि घोडे यांची मिरवणूक काढली. त्यानंतर येथे जव्हार शहराचा क्लॉक टॉवर उभारण्यात आला तसेच येथे नंतर यशवंतराव महाराज यांचे स्मारक उभरण्यात आले आजही येथे शाही दसऱ्याचे आयोजन होते.

13)ऐतिहासिक वास्तू

पूर्वीच्या काळात जव्हार हे एक ब्रिटिशांकीत संस्थान होते त्यामुळे तेथील राजांनी अनेक गोष्टी निर्माण केल्या आणि जव्हार संस्थानाचा विकास केला. यात प्रामुख्याने वाडे, पूल, इमारती, उद्याने, संग्राहलय, मंदिरे अश्या वास्तू येतात. त्यात मुख्य म्हणजे जव्हारचे संस्थानाचे दिवाण आणि स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांचे सासरे चिपळूणकर यांचा वाडा होय. तसेच ब्रिटिश अधिकारी हे पर्यटन साठी आल्यावर त्यांच्यासाठी बांधलेले गेस्टहाऊस हे जव्हार मध्ये हमकास लोक पाहण्यासाठी येतात.अप्पर जिल्हा कार्यालय, राधा हायस्कुल, कृष्णा हायस्कुल, के.व्ही. विद्यालय, शासकीय टाऊन हॉल, संग्राहलय,पोलीस स्टेशन, पोस्ट ऑफिस, टांकसाळ,जिमखाना, नगरखाना, अंबरखाना, पागा, फिल्टर हाऊस आणि अनेक शासकीय कार्यालये यासारखे अनेक पुरातन वास्तू जव्हार मध्ये आहे.

==जव्हार संस्थानचे राष्ट्रगीत==
जव्हार संस्थानच्या राष्ट्रगीताला दिनांक १३ नोव्हेंबर १९४४ रोजी राजमान्यता मिळाली. हे राष्ट्रगीत, बडोद्याचे राजकवी कवी [[यशवंत]] यांनी रचले. त्याचे पहिले गायन जव्हार नरेश श्रीमंत यशवंतराव मुकणे महाराज हे दुसऱ्या महायुद्धावरून परत आल्यानंतर त्यांच्या २७ व्या वाढदिवसा निमित्त झाले. जव्हार संस्थानची भौगोलिकता, वनवैभव, राजगुरू कृपाशीर्वाद, राजांची शौर्यगाथा, मायभूमीवरील प्रेम, जनकल्याणकरी राजा अश्या रीतीने जव्हार संस्थानाचा गौरव करणारे हे राष्ट्रगीत आहे. ते दि.१३ नोव्हेंबर १९४४ रोजी राजमान्यता मिळाल्यापासून ते जव्हार संस्थानाच्या भारतातील विलीनीकरणापर्यंत, प्रत्येक समारंभात गायले जात असे.

जय मल्हार ! जय मल्हार !&lt;br/&gt;
गर्जू या जय मल्हार !!&lt;br/&gt;
सह्याद्रीचे हे पठार I&lt;br/&gt;
शौर्याचे हे शिवार I&lt;br/&gt;
राखाया या बडिवार I&lt;br/&gt;
येथे नवोनव अवतार II१II

येथले धनुष्यबाण I&lt;br/&gt;
अजून टणत्कार करून I&lt;br/&gt;
टाकतात परतून I&lt;br/&gt;
कळी काळाचेही वर II२II

साग, शिसव, ऐन दाट I&lt;br/&gt;
सोन्याचे बन अफाट I&lt;br/&gt;
त्यांत शाह नांदतात I&lt;br/&gt;
दीनांचे पालनहारII३II

सदानंद -वरद- हात I&lt;br/&gt;
जयबांची शौर्य- ज्योत I&lt;br/&gt;
ध्वज भगवा सूर्यांकित I&lt;br/&gt;
दावी राज्य हे जव्हारII ४ II

प्यार अशी माय भूमी I&lt;br/&gt;
माय भूमी तव कामी I&lt;br/&gt;
वाहू सर्वस्व आम्ही I&lt;br/&gt;
होऊ जीवावर उदार II ५ II

जय वंशी क्षेम असो I&lt;br/&gt;
राजा वीरहो क्षेम असो I&lt;br/&gt;
जनता- कल्याण वसो I&lt;br/&gt;
त्यात सदा अपरंपार II ६ II

==हे सुद्धा पहा==
* [[मुकणे राजघराणे]]
* [[यशवंतराव मार्तंडराव मुकणे]]

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

{{विकिकरण}}
{{भाषांतर}}

[[वर्ग:जव्हार तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:विकिव्हॉयेजमध्ये स्थानांतरित करण्याजोगा मजकूर असलेले लेख]]
[[वर्ग:भारतातील संस्थाने]]</text>
      <sha1>q8d8l8hppuzmtjzt7pmyaqy6b0g6qip</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697083</id>
      <parentid>2697082</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T16:39:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>मयुरराजे जाधवराव</username>
        <id>184975</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */ मुकणे जव्हार संस्थान</comment>
      <origin>2697083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="94267" sha1="tvrhgru7nu8wm2hskrk6uv29021pf1l" xml:space="preserve">{{गल्लत|जव्हार|जव्हार तालुका}}
{{माहितीचौकट भूतपूर्व देश
| राष्ट्र_अधिकृत_नाव_स्थानिकभाषेमध्ये = 
| राष्ट्र_अधिकृत_नाव_मराठीमध्ये = जव्हार मराठा क्षत्रिय रियासत
| सुरुवात_वर्ष = इ.स. १३४३
| शेवट_वर्ष = इ.स. १९४८
| मागील१ =
| मागील_ध्वज१ = 
| पुढील१ = 
| पुढील_ध्वज१ =
| पुढील२ = 
| पुढील_ध्वज२ = 
| पुढील३ = 
| पुढील_ध्वज३ =
| राष्ट्र_ध्वज =Jawhar flag.svg
| राष्ट्र_चिन्ह = COA Jawhar Maratha State of Mukne Dynasty (Coat Of Arms).jpg
| राष्ट्र_ध्वज_नाव = 
| राष्ट्र_चिन्ह_नाव = 
| जागतिक_स्थान_नकाशा = Thana Agency Jawhar State during British India.svg
| नकाशावर्णन = 
| घोषवाक्य = जय मल्हार व हर हर महादेव 
| राजधानी_शहर = [[जव्हार]]
|सर्वात_मोठे_शहर = 
| शासन_प्रकार = राजेशाही [[मुकणे राजघराणे]]
|राष्ट्रपती_नाव = मुकणे 
| पंतप्रधान_नाव =
| राष्ट्रीय_भाषा = [[मराठी]]
|इतर_भाषा = कोकणी 
| धर्म = [[हिंदु]]
| क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = ८०४.४५
| लोकसंख्या_संख्या = ५०,५३८
| लोकसंख्या_घनता =
| आजचे‌_देश = {{देशध्वज|भारत}} [[भारत]]
}}
     [[चित्र:Jaivilas Palace, Jawhar.jpg|250px|जय विलास पॅलेस, जव्हार]]
[[चित्र:Jaivilas Palace from Hanuman Point, Jawhar.jpg|250px|इवलेसे|हनुमान पॉइंटपासून दिसणारा जय विलास पॅलेस]]
[[File:Kalmandvi_waterfall_jawhar-_2013-11-18_10-32.jpg|250px|thumbnail|काळमांडवी धबधबा.]]

'''जव्हार संस्थान''' हे इसवी सन १३१६ पासून १० जून १९४८ पर्यंत अस्तित्वात होते. भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर हे संस्थान [[मुंबई इलाखा|मुंबई इलाख्यात]] विलीन झाले&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V23_305.gif|title=Imperial Gazetteer2 of India, Volume 23, page 299 -- Imperial Gazetteer of India -- Digital South Asia Library|website=dsal.uchicago.edu|access-date=2020-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304222818/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V23_305.gif|archive-date=4 मार्च 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.m.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Jawhar|title=1911 Encyclopædia Britannica/Jawhar - Wikisource, the free online library|website=en.m.wikisource.org|access-date=2020-04-19}}&lt;/ref&gt;  जव्हार संस्थान हे [[ठाणे]] क्षेत्रातील हे एकमेव संस्थान होते. जव्हार संस्थानचे राजघराणे हे क्षत्रिय मराठा समाजाचे होते, त्यामुळे बोलीभाषेत मराठा '''राजवंश - जयहर''' असे पण म्हणले जाते. या संस्थानचे शेवटचे राजे [[यशवंतराव मार्तंडराव मुकणे]] हे होते.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=fOF0DwAAQBAJ&amp;pg=PA169&amp;dq=Jawhar+Koli&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=Jawhar%20Koli&amp;f=false|title=The Neighborhood of Gods: The Sacred and the Visible at the Margins of Mumbai|last=Elison|first=William|date=2018|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-49490-6|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=dS3n_NRSO40C&amp;pg=PA50&amp;dq=Mukne+Koli&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=Mukne%20Koli&amp;f=false|title=Tribal Masks and Myths|last=Tribhuwan|first=Robin D.|last2=Savelli|first2=Laurence|date=2003|publisher=Discovery Publishing House|isbn=978-81-7141-636-3|language=en}}&lt;/ref&gt;
[[File:H.H Maharani priyamvande Mukne of Jawhar State.jpg|thumb|महाराणी प्रियंवदा मुकणे]]

[[File:Statue of Maharaja Yashwantrao Martandrao Mukne of Jawhar State.jpg|thumb|महाराजा [[यशवंतराव मार्तंडराव मुकणे]]]]

==इतिहास==
मुकणे गावातील जयदेवराव ([[जयबाजीराव मुकणे|जयबाजीराजे]]) हे आदिवासी महादेव कोळी समाजाचे राजे होते. जयबाजी  जमीनदार/सामंत होते. त्यांच्या उत्कृष्ट संघटन कौशल्यामुळे, बुद्धिचातुर्याने आणि पराक्रमामुळे त्यांनी ३१ लहान किल्ले जिंकले. त्याच सोबत [[भूपतगड किल्ला|भूपतगड]] हा मोठा किल्लाही त्यांनी जिंकला. नंतर भूपतगडला जव्हार संस्थानची राजधानी करण्यात आले. अल्लाउद्दीन खिलजी, मुहंमद तुघलक या मोगलांच्या स्वारींनी देवगिरीच्या साम्राज्याची वाताहत केली.तेव्हाच जव्हार साम्राज्यची उभारणी झाली.
इ.स. १३१६ मध्ये जव्हार संस्थानाला आकार येत होता. जयबा राजांना धुळबाराव आणि होळकरराव ही दोन अपत्ये होती. जयबा हे शिवशंकराचे भक्त होते. त्यांनी राज्याभिषेकानंतर पूर्वी कोळवण संबोधल्या जाणाऱ्या या प्रदेशाला आपल्या नावातला जय आणि शिवशंकराचे हर असे मिळून जयहर असे नामकरण केले. पुढे या जयहरापासून जव्हार असे नाव रूढ झाले.

[संदर्भ- महिकावती बखर,बॉम्बे प्रेसिडेंनशियल गॅझेट इत्यादी]

जव्हारच्या इतिहास मध्ये सर्वात पराक्रमी राजा म्हूणन धुळाबारावची ओळख आहे. मुबारक खिलजीने दिल्लीकडे जाताना जव्हारवर स्वारी करण्यास फौज पाठवली त्याचा धुळाबारावने पराभव केला. पुढे मुहमद्द तुघलक जेव्हा दक्खनेत आला तेव्हा त्याने जव्हारवर स्वारी केली. तुघलकच्या प्रचंड सैन्यासमोर धुलाबाराव यांचा ठिकाव लागला नाही. त्याने धुळाबारावास तुघालकाबादला कैदेत टाकले. पण धुळाबारावचे धाकटे बंधू होळकरराव यांनी तुघलकच्या अनेक प्रदेशावर स्वारी करून हैराण केले नंतर तुघालकने मांडलिकच्या अटीवर धुळाबारावची सुटका केली आणि त्यास त्याचे राज्य परत केले तसेच नऊ लाख उत्पन्नाचा स्वतंत्र मुलुख तोडून दिला. इ.स.6 जून 1343 मध्ये शहा हा किताब देऊन नेमशहा ही उपाधी दिली.यादिवसा पासून जव्हार राज्यात स्वतंत्र शक तयार करण्यात आला तो 1948 पर्यंत राज्यात कार्यरत होता त्यास 'जव्हार शक' असे म्हणत असे. आजचा इ.स.2017ला जव्हार शक 674 चालू आहे.
इसवी सन 1341 ते 1758 सालापर्यंत जव्हारच्या राजाकडे दमण नदीपर्यंतचा, सह्याद्रीपर्यंतचा आणि भिंवडीपर्यंतचा भूप्रदेश ताब्यात होता. त्यावेळी राजाकडे साडेतीन लाख रुपयापर्यंत महसूल गोळा व्हायचा.

[संदर्भ- ठाणे गॅझेट आणि नाशिक गॅझेट, तुघलक तांब्रपट,केतकरकोष,कल्याणचा इतिहास(श्रीनिवास साठे),मराठीविश्वकोष,जव्हार दर्शन(दयानंद मुकणे)इत्यादी]

तुघलक नंतरच्या काळात जव्हार राज्य हे कधी विजननगर तर कधी बहमणी राज्याचे स्वामित्व पत्करायचे. यानंतर गुजरातचा सुलतान आणि अहमदशहा बहमणी यांच्या सीमा जव्हारपर्यंत पोहचल्या. गुजरातचा सुलतान मुहम्मदशहा आणि बहमणी सुलतान अल्लाउद्दीन अहमदशहा यांच्या युद्धाचे कारण जव्हार होते. माहीमच्या युद्धात जव्हार राज्याची खूप हानी झाली. पहिल्या वेळेस जव्हारचा राजा देवाबाराव हा बहमणी विरुद्ध होता. युद्धात पराभूत होऊन अल्लाउद्दीन बहमणीने त्याला बिदरला कैदेत टाकले. पुढं देवबाराव बाटवून टाकले (देवबारावचे मुहमद्दशहा केले गेले) आणि अल्लाउद्दीनच्या एका मुलीचे लग्न त्याच्याशी लावून दिले आणि नंतर राज्य परत केले. पुढं मुस्लिम वंशास विरोध होऊन होळकररावच्या आदिवासी वंशातील राजपुत्राची राज्यावर नेमणूक झाली.14 व्या शतकात प्रवासी इब्न बतुता याने देखील उत्तर कोकणात जव्हार आणि बागलाण ही दोन राज्ये असल्याची नोंद केली आहे.पुढे निजामशाहीच्या अस्तापर्यंत आणि अकबरच्या आगमनापर्यंत जव्हार राज्य स्वतंत्र होते.

[संदर्भ- फरिश्ता:गुलशने इब्राहिमी(अनुवाद कुंटे), मध्ययुगीन भारत(शरद कोलरकर), जव्हार दर्शन(दयानंद मुकणे), ठाणा गॅझेट]

अकबराने दक्षिण मोहीम सुरू केली. खान्देश-माळवा राज्यांनी अकबरचे मांडलिक स्वीकारले आता अकबरास निजामशाहीचे पारिपत्य करायचं होतं. अकबर पूर्वी गुजरातचा सुभेदार होते. त्यामुळे त्याला त्याभागाची परिपूर्ण माहिती होती. त्याने ठाणे भागातून निजामशाहीच्या विरुद्ध मोहीम सुरू केली. राजपूत्र मुराद, राजपूत्र दानीयाल आणि अब्दुल रहीम खान यांनी वाटेतील जव्हार, बागलाण,रामनगर आणि बनसा या राज्यावर स्वारी करून त्यास मांडलिक करवून घेतले.याकाळात राजा तोडरमल याने डहाणूच्या महालक्ष्मीस भेट दिली. राजपूत्र मुराद याची शहापूरास छावणी होती.मुस्लिम पुजारी (मिर्दे) यांनी आपल्या हक्काची मागणी राजपूत्र मुरादास केली. तेव्हा मुरादने जव्हारचा राजा नेमशहा दुसरे यांस हे प्रकरण सोडवण्यास सांगितलं. जहांगीरच्या काळात पुन्हा जव्हार स्वतंत्र झाले. पण यावेळीस पोर्तुगीज यांनी जव्हारचा अनेक भाग जिंकला त्यामुळे जव्हारची वाताहत झाली आणि नंतर रामनगरचा राजाने जव्हारवर स्वारी करून मांडलिक बनवले. पुढे नेमशहाचा पुत्र विक्रमशहा याने सैन्य उभारून पोर्तुगीज आणि रामनगरला पराभूत केले आणि स्वतंत्रची घोषणा केली.

[संदर्भ- मध्ययुगीन भारताचा इतिहास(मदन मार्डीकर),
जव्हार दर्शन(दयानंद मुकणे),ऐतिहासिक कागदपत्रे]

मुंबईच्या उत्तरेला घाटमाथा आणि अरबी समुद्र यांमधील सपाटीवर जव्हारचे राज्य आहे. उत्तर आणि पूर्व या दिशाना जव्हारची हद्द बागलाण आणि नाशिक या मोगल जिल्ह्यांना भिडते आणि दक्षिणेला कोकण प्रदेशाबरोबर जव्हारमधून चौल या संपन्न बंदराकडे मार्ग आहे. दक्षिण आणि पश्चिम येथील काही भाग सोडल्यास जव्हारचा बहुतेक प्रदेश उंच, खडकाळ आणि जंगलांनी भरलेला आहे. संरक्षणाच्या दृष्टीने ही गोष्ट जव्हारच्या दृष्टीने महत्त्वाची आहे. या सुमारास हे राज्य पोर्तुगीजांबरोबर लढण्यात गुंतले होते. येथील राजा श्रीपद हा मोगलांना खंडणी देत नसे किंवा त्यांचे सार्वभौमत्व मानीत नसे. त्यामुळे औरंगजेबाच्या सुचनेवरून शहाजहानने जव्हारवर स्वारी करण्यास परवानगी दिली. आपल्याला जव्हारचे राज्य जहागिर म्हणून दिल्यास ते आपण जिंकून घेऊ असे बिकानेरचा राजा रावकर्ण याने सांगितले. 3 ऑक्टोबर 1655 रोजी तो औरंगाबादेहून निघाला आणि पश्चिम घाटातून तो जव्हारच्या हद्दीजवळ पोहोचला. जव्हारचा प्रदेश डोंगराळ होता त्यामुळे तो जिंकणे खूप अवघड होते रावकर्णने विक्रमशहास आपल्या बाजूस वळवले आणि 5 जानेवारी 1656 रोजी श्रीपद याने शरणागती दिली. त्याने खंडणी देण्याचे व आपला मुलगा रावकर्ण याच्याबरोबर पाठविण्याचे कबूल केले. 20 जानेवारी 1656 रोजी ही मंडळी औरंगजेबाकडे परतली.विक्रमशहा याचे राज्य मोक्याचे होते. त्या राज्यात कोहेज,कुडाण,त्रंबक,मोखाडा
,माहुली(शहापूर), वाडा असे 6 परगणे होते. तसेच किनारपट्टीचा भाग देखील होता तसेच तवर(दमण जवळील), वझें  (वासिंद)  व दरिळें(उंबरगांवजवळील)  हीं तीन शहरें त्यांच्या हातीं होतीं. तेव्हा जव्हारचे उत्पन्न 20 लक्ष पर्यंत होते.

[संदर्भ (वारिस, १०६ अ; आदाब, ३७ ब, ३९ ब, ४७ अ.)(औरंगजेबाने जव्हारच्या राज्यावर जी स्वारी केली त्याची हकीकत वरीलप्रमाणे आहे), औरंगजेबचा संक्षिप्त इतिहास (जदुनाथ सरकार अनुवाद)]

छत्रपती शिवाजी महाराज सुरतेच्या स्वारीच्यावेळी त्रंबकेश्वराचे दर्शन घेऊन पौष शुद्ध द्वितीया 1 डिसेंबर 1661ला जव्हारचे नरेश पहिले विक्रमशहा यांना भेटावयास आले.विक्रमशहा यांनी जव्हारच्या जवळच असलेल्या एका टेकडीवर मोठा शामियाना उभारला होता. येथे मोठा दरबार भरवण्यात आला होता. शिवाजी महाराज आणि विक्रमशहा यांच्यात तहाची आणि मैत्रीची बोलणी झाली. यानंतर स्वतः विक्रमशहा यांनी शिवाजी महाराज यांच्या जिरेटोपात मानचा तुरा रोवला होता. ते ठिकाण म्हणजे आजचे शिर्पामाळ होय.यानंतर विक्रमशहा यांनी शिवराय यांना सैन्य आणि साहित्य देऊन सुरतला जाण्याचे जवळच्या वाटाचे मार्गदर्शन केले पुढे स्वारी वरून परतताना राजांनी विक्रमशहा यांना काही सम्पत्ती दिली होती.छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या जव्हार भेटीने दिल्लीकर सत्ताधिकारी(औरंगजेब) आणि सरदार यांच्या भुवया उंच्यावल्या होत्या.सुरतेच्या स्वारी नंतर मोघल आणि जव्हारकर यांच्या संबंधामध्ये वितुष्टाता निर्माण झाली होती.

[संदर्भ- सभासद बखर,राजा शिवछत्रपती खंड, मराठा-पोर्तुगीज संबंध(देसाई),औरंगजेबचा संक्षिप्त इतिहास(जदुनाथ सरकार),मराठी सत्तेचा उदय(जयसिंहराव पवार),पोर्तुगीज पत्रे, ठाणे गॅझेट इत्यादी]

दुसऱ्या सुरत स्वारीवेळी राजा विक्रमशहा आणि शिवाजी महाराज यांचे पटले नाही.1670ला जव्हारच्या सीमेवरचा माहुली किल्ला शिवरायांनी जिंकल्याने आणखीनच वितुष्ठ निर्माण झाले.पोर्तुगीज-मराठा तहानुसार पोर्तुगीज यांनी जव्हारच्या विरुद्ध शिवाजीराजे यांकडे मदत मागितली. त्यानुसार मोरोपंत पिंगळे यांच्यानेतृत्वाखाली पहिली स्वारी केली आणि जव्हार वर सरदेशमुखी कर बसवला. दुसऱ्या स्वारीत मोरोपंत पिंगळे आणि युवराज संभाजीराजे जव्हारवर खंडणी बसवली आणि 18 लक्षचा खजिना हस्तगत केला. बेसावध असल्याने विक्रमशहा भूमिगत झाला आणि सैन्य जमावकरु लागला आणि मोघल मदतीची वाट बघत बसला. तोपर्यंत मराठे हे रामनगर जिंकून त्रंबककडे गेले. मात्र दिलेरखान आणि विक्रमशहाने सैन्य जमवल्याने मराठ्यांनी माघार घेतली. एक फौज कल्याणचा दिशेने परतताना विक्रमशहा आणि दिलेरखानच्या सैन्याचे युद्ध झाले. यात अनेक मराठे कामी आले आणि मराठ्यांची हानी झाली.1672 च्याच तिसऱ्या स्वारीत मराठ्यांनी संपूर्ण जव्हार काबीज केलं यावेळी विक्रमशहा जवळच्या लोकांबरोबर अनुक्रमे नाशिक आणि औरंगाबादला गेला. संभाजी महाराज यांच्या उत्तरकाळापर्यंत जव्हार मराठ्यांकडे होते. मराठ्यांच्या स्वातंत्र्यसंग्रामावेळी उत्तर कोकणवर मातरबखानाने विक्रमशहाचा पुत्र पतंगशहाच्या मदतीने वर्चस्व स्थापन केले.पतंगशहाने 1683 मध्ये गंभीरगड,1688 मध्ये सेगवागड,1689 मध्ये कोहेजगड आणि त्रंबकगड आणि 1693 मध्ये सिद्धगड मोघलांना जिंकून दिले. मोघलपत्रात जमीनदार पतंगशहा असा उल्लेख येतो. मातरबखानच्या साह्याने पतंगशहाने जव्हारवर वर्चस्व मिळवले. पतंगशहा मातरबखानच्या विश्वासातील आणि मोघलांचा प्रमुख सरदार झाला होता. पतंगशहास 1000 स्वार आणि 2000 जात अशी मनसब देण्यात आली तसेच भिवंडीचा प्रमुख म्हूणन नियुक्ती केली गेली. मातरबखान आणि पतंगशहाने वसई आणि दमणवर हल्ला करून खंडणी बसवली. पतंगशहाचा पुत्र कृष्णशहा याने परत एकदा 1699 मध्ये पट्टाकिल्ला जिंकून मातरबखानास दिला.मातारबखानाप्रमाणे कृष्णशहाने हमीदुद्दीनखानास साह्य केले. महीपतगड जिंकण्यामध्ये कृष्णशहा याचेदेखील सैन्य होते. कृष्णशहाची 2000 जात आणि 2000 स्वार अशी मनसब होती.

[संदर्भ - मोघल दरबारातील बातमीपत्रे(माधवराव सेतुपगडी),औरंगाजेबचा संक्षिप्त इतिहास(जदुनाथ सरकार),मराठी सत्तेचा उदय(जयसिंहराव पवार), छावा(शिवाजी सावंत), मराठ्यांची साधने इत्यादी]

इ. स.1717 मध्ये खंडेराव दाभाडे यांनी जव्हारकडे खंडणी मागितली तसेच गुजरात मध्ये सैन्य संचारसाठी जव्हारचे सहकार्य मिळवून घेतले आणि जव्हारशी मैत्रीचे संबंध प्रस्थापित केले.त्यानंतर पिलाजी जाधव यांनी जव्हारकडे खंडणी मागितली आणि 1727 मध्ये जव्हारने बाजीराव पेशवे यांच्याशी तह करून मराठ्यांचे मांडलिकत्व स्वीकारले.वसईच्या युद्धात जव्हारकर यांनी खूप सहकार्य केले. चिमाजी आप्पा यांचा आदेशानुसार जव्हारचे राजे कृष्णशहा मुकणे तृतीय यांनी आपले सैन्य वसईच्या मोहिमेत सहभागी केले. कोहेजगडावरील तोफा तसेच शिधासामग्री देखील मराठ्यांना पाठवले. जव्हारकर यांच्या तर्फे सरदार भगवानराव यांनी वसईच्या युद्धात नेतृत्व केले आणि अशेरी,तांदूळवाडी,टकमक किल्ला जिंकून देण्यास मदत केली. नाना साहेब यांनी जव्हारवर खूप निर्बंध लादले. खंडणीच्या स्वरूपात मोठा भाग आणि अनेक जमिनी पेशव्यांना दिल्या. कोहेज,माहुली,अशेरी हे परगाणे पेशवे यांनी घेतले. जव्हारच्या सैन्यावर देखील निर्बंध लागले गेले.1750च्या त्रंबकगड मोहिमेत आणि रघुनाथरावच्या गुजरात आणि उत्तरेकडील मोहिमेत जव्हारचे राजे सहभागी होते.इ. स.1758 ते 1761 या काळात येथे पेशव्यांची सत्ता होती. पेशव्यांनी जव्हारवर सरदेशमुखी कर बसविला. जव्हारच्या राज्यात अनेकांनी बंड केले होते. जव्हारच्या राजांना हे बंड मोडता आले नाही, म्हणून पेशव्यांना दरवर्षी 1000 रु. नजराणा द्यावा लागत असे.
यानंतरच्या काळात राजे गंगाधराव(पतंगशहा द्वितीय) यांच्या काळात जव्हारला पेशव्यांनी बंड मोडण्यास देशावर पाठीवले. रामनगर आणि बडोदा भागातील भिल्ल यांनी केलेल्या बंड मोडण्यासाठी जव्हारकर यांना पाठवले गेले. मध्य भारतातील धार आणि होळकर यांच्या सीमेवरील भागात भिलांनी दंगा केला होता तेव्हा देखील पाठवले होते. खान्देशमधील दंगे मोडून काढण्यास देखील जव्हारकर यांना पाठवण्यात आले होते.1794च्या खर्डाच्या लढाईत युवराज मालोजीराव यांनी सहभाग घेतला होता.मराठ्यांनी टकमक, तांदुळवाडी, काळदुर्ग हे किल्ले जिंकले, तेव्हा याकामी त्यांना जव्हारच्या राजांची मदत झाली (1782). पेशव्यांनी दुसरे पतंगशाह यांच्यावर 1000 रु. खंडणी बसवली (1782). दुसरे पतंगशाह 1798 मध्ये मृत्यू पावले. पेशव्यांच्या आज्ञेवरून पतंगशाह यांचा मुलगा विक्रमशाह तिसरे यांस गादीवर बसविले; परंतु पेशव्यांना त्यांनी 3000 रु. नजराणा देणे व त्र्यंबकच्या मामलेदाराच्या साहाय्याने राज्यकारभार केला जाईल, असे लेखी कबूल केले.1818 मध्ये तिसऱ्या मराठा-इंग्रज युद्धात कॅप्टन डिफीन्सनने उत्तर कोकण जिंकले. तेव्हा त्याने जव्हार जिंकले.विक्रमशाह तिसरे यांच्या मृत्यूनंतर (1821) त्यांचा मुलगा पतंगशाह तिसरे लहान असल्याने विक्रमशाहांच्या दोन्ही भावांत भांडणे सुरू झाली. यावेळी राणी सगुणाबाई यांनी इंग्रजांच्या मदतीने पतंगशाह तिसरे यांस गादीवर बसविले.

[संदर्भ-मराठ्यांचा इतिहास(शरद कोलारकर),महाराष्ट्रचा इतिहास(खोबरेकर),पेशवे घराण्याचा इतिहास(प्रमोद ओक), बालाजी बाजीराव रोजनिशी, माधवराव पेशवे रोजनीशी,जुनी कागदपत्र, केतकरकोष, जव्हार संस्थानाच्या ऐतिहासिक नोंदी इत्यादी]

स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर हे जव्हार संस्थानचे दिवाण चिपळूणकर यांचे जावई होते. सावरकर आपल्या सासुरवाडीला चिपळूणकरांच्या वाड्यात 1901 ते 1908च्या दरम्यान राहत होते. सावरकरांना अटक झाल्यावर चिपळूणकरांना जव्हारचा वाडा सोडून परागंदा व्हावे लागले. जव्हारचे रहिवाशी विष्णू उर्फ अप्पा महादेव वैद्य यांनी रत्‍नागिरी येथे तर रेवजी पांडू चौधरी यांनी पुणे येथे राहून भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात भाग घेतला होता. भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात खुद्द जव्हारमध्ये राहून ब्रिटिश राजवटीविरुद्ध कोणी आंदोलन केल्याचा इतिहास नाही. मुकणे राजघराणे नेहमी नेमस्त व तटस्थ राहत आले. त्यामुळे तुघलक, खिलजी, मोगल, पोर्तुगीज, मराठे ते इंग्रज राजवटीतही सुमारे सहाशे वर्षे त्यांचे राज्य टिकून राहिले. स्वातंत्र्यानंतर संस्थानिकांनी भारतीय संघराज्यात सामील व्हावे म्हणून जी आंदोलने झाली त्यात जव्हार संस्थानही होते. जव्हार संस्थानचे विलीनीकरण लवकर व्हावे म्हणून 21-1-1948 रोजी मुंबईस सरदारगृहात तात्यासाहेब शिखरे, नाना कुंटे, भाऊसाहेब परांजपे, शामराव पाटील, दत्ता ताम्हाणे, वासुदेवराव करंदीकर व जव्हारचे मुकुंदराव संख्ये, केशवराव जोशी, रेवजी चौधरी, दत्तोबा तेंडुलकर अशा कार्यकर्त्यांची सभा होऊन 'जव्हार लोकसेवा संघ' स्थापन करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. येथूनच जव्हार विलीनीकरणाच्या लढ्यास प्रारंभ झाला. या लढ्याचे स्वरूप ध्यानात येताच जव्हारच्या महाराजांनी मुकुंदराव संख्ये, वासुदेव करंदीकर व दत्ताजी ताम्हाणे यांना जव्हारला बोलावून घेतले. हे तिघे आणि त्यांच्यासोबत केशवराव जोशी होते. या चौघांना अचानक अटक करण्यात आली व नंतर लगेचच सोडून देण्यात आले. यानंतर करंदीकर व संख्ये यांनी सरदार वल्लभभाई पटेल यांना व त्यांचे सेक्रेटरी श्री. व्ही. पी. मेनन यांची दिनांक 17-3-1948 रोजी भेट घेऊन सर्व हकीकत त्यांच्या कानावर घातली. या लढ्यात राष्ट्रसेवादल व समाजवादी पार्टीचे कार्यकर्तेही सामील झाले होते. शेवटी दिनांक 20-3-1948 रोजी जव्हार संस्थान विलीन होत असल्याचे आकाशवाणीने जाहीर केले.

[संदर्भ- ठाणे गॅझेट, दैनिक वर्तमानपत्रे, जव्हार संस्थानाचा अहवाल, राजे गणपतराव मुकणे चरित्र (अण्णाजी दिमोटे), जव्हार दर्शन(दयानंद मुकणे) ]

==राजधानी==
संस्थानाची राजधानी ही सुरुवात-शेवट पर्यंत जव्हार होती.
जयदेवराव यांनी जेव्हा जव्हार राज्याची निर्मिती केली तेव्हा भूपतगड किल्ला हीच राजधानी होती. मधल्या काळात कोहेजगड आणि गंभीरगड यांना उपराजधानीचा मान मिळाला होता. विक्रमशहा प्रथम यांच्या काळात जव्हारला भुईकोट किल्ला तयार झाला आणि तीच राजधानी केली नंतर याच किल्ल्याचा परिसरात जुना राजवाडा हा कृष्णशहा द्वितीय यांनी बांधला. याच राजवाड्यात अनेक दुरुस्ती झाली आणि येथूनच संस्थानाचा कारभार होत असे. पुढे यशवंतराव महाराज यांनी नवीन राजवाडा बांधल्यावर काही काळ येथे दरबार भरत असे आणि भारत स्वातंत्र्य झाल्यावर संस्थान भारतात विलीन झाले.

==क्षेत्रफळ==
मुंबई इलाख्यातील (बॉम्बे प्रेसिडन्सी) मधील ठाणे जिल्ह्यातील (एजन्सी) एकमेव संस्थान होते आणि भौगोलिक दृष्टीने जव्हार संस्थान गुजरात स्टेट एजन्सीचा भाग होता.
 
उ.अ.19°43'ते 20°5'व पू.रे.72°55'ते 73°20'यांच्या दरम्यान वसलेले होते.उत्तरेस डहाणू, मोखाडे हे ठाणे तालुक्यातील तालुके आणि दमण प्रदेश पूर्वेस मोखाडे दक्षिणेस वाडे व पश्चिमेस डहाणू आणि माहीम तालुके होते. यास कोळवण असे म्हणत.

सन 1818च्या तिसऱ्या मराठा-इंग्रज युद्धात लॉर्ड एल्फिन्स्टनने कॅप्टन डिफीन्सनला जव्हार राज्य जिंकण्यासाठी पाठवले. त्यावेळी जव्हार राज्यातील 10 किल्ले आणि जव्हार जिंकले.
 
इ.स.1821च्या कंपनीने केलेल्या जाहीरनाम्यानुसार जव्हारच्या वतीने राणी सगुणाबाई यांनी तह केला. तेव्हा त्याना फक्त 320 चौ.किमी.एवढा प्रदेश दिला तो 1877 पर्यंत तेवढाच होता तेव्हा जव्हार संस्थानामध्ये थोरली आणि धाकटी पाती असे भाग होते.
  
सन 1877 मध्ये जव्हारचे राजे पतंगशहा चौथे यांनी इंग्रज यांनी केलेल्या सहकार्यबद्दल तसेच समाजसुधाराबद्दल जव्हारला अजून थोडा प्रदेश इंग्रज सरकार तर्फे देण्यात आला तेव्हा जव्हार संस्थानाचे क्षेत्रफळ हे 500 चौ. किमी. होते.
  
पहिल्या महायुद्धात ब्रिटिश सरकारला केलेल्या सहकार्य बद्दल संस्थानाला अजून 300 चौ.किमी.प्रदेश देण्यात आला. तेव्हा संस्थानाचे क्षेत्रफळ हे 803 चौ.किमी. होते आणि शेवट पर्यंत तेच होते. शेवटचे महाराज यशवंतराव यांनी केलेल्या सहकार्य बद्दल इंग्रज यांनी जव्हारच्या राजाला ठाणे जिल्ह्यात मोखाडे तालुकाची जबाबदारी देण्यात आली तसेच जिल्हात असिस्टंट कलेक्टर रूपात कारभार करावा असे आदेश देण्यात आले.
  
जव्हार संस्थानात एकूण तीन महाले/तालुके होते.मलमाड(150 चौ.किमी) कर्यात हवेली(350चौ. किमी) आणि गंजाड/कराडोह(100 चौ.किमी) असे होते. पुढे कुडाण(100चौ.किमी) हा अजून एक तालुका तयार करण्यात आला.
   
संस्थानात जव्हार,विक्रमगड आणि आशागड ही तीन शहरे होती.संस्थानाच्या कराडोह महालातून मुंबई-बडोदे हा रेल्वेमार्ग जात होता.संस्थानात एकही रेल्वे स्थानक नव्हते. संस्थानाच्या हद्दीवर छोटे वाणगाव रेल्वे स्थानक होते पण जव्हारकर मात्र डहाणू रेल्वे स्थानकचा वापर करत असे.
   
संस्थानात एकूण 108 खेडी होती.नंतर त्यांची संख्या वाढली. नाशिक जिल्यातील त्रंबक आणि इगतपुरी तालुक्यातील काही गावे संस्थानकडे होती.संस्थानाचा बराच भाग हा डोंगराळ आणि पठारी प्रदेश होता. संस्थानातून अनेक नद्या वाहत होत्या. मुंबई शहरापासून सर्वात जवळ असे जव्हार संस्थान होते.

==लोकसंख्या ५०’५३८ लोकसख्या होती

==जव्हार संस्थानाची वैशिष्ट्ये==

1)भारतातील सर्वात जुन्या संस्थानांपैकी एक संस्थान. बॉम्बे प्रेसिडेंन्सी मधील सर्वात जुने संस्थान होते.

2)बहुजनांची मोठी परंपरा असेलेले संस्थान

3)देशभक्ती असलेले येथील राजे आणि प्रजा

4)ब्रिटिश भारताकडून महायुद्धात सहभाग
महाराजा यशवंतराव मुकणे(फ्लाईट लेफ्टनंट-दुसरे महायुद्ध)

5)भारतातील स्वातंत्र्यसैनिकांचे संस्थान येथील धाकट्या पातीचे राजे देवबाराव यांनी 1857च्या लढ्यात सहभाग झाल्याबद्दल जन्मठेपेची शिक्षा झाली. या संस्थानातील व्यक्तीनी चलेजाव आंदोलन (1942), जंगल सत्याग्रह (1864), दादरा आणि नगर हवेली मुक्तीसंग्राम (1954), संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ (1960) यात सहभाग घेतला होता. स्वातंत्र्यवीर सावरकर हे पण या संस्थानाशी संबंधित होते.

6)जगप्रसिद्ध वारली चित्रकला यासाठी प्रसिद्ध असलेले संस्थान

7)लोकप्रिय तारपा वाद्य आणि नृत्य यासाठी प्रसिद्ध असलेले संस्थान

8)महाराष्ट्रातील सर्वात जुने संस्थान, मिनी महाबळेश्वर म्हणून प्रसिद्ध, कोकणातील थंड आणि जास्त पावसाचे ठिकाण

9)स्वखर्चाने धरण(जयसागर डॅम) बांधलेले भारतातील एकमेव संस्थान

10)ब्रिटिशांकित जव्हार संस्थानास 9 तोफा (9-Gan salute) सलामी होती.

जव्हारच्या किल्ल्यात मुकणे राजांचा एकमजली जुना राजवाडा आहे. राजवाड्यातील गादी व श्रीमंत दिग्विजयसिंह यांचे येथे तैलचित्र आहे. श्रीमंत महाराज यशवंतराव मार्तंड मुकणे राजे आणि गादीवर बसलेल्या राणी प्रियवंदा यांचे मोठे चित्र म्हणजे आपल्या मनातील मराठमोळ्या राजा-राणीला मिळालेले मूर्तस्वरूपच आहे. काळाच्या उदरात गडप होऊ पाहणारे किल्ल्याचे काही भग्न अवशेष व त्या भोवतालची तटबंदी, प्रवेशद्वार, बुरूज, मनोरे इत्यादी जुन्या वैभवाची साक्ष देतात.

मुकणे राजांचा जो नवीन राजवाडा आहे तो एसटी स्टँडपासून दोन किमीवर आहे. राजवाडा अतिशय भव्य असून त्याचे बांधकाम व रचना पाहण्यासारखी आहे. आतली दालने, दरबार हॉल, छतावरील झुंबरे, भिंतीवरील राजघराण्यांतील व्यक्तींची जुनी तैलचित्रे आणि इथला एकूण परिसर आपल्याला इतिहासकाळात घेऊन जातो. भोवताली अनेक प्रेक्षणीय स्थळे आहेत.

जव्हारची समुद्रसपाटीपासूनची उंची ५१८ मीटर आहे. येथे हिल स्टेशन आहे. हे नाशिकपासून ८० कि.मी.वर आणि मुंबईपासून १५० कि.मी.वर आहे.  हे एक सुंदर व समुद्रसपाटीपासून उंचीवर असलेले एक नैसर्गिक शहर आहे. जव्हार मधील ९९ टक्के जनता आदिवासी आहे. जव्हारला  ऐतिहासिक वारसा आहे. खूप सुंदर ठिकाण असल्याने मुंबई, ठाणे यासारख्या प्रदूषण जास्त असणाऱ्या ठिकाणच्या लोकांना हे ठिकाण विशेष आवडते.

जव्हारमध्ये काळमांडवी धबधबा व दाभोसा धबधबा आहे. जव्हारचा जय विलास पॅलेस हा राजवाडा एक ऐतिहासिक वारसा  आहे तसेच सनसेट पाॅईॅंट, हनुमान  पाॅईॅंट इत्यादी ठिकाणे बघण्यासाठी खास आहेत.

१ सप्टेंबर १९१८ला राजे मार्तण्ड यांनी लोककल्याणकारी पाऊल उचलत जव्हार नगरपरिषद स्थापन केली, अशी माहिती जव्हार संस्थानच्या माहिती पुस्तकेतून मिळते.  आज घडीला जुना राजवाडा भग्नावस्थेत आहे. राजवाड्याची इमारत दुमजली. जुन्या राजवाड्याच्या आतील परिसराला बकाल स्वरूप प्राप्त झाले आहे. जव्हार शहराच्या परिसरात निसर्गरम्य देखावे, वारली चित्रकला आदी गोष्टी पाहावयास मिळतात. दिवाळी आणि मे महिन्याच्या सुट्टीमध्ये शाळकरी मुले- मुली तसेच पर्यटक आणि गिर्यारोहक येथे निसर्गसौंदर्याचा आस्वाद घेण्यासाठी येत असतात.

==जव्हार राज्यातील किल्ले==
# अलंग-कुलंग
# अशेरीगड
# आसवगड
# इगतपुरीचा किल्ला
# इंद्रगड
# कमानदुर्ग
# काळदुर्ग
# कोहेज किल्ला
# गंभीरगड
# गुमतारा किल्ला
# टकमक किल्ला
# तांदूळवाडी किल्ला
# तारापूरचा किल्ला (जलदुर्ग)
# त्रंबकगड
# त्रिगलवाडी किल्ला
# पट्टागड
# बल्लाळगड
# किल्ले बेलापूर
# भास्करगड
# भूपतगड (राजधानी) 
# मदनगड
# माहुलीगड
# रांजणगिरी किल्ला
# विवळवेढे किल्ला
# संजान किल्ला (जलदुर्ग)
# सिद्धगड
# सेगवा किल्ला
# सेवागड
# हरिहरगड

==पर्यटन==
* शिरपामाळ/शिर्पामाळ
* हनुमान पॉईंट
* सनसेट पॉईंट
* जयविलास पॅलेस
* दाभोसा धबधबा
* काळमांडवी धबधबे
* भूपतगड किल्ला
* बाणगंगा महादेव मंदिर
* धाकटी जेजुरी (खंडोबा देवस्थान)
* जुना राजवाडा
* जयसागर डॅम
* विजयस्तंभ आणि क्लॉक टॉवर 
* ऐतिहासिक वास्तू

1) शिरपामाळ/शिर्पामाळ

छत्रपती शिवाजी महाराज सुरतेच्या स्वारीच्यावेळी त्रंबकेश्वराचे दर्शन घेऊन पौष शुद्ध द्वितीया 1 डिसेंबर 1661ला जव्हारचे नरेश पहिले विक्रमशहा यांना भेटावयास आले.विक्रमशहा यांनी जव्हारच्या जवळच असलेल्या एका टेकडीवर मोठा शामियाना उभारला होता. येथे मोठा दरबार भरवण्यात आला होता. शिवाजी महाराज आणि विक्रमशहा यांच्यात तहाची आणि मैत्रीची बोलणी झाली. यानंतर स्वतः विक्रमशहा यांनी शिवाजी महाराज यांच्या जिरेटोपात मानचा तुरा रोवला होता. ते ठिकाण म्हणजे आजचे शिर्पामाळ होय.यानंतर विक्रमशहा यांनी शिवराय यांना सैन्य आणि साहित्य देऊन सुरतला जाण्याचे जवळच्या वाटाचे मार्गदर्शन केले पुढे स्वारी वरून परतताना राजांनी विक्रमशहा यांना काही सम्पत्ती दिली होती.छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या जव्हार भेटीने दिल्लीकर सत्ताधिकारी(औरंगजेब) आणि सरदार यांच्या भुवया उंच्यावल्या होत्या.सुरतेच्या स्वारी नंतर मोघल आणि जव्हारकर यांच्या संबंधामध्ये वितुष्टाता निर्माण झाली होती.
आता येथे एक मोठे स्मारक तयार करण्यात आले आहे तसेच भव्य मोठी कमान तयार करण्यात आली आहे येथे नेहमी पर्यटक यांची वर्दळ असते.

2) हनुमान पॉईंट

खळाळणारं पाणी, फेसाळत्या पाण्याचे धबधबे, हिरवीगार वनराई हे अनुभवायचं असेल तर इथे येण्याला पर्याय नाही. जव्हारमध्ये प्रवेश करताच अंदाजे ४०० मीटर्स खोली असलेली नारळीदरा ही दरी पहायला मिळते. त्यात अनेक छोटे-मोठे धबधबे वाहत असतात. जव्हारचा हनुमान पॉईंट तर प्रसिद्धच आहे. तिथे उभं राहून सभोवताली नजर टाकल्यास निसर्ग सौंदर्याचा नजराणाच तुमच्यासमोर खुला होतो. अतिशय उत्कृष्ट असा हा पॉईंट आहे. याशिवाय सूर्यास्त पाहण्यासाठी इथला सनसेट पॉईंट प्रसिद्ध आहे.

3) सनसेट पॉईंट

जव्हारचा अजून एक प्रसिद्ध पॉइण्ट म्हणजेच सनसेट पॉइण्ट आहे. शहराच्या मध्यवर्ती भागापासून पश्चिमेला फक्त अर्धा किमी वर हा पॉइण्ट आहे. जोडप्यांचा लाडका असलेला हा पॉइण्ट सूर्यास्ताचे एक अप्रतिम दृष्य दाखवतो. येथून दिसणाऱ्या दरीचा आकार हा धनुष्यासारखा आहे म्हणून पूर्वी या भागाला ‘धनुकमळ’ असे म्हणत. येथून 60 कि. मी. दूर असलेल्या डहाणू जवळच्या महालक्ष्मी डोंगराचे सुंदर दृष्य दिसते. दरीमधल्या दाट गर्द झाडीवर पडणारी सूर्य किरणे पाहण्याचा अनुभव शब्दात वर्णन न करता येण्यासारखा आहे.

4) जय विलास पॅलेस

जव्हार आणि आसपासच्या परिसरात बरीच प्रेक्षणीय ठिकाणे आहेत. यापैकी मुख्य म्हणजे जयविलास पॅलेस हा राजवाडा. हा राजवाडा खाजगी मालमत्ता असला तरी भव्यतेवरून त्याचे ऐतिहासिक महत्त्व लक्षात येते. जयविलास पॅलेस हा ब्रिटिश-इटालियन पद्धतीने तयार करण्यात आला आहे.राजवाड्यात मुकणे घराण्यातील राजांची सुंदर तैलचित्रे आहेत. याशिवाय जुने दुर्मिळ फर्निचर आणि अन्य वस्तूही येथे जतन करून ठेवण्यात आल्या आहेत. जव्हार हे वारली पेंटिंगसाठी प्रसिद्ध आहे. अतिशय शांत वातावरणात अरण्यांनी वेढलेले वैशिष्ट्यपूर्ण हवामानाचे ठिकाण होय.राजवाड्यात 80 खोल्या आहेत त्यापैकी काहीच खोल्या आज वापरात आहेत. पॅलेसच्या मेन दरवाजा समोर एक तोफ आहे.सर्वात प्रसिद्ध ऐतिहासिक वास्तू असलेला हा वाडा ‘राज बरी’ या नावाने सुद्धा ओळखला जातो. राजे यशवंतराव मुकणे यांनी बांधलेला हा राजवाडा मुकणे घराण्याच्या राजाला राहण्यासाठी बांधला होता. येणाऱ्या शत्रूवर नजर ठेवण्यासाठी हा वाडा डोंगराच्या माथ्यावर बांधला आहे.लाकडी कोरीवकाम, दगडी घुमटे आणि आजूबाजूला पसरलेले हिरवे जंगल ही या राजवाड्याची वैशिष्ट्ये आहेत. गुलाबी दगडातून तयार केलेल्या या अद्वितीय अशा वास्तुरचनेमुळे या वाड्याचा वापर अनेक फिल्म शूटस साठी केला गेला आहे.ग्रेट ग्रँड मस्ती तसेच अनेक चित्रपट, मालिका आणि वेबसिरीजचे शूटिंग या पॅलेस मध्ये झाले आहेत. या पॅलेस मध्ये अनेक इतिहासिक वस्तू आहेत.सकाळी 10 ते संध्याकाळी 5 वाजून 30 मिनिटांपर्यंत हा राजवाडा पाहण्यासाठी खुला असतो. राजवाडा आतून पाहण्यासाठी माफक प्रवेश फी आकारली जाते.

5) दाभोसा धबधबा

जव्हारचं मुख्य आकर्षण म्हणजे दाभोसा धबधबा. तुफान वेगाने कोसळणारं पाणी. या धबधब्यातल्या पाण्याचे तुषारच सुमारे १०० फूट उंचीपर्यंत उडतात. या धबधब्याशिवाय इथे हिरडपाडा धबधबाही आहे. अलीकडेच बांधण्यात आलेलं खडखड धरण लोणावळ्यातल्या प्रसिद्ध भुशी डॅमची आठवण करून देतं. जोरदार पावसाने हे धरण भरून वाहू लागलं की त्या पाण्यात भिजण्याचा मनसोक्त आनंद लुटता येतो. पाण्यात भिजण्यासाठी तिथे खास पायऱ्याही बांधण्यात आल्या आहेत. जव्हारपासून सुमारे सहा ते सात किलोमीटरवर हे धरण आहे. इथली आदिवासी आणि वारली संस्कृती प्रसिद्ध आहे.

6) काळ मांडवी धबधबे

जव्हार शहराच्या दक्षिणेस 8 कि.मी. अंतरावर आकर्षक काळमांडवी धबधबा आहे. ट्रेकिंग, रॉक क्लाइंबिंग आणि रॅपेलिंग यासारख्या साहसी खेळांसाठी या खडकाळ आणि उंच धबधबा पर्यटक यांना आकर्षित करतो.काळमांडवी धबधबा उंची सुमारे 100 फूट उंचीचा आहे आणि तो संपूर्ण वर्षभर वाहतो. या ठिकाणी सर्वत्र धबधबे आणि 'झरे सर्वात निसर्गरम्य दृश्ये पाहण्यास मिळतात. काळमांडवी धबधबा हे  असून ते जवळील आपतले गन येथे वसलेले आहे.जव्हार ते कलमंडी हे झाप रोड मार्गे 5-6 किलोमीटरचे अंतर आहे.पावसाळ्यात या ठिकाणी जायचं म्हणजे तारेवरची कसरत समजावं. दोन छोट्या नद्यांचा संगम येथे होत असतो .विविध आकाराचे दिसणारे पाण्याचे खळगे आकाराने छोटे असले तरी त्यांची खोली खूप जास्त आहे .जेवढा धबधबा उंचावरून पडतो त्याचा पेक्षा चार पट खोल ते खळगे आहेत.या ठिकाणी डोहमध्ये वरतून पडणार पाणी आतल्या आतून जाऊन 50फूट पुढे जाऊन निघते .या ठिकाणी पावसाळ्यात जाणे खरतर तलाव कारण पाण्यात पडल्यावर मदतीसाठी जवळपास गाव पण नाही आणि खूप खोल दरीत असल्यामुळे तिथून वर जाऊन मदत घेणे पण खूप कठीण आहे.

7) भूपतगड किल्ला

भूपतगड जव्हार राज्याची पहिली राजधानी होती.
भूपतगड हा जव्हार तालुक्यातील झाप या गावाजवळ असणारा एक किल्ला आहे. सुंदर अशी तटबंदी या किल्ल्यात आहे तसेच तेथे गरम पाण्याचे छोटे छोटे कुंड आहेत. सुंदर असे ऐतिहासिक ठिकाण आहे.ह्या किल्ल्याला मोठा इतिहास आहे. भूपतगड जव्हार मधील प्रसिद्ध किल्ला आहे. किल्ल्यावर अनेक पाण्याचे टाके आहेत तसेच अनेक कोठारे आहेत अनेक बुरुज हे ढासाळलेल्या अवस्थेत आहेत. गडावर अनेक जुन्या वाड्याचे अवशेष आहेत.
जव्हार ठाणे जिल्ह्यात आहे. तेथे पोहोचण्यासाठी जव्हारला जाण्यासाठी अनेक मार्ग असून त्यांतील दोन मार्ग प्रचलित आहेत.  एक म्हणजे कल्याण -कसारा – विहीगाव – मोखाडा -जव्हार हा मार्ग, तर दुसरा ठाणे जिल्ह्यातून कल्याण – भिवंडी – वाडा – विक्रमगड – जव्हार असा मार्ग. भूपतला येण्यासाठी ठाणे जिल्ह्यातीलच कुर्लोट गावामार्गेही वाट आहे. मात्र ही वाट खडी चढाईची आहे.

जव्हारवरून चोथ्याचा पाडा, केळीचा पाडा, पवारपाडा अशी छोटी आदिवासी गावे पार करत माणूस १६ किलोमीटरवरील झाप गावात येऊन दाखल होतो. जव्हारहून झापला दर तासाभराने एस.टी.ची देखील व्यवस्था आहे. भूपतगडाचे वैशिष्ट्य म्हणजे याच्या अगदी जवळ जाईपर्यंत इथे किल्ला असल्याचे जाणवत नाही. जव्हार परिसरातील डोंगररचना अतिशय क्लिष्ट आहेत; ठळकपणे दाखवता येईल असा आकार येथील एकाही डोंगराला नाही. त्यामुळे झापवरून भूपतगडाच्या पायथ्याला वसलेल्या चिंचपाड्याची दिशा विचारून किल्ल्याकडे करण्याखेरील दुसरा पर्याय नाही. चिंचपाड्याहून भूपतगडाच्या पहिल्या पठारापर्यंत जीप जाईल असा कच्चा रस्ता तयार झाला असून इथे एक झेंडा लावलेला आहे. झेंड्याच्या शेजारी पाषाणात कोरलेली पावले आहेत. स्थानिक ग्रामस्थ  या पावलांना नित्यनेमाप्रमाणे ‘सीतेची पावले’ म्हणतात.

‘सीतेची पावले’ असलेल्या या पठारावरून गर्द झाडीने भरलेला भूपतगड दिसतो. त्याच्या माथ्याच्या दिशेने सरकलेली ठसठशीत पायवाटही नजरेत भरते आणि फक्त वीस मिनिटांत भूपतगडाच्या पडलेल्या तटबंदीतून गडमाथ्यावर पोहोचता येते. किल्ल्याच्या माथ्यावर पाऊल ठेवले की उजवीकडे जाणाऱ्या पायवाटेने गेल्यास किल्ल्याच्या भग्न दरवाजाचे अवशेष दिसतात. येथे किल्ल्याच्या माथ्याकडे येणाऱ्या पायऱ्या दृष्टीस पडतात. हा किल्ल्याचा मुख्य प्रवेशमार्ग असून सध्या तो पडलेल्या अवस्थेत आहे.

भूपतगडाची दक्षिण बाजूच्या पठारावर जोडटाक्यांचा एक समूह असून पाणी अडवण्यासाठी त्याला भिंतही बांधलेली दिसते. या टाक्यांच्या खालच्याच बाजूला एक तलाव असून त्याच्या काठावरही पाणी अडवण्यासाठी भिंतीची रचना केलेली दिसते. मात्र या तलावाचे पाणी पिण्यायोग्य नसून टाकीसमूहातील एकाच टाक्याचे पाणी पिण्यायोग्य आहे. भूपतच्या दक्षिण कडय़ावर तुरळक तटबंदी सोडल्यास कोणतेही अवशेष शिल्लक नाहीत.

हवा स्वच्छ असेल तर भूपतगडाच्या माथ्यावरून उत्तरेकडे असलेली [[त्र्यंबक]] रांग दृष्टीस पडते. पावसाळ्याच्या शेवटी शेवटी या भूपतगडाचे आणि आजूबाजूच्या आसमंताचे रूप देखणे असते. सोनकीच्या फुलांनी (Senecio grahamii, Graham's groundsel) सजलेले भूपतचे पठार आणि त्याच्या माथ्यावरून दिसणारा [[पिंजल नदी]]च्या खोऱ्याचा विस्तीर्ण मुलुख, [[सूर्यमाळ]]चे पठार, खोडाळ्याचा प्रदेश हा भाग म्हणजे डोळ्यांसाठी जणू पर्वणीच वाटते.

8)बाणगंगा महादेव मंदिर

जव्हारमध्ये जुन्या राजवाड्याजवळ असलेले श्री मुक्तेश्वर महादेव मदिर. या मंदिराजवळ असणाऱ्या एका जिवंत झऱ्याला बाणगंगा म्हणून ओळखले जाते. म्हणून या मंदिराला बाणेश्वर महादेव मंदिर म्हणून देखील ओळखले जाते. संस्थान काळात स्वतः राजे दर शिवरात्रीस महादेवाची महापूजा बांधत असत. या मंदिरातील पूजा-अर्चा राजघराण्याकडून होत असे. कालांतराने इतर मंदिरांसह देवस्थान समितीकडे हे महादेव मंदिर जव्हार नरेशांनी सुपूर्त केले. त्यानंतर २००१ साली या मंदिराचा जीर्णोद्धार जव्हारच्या नागरिकांच्या सहकार्यातून करण्यात आला.
महाशिवरात्री, त्रिपुरारी पौर्णिमा, होळी हे उत्सव या मंदिरात आजही भक्तीभावाने साजरे होतात. श्रावण महिन्यात याठिकाणी दर्शनासाठी अलोट गर्दी होत असते. प्रत्येक श्रावणी सोमवारी मंदिरात होणाऱ्या शिव भक्तीच्या भजनाचे सूर जुन्या राजवाड्यापर्यंत घुमतात आणि या राजवाड्याचा प्रत्येक चिरा शिव महिमा ऐकायला जणू जिवंत होतो. या मंदिरासमोर असलेल्या वृक्षाच्या ढोलीतील खोडला गणपतीच्या सोंडेचा आकार आल्याने या वृक्षासमोर जाताना निसर्गाची ही किमया पाहावयाला पावले आपोआपच थबकतात.

9) धाकटी जेजुरी (खंडोबा देवस्थान)

महाराष्ट्राची धाकटी ''जेजुरी''  जव्हार येथील जागृत स्थान.!!!

खंडोबा मंदिराचे एतिहासिक महत्त्व-
जव्हार राज घराण्याचे कुलदैवत म्हणून या स्थानाला महत्त्व प्राप्त झाले होते,.जव्हारची रणगर्जना ''हर हर महादेव'' ही होती.संस्थानि आमदानीत जव्हार चंपाषष्टीची फार मोठी यात्रा भरत असे. या यात्रेस नाशिक.इगतपुरी.घोटी.देवळाली आदी भागातून अनेक भाविक येत असत. ''जेजुरी या खंडेरायाच्या मुख्यास्थानी ज्या भाविकांना दर्शनासाठी जाने  शक्य होत नसे.असे अनेक भाविक जव्हार येथील धाकटी ''जेजुरी'' येथे दर्शनासाठी येत असत.
जव्हारचे राजे चवथे पतंगशाह यांच्या मातोश्री कै.राणी लक्ष्मीबाई या जेजुरीच्या रामजी चव्हाण या मराठा्च्या कन्या त्यांचे माहेरचे नाव मुक्ताबाई.मुक्ताबाई यांचे उपास्य दैवत ''खंडोबाराया'' असल्याने या दैवताचे मंदिर जव्हार येथे सुद्धा बांध असा आदेश त्यांनी आपला मुलगा राजे ४थे पतंगशाह यांना दिला.जेजुरी सारखेच कडेपठार असलेल्या स्थानावर बांधण्यासाठी जव्हार गावाच्या एका बाजूस पठारावर सूर्य तलावाशेजारी शांत व प्रसन्न जागा निवडून ४ थे पतंगशाह यांनी जव्हार येथील मध्ये बांधले.

10)जुना राजवाडा

काळा अभावी दुर्लक्षित होत चाललेला जुना राजवाडा आज फक्त क्रिकेट ग्राउंड आणि डम्पिंग ग्राऊंड म्हणुन ओळखला जातो आहे. संस्थानचा पहिला राजवाडा हा २०० वर्षापूर्वीचा सन १७५० साली कृष्णराजाने बांधला होता.पण दुर्दैवाने अवघ्या ७२ वर्षानी इ.स.१८२० साली  तो अग्निनारायणाच्या भक्षस्थानी पडला.पेशव्यांचा अनुज्ञेने जव्हार संस्थानचा गादीवर बसलेले तीसरे विक्रमशाह उर्फ़ मालोजीराव इ.स.१८२१ मधे वारल्यानंतर जव्हार संस्थानचा गादीवर कोणी वारस नव्हता, त्यामुळे विक्रमशाहच्या दोन भावात तंटा निर्माण झाला.तिसरया विक्रमशाहला दोन बायका होत्या, आनंदीबाई आणि सुगणाबाई ह्या होत्या.सगुणाबाई त्यावेळी थोड्याच दिवसात प्रसूत होऊन त्याना मुलगा झाला, त्यांचे नाव तिसरा पतंगशाह ठेवले.विक्रमशाह उर्फ़ मालोजीराव इ.स.१८२१ मधे वारल्यानंतर जव्हार संस्थानचा गादीवर कोणी बसायचे यावरून खुप वादंग माजलातो इतका माजला की त्यामुळे राज्यात या प्रकरणाने बंड माजले आणि या गादीवरून झालेल्या भांडणातुन बंडखोरांनी इ.स.१८२२ साली जव्हारचा राजवाडा जाळुन कागदपत्रे,जूने ऐतिहासिक पुरावे वैगेरे सर्व जळुन राख झाले.आजही जून्या राजवाडा मधे नगारखाना तसेच नक्षी काम केलेले दगड़ी जोते दिसतात.

11) जयसागर डॅम

महाराज यशवंतराव मुकणे यांनी तत्कालीन जव्हार शहराच्या पाणी पुरवठायासाठी(1950) एक धरण बांधायचे ठरवले. त्यावेळी शहराची लोकसंख्या ही 12 हजार असावी. उन्हाळ्यात शहरात पाणी टंचाई होत असे आणि शहरातील तलावे ही पूर्ण पाणी पुरवू शकत नव्हते म्हूणन राजांनी धरण बांधले आणि आपले पूर्वज जयदेवराव यांच्या नावाने धरणास जयसागर असे नाव दिले विशेष म्हणजे त्याकाळी संस्थानिक धरण बांधण्यासाठी ब्रिटिश सरकार कडून आर्थिक मदत मागत असे परंतु राजे यशवंतराव यांनी स्वतःच्या तिजोरीतील पाच लक्ष रुपये देऊन धरण बांधले. आज शहरची लोकसंख्या वाढली आहे तरी पाण्याची गरज भासते तरी पण धरणामार्फत पाणी पुरवठा केला जातो. राजे यशवंतराव यांनी आपल्या मूळ गावातील भागासाठी(नाशिक जिल्हा) धरणासाठी शासनाला पैसे दिले होते त्यांच्या स्मारनार्थ आज मुकणे डॅम नाशिक जिल्हात आले. जयसागर डॅम मध्ये आता पर्यटनसाठी बोटिंग पण सुरू कारण्यात आली आहे.

12) विजयस्तंभ आणि क्लॉक टॉवर (clock tower)/स्मारक (1945)

महाराज यशवंतराव मुकणे हे जेव्हा दुसऱ्या महायुद्धातून विजयी परत आल्यावर त्यांच्या आणि जव्हारच्या कामागिरी बद्दल एक विजयस्तंभ शहरात उभरण्यात आला. पहिल्या आणि दुसऱ्या महायुद्धात जव्हारच्या संस्थानाने सहकार्य केल्यावर तसेच युद्धात ब्रिटिश यांना मदत केल्यावर तसेच जव्हारच्या राजांनी युद्धात सहकार्य केल्याबद्दल विजयस्तंभ उभरण्यात आला. तेव्हा तत्कालीन मुंबईचे प्रांताधिकारी, ठाणे आणि नाशिकचे कलेक्टर,सैन्य अधिकारी,ब्रिटिश अधिकारी उपस्थित होते. तेव्हा जव्हार मध्ये भव्य मिरवणूक काढण्यात आली होती. जव्हारच्या सैनिक आणि पोलीस यांची परेड झाली होती. हत्ती, उंट आणि घोडे यांची मिरवणूक काढली. त्यानंतर येथे जव्हार शहराचा क्लॉक टॉवर उभारण्यात आला तसेच येथे नंतर यशवंतराव महाराज यांचे स्मारक उभरण्यात आले आजही येथे शाही दसऱ्याचे आयोजन होते.

13)ऐतिहासिक वास्तू

पूर्वीच्या काळात जव्हार हे एक ब्रिटिशांकीत संस्थान होते त्यामुळे तेथील राजांनी अनेक गोष्टी निर्माण केल्या आणि जव्हार संस्थानाचा विकास केला. यात प्रामुख्याने वाडे, पूल, इमारती, उद्याने, संग्राहलय, मंदिरे अश्या वास्तू येतात. त्यात मुख्य म्हणजे जव्हारचे संस्थानाचे दिवाण आणि स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांचे सासरे चिपळूणकर यांचा वाडा होय. तसेच ब्रिटिश अधिकारी हे पर्यटन साठी आल्यावर त्यांच्यासाठी बांधलेले गेस्टहाऊस हे जव्हार मध्ये हमकास लोक पाहण्यासाठी येतात.अप्पर जिल्हा कार्यालय, राधा हायस्कुल, कृष्णा हायस्कुल, के.व्ही. विद्यालय, शासकीय टाऊन हॉल, संग्राहलय,पोलीस स्टेशन, पोस्ट ऑफिस, टांकसाळ,जिमखाना, नगरखाना, अंबरखाना, पागा, फिल्टर हाऊस आणि अनेक शासकीय कार्यालये यासारखे अनेक पुरातन वास्तू जव्हार मध्ये आहे.

==जव्हार संस्थानचे राष्ट्रगीत==
जव्हार संस्थानच्या राष्ट्रगीताला दिनांक १३ नोव्हेंबर १९४४ रोजी राजमान्यता मिळाली. हे राष्ट्रगीत, बडोद्याचे राजकवी कवी [[यशवंत]] यांनी रचले. त्याचे पहिले गायन जव्हार नरेश श्रीमंत यशवंतराव मुकणे महाराज हे दुसऱ्या महायुद्धावरून परत आल्यानंतर त्यांच्या २७ व्या वाढदिवसा निमित्त झाले. जव्हार संस्थानची भौगोलिकता, वनवैभव, राजगुरू कृपाशीर्वाद, राजांची शौर्यगाथा, मायभूमीवरील प्रेम, जनकल्याणकरी राजा अश्या रीतीने जव्हार संस्थानाचा गौरव करणारे हे राष्ट्रगीत आहे. ते दि.१३ नोव्हेंबर १९४४ रोजी राजमान्यता मिळाल्यापासून ते जव्हार संस्थानाच्या भारतातील विलीनीकरणापर्यंत, प्रत्येक समारंभात गायले जात असे.

जय मल्हार ! जय मल्हार !&lt;br/&gt;
गर्जू या जय मल्हार !!&lt;br/&gt;
सह्याद्रीचे हे पठार I&lt;br/&gt;
शौर्याचे हे शिवार I&lt;br/&gt;
राखाया या बडिवार I&lt;br/&gt;
येथे नवोनव अवतार II१II

येथले धनुष्यबाण I&lt;br/&gt;
अजून टणत्कार करून I&lt;br/&gt;
टाकतात परतून I&lt;br/&gt;
कळी काळाचेही वर II२II

साग, शिसव, ऐन दाट I&lt;br/&gt;
सोन्याचे बन अफाट I&lt;br/&gt;
त्यांत शाह नांदतात I&lt;br/&gt;
दीनांचे पालनहारII३II

सदानंद -वरद- हात I&lt;br/&gt;
जयबांची शौर्य- ज्योत I&lt;br/&gt;
ध्वज भगवा सूर्यांकित I&lt;br/&gt;
दावी राज्य हे जव्हारII ४ II

प्यार अशी माय भूमी I&lt;br/&gt;
माय भूमी तव कामी I&lt;br/&gt;
वाहू सर्वस्व आम्ही I&lt;br/&gt;
होऊ जीवावर उदार II ५ II

जय वंशी क्षेम असो I&lt;br/&gt;
राजा वीरहो क्षेम असो I&lt;br/&gt;
जनता- कल्याण वसो I&lt;br/&gt;
त्यात सदा अपरंपार II ६ II

==हे सुद्धा पहा==
* [[मुकणे राजघराणे]]
* [[यशवंतराव मार्तंडराव मुकणे]]

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

{{विकिकरण}}
{{भाषांतर}}

[[वर्ग:जव्हार तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:विकिव्हॉयेजमध्ये स्थानांतरित करण्याजोगा मजकूर असलेले लेख]]
[[वर्ग:भारतातील संस्थाने]]</text>
      <sha1>tvrhgru7nu8wm2hskrk6uv29021pf1l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697084</id>
      <parentid>2697083</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T16:40:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>मयुरराजे जाधवराव</username>
        <id>184975</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* इतिहास */ जव्हार संस्थान</comment>
      <origin>2697084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="94254" sha1="7sb46xyb088k27mmc05oa0pczkhukcm" xml:space="preserve">{{गल्लत|जव्हार|जव्हार तालुका}}
{{माहितीचौकट भूतपूर्व देश
| राष्ट्र_अधिकृत_नाव_स्थानिकभाषेमध्ये = 
| राष्ट्र_अधिकृत_नाव_मराठीमध्ये = जव्हार मराठा क्षत्रिय रियासत
| सुरुवात_वर्ष = इ.स. १३४३
| शेवट_वर्ष = इ.स. १९४८
| मागील१ =
| मागील_ध्वज१ = 
| पुढील१ = 
| पुढील_ध्वज१ =
| पुढील२ = 
| पुढील_ध्वज२ = 
| पुढील३ = 
| पुढील_ध्वज३ =
| राष्ट्र_ध्वज =Jawhar flag.svg
| राष्ट्र_चिन्ह = COA Jawhar Maratha State of Mukne Dynasty (Coat Of Arms).jpg
| राष्ट्र_ध्वज_नाव = 
| राष्ट्र_चिन्ह_नाव = 
| जागतिक_स्थान_नकाशा = Thana Agency Jawhar State during British India.svg
| नकाशावर्णन = 
| घोषवाक्य = जय मल्हार व हर हर महादेव 
| राजधानी_शहर = [[जव्हार]]
|सर्वात_मोठे_शहर = 
| शासन_प्रकार = राजेशाही [[मुकणे राजघराणे]]
|राष्ट्रपती_नाव = मुकणे 
| पंतप्रधान_नाव =
| राष्ट्रीय_भाषा = [[मराठी]]
|इतर_भाषा = कोकणी 
| धर्म = [[हिंदु]]
| क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = ८०४.४५
| लोकसंख्या_संख्या = ५०,५३८
| लोकसंख्या_घनता =
| आजचे‌_देश = {{देशध्वज|भारत}} [[भारत]]
}}
     [[चित्र:Jaivilas Palace, Jawhar.jpg|250px|जय विलास पॅलेस, जव्हार]]
[[चित्र:Jaivilas Palace from Hanuman Point, Jawhar.jpg|250px|इवलेसे|हनुमान पॉइंटपासून दिसणारा जय विलास पॅलेस]]
[[File:Kalmandvi_waterfall_jawhar-_2013-11-18_10-32.jpg|250px|thumbnail|काळमांडवी धबधबा.]]

'''जव्हार संस्थान''' हे इसवी सन १३१६ पासून १० जून १९४८ पर्यंत अस्तित्वात होते. भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर हे संस्थान [[मुंबई इलाखा|मुंबई इलाख्यात]] विलीन झाले&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V23_305.gif|title=Imperial Gazetteer2 of India, Volume 23, page 299 -- Imperial Gazetteer of India -- Digital South Asia Library|website=dsal.uchicago.edu|access-date=2020-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304222818/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V23_305.gif|archive-date=4 मार्च 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.m.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Jawhar|title=1911 Encyclopædia Britannica/Jawhar - Wikisource, the free online library|website=en.m.wikisource.org|access-date=2020-04-19}}&lt;/ref&gt;  जव्हार संस्थान हे [[ठाणे]] क्षेत्रातील हे एकमेव संस्थान होते. जव्हार संस्थानचे राजघराणे हे क्षत्रिय मराठा समाजाचे होते, त्यामुळे बोलीभाषेत मराठा '''राजवंश - जयहर''' असे पण म्हणले जाते. या संस्थानचे शेवटचे राजे [[यशवंतराव मार्तंडराव मुकणे]] हे होते.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=fOF0DwAAQBAJ&amp;pg=PA169&amp;dq=Jawhar+Koli&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=Jawhar%20Koli&amp;f=false|title=The Neighborhood of Gods: The Sacred and the Visible at the Margins of Mumbai|last=Elison|first=William|date=2018|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-49490-6|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=dS3n_NRSO40C&amp;pg=PA50&amp;dq=Mukne+Koli&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=Mukne%20Koli&amp;f=false|title=Tribal Masks and Myths|last=Tribhuwan|first=Robin D.|last2=Savelli|first2=Laurence|date=2003|publisher=Discovery Publishing House|isbn=978-81-7141-636-3|language=en}}&lt;/ref&gt;
[[File:H.H Maharani priyamvande Mukne of Jawhar State.jpg|thumb|महाराणी प्रियंवदा मुकणे]]

[[File:Statue of Maharaja Yashwantrao Martandrao Mukne of Jawhar State.jpg|thumb|महाराजा [[यशवंतराव मार्तंडराव मुकणे]]]]

==इतिहास==
मुकणे गावातील जयदेवराव ([[जयबाजीराव मुकणे|जयबाजीराजे]]) हे क्षत्रिय मराठा समाजाचे राजे होते. जयबाजी  जमीनदार/सामंत होते. त्यांच्या उत्कृष्ट संघटन कौशल्यामुळे, बुद्धिचातुर्याने आणि पराक्रमामुळे त्यांनी ३१ लहान किल्ले जिंकले. त्याच सोबत [[भूपतगड किल्ला|भूपतगड]] हा मोठा किल्लाही त्यांनी जिंकला. नंतर भूपतगडला जव्हार संस्थानची राजधानी करण्यात आले. अल्लाउद्दीन खिलजी, मुहंमद तुघलक या मोगलांच्या स्वारींनी देवगिरीच्या साम्राज्याची वाताहत केली.तेव्हाच जव्हार साम्राज्यची उभारणी झाली.
इ.स. १३१६ मध्ये जव्हार संस्थानाला आकार येत होता. जयबा राजांना धुळबाराव आणि होळकरराव ही दोन अपत्ये होती. जयबा हे शिवशंकराचे भक्त होते. त्यांनी राज्याभिषेकानंतर पूर्वी कोळवण संबोधल्या जाणाऱ्या या प्रदेशाला आपल्या नावातला जय आणि शिवशंकराचे हर असे मिळून जयहर असे नामकरण केले. पुढे या जयहरापासून जव्हार असे नाव रूढ झाले.

[संदर्भ- महिकावती बखर,बॉम्बे प्रेसिडेंनशियल गॅझेट इत्यादी]

जव्हारच्या इतिहास मध्ये सर्वात पराक्रमी राजा म्हूणन धुळाबारावची ओळख आहे. मुबारक खिलजीने दिल्लीकडे जाताना जव्हारवर स्वारी करण्यास फौज पाठवली त्याचा धुळाबारावने पराभव केला. पुढे मुहमद्द तुघलक जेव्हा दक्खनेत आला तेव्हा त्याने जव्हारवर स्वारी केली. तुघलकच्या प्रचंड सैन्यासमोर धुलाबाराव यांचा ठिकाव लागला नाही. त्याने धुळाबारावास तुघालकाबादला कैदेत टाकले. पण धुळाबारावचे धाकटे बंधू होळकरराव यांनी तुघलकच्या अनेक प्रदेशावर स्वारी करून हैराण केले नंतर तुघालकने मांडलिकच्या अटीवर धुळाबारावची सुटका केली आणि त्यास त्याचे राज्य परत केले तसेच नऊ लाख उत्पन्नाचा स्वतंत्र मुलुख तोडून दिला. इ.स.6 जून 1343 मध्ये शहा हा किताब देऊन नेमशहा ही उपाधी दिली.यादिवसा पासून जव्हार राज्यात स्वतंत्र शक तयार करण्यात आला तो 1948 पर्यंत राज्यात कार्यरत होता त्यास 'जव्हार शक' असे म्हणत असे. आजचा इ.स.2017ला जव्हार शक 674 चालू आहे.
इसवी सन 1341 ते 1758 सालापर्यंत जव्हारच्या राजाकडे दमण नदीपर्यंतचा, सह्याद्रीपर्यंतचा आणि भिंवडीपर्यंतचा भूप्रदेश ताब्यात होता. त्यावेळी राजाकडे साडेतीन लाख रुपयापर्यंत महसूल गोळा व्हायचा.

[संदर्भ- ठाणे गॅझेट आणि नाशिक गॅझेट, तुघलक तांब्रपट,केतकरकोष,कल्याणचा इतिहास(श्रीनिवास साठे),मराठीविश्वकोष,जव्हार दर्शन(दयानंद मुकणे)इत्यादी]

तुघलक नंतरच्या काळात जव्हार राज्य हे कधी विजननगर तर कधी बहमणी राज्याचे स्वामित्व पत्करायचे. यानंतर गुजरातचा सुलतान आणि अहमदशहा बहमणी यांच्या सीमा जव्हारपर्यंत पोहचल्या. गुजरातचा सुलतान मुहम्मदशहा आणि बहमणी सुलतान अल्लाउद्दीन अहमदशहा यांच्या युद्धाचे कारण जव्हार होते. माहीमच्या युद्धात जव्हार राज्याची खूप हानी झाली. पहिल्या वेळेस जव्हारचा राजा देवाबाराव हा बहमणी विरुद्ध होता. युद्धात पराभूत होऊन अल्लाउद्दीन बहमणीने त्याला बिदरला कैदेत टाकले. पुढं देवबाराव बाटवून टाकले (देवबारावचे मुहमद्दशहा केले गेले) आणि अल्लाउद्दीनच्या एका मुलीचे लग्न त्याच्याशी लावून दिले आणि नंतर राज्य परत केले. पुढं मुस्लिम वंशास विरोध होऊन होळकररावच्या आदिवासी वंशातील राजपुत्राची राज्यावर नेमणूक झाली.14 व्या शतकात प्रवासी इब्न बतुता याने देखील उत्तर कोकणात जव्हार आणि बागलाण ही दोन राज्ये असल्याची नोंद केली आहे.पुढे निजामशाहीच्या अस्तापर्यंत आणि अकबरच्या आगमनापर्यंत जव्हार राज्य स्वतंत्र होते.

[संदर्भ- फरिश्ता:गुलशने इब्राहिमी(अनुवाद कुंटे), मध्ययुगीन भारत(शरद कोलरकर), जव्हार दर्शन(दयानंद मुकणे), ठाणा गॅझेट]

अकबराने दक्षिण मोहीम सुरू केली. खान्देश-माळवा राज्यांनी अकबरचे मांडलिक स्वीकारले आता अकबरास निजामशाहीचे पारिपत्य करायचं होतं. अकबर पूर्वी गुजरातचा सुभेदार होते. त्यामुळे त्याला त्याभागाची परिपूर्ण माहिती होती. त्याने ठाणे भागातून निजामशाहीच्या विरुद्ध मोहीम सुरू केली. राजपूत्र मुराद, राजपूत्र दानीयाल आणि अब्दुल रहीम खान यांनी वाटेतील जव्हार, बागलाण,रामनगर आणि बनसा या राज्यावर स्वारी करून त्यास मांडलिक करवून घेतले.याकाळात राजा तोडरमल याने डहाणूच्या महालक्ष्मीस भेट दिली. राजपूत्र मुराद याची शहापूरास छावणी होती.मुस्लिम पुजारी (मिर्दे) यांनी आपल्या हक्काची मागणी राजपूत्र मुरादास केली. तेव्हा मुरादने जव्हारचा राजा नेमशहा दुसरे यांस हे प्रकरण सोडवण्यास सांगितलं. जहांगीरच्या काळात पुन्हा जव्हार स्वतंत्र झाले. पण यावेळीस पोर्तुगीज यांनी जव्हारचा अनेक भाग जिंकला त्यामुळे जव्हारची वाताहत झाली आणि नंतर रामनगरचा राजाने जव्हारवर स्वारी करून मांडलिक बनवले. पुढे नेमशहाचा पुत्र विक्रमशहा याने सैन्य उभारून पोर्तुगीज आणि रामनगरला पराभूत केले आणि स्वतंत्रची घोषणा केली.

[संदर्भ- मध्ययुगीन भारताचा इतिहास(मदन मार्डीकर),
जव्हार दर्शन(दयानंद मुकणे),ऐतिहासिक कागदपत्रे]

मुंबईच्या उत्तरेला घाटमाथा आणि अरबी समुद्र यांमधील सपाटीवर जव्हारचे राज्य आहे. उत्तर आणि पूर्व या दिशाना जव्हारची हद्द बागलाण आणि नाशिक या मोगल जिल्ह्यांना भिडते आणि दक्षिणेला कोकण प्रदेशाबरोबर जव्हारमधून चौल या संपन्न बंदराकडे मार्ग आहे. दक्षिण आणि पश्चिम येथील काही भाग सोडल्यास जव्हारचा बहुतेक प्रदेश उंच, खडकाळ आणि जंगलांनी भरलेला आहे. संरक्षणाच्या दृष्टीने ही गोष्ट जव्हारच्या दृष्टीने महत्त्वाची आहे. या सुमारास हे राज्य पोर्तुगीजांबरोबर लढण्यात गुंतले होते. येथील राजा श्रीपद हा मोगलांना खंडणी देत नसे किंवा त्यांचे सार्वभौमत्व मानीत नसे. त्यामुळे औरंगजेबाच्या सुचनेवरून शहाजहानने जव्हारवर स्वारी करण्यास परवानगी दिली. आपल्याला जव्हारचे राज्य जहागिर म्हणून दिल्यास ते आपण जिंकून घेऊ असे बिकानेरचा राजा रावकर्ण याने सांगितले. 3 ऑक्टोबर 1655 रोजी तो औरंगाबादेहून निघाला आणि पश्चिम घाटातून तो जव्हारच्या हद्दीजवळ पोहोचला. जव्हारचा प्रदेश डोंगराळ होता त्यामुळे तो जिंकणे खूप अवघड होते रावकर्णने विक्रमशहास आपल्या बाजूस वळवले आणि 5 जानेवारी 1656 रोजी श्रीपद याने शरणागती दिली. त्याने खंडणी देण्याचे व आपला मुलगा रावकर्ण याच्याबरोबर पाठविण्याचे कबूल केले. 20 जानेवारी 1656 रोजी ही मंडळी औरंगजेबाकडे परतली.विक्रमशहा याचे राज्य मोक्याचे होते. त्या राज्यात कोहेज,कुडाण,त्रंबक,मोखाडा
,माहुली(शहापूर), वाडा असे 6 परगणे होते. तसेच किनारपट्टीचा भाग देखील होता तसेच तवर(दमण जवळील), वझें  (वासिंद)  व दरिळें(उंबरगांवजवळील)  हीं तीन शहरें त्यांच्या हातीं होतीं. तेव्हा जव्हारचे उत्पन्न 20 लक्ष पर्यंत होते.

[संदर्भ (वारिस, १०६ अ; आदाब, ३७ ब, ३९ ब, ४७ अ.)(औरंगजेबाने जव्हारच्या राज्यावर जी स्वारी केली त्याची हकीकत वरीलप्रमाणे आहे), औरंगजेबचा संक्षिप्त इतिहास (जदुनाथ सरकार अनुवाद)]

छत्रपती शिवाजी महाराज सुरतेच्या स्वारीच्यावेळी त्रंबकेश्वराचे दर्शन घेऊन पौष शुद्ध द्वितीया 1 डिसेंबर 1661ला जव्हारचे नरेश पहिले विक्रमशहा यांना भेटावयास आले.विक्रमशहा यांनी जव्हारच्या जवळच असलेल्या एका टेकडीवर मोठा शामियाना उभारला होता. येथे मोठा दरबार भरवण्यात आला होता. शिवाजी महाराज आणि विक्रमशहा यांच्यात तहाची आणि मैत्रीची बोलणी झाली. यानंतर स्वतः विक्रमशहा यांनी शिवाजी महाराज यांच्या जिरेटोपात मानचा तुरा रोवला होता. ते ठिकाण म्हणजे आजचे शिर्पामाळ होय.यानंतर विक्रमशहा यांनी शिवराय यांना सैन्य आणि साहित्य देऊन सुरतला जाण्याचे जवळच्या वाटाचे मार्गदर्शन केले पुढे स्वारी वरून परतताना राजांनी विक्रमशहा यांना काही सम्पत्ती दिली होती.छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या जव्हार भेटीने दिल्लीकर सत्ताधिकारी(औरंगजेब) आणि सरदार यांच्या भुवया उंच्यावल्या होत्या.सुरतेच्या स्वारी नंतर मोघल आणि जव्हारकर यांच्या संबंधामध्ये वितुष्टाता निर्माण झाली होती.

[संदर्भ- सभासद बखर,राजा शिवछत्रपती खंड, मराठा-पोर्तुगीज संबंध(देसाई),औरंगजेबचा संक्षिप्त इतिहास(जदुनाथ सरकार),मराठी सत्तेचा उदय(जयसिंहराव पवार),पोर्तुगीज पत्रे, ठाणे गॅझेट इत्यादी]

दुसऱ्या सुरत स्वारीवेळी राजा विक्रमशहा आणि शिवाजी महाराज यांचे पटले नाही.1670ला जव्हारच्या सीमेवरचा माहुली किल्ला शिवरायांनी जिंकल्याने आणखीनच वितुष्ठ निर्माण झाले.पोर्तुगीज-मराठा तहानुसार पोर्तुगीज यांनी जव्हारच्या विरुद्ध शिवाजीराजे यांकडे मदत मागितली. त्यानुसार मोरोपंत पिंगळे यांच्यानेतृत्वाखाली पहिली स्वारी केली आणि जव्हार वर सरदेशमुखी कर बसवला. दुसऱ्या स्वारीत मोरोपंत पिंगळे आणि युवराज संभाजीराजे जव्हारवर खंडणी बसवली आणि 18 लक्षचा खजिना हस्तगत केला. बेसावध असल्याने विक्रमशहा भूमिगत झाला आणि सैन्य जमावकरु लागला आणि मोघल मदतीची वाट बघत बसला. तोपर्यंत मराठे हे रामनगर जिंकून त्रंबककडे गेले. मात्र दिलेरखान आणि विक्रमशहाने सैन्य जमवल्याने मराठ्यांनी माघार घेतली. एक फौज कल्याणचा दिशेने परतताना विक्रमशहा आणि दिलेरखानच्या सैन्याचे युद्ध झाले. यात अनेक मराठे कामी आले आणि मराठ्यांची हानी झाली.1672 च्याच तिसऱ्या स्वारीत मराठ्यांनी संपूर्ण जव्हार काबीज केलं यावेळी विक्रमशहा जवळच्या लोकांबरोबर अनुक्रमे नाशिक आणि औरंगाबादला गेला. संभाजी महाराज यांच्या उत्तरकाळापर्यंत जव्हार मराठ्यांकडे होते. मराठ्यांच्या स्वातंत्र्यसंग्रामावेळी उत्तर कोकणवर मातरबखानाने विक्रमशहाचा पुत्र पतंगशहाच्या मदतीने वर्चस्व स्थापन केले.पतंगशहाने 1683 मध्ये गंभीरगड,1688 मध्ये सेगवागड,1689 मध्ये कोहेजगड आणि त्रंबकगड आणि 1693 मध्ये सिद्धगड मोघलांना जिंकून दिले. मोघलपत्रात जमीनदार पतंगशहा असा उल्लेख येतो. मातरबखानच्या साह्याने पतंगशहाने जव्हारवर वर्चस्व मिळवले. पतंगशहा मातरबखानच्या विश्वासातील आणि मोघलांचा प्रमुख सरदार झाला होता. पतंगशहास 1000 स्वार आणि 2000 जात अशी मनसब देण्यात आली तसेच भिवंडीचा प्रमुख म्हूणन नियुक्ती केली गेली. मातरबखान आणि पतंगशहाने वसई आणि दमणवर हल्ला करून खंडणी बसवली. पतंगशहाचा पुत्र कृष्णशहा याने परत एकदा 1699 मध्ये पट्टाकिल्ला जिंकून मातरबखानास दिला.मातारबखानाप्रमाणे कृष्णशहाने हमीदुद्दीनखानास साह्य केले. महीपतगड जिंकण्यामध्ये कृष्णशहा याचेदेखील सैन्य होते. कृष्णशहाची 2000 जात आणि 2000 स्वार अशी मनसब होती.

[संदर्भ - मोघल दरबारातील बातमीपत्रे(माधवराव सेतुपगडी),औरंगाजेबचा संक्षिप्त इतिहास(जदुनाथ सरकार),मराठी सत्तेचा उदय(जयसिंहराव पवार), छावा(शिवाजी सावंत), मराठ्यांची साधने इत्यादी]

इ. स.1717 मध्ये खंडेराव दाभाडे यांनी जव्हारकडे खंडणी मागितली तसेच गुजरात मध्ये सैन्य संचारसाठी जव्हारचे सहकार्य मिळवून घेतले आणि जव्हारशी मैत्रीचे संबंध प्रस्थापित केले.त्यानंतर पिलाजी जाधव यांनी जव्हारकडे खंडणी मागितली आणि 1727 मध्ये जव्हारने बाजीराव पेशवे यांच्याशी तह करून मराठ्यांचे मांडलिकत्व स्वीकारले.वसईच्या युद्धात जव्हारकर यांनी खूप सहकार्य केले. चिमाजी आप्पा यांचा आदेशानुसार जव्हारचे राजे कृष्णशहा मुकणे तृतीय यांनी आपले सैन्य वसईच्या मोहिमेत सहभागी केले. कोहेजगडावरील तोफा तसेच शिधासामग्री देखील मराठ्यांना पाठवले. जव्हारकर यांच्या तर्फे सरदार भगवानराव यांनी वसईच्या युद्धात नेतृत्व केले आणि अशेरी,तांदूळवाडी,टकमक किल्ला जिंकून देण्यास मदत केली. नाना साहेब यांनी जव्हारवर खूप निर्बंध लादले. खंडणीच्या स्वरूपात मोठा भाग आणि अनेक जमिनी पेशव्यांना दिल्या. कोहेज,माहुली,अशेरी हे परगाणे पेशवे यांनी घेतले. जव्हारच्या सैन्यावर देखील निर्बंध लागले गेले.1750च्या त्रंबकगड मोहिमेत आणि रघुनाथरावच्या गुजरात आणि उत्तरेकडील मोहिमेत जव्हारचे राजे सहभागी होते.इ. स.1758 ते 1761 या काळात येथे पेशव्यांची सत्ता होती. पेशव्यांनी जव्हारवर सरदेशमुखी कर बसविला. जव्हारच्या राज्यात अनेकांनी बंड केले होते. जव्हारच्या राजांना हे बंड मोडता आले नाही, म्हणून पेशव्यांना दरवर्षी 1000 रु. नजराणा द्यावा लागत असे.
यानंतरच्या काळात राजे गंगाधराव(पतंगशहा द्वितीय) यांच्या काळात जव्हारला पेशव्यांनी बंड मोडण्यास देशावर पाठीवले. रामनगर आणि बडोदा भागातील भिल्ल यांनी केलेल्या बंड मोडण्यासाठी जव्हारकर यांना पाठवले गेले. मध्य भारतातील धार आणि होळकर यांच्या सीमेवरील भागात भिलांनी दंगा केला होता तेव्हा देखील पाठवले होते. खान्देशमधील दंगे मोडून काढण्यास देखील जव्हारकर यांना पाठवण्यात आले होते.1794च्या खर्डाच्या लढाईत युवराज मालोजीराव यांनी सहभाग घेतला होता.मराठ्यांनी टकमक, तांदुळवाडी, काळदुर्ग हे किल्ले जिंकले, तेव्हा याकामी त्यांना जव्हारच्या राजांची मदत झाली (1782). पेशव्यांनी दुसरे पतंगशाह यांच्यावर 1000 रु. खंडणी बसवली (1782). दुसरे पतंगशाह 1798 मध्ये मृत्यू पावले. पेशव्यांच्या आज्ञेवरून पतंगशाह यांचा मुलगा विक्रमशाह तिसरे यांस गादीवर बसविले; परंतु पेशव्यांना त्यांनी 3000 रु. नजराणा देणे व त्र्यंबकच्या मामलेदाराच्या साहाय्याने राज्यकारभार केला जाईल, असे लेखी कबूल केले.1818 मध्ये तिसऱ्या मराठा-इंग्रज युद्धात कॅप्टन डिफीन्सनने उत्तर कोकण जिंकले. तेव्हा त्याने जव्हार जिंकले.विक्रमशाह तिसरे यांच्या मृत्यूनंतर (1821) त्यांचा मुलगा पतंगशाह तिसरे लहान असल्याने विक्रमशाहांच्या दोन्ही भावांत भांडणे सुरू झाली. यावेळी राणी सगुणाबाई यांनी इंग्रजांच्या मदतीने पतंगशाह तिसरे यांस गादीवर बसविले.

[संदर्भ-मराठ्यांचा इतिहास(शरद कोलारकर),महाराष्ट्रचा इतिहास(खोबरेकर),पेशवे घराण्याचा इतिहास(प्रमोद ओक), बालाजी बाजीराव रोजनिशी, माधवराव पेशवे रोजनीशी,जुनी कागदपत्र, केतकरकोष, जव्हार संस्थानाच्या ऐतिहासिक नोंदी इत्यादी]

स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर हे जव्हार संस्थानचे दिवाण चिपळूणकर यांचे जावई होते. सावरकर आपल्या सासुरवाडीला चिपळूणकरांच्या वाड्यात 1901 ते 1908च्या दरम्यान राहत होते. सावरकरांना अटक झाल्यावर चिपळूणकरांना जव्हारचा वाडा सोडून परागंदा व्हावे लागले. जव्हारचे रहिवाशी विष्णू उर्फ अप्पा महादेव वैद्य यांनी रत्‍नागिरी येथे तर रेवजी पांडू चौधरी यांनी पुणे येथे राहून भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात भाग घेतला होता. भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात खुद्द जव्हारमध्ये राहून ब्रिटिश राजवटीविरुद्ध कोणी आंदोलन केल्याचा इतिहास नाही. मुकणे राजघराणे नेहमी नेमस्त व तटस्थ राहत आले. त्यामुळे तुघलक, खिलजी, मोगल, पोर्तुगीज, मराठे ते इंग्रज राजवटीतही सुमारे सहाशे वर्षे त्यांचे राज्य टिकून राहिले. स्वातंत्र्यानंतर संस्थानिकांनी भारतीय संघराज्यात सामील व्हावे म्हणून जी आंदोलने झाली त्यात जव्हार संस्थानही होते. जव्हार संस्थानचे विलीनीकरण लवकर व्हावे म्हणून 21-1-1948 रोजी मुंबईस सरदारगृहात तात्यासाहेब शिखरे, नाना कुंटे, भाऊसाहेब परांजपे, शामराव पाटील, दत्ता ताम्हाणे, वासुदेवराव करंदीकर व जव्हारचे मुकुंदराव संख्ये, केशवराव जोशी, रेवजी चौधरी, दत्तोबा तेंडुलकर अशा कार्यकर्त्यांची सभा होऊन 'जव्हार लोकसेवा संघ' स्थापन करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. येथूनच जव्हार विलीनीकरणाच्या लढ्यास प्रारंभ झाला. या लढ्याचे स्वरूप ध्यानात येताच जव्हारच्या महाराजांनी मुकुंदराव संख्ये, वासुदेव करंदीकर व दत्ताजी ताम्हाणे यांना जव्हारला बोलावून घेतले. हे तिघे आणि त्यांच्यासोबत केशवराव जोशी होते. या चौघांना अचानक अटक करण्यात आली व नंतर लगेचच सोडून देण्यात आले. यानंतर करंदीकर व संख्ये यांनी सरदार वल्लभभाई पटेल यांना व त्यांचे सेक्रेटरी श्री. व्ही. पी. मेनन यांची दिनांक 17-3-1948 रोजी भेट घेऊन सर्व हकीकत त्यांच्या कानावर घातली. या लढ्यात राष्ट्रसेवादल व समाजवादी पार्टीचे कार्यकर्तेही सामील झाले होते. शेवटी दिनांक 20-3-1948 रोजी जव्हार संस्थान विलीन होत असल्याचे आकाशवाणीने जाहीर केले.

[संदर्भ- ठाणे गॅझेट, दैनिक वर्तमानपत्रे, जव्हार संस्थानाचा अहवाल, राजे गणपतराव मुकणे चरित्र (अण्णाजी दिमोटे), जव्हार दर्शन(दयानंद मुकणे) ]

==राजधानी==
संस्थानाची राजधानी ही सुरुवात-शेवट पर्यंत जव्हार होती.
जयदेवराव यांनी जेव्हा जव्हार राज्याची निर्मिती केली तेव्हा भूपतगड किल्ला हीच राजधानी होती. मधल्या काळात कोहेजगड आणि गंभीरगड यांना उपराजधानीचा मान मिळाला होता. विक्रमशहा प्रथम यांच्या काळात जव्हारला भुईकोट किल्ला तयार झाला आणि तीच राजधानी केली नंतर याच किल्ल्याचा परिसरात जुना राजवाडा हा कृष्णशहा द्वितीय यांनी बांधला. याच राजवाड्यात अनेक दुरुस्ती झाली आणि येथूनच संस्थानाचा कारभार होत असे. पुढे यशवंतराव महाराज यांनी नवीन राजवाडा बांधल्यावर काही काळ येथे दरबार भरत असे आणि भारत स्वातंत्र्य झाल्यावर संस्थान भारतात विलीन झाले.

==क्षेत्रफळ==
मुंबई इलाख्यातील (बॉम्बे प्रेसिडन्सी) मधील ठाणे जिल्ह्यातील (एजन्सी) एकमेव संस्थान होते आणि भौगोलिक दृष्टीने जव्हार संस्थान गुजरात स्टेट एजन्सीचा भाग होता.
 
उ.अ.19°43'ते 20°5'व पू.रे.72°55'ते 73°20'यांच्या दरम्यान वसलेले होते.उत्तरेस डहाणू, मोखाडे हे ठाणे तालुक्यातील तालुके आणि दमण प्रदेश पूर्वेस मोखाडे दक्षिणेस वाडे व पश्चिमेस डहाणू आणि माहीम तालुके होते. यास कोळवण असे म्हणत.

सन 1818च्या तिसऱ्या मराठा-इंग्रज युद्धात लॉर्ड एल्फिन्स्टनने कॅप्टन डिफीन्सनला जव्हार राज्य जिंकण्यासाठी पाठवले. त्यावेळी जव्हार राज्यातील 10 किल्ले आणि जव्हार जिंकले.
 
इ.स.1821च्या कंपनीने केलेल्या जाहीरनाम्यानुसार जव्हारच्या वतीने राणी सगुणाबाई यांनी तह केला. तेव्हा त्याना फक्त 320 चौ.किमी.एवढा प्रदेश दिला तो 1877 पर्यंत तेवढाच होता तेव्हा जव्हार संस्थानामध्ये थोरली आणि धाकटी पाती असे भाग होते.
  
सन 1877 मध्ये जव्हारचे राजे पतंगशहा चौथे यांनी इंग्रज यांनी केलेल्या सहकार्यबद्दल तसेच समाजसुधाराबद्दल जव्हारला अजून थोडा प्रदेश इंग्रज सरकार तर्फे देण्यात आला तेव्हा जव्हार संस्थानाचे क्षेत्रफळ हे 500 चौ. किमी. होते.
  
पहिल्या महायुद्धात ब्रिटिश सरकारला केलेल्या सहकार्य बद्दल संस्थानाला अजून 300 चौ.किमी.प्रदेश देण्यात आला. तेव्हा संस्थानाचे क्षेत्रफळ हे 803 चौ.किमी. होते आणि शेवट पर्यंत तेच होते. शेवटचे महाराज यशवंतराव यांनी केलेल्या सहकार्य बद्दल इंग्रज यांनी जव्हारच्या राजाला ठाणे जिल्ह्यात मोखाडे तालुकाची जबाबदारी देण्यात आली तसेच जिल्हात असिस्टंट कलेक्टर रूपात कारभार करावा असे आदेश देण्यात आले.
  
जव्हार संस्थानात एकूण तीन महाले/तालुके होते.मलमाड(150 चौ.किमी) कर्यात हवेली(350चौ. किमी) आणि गंजाड/कराडोह(100 चौ.किमी) असे होते. पुढे कुडाण(100चौ.किमी) हा अजून एक तालुका तयार करण्यात आला.
   
संस्थानात जव्हार,विक्रमगड आणि आशागड ही तीन शहरे होती.संस्थानाच्या कराडोह महालातून मुंबई-बडोदे हा रेल्वेमार्ग जात होता.संस्थानात एकही रेल्वे स्थानक नव्हते. संस्थानाच्या हद्दीवर छोटे वाणगाव रेल्वे स्थानक होते पण जव्हारकर मात्र डहाणू रेल्वे स्थानकचा वापर करत असे.
   
संस्थानात एकूण 108 खेडी होती.नंतर त्यांची संख्या वाढली. नाशिक जिल्यातील त्रंबक आणि इगतपुरी तालुक्यातील काही गावे संस्थानकडे होती.संस्थानाचा बराच भाग हा डोंगराळ आणि पठारी प्रदेश होता. संस्थानातून अनेक नद्या वाहत होत्या. मुंबई शहरापासून सर्वात जवळ असे जव्हार संस्थान होते.

==लोकसंख्या ५०’५३८ लोकसख्या होती

==जव्हार संस्थानाची वैशिष्ट्ये==

1)भारतातील सर्वात जुन्या संस्थानांपैकी एक संस्थान. बॉम्बे प्रेसिडेंन्सी मधील सर्वात जुने संस्थान होते.

2)बहुजनांची मोठी परंपरा असेलेले संस्थान

3)देशभक्ती असलेले येथील राजे आणि प्रजा

4)ब्रिटिश भारताकडून महायुद्धात सहभाग
महाराजा यशवंतराव मुकणे(फ्लाईट लेफ्टनंट-दुसरे महायुद्ध)

5)भारतातील स्वातंत्र्यसैनिकांचे संस्थान येथील धाकट्या पातीचे राजे देवबाराव यांनी 1857च्या लढ्यात सहभाग झाल्याबद्दल जन्मठेपेची शिक्षा झाली. या संस्थानातील व्यक्तीनी चलेजाव आंदोलन (1942), जंगल सत्याग्रह (1864), दादरा आणि नगर हवेली मुक्तीसंग्राम (1954), संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ (1960) यात सहभाग घेतला होता. स्वातंत्र्यवीर सावरकर हे पण या संस्थानाशी संबंधित होते.

6)जगप्रसिद्ध वारली चित्रकला यासाठी प्रसिद्ध असलेले संस्थान

7)लोकप्रिय तारपा वाद्य आणि नृत्य यासाठी प्रसिद्ध असलेले संस्थान

8)महाराष्ट्रातील सर्वात जुने संस्थान, मिनी महाबळेश्वर म्हणून प्रसिद्ध, कोकणातील थंड आणि जास्त पावसाचे ठिकाण

9)स्वखर्चाने धरण(जयसागर डॅम) बांधलेले भारतातील एकमेव संस्थान

10)ब्रिटिशांकित जव्हार संस्थानास 9 तोफा (9-Gan salute) सलामी होती.

जव्हारच्या किल्ल्यात मुकणे राजांचा एकमजली जुना राजवाडा आहे. राजवाड्यातील गादी व श्रीमंत दिग्विजयसिंह यांचे येथे तैलचित्र आहे. श्रीमंत महाराज यशवंतराव मार्तंड मुकणे राजे आणि गादीवर बसलेल्या राणी प्रियवंदा यांचे मोठे चित्र म्हणजे आपल्या मनातील मराठमोळ्या राजा-राणीला मिळालेले मूर्तस्वरूपच आहे. काळाच्या उदरात गडप होऊ पाहणारे किल्ल्याचे काही भग्न अवशेष व त्या भोवतालची तटबंदी, प्रवेशद्वार, बुरूज, मनोरे इत्यादी जुन्या वैभवाची साक्ष देतात.

मुकणे राजांचा जो नवीन राजवाडा आहे तो एसटी स्टँडपासून दोन किमीवर आहे. राजवाडा अतिशय भव्य असून त्याचे बांधकाम व रचना पाहण्यासारखी आहे. आतली दालने, दरबार हॉल, छतावरील झुंबरे, भिंतीवरील राजघराण्यांतील व्यक्तींची जुनी तैलचित्रे आणि इथला एकूण परिसर आपल्याला इतिहासकाळात घेऊन जातो. भोवताली अनेक प्रेक्षणीय स्थळे आहेत.

जव्हारची समुद्रसपाटीपासूनची उंची ५१८ मीटर आहे. येथे हिल स्टेशन आहे. हे नाशिकपासून ८० कि.मी.वर आणि मुंबईपासून १५० कि.मी.वर आहे.  हे एक सुंदर व समुद्रसपाटीपासून उंचीवर असलेले एक नैसर्गिक शहर आहे. जव्हार मधील ९९ टक्के जनता आदिवासी आहे. जव्हारला  ऐतिहासिक वारसा आहे. खूप सुंदर ठिकाण असल्याने मुंबई, ठाणे यासारख्या प्रदूषण जास्त असणाऱ्या ठिकाणच्या लोकांना हे ठिकाण विशेष आवडते.

जव्हारमध्ये काळमांडवी धबधबा व दाभोसा धबधबा आहे. जव्हारचा जय विलास पॅलेस हा राजवाडा एक ऐतिहासिक वारसा  आहे तसेच सनसेट पाॅईॅंट, हनुमान  पाॅईॅंट इत्यादी ठिकाणे बघण्यासाठी खास आहेत.

१ सप्टेंबर १९१८ला राजे मार्तण्ड यांनी लोककल्याणकारी पाऊल उचलत जव्हार नगरपरिषद स्थापन केली, अशी माहिती जव्हार संस्थानच्या माहिती पुस्तकेतून मिळते.  आज घडीला जुना राजवाडा भग्नावस्थेत आहे. राजवाड्याची इमारत दुमजली. जुन्या राजवाड्याच्या आतील परिसराला बकाल स्वरूप प्राप्त झाले आहे. जव्हार शहराच्या परिसरात निसर्गरम्य देखावे, वारली चित्रकला आदी गोष्टी पाहावयास मिळतात. दिवाळी आणि मे महिन्याच्या सुट्टीमध्ये शाळकरी मुले- मुली तसेच पर्यटक आणि गिर्यारोहक येथे निसर्गसौंदर्याचा आस्वाद घेण्यासाठी येत असतात.

==जव्हार राज्यातील किल्ले==
# अलंग-कुलंग
# अशेरीगड
# आसवगड
# इगतपुरीचा किल्ला
# इंद्रगड
# कमानदुर्ग
# काळदुर्ग
# कोहेज किल्ला
# गंभीरगड
# गुमतारा किल्ला
# टकमक किल्ला
# तांदूळवाडी किल्ला
# तारापूरचा किल्ला (जलदुर्ग)
# त्रंबकगड
# त्रिगलवाडी किल्ला
# पट्टागड
# बल्लाळगड
# किल्ले बेलापूर
# भास्करगड
# भूपतगड (राजधानी) 
# मदनगड
# माहुलीगड
# रांजणगिरी किल्ला
# विवळवेढे किल्ला
# संजान किल्ला (जलदुर्ग)
# सिद्धगड
# सेगवा किल्ला
# सेवागड
# हरिहरगड

==पर्यटन==
* शिरपामाळ/शिर्पामाळ
* हनुमान पॉईंट
* सनसेट पॉईंट
* जयविलास पॅलेस
* दाभोसा धबधबा
* काळमांडवी धबधबे
* भूपतगड किल्ला
* बाणगंगा महादेव मंदिर
* धाकटी जेजुरी (खंडोबा देवस्थान)
* जुना राजवाडा
* जयसागर डॅम
* विजयस्तंभ आणि क्लॉक टॉवर 
* ऐतिहासिक वास्तू

1) शिरपामाळ/शिर्पामाळ

छत्रपती शिवाजी महाराज सुरतेच्या स्वारीच्यावेळी त्रंबकेश्वराचे दर्शन घेऊन पौष शुद्ध द्वितीया 1 डिसेंबर 1661ला जव्हारचे नरेश पहिले विक्रमशहा यांना भेटावयास आले.विक्रमशहा यांनी जव्हारच्या जवळच असलेल्या एका टेकडीवर मोठा शामियाना उभारला होता. येथे मोठा दरबार भरवण्यात आला होता. शिवाजी महाराज आणि विक्रमशहा यांच्यात तहाची आणि मैत्रीची बोलणी झाली. यानंतर स्वतः विक्रमशहा यांनी शिवाजी महाराज यांच्या जिरेटोपात मानचा तुरा रोवला होता. ते ठिकाण म्हणजे आजचे शिर्पामाळ होय.यानंतर विक्रमशहा यांनी शिवराय यांना सैन्य आणि साहित्य देऊन सुरतला जाण्याचे जवळच्या वाटाचे मार्गदर्शन केले पुढे स्वारी वरून परतताना राजांनी विक्रमशहा यांना काही सम्पत्ती दिली होती.छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या जव्हार भेटीने दिल्लीकर सत्ताधिकारी(औरंगजेब) आणि सरदार यांच्या भुवया उंच्यावल्या होत्या.सुरतेच्या स्वारी नंतर मोघल आणि जव्हारकर यांच्या संबंधामध्ये वितुष्टाता निर्माण झाली होती.
आता येथे एक मोठे स्मारक तयार करण्यात आले आहे तसेच भव्य मोठी कमान तयार करण्यात आली आहे येथे नेहमी पर्यटक यांची वर्दळ असते.

2) हनुमान पॉईंट

खळाळणारं पाणी, फेसाळत्या पाण्याचे धबधबे, हिरवीगार वनराई हे अनुभवायचं असेल तर इथे येण्याला पर्याय नाही. जव्हारमध्ये प्रवेश करताच अंदाजे ४०० मीटर्स खोली असलेली नारळीदरा ही दरी पहायला मिळते. त्यात अनेक छोटे-मोठे धबधबे वाहत असतात. जव्हारचा हनुमान पॉईंट तर प्रसिद्धच आहे. तिथे उभं राहून सभोवताली नजर टाकल्यास निसर्ग सौंदर्याचा नजराणाच तुमच्यासमोर खुला होतो. अतिशय उत्कृष्ट असा हा पॉईंट आहे. याशिवाय सूर्यास्त पाहण्यासाठी इथला सनसेट पॉईंट प्रसिद्ध आहे.

3) सनसेट पॉईंट

जव्हारचा अजून एक प्रसिद्ध पॉइण्ट म्हणजेच सनसेट पॉइण्ट आहे. शहराच्या मध्यवर्ती भागापासून पश्चिमेला फक्त अर्धा किमी वर हा पॉइण्ट आहे. जोडप्यांचा लाडका असलेला हा पॉइण्ट सूर्यास्ताचे एक अप्रतिम दृष्य दाखवतो. येथून दिसणाऱ्या दरीचा आकार हा धनुष्यासारखा आहे म्हणून पूर्वी या भागाला ‘धनुकमळ’ असे म्हणत. येथून 60 कि. मी. दूर असलेल्या डहाणू जवळच्या महालक्ष्मी डोंगराचे सुंदर दृष्य दिसते. दरीमधल्या दाट गर्द झाडीवर पडणारी सूर्य किरणे पाहण्याचा अनुभव शब्दात वर्णन न करता येण्यासारखा आहे.

4) जय विलास पॅलेस

जव्हार आणि आसपासच्या परिसरात बरीच प्रेक्षणीय ठिकाणे आहेत. यापैकी मुख्य म्हणजे जयविलास पॅलेस हा राजवाडा. हा राजवाडा खाजगी मालमत्ता असला तरी भव्यतेवरून त्याचे ऐतिहासिक महत्त्व लक्षात येते. जयविलास पॅलेस हा ब्रिटिश-इटालियन पद्धतीने तयार करण्यात आला आहे.राजवाड्यात मुकणे घराण्यातील राजांची सुंदर तैलचित्रे आहेत. याशिवाय जुने दुर्मिळ फर्निचर आणि अन्य वस्तूही येथे जतन करून ठेवण्यात आल्या आहेत. जव्हार हे वारली पेंटिंगसाठी प्रसिद्ध आहे. अतिशय शांत वातावरणात अरण्यांनी वेढलेले वैशिष्ट्यपूर्ण हवामानाचे ठिकाण होय.राजवाड्यात 80 खोल्या आहेत त्यापैकी काहीच खोल्या आज वापरात आहेत. पॅलेसच्या मेन दरवाजा समोर एक तोफ आहे.सर्वात प्रसिद्ध ऐतिहासिक वास्तू असलेला हा वाडा ‘राज बरी’ या नावाने सुद्धा ओळखला जातो. राजे यशवंतराव मुकणे यांनी बांधलेला हा राजवाडा मुकणे घराण्याच्या राजाला राहण्यासाठी बांधला होता. येणाऱ्या शत्रूवर नजर ठेवण्यासाठी हा वाडा डोंगराच्या माथ्यावर बांधला आहे.लाकडी कोरीवकाम, दगडी घुमटे आणि आजूबाजूला पसरलेले हिरवे जंगल ही या राजवाड्याची वैशिष्ट्ये आहेत. गुलाबी दगडातून तयार केलेल्या या अद्वितीय अशा वास्तुरचनेमुळे या वाड्याचा वापर अनेक फिल्म शूटस साठी केला गेला आहे.ग्रेट ग्रँड मस्ती तसेच अनेक चित्रपट, मालिका आणि वेबसिरीजचे शूटिंग या पॅलेस मध्ये झाले आहेत. या पॅलेस मध्ये अनेक इतिहासिक वस्तू आहेत.सकाळी 10 ते संध्याकाळी 5 वाजून 30 मिनिटांपर्यंत हा राजवाडा पाहण्यासाठी खुला असतो. राजवाडा आतून पाहण्यासाठी माफक प्रवेश फी आकारली जाते.

5) दाभोसा धबधबा

जव्हारचं मुख्य आकर्षण म्हणजे दाभोसा धबधबा. तुफान वेगाने कोसळणारं पाणी. या धबधब्यातल्या पाण्याचे तुषारच सुमारे १०० फूट उंचीपर्यंत उडतात. या धबधब्याशिवाय इथे हिरडपाडा धबधबाही आहे. अलीकडेच बांधण्यात आलेलं खडखड धरण लोणावळ्यातल्या प्रसिद्ध भुशी डॅमची आठवण करून देतं. जोरदार पावसाने हे धरण भरून वाहू लागलं की त्या पाण्यात भिजण्याचा मनसोक्त आनंद लुटता येतो. पाण्यात भिजण्यासाठी तिथे खास पायऱ्याही बांधण्यात आल्या आहेत. जव्हारपासून सुमारे सहा ते सात किलोमीटरवर हे धरण आहे. इथली आदिवासी आणि वारली संस्कृती प्रसिद्ध आहे.

6) काळ मांडवी धबधबे

जव्हार शहराच्या दक्षिणेस 8 कि.मी. अंतरावर आकर्षक काळमांडवी धबधबा आहे. ट्रेकिंग, रॉक क्लाइंबिंग आणि रॅपेलिंग यासारख्या साहसी खेळांसाठी या खडकाळ आणि उंच धबधबा पर्यटक यांना आकर्षित करतो.काळमांडवी धबधबा उंची सुमारे 100 फूट उंचीचा आहे आणि तो संपूर्ण वर्षभर वाहतो. या ठिकाणी सर्वत्र धबधबे आणि 'झरे सर्वात निसर्गरम्य दृश्ये पाहण्यास मिळतात. काळमांडवी धबधबा हे  असून ते जवळील आपतले गन येथे वसलेले आहे.जव्हार ते कलमंडी हे झाप रोड मार्गे 5-6 किलोमीटरचे अंतर आहे.पावसाळ्यात या ठिकाणी जायचं म्हणजे तारेवरची कसरत समजावं. दोन छोट्या नद्यांचा संगम येथे होत असतो .विविध आकाराचे दिसणारे पाण्याचे खळगे आकाराने छोटे असले तरी त्यांची खोली खूप जास्त आहे .जेवढा धबधबा उंचावरून पडतो त्याचा पेक्षा चार पट खोल ते खळगे आहेत.या ठिकाणी डोहमध्ये वरतून पडणार पाणी आतल्या आतून जाऊन 50फूट पुढे जाऊन निघते .या ठिकाणी पावसाळ्यात जाणे खरतर तलाव कारण पाण्यात पडल्यावर मदतीसाठी जवळपास गाव पण नाही आणि खूप खोल दरीत असल्यामुळे तिथून वर जाऊन मदत घेणे पण खूप कठीण आहे.

7) भूपतगड किल्ला

भूपतगड जव्हार राज्याची पहिली राजधानी होती.
भूपतगड हा जव्हार तालुक्यातील झाप या गावाजवळ असणारा एक किल्ला आहे. सुंदर अशी तटबंदी या किल्ल्यात आहे तसेच तेथे गरम पाण्याचे छोटे छोटे कुंड आहेत. सुंदर असे ऐतिहासिक ठिकाण आहे.ह्या किल्ल्याला मोठा इतिहास आहे. भूपतगड जव्हार मधील प्रसिद्ध किल्ला आहे. किल्ल्यावर अनेक पाण्याचे टाके आहेत तसेच अनेक कोठारे आहेत अनेक बुरुज हे ढासाळलेल्या अवस्थेत आहेत. गडावर अनेक जुन्या वाड्याचे अवशेष आहेत.
जव्हार ठाणे जिल्ह्यात आहे. तेथे पोहोचण्यासाठी जव्हारला जाण्यासाठी अनेक मार्ग असून त्यांतील दोन मार्ग प्रचलित आहेत.  एक म्हणजे कल्याण -कसारा – विहीगाव – मोखाडा -जव्हार हा मार्ग, तर दुसरा ठाणे जिल्ह्यातून कल्याण – भिवंडी – वाडा – विक्रमगड – जव्हार असा मार्ग. भूपतला येण्यासाठी ठाणे जिल्ह्यातीलच कुर्लोट गावामार्गेही वाट आहे. मात्र ही वाट खडी चढाईची आहे.

जव्हारवरून चोथ्याचा पाडा, केळीचा पाडा, पवारपाडा अशी छोटी आदिवासी गावे पार करत माणूस १६ किलोमीटरवरील झाप गावात येऊन दाखल होतो. जव्हारहून झापला दर तासाभराने एस.टी.ची देखील व्यवस्था आहे. भूपतगडाचे वैशिष्ट्य म्हणजे याच्या अगदी जवळ जाईपर्यंत इथे किल्ला असल्याचे जाणवत नाही. जव्हार परिसरातील डोंगररचना अतिशय क्लिष्ट आहेत; ठळकपणे दाखवता येईल असा आकार येथील एकाही डोंगराला नाही. त्यामुळे झापवरून भूपतगडाच्या पायथ्याला वसलेल्या चिंचपाड्याची दिशा विचारून किल्ल्याकडे करण्याखेरील दुसरा पर्याय नाही. चिंचपाड्याहून भूपतगडाच्या पहिल्या पठारापर्यंत जीप जाईल असा कच्चा रस्ता तयार झाला असून इथे एक झेंडा लावलेला आहे. झेंड्याच्या शेजारी पाषाणात कोरलेली पावले आहेत. स्थानिक ग्रामस्थ  या पावलांना नित्यनेमाप्रमाणे ‘सीतेची पावले’ म्हणतात.

‘सीतेची पावले’ असलेल्या या पठारावरून गर्द झाडीने भरलेला भूपतगड दिसतो. त्याच्या माथ्याच्या दिशेने सरकलेली ठसठशीत पायवाटही नजरेत भरते आणि फक्त वीस मिनिटांत भूपतगडाच्या पडलेल्या तटबंदीतून गडमाथ्यावर पोहोचता येते. किल्ल्याच्या माथ्यावर पाऊल ठेवले की उजवीकडे जाणाऱ्या पायवाटेने गेल्यास किल्ल्याच्या भग्न दरवाजाचे अवशेष दिसतात. येथे किल्ल्याच्या माथ्याकडे येणाऱ्या पायऱ्या दृष्टीस पडतात. हा किल्ल्याचा मुख्य प्रवेशमार्ग असून सध्या तो पडलेल्या अवस्थेत आहे.

भूपतगडाची दक्षिण बाजूच्या पठारावर जोडटाक्यांचा एक समूह असून पाणी अडवण्यासाठी त्याला भिंतही बांधलेली दिसते. या टाक्यांच्या खालच्याच बाजूला एक तलाव असून त्याच्या काठावरही पाणी अडवण्यासाठी भिंतीची रचना केलेली दिसते. मात्र या तलावाचे पाणी पिण्यायोग्य नसून टाकीसमूहातील एकाच टाक्याचे पाणी पिण्यायोग्य आहे. भूपतच्या दक्षिण कडय़ावर तुरळक तटबंदी सोडल्यास कोणतेही अवशेष शिल्लक नाहीत.

हवा स्वच्छ असेल तर भूपतगडाच्या माथ्यावरून उत्तरेकडे असलेली [[त्र्यंबक]] रांग दृष्टीस पडते. पावसाळ्याच्या शेवटी शेवटी या भूपतगडाचे आणि आजूबाजूच्या आसमंताचे रूप देखणे असते. सोनकीच्या फुलांनी (Senecio grahamii, Graham's groundsel) सजलेले भूपतचे पठार आणि त्याच्या माथ्यावरून दिसणारा [[पिंजल नदी]]च्या खोऱ्याचा विस्तीर्ण मुलुख, [[सूर्यमाळ]]चे पठार, खोडाळ्याचा प्रदेश हा भाग म्हणजे डोळ्यांसाठी जणू पर्वणीच वाटते.

8)बाणगंगा महादेव मंदिर

जव्हारमध्ये जुन्या राजवाड्याजवळ असलेले श्री मुक्तेश्वर महादेव मदिर. या मंदिराजवळ असणाऱ्या एका जिवंत झऱ्याला बाणगंगा म्हणून ओळखले जाते. म्हणून या मंदिराला बाणेश्वर महादेव मंदिर म्हणून देखील ओळखले जाते. संस्थान काळात स्वतः राजे दर शिवरात्रीस महादेवाची महापूजा बांधत असत. या मंदिरातील पूजा-अर्चा राजघराण्याकडून होत असे. कालांतराने इतर मंदिरांसह देवस्थान समितीकडे हे महादेव मंदिर जव्हार नरेशांनी सुपूर्त केले. त्यानंतर २००१ साली या मंदिराचा जीर्णोद्धार जव्हारच्या नागरिकांच्या सहकार्यातून करण्यात आला.
महाशिवरात्री, त्रिपुरारी पौर्णिमा, होळी हे उत्सव या मंदिरात आजही भक्तीभावाने साजरे होतात. श्रावण महिन्यात याठिकाणी दर्शनासाठी अलोट गर्दी होत असते. प्रत्येक श्रावणी सोमवारी मंदिरात होणाऱ्या शिव भक्तीच्या भजनाचे सूर जुन्या राजवाड्यापर्यंत घुमतात आणि या राजवाड्याचा प्रत्येक चिरा शिव महिमा ऐकायला जणू जिवंत होतो. या मंदिरासमोर असलेल्या वृक्षाच्या ढोलीतील खोडला गणपतीच्या सोंडेचा आकार आल्याने या वृक्षासमोर जाताना निसर्गाची ही किमया पाहावयाला पावले आपोआपच थबकतात.

9) धाकटी जेजुरी (खंडोबा देवस्थान)

महाराष्ट्राची धाकटी ''जेजुरी''  जव्हार येथील जागृत स्थान.!!!

खंडोबा मंदिराचे एतिहासिक महत्त्व-
जव्हार राज घराण्याचे कुलदैवत म्हणून या स्थानाला महत्त्व प्राप्त झाले होते,.जव्हारची रणगर्जना ''हर हर महादेव'' ही होती.संस्थानि आमदानीत जव्हार चंपाषष्टीची फार मोठी यात्रा भरत असे. या यात्रेस नाशिक.इगतपुरी.घोटी.देवळाली आदी भागातून अनेक भाविक येत असत. ''जेजुरी या खंडेरायाच्या मुख्यास्थानी ज्या भाविकांना दर्शनासाठी जाने  शक्य होत नसे.असे अनेक भाविक जव्हार येथील धाकटी ''जेजुरी'' येथे दर्शनासाठी येत असत.
जव्हारचे राजे चवथे पतंगशाह यांच्या मातोश्री कै.राणी लक्ष्मीबाई या जेजुरीच्या रामजी चव्हाण या मराठा्च्या कन्या त्यांचे माहेरचे नाव मुक्ताबाई.मुक्ताबाई यांचे उपास्य दैवत ''खंडोबाराया'' असल्याने या दैवताचे मंदिर जव्हार येथे सुद्धा बांध असा आदेश त्यांनी आपला मुलगा राजे ४थे पतंगशाह यांना दिला.जेजुरी सारखेच कडेपठार असलेल्या स्थानावर बांधण्यासाठी जव्हार गावाच्या एका बाजूस पठारावर सूर्य तलावाशेजारी शांत व प्रसन्न जागा निवडून ४ थे पतंगशाह यांनी जव्हार येथील मध्ये बांधले.

10)जुना राजवाडा

काळा अभावी दुर्लक्षित होत चाललेला जुना राजवाडा आज फक्त क्रिकेट ग्राउंड आणि डम्पिंग ग्राऊंड म्हणुन ओळखला जातो आहे. संस्थानचा पहिला राजवाडा हा २०० वर्षापूर्वीचा सन १७५० साली कृष्णराजाने बांधला होता.पण दुर्दैवाने अवघ्या ७२ वर्षानी इ.स.१८२० साली  तो अग्निनारायणाच्या भक्षस्थानी पडला.पेशव्यांचा अनुज्ञेने जव्हार संस्थानचा गादीवर बसलेले तीसरे विक्रमशाह उर्फ़ मालोजीराव इ.स.१८२१ मधे वारल्यानंतर जव्हार संस्थानचा गादीवर कोणी वारस नव्हता, त्यामुळे विक्रमशाहच्या दोन भावात तंटा निर्माण झाला.तिसरया विक्रमशाहला दोन बायका होत्या, आनंदीबाई आणि सुगणाबाई ह्या होत्या.सगुणाबाई त्यावेळी थोड्याच दिवसात प्रसूत होऊन त्याना मुलगा झाला, त्यांचे नाव तिसरा पतंगशाह ठेवले.विक्रमशाह उर्फ़ मालोजीराव इ.स.१८२१ मधे वारल्यानंतर जव्हार संस्थानचा गादीवर कोणी बसायचे यावरून खुप वादंग माजलातो इतका माजला की त्यामुळे राज्यात या प्रकरणाने बंड माजले आणि या गादीवरून झालेल्या भांडणातुन बंडखोरांनी इ.स.१८२२ साली जव्हारचा राजवाडा जाळुन कागदपत्रे,जूने ऐतिहासिक पुरावे वैगेरे सर्व जळुन राख झाले.आजही जून्या राजवाडा मधे नगारखाना तसेच नक्षी काम केलेले दगड़ी जोते दिसतात.

11) जयसागर डॅम

महाराज यशवंतराव मुकणे यांनी तत्कालीन जव्हार शहराच्या पाणी पुरवठायासाठी(1950) एक धरण बांधायचे ठरवले. त्यावेळी शहराची लोकसंख्या ही 12 हजार असावी. उन्हाळ्यात शहरात पाणी टंचाई होत असे आणि शहरातील तलावे ही पूर्ण पाणी पुरवू शकत नव्हते म्हूणन राजांनी धरण बांधले आणि आपले पूर्वज जयदेवराव यांच्या नावाने धरणास जयसागर असे नाव दिले विशेष म्हणजे त्याकाळी संस्थानिक धरण बांधण्यासाठी ब्रिटिश सरकार कडून आर्थिक मदत मागत असे परंतु राजे यशवंतराव यांनी स्वतःच्या तिजोरीतील पाच लक्ष रुपये देऊन धरण बांधले. आज शहरची लोकसंख्या वाढली आहे तरी पाण्याची गरज भासते तरी पण धरणामार्फत पाणी पुरवठा केला जातो. राजे यशवंतराव यांनी आपल्या मूळ गावातील भागासाठी(नाशिक जिल्हा) धरणासाठी शासनाला पैसे दिले होते त्यांच्या स्मारनार्थ आज मुकणे डॅम नाशिक जिल्हात आले. जयसागर डॅम मध्ये आता पर्यटनसाठी बोटिंग पण सुरू कारण्यात आली आहे.

12) विजयस्तंभ आणि क्लॉक टॉवर (clock tower)/स्मारक (1945)

महाराज यशवंतराव मुकणे हे जेव्हा दुसऱ्या महायुद्धातून विजयी परत आल्यावर त्यांच्या आणि जव्हारच्या कामागिरी बद्दल एक विजयस्तंभ शहरात उभरण्यात आला. पहिल्या आणि दुसऱ्या महायुद्धात जव्हारच्या संस्थानाने सहकार्य केल्यावर तसेच युद्धात ब्रिटिश यांना मदत केल्यावर तसेच जव्हारच्या राजांनी युद्धात सहकार्य केल्याबद्दल विजयस्तंभ उभरण्यात आला. तेव्हा तत्कालीन मुंबईचे प्रांताधिकारी, ठाणे आणि नाशिकचे कलेक्टर,सैन्य अधिकारी,ब्रिटिश अधिकारी उपस्थित होते. तेव्हा जव्हार मध्ये भव्य मिरवणूक काढण्यात आली होती. जव्हारच्या सैनिक आणि पोलीस यांची परेड झाली होती. हत्ती, उंट आणि घोडे यांची मिरवणूक काढली. त्यानंतर येथे जव्हार शहराचा क्लॉक टॉवर उभारण्यात आला तसेच येथे नंतर यशवंतराव महाराज यांचे स्मारक उभरण्यात आले आजही येथे शाही दसऱ्याचे आयोजन होते.

13)ऐतिहासिक वास्तू

पूर्वीच्या काळात जव्हार हे एक ब्रिटिशांकीत संस्थान होते त्यामुळे तेथील राजांनी अनेक गोष्टी निर्माण केल्या आणि जव्हार संस्थानाचा विकास केला. यात प्रामुख्याने वाडे, पूल, इमारती, उद्याने, संग्राहलय, मंदिरे अश्या वास्तू येतात. त्यात मुख्य म्हणजे जव्हारचे संस्थानाचे दिवाण आणि स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांचे सासरे चिपळूणकर यांचा वाडा होय. तसेच ब्रिटिश अधिकारी हे पर्यटन साठी आल्यावर त्यांच्यासाठी बांधलेले गेस्टहाऊस हे जव्हार मध्ये हमकास लोक पाहण्यासाठी येतात.अप्पर जिल्हा कार्यालय, राधा हायस्कुल, कृष्णा हायस्कुल, के.व्ही. विद्यालय, शासकीय टाऊन हॉल, संग्राहलय,पोलीस स्टेशन, पोस्ट ऑफिस, टांकसाळ,जिमखाना, नगरखाना, अंबरखाना, पागा, फिल्टर हाऊस आणि अनेक शासकीय कार्यालये यासारखे अनेक पुरातन वास्तू जव्हार मध्ये आहे.

==जव्हार संस्थानचे राष्ट्रगीत==
जव्हार संस्थानच्या राष्ट्रगीताला दिनांक १३ नोव्हेंबर १९४४ रोजी राजमान्यता मिळाली. हे राष्ट्रगीत, बडोद्याचे राजकवी कवी [[यशवंत]] यांनी रचले. त्याचे पहिले गायन जव्हार नरेश श्रीमंत यशवंतराव मुकणे महाराज हे दुसऱ्या महायुद्धावरून परत आल्यानंतर त्यांच्या २७ व्या वाढदिवसा निमित्त झाले. जव्हार संस्थानची भौगोलिकता, वनवैभव, राजगुरू कृपाशीर्वाद, राजांची शौर्यगाथा, मायभूमीवरील प्रेम, जनकल्याणकरी राजा अश्या रीतीने जव्हार संस्थानाचा गौरव करणारे हे राष्ट्रगीत आहे. ते दि.१३ नोव्हेंबर १९४४ रोजी राजमान्यता मिळाल्यापासून ते जव्हार संस्थानाच्या भारतातील विलीनीकरणापर्यंत, प्रत्येक समारंभात गायले जात असे.

जय मल्हार ! जय मल्हार !&lt;br/&gt;
गर्जू या जय मल्हार !!&lt;br/&gt;
सह्याद्रीचे हे पठार I&lt;br/&gt;
शौर्याचे हे शिवार I&lt;br/&gt;
राखाया या बडिवार I&lt;br/&gt;
येथे नवोनव अवतार II१II

येथले धनुष्यबाण I&lt;br/&gt;
अजून टणत्कार करून I&lt;br/&gt;
टाकतात परतून I&lt;br/&gt;
कळी काळाचेही वर II२II

साग, शिसव, ऐन दाट I&lt;br/&gt;
सोन्याचे बन अफाट I&lt;br/&gt;
त्यांत शाह नांदतात I&lt;br/&gt;
दीनांचे पालनहारII३II

सदानंद -वरद- हात I&lt;br/&gt;
जयबांची शौर्य- ज्योत I&lt;br/&gt;
ध्वज भगवा सूर्यांकित I&lt;br/&gt;
दावी राज्य हे जव्हारII ४ II

प्यार अशी माय भूमी I&lt;br/&gt;
माय भूमी तव कामी I&lt;br/&gt;
वाहू सर्वस्व आम्ही I&lt;br/&gt;
होऊ जीवावर उदार II ५ II

जय वंशी क्षेम असो I&lt;br/&gt;
राजा वीरहो क्षेम असो I&lt;br/&gt;
जनता- कल्याण वसो I&lt;br/&gt;
त्यात सदा अपरंपार II ६ II

==हे सुद्धा पहा==
* [[मुकणे राजघराणे]]
* [[यशवंतराव मार्तंडराव मुकणे]]

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

{{विकिकरण}}
{{भाषांतर}}

[[वर्ग:जव्हार तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:विकिव्हॉयेजमध्ये स्थानांतरित करण्याजोगा मजकूर असलेले लेख]]
[[वर्ग:भारतातील संस्थाने]]</text>
      <sha1>7sb46xyb088k27mmc05oa0pczkhukcm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697089</id>
      <parentid>2697084</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T17:10:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/मयुरराजे जाधवराव|मयुरराजे जाधवराव]] ([[User talk:मयुरराजे जाधवराव|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:सांगकाम्या|सांगकाम्या]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले.</comment>
      <origin>2455733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="94256" sha1="j4h3h2gqsetsubb1u892k96a6vmzfd8" xml:space="preserve">{{गल्लत|जव्हार|जव्हार तालुका}}
{{माहितीचौकट भूतपूर्व देश
| राष्ट्र_अधिकृत_नाव_स्थानिकभाषेमध्ये = 
| राष्ट्र_अधिकृत_नाव_मराठीमध्ये = जव्हार संस्थान
| सुरुवात_वर्ष = इ.स. १३४३
| शेवट_वर्ष = इ.स. १९४८
| मागील१ =
| मागील_ध्वज१ = 
| पुढील१ = 
| पुढील_ध्वज१ =
| पुढील२ = 
| पुढील_ध्वज२ = 
| पुढील३ = 
| पुढील_ध्वज३ =
| राष्ट्र_ध्वज =Jawhar flag.svg
| राष्ट्र_चिन्ह = COA Jawhar State of Mukne Dynasty (Coat Of Arms).jpg
| राष्ट्र_ध्वज_नाव = 
| राष्ट्र_चिन्ह_नाव = 
| जागतिक_स्थान_नकाशा = Thana Agency Jawhar State during British India.svg
| नकाशावर्णन = 
| घोषवाक्य = जय मल्हार व हर हर महादेव 
| राजधानी_शहर = [[जव्हार]]
|सर्वात_मोठे_शहर = 
| शासन_प्रकार = राजेशाही [[मुकणे राजघराणे]]
|राष्ट्रपती_नाव = मुकणे 
| पंतप्रधान_नाव =
| राष्ट्रीय_भाषा = [[मराठी]]
|इतर_भाषा = कोकणी 
| धर्म = [[हिंदु]]
| क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = ८०४.४५
| लोकसंख्या_संख्या = ५०,५३८
| लोकसंख्या_घनता =
| आजचे‌_देश = {{देशध्वज|भारत}} [[भारत]]
}}
     [[चित्र:Jaivilas Palace, Jawhar.jpg|250px|जय विलास पॅलेस, जव्हार]]
[[चित्र:Jaivilas Palace from Hanuman Point, Jawhar.jpg|250px|इवलेसे|हनुमान पॉइंटपासून दिसणारा जय विलास पॅलेस]]
[[File:Kalmandvi_waterfall_jawhar-_2013-11-18_10-32.jpg|250px|thumbnail|काळमांडवी धबधबा.]]

'''जव्हार संस्थान''' हे इसवी सन १३१६ पासून १० जून १९४८ पर्यंत अस्तित्वात होते. भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर हे संस्थान [[मुंबई इलाखा|मुंबई इलाख्यात]] विलीन झाले&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V23_305.gif|title=Imperial Gazetteer2 of India, Volume 23, page 299 -- Imperial Gazetteer of India -- Digital South Asia Library|website=dsal.uchicago.edu|access-date=2020-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304222818/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V23_305.gif|archive-date=4 मार्च 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.m.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Jawhar|title=1911 Encyclopædia Britannica/Jawhar - Wikisource, the free online library|website=en.m.wikisource.org|access-date=2020-04-19}}&lt;/ref&gt;  जव्हार संस्थान हे [[ठाणे]] क्षेत्रातील हे एकमेव संस्थान होते. जव्हार संस्थानचे राजघराणे हे [[महादेव कोळी]] समाजाचे होते, त्यामुळे बोलीभाषेत '''महादेव कोळ्यांचे साम्राज्य - जयहर''' असे पण म्हणले जाते. या संस्थानचे शेवटचे राजे [[यशवंतराव मार्तंडराव मुकणे]] हे होते.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=fOF0DwAAQBAJ&amp;pg=PA169&amp;dq=Jawhar+Koli&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=Jawhar%20Koli&amp;f=false|title=The Neighborhood of Gods: The Sacred and the Visible at the Margins of Mumbai|last=Elison|first=William|date=2018|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-49490-6|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=dS3n_NRSO40C&amp;pg=PA50&amp;dq=Mukne+Koli&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=Mukne%20Koli&amp;f=false|title=Tribal Masks and Myths|last=Tribhuwan|first=Robin D.|last2=Savelli|first2=Laurence|date=2003|publisher=Discovery Publishing House|isbn=978-81-7141-636-3|language=en}}&lt;/ref&gt;
[[File:H.H Maharani priyamvande Mukne of Jawhar State.jpg|thumb|महाराणी प्रियंवदा मुकणे]]

[[File:Statue of Maharaja Yashwantrao Martandrao Mukne of Jawhar State.jpg|thumb|महाराजा [[यशवंतराव मार्तंडराव मुकणे]]]]

==इतिहास==
मुकणे गावातील जयदेवराव ([[जयबाजीराव मुकणे|जयबाजीराजे]]) हे आदिवासी महादेव कोळी समाजाचे राजे होते. जयबाजी  जमीनदार/सामंत होते. त्यांच्या उत्कृष्ट संघटन कौशल्यामुळे, बुद्धिचातुर्याने आणि पराक्रमामुळे त्यांनी ३१ लहान किल्ले जिंकले. त्याच सोबत [[भूपतगड किल्ला|भूपतगड]] हा मोठा किल्लाही त्यांनी जिंकला. नंतर भूपतगडला जव्हार संस्थानची राजधानी करण्यात आले. अल्लाउद्दीन खिलजी, मुहंमद तुघलक या मोगलांच्या स्वारींनी देवगिरीच्या साम्राज्याची वाताहत केली.तेव्हाच जव्हार साम्राज्यची उभारणी झाली.
इ.स. १३१६ मध्ये जव्हार संस्थानाला आकार येत होता. जयबा राजांना धुळबाराव आणि होळकरराव ही दोन अपत्ये होती. जयबा हे शिवशंकराचे भक्त होते. त्यांनी राज्याभिषेकानंतर पूर्वी कोळवण संबोधल्या जाणाऱ्या या प्रदेशाला आपल्या नावातला जय आणि शिवशंकराचे हर असे मिळून जयहर असे नामकरण केले. पुढे या जयहरापासून जव्हार असे नाव रूढ झाले.

[संदर्भ- महिकावती बखर,बॉम्बे प्रेसिडेंनशियल गॅझेट इत्यादी]

जव्हारच्या इतिहास मध्ये सर्वात पराक्रमी राजा म्हूणन धुळाबारावची ओळख आहे. मुबारक खिलजीने दिल्लीकडे जाताना जव्हारवर स्वारी करण्यास फौज पाठवली त्याचा धुळाबारावने पराभव केला. पुढे मुहमद्द तुघलक जेव्हा दक्खनेत आला तेव्हा त्याने जव्हारवर स्वारी केली. तुघलकच्या प्रचंड सैन्यासमोर धुलाबाराव यांचा ठिकाव लागला नाही. त्याने धुळाबारावास तुघालकाबादला कैदेत टाकले. पण धुळाबारावचे धाकटे बंधू होळकरराव यांनी तुघलकच्या अनेक प्रदेशावर स्वारी करून हैराण केले नंतर तुघालकने मांडलिकच्या अटीवर धुळाबारावची सुटका केली आणि त्यास त्याचे राज्य परत केले तसेच नऊ लाख उत्पन्नाचा स्वतंत्र मुलुख तोडून दिला. इ.स.6 जून 1343 मध्ये शहा हा किताब देऊन नेमशहा ही उपाधी दिली.यादिवसा पासून जव्हार राज्यात स्वतंत्र शक तयार करण्यात आला तो 1948 पर्यंत राज्यात कार्यरत होता त्यास 'जव्हार शक' असे म्हणत असे. आजचा इ.स.2017ला जव्हार शक 674 चालू आहे.
इसवी सन 1341 ते 1758 सालापर्यंत जव्हारच्या राजाकडे दमण नदीपर्यंतचा, सह्याद्रीपर्यंतचा आणि भिंवडीपर्यंतचा भूप्रदेश ताब्यात होता. त्यावेळी राजाकडे साडेतीन लाख रुपयापर्यंत महसूल गोळा व्हायचा.

[संदर्भ- ठाणे गॅझेट आणि नाशिक गॅझेट, तुघलक तांब्रपट,केतकरकोष,कल्याणचा इतिहास(श्रीनिवास साठे),मराठीविश्वकोष,जव्हार दर्शन(दयानंद मुकणे)इत्यादी]

तुघलक नंतरच्या काळात जव्हार राज्य हे कधी विजननगर तर कधी बहमणी राज्याचे स्वामित्व पत्करायचे. यानंतर गुजरातचा सुलतान आणि अहमदशहा बहमणी यांच्या सीमा जव्हारपर्यंत पोहचल्या. गुजरातचा सुलतान मुहम्मदशहा आणि बहमणी सुलतान अल्लाउद्दीन अहमदशहा यांच्या युद्धाचे कारण जव्हार होते. माहीमच्या युद्धात जव्हार राज्याची खूप हानी झाली. पहिल्या वेळेस जव्हारचा राजा देवाबाराव हा बहमणी विरुद्ध होता. युद्धात पराभूत होऊन अल्लाउद्दीन बहमणीने त्याला बिदरला कैदेत टाकले. पुढं देवबाराव बाटवून टाकले (देवबारावचे मुहमद्दशहा केले गेले) आणि अल्लाउद्दीनच्या एका मुलीचे लग्न त्याच्याशी लावून दिले आणि नंतर राज्य परत केले. पुढं मुस्लिम वंशास विरोध होऊन होळकररावच्या आदिवासी वंशातील राजपुत्राची राज्यावर नेमणूक झाली.14 व्या शतकात प्रवासी इब्न बतुता याने देखील उत्तर कोकणात जव्हार आणि बागलाण ही दोन राज्ये असल्याची नोंद केली आहे.पुढे निजामशाहीच्या अस्तापर्यंत आणि अकबरच्या आगमनापर्यंत जव्हार राज्य स्वतंत्र होते.

[संदर्भ- फरिश्ता:गुलशने इब्राहिमी(अनुवाद कुंटे), मध्ययुगीन भारत(शरद कोलरकर), जव्हार दर्शन(दयानंद मुकणे), ठाणा गॅझेट]

अकबराने दक्षिण मोहीम सुरू केली. खान्देश-माळवा राज्यांनी अकबरचे मांडलिक स्वीकारले आता अकबरास निजामशाहीचे पारिपत्य करायचं होतं. अकबर पूर्वी गुजरातचा सुभेदार होते. त्यामुळे त्याला त्याभागाची परिपूर्ण माहिती होती. त्याने ठाणे भागातून निजामशाहीच्या विरुद्ध मोहीम सुरू केली. राजपूत्र मुराद, राजपूत्र दानीयाल आणि अब्दुल रहीम खान यांनी वाटेतील जव्हार, बागलाण,रामनगर आणि बनसा या राज्यावर स्वारी करून त्यास मांडलिक करवून घेतले.याकाळात राजा तोडरमल याने डहाणूच्या महालक्ष्मीस भेट दिली. राजपूत्र मुराद याची शहापूरास छावणी होती.मुस्लिम पुजारी (मिर्दे) यांनी आपल्या हक्काची मागणी राजपूत्र मुरादास केली. तेव्हा मुरादने जव्हारचा राजा नेमशहा दुसरे यांस हे प्रकरण सोडवण्यास सांगितलं. जहांगीरच्या काळात पुन्हा जव्हार स्वतंत्र झाले. पण यावेळीस पोर्तुगीज यांनी जव्हारचा अनेक भाग जिंकला त्यामुळे जव्हारची वाताहत झाली आणि नंतर रामनगरचा राजाने जव्हारवर स्वारी करून मांडलिक बनवले. पुढे नेमशहाचा पुत्र विक्रमशहा याने सैन्य उभारून पोर्तुगीज आणि रामनगरला पराभूत केले आणि स्वतंत्रची घोषणा केली.

[संदर्भ- मध्ययुगीन भारताचा इतिहास(मदन मार्डीकर),
जव्हार दर्शन(दयानंद मुकणे),ऐतिहासिक कागदपत्रे]

मुंबईच्या उत्तरेला घाटमाथा आणि अरबी समुद्र यांमधील सपाटीवर जव्हारचे राज्य आहे. उत्तर आणि पूर्व या दिशाना जव्हारची हद्द बागलाण आणि नाशिक या मोगल जिल्ह्यांना भिडते आणि दक्षिणेला कोकण प्रदेशाबरोबर जव्हारमधून चौल या संपन्न बंदराकडे मार्ग आहे. दक्षिण आणि पश्चिम येथील काही भाग सोडल्यास जव्हारचा बहुतेक प्रदेश उंच, खडकाळ आणि जंगलांनी भरलेला आहे. संरक्षणाच्या दृष्टीने ही गोष्ट जव्हारच्या दृष्टीने महत्त्वाची आहे. या सुमारास हे राज्य पोर्तुगीजांबरोबर लढण्यात गुंतले होते. येथील राजा श्रीपद हा मोगलांना खंडणी देत नसे किंवा त्यांचे सार्वभौमत्व मानीत नसे. त्यामुळे औरंगजेबाच्या सुचनेवरून शहाजहानने जव्हारवर स्वारी करण्यास परवानगी दिली. आपल्याला जव्हारचे राज्य जहागिर म्हणून दिल्यास ते आपण जिंकून घेऊ असे बिकानेरचा राजा रावकर्ण याने सांगितले. 3 ऑक्टोबर 1655 रोजी तो औरंगाबादेहून निघाला आणि पश्चिम घाटातून तो जव्हारच्या हद्दीजवळ पोहोचला. जव्हारचा प्रदेश डोंगराळ होता त्यामुळे तो जिंकणे खूप अवघड होते रावकर्णने विक्रमशहास आपल्या बाजूस वळवले आणि 5 जानेवारी 1656 रोजी श्रीपद याने शरणागती दिली. त्याने खंडणी देण्याचे व आपला मुलगा रावकर्ण याच्याबरोबर पाठविण्याचे कबूल केले. 20 जानेवारी 1656 रोजी ही मंडळी औरंगजेबाकडे परतली.विक्रमशहा याचे राज्य मोक्याचे होते. त्या राज्यात कोहेज,कुडाण,त्रंबक,मोखाडा
,माहुली(शहापूर), वाडा असे 6 परगणे होते. तसेच किनारपट्टीचा भाग देखील होता तसेच तवर(दमण जवळील), वझें  (वासिंद)  व दरिळें(उंबरगांवजवळील)  हीं तीन शहरें त्यांच्या हातीं होतीं. तेव्हा जव्हारचे उत्पन्न 20 लक्ष पर्यंत होते.

[संदर्भ (वारिस, १०६ अ; आदाब, ३७ ब, ३९ ब, ४७ अ.)(औरंगजेबाने जव्हारच्या राज्यावर जी स्वारी केली त्याची हकीकत वरीलप्रमाणे आहे), औरंगजेबचा संक्षिप्त इतिहास (जदुनाथ सरकार अनुवाद)]

छत्रपती शिवाजी महाराज सुरतेच्या स्वारीच्यावेळी त्रंबकेश्वराचे दर्शन घेऊन पौष शुद्ध द्वितीया 1 डिसेंबर 1661ला जव्हारचे नरेश पहिले विक्रमशहा यांना भेटावयास आले.विक्रमशहा यांनी जव्हारच्या जवळच असलेल्या एका टेकडीवर मोठा शामियाना उभारला होता. येथे मोठा दरबार भरवण्यात आला होता. शिवाजी महाराज आणि विक्रमशहा यांच्यात तहाची आणि मैत्रीची बोलणी झाली. यानंतर स्वतः विक्रमशहा यांनी शिवाजी महाराज यांच्या जिरेटोपात मानचा तुरा रोवला होता. ते ठिकाण म्हणजे आजचे शिर्पामाळ होय.यानंतर विक्रमशहा यांनी शिवराय यांना सैन्य आणि साहित्य देऊन सुरतला जाण्याचे जवळच्या वाटाचे मार्गदर्शन केले पुढे स्वारी वरून परतताना राजांनी विक्रमशहा यांना काही सम्पत्ती दिली होती.छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या जव्हार भेटीने दिल्लीकर सत्ताधिकारी(औरंगजेब) आणि सरदार यांच्या भुवया उंच्यावल्या होत्या.सुरतेच्या स्वारी नंतर मोघल आणि जव्हारकर यांच्या संबंधामध्ये वितुष्टाता निर्माण झाली होती.

[संदर्भ- सभासद बखर,राजा शिवछत्रपती खंड, मराठा-पोर्तुगीज संबंध(देसाई),औरंगजेबचा संक्षिप्त इतिहास(जदुनाथ सरकार),मराठी सत्तेचा उदय(जयसिंहराव पवार),पोर्तुगीज पत्रे, ठाणे गॅझेट इत्यादी]

दुसऱ्या सुरत स्वारीवेळी राजा विक्रमशहा आणि शिवाजी महाराज यांचे पटले नाही.1670ला जव्हारच्या सीमेवरचा माहुली किल्ला शिवरायांनी जिंकल्याने आणखीनच वितुष्ठ निर्माण झाले.पोर्तुगीज-मराठा तहानुसार पोर्तुगीज यांनी जव्हारच्या विरुद्ध शिवाजीराजे यांकडे मदत मागितली. त्यानुसार मोरोपंत पिंगळे यांच्यानेतृत्वाखाली पहिली स्वारी केली आणि जव्हार वर सरदेशमुखी कर बसवला. दुसऱ्या स्वारीत मोरोपंत पिंगळे आणि युवराज संभाजीराजे जव्हारवर खंडणी बसवली आणि 18 लक्षचा खजिना हस्तगत केला. बेसावध असल्याने विक्रमशहा भूमिगत झाला आणि सैन्य जमावकरु लागला आणि मोघल मदतीची वाट बघत बसला. तोपर्यंत मराठे हे रामनगर जिंकून त्रंबककडे गेले. मात्र दिलेरखान आणि विक्रमशहाने सैन्य जमवल्याने मराठ्यांनी माघार घेतली. एक फौज कल्याणचा दिशेने परतताना विक्रमशहा आणि दिलेरखानच्या सैन्याचे युद्ध झाले. यात अनेक मराठे कामी आले आणि मराठ्यांची हानी झाली.1672 च्याच तिसऱ्या स्वारीत मराठ्यांनी संपूर्ण जव्हार काबीज केलं यावेळी विक्रमशहा जवळच्या लोकांबरोबर अनुक्रमे नाशिक आणि औरंगाबादला गेला. संभाजी महाराज यांच्या उत्तरकाळापर्यंत जव्हार मराठ्यांकडे होते. मराठ्यांच्या स्वातंत्र्यसंग्रामावेळी उत्तर कोकणवर मातरबखानाने विक्रमशहाचा पुत्र पतंगशहाच्या मदतीने वर्चस्व स्थापन केले.पतंगशहाने 1683 मध्ये गंभीरगड,1688 मध्ये सेगवागड,1689 मध्ये कोहेजगड आणि त्रंबकगड आणि 1693 मध्ये सिद्धगड मोघलांना जिंकून दिले. मोघलपत्रात जमीनदार पतंगशहा असा उल्लेख येतो. मातरबखानच्या साह्याने पतंगशहाने जव्हारवर वर्चस्व मिळवले. पतंगशहा मातरबखानच्या विश्वासातील आणि मोघलांचा प्रमुख सरदार झाला होता. पतंगशहास 1000 स्वार आणि 2000 जात अशी मनसब देण्यात आली तसेच भिवंडीचा प्रमुख म्हूणन नियुक्ती केली गेली. मातरबखान आणि पतंगशहाने वसई आणि दमणवर हल्ला करून खंडणी बसवली. पतंगशहाचा पुत्र कृष्णशहा याने परत एकदा 1699 मध्ये पट्टाकिल्ला जिंकून मातरबखानास दिला.मातारबखानाप्रमाणे कृष्णशहाने हमीदुद्दीनखानास साह्य केले. महीपतगड जिंकण्यामध्ये कृष्णशहा याचेदेखील सैन्य होते. कृष्णशहाची 2000 जात आणि 2000 स्वार अशी मनसब होती.

[संदर्भ - मोघल दरबारातील बातमीपत्रे(माधवराव सेतुपगडी),औरंगाजेबचा संक्षिप्त इतिहास(जदुनाथ सरकार),मराठी सत्तेचा उदय(जयसिंहराव पवार), छावा(शिवाजी सावंत), मराठ्यांची साधने इत्यादी]

इ. स.1717 मध्ये खंडेराव दाभाडे यांनी जव्हारकडे खंडणी मागितली तसेच गुजरात मध्ये सैन्य संचारसाठी जव्हारचे सहकार्य मिळवून घेतले आणि जव्हारशी मैत्रीचे संबंध प्रस्थापित केले.त्यानंतर पिलाजी जाधव यांनी जव्हारकडे खंडणी मागितली आणि 1727 मध्ये जव्हारने बाजीराव पेशवे यांच्याशी तह करून मराठ्यांचे मांडलिकत्व स्वीकारले.वसईच्या युद्धात जव्हारकर यांनी खूप सहकार्य केले. चिमाजी आप्पा यांचा आदेशानुसार जव्हारचे राजे कृष्णशहा मुकणे तृतीय यांनी आपले सैन्य वसईच्या मोहिमेत सहभागी केले. कोहेजगडावरील तोफा तसेच शिधासामग्री देखील मराठ्यांना पाठवले. जव्हारकर यांच्या तर्फे सरदार भगवानराव यांनी वसईच्या युद्धात नेतृत्व केले आणि अशेरी,तांदूळवाडी,टकमक किल्ला जिंकून देण्यास मदत केली. नाना साहेब यांनी जव्हारवर खूप निर्बंध लादले. खंडणीच्या स्वरूपात मोठा भाग आणि अनेक जमिनी पेशव्यांना दिल्या. कोहेज,माहुली,अशेरी हे परगाणे पेशवे यांनी घेतले. जव्हारच्या सैन्यावर देखील निर्बंध लागले गेले.1750च्या त्रंबकगड मोहिमेत आणि रघुनाथरावच्या गुजरात आणि उत्तरेकडील मोहिमेत जव्हारचे राजे सहभागी होते.इ. स.1758 ते 1761 या काळात येथे पेशव्यांची सत्ता होती. पेशव्यांनी जव्हारवर सरदेशमुखी कर बसविला. जव्हारच्या राज्यात अनेकांनी बंड केले होते. जव्हारच्या राजांना हे बंड मोडता आले नाही, म्हणून पेशव्यांना दरवर्षी 1000 रु. नजराणा द्यावा लागत असे.
यानंतरच्या काळात राजे गंगाधराव(पतंगशहा द्वितीय) यांच्या काळात जव्हारला पेशव्यांनी बंड मोडण्यास देशावर पाठीवले. रामनगर आणि बडोदा भागातील भिल्ल यांनी केलेल्या बंड मोडण्यासाठी जव्हारकर यांना पाठवले गेले. मध्य भारतातील धार आणि होळकर यांच्या सीमेवरील भागात भिलांनी दंगा केला होता तेव्हा देखील पाठवले होते. खान्देशमधील दंगे मोडून काढण्यास देखील जव्हारकर यांना पाठवण्यात आले होते.1794च्या खर्डाच्या लढाईत युवराज मालोजीराव यांनी सहभाग घेतला होता.मराठ्यांनी टकमक, तांदुळवाडी, काळदुर्ग हे किल्ले जिंकले, तेव्हा याकामी त्यांना जव्हारच्या राजांची मदत झाली (1782). पेशव्यांनी दुसरे पतंगशाह यांच्यावर 1000 रु. खंडणी बसवली (1782). दुसरे पतंगशाह 1798 मध्ये मृत्यू पावले. पेशव्यांच्या आज्ञेवरून पतंगशाह यांचा मुलगा विक्रमशाह तिसरे यांस गादीवर बसविले; परंतु पेशव्यांना त्यांनी 3000 रु. नजराणा देणे व त्र्यंबकच्या मामलेदाराच्या साहाय्याने राज्यकारभार केला जाईल, असे लेखी कबूल केले.1818 मध्ये तिसऱ्या मराठा-इंग्रज युद्धात कॅप्टन डिफीन्सनने उत्तर कोकण जिंकले. तेव्हा त्याने जव्हार जिंकले.विक्रमशाह तिसरे यांच्या मृत्यूनंतर (1821) त्यांचा मुलगा पतंगशाह तिसरे लहान असल्याने विक्रमशाहांच्या दोन्ही भावांत भांडणे सुरू झाली. यावेळी राणी सगुणाबाई यांनी इंग्रजांच्या मदतीने पतंगशाह तिसरे यांस गादीवर बसविले.

[संदर्भ-मराठ्यांचा इतिहास(शरद कोलारकर),महाराष्ट्रचा इतिहास(खोबरेकर),पेशवे घराण्याचा इतिहास(प्रमोद ओक), बालाजी बाजीराव रोजनिशी, माधवराव पेशवे रोजनीशी,जुनी कागदपत्र, केतकरकोष, जव्हार संस्थानाच्या ऐतिहासिक नोंदी इत्यादी]

स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर हे जव्हार संस्थानचे दिवाण चिपळूणकर यांचे जावई होते. सावरकर आपल्या सासुरवाडीला चिपळूणकरांच्या वाड्यात 1901 ते 1908च्या दरम्यान राहत होते. सावरकरांना अटक झाल्यावर चिपळूणकरांना जव्हारचा वाडा सोडून परागंदा व्हावे लागले. जव्हारचे रहिवाशी विष्णू उर्फ अप्पा महादेव वैद्य यांनी रत्‍नागिरी येथे तर रेवजी पांडू चौधरी यांनी पुणे येथे राहून भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात भाग घेतला होता. भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात खुद्द जव्हारमध्ये राहून ब्रिटिश राजवटीविरुद्ध कोणी आंदोलन केल्याचा इतिहास नाही. मुकणे राजघराणे नेहमी नेमस्त व तटस्थ राहत आले. त्यामुळे तुघलक, खिलजी, मोगल, पोर्तुगीज, मराठे ते इंग्रज राजवटीतही सुमारे सहाशे वर्षे त्यांचे राज्य टिकून राहिले. स्वातंत्र्यानंतर संस्थानिकांनी भारतीय संघराज्यात सामील व्हावे म्हणून जी आंदोलने झाली त्यात जव्हार संस्थानही होते. जव्हार संस्थानचे विलीनीकरण लवकर व्हावे म्हणून 21-1-1948 रोजी मुंबईस सरदारगृहात तात्यासाहेब शिखरे, नाना कुंटे, भाऊसाहेब परांजपे, शामराव पाटील, दत्ता ताम्हाणे, वासुदेवराव करंदीकर व जव्हारचे मुकुंदराव संख्ये, केशवराव जोशी, रेवजी चौधरी, दत्तोबा तेंडुलकर अशा कार्यकर्त्यांची सभा होऊन 'जव्हार लोकसेवा संघ' स्थापन करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. येथूनच जव्हार विलीनीकरणाच्या लढ्यास प्रारंभ झाला. या लढ्याचे स्वरूप ध्यानात येताच जव्हारच्या महाराजांनी मुकुंदराव संख्ये, वासुदेव करंदीकर व दत्ताजी ताम्हाणे यांना जव्हारला बोलावून घेतले. हे तिघे आणि त्यांच्यासोबत केशवराव जोशी होते. या चौघांना अचानक अटक करण्यात आली व नंतर लगेचच सोडून देण्यात आले. यानंतर करंदीकर व संख्ये यांनी सरदार वल्लभभाई पटेल यांना व त्यांचे सेक्रेटरी श्री. व्ही. पी. मेनन यांची दिनांक 17-3-1948 रोजी भेट घेऊन सर्व हकीकत त्यांच्या कानावर घातली. या लढ्यात राष्ट्रसेवादल व समाजवादी पार्टीचे कार्यकर्तेही सामील झाले होते. शेवटी दिनांक 20-3-1948 रोजी जव्हार संस्थान विलीन होत असल्याचे आकाशवाणीने जाहीर केले.

[संदर्भ- ठाणे गॅझेट, दैनिक वर्तमानपत्रे, जव्हार संस्थानाचा अहवाल, राजे गणपतराव मुकणे चरित्र (अण्णाजी दिमोटे), जव्हार दर्शन(दयानंद मुकणे) ]

==राजधानी==
संस्थानाची राजधानी ही सुरुवात-शेवट पर्यंत जव्हार होती.
जयदेवराव यांनी जेव्हा जव्हार राज्याची निर्मिती केली तेव्हा भूपतगड किल्ला हीच राजधानी होती. मधल्या काळात कोहेजगड आणि गंभीरगड यांना उपराजधानीचा मान मिळाला होता. विक्रमशहा प्रथम यांच्या काळात जव्हारला भुईकोट किल्ला तयार झाला आणि तीच राजधानी केली नंतर याच किल्ल्याचा परिसरात जुना राजवाडा हा कृष्णशहा द्वितीय यांनी बांधला. याच राजवाड्यात अनेक दुरुस्ती झाली आणि येथूनच संस्थानाचा कारभार होत असे. पुढे यशवंतराव महाराज यांनी नवीन राजवाडा बांधल्यावर काही काळ येथे दरबार भरत असे आणि भारत स्वातंत्र्य झाल्यावर संस्थान भारतात विलीन झाले.

==क्षेत्रफळ==
मुंबई इलाख्यातील (बॉम्बे प्रेसिडन्सी) मधील ठाणे जिल्ह्यातील (एजन्सी) एकमेव संस्थान होते आणि भौगोलिक दृष्टीने जव्हार संस्थान गुजरात स्टेट एजन्सीचा भाग होता.
 
उ.अ.19°43'ते 20°5'व पू.रे.72°55'ते 73°20'यांच्या दरम्यान वसलेले होते.उत्तरेस डहाणू, मोखाडे हे ठाणे तालुक्यातील तालुके आणि दमण प्रदेश पूर्वेस मोखाडे दक्षिणेस वाडे व पश्चिमेस डहाणू आणि माहीम तालुके होते. यास कोळवण असे म्हणत.

सन 1818च्या तिसऱ्या मराठा-इंग्रज युद्धात लॉर्ड एल्फिन्स्टनने कॅप्टन डिफीन्सनला जव्हार राज्य जिंकण्यासाठी पाठवले. त्यावेळी जव्हार राज्यातील 10 किल्ले आणि जव्हार जिंकले.
 
इ.स.1821च्या कंपनीने केलेल्या जाहीरनाम्यानुसार जव्हारच्या वतीने राणी सगुणाबाई यांनी तह केला. तेव्हा त्याना फक्त 320 चौ.किमी.एवढा प्रदेश दिला तो 1877 पर्यंत तेवढाच होता तेव्हा जव्हार संस्थानामध्ये थोरली आणि धाकटी पाती असे भाग होते.
  
सन 1877 मध्ये जव्हारचे राजे पतंगशहा चौथे यांनी इंग्रज यांनी केलेल्या सहकार्यबद्दल तसेच समाजसुधाराबद्दल जव्हारला अजून थोडा प्रदेश इंग्रज सरकार तर्फे देण्यात आला तेव्हा जव्हार संस्थानाचे क्षेत्रफळ हे 500 चौ. किमी. होते.
  
पहिल्या महायुद्धात ब्रिटिश सरकारला केलेल्या सहकार्य बद्दल संस्थानाला अजून 300 चौ.किमी.प्रदेश देण्यात आला. तेव्हा संस्थानाचे क्षेत्रफळ हे 803 चौ.किमी. होते आणि शेवट पर्यंत तेच होते. शेवटचे महाराज यशवंतराव यांनी केलेल्या सहकार्य बद्दल इंग्रज यांनी जव्हारच्या राजाला ठाणे जिल्ह्यात मोखाडे तालुकाची जबाबदारी देण्यात आली तसेच जिल्हात असिस्टंट कलेक्टर रूपात कारभार करावा असे आदेश देण्यात आले.
  
जव्हार संस्थानात एकूण तीन महाले/तालुके होते.मलमाड(150 चौ.किमी) कर्यात हवेली(350चौ. किमी) आणि गंजाड/कराडोह(100 चौ.किमी) असे होते. पुढे कुडाण(100चौ.किमी) हा अजून एक तालुका तयार करण्यात आला.
   
संस्थानात जव्हार,विक्रमगड आणि आशागड ही तीन शहरे होती.संस्थानाच्या कराडोह महालातून मुंबई-बडोदे हा रेल्वेमार्ग जात होता.संस्थानात एकही रेल्वे स्थानक नव्हते. संस्थानाच्या हद्दीवर छोटे वाणगाव रेल्वे स्थानक होते पण जव्हारकर मात्र डहाणू रेल्वे स्थानकचा वापर करत असे.
   
संस्थानात एकूण 108 खेडी होती.नंतर त्यांची संख्या वाढली. नाशिक जिल्यातील त्रंबक आणि इगतपुरी तालुक्यातील काही गावे संस्थानकडे होती.संस्थानाचा बराच भाग हा डोंगराळ आणि पठारी प्रदेश होता. संस्थानातून अनेक नद्या वाहत होत्या. मुंबई शहरापासून सर्वात जवळ असे जव्हार संस्थान होते.

==लोकसंख्या ५०’५३८ लोकसख्या होती

==जव्हार संस्थानाची वैशिष्ट्ये==

1)भारतातील सर्वात जुन्या संस्थानांपैकी एक संस्थान. बॉम्बे प्रेसिडेंन्सी मधील सर्वात जुने संस्थान होते.

2)बहुजनांची मोठी परंपरा असेलेले संस्थान

3)देशभक्ती असलेले येथील राजे आणि प्रजा

4)ब्रिटिश भारताकडून महायुद्धात सहभाग
महाराजा यशवंतराव मुकणे(फ्लाईट लेफ्टनंट-दुसरे महायुद्ध)

5)भारतातील स्वातंत्र्यसैनिकांचे संस्थान येथील धाकट्या पातीचे राजे देवबाराव यांनी 1857च्या लढ्यात सहभाग झाल्याबद्दल जन्मठेपेची शिक्षा झाली. या संस्थानातील व्यक्तीनी चलेजाव आंदोलन (1942), जंगल सत्याग्रह (1864), दादरा आणि नगर हवेली मुक्तीसंग्राम (1954), संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ (1960) यात सहभाग घेतला होता. स्वातंत्र्यवीर सावरकर हे पण या संस्थानाशी संबंधित होते.

6)जगप्रसिद्ध वारली चित्रकला यासाठी प्रसिद्ध असलेले संस्थान

7)लोकप्रिय तारपा वाद्य आणि नृत्य यासाठी प्रसिद्ध असलेले संस्थान

8)महाराष्ट्रातील सर्वात जुने संस्थान, मिनी महाबळेश्वर म्हणून प्रसिद्ध, कोकणातील थंड आणि जास्त पावसाचे ठिकाण

9)स्वखर्चाने धरण(जयसागर डॅम) बांधलेले भारतातील एकमेव संस्थान

10)ब्रिटिशांकित जव्हार संस्थानास 9 तोफा (9-Gan salute) सलामी होती.

जव्हारच्या किल्ल्यात मुकणे राजांचा एकमजली जुना राजवाडा आहे. राजवाड्यातील गादी व श्रीमंत दिग्विजयसिंह यांचे येथे तैलचित्र आहे. श्रीमंत महाराज यशवंतराव मार्तंड मुकणे राजे आणि गादीवर बसलेल्या राणी प्रियवंदा यांचे मोठे चित्र म्हणजे आपल्या मनातील मराठमोळ्या राजा-राणीला मिळालेले मूर्तस्वरूपच आहे. काळाच्या उदरात गडप होऊ पाहणारे किल्ल्याचे काही भग्न अवशेष व त्या भोवतालची तटबंदी, प्रवेशद्वार, बुरूज, मनोरे इत्यादी जुन्या वैभवाची साक्ष देतात.

मुकणे राजांचा जो नवीन राजवाडा आहे तो एसटी स्टँडपासून दोन किमीवर आहे. राजवाडा अतिशय भव्य असून त्याचे बांधकाम व रचना पाहण्यासारखी आहे. आतली दालने, दरबार हॉल, छतावरील झुंबरे, भिंतीवरील राजघराण्यांतील व्यक्तींची जुनी तैलचित्रे आणि इथला एकूण परिसर आपल्याला इतिहासकाळात घेऊन जातो. भोवताली अनेक प्रेक्षणीय स्थळे आहेत.

जव्हारची समुद्रसपाटीपासूनची उंची ५१८ मीटर आहे. येथे हिल स्टेशन आहे. हे नाशिकपासून ८० कि.मी.वर आणि मुंबईपासून १५० कि.मी.वर आहे.  हे एक सुंदर व समुद्रसपाटीपासून उंचीवर असलेले एक नैसर्गिक शहर आहे. जव्हार मधील ९९ टक्के जनता आदिवासी आहे. जव्हारला  ऐतिहासिक वारसा आहे. खूप सुंदर ठिकाण असल्याने मुंबई, ठाणे यासारख्या प्रदूषण जास्त असणाऱ्या ठिकाणच्या लोकांना हे ठिकाण विशेष आवडते.

जव्हारमध्ये काळमांडवी धबधबा व दाभोसा धबधबा आहे. जव्हारचा जय विलास पॅलेस हा राजवाडा एक ऐतिहासिक वारसा  आहे तसेच सनसेट पाॅईॅंट, हनुमान  पाॅईॅंट इत्यादी ठिकाणे बघण्यासाठी खास आहेत.

१ सप्टेंबर १९१८ला राजे मार्तण्ड यांनी लोककल्याणकारी पाऊल उचलत जव्हार नगरपरिषद स्थापन केली, अशी माहिती जव्हार संस्थानच्या माहिती पुस्तकेतून मिळते.  आज घडीला जुना राजवाडा भग्नावस्थेत आहे. राजवाड्याची इमारत दुमजली. जुन्या राजवाड्याच्या आतील परिसराला बकाल स्वरूप प्राप्त झाले आहे. जव्हार शहराच्या परिसरात निसर्गरम्य देखावे, वारली चित्रकला आदी गोष्टी पाहावयास मिळतात. दिवाळी आणि मे महिन्याच्या सुट्टीमध्ये शाळकरी मुले- मुली तसेच पर्यटक आणि गिर्यारोहक येथे निसर्गसौंदर्याचा आस्वाद घेण्यासाठी येत असतात.

==जव्हार राज्यातील किल्ले==
# अलंग-कुलंग
# अशेरीगड
# आसवगड
# इगतपुरीचा किल्ला
# इंद्रगड
# कमानदुर्ग
# काळदुर्ग
# कोहेज किल्ला
# गंभीरगड
# गुमतारा किल्ला
# टकमक किल्ला
# तांदूळवाडी किल्ला
# तारापूरचा किल्ला (जलदुर्ग)
# त्रंबकगड
# त्रिगलवाडी किल्ला
# पट्टागड
# बल्लाळगड
# किल्ले बेलापूर
# भास्करगड
# भूपतगड (राजधानी) 
# मदनगड
# माहुलीगड
# रांजणगिरी किल्ला
# विवळवेढे किल्ला
# संजान किल्ला (जलदुर्ग)
# सिद्धगड
# सेगवा किल्ला
# सेवागड
# हरिहरगड

==पर्यटन==
* शिरपामाळ/शिर्पामाळ
* हनुमान पॉईंट
* सनसेट पॉईंट
* जयविलास पॅलेस
* दाभोसा धबधबा
* काळमांडवी धबधबे
* भूपतगड किल्ला
* बाणगंगा महादेव मंदिर
* धाकटी जेजुरी (खंडोबा देवस्थान)
* जुना राजवाडा
* जयसागर डॅम
* विजयस्तंभ आणि क्लॉक टॉवर 
* ऐतिहासिक वास्तू

1) शिरपामाळ/शिर्पामाळ

छत्रपती शिवाजी महाराज सुरतेच्या स्वारीच्यावेळी त्रंबकेश्वराचे दर्शन घेऊन पौष शुद्ध द्वितीया 1 डिसेंबर 1661ला जव्हारचे नरेश पहिले विक्रमशहा यांना भेटावयास आले.विक्रमशहा यांनी जव्हारच्या जवळच असलेल्या एका टेकडीवर मोठा शामियाना उभारला होता. येथे मोठा दरबार भरवण्यात आला होता. शिवाजी महाराज आणि विक्रमशहा यांच्यात तहाची आणि मैत्रीची बोलणी झाली. यानंतर स्वतः विक्रमशहा यांनी शिवाजी महाराज यांच्या जिरेटोपात मानचा तुरा रोवला होता. ते ठिकाण म्हणजे आजचे शिर्पामाळ होय.यानंतर विक्रमशहा यांनी शिवराय यांना सैन्य आणि साहित्य देऊन सुरतला जाण्याचे जवळच्या वाटाचे मार्गदर्शन केले पुढे स्वारी वरून परतताना राजांनी विक्रमशहा यांना काही सम्पत्ती दिली होती.छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या जव्हार भेटीने दिल्लीकर सत्ताधिकारी(औरंगजेब) आणि सरदार यांच्या भुवया उंच्यावल्या होत्या.सुरतेच्या स्वारी नंतर मोघल आणि जव्हारकर यांच्या संबंधामध्ये वितुष्टाता निर्माण झाली होती.
आता येथे एक मोठे स्मारक तयार करण्यात आले आहे तसेच भव्य मोठी कमान तयार करण्यात आली आहे येथे नेहमी पर्यटक यांची वर्दळ असते.

2) हनुमान पॉईंट

खळाळणारं पाणी, फेसाळत्या पाण्याचे धबधबे, हिरवीगार वनराई हे अनुभवायचं असेल तर इथे येण्याला पर्याय नाही. जव्हारमध्ये प्रवेश करताच अंदाजे ४०० मीटर्स खोली असलेली नारळीदरा ही दरी पहायला मिळते. त्यात अनेक छोटे-मोठे धबधबे वाहत असतात. जव्हारचा हनुमान पॉईंट तर प्रसिद्धच आहे. तिथे उभं राहून सभोवताली नजर टाकल्यास निसर्ग सौंदर्याचा नजराणाच तुमच्यासमोर खुला होतो. अतिशय उत्कृष्ट असा हा पॉईंट आहे. याशिवाय सूर्यास्त पाहण्यासाठी इथला सनसेट पॉईंट प्रसिद्ध आहे.

3) सनसेट पॉईंट

जव्हारचा अजून एक प्रसिद्ध पॉइण्ट म्हणजेच सनसेट पॉइण्ट आहे. शहराच्या मध्यवर्ती भागापासून पश्चिमेला फक्त अर्धा किमी वर हा पॉइण्ट आहे. जोडप्यांचा लाडका असलेला हा पॉइण्ट सूर्यास्ताचे एक अप्रतिम दृष्य दाखवतो. येथून दिसणाऱ्या दरीचा आकार हा धनुष्यासारखा आहे म्हणून पूर्वी या भागाला ‘धनुकमळ’ असे म्हणत. येथून 60 कि. मी. दूर असलेल्या डहाणू जवळच्या महालक्ष्मी डोंगराचे सुंदर दृष्य दिसते. दरीमधल्या दाट गर्द झाडीवर पडणारी सूर्य किरणे पाहण्याचा अनुभव शब्दात वर्णन न करता येण्यासारखा आहे.

4) जय विलास पॅलेस

जव्हार आणि आसपासच्या परिसरात बरीच प्रेक्षणीय ठिकाणे आहेत. यापैकी मुख्य म्हणजे जयविलास पॅलेस हा राजवाडा. हा राजवाडा खाजगी मालमत्ता असला तरी भव्यतेवरून त्याचे ऐतिहासिक महत्त्व लक्षात येते. जयविलास पॅलेस हा ब्रिटिश-इटालियन पद्धतीने तयार करण्यात आला आहे.राजवाड्यात मुकणे घराण्यातील राजांची सुंदर तैलचित्रे आहेत. याशिवाय जुने दुर्मिळ फर्निचर आणि अन्य वस्तूही येथे जतन करून ठेवण्यात आल्या आहेत. जव्हार हे वारली पेंटिंगसाठी प्रसिद्ध आहे. अतिशय शांत वातावरणात अरण्यांनी वेढलेले वैशिष्ट्यपूर्ण हवामानाचे ठिकाण होय.राजवाड्यात 80 खोल्या आहेत त्यापैकी काहीच खोल्या आज वापरात आहेत. पॅलेसच्या मेन दरवाजा समोर एक तोफ आहे.सर्वात प्रसिद्ध ऐतिहासिक वास्तू असलेला हा वाडा ‘राज बरी’ या नावाने सुद्धा ओळखला जातो. राजे यशवंतराव मुकणे यांनी बांधलेला हा राजवाडा मुकणे घराण्याच्या राजाला राहण्यासाठी बांधला होता. येणाऱ्या शत्रूवर नजर ठेवण्यासाठी हा वाडा डोंगराच्या माथ्यावर बांधला आहे.लाकडी कोरीवकाम, दगडी घुमटे आणि आजूबाजूला पसरलेले हिरवे जंगल ही या राजवाड्याची वैशिष्ट्ये आहेत. गुलाबी दगडातून तयार केलेल्या या अद्वितीय अशा वास्तुरचनेमुळे या वाड्याचा वापर अनेक फिल्म शूटस साठी केला गेला आहे.ग्रेट ग्रँड मस्ती तसेच अनेक चित्रपट, मालिका आणि वेबसिरीजचे शूटिंग या पॅलेस मध्ये झाले आहेत. या पॅलेस मध्ये अनेक इतिहासिक वस्तू आहेत.सकाळी 10 ते संध्याकाळी 5 वाजून 30 मिनिटांपर्यंत हा राजवाडा पाहण्यासाठी खुला असतो. राजवाडा आतून पाहण्यासाठी माफक प्रवेश फी आकारली जाते.

5) दाभोसा धबधबा

जव्हारचं मुख्य आकर्षण म्हणजे दाभोसा धबधबा. तुफान वेगाने कोसळणारं पाणी. या धबधब्यातल्या पाण्याचे तुषारच सुमारे १०० फूट उंचीपर्यंत उडतात. या धबधब्याशिवाय इथे हिरडपाडा धबधबाही आहे. अलीकडेच बांधण्यात आलेलं खडखड धरण लोणावळ्यातल्या प्रसिद्ध भुशी डॅमची आठवण करून देतं. जोरदार पावसाने हे धरण भरून वाहू लागलं की त्या पाण्यात भिजण्याचा मनसोक्त आनंद लुटता येतो. पाण्यात भिजण्यासाठी तिथे खास पायऱ्याही बांधण्यात आल्या आहेत. जव्हारपासून सुमारे सहा ते सात किलोमीटरवर हे धरण आहे. इथली आदिवासी आणि वारली संस्कृती प्रसिद्ध आहे.

6) काळ मांडवी धबधबे

जव्हार शहराच्या दक्षिणेस 8 कि.मी. अंतरावर आकर्षक काळमांडवी धबधबा आहे. ट्रेकिंग, रॉक क्लाइंबिंग आणि रॅपेलिंग यासारख्या साहसी खेळांसाठी या खडकाळ आणि उंच धबधबा पर्यटक यांना आकर्षित करतो.काळमांडवी धबधबा उंची सुमारे 100 फूट उंचीचा आहे आणि तो संपूर्ण वर्षभर वाहतो. या ठिकाणी सर्वत्र धबधबे आणि 'झरे सर्वात निसर्गरम्य दृश्ये पाहण्यास मिळतात. काळमांडवी धबधबा हे  असून ते जवळील आपतले गन येथे वसलेले आहे.जव्हार ते कलमंडी हे झाप रोड मार्गे 5-6 किलोमीटरचे अंतर आहे.पावसाळ्यात या ठिकाणी जायचं म्हणजे तारेवरची कसरत समजावं. दोन छोट्या नद्यांचा संगम येथे होत असतो .विविध आकाराचे दिसणारे पाण्याचे खळगे आकाराने छोटे असले तरी त्यांची खोली खूप जास्त आहे .जेवढा धबधबा उंचावरून पडतो त्याचा पेक्षा चार पट खोल ते खळगे आहेत.या ठिकाणी डोहमध्ये वरतून पडणार पाणी आतल्या आतून जाऊन 50फूट पुढे जाऊन निघते .या ठिकाणी पावसाळ्यात जाणे खरतर तलाव कारण पाण्यात पडल्यावर मदतीसाठी जवळपास गाव पण नाही आणि खूप खोल दरीत असल्यामुळे तिथून वर जाऊन मदत घेणे पण खूप कठीण आहे.

7) भूपतगड किल्ला

भूपतगड जव्हार राज्याची पहिली राजधानी होती.
भूपतगड हा जव्हार तालुक्यातील झाप या गावाजवळ असणारा एक किल्ला आहे. सुंदर अशी तटबंदी या किल्ल्यात आहे तसेच तेथे गरम पाण्याचे छोटे छोटे कुंड आहेत. सुंदर असे ऐतिहासिक ठिकाण आहे.ह्या किल्ल्याला मोठा इतिहास आहे. भूपतगड जव्हार मधील प्रसिद्ध किल्ला आहे. किल्ल्यावर अनेक पाण्याचे टाके आहेत तसेच अनेक कोठारे आहेत अनेक बुरुज हे ढासाळलेल्या अवस्थेत आहेत. गडावर अनेक जुन्या वाड्याचे अवशेष आहेत.
जव्हार ठाणे जिल्ह्यात आहे. तेथे पोहोचण्यासाठी जव्हारला जाण्यासाठी अनेक मार्ग असून त्यांतील दोन मार्ग प्रचलित आहेत.  एक म्हणजे कल्याण -कसारा – विहीगाव – मोखाडा -जव्हार हा मार्ग, तर दुसरा ठाणे जिल्ह्यातून कल्याण – भिवंडी – वाडा – विक्रमगड – जव्हार असा मार्ग. भूपतला येण्यासाठी ठाणे जिल्ह्यातीलच कुर्लोट गावामार्गेही वाट आहे. मात्र ही वाट खडी चढाईची आहे.

जव्हारवरून चोथ्याचा पाडा, केळीचा पाडा, पवारपाडा अशी छोटी आदिवासी गावे पार करत माणूस १६ किलोमीटरवरील झाप गावात येऊन दाखल होतो. जव्हारहून झापला दर तासाभराने एस.टी.ची देखील व्यवस्था आहे. भूपतगडाचे वैशिष्ट्य म्हणजे याच्या अगदी जवळ जाईपर्यंत इथे किल्ला असल्याचे जाणवत नाही. जव्हार परिसरातील डोंगररचना अतिशय क्लिष्ट आहेत; ठळकपणे दाखवता येईल असा आकार येथील एकाही डोंगराला नाही. त्यामुळे झापवरून भूपतगडाच्या पायथ्याला वसलेल्या चिंचपाड्याची दिशा विचारून किल्ल्याकडे करण्याखेरील दुसरा पर्याय नाही. चिंचपाड्याहून भूपतगडाच्या पहिल्या पठारापर्यंत जीप जाईल असा कच्चा रस्ता तयार झाला असून इथे एक झेंडा लावलेला आहे. झेंड्याच्या शेजारी पाषाणात कोरलेली पावले आहेत. स्थानिक ग्रामस्थ  या पावलांना नित्यनेमाप्रमाणे ‘सीतेची पावले’ म्हणतात.

‘सीतेची पावले’ असलेल्या या पठारावरून गर्द झाडीने भरलेला भूपतगड दिसतो. त्याच्या माथ्याच्या दिशेने सरकलेली ठसठशीत पायवाटही नजरेत भरते आणि फक्त वीस मिनिटांत भूपतगडाच्या पडलेल्या तटबंदीतून गडमाथ्यावर पोहोचता येते. किल्ल्याच्या माथ्यावर पाऊल ठेवले की उजवीकडे जाणाऱ्या पायवाटेने गेल्यास किल्ल्याच्या भग्न दरवाजाचे अवशेष दिसतात. येथे किल्ल्याच्या माथ्याकडे येणाऱ्या पायऱ्या दृष्टीस पडतात. हा किल्ल्याचा मुख्य प्रवेशमार्ग असून सध्या तो पडलेल्या अवस्थेत आहे.

भूपतगडाची दक्षिण बाजूच्या पठारावर जोडटाक्यांचा एक समूह असून पाणी अडवण्यासाठी त्याला भिंतही बांधलेली दिसते. या टाक्यांच्या खालच्याच बाजूला एक तलाव असून त्याच्या काठावरही पाणी अडवण्यासाठी भिंतीची रचना केलेली दिसते. मात्र या तलावाचे पाणी पिण्यायोग्य नसून टाकीसमूहातील एकाच टाक्याचे पाणी पिण्यायोग्य आहे. भूपतच्या दक्षिण कडय़ावर तुरळक तटबंदी सोडल्यास कोणतेही अवशेष शिल्लक नाहीत.

हवा स्वच्छ असेल तर भूपतगडाच्या माथ्यावरून उत्तरेकडे असलेली [[त्र्यंबक]] रांग दृष्टीस पडते. पावसाळ्याच्या शेवटी शेवटी या भूपतगडाचे आणि आजूबाजूच्या आसमंताचे रूप देखणे असते. सोनकीच्या फुलांनी (Senecio grahamii, Graham's groundsel) सजलेले भूपतचे पठार आणि त्याच्या माथ्यावरून दिसणारा [[पिंजल नदी]]च्या खोऱ्याचा विस्तीर्ण मुलुख, [[सूर्यमाळ]]चे पठार, खोडाळ्याचा प्रदेश हा भाग म्हणजे डोळ्यांसाठी जणू पर्वणीच वाटते.

8)बाणगंगा महादेव मंदिर

जव्हारमध्ये जुन्या राजवाड्याजवळ असलेले श्री मुक्तेश्वर महादेव मदिर. या मंदिराजवळ असणाऱ्या एका जिवंत झऱ्याला बाणगंगा म्हणून ओळखले जाते. म्हणून या मंदिराला बाणेश्वर महादेव मंदिर म्हणून देखील ओळखले जाते. संस्थान काळात स्वतः राजे दर शिवरात्रीस महादेवाची महापूजा बांधत असत. या मंदिरातील पूजा-अर्चा राजघराण्याकडून होत असे. कालांतराने इतर मंदिरांसह देवस्थान समितीकडे हे महादेव मंदिर जव्हार नरेशांनी सुपूर्त केले. त्यानंतर २००१ साली या मंदिराचा जीर्णोद्धार जव्हारच्या नागरिकांच्या सहकार्यातून करण्यात आला.
महाशिवरात्री, त्रिपुरारी पौर्णिमा, होळी हे उत्सव या मंदिरात आजही भक्तीभावाने साजरे होतात. श्रावण महिन्यात याठिकाणी दर्शनासाठी अलोट गर्दी होत असते. प्रत्येक श्रावणी सोमवारी मंदिरात होणाऱ्या शिव भक्तीच्या भजनाचे सूर जुन्या राजवाड्यापर्यंत घुमतात आणि या राजवाड्याचा प्रत्येक चिरा शिव महिमा ऐकायला जणू जिवंत होतो. या मंदिरासमोर असलेल्या वृक्षाच्या ढोलीतील खोडला गणपतीच्या सोंडेचा आकार आल्याने या वृक्षासमोर जाताना निसर्गाची ही किमया पाहावयाला पावले आपोआपच थबकतात.

9) धाकटी जेजुरी (खंडोबा देवस्थान)

महाराष्ट्राची धाकटी ''जेजुरी''  जव्हार येथील जागृत स्थान.!!!

खंडोबा मंदिराचे एतिहासिक महत्त्व-
जव्हार राज घराण्याचे कुलदैवत म्हणून या स्थानाला महत्त्व प्राप्त झाले होते,.जव्हारची रणगर्जना ''हर हर महादेव'' ही होती.संस्थानि आमदानीत जव्हार चंपाषष्टीची फार मोठी यात्रा भरत असे. या यात्रेस नाशिक.इगतपुरी.घोटी.देवळाली आदी भागातून अनेक भाविक येत असत. ''जेजुरी या खंडेरायाच्या मुख्यास्थानी ज्या भाविकांना दर्शनासाठी जाने  शक्य होत नसे.असे अनेक भाविक जव्हार येथील धाकटी ''जेजुरी'' येथे दर्शनासाठी येत असत.
जव्हारचे राजे चवथे पतंगशाह यांच्या मातोश्री कै.राणी लक्ष्मीबाई या जेजुरीच्या रामजी चव्हाण या मराठा्च्या कन्या त्यांचे माहेरचे नाव मुक्ताबाई.मुक्ताबाई यांचे उपास्य दैवत ''खंडोबाराया'' असल्याने या दैवताचे मंदिर जव्हार येथे सुद्धा बांध असा आदेश त्यांनी आपला मुलगा राजे ४थे पतंगशाह यांना दिला.जेजुरी सारखेच कडेपठार असलेल्या स्थानावर बांधण्यासाठी जव्हार गावाच्या एका बाजूस पठारावर सूर्य तलावाशेजारी शांत व प्रसन्न जागा निवडून ४ थे पतंगशाह यांनी जव्हार येथील मध्ये बांधले.

10)जुना राजवाडा

काळा अभावी दुर्लक्षित होत चाललेला जुना राजवाडा आज फक्त क्रिकेट ग्राउंड आणि डम्पिंग ग्राऊंड म्हणुन ओळखला जातो आहे. संस्थानचा पहिला राजवाडा हा २०० वर्षापूर्वीचा सन १७५० साली कृष्णराजाने बांधला होता.पण दुर्दैवाने अवघ्या ७२ वर्षानी इ.स.१८२० साली  तो अग्निनारायणाच्या भक्षस्थानी पडला.पेशव्यांचा अनुज्ञेने जव्हार संस्थानचा गादीवर बसलेले तीसरे विक्रमशाह उर्फ़ मालोजीराव इ.स.१८२१ मधे वारल्यानंतर जव्हार संस्थानचा गादीवर कोणी वारस नव्हता, त्यामुळे विक्रमशाहच्या दोन भावात तंटा निर्माण झाला.तिसरया विक्रमशाहला दोन बायका होत्या, आनंदीबाई आणि सुगणाबाई ह्या होत्या.सगुणाबाई त्यावेळी थोड्याच दिवसात प्रसूत होऊन त्याना मुलगा झाला, त्यांचे नाव तिसरा पतंगशाह ठेवले.विक्रमशाह उर्फ़ मालोजीराव इ.स.१८२१ मधे वारल्यानंतर जव्हार संस्थानचा गादीवर कोणी बसायचे यावरून खुप वादंग माजलातो इतका माजला की त्यामुळे राज्यात या प्रकरणाने बंड माजले आणि या गादीवरून झालेल्या भांडणातुन बंडखोरांनी इ.स.१८२२ साली जव्हारचा राजवाडा जाळुन कागदपत्रे,जूने ऐतिहासिक पुरावे वैगेरे सर्व जळुन राख झाले.आजही जून्या राजवाडा मधे नगारखाना तसेच नक्षी काम केलेले दगड़ी जोते दिसतात.

11) जयसागर डॅम

महाराज यशवंतराव मुकणे यांनी तत्कालीन जव्हार शहराच्या पाणी पुरवठायासाठी(1950) एक धरण बांधायचे ठरवले. त्यावेळी शहराची लोकसंख्या ही 12 हजार असावी. उन्हाळ्यात शहरात पाणी टंचाई होत असे आणि शहरातील तलावे ही पूर्ण पाणी पुरवू शकत नव्हते म्हूणन राजांनी धरण बांधले आणि आपले पूर्वज जयदेवराव यांच्या नावाने धरणास जयसागर असे नाव दिले विशेष म्हणजे त्याकाळी संस्थानिक धरण बांधण्यासाठी ब्रिटिश सरकार कडून आर्थिक मदत मागत असे परंतु राजे यशवंतराव यांनी स्वतःच्या तिजोरीतील पाच लक्ष रुपये देऊन धरण बांधले. आज शहरची लोकसंख्या वाढली आहे तरी पाण्याची गरज भासते तरी पण धरणामार्फत पाणी पुरवठा केला जातो. राजे यशवंतराव यांनी आपल्या मूळ गावातील भागासाठी(नाशिक जिल्हा) धरणासाठी शासनाला पैसे दिले होते त्यांच्या स्मारनार्थ आज मुकणे डॅम नाशिक जिल्हात आले. जयसागर डॅम मध्ये आता पर्यटनसाठी बोटिंग पण सुरू कारण्यात आली आहे.

12) विजयस्तंभ आणि क्लॉक टॉवर (clock tower)/स्मारक (1945)

महाराज यशवंतराव मुकणे हे जेव्हा दुसऱ्या महायुद्धातून विजयी परत आल्यावर त्यांच्या आणि जव्हारच्या कामागिरी बद्दल एक विजयस्तंभ शहरात उभरण्यात आला. पहिल्या आणि दुसऱ्या महायुद्धात जव्हारच्या संस्थानाने सहकार्य केल्यावर तसेच युद्धात ब्रिटिश यांना मदत केल्यावर तसेच जव्हारच्या राजांनी युद्धात सहकार्य केल्याबद्दल विजयस्तंभ उभरण्यात आला. तेव्हा तत्कालीन मुंबईचे प्रांताधिकारी, ठाणे आणि नाशिकचे कलेक्टर,सैन्य अधिकारी,ब्रिटिश अधिकारी उपस्थित होते. तेव्हा जव्हार मध्ये भव्य मिरवणूक काढण्यात आली होती. जव्हारच्या सैनिक आणि पोलीस यांची परेड झाली होती. हत्ती, उंट आणि घोडे यांची मिरवणूक काढली. त्यानंतर येथे जव्हार शहराचा क्लॉक टॉवर उभारण्यात आला तसेच येथे नंतर यशवंतराव महाराज यांचे स्मारक उभरण्यात आले आजही येथे शाही दसऱ्याचे आयोजन होते.

13)ऐतिहासिक वास्तू

पूर्वीच्या काळात जव्हार हे एक ब्रिटिशांकीत संस्थान होते त्यामुळे तेथील राजांनी अनेक गोष्टी निर्माण केल्या आणि जव्हार संस्थानाचा विकास केला. यात प्रामुख्याने वाडे, पूल, इमारती, उद्याने, संग्राहलय, मंदिरे अश्या वास्तू येतात. त्यात मुख्य म्हणजे जव्हारचे संस्थानाचे दिवाण आणि स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांचे सासरे चिपळूणकर यांचा वाडा होय. तसेच ब्रिटिश अधिकारी हे पर्यटन साठी आल्यावर त्यांच्यासाठी बांधलेले गेस्टहाऊस हे जव्हार मध्ये हमकास लोक पाहण्यासाठी येतात.अप्पर जिल्हा कार्यालय, राधा हायस्कुल, कृष्णा हायस्कुल, के.व्ही. विद्यालय, शासकीय टाऊन हॉल, संग्राहलय,पोलीस स्टेशन, पोस्ट ऑफिस, टांकसाळ,जिमखाना, नगरखाना, अंबरखाना, पागा, फिल्टर हाऊस आणि अनेक शासकीय कार्यालये यासारखे अनेक पुरातन वास्तू जव्हार मध्ये आहे.

==जव्हार संस्थानचे राष्ट्रगीत==
जव्हार संस्थानच्या राष्ट्रगीताला दिनांक १३ नोव्हेंबर १९४४ रोजी राजमान्यता मिळाली. हे राष्ट्रगीत, बडोद्याचे राजकवी कवी [[यशवंत]] यांनी रचले. त्याचे पहिले गायन जव्हार नरेश श्रीमंत यशवंतराव मुकणे महाराज हे दुसऱ्या महायुद्धावरून परत आल्यानंतर त्यांच्या २७ व्या वाढदिवसा निमित्त झाले. जव्हार संस्थानची भौगोलिकता, वनवैभव, राजगुरू कृपाशीर्वाद, राजांची शौर्यगाथा, मायभूमीवरील प्रेम, जनकल्याणकरी राजा अश्या रीतीने जव्हार संस्थानाचा गौरव करणारे हे राष्ट्रगीत आहे. ते दि.१३ नोव्हेंबर १९४४ रोजी राजमान्यता मिळाल्यापासून ते जव्हार संस्थानाच्या भारतातील विलीनीकरणापर्यंत, प्रत्येक समारंभात गायले जात असे.

जय मल्हार ! जय मल्हार !&lt;br/&gt;
गर्जू या जय मल्हार !!&lt;br/&gt;
सह्याद्रीचे हे पठार I&lt;br/&gt;
शौर्याचे हे शिवार I&lt;br/&gt;
राखाया या बडिवार I&lt;br/&gt;
येथे नवोनव अवतार II१II

येथले धनुष्यबाण I&lt;br/&gt;
अजून टणत्कार करून I&lt;br/&gt;
टाकतात परतून I&lt;br/&gt;
कळी काळाचेही वर II२II

साग, शिसव, ऐन दाट I&lt;br/&gt;
सोन्याचे बन अफाट I&lt;br/&gt;
त्यांत शाह नांदतात I&lt;br/&gt;
दीनांचे पालनहारII३II

सदानंद -वरद- हात I&lt;br/&gt;
जयबांची शौर्य- ज्योत I&lt;br/&gt;
ध्वज भगवा सूर्यांकित I&lt;br/&gt;
दावी राज्य हे जव्हारII ४ II

प्यार अशी माय भूमी I&lt;br/&gt;
माय भूमी तव कामी I&lt;br/&gt;
वाहू सर्वस्व आम्ही I&lt;br/&gt;
होऊ जीवावर उदार II ५ II

जय वंशी क्षेम असो I&lt;br/&gt;
राजा वीरहो क्षेम असो I&lt;br/&gt;
जनता- कल्याण वसो I&lt;br/&gt;
त्यात सदा अपरंपार II ६ II

==हे सुद्धा पहा==
* [[मुकणे राजघराणे]]
* [[यशवंतराव मार्तंडराव मुकणे]]

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

{{विकिकरण}}
{{भाषांतर}}

[[वर्ग:जव्हार तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:विकिव्हॉयेजमध्ये स्थानांतरित करण्याजोगा मजकूर असलेले लेख]]
[[वर्ग:भारतातील संस्थाने]]</text>
      <sha1>j4h3h2gqsetsubb1u892k96a6vmzfd8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>१६ व्या लोकसभेचे सदस्य</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158769</id>
    <revision>
      <id>2697199</id>
      <parentid>2689612</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T06:33:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* मध्य प्रदेश */</comment>
      <origin>2697199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="306674" sha1="2jwq6or219gytq3bhrc2dyjqxmap249" xml:space="preserve">[[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४ च्या सार्वत्रिक निवडणुकांद्वारे]] भारताच्या संसदेच्या कनिष्ठ सभागृह '''[[सोळावी लोकसभा|१६व्या लोकसभेवर]] निवडून गेलेल्या खासदारांची''' राज्यनिहाय यादी येथे आहे.

==खासदार==
===अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह लोकसभा मतदारसंघ|अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह]]
| [[बिश्नू पद रे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|}
===आंध्र प्रदेश===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[आंध्र प्रदेश|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''आंध्र प्रदेश'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[अरकू लोकसभा मतदारसंघ|अरकू]]
| [[कोतापल्ली गीता]]
| style=&quot;background-color: {{वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतू काँग्रेस पक्ष]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| २
| [[श्रीकाकुलम लोकसभा मतदारसंघ|श्रीकाकुलम]]
| [[राममोहन एन. किंजरापू|किंजरापू राममोहन नायडू]]
| style=&quot;background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[तेलुगू देशम पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ३
| [[विजयनगरम लोकसभा मतदारसंघ|विजयनगरम]]
| [[पुशपती अशोक गजपती राजू]]
| style=&quot;background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[तेलुगू देशम पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ४
| [[विशाखापट्टणम लोकसभा मतदारसंघ|विशाखापट्टणम]]
| [[कंभापती हरी बाबू]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ५
| [[अनकापल्ली लोकसभा मतदारसंघ|अनकापल्ली]]
| [[मुत्तमसेट्टी श्रीनिवास राव (अवंती)|मुत्तमसेट्टी श्रीनिवास राव]]
| style=&quot;background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[तेलुगू देशम पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ६
| [[काकीनाडा लोकसभा मतदारसंघ|काकीनाडा]]
| [[तोटा नरसिम्हन]]
| style=&quot;background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[तेलुगू देशम पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ७
| [[अमलापुरम लोकसभा मतदारसंघ|अमलापुरम]]
| [[पंडुला रविंद्र बाबू]]
| style=&quot;background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[तेलुगू देशम पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ८
| [[राजमुंद्री लोकसभा मतदारसंघ|राजमुंद्री]]
| [[मुरली मोहन मगंटी]]
| style=&quot;background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[तेलुगू देशम पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ९
| [[नरसपूर लोकसभा मतदारसंघ|नरसपूर]]
| [[गोकराजू गंगा राजू]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| १०
| [[एलुरु लोकसभा मतदारसंघ|एलुरु]]
| [[मगंती वेंकटेश्वर राव]]
| style=&quot;background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[तेलुगू देशम पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ११
| [[मछलीपट्टणम लोकसभा मतदारसंघ|मछलीपट्टणम]]
| [[कोनाकल्ला नारायण राव]]
| style=&quot;background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[तेलुगू देशम पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १२
| [[विजयवाडा लोकसभा मतदारसंघ|विजयवाडा]]
| [[केसिनेनी श्रीनिवास]]
| style=&quot;background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[तेलुगू देशम पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १३
| [[गुंटुर लोकसभा मतदारसंघ|गुंटुर]]
| [[जय गल्ला]]
| style=&quot;background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[तेलुगू देशम पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| १४
| [[नरसरावपेट लोकसभा मतदारसंघ|नरसरावपेट]]
| [[रायापती सांबशिव राव]]
| style=&quot;background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[तेलुगू देशम पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १५
| [[बापटला लोकसभा मतदारसंघ|बापटला]]
| [[मल्याद्री श्रीराम]]
| style=&quot;background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[तेलुगू देशम पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |१६
| rowspan=&quot;2&quot; |[[ओंगोल लोकसभा मतदारसंघ|ओंगोल]]
| [[वाय.व्ही. सुब्बा रेड्डी]]
| style=&quot;background-color: {{वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतू काँग्रेस पक्ष]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २० जून २०१८ रोजी राजीनामा (आंध्र प्रदेशला विशेष दर्जा देण्याच्या मुद्द्यावरून राजीनामा दिला)
|-
| colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;|''२० जून २०१८ — २३ मे २०१९ रिक्त (२३ मे २०१९ रोजी १६वी लोकसभा विसर्जित, त्यामुळे पोट-निवडणूकीची आवश्यकता नाही)''
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |१७
| rowspan=&quot;2&quot; |[[नंद्याल लोकसभा मतदारसंघ|नंद्याल]]
| [[एस.पी.वाय. रेड्डी]]
| style=&quot;background-color: {{वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतू काँग्रेस पक्ष]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| ३० एप्रिल २०१९ रोजी निधन
|-
| colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;|''३० एप्रिल २०१९ — २३ मे २०१९ रिक्त (२३ मे २०१९ रोजी १६वी लोकसभा विसर्जित, त्यामुळे पोट-निवडणूकीची आवश्यकता नाही)''
|-
| १८
| [[कुर्नूल लोकसभा मतदारसंघ|कुर्नूल]]
| [[बुट्टा रेणुका]]
| style=&quot;background-color: {{वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतू काँग्रेस पक्ष]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| १९
| [[अनंतपूर लोकसभा मतदारसंघ|अनंतपूर]]
| [[जे.सी. दिवाकर रेड्डी]]
| style=&quot;background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[तेलुगू देशम पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २०
| [[हिंदूपूर लोकसभा मतदारसंघ|हिंदूपूर]]
| [[क्रिस्ताप्पा निम्माला]]
| style=&quot;background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[तेलुगू देशम पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |२१
| rowspan=&quot;2&quot; |[[कडप्पा लोकसभा मतदारसंघ|कडप्पा]]  
| [[वाय.एस. अविनाश रेड्डी|यदुगिरी सदिंती अविनाश रेड्डी]]
| style=&quot;background-color: {{वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतू काँग्रेस पक्ष]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २० जून २०१८ रोजी राजीनामा (आंध्र प्रदेशला विशेष दर्जा देण्याच्या मुद्द्यावरून राजीनामा दिला)
|-
| colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;|''२० जून २०१८ — २३ मे २०१९ रिक्त (२३ मे २०१९ रोजी १६वी लोकसभा विसर्जित, त्यामुळे पोट-निवडणूकीची आवश्यकता नाही)''
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |२२
| rowspan=&quot;2&quot; |[[नेल्लोर लोकसभा मतदारसंघ|नेल्लोर]]
| [[मेकापती राजमोहन रेड्डी]]
| style=&quot;background-color: {{वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतू काँग्रेस पक्ष]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २० जून २०१८ रोजी राजीनामा (आंध्र प्रदेशला विशेष दर्जा देण्याच्या मुद्द्यावरून राजीनामा दिला)
|-
| colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;|''२० जून २०१८ — २३ मे २०१९ रिक्त (२३ मे २०१९ रोजी १६वी लोकसभा विसर्जित, त्यामुळे पोट-निवडणूकीची आवश्यकता नाही)''
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |२३
| rowspan=&quot;2&quot; |[[तिरुपती लोकसभा मतदारसंघ|तिरुपती]]
| [[वेळगपल्ली वरप्रसाद राव]]
| style=&quot;background-color: {{वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतू काँग्रेस पक्ष]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २० जून २०१८ रोजी राजीनामा (आंध्र प्रदेशला विशेष दर्जा देण्याच्या मुद्द्यावरून राजीनामा दिला)
|-
| colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;|''२० जून २०१८ — २३ मे २०१९ रिक्त (२३ मे २०१९ रोजी १६वी लोकसभा विसर्जित, त्यामुळे पोट-निवडणूकीची आवश्यकता नाही)''
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |२४
| rowspan=&quot;2&quot; |[[राजमपेट लोकसभा मतदारसंघ|राजमपेट]]
| [[पी.व्ही. मिथुन रेड्डी|पेद्दरेड्डी वेंकट मिधून रेड्डी]]
| style=&quot;background-color: {{वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतू काँग्रेस पक्ष]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २० जून २०१८ रोजी राजीनामा (आंध्र प्रदेशला विशेष दर्जा देण्याच्या मुद्द्यावरून राजीनामा दिला)
|-
| colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;|''२० जून २०१८ — २३ मे २०१९ रिक्त (२३ मे २०१९ रोजी १६वी लोकसभा विसर्जित, त्यामुळे पोट-निवडणूकीची आवश्यकता नाही)''
|-
| २५
| [[चित्तूर लोकसभा मतदारसंघ|चित्तूर]]
| [[नरमल्ली शिवप्रसाद]]
| style=&quot;background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[तेलुगू देशम पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|}

===अरुणाचल प्रदेश===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[अरुणाचल प्रदेश|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''अरुणाचल प्रदेश'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[पश्चिम अरुणाचल लोकसभा मतदारसंघ|पश्चिम अरुणाचल]]
| [[किरेन रिजीजू|किरेन रिंचिन रिजीजू]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| २
| [[पूर्व अरुणाचल लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व अरुणाचल]]
| [[निनाँग एरिंग]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|}
===आसाम===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[आसाम|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''आसाम'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[करीमगंज लोकसभा मतदारसंघ|करीमगंज]] 
| [[राधेश्याम बिस्वास]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय संयुक्त लोकतांत्रिक मोर्चा/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय संयुक्त लोकतांत्रिक मोर्चा]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| २
| [[सिलचर लोकसभा मतदारसंघ|सिलचर]] 
| [[सुश्मिता देव]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ३
| [[स्वायत्त जिल्हा लोकसभा मतदारसंघ|स्वायत्त जिल्हा]] 
| [[बिरेन सिंह एंग्टी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| ४
| [[धुब्री लोकसभा मतदारसंघ|धुब्री]] 
| [[बद्रुद्दीन अजमल असम]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय संयुक्त लोकतांत्रिक मोर्चा/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय संयुक्त लोकतांत्रिक मोर्चा]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| ५
| [[कोक्राझार लोकसभा मतदारसंघ|कोक्राझार]] 
| [[नब कुमार सरनिया]]
| style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[अपक्ष]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| ६
| [[बारपेटा लोकसभा मतदारसंघ|बारपेटा]]
| [[सिराजुद्दीन अजमल]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय संयुक्त लोकतांत्रिक मोर्चा/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय संयुक्त लोकतांत्रिक मोर्चा]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| ७
| [[गुवाहाटी लोकसभा मतदारसंघ|गुवाहाटी]] 
| [[बिजोया चक्रवर्ती]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ८
| [[मंगलदोई लोकसभा मतदारसंघ|मंगलदोई]] 
| [[रमेन डेका]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ९
| [[तेजपूर लोकसभा मतदारसंघ|तेजपूर]] 
| [[राम प्रसाद शर्मा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १०
| [[नौगाँग लोकसभा मतदारसंघ|नौगाँग]] 
| [[राजन गोहैन]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ११
| [[कलियाबोर लोकसभा मतदारसंघ|कलियाबोर]] 
| [[गौरव गोगोई|गौरव तरुण गोगोई]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| १२
| [[जोरहाट लोकसभा मतदारसंघ|जोरहाट]] 
| [[कामाख्य प्रसाद टासा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १३
| [[दिब्रुगढ लोकसभा मतदारसंघ|दिब्रुगढ]]   
| [[रामेश्वर तेली]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |१४
| rowspan=&quot;2&quot; |[[लखीमपूर लोकसभा मतदारसंघ|लखीमपूर]] 
| [[सर्बानंद सोनोवाल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २३ मे २०१६ रोजी राजीनामा ([[आसामचे मुख्यमंत्री|आसामच्या मुख्यमंत्रीपदावर]] निवड)
|-
| [[प्रधान बरुआ]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २२ नोव्हेंबर २०१६ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी
|}

===बिहार===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[बिहार|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''बिहार'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[वाल्मिकीनगर लोकसभा मतदारसंघ|वाल्मिकीनगर]]
| [[सतीश चंद्र दुबे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २
| [[पश्चिम चंपारण लोकसभा मतदारसंघ|पश्चिम चंपारण]]
| [[संजय जैस्वाल|डॉ. संजय मदनप्रसाद जयस्वाल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ३
| [[पूर्व चंपारण लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व चंपारण]]
| [[राधामोहन सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ४
| [[शिवहर लोकसभा मतदारसंघ|शिवहर]]
| [[रमा देवी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ५
| [[सीतामढी लोकसभा मतदारसंघ|सीतामढी]]
| [[राम कुमार शर्मा]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोक समता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोक समता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ६
| [[मधुबनी लोकसभा मतदारसंघ|मधुबनी]]
| [[हुकुमदेव नारायण यादव]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ७
| [[झांझरपूर लोकसभा मतदारसंघ|झांझरपूर]]
| [[विरेंदर कुमार चौधरी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ८
| [[सुपॉल (लोकसभा मतदारसंघ)|सुपॉल]]
| [[रणजीत रंजन]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |९
| rowspan=&quot;2&quot; |[[अरारिया लोकसभा मतदारसंघ|अरारिया]]
| [[तसलीम उद्दीन]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय जनता दल]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| १७ सप्टेंबर २०१७ रोजी निधन
|-
| [[सरफराज आलम]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय जनता दल]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| १४ मार्च २०१८ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |१०
| rowspan=&quot;2&quot; |[[किशनगंज लोकसभा मतदारसंघ|किशनगंज]]
| [[मोह असरारुल हक|मोहम्मद अस्रारुल हक]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| ७ डिसेंबर २०१८ रोजी निधन
|-
| colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;|''७ डिसेंबर २०१८ — २३ मे २०१९ रिक्त (२३ मे २०१९ रोजी १६वी लोकसभा विसर्जित, त्यामुळे पोट-निवडणूकीची आवश्यकता नाही)''
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |११
| rowspan=&quot;2&quot; |[[कटिहार लोकसभा मतदारसंघ|कटिहार]]
| [[तारिक अन्वर]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| २८ सप्टेंबर २०१८ रोजी राजीनामा (भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षात प्रवेश)
|-
| colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;|''२८ सप्टेंबर २०१८ — २३ मे २०१९ रिक्त (२३ मे २०१९ रोजी १६वी लोकसभा विसर्जित, त्यामुळे पोट-निवडणूकीची आवश्यकता नाही)''
|-
| १२
| [[पूर्णिया लोकसभा मतदारसंघ|पूर्णिया]]
| [[संतोष कुमार]]
| style=&quot;background-color: {{जनता दल (संयुक्त)/meta/color}}&quot; |
| [[जनता दल (संयुक्त)]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| १३
| [[माधेपुरा लोकसभा मतदारसंघ|माधेपुरा]]
| [[पप्पू यादव|राजेश रंजन ''पप्पू'' यादव]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय जनता दल]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| १४
| [[दरभंगा लोकसभा मतदारसंघ|दरभंगा]]
| [[किर्ती आझाद|किर्तीवर्धनसिंह आझाद]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १५
| [[मुझफ्फरपूर लोकसभा मतदारसंघ|मुझफ्फरपूर]]
| [[अजय निषाद]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| १६
| [[वैशाली लोकसभा मतदारसंघ|वैशाली]]
| [[राम किशोर सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{लोक जनशक्ती पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[लोक जनशक्ती पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १७
| [[गोपालगंज लोकसभा मतदारसंघ|गोपालगंज]]
| [[जनक राम]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १८
| [[सिवान लोकसभा मतदारसंघ|सिवान]]
| [[ओम प्रकाश यादव]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १९
| [[महाराजगंज (बिहार) लोकसभा मतदारसंघ|महाराजगंज]]
| [[जनार्दन सिंह सिगरीवाल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| २०
| [[सारन लोकसभा मतदारसंघ|सारन]]
| [[राजीव प्रताप रुडी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २१
| [[हाजीपूर लोकसभा मतदारसंघ|हाजीपूर]]
| [[राम विलास पासवान]]
| style=&quot;background-color: {{लोक जनशक्ती पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[लोक जनशक्ती पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| २२
| [[उजियारपूर लोकसभा मतदारसंघ|उजियारपूर]]
| [[नित्यानंद राय]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| २३
| [[समस्तीपूर लोकसभा मतदारसंघ|समस्तीपूर]]
| [[राम चंद्र पासवान]]
| style=&quot;background-color: {{लोक जनशक्ती पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[लोक जनशक्ती पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |२४
| rowspan=&quot;2&quot; |[[बेगुसराई लोकसभा मतदारसंघ|बेगुसराई]]
| [[भोला सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १९ ऑक्टोबर २०१८ रोजी निधन
|-
| colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;|''१९ ऑक्टोबर २०१८ — २३ मे २०१९ रिक्त (२३ मे २०१९ रोजी १६वी लोकसभा विसर्जित, त्यामुळे पोट-निवडणूकीची आवश्यकता नाही)''
|-
| २५
| [[खगरिया लोकसभा मतदारसंघ|खगरिया]]
| [[मेहबूब अली कैसर]]
| style=&quot;background-color: {{लोक जनशक्ती पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[लोक जनशक्ती पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २६
| [[भागलपूर लोकसभा मतदारसंघ|भागलपूर]]
| [[शैलेष कुमार]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय जनता दल]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| २७
| [[बांका लोकसभा मतदारसंघ|बांका]]
| [[जय प्रकाश नारायण यादव]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय जनता दल]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| २८
| [[मुंगेर लोकसभा मतदारसंघ|मुंगेर]]
| [[वीणा देवी]]
| style=&quot;background-color: {{लोक जनशक्ती पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[लोक जनशक्ती पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| २९
| [[नालंदा लोकसभा मतदारसंघ|नालंदा]]
| [[कौशलेंद्र कुमार]]
| style=&quot;background-color: {{जनता दल (संयुक्त)/meta/color}}&quot; |
| [[जनता दल (संयुक्त)]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| ३०
| [[पटना साहिब लोकसभा मतदारसंघ|पटना साहिब]]
| [[शत्रुघ्न सिन्हा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ३१
| [[पाटलीपुत्र लोकसभा मतदारसंघ|पाटलीपुत्र]]
| [[राम क्रिपाल यादव]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ३२
| [[अराह लोकसभा मतदारसंघ|अराह]]
| [[राज कुमार सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ३३
| [[बक्सर लोकसभा मतदारसंघ|बक्सर]]
| [[अश्विनी कुमार चौबे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ३४
| [[सासाराम लोकसभा मतदारसंघ|सासाराम]]
| [[छेदी पासवान]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ३५
| [[काराकट लोकसभा मतदारसंघ|काराकट]]
| [[उपेंद्र कुशवाह]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोक समता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोक समता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ३६
| [[जहानाबाद लोकसभा मतदारसंघ|जहानाबाद]]
| [[अरुण कुमार]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोक समता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोक समता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ३७
| [[औरंगाबाद (बिहार) लोकसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद]]
| [[सुशील कुमार सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ३८
| [[गया लोकसभा मतदारसंघ|गया]]
| [[हरी मांझी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ३९
| [[नवदा लोकसभा मतदारसंघ|नवदा]]
| [[गिरीराज सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ४०
| [[जमुई लोकसभा मतदारसंघ|जमुई]]
| [[चिराग पासवान|चिराग रामविलास पासवान]]
| style=&quot;background-color: {{लोक जनशक्ती पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[लोक जनशक्ती पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|}

===चंदिगढ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[चंदिगढ|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''चंदिगढ'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[चंदिगढ लोकसभा मतदारसंघ|चंदिगढ]] 
| [[किरण खेर|किरण अनुपम खेर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|}
===छत्तीसगढ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[छत्तीसगढ|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''छत्तीसगढ'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[सरगुजा लोकसभा मतदारसंघ|सरगुजा]]
| [[कमलभान सिंह मारबी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| २
| [[रायगढ लोकसभा मतदारसंघ|रायगढ]]
| [[विष्णुदेव साई]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ३
| [[जंजगिर लोकसभा मतदारसंघ|जंजगिर-चम्पा]]
| [[कमला पाटले]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ४
| [[कोर्बा लोकसभा मतदारसंघ|कोर्बा]]
| [[बंशीलाल माहतो]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ५
| [[बिलासपूर लोकसभा मतदारसंघ|बिलासपूर]]
| [[लखन लाल साहू]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ६
| [[राजनांदगांव लोकसभा मतदारसंघ|राजनांदगांव]]
| [[अभिषेक सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |७
| rowspan=&quot;2&quot; |[[दुर्ग लोकसभा मतदारसंघ|दुर्ग]]
| [[तमरध्वज साहू|ताम्रध्वज साहू]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| २१ डिसेंबर २०१८ रोजी राजीनामा ([[छत्तीसगढ विधानसभा|छ्त्तीसगढ विधानसभेवर]] निवडून गेले
|-
| colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;|''२१ डिसेंबर २०१८ — २३ मे २०१९ रिक्त (२३ मे २०१९ रोजी १६वी लोकसभा विसर्जित, त्यामुळे पोट-निवडणूकीची आवश्यकता नाही)''
|-
| ८
| [[रायपूर लोकसभा मतदारसंघ|रायपूर]]
| [[रमेश बैस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ९
| [[महासमुंद लोकसभा मतदारसंघ|महासमुंद]]
| [[चंदुलाल साहू]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १०
| [[बस्तर लोकसभा मतदारसंघ|बस्तर]]
| [[दिनेश कश्यप|दिनेश बलीराम कश्यप]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ११
| [[कांकेर लोकसभा मतदारसंघ|कांकेर]]
| [[विक्रम उसेंडी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|}

===दादरा आणि नगर हवेली===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[दादरा आणि नगर हवेली|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''दादरा आणि नगर हवेली'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[दादरा आणि नगर हवेली लोकसभा मतदारसंघ|दादरा आणि नगर हवेली]] 
| [[नटूभाई गोमानभाई पटेल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|}
===दमण आणि दीव===
 
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[दमण आणि दीव|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''दमण आणि दीव'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[दमण आणि दीव लोकसभा मतदारसंघ|दमण आणि दीव]] 
| [[लालूभाई पटेल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|}
===गोवा===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[गोवा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''गोवा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[उत्तर गोवा लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर गोवा]]
| [[श्रीपाद येस्सो नाईक]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| २
| [[दक्षिण गोवा लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण गोवा]]
| [[नरेंद्र केशव सवाईकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|}
===गुजरात===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[गुजरात|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''गुजरात'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[कच्छ लोकसभा मतदारसंघ|कच्छ]]
| [[विनोद लखमशी चावडा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| २
| [[बनासकांठा लोकसभा मतदारसंघ|बनासकांठा]]
| [[हरीभाई पार्थीभाई चौधरी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ३
| [[पाटण लोकसभा मतदारसंघ|पाटण]]
| [[लीलाधरभाई खोडाजी वाघेला]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ४
| [[महेसाणा लोकसभा मतदारसंघ|महेसाणा]]
| [[जयश्रीबेन कनुभाई पटेल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ५
| [[साबरकांठा लोकसभा मतदारसंघ|साबरकांठा]]
| [[दीपसिंह शंकरसिंह राठोड]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ६
| [[गांधीनगर लोकसभा मतदारसंघ|गांधीनगर]]
| [[लालकृष्ण आडवाणी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ७
| [[अहमदाबाद पूर्व लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व अहमदाबाद]]
| [[परेश रावळ]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ८
| [[अहमदाबाद पश्चिम लोकसभा मतदारसंघ|पश्चिम अहमदाबाद]]
| [[किरीटभाई प्रेमजीभाई सोलंकी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ९
| [[सुरेंद्रनगर लोकसभा मतदारसंघ|सुरेंद्रनगर]]
| [[देवजीभाई गोविंदभाई फतेपरा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १०
| [[राजकोट लोकसभा मतदारसंघ|राजकोट]]
| [[मोहनभाई कल्याणजीभाई कुंदरिया]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ११
| [[पोरबंदर लोकसभा मतदारसंघ|पोरबंदर]]
| [[विठ्ठलभाई हंसराजभाई राडदिया]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १२
| [[जामनगर लोकसभा मतदारसंघ|जामनगर]]
| [[पूनमबेन हेमतभाई माडम]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १३
| [[जुनागढ लोकसभा मतदारसंघ|जुनागढ]]
| [[राजेशभाई नारणभाई चुडासमा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १४
| [[अमरेली लोकसभा मतदारसंघ|अमरेली]]
| [[नारणभाई भिखाभाई काछडीया]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १५
| [[भावनगर लोकसभा मतदारसंघ|भावनगर]]
| [[भारतीबेन धीरूभाई शियाळ]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| १६
| [[आणंद लोकसभा मतदारसंघ|आणंद]]
| [[दिलीप पटेल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १७
| [[खेडा लोकसभा मतदारसंघ|खेडा]]
| [[देवुसिंह जेसिंगभाई चौहाण]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १८
| [[पंचमहाल लोकसभा मतदारसंघ|पंचमहाल]]
| [[प्रभातसिंह प्रतापसिंह चौहाण]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १९
| [[दाहोद लोकसभा मतदारसंघ|दाहोद]]
| [[जसवंतसिंह सुमनभाई भाभोर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |२०
| rowspan=&quot;2&quot; |[[वडोदरा लोकसभा मतदारसंघ|वडोदरा]]
| [[नरेंद्र दामोदरदास मोदी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| या जागेसह [[वाराणसी लोकसभा मतदारसंघ|वाराणसी]]ची जागा देखील जिंकल्याने या जागेवरून २९ मे २०१४ रोजी राजीनामा
|-
| [[रंजनबेन धनंजय भट्ट]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १६ सप्टेंबर २०१४ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी
|-
| २१
| [[छोटा उदेपूर लोकसभा मतदारसंघ|छोटा उदेपूर]]
| [[रामसिंगभाई पातलभाई राठवा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २२
| [[भरुच लोकसभा मतदारसंघ|भरुच]]
| [[मनसुखभाई धनजीभाई वसावा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २३
| [[बारडोली लोकसभा मतदारसंघ|बारडोली]]
| [[परभुभाई नागरभाई वसावा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २४
| [[सुरत लोकसभा मतदारसंघ|सुरत]]
| [[दर्शना विक्रम जरदोश]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| २५
| [[नवसारी लोकसभा मतदारसंघ|नवसारी]]
| [[चंद्रकांत रघुनाथ पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| २६
| [[वलसाड लोकसभा मतदारसंघ|वलसाड]]
| [[के.सी. पटेल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|}

===हरियाणा===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[हरियाणा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''हरियाणा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[अंबाला लोकसभा मतदारसंघ|अंबाला]]
| [[रतन लाल कटारिया]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| २
| [[कुरुक्षेत्र लोकसभा मतदारसंघ|कुरुक्षेत्र]]
| [[राज कुमार (हरयाणा राजकारणी)|राज कुमार]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ३
| [[सिरसा लोकसभा मतदारसंघ|सिरसा]]
| [[चरणजीत सिंह रोरी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय लोक दल/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय लोक दल]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| 
|-
| ४
| [[हिसार लोकसभा मतदारसंघ|हिसार]]
| [[दुष्यंत चौटाला]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय लोक दल/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय लोक दल]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| 
|-
| ५
| [[कर्नाल लोकसभा मतदारसंघ|कर्नाल]]
| [[अश्विनी कुमार (राजकारणी)|अश्विनी कुमार]] 
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ६
| [[सोनीपत लोकसभा मतदारसंघ|सोनीपत]]
| [[रमेश चंदर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ७
| [[रोहतक लोकसभा मतदारसंघ|रोहतक]]
| [[दिपेंदर सिंग हूडा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| ८
| [[भिवानी-महेंद्रगढ लोकसभा मतदारसंघ|भिवानी-महेंद्रगढ]]
| [[धरमबीर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ९
| [[गुडगांव लोकसभा मतदारसंघ|गुडगांव]]
| [[इंदरजीतसिंग राव]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| १०
| [[फरीदाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फरिदाबाद]]
| [[क्रिशन पाल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|}
===हिमाचल प्रदेश===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[हिमाचल प्रदेश|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''हिमाचल प्रदेश'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[कांगरा लोकसभा मतदारसंघ|कांगरा]]
| [[शांता कुमार]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| २
| [[मंडी लोकसभा मतदारसंघ|मंडी]]
| [[राम स्वरूप शर्मा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ३
| [[हमीरपूर लोकसभा मतदारसंघ|हमीरपूर]]
| [[अनुराग ठाकूर|अनुराग प्रेमसिंग ठाकूर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ४
| [[शिमला लोकसभा मतदारसंघ|शिमला]]
| [[विरेंदर कश्यप]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|}
===जम्मू आणि काश्मीर===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[जम्मू आणि काश्मीर (केंद्रशासित प्रदेश)|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''जम्मू आणि काश्मीर'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[बारामुल्ला लोकसभा मतदारसंघ|बारामुल्ला]]
| [[मुझफ्फर हुसेन बेग]]
| style=&quot;background-color: {{जम्मू आणि काश्मीर पीपल्स डेमोक्रॅटिक पार्टी/meta/color}}&quot; |
| [[जम्मू आणि काश्मीर पीपल्स डेमोक्रॅटिक पार्टी|जम्मू आणि काश्मीर पीपल्स डेमोक्रॅटिक पक्ष]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |२
| rowspan=&quot;2&quot; |[[श्रीनगर लोकसभा मतदारसंघ|श्रीनगर]]
| [[तारिक हमीद कर्रा]]
| style=&quot;background-color: {{जम्मू आणि काश्मीर पीपल्स डेमोक्रॅटिक पार्टी/meta/color}}&quot; |
| [[जम्मू आणि काश्मीर पीपल्स डेमोक्रॅटिक पार्टी|जम्मू आणि काश्मीर पीपल्स डेमोक्रॅटिक पक्ष]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| १७ ऑक्टोबर २०१६ रोजी राजीनामा (भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षात प्रवेश)
|-
| [[फारुख अब्दुल्ला]]
| style=&quot;background-color: {{जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स/meta/color}}&quot; |
| [[जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| १५ एप्रिल २०१७ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |३
| rowspan=&quot;2&quot; |[[अनंतनाग लोकसभा मतदारसंघ|अनंतनाग]]
| [[मेहबूबा मुफ्ती]]
| style=&quot;background-color: {{जम्मू आणि काश्मीर पीपल्स डेमोक्रॅटिक पार्टी/meta/color}}&quot; |
| [[जम्मू आणि काश्मीर पीपल्स डेमोक्रॅटिक पार्टी|जम्मू आणि काश्मीर पीपल्स डेमोक्रॅटिक पक्ष]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| ४ एप्रिल २०१६ रोजी राजीनामा ([[जम्मू आणि काश्मीरचे मुख्यमंत्री|जम्मू आणि काश्मीरच्या मुख्यमंत्रीपदावर]] निवड)
|-
| colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;|''४ एप्रिल २०१६ — २३ मे २०१९ रिक्त (जागा रिक्त झाले पासून काश्मिर खोऱ्यात सुरक्षेच्या कारणास्तव २३ मे २०१९ रोजी १६वी लोकसभा विसर्जित होईपर्यंत पोट-निवडणूक घेणे शक्य झाले नाही)''
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |४
| rowspan=&quot;2&quot; |[[लडाख लोकसभा मतदारसंघ|लद्दाख]]
| [[थुपस्तान छेवांग]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १३ डिसेंबर २०१८ रोजी राजीनामा (पक्षात अंतर्गत वाद-विवादामुळे पक्ष सोडला)
|-
| colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;|''१३ डिसेंबर २०१८ — २३ मे २०१९ रिक्त (२३ मे २०१९ रोजी १६वी लोकसभा विसर्जित, त्यामुळे पोट-निवडणूकीची आवश्यकता नाही)''
|-
| ५
| [[उधमपूर लोकसभा मतदारसंघ|उधमपूर]]
| [[जीतेंद्र सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ६
| [[जम्मू लोकसभा मतदारसंघ|जम्मू]]
| [[जुगल किशोर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|}

===झारखंड===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[झारखंड|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''झारखंड'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[राजमहल लोकसभा मतदारसंघ|राजमहल]]
| [[विजय कुमार हंसडक]]
| style=&quot;background-color: {{झारखंड मुक्ति मोर्चा/meta/color}}&quot; |
| [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| २
| [[डुमका लोकसभा मतदारसंघ|डुमका]]
| [[शिबू सोरेन]]
| style=&quot;background-color: {{झारखंड मुक्ति मोर्चा/meta/color}}&quot; |
| [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ३
| [[गोड्डा लोकसभा मतदारसंघ|गोड्डा]]
| [[निशिकांत दुबे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ४
| [[चत्रा लोकसभा मतदारसंघ|चत्रा]]
| [[सुनील कुमार सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ५
| [[कोडर्मा लोकसभा मतदारसंघ|कोडर्मा]]
| [[रविंद्र कुमार राय]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ६
| [[गिरिडीह लोकसभा मतदारसंघ|गिरिडीह]]
| [[रवींद्र कुमार पांडे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ७
| [[धनबाद लोकसभा मतदारसंघ|धनबाद]]
| [[पशुपती नाथ सिंग]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ८
| [[रांची लोकसभा मतदारसंघ|रांची]]
| [[राम तहल चौधरी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ९
| [[जमशेदपूर लोकसभा मतदारसंघ|जमशेदपूर]]
| [[बिद्युत बरन माहतो]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १०
| [[सिंगभूम लोकसभा मतदारसंघ|सिंगभूम]]
| [[लक्ष्मण गिलुवा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ११
| [[खुंटी लोकसभा मतदारसंघ|खुंटी]]
| [[करिया मुंडा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १२
| [[लोहारडागा लोकसभा मतदारसंघ|लोहरदग्गा]]
| [[सुदर्शन भगत]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १३
| [[पलामौ लोकसभा मतदारसंघ|पलामू]]
| [[विष्णू दयाल राम]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १४
| [[हझारीबाग लोकसभा मतदारसंघ|हझारीबाग]]
| [[जयंत सिंहा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|}
===कर्नाटक===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[कर्नाटक|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''कर्नाटक'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[चिक्कोडी लोकसभा मतदारसंघ|चिक्कोडी]]
| [[प्रकाश बाबण्णा हुक्केरी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| २
| [[बेळगांव लोकसभा मतदारसंघ|बेळगांव]]
| [[सुरेश अंगडी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ३
| [[बागलकोट लोकसभा मतदारसंघ|बागलकोट]]
| [[पी.सी. गड्डीगौडार|ॲड. पर्वतगौडा चंदनगौडा गड्डीगौडार]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ४
| [[विजापूर लोकसभा मतदारसंघ|विजापूर]]
| [[रमेश जिगाजीनागी|रमेश चंदप्पा जिगाजीनागी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ५
| [[गुलबर्गा लोकसभा मतदारसंघ|गुलबर्गा]]
| [[मल्लिकार्जुन खरगे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| ६
| [[रायचूर लोकसभा मतदारसंघ|रायचूर]]
| [[बी.व्ही. नायक]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| ७
| [[बीदर लोकसभा मतदारसंघ|बीदर]]
| [[भगवंत खुबा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ८
| [[कोप्पळ लोकसभा मतदारसंघ|कोप्पळ]]
| [[कराडी संगण्णा अमरप्पा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |९
| rowspan=&quot;2&quot; |[[बेळ्ळारी लोकसभा मतदारसंघ|बेळ्ळारी]]
| [[बी. श्रीरामुलू]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १८ मे २०१८ रोजी राजीनामा ([[कर्नाटक विधानसभा|कर्नाटक विधानसभेवर]] निवडून गेले)
|-
| [[व्ही.एस. उग्रप्पा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| ६ नोव्हेंबर २०१८ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी
|-
| १०
| [[हावेरी लोकसभा मतदारसंघ|हावेरी]]
| [[शिवकुमार चनबसप्पा उदासी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ११
| [[धारवाड लोकसभा मतदारसंघ|धारवाड]]
| [[प्रल्हाद जोशी|प्रल्हाद व्येंकटेश जोशी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| १२
| [[उत्तर कन्नड लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर कन्नड]]
| [[अनंत कुमार हेगडे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १३
| [[दावणगेरे लोकसभा मतदारसंघ|दावणगेरे]]
| [[जी.एम. सिद्देश्वर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |१४
| rowspan=&quot;2&quot; |[[शिमोगा लोकसभा मतदारसंघ|शिमोगा]]
| [[बी.एस. येडियुरप्पा|बुक्कणेरे सिद्दलिंगप्पा येडियुरप्पा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २१ मे २०१८ रोजी राजीनामा ([[कर्नाटकचे मुख्यमंत्री|कर्नाटकच्या मुख्यमंत्रीपदावर]] निवड)
|-
| [[बी.वाय. राघवेंद्र|बुक्कणेरे येडियुरप्पा राघवेंद्र]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ६ नोव्हेंबर २०१८ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी
|-
| १५
| [[उडुपी चिकमगळूर लोकसभा मतदारसंघ|उडुपी चिकमगळूर]]
| [[शोभा करंदालजे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १६
| [[हासन लोकसभा मतदारसंघ|हासन]]
| [[एच.डी. देवे गौडा|हरदनहळ्ळी दोड्डेगौडा देवेगौडा]]
| style=&quot;background-color: {{जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)/meta/color}}&quot; |
| [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| 
|-
| १७
| [[दक्षिण कन्नड लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण कन्नड]]
| [[नलिन कुमार कटील]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| १८
| [[चित्रदुर्ग लोकसभा मतदारसंघ|चित्रदुर्ग]]
| [[बी.एन. चंद्रप्पा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| १९
| [[तुमकुर लोकसभा मतदारसंघ|तुमकुर]]
| [[मुद्दाहनुमेगौडा एस.पी.]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |२०
| rowspan=&quot;2&quot; |[[मंड्या लोकसभा मतदारसंघ|मंड्या]]
| [[सी.एस. पुट्टराजू]]
| style=&quot;background-color: {{जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)/meta/color}}&quot; |
| [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २१ मे २०१८ रोजी राजीनामा ([[कर्नाटक विधानसभा|कर्नाटक विधानसभेवर]] निवडून गेले)
|-
| [[एल.आर. शिवरामे गौडा]]
| style=&quot;background-color: {{जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)/meta/color}}&quot; |
| [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| ६ नोव्हेंबर २०१८ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी
|-
| २१
| [[मैसुरू लोकसभा मतदारसंघ|मैसुरू]]
| [[प्रताप सिंहा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २२
| [[चामराजनगर लोकसभा मतदारसंघ|चामराजनगर]]
| [[आर. ध्रुवनारायण|रंगास्वामी ध्रुवनारायण]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| २३
| [[बंगळूर ग्रामीण लोकसभा मतदारसंघ|बंगळूर ग्रामीण]]
| [[डी.के. सुरेश]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| २४
| [[बंगळूर उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर बंगळूर]]
| [[डी.व्ही. सदानंद गौडा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| २५
| [[बंगळूर मध्य लोकसभा मतदारसंघ|मध्य बंगळूर]]
| [[पी.सी. मोहन|पी. चिक्कामुनी मोहन]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |२६
| rowspan=&quot;2&quot; |[[बंगळूर दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण बंगळूर]]
| [[अनंत कुमार]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १२ नोव्हेंबर २०१८ रोजी निधन
|-
| colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;|''१२ नोव्हेंबर २०१८ — २३ मे २०१९ रिक्त (२३ मे २०१९ रोजी १६वी लोकसभा विसर्जित, त्यामुळे पोट-निवडणूकीची आवश्यकता नाही)''
|-
| २७
| [[चिकबळ्ळापूर लोकसभा मतदारसंघ|चिकबळ्ळापूर]]
| [[एम. वीरप्पा मोइली]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| २८
| [[कोलार लोकसभा मतदारसंघ|कोलार]]
| [[के.एच. मुनियप्पा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|}

===केरळ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[केरळ|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''केरळ'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[कासारगोड लोकसभा मतदारसंघ|कासरगोड]]
| [[पी. करुणाकरन]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]
| style=&quot;background-color: {{डावी आघाडी (भारत)/meta/color}}&quot; |
| [[डावी आघाडी]]
|
|-
| २
| [[कण्णुर लोकसभा मतदारसंघ|कण्णुर]]
| [[पी.के. श्रीमती]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]
| style=&quot;background-color: {{डावी आघाडी (भारत)/meta/color}}&quot; |
| [[डावी आघाडी]]
|
|-
| ३
| [[वटकरा लोकसभा मतदारसंघ|वटकरा]]
| [[मुलापल्ली रामचंद्रन]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |४
| rowspan=&quot;2&quot; |[[वायनाड लोकसभा मतदारसंघ|वायनाड]]
| [[एम.आय. शानवास]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| २१ नोव्हेंबर २०१८ रोजी निधन
|-
| colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;|''२१ नोव्हेंबर २०१८ — २३ मे २०१९ रिक्त (२३ मे २०१९ रोजी १६वी लोकसभा विसर्जित, त्यामुळे पोट-निवडणूकीची आवश्यकता नाही)''
|-
| ५
| [[कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ|कोळिकोड]]
| [[एम.के. राघवन]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |६
| rowspan=&quot;2&quot; |[[मलप्पुरम लोकसभा मतदारसंघ|मलप्पुरम]]
| [[ई. अहमद|एडाप्पकत अहमद]]
| style=&quot;background-color: {{इंडियन युनियन मुस्लिम लीग/meta/color}}&quot; |
| [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| १ फेब्रुवारी २०१७ रोजी निधन
|-
| [[पी.के. कुन्हालीकुट्टी]]
| style=&quot;background-color: {{इंडियन युनियन मुस्लिम लीग/meta/color}}&quot; |
| [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| १७ एप्रिल २०१७ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी
|-
| ७
| [[पोन्नानी लोकसभा मतदारसंघ|पोन्नानी]]
| [[ई.टी. मुहम्मद बशीर]]
| style=&quot;background-color: {{इंडियन युनियन मुस्लिम लीग/meta/color}}&quot; |
| [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ८
| [[पलक्कड लोकसभा मतदारसंघ|पलक्कड]]
| [[एम.बी. राजेश]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]
| style=&quot;background-color: {{डावी आघाडी (भारत)/meta/color}}&quot; |
| [[डावी आघाडी]]
|
|-
| ९
| [[अलातुर लोकसभा मतदारसंघ|अलातुर]]
| [[पी.के. बिजू]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]
| style=&quot;background-color: {{डावी आघाडी (भारत)/meta/color}}&quot; |
| [[डावी आघाडी]]
|
|-
| १०
| [[त्रिशूर लोकसभा मतदारसंघ|त्रिशूर]]
| [[सी.एन. जयदेवन]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{डावी आघाडी (भारत)/meta/color}}&quot; |
| [[डावी आघाडी]]
|  
|-
| ११
| [[चलाकुडी लोकसभा मतदारसंघ|चलाकुडी]]
| [[इनोसंट]]
| style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[अपक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{डावी आघाडी (भारत)/meta/color}}&quot; |
| [[डावी आघाडी]]
|
|-
| १२
| [[एर्नाकुलम लोकसभा मतदारसंघ|एर्नाकुलम]]
| [[के.व्ही. थॉमस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| १३
| [[इडुक्की लोकसभा मतदारसंघ|इडुक्की]]
| [[जॉइस जॉर्ज]]
| style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[अपक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{डावी आघाडी (भारत)/meta/color}}&quot; |
| [[डावी आघाडी]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |१४
| rowspan=&quot;2&quot; |[[कोट्टायम लोकसभा मतदारसंघ|कोट्टायम]]
| [[जोस के. मणी]]
| style=&quot;background-color: {{केरळ काँग्रेस (मणी)/meta/color}}&quot; |
| [[केरळ काँग्रेस (मणी)]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| १४ जून २०१८ रोजी राजीनामा ([[राज्यसभा|राज्यसभेवर]] निवडून गेले)
|-
| colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;|''१४ जून २०१८ — २३ मे २०१९ रिक्त (२३ मे २०१९ रोजी १६वी लोकसभा विसर्जित, त्यामुळे पोट-निवडणूकीची आवश्यकता नाही)''
|-
| १५
| [[अलप्पुळा लोकसभा मतदारसंघ|अलप्पुळा]]
| [[के.सी. वेणूगोपाल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| १६
| [[मावेलीकरा लोकसभा मतदारसंघ|मावेलीकरा]]
| [[कोडीकुन्निल सुरेश|ॲड. सुरेश कुंजन कोडीकुन्निल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| १७
| [[पतनमतिट्टा लोकसभा मतदारसंघ|पतनमतिट्टा]]
| [[अँटो अँटनी|ॲड. अँटो कुरुविल्ला अँटनी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| १८
| [[कोल्लम लोकसभा मतदारसंघ|कोल्लम]]
| [[एन.के. प्रेमचंद्रन]]
| style=&quot;background-color: {{क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| १९
| [[अट्टिंगल लोकसभा मतदारसंघ|अट्टिंगल]]
| [[ए. संपत|अनिरुधन संपत]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]
| style=&quot;background-color: {{डावी आघाडी (भारत)/meta/color}}&quot; |
| [[डावी आघाडी]]
|
|-
| २०
| [[तिरुवनंतपुरम लोकसभा मतदारसंघ|तिरुवनंतपुरम]]
| [[शशी थरूर|डॉ. शशी चंद्रशेखर थरूर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|}

===लक्षद्वीप===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[लक्षद्वीप|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''लक्षद्वीप'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[लक्षद्वीप लोकसभा मतदारसंघ|लक्षद्वीप]]
| [[पी.पी. मोहम्मद फैझल]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|}
===मध्य प्रदेश===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[मध्य प्रदेश|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''मध्य प्रदेश'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[मोरेना लोकसभा मतदारसंघ|मोरेना]]
| [[अनूप मिश्रा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| २
| [[भिंड लोकसभा मतदारसंघ|भिंड]]
| [[भगीरथ प्रसाद]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ३
| [[ग्वाल्हेर लोकसभा मतदारसंघ|ग्वाल्हेर]]
| [[नरेंद्र सिंह तोमर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ४
| [[गुना लोकसभा मतदारसंघ|गुना]]
| [[ज्योतिरादित्य शिंदे|महाराज ज्योतिरादित्य माधवराव शिंदे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| ५
| [[सागर लोकसभा मतदारसंघ|सागर]]
| [[लक्ष्मी नारायण यादव]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ६
| [[तिकमगढ लोकसभा मतदारसंघ|तिकमगढ]]
| [[वीरेंद्र कुमार खटीक|डॉ. वीरेंद्र कुमार खटीक]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ७
| [[दामोह लोकसभा मतदारसंघ|दामोह]]
| [[प्रहलाद सिंग पटेल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |८
| rowspan=&quot;2&quot; |[[खजुराहो लोकसभा मतदारसंघ|खजुराहो]]
| [[नागेंद्र सिंह (राजकारणी)|नागेंद्र सिंग]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २१ डिसेंबर २०१८ रोजी राजीनामा ([[मध्य प्रदेश विधानसभा|मध्य प्रदेश विधानसभेवर]] निवडून गेले) 
|-
| colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;|''२१ डिसेंबर २०१८ — २३ मे २०१९ रिक्त (२३ मे २०१९ रोजी १६वी लोकसभा विसर्जित, त्यामुळे पोट-निवडणूकीची आवश्यकता नाही)'' 
|-
| ९
| [[सतना लोकसभा मतदारसंघ|सतना]]
| [[गणेश सिंह|गणेश कमलभान सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १०
| [[रेवा लोकसभा मतदारसंघ|रेवा]]
| [[जनार्दन मिश्रा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ११
| [[सिधी लोकसभा मतदारसंघ|सिधी]]
| [[रिती पाठक]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |१२
| rowspan=&quot;2&quot; |[[शाहडोल लोकसभा मतदारसंघ|शाहडोल]]
| [[दलपत सिंग परस्ते]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १ जून २०१६ रोजी निधन
|-
| [[ग्यान सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २२ नोव्हेंबर २०१६ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी
|-
| १३
| [[जबलपूर लोकसभा मतदारसंघ|जबलपूर]]
| [[राकेश सिंग]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १४
| [[मंडला लोकसभा मतदारसंघ|मंडला]]
| [[फग्गन सिंग कुलस्ते]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १५
| [[बालाघाट लोकसभा मतदारसंघ|बालाघाट]]
| [[बोध सिंग भगत]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |१६
| rowspan=&quot;2&quot; |[[छिंदवाडा लोकसभा मतदारसंघ|छिंदवाडा]]
| [[कमल नाथ]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| १७ डिसेंबर २०१८ रोजी राजीनामा ([[मध्य प्रदेशचे मुख्यमंत्री|मध्य प्रदेशच्या मुख्यमंत्रीपदावर]] निवड)
|-
| colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;|''१७ डिसेंबर २०१८ — २३ मे २०१९ रिक्त (२३ मे २०१९ रोजी १६वी लोकसभा विसर्जित, त्यामुळे पोट-निवडणूकीची आवश्यकता नाही)'' 
|-
| १७
| [[होशंगाबाद लोकसभा मतदारसंघ|होशंगाबाद]]
| [[उदय प्रताप सिंह (मध्य प्रदेश राजकारणी)|उदय प्रताप सिंह इंदोलिया]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १८
| [[विदिशा लोकसभा मतदारसंघ|विदिशा]]
| [[सुषमा स्वराज|सुषमा स्वराज कौशल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| १९
| [[भोपाळ लोकसभा मतदारसंघ|भोपाळ]]
| [[आलोक संजर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| २०
| [[राजगढ लोकसभा मतदारसंघ|राजगढ]]
| [[रोडमल नागर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |२१
| rowspan=&quot;2&quot; |[[देवास लोकसभा मतदारसंघ|देवास]]
| [[मनोहर उंटवाल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २१ डिसेंबर २०१८ रोजी राजीनामा ([[मध्य प्रदेश विधानसभा|मध्य प्रदेश विधानसभेवर]] निवडून गेले) 
|-
| colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;|''२१ डिसेंबर २०१८ — २३ मे २०१९ रिक्त (२३ मे २०१९ रोजी १६वी लोकसभा विसर्जित, त्यामुळे पोट-निवडणूकीची आवश्यकता नाही)''  
|-
| २२
| [[उज्जैन लोकसभा मतदारसंघ|उज्जैन]]
| [[चिंतामणी मालवीय]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| २३
| [[मंदसौर लोकसभा मतदारसंघ|मंदसौर]]
| [[सुधीर गुप्ता]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |२४
| rowspan=&quot;2&quot; |[[रतलाम लोकसभा मतदारसंघ|रतलाम]]
| [[दिलीप सिंग भुरिया]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २४ जून २०१५ रोजी निधन
|-
| [[कांतीलाल भुरिया]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| २४ नोव्हेंबर २०१५ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी
|-
| २५
| [[धार लोकसभा मतदारसंघ|धार]]
| [[सावित्री ठाकुर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| २६
| [[इंदूर लोकसभा मतदारसंघ|इंदूर]]
| [[सुमित्रा महाजन]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| २७
| [[खरगोन लोकसभा मतदारसंघ|खरगोन]]
| [[सुभाष पटेल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| २८
| [[खंडवा लोकसभा मतदारसंघ|खंडवा]]
| [[नंद कुमार सिंग चौहान]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| २९
| [[बेतुल लोकसभा मतदारसंघ|बेतुल]]
| [[ज्योती धुर्वे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|}

===महाराष्ट्र===
{| class=&quot;wikitable sortable sticky-header&quot;  
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[महाराष्ट्र|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''महाराष्ट्र'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[नंदुरबार लोकसभा मतदारसंघ|नंदुरबार]]
| [[हीना गावित]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २
| [[धुळे लोकसभा मतदारसंघ|धुळे]]
| [[सुभाष रामराव भामरे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ३
| [[जळगाव लोकसभा मतदारसंघ|जळगाव]]
| [[ए.टी. नाना पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ४
| [[रावेर लोकसभा मतदारसंघ|रावेर]]
| [[रक्षा खडसे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ५
| [[बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ|बुलढाणा]]
| [[प्रतापराव गणपतराव जाधव]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ६
| [[अकोला लोकसभा मतदारसंघ|अकोला]]
| [[संजय शामराव धोत्रे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ७
| [[अमरावती लोकसभा मतदारसंघ|अमरावती]]
| [[आनंदराव विठोबा अडसूळ]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ८
| [[वर्धा लोकसभा मतदारसंघ|वर्धा]]
| [[रामदास चंद्रभानजी तडस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ९
| [[रामटेक लोकसभा मतदारसंघ|रामटेक]]
| [[कृपाल तुमाने]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १०
| [[नागपूर लोकसभा मतदारसंघ|नागपूर]]
| [[नितीन गडकरी|नितीन जयराम गडकरी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |११
| rowspan=&quot;2&quot; |[[भंडारा-गोंदिया लोकसभा मतदारसंघ|भंडारा-गोंदिया]]
| [[नानाभाऊ फाल्गुनराव पटोले]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ डिसेंबर २०१७ रोजी राजीनामा (भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षात प्रवेश)
|-
| [[मधुकर यशवंत कुकडे]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| ३१ मे २०१८ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी
|-
| १२
| [[गडचिरोली-चिमूर लोकसभा मतदारसंघ|गडचिरोली-चिमूर]]
| [[अशोक महादेव नेते]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १३
| [[चंद्रपूर लोकसभा मतदारसंघ|चंद्रपूर]]
| [[हंसराज गंगाराम अहिर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १४
| [[यवतमाळ-वाशिम लोकसभा मतदारसंघ|यवतमाळ-वाशिम]]
| [[भावना पुंडलिकराव गवळी]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| १५
| [[हिंगोली लोकसभा मतदारसंघ|हिंगोली]]
| [[राजीव शंकरराव सातव]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| १६
| [[नांदेड लोकसभा मतदारसंघ|नांदेड]]
| [[अशोक शंकरराव चव्हाण]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| १७
| [[परभणी लोकसभा मतदारसंघ|परभणी]]
| [[संजय हरीभाऊ जाधव]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १८
| [[जालना लोकसभा मतदारसंघ|जालना]]
| [[रावसाहेब दादाराव दानवेपाटील]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १९
| [[औरंगाबाद लोकसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद]]
| [[चंद्रकांत भाऊराव खैरे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| २०
| [[दिंडोरी लोकसभा मतदारसंघ|दिंडोरी]]
| [[हरीशचंद्र देवराम चव्हाण]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २१
| [[नाशिक लोकसभा मतदारसंघ|नाशिक]]
| [[हेमंत गोडसे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |२२
| rowspan=&quot;2&quot; |[[पालघर लोकसभा मतदारसंघ|पालघर]]
| [[चिंतामण नवशा वनगा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३० जानेवारी २०१८ रोजी निधन
|-
| [[राजेंद्र धेड्या गावित]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३१ मे २०१८ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी
|-
| २३
| [[भिवंडी लोकसभा मतदारसंघ|भिवंडी]]
| [[कपिल मोरेश्वर पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २४
| [[कल्याण लोकसभा मतदारसंघ|कल्याण]]
| [[श्रीकांत एकनाथ शिंदे|डॉ. श्रीकांत एकनाथ शिंदे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| २५
| [[ठाणे लोकसभा मतदारसंघ|ठाणे]]
| [[राजन विचारे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| २६
| [[मुंबई उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर मुंबई]]
| [[गोपाल शेट्टी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| २७
| [[मुंबई वायव्य लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर-पश्चिम मुंबई]]
| [[गजानन कीर्तीकर]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| २८
| [[मुंबई ईशान्य लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर-पूर्व मुंबई]]
| [[किरीट सोमैया]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| २९
| [[मुंबई उत्तर मध्य लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर-मध्य मुंबई]]
| [[पूनम महाजन]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ३०
| [[मुंबई दक्षिण मध्य लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण-मध्य मुंबई]]
| [[राहुल रमेश शेवाळे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ३१
| [[मुंबई दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण मुंबई]]
| [[अरविंद सावंत]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ३२
| [[रायगड लोकसभा मतदारसंघ|रायगड]]
| [[अनंत गंगाराम गीते]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ३३
| [[मावळ लोकसभा मतदारसंघ|मावळ]]
| [[श्रीरंग बारणे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ३४
| [[पुणे लोकसभा मतदारसंघ|पुणे]]
| [[अनिल शिरोळे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|   
|-
| ३५
| [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]]
| [[सुप्रिया सुळे|सुप्रिया सदानंद सुळे]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ३६
| [[शिरुर लोकसभा मतदारसंघ|शिरुर]]
| [[शिवाजी अढळराव पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ३७
| [[अहमदनगर लोकसभा मतदारसंघ|अहमदनगर]]
| [[दिलीपकुमार मनसुखलाल गांधी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ३८
| [[शिर्डी लोकसभा मतदारसंघ|शिर्डी]]
| [[सदाशिव किसन लोखंडे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |३९
| rowspan=&quot;2&quot; |[[बीड लोकसभा मतदारसंघ|बीड]]
| [[गोपीनाथ पांडुरंग मुंडे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ जून २०१४ रोजी निधन
|-
| [[प्रीतम गोपीनाथ मुंडे|प्रीतम गौरव खडे-मुंडे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १९ ऑक्टोबर २०१४ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी
|-
| ४०
| [[उस्मानाबाद लोकसभा मतदारसंघ|उस्मानाबाद]]
| [[रवींद्र विश्वनाथ गायकवाड]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ४१
| [[लातूर लोकसभा मतदारसंघ|लातूर]]
| [[सुनील गायकवाड]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ४२
| [[सोलापूर लोकसभा मतदारसंघ|सोलापूर]]
| [[शरद बनसोडे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ४३
| [[माढा लोकसभा मतदारसंघ|माढा]]
| [[विजयसिंह मोहिते पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| ४४
| [[सांगली लोकसभा मतदारसंघ|सांगली]]
| [[संजयकाका पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ४५
| [[सातारा लोकसभा मतदारसंघ|सातारा]]
| [[उदयनराजे भोसले|श्रीमंत छत्रपती उदयनराजे प्रतापसिंहराजे भोसले]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| ४६
| [[रत्‍नागिरी-सिंधुदुर्ग लोकसभा मतदारसंघ|रत्‍नागिरी-सिंधुदुर्ग]]
| [[विनायक भाऊराव राउत]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ४७
| [[कोल्हापूर लोकसभा मतदारसंघ|कोल्हापूर]]
| [[धनंजय महाडिक]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ४८
| [[हातकणंगले लोकसभा मतदारसंघ|हातकणंगले]]
| [[राजु शेट्टी|राजु देवप्पा शेट्टी]]
| style=&quot;background-color: {{स्वाभिमानी पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[स्वाभिमानी पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|}

===मणिपूर===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[मणिपूर|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''मणिपूर'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[आंतर मणिपूर लोकसभा मतदारसंघ|आंतर मणिपूर]]
| [[थॉकचॉम मैन्या]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| २
| [[बाह्य मणिपूर लोकसभा मतदारसंघ|बाह्य मणिपूर]]
| [[थांग्सो बैते]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|}
===मेघालय===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[मेघालय|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''मेघालय'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[शिलॉंग लोकसभा मतदारसंघ|शिलॉंग]] 
| [[व्हिन्सेंट पाला]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|    
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |२
| rowspan=&quot;3&quot; |[[तुरा लोकसभा मतदारसंघ|तुरा]] 
| [[पी.ए. संगमा]]
| style=&quot;background-color: {{नॅशनल पीपल्स पार्टी/meta/color}}&quot; |
| [[नॅशनल पीपल्स पार्टी]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ४ मार्च २०१६ रोजी निधन
|-
| [[कॉनराड संगमा]]
| style=&quot;background-color: {{नॅशनल पीपल्स पार्टी/meta/color}}&quot; |
| [[नॅशनल पीपल्स पार्टी]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १९ मे २०१६ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी; २७ ऑगस्ट २०१८ रोजी राजीनामा ([[मेघालयचे मुख्यमंत्री|मेघालयच्या मुख्यमंत्रीपदावर]] निवड)
|-
| colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;|''२७ ऑगस्ट २०१८ — २३ मे २०१९ रिक्त (२३ मे २०१९ रोजी १६वी लोकसभा विसर्जित, त्यामुळे पोट-निवडणूकीची आवश्यकता नाही)''
|}

===मिझोरम===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[मिझोरम|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''मिझोरम'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[मिझोरम लोकसभा मतदारसंघ|मिझोरम]]
| [[सी.एल. रुआला]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|}
===नागालँड===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[नागालँड|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''नागालँड'''&lt;/span&gt;]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |१
| rowspan=&quot;2&quot; |[[नागालँड लोकसभा मतदारसंघ|नागालँड]] 
| [[नैफियु रियो]]
| style=&quot;background-color: {{नागा पीपल्स फ्रंट/meta/color}}&quot; |
| [[नागालँड पीपल्स फ्रंट]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २२ फेब्रुवारी २०१८ रोजी राजीनामा 
|-
| [[तोखेहो येपथोमी]]
| style=&quot;background-color: {{नॅशनलिस्ट डेमोक्रॅटिक प्रोग्रेसिव्ह पार्टी/meta/color}}&quot; |
| [[नॅशनलिस्ट डेमोक्रॅटिक प्रोग्रेसिव्ह पार्टी]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३१ मे २०१८ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी
|}

===राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्रीय प्रदेश दिल्ली===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[दिल्ली|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्रीय प्रदेश दिल्ली'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[चांदनी चौक लोकसभा मतदारसंघ|चांदनी चौक]]
| [[हर्षवर्धन (राजकारणी)|हर्षवर्धन]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| २
| [[ईशान्य दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर-पूर्व दिल्ली]]
| [[मनोज तिवारी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ३
| [[पूर्व दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व दिल्ली]]
| [[महेश गिरी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ४
| [[नवी दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|नवी दिल्ली]]
| [[मीनाक्षी लेखी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ५
| [[वायव्य दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर-पश्चिम दिल्ली]]
| [[उदित राज]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ६
| [[पश्चिम दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|पश्चिम दिल्ली]]
| [[प्रवेश वर्मा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ७
| [[दक्षिण दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण दिल्ली]]
| [[रमेश बिधूडी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|}
===ओडिशा===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[ओडिशा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''ओडिशा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[बारगढ लोकसभा मतदारसंघ|बारगढ]]
| [[प्रभास कुमार सिंग]]
| style=&quot;background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[बिजू जनता दल]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|  
|-
| २
| [[सुंदरगढ लोकसभा मतदारसंघ|सुंदरगढ]]
| [[जुआल ओराम]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ३
| [[संबलपूर लोकसभा मतदारसंघ|संबलपूर]]
| [[नागेंद्र कुमार प्रधान]]
| style=&quot;background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[बिजू जनता दल]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|   
|-
| ४
| [[केओंझार लोकसभा मतदारसंघ|केओंझार]]
| [[शकुंतला लगूरी]]
| style=&quot;background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[बिजू जनता दल]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|   
|-
| ५
| [[मयूरभंज लोकसभा मतदारसंघ|मयूरभंज]]
| [[राम चंद्र हंसडाह]]
| style=&quot;background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[बिजू जनता दल]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|  
|-
| ६
| [[बालासोर लोकसभा मतदारसंघ|बालेश्वर]]
| [[रबिंद्र कुमार जेना]]
| style=&quot;background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[बिजू जनता दल]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|  
|-
| ७
| [[भद्रक लोकसभा मतदारसंघ|भद्रक]]
| [[अर्जुन चरण सेठी]]
| style=&quot;background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[बिजू जनता दल]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|  
|-
| ८
| [[जाजपूर लोकसभा मतदारसंघ|जाजपूर]]
| [[रिटा तराई]]
| style=&quot;background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[बिजू जनता दल]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|  
|-
| ९
| [[धेनकनाल लोकसभा मतदारसंघ|धेनकनाल]]
| [[तथागत सत्पथी]]
| style=&quot;background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[बिजू जनता दल]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|  
|-
| १०
| [[बोलनगीर लोकसभा मतदारसंघ|बोलनगीर]]
| [[कालिकेश सिंह देव]]
| style=&quot;background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[बिजू जनता दल]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|  
|-
| ११
| [[कालाहांडी लोकसभा मतदारसंघ|कालाहांडी]]
| [[अर्क केशरी देव]]
| style=&quot;background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[बिजू जनता दल]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|   
|-
| १२
| [[नबरंगपूर लोकसभा मतदारसंघ|नबरंगपूर]]
| [[बलभद्र माझी]]
| style=&quot;background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[बिजू जनता दल]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |१३
| rowspan=&quot;2&quot; |[[कंधमाल लोकसभा मतदारसंघ|कंधमाल]]
| [[हेमेंद्र चंद्र सिंग]]
| style=&quot;background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[बिजू जनता दल]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| ५ सप्टेंबर २०१४ रोजी निधन
|-
| [[प्रत्युषा राजेश्वरी सिंग]]
| style=&quot;background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[बिजू जनता दल]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| १९ ऑक्टोबर २०१४ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी
|-
| १४
| [[कटक लोकसभा मतदारसंघ|कटक]]
| [[भर्तूहरी माहताब]]
| style=&quot;background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[बिजू जनता दल]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |१५
| rowspan=&quot;2&quot; |[[केंद्रापरा लोकसभा मतदारसंघ|केंद्रापरा]]
| [[जय पंडा|बैजयंत जय पंडा]]
| style=&quot;background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[बिजू जनता दल]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| १८ जुलै २०१८ रोजी राजीनामा (पक्षातून हकालपट्टी करण्यात आली)
|-
| colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;|''१८ जुलै २०१८ — २३ मे २०१९ रिक्त (२३ मे २०१९ रोजी १६वी लोकसभा विसर्जित, त्यामुळे पोट-निवडणूकीची आवश्यकता नाही)'' 
|-
| १६
| [[जगतसिंगपूर लोकसभा मतदारसंघ|जगतसिंगपूर]]
| [[कुलमणी समाल]]
| style=&quot;background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[बिजू जनता दल]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|  
|-
| १७
| [[पुरी लोकसभा मतदारसंघ|पुरी]]
| [[पिनाकी मिश्रा]]
| style=&quot;background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[बिजू जनता दल]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|  
|-
| १८
| [[भुबनेश्वर लोकसभा मतदारसंघ|भुबनेश्वर]]
| [[प्रसन्न कुमार पतासनी]]
| style=&quot;background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[बिजू जनता दल]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|   
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |१९
| rowspan=&quot;2&quot; |[[अस्का लोकसभा मतदारसंघ|अस्का]]
| [[लाडू किशोर स्वैन]]
| style=&quot;background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[बिजू जनता दल]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| ६ फेब्रुवारी २०१९ रोजी निधन
|-
| colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;|''६ फेब्रुवारी २०१९ — २३ मे २०१९ रिक्त (२३ मे २०१९ रोजी १६वी लोकसभा विसर्जित, त्यामुळे पोट-निवडणूकीची आवश्यकता नाही)''   
|-
| २०
| [[बेरहामपूर लोकसभा मतदारसंघ|बेरहामपूर]]
| [[सिद्धांत महापात्र]]
| style=&quot;background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[बिजू जनता दल]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|  
|-
| २१
| [[कोरापुट लोकसभा मतदारसंघ|कोरापुट]]
| [[झिना हिकाका]]
| style=&quot;background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[बिजू जनता दल]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|  
|}

===पुद्दुचेरी===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[पुद्दुचेरी|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''पुद्दुचेरी'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[पुदुच्चेरी लोकसभा मतदारसंघ|पुद्दुचेरी]]
| [[आर. राधाकृष्णन]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय एन.आर. काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय एन.आर. काँग्रेस|अखिल भारतीय नमतू राज्यम काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|}
===पंजाब===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[पंजाब|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''पंजाब'''&lt;/span&gt;]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |१
| rowspan=&quot;2&quot; |[[गुरदासपूर लोकसभा मतदारसंघ|गुरदासपूर]]
| [[विनोद खन्ना]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २७ एप्रिल २०१७ रोजी निधन
|-
| [[सुनील कुमार जाखड]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| १५ ऑक्टोबर २०१७ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |२
| rowspan=&quot;2&quot; |[[अमृतसर लोकसभा मतदारसंघ|अमृतसर]]
| [[अमरिंदर सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| २३ नोव्हेंबर २०१६ रोजी राजीनामा
|-
| [[गुरजीत सिंग औजला]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| ११ मार्च २०१७ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी
|-
| ३
| [[खदूर साहिब लोकसभा मतदारसंघ|खदूर साहिब]]
| [[रणजित सिंघ (शिरोमणी अकाली दल)|रणजित सिंह ब्रह्मपुरा]]
| style=&quot;background-color: {{शिरोमणी अकाली दल/meta/color}}&quot; |
| [[शिरोमणी अकाली दल]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ४
| [[जालंधर लोकसभा मतदारसंघ|जालंधर]]
| [[संतोख सिंह चौधरी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| ५
| [[होशियारपूर लोकसभा मतदारसंघ|होशियारपूर]]
| [[विजय संपला]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ६
| [[आनंदपूर साहिब लोकसभा मतदारसंघ|आनंदपूर साहिब]]
| [[प्रेमसिंह चंदुमाजरा]]
| style=&quot;background-color: {{शिरोमणी अकाली दल/meta/color}}&quot; |
| [[शिरोमणी अकाली दल]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ७
| [[लुधियाना लोकसभा मतदारसंघ|लुधियाना]]
| [[रवनीत सिंग बिट्टू]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| ८
| [[फतेहगढ साहिब लोकसभा मतदारसंघ|फतेहगढ साहिब]]
| [[हरिंदर सिंह खालसा]]
| style=&quot;background-color: {{आम आदमी पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[आम आदमी पक्ष]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| 
|-
| ९
| [[फरीदकोट लोकसभा मतदारसंघ|फरीदकोट]]
| [[साधू सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{आम आदमी पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[आम आदमी पक्ष]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|  
|-
| १०
| [[फिरोझपूर लोकसभा मतदारसंघ|फिरोझपूर]]
| [[शेर सिंह घुबया]]
| style=&quot;background-color: {{शिरोमणी अकाली दल/meta/color}}&quot; |
| [[शिरोमणी अकाली दल]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ११
| [[भटिंडा लोकसभा मतदारसंघ|भटिंडा]]
| [[हरसिम्रत कौर बादल]]
| style=&quot;background-color: {{शिरोमणी अकाली दल/meta/color}}&quot; |
| [[शिरोमणी अकाली दल]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १२
| [[संगरुर लोकसभा मतदारसंघ|संगरुर]]
| [[भगवंत मान]]
| style=&quot;background-color: {{आम आदमी पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[आम आदमी पक्ष]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| 
|-
| १३
| [[पटियाला लोकसभा मतदारसंघ|पटियाला]]
| [[धरम वीर गांधी]]
| style=&quot;background-color: {{आम आदमी पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[आम आदमी पक्ष]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|  
|}

===राजस्थान===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[राजस्थान|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''राजस्थान'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[गंगानगर लोकसभा मतदारसंघ|गंगानगर]]
| [[निहालचंद चौहान]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| २
| [[बिकानेर लोकसभा मतदारसंघ|बिकानेर]]
| [[अर्जुन राम मेघवाल|ॲड. अर्जुनराम लखुराम मेघवाल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ३
| [[चुरू लोकसभा मतदारसंघ|चुरू]]
| [[राहुल कासवान]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ४
| [[झुनझुनु लोकसभा मतदारसंघ|झुनझुनु]]
| [[संतोष आहलावत]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ५
| [[सिकर लोकसभा मतदारसंघ|सिकर]]
| [[सुमेधानंद सरस्वती]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ६
| [[जयपूर ग्रामीण लोकसभा मतदारसंघ|जयपूर ग्रामीण]]
| [[राज्यवर्धन सिंग राठोड]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ७
| [[जयपूर लोकसभा मतदारसंघ|जयपूर]]
| [[रामचरण बोहारा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |८
| rowspan=&quot;2&quot; |[[अलवर लोकसभा मतदारसंघ|अलवर]]
| [[महंत चांद नाथ]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १७ सप्टेंबर २०१७ रोजी निधन
|-
| [[करण सिंह यादव]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| १ फेब्रुवारी २०१८ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी
|-
| ९
| [[भरतपूर लोकसभा मतदारसंघ|भरतपूर]]
| [[बहादूर सिंग कोळी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| १०
| [[करौली-धौलपूर लोकसभा मतदारसंघ|करौली-धौलपूर]]
| [[मनोज राजौरिया]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |११
| rowspan=&quot;2&quot; |[[दौसा लोकसभा मतदारसंघ|दौसा]]
| [[हरीश चंद्र मीणा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २४ डिसेंबर २०१८ रोजी राजीनामा (भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षात प्रवेश)
|-
| colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;|''२४ डिसेंबर २०१८ — २३ मे २०१९ रिक्त (२३ मे २०१९ रोजी १६वी लोकसभा विसर्जित, त्यामुळे पोट-निवडणूकीची आवश्यकता नाही)''
|-
| १२
| [[टोंक-सवाई माधोपूर लोकसभा मतदारसंघ|टोंक-सवाई माधोपूर]]
| [[सुखबीर सिंग जौनपुरीया]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |१३
| rowspan=&quot;3&quot; |[[अजमेर लोकसभा मतदारसंघ|अजमेर]]
| [[सांवर लाल जाट]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ९ ऑगस्ट २०१७ रोजी निधन 
|-
| [[रघु शिवस्वरूप शर्मा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| १ फेब्रुवारी २०१८ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी; २१ डिसेंबर २०१८ रोजी राजीनामा ([[राजस्थान विधानसभा|राजस्थान विधानसभेवर]] निवडून गेले)
|-
| colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;|''२१ डिसेंबर २०१८ — २४ मे २०१९ रिक्त (२४ मे २०१९ रोजी १६वी लोकसभा विसर्जित, त्यामुळे पोट-निवडणूकीची आवश्यकता नाही)''
|-
| १४
| [[नागौर लोकसभा मतदारसंघ|नागौर]]
| [[सी.आर. चौधरी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १५
| [[पाली लोकसभा मतदारसंघ|पाली]]
| [[पी.पी. चौधरी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १६
| [[जोधपूर लोकसभा मतदारसंघ|जोधपूर]]
| [[गजेंद्र सिंह शेखावत]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| १७
| [[बारमेर लोकसभा मतदारसंघ|बारमेर]]
| [[सोना राम]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| १८
| [[जालोर लोकसभा मतदारसंघ|जालोर]]
| [[देवजी पटेल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १९
| [[उदयपूर लोकसभा मतदारसंघ|उदयपूर]]
| [[अर्जुनलाल मीणा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| २०
| [[बांसवाडा लोकसभा मतदारसंघ|बांसवाडा]]
| [[मनशंकर निनामा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| २१
| [[चित्तौडगढ लोकसभा मतदारसंघ|चित्तौडगढ]]
| [[चंद्र प्रकाश जोशी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| २२
| [[राजसमंड लोकसभा मतदारसंघ|राजसमंड]]
| [[हरी ओम सिंग राठोड]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| २३
| [[भिलवाडा लोकसभा मतदारसंघ|भिलवाडा]]
| [[सुभाष बाहेरिया]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| २४
| [[कोटा लोकसभा मतदारसंघ|कोटा]]
| [[ओम बिरला]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| २५
| [[झालावाड-बरान लोकसभा मतदारसंघ|झालावाड-बरान]]
| [[दुष्यंत सिंग|दुष्यंत हेमंत सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|}

===सिक्कीम===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[सिक्कीम|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''सिक्कीम'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[सिक्कीम लोकसभा मतदारसंघ|सिक्कीम]]
| [[प्रेम दास राय]]
| style=&quot;background-color: {{सिक्कीम डेमोक्रॅटिक फ्रंट/meta/color}}&quot; |
| [[सिक्कीम डेमोक्रॅटिक फ्रंट]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|  
|}
===तमिळनाडू===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[तमिळनाडू|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''तमिळनाडू'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[तिरुवल्लुर लोकसभा मतदारसंघ|तिरुवल्लुर]]
| [[पोन्नुसामी वेणुगोपाल]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| २
| [[चेन्नई उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर चेन्नई]]
| [[वेंकटेश बाबू टी.जी.]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| ३
| [[चेन्नई दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण चेन्नई]]
| [[जे. जयवर्दन]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| ४
| [[चेन्नई मध्य लोकसभा मतदारसंघ|मध्य चेन्नई]]
| [[विजय कुमार एस.आर.]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| ५
| [[श्रीपेरुंबुदुर लोकसभा मतदारसंघ|श्रीपेरुंबुदुर]]
| [[के.एन. रामचंद्रन]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| ६
| [[कांचीपुरम लोकसभा मतदारसंघ|कांचीपुरम]]
| [[के. मरागतम]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| ७
| [[अरक्कोणम लोकसभा मतदारसंघ|अरक्कोणम]]
| [[जी. हरी]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| ८
| [[वेल्लोर लोकसभा मतदारसंघ|वेल्लोर]]
| [[बी. सेनगुत्तुवन]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| ९
| [[कृष्णगिरी लोकसभा मतदारसंघ|कृष्णगिरी]]
| [[के. अशोक कुमार]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| १०
| [[धरमपुरी लोकसभा मतदारसंघ|धरमपुरी]]
| [[अन्बुमणी रामदोस]]
| style=&quot;background-color: {{पट्टाळी मक्कल कट्ची/meta/color}}&quot; |
| [[पट्टाळी मक्कल कट्ची]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ११
| [[तिरुवन्नमलै लोकसभा मतदारसंघ|तिरुवन्नमलै]]
| [[आर. वनरोजा]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| १२
| [[अरानी लोकसभा मतदारसंघ|अरानी]]
| [[व्ही. एलुमलाई]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |१३
| rowspan=&quot;2&quot; |[[विलुप्पुरम लोकसभा मतदारसंघ|विलुप्पुरम]]
| [[एस. राजेंद्रन]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २३ फेब्रुवारी २०१९ रोजी निधन
|-
| colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;|''२३ फेब्रुवारी २०१९ — २३ मे २०१९ रिक्त (२३ मे २०१९ रोजी १६वी लोकसभा विसर्जित, त्यामुळे पोट-निवडणूकीची आवश्यकता नाही)''
|-
| १४
| [[कल्लाकुरिची लोकसभा मतदारसंघ|कल्लाकुरिची]]
| [[कालीतिर्थन कामराज]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| १५
| [[सेलम लोकसभा मतदारसंघ|सेलम]]
| [[व्ही. पन्नीरसेल्वम]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| १६
| [[नमक्कल लोकसभा मतदारसंघ|नमक्कल]]
| [[पी.आर. सुंदरम]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| १७
| [[एरोड लोकसभा मतदारसंघ|एरोड]]
| [[एस. सेल्वकुमार चिन्नयन]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| १८
| [[तिरुप्पूर लोकसभा मतदारसंघ|तिरुप्पूर]]
| [[व्ही. सत्यभामा]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| १९
| [[निलगिरी लोकसभा मतदारसंघ|निलगिरी]]
| [[सी. गोपालकृष्णन]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| २०
| [[कोईंबतूर लोकसभा मतदारसंघ|कोईंबतूर]]
| [[पी. नागराजन]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| २१
| [[पोल्लाची लोकसभा मतदारसंघ|पोल्लाची]]
| [[सी. महेंद्रन]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| २२
| [[दिंडिगुल लोकसभा मतदारसंघ|दिंडुक्कल]]
| [[एम. उदयकुमार]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| २३
| [[करुर लोकसभा मतदारसंघ|करुर]]
| [[एम. थंबीदुराई]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| २४
| [[तिरुचिरापल्ली लोकसभा मतदारसंघ|तिरुचिरापल्ली]]
| [[पलाणीवेल कुमार]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| २५
| [[पेरांबलुर लोकसभा मतदारसंघ|पेरांबलुर]]
| [[आर.पी. मरुताराजा]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| २६
| [[कड्डलोर लोकसभा मतदारसंघ|कड्डलोर]]
| [[ए. अरुणमोळीतेवन]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| २७
| [[चिदंबरम लोकसभा मतदारसंघ|चिदंबरम]]
| [[एम. चंद्रकाशी]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| २८
| [[मयिलादुतुराई लोकसभा मतदारसंघ|मयिलादुतुराई]]
| [[आर.के. भारती मोहन]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| २९
| [[नागपट्टिनम लोकसभा मतदारसंघ|नागपट्टिनम]]
| [[के. गोपाल]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| ३०
| [[तंजावुर लोकसभा मतदारसंघ|तंजावूर]]
| [[के. परशुरामन]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| ३१
| [[शिवगंगा लोकसभा मतदारसंघ|शिवगंगा]]
| [[पी.आर. सेंतिलनाथन]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| ३२
| [[मदुरै लोकसभा मतदारसंघ|मदुराई]]
| [[आर. गोपालकृष्णन]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| ३३
| [[तेनी लोकसभा मतदारसंघ|तेनी]]
| [[आर. पार्तिपन]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| ३४
| [[विरुधुनगर लोकसभा मतदारसंघ|विरुधुनगर]]
| [[टी. राधाकृष्णन]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| ३५
| [[रामनाथपुरम लोकसभा मतदारसंघ|रामनाथपुरम]]
| [[ए. अन्वर रझा]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| ३६
| [[तूतुक्कुडी लोकसभा मतदारसंघ|तूतुक्कुडी]]
| [[जे. जयसिंग त्यागराज नटरजी]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| ३७
| [[तेनकाशी लोकसभा मतदारसंघ|तेनकाशी]]
| [[एम. वासंती]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| ३८
| [[तिरुनलवेली लोकसभा मतदारसंघ|तिरुनलवेली]]
| [[के.आर.पी. प्रभाकरन]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| ३९
| [[कन्याकुमारी लोकसभा मतदारसंघ|कन्याकुमारी]]
| [[पोन राधाकृष्णन]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|}

===तेलंगणा===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[तेलंगणा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''तेलंगण'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[आदिलाबाद लोकसभा मतदारसंघ|आदिलाबाद]]
| [[गोडम नागेश]]
| style=&quot;background-color: {{तेलंगणा राष्ट्र समिती/meta/color}}&quot; |
| [[तेलंगणा राष्ट्र समिती]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |२
| rowspan=&quot;2&quot; |[[पेड्डापल्ले लोकसभा मतदारसंघ|पेद्दापल्ले]]
| [[बाल्का सुमन]]
| style=&quot;background-color: {{तेलंगणा राष्ट्र समिती/meta/color}}&quot; |
| [[तेलंगणा राष्ट्र समिती]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| १७ डिसेंबर २०१८ रोजी राजीनामा ([[तेलंगणा विधानसभा|तेलंगणा विधानसभेवर]]मध्ये निवडून गेले)
|-
| colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;|''१७ डिसेंबर २०१८ — २३ मे २०१९ रिक्त (२३ मे २०१९ रोजी १६वी लोकसभा विसर्जित, त्यामुळे पोट-निवडणूकीची आवश्यकता नाही)''
|-
| ३
| [[करीमनगर लोकसभा मतदारसंघ|करीमनगर]]
| [[विनोद कुमार बोइनापल्ली]]
| style=&quot;background-color: {{तेलंगणा राष्ट्र समिती/meta/color}}&quot; |
| [[तेलंगणा राष्ट्र समिती]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|  
|-
| ४
| [[निझामाबाद लोकसभा मतदारसंघ|निझामाबाद]]
| [[कविता (राजकारणी)|कल्वकुंतला कविता]]
| style=&quot;background-color: {{तेलंगणा राष्ट्र समिती/meta/color}}&quot; |
| [[तेलंगणा राष्ट्र समिती]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|  
|-
| ५
| [[झहीराबाद लोकसभा मतदारसंघ|झहीराबाद]]
| [[बी.बी. पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{तेलंगणा राष्ट्र समिती/meta/color}}&quot; |
| [[तेलंगणा राष्ट्र समिती]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |६
| rowspan=&quot;2&quot; |[[मेडक लोकसभा मतदारसंघ|मेडक]]
| [[के. चंद्रशेखर राव]]
| style=&quot;background-color: {{तेलंगणा राष्ट्र समिती/meta/color}}&quot; |
| [[तेलंगणा राष्ट्र समिती]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २७ मे २०१४ रोजी राजीनामा ([[तेलंगणाचे मुख्यमंत्री|तेलंगणाच्या मुख्यमंत्रीपदावर]] निवड) 
|-
| [[कोता प्रभाकर रेड्डी]]
| style=&quot;background-color: {{तेलंगणा राष्ट्र समिती/meta/color}}&quot; |
| [[तेलंगणा राष्ट्र समिती]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| १६ सप्टेंबर २०१४ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |७
| rowspan=&quot;2&quot; |[[मलकजगिरी लोकसभा मतदारसंघ|मलकजगिरी]]
| [[मल्ला रेड्डी]]
| style=&quot;background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[तेलुगू देशम पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १७ डिसेंबर २०१८ रोजी राजीनामा ([[तेलंगणा विधानसभा|तेलंगणा विधानसभेवर]]मध्ये निवडून गेले)
|-
| colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;|''१७ डिसेंबर २०१८ — २३ मे २०१९ रिक्त (२३ मे २०१९ रोजी १६वी लोकसभा विसर्जित, त्यामुळे पोट-निवडणूकीची आवश्यकता नाही)''  
|-
| ८
| [[सिकंदराबाद लोकसभा मतदारसंघ|सिकंदराबाद]]
| [[बंडारू दत्तात्रेय]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ९
| [[हैदराबाद लोकसभा मतदारसंघ|हैदराबाद]]
| [[असदुद्दीन ओवैसी]]
| style=&quot;background-color: {{ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन/meta/color}}&quot; |
| [[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन|अखिल भारतीय मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|  
|-
| १०
| [[चेवेल्ला लोकसभा मतदारसंघ|चेवेल्ला]]
| [[कोंडा विश्वेश्वर रेड्डी]]
| style=&quot;background-color: {{तेलंगणा राष्ट्र समिती/meta/color}}&quot; |
| [[तेलंगणा राष्ट्र समिती]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|  
|-
| ११
| [[महबुबनगर लोकसभा मतदारसंघ|महबुबनगर]]
| [[ए.पी. जितेंद्र रेड्डी]]
| style=&quot;background-color: {{तेलंगणा राष्ट्र समिती/meta/color}}&quot; |
| [[तेलंगणा राष्ट्र समिती]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|  
|-
| १२
| [[नगरकुर्नूल लोकसभा मतदारसंघ|नगरकुर्नूल]]
| [[नंदी येल्लया]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| १३
| [[नालगोंडा लोकसभा मतदारसंघ|नालगोंडा]]
| [[गुता सुकंदर रेड्डी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| १४
| [[भोंगीर लोकसभा मतदारसंघ|भोंगीर]]
| [[बूरा नरसैया गौड]]
| style=&quot;background-color: {{तेलंगणा राष्ट्र समिती/meta/color}}&quot; |
| [[तेलंगणा राष्ट्र समिती]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |१५
| rowspan=&quot;2&quot; |[[वारंगल लोकसभा मतदारसंघ|वरंगळ]]
| [[कादियम श्रीहरी]]
| style=&quot;background-color: {{तेलंगणा राष्ट्र समिती/meta/color}}&quot; |
| [[तेलंगणा राष्ट्र समिती]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| ११ जून २०१५ रोजी राजीनामा ([[तेलंगणा विधान परिषद]]मध्ये निवडून गेले)
|-
| [[दयाकर पसुनूरी]]
| style=&quot;background-color: {{तेलंगणा राष्ट्र समिती/meta/color}}&quot; |
| [[तेलंगणा राष्ट्र समिती]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २४ नोव्हेंबर २०१५ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी
|-
| १६
| [[महबुबाबाद लोकसभा मतदारसंघ|महबुबाबाद]]
| [[अझ्मीरा सीताराम नाईक]]
| style=&quot;background-color: {{तेलंगणा राष्ट्र समिती/meta/color}}&quot; |
| [[तेलंगणा राष्ट्र समिती]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| १७
| [[खम्मम लोकसभा मतदारसंघ|खम्मम]]
| [[पोंगुलेटी श्रीनिवास रेड्डी]]
| style=&quot;background-color: {{वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतू काँग्रेस पक्ष]]
| bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|}

===त्रिपुरा===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[त्रिपुरा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''त्रिपुरा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[पश्चिम त्रिपुरा लोकसभा मतदारसंघ|पश्चिम त्रिपुरा]]   
| [[शंकर प्रसाद दत्ता]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]
| style=&quot;background-color: {{डावी आघाडी (भारत)/meta/color}}&quot; |
| [[डावी आघाडी]]
| 
|-
| २
| [[पूर्व त्रिपुरा लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व त्रिपुरा]]   
| [[जीतेंद्र चौधरी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]
| style=&quot;background-color: {{डावी आघाडी (भारत)/meta/color}}&quot; |
| [[डावी आघाडी]]
|  
|}
===उत्तर प्रदेश===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[उत्तर प्रदेश|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''उत्तर प्रदेश'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[सहारनपूर लोकसभा मतदारसंघ|सहारनपूर]]
| [[राघव लखनपाल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |२
| rowspan=&quot;2&quot; |[[कैराना लोकसभा मतदारसंघ|कैराना]]
| [[हुकुम सिंग]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ फेब्रुवारी २०१८ रोजी निधन
|-
| [[बेगम तबस्सुम हसन]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोक दल/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोक दल]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| ३१ मे २०१८ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी
|-
| ३
| [[मुझफ्फरनगर लोकसभा मतदारसंघ|मुझफ्फरनगर]]
| [[संजीव कुमार बालियान]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ४
| [[बिजनोर लोकसभा मतदारसंघ|बिजनोर]]
| [[कुंवर भरतेंद्र]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ५
| [[नगीना लोकसभा मतदारसंघ|नगीना]]
| [[यशवंत सिंह (भारतीय राजकारणी, जन्म १९६२)|यशवंत सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ६
| [[मोरादाबाद लोकसभा मतदारसंघ|मोरादाबाद]]
| [[कुंवर सर्वेश कुमार]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ७
| [[रामपूर लोकसभा मतदारसंघ|रामपूर]]
| [[नेपाल सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ८
| [[संभल लोकसभा मतदारसंघ|संभल]]
| [[सत्यपाल सिंह सैनी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ९
| [[अमरोहा लोकसभा मतदारसंघ|अमरोहा]]
| [[कंवर सिंह तंवर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| १०
| [[मीरत लोकसभा मतदारसंघ|मेरठ]]
| [[राजेंद्र अग्रवाल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ११
| [[बागपत लोकसभा मतदारसंघ|बागपत]]
| [[सत्यपाल सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १२
| [[गाझियाबाद लोकसभा मतदारसंघ|गाझियाबाद]]
| [[व्ही.के. सिंग]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १३
| [[गौतम बुद्ध नगर लोकसभा मतदारसंघ|गौतम बुद्ध नगर]]
| [[महेश शर्मा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १४
| [[बुलंदशहर लोकसभा मतदारसंघ|बुलंदशहर]]
| [[भोला सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १५
| [[अलीगढ लोकसभा मतदारसंघ|अलीगढ]]
| [[सतीश कुमार गौतम]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १६
| [[हाथरस लोकसभा मतदारसंघ|हाथरस]]
| [[राजेश कुमार दिवाकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १७
| [[मथुरा लोकसभा मतदारसंघ|मथुरा]]
| [[हेमा मालिनी|हेमा धर्मेंद्र देओल-मालिनी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १८
| [[आग्रा लोकसभा मतदारसंघ|आग्रा]]
| [[राम शंकर कठेरिया]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| १९
| [[फतेहपूर सिक्री लोकसभा मतदारसंघ|फतेहपूर सिक्री]]
| [[बाबू लाल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| २०
| [[फिरोझाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फिरोझाबाद]]
| [[अक्षय यादव]]
| style=&quot;background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |२१
| rowspan=&quot;2&quot; |[[मैनपुरी लोकसभा मतदारसंघ|मैनपुरी]]
| [[मुलायम सिंह यादव|मुलायम सुघरसिंह यादव]]
| style=&quot;background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| या जागेसह [[आझमगढ लोकसभा मतदारसंघ|आझमगढ]]ची जागा देखील जिंकल्याने या जागेवरून २९ मे २०१४ रोजी राजीनामा
|-
| [[तेज प्रताप सिंह यादव]]
| style=&quot;background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| १६ सप्टेंबर २०१४ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी
|-
| २२
| [[ईटा लोकसभा मतदारसंघ|ईटा]]
| [[राजवीर सिंग]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| २३
| [[बदाउं लोकसभा मतदारसंघ|बदाउं]]
| [[धर्मेंद्र यादव]]
| style=&quot;background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| २४
| [[आओनला लोकसभा मतदारसंघ|आओनला]]
| [[धर्मेंद्र कश्यप]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २५
| [[बरेली लोकसभा मतदारसंघ|बरेली]]
| [[संतोष गंगवार]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| २६
| [[पीलीभीत लोकसभा मतदारसंघ|पीलीभीत]]
| [[मनेका गांधी|मनेका संजय गांधी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| २७
| [[शाहजहानपूर लोकसभा मतदारसंघ|शाहजहानपूर]]
| [[कृष्ण राज]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| २८
| [[खेरी लोकसभा मतदारसंघ|खेरी]]
| [[अजय कुमार मिश्रा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २९
| [[धौराहरा लोकसभा मतदारसंघ|धौराहरा]]
| [[रेखा वर्मा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ३०
| [[सीतापूर लोकसभा मतदारसंघ|सीतापूर]]
| [[राजेश वर्मा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ३१
| [[हरदोई लोकसभा मतदारसंघ|हरडोई]]
| [[अंशुल वर्मा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ३२
| [[मिसरिख लोकसभा मतदारसंघ|मिसरिख]]
| [[अंजू बाला]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ३३
| [[उन्नाव लोकसभा मतदारसंघ|उन्नाव]]
| [[साक्षी महाराज]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ३४
| [[मोहनलालगंज लोकसभा मतदारसंघ|मोहनलालगंज]]
| [[कौशल किशोर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ३५
| [[लखनौ लोकसभा मतदारसंघ|लखनौ]]
| [[राजनाथ सिंग|राजनाथ रामबदन सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ३६
| [[रायबरेली लोकसभा मतदारसंघ|राय बरेली]]
| [[सोनिया गांधी|सोनिया राजीव गांधी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| ३७
| [[अमेठी लोकसभा मतदारसंघ|अमेठी]]
| [[राहुल गांधी|राहुल राजीव गांधी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|
|-
| ३८
| [[सुलतानपूर लोकसभा मतदारसंघ|सुलतानपूर]]
| [[वरुण गांधी|वरुण संजय गांधी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ३९
| [[प्रतापगढ लोकसभा मतदारसंघ|प्रतापगढ]]
| [[कुंवर हरिवंश सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{अपना दल (कमेरावादी)/meta/color}}&quot; |
| [[अपना दल]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ४०
| [[फरुखाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फरुखाबाद]]
| [[मुकेश राजपूत]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ४१
| [[इटावा लोकसभा मतदारसंघ|इटावा]]
| [[अशोक कुमार डोहारे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ४२
| [[कन्नौज लोकसभा मतदारसंघ|कन्नौज]]
| [[डिंपल यादव|डिंपल अखिलेश यादव]]
| style=&quot;background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| 
|-
| ४३
| [[कानपूर लोकसभा मतदारसंघ|कानपूर]]
| [[मुरली मनोहर जोशी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ४४
| [[अकबरपूर लोकसभा मतदारसंघ|अकबरपूर]]
| [[देवेंद्र सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ४५
| [[जलाउन लोकसभा मतदारसंघ|जलाउन]]
| [[भानु प्रताप सिंग वर्मा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ४६
| [[झांसी लोकसभा मतदारसंघ|झांसी]]
| [[उमा भारती]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ४७
| [[हमीरपूर (उत्तर प्रदेश) लोकसभा मतदारसंघ|हमीरपूर]]
| [[पुष्पेंद्र सिंह चंदेल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ४८
| [[बांदा लोकसभा मतदारसंघ|बांदा]]
| [[भैरव प्रसाद मिश्रा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ४९
| [[फतेहपूर लोकसभा मतदारसंघ|फतेहपूर]]
| [[निरंजन ज्योती]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ५०
| [[कौशंबी लोकसभा मतदारसंघ|कौशांबी]]
| [[विनोद कुमार सोनकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |५१
| rowspan=&quot;2&quot; |[[फूलपूर लोकसभा मतदारसंघ|फूलपूर]]
| [[केशव प्रसाद मौर्य]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २१ सप्टेंबर २०१७ रोजी राजीनामा ([[उत्तर प्रदेशचे उपमुख्यमंत्री|उत्तर प्रदेशच्या उपमुख्यमंत्रीपदावर]] निवड)
|-
| [[नागेंद्र प्रसाद सिंह पटेल]]
| style=&quot;background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| १४ मार्च २०१८ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी
|-
| ५२
| [[अलाहाबाद लोकसभा मतदारसंघ|अलाहाबाद]]
| [[श्यामा चरण गुप्ता]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ५३
| [[बाराबंकी लोकसभा मतदारसंघ|बाराबंकी]]
| [[प्रियांका सिंह रावत]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ५४
| [[फैझाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फैझाबाद]]
| [[लल्लू सिंग]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ५५
| [[आंबेडकर नगर लोकसभा मतदारसंघ|आंबेडकर नगर]]
| [[हरी ओम पांडे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ५६
| [[बहराईच लोकसभा मतदारसंघ|बहराईच]]
| [[सावित्री बाई फुले]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ५७
| [[कैसरगंज लोकसभा मतदारसंघ|कैसरगंज]]
| [[ब्रिज भूषण शरण सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ५८
| [[श्रावस्ती लोकसभा मतदारसंघ|श्रावस्ती]]
| [[दद्दन मिश्रा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ५९
| [[गोंडा लोकसभा मतदारसंघ|गोंडा]]
| [[कीर्ती वर्धन सिंग]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ६०
| [[डोमारियागंज लोकसभा मतदारसंघ|डोमारियागंज]]
| [[जगदंबिका पाल|ॲड. जगदंबिका सुर्यबक्ष पाल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ६१
| [[बस्ती लोकसभा मतदारसंघ|बस्ती]]
| [[हरीश द्विवेदी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ६२
| [[संत कबीर नगर लोकसभा मतदारसंघ|संत कबीर नगर]]
| [[शरद त्रिपाठी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ६३
| [[महाराजगंज (उत्तर प्रदेश) लोकसभा मतदारसंघ|महाराजगंज]]
| [[पंकज (राजकारणी)|पंकज]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |६४
| rowspan=&quot;2&quot; |[[गोरखपूर लोकसभा मतदारसंघ|गोरखपूर]]
| [[योगी आदित्यनाथ]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २१ सप्टेंबर २०१७ रोजी राजीनामा ([[उत्तर प्रदेशचे मुख्यमंत्री|उत्तर प्रदेशच्या मुख्यमंत्रीपदावर]] निवड)
|-
| [[प्रवीण कुमार निषाद]]
| style=&quot;background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| १४ मार्च २०१८ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी
|-
| ६५
| [[कुशी नगर लोकसभा मतदारसंघ|कुशी नगर]]
| [[राजेश पांडे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ६६
| [[देवरिया लोकसभा मतदारसंघ|देवरिया]]
| [[कलराज मिश्रा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ६७
| [[बांसगांव लोकसभा मतदारसंघ|बांसगांव]]
| [[कमलेश पासवान|कमलेश ओमप्रकाश पासवान]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ६८
| [[लालगंज लोकसभा मतदारसंघ|लालगंज]]
| [[नीलम (राजकारणी)|नीलम सोनकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ६९
| [[आझमगढ लोकसभा मतदारसंघ|आझमगढ]]
| [[मुलायम सिंह यादव|मुलायम सुघरसिंह यादव]]
| style=&quot;background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| ७०
| [[घोसी लोकसभा मतदारसंघ|घोसी]]
| [[हरिनारायण राजभार]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ७१
| [[सलीमपूर लोकसभा मतदारसंघ|सलीमपूर]]
| [[रविंद्र कुशवाहा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ७२
| [[बलिया लोकसभा मतदारसंघ|बलिया]]
| [[भारत सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ७३
| [[जौनपूर लोकसभा मतदारसंघ|जौनपूर]]
| [[कृष्ण प्रताप]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ७४
| [[मछलीशहर लोकसभा मतदारसंघ|मछलीशहर]]
| [[राम चरित्र निषाद]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ७५
| [[गाझीपूर लोकसभा मतदारसंघ|गाझीपूर]]
| [[मनोज सिन्हा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ७६
| [[चंदौली लोकसभा मतदारसंघ|चंदौली]]
| [[महेंद्र नाथ पांडे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ७७
| [[वाराणसी लोकसभा मतदारसंघ|वाराणसी]]
| [[नरेंद्र दामोदरदास मोदी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[भारताचे पंतप्रधान]] (४ जून २०१४ — २४ मे २०१९)
|-
| ७८
| [[भदोही लोकसभा मतदारसंघ|भदोही]]
| [[विरेंद्र सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ७९
| [[मिर्झापूर लोकसभा मतदारसंघ|मिर्झापूर]]
| [[अनुप्रिया पटेल]]
| style=&quot;background-color: {{अपना दल (कमेरावादी)/meta/color}}&quot; |
| [[अपना दल]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ८०
| [[रॉबर्ट्सगंज लोकसभा मतदारसंघ|रॉबर्ट्सगंज]]
| [[छोटेलाल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|}

===उत्तराखंड===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[उत्तरांचल|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''उत्तरांचल'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| |[[तेहरी गढवाल लोकसभा मतदारसंघ|तेहरी-गढवाल]]    
| [[माला राज्य लक्ष्मी शाह]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| २
| [[गढवाल लोकसभा मतदारसंघ|गढवाल]]    
| [[भुवनचंद्र खंडुरी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ३
| [[अलमोडा लोकसभा मतदारसंघ|अलमोडा]]    
| [[प्रदीप तमटा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ४
| [[नैनिताल-उधमसिंह नगर लोकसभा मतदारसंघ|नैनिताल-उधमसिंह नगर]]    
| [[भगतसिंग कोश्यारी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ५
| [[हरिद्वार लोकसभा मतदारसंघ|हरिद्वार]]    
| [[रमेश पोखरियाल निशंक]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|}
===पश्चिम बंगाल===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[पश्चिम बंगाल|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''पश्चिम बंगाल'''&lt;/span&gt;]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |१
| rowspan=&quot;2&quot; |[[कूच बिहार लोकसभा मतदारसंघ|कूच बिहार]]
| [[रेणुका सिन्हा]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| १७ ऑगस्ट २०१६ रोजी निधन
|-
| [[पार्था प्रतीम रॉय]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २२ नोव्हेंबर २०१६ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी
|-
| २
| [[अलिपूरदुआर्स लोकसभा मतदारसंघ|अलिपूरद्वार]]
| [[दसरथ तिरकी]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| 
|-
| ३
| [[जलपाईगुडी लोकसभा मतदारसंघ|जलपाईगुडी]]
| [[बिजॉय चंद्र बर्मन]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| 
|-
| ४
| [[दार्जीलिंग लोकसभा मतदारसंघ|दार्जीलिंग]]
| [[एस.एस. अहलुवालिया]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ५
| [[रायगंज लोकसभा मतदारसंघ|रायगंज]]
| [[मोहम्मद सलीम]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]
| style=&quot;background-color: {{डावी आघाडी (भारत)/meta/color}}&quot; |
| [[डावी आघाडी]]
| 
|-
| ६
| [[बालुरघाट लोकसभा मतदारसंघ|बालुरघाट]]
| [[अर्पिता घोष]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|   
|-
| ७
| [[मालदा उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|मालदा उत्तर]]
| [[मौसम नूर|मौसम बेनझीर नूर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| ८
| [[मालदा दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|मालदा दक्षिण]]
| [[अबू हसम खान चौधरी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| ९
| [[जंगीपूर लोकसभा मतदारसंघ|जंगीपूर]]
| [[अभिजीत मुखर्जी|अभिजीत प्रणब मुखर्जी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
| 
|-
| १०
| [[बहरामपूर लोकसभा मतदारसंघ|बहरामपूर]]
| [[अधिर रंजन चौधरी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त पुरोगामी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]
|  
|-
| ११
| [[मुर्शिदाबाद लोकसभा मतदारसंघ|मुर्शिदाबाद]]
| [[बदरुद्दोझा खान]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]
| style=&quot;background-color: {{डावी आघाडी (भारत)/meta/color}}&quot; |
| [[डावी आघाडी]]
|  
|-
| १२
| [[कृष्णनगर लोकसभा मतदारसंघ|कृष्णनगर]]
| [[तापस पॉल]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|  
|-
| १३
| [[राणाघाट लोकसभा मतदारसंघ|राणाघाट]]
| [[तापस मंडल]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |१४
| rowspan=&quot;2&quot; |[[बनगांव लोकसभा मतदारसंघ|बनगांव]]
| [[कपिल कृष्ण ठाकुर]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| १३ ऑक्टोबर २०१४ रोजी निधन
|-
| [[ममता बाला ठाकूर]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| १६ फेब्रुवारी २०१५ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी
|-
| १५
| [[बराकपूर लोकसभा मतदारसंघ|बराकपूर]]
| [[दिनेश त्रिवेदी]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|  
|-
| १६
| [[दम दम लोकसभा मतदारसंघ|दम दम]]
| [[सौगाता रॉय|ॲड. सौगाता रॉय]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|  
|-
| १७
| [[बारासात लोकसभा मतदारसंघ|बारासात]]
| [[ककली घोष दस्तीदार|डॉ. ककली सुदर्शन घोष दस्तीदार]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| 
|-
| १८
| [[बशीरहाट लोकसभा मतदारसंघ|बशीरहाट]]
| [[इद्रीस अली]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| १९
| [[जयनगर लोकसभा मतदारसंघ|जयनगर]]
| [[प्रतिमा मोंडल]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|  
|-
| २०
| [[मथुरापूर लोकसभा मतदारसंघ|मथुरापूर]]
| [[चौधरी मोहन जतुआ]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|  
|-
| २१
| [[डायमंड हार्बर लोकसभा मतदारसंघ|डायमंड हार्बर]]
| [[अभिषेक बॅनर्जी]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |२२
| rowspan=&quot;2&quot; |[[जादवपूर लोकसभा मतदारसंघ|जाधवपूर]]
| [[सुगता बोस]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| १२ मार्च २०१९ रोजी राजीनामा (निवृत्ती घेतली)
|-
| colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;|''१२ मार्च २०१९ — २३ मे २०१९ रिक्त (२३ मे २०१९ रोजी १६वी लोकसभा विसर्जित, त्यामुळे पोट-निवडणूकीची आवश्यकता नाही)'' 
|-
| २३
| [[कोलकाता दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण कोलकाता]]
| [[सुब्राता बक्षी]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| 
|-
| २४
| [[कोलकाता उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर कोलकाता]]
| [[सुदीप बंदोपाध्याय]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| 
|-
| २५
| [[हावरा लोकसभा मतदारसंघ|हावडा]]
| [[प्रसून बॅनर्जी]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |२६
| rowspan=&quot;2&quot; |[[उलुबेरिया लोकसभा मतदारसंघ|उलुबेरिया]]
| [[सुलतान अहमद]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| ४ सप्टेंबर २०१७ रोजी निधन
|-
| [[सजदा अहमद]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| १ फेब्रुवारी २०१८ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी
|-
| २७
| [[सेरामपूर लोकसभा मतदारसंघ|सेरामपूर]]
| [[कल्याण बॅनर्जी|ॲड. कल्याण बॅनर्जी]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| 
|-
| २८
| [[हूगळी लोकसभा मतदारसंघ|हूगळी]]
| [[रत्ना डे]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| 
|-
| २९
| [[आरामबाग लोकसभा मतदारसंघ|आरामबाग]]
| [[अपरूपा पोद्दार]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |३०
| rowspan=&quot;2&quot; |[[तामलुक लोकसभा मतदारसंघ|तामलुक]]
| [[शुभेंदु अधिकारी|शुभेंदु शिशिर अधिकारी]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| १९ मे २०१६ रोजी राजीनामा ([[पश्चिम बंगाल विधानसभा|पश्चिम बंगाल विधानसभेवर]] निवडून गेले)
|-
| [[दिब्येंदू अधिकारी|दिब्येंदू शिशिर अधिकारी]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २२ नोव्हेंबर २०१६ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी
|-
| ३१
| [[कांती लोकसभा मतदारसंघ|कांती]]
| [[शिशिरकुमार अधिकारी|शिशिर केनाराम अधिकारी]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| 
|-
| ३२
| [[घटाल लोकसभा मतदारसंघ|घटाल]]
| [[दीपक अधिकारी]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| 
|-
| ३३
| [[झारग्राम लोकसभा मतदारसंघ|झारग्राम]]
| [[उमा सरेन]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| 
|-
| ३४
| [[मेदिनीपूर लोकसभा मतदारसंघ|मेदिनीपूर]]
| [[संध्या रॉय]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| 
|-
| ३५
| [[पुरुलिया लोकसभा मतदारसंघ|पुरुलिया]]
| [[मृगांको माहतो]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| 
|-
| ३६
| [[बांकुरा लोकसभा मतदारसंघ|बांकुरा]]
| [[मून मून सेन]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| 
|-
| ३७
| [[बिश्नुपूर लोकसभा मतदारसंघ|बिश्नुपूर]]
| [[सौमित्र खान]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| 
|-
| ३८
| [[बर्धमान-पूर्ब लोकसभा मतदारसंघ|बर्धमान-पूर्ब]]
| [[सुनिल कुमार मंडल]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| 
|-
| ३९
| [[बर्धमान-दुर्गापूर लोकसभा मतदारसंघ|बर्धमान-दुर्गापूर]]
| [[ममताझ संघमिता]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| 
|-
| ४०
| [[आसनसोल लोकसभा मतदारसंघ|आसनसोल]]
| [[बाबुल सुप्रियो]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ४१
| [[बोलपूर लोकसभा मतदारसंघ|बोलपूर]]
| [[अनुपम हर्झा]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| 
|-
| ४२
| [[बीरभूम लोकसभा मतदारसंघ|बीरभूम]]
| [[शताब्दी रॉय|शताब्दी मृगांक बॅनर्जी-रॉय]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| 
|}

===नामनिर्देशित===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''आंग्ल-भारतीय नामनिर्देशित'''&lt;/span&gt; 
|-
| १  
| [[जॉर्ज बेकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| २  
| [[रिचर्ड हे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|}

== हे सुद्धा पहा ==
[[सोळावी लोकसभा]]
==नोंदी==
{{संदर्भयादी}}

{{भारतीय संसद}}

[[वर्ग:१६ वी लोकसभा|सदस्य]]
[[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य|*]]
[[वर्ग:लोकसभा सदस्य]]</text>
      <sha1>2jwq6or219gytq3bhrc2dyjqxmap249</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भारताचे अर्थमंत्री</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162610</id>
    <revision>
      <id>2697108</id>
      <parentid>2236014</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T20:30:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* अर्थमंत्र्यांची यादी */</comment>
      <origin>2697108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13355" sha1="9eot3cd38wsfmulqrc5hlcels0uunx4" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट अधिकृत हुद्दा
| post                     = अर्थमंत्री
| body                     = भारता
| native_name              = &lt;sub&gt;Minister of Finance&lt;/sub&gt;
| flag                     = 
| flagsize                 = 
| flagborder               = 
| flagcaption              = 
| insignia                 = Emblem of India.svg
| insigniasize             = 120px
| insigniacaption          = [[भारताचे राष्ट्रचिन्ह]]
| image                    = Nirmala Sitharaman.jpg
| imagesize                = 
| alt                      = 
| incumbent                = [[निर्मला सीतारामन्]]
| acting                     =
| incumbentsince           = ३० मे २०१९
| type                     = 
| status                   = 
| department               = [[अर्थ मंत्रालय, भारत सरकार]]
| style                    = 
| member_of                = 
| reports_to               = 
| residence                = 
| seat                     = 
| nominator                = 
| appointer                = [[भारताचे राष्ट्रपती|राष्ट्रपती]] ([[भारताचे पंतप्रधान|पंतप्रधानाच्या]] सल्लानुसार)
| appointer_qualified      = 
| termlength               = 
| termlength_qualified     = 
| constituting_instrument  = 
| precursor                = 
| formation                = २९ ऑक्टोबर १९४६
| first                    = [[लियाकत अली खान]]
| last                     = 
| abolished                = 
| succession               = 
| abbreviation             = 
| unofficial_names         = 
| deputy                   = 
| salary                   = 
| website                  = [https://finmin.nic.in/ अर्थ मंत्रालयाचे संकेतस्थळ]
}}

'''भारताचा [[अर्थमंत्री]]''' ('''भारताचा वित्तमंत्री''') हा [[भारत]] देशाच्या [[भारत सरकार|केंद्र सरकार]]मधील एक [[भारताचे केंद्रीय मंत्रिमंडळ|कॅबिनेट मंत्री]] व भारतीय अर्थमंत्रालयाचा प्रमुख आहे. भारत सरकारमधील सर्वात महत्त्वाच्या पदांपैकी एक असलेला अर्थमंत्री हा भारत देशाची आर्थिक व वित्तीय धोरणे ठरवण्यासाठी व देशाचा वार्षिक [[अर्थसंकल्प]] तयार करण्यासाठी जबाबदार आहे.

अर्थमंत्री हा [[भारताची संसद|संसदेच्या]] [[लोकसभा]] अथवा [[राज्यसभा|राज्यसभेचा]] विद्यमान सदस्य असणे बंधनकारक असून त्याची निवड [[भारताचे पंतप्रधान|पंतप्रधानाद्वारे]] व पदनियुक्ती [[भारताचे राष्ट्रपती|राष्ट्रपतीद्वारे]] केली जाते.

==अर्थमंत्र्यांची यादी==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%;&quot;
|-
! नाव
! width=75|चित्र
! colspan=&quot;2&quot;|कार्यकाळ
! राजकीय पक्ष&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(आघाडी)&lt;/small&gt;
! colspan=&quot;2&quot;|पंतप्रधान
|- align=center
| [[लियाकत अली खान]] &lt;br&gt; (अंतरिम भारत सरकार)
| [[File:Liaquat Ali Khan.jpg|75px]]
| २९ ऑक्टोबर १९४६
| १४ ऑगस्ट १९४७
| rowspan=1|[[अखिल भारतीय मुस्लिम लीग]]
| rowspan=1| -
|- align=center
| [[आर.के. षण्मुखम चेट्टी]]
| [[चित्र:R. K. Shanmukham Chetty.jpg|75px]]
| १५ ऑगस्ट १९४७
| १९४९
| rowspan=12| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| rowspan=6| [[जवाहरलाल नेहरू]]
|- align=center
| [[जॉन मथाई]]
| [[चित्र:John Mathai.jpg|75px]]
| १९४९
| १९५०
|- align=center
| [[चिंतामण द्वारकानाथ देशमुख|सी.डी. देशमुख]]
| 
| १९५०
| १९५७
|- align=center
| [[टी.टी. कृष्णमचारी]]
| 
| १९५७
| १३ फेब्रुवारी१९५८
|- align=center
| [[जवाहरलाल नेहरू]]
| [[चित्र:Bundesarchiv Bild 183-61849-0001, Indien, Otto Grotewohl bei Ministerpräsident Nehru cropped.jpg|75px]]
| १३ फेब्रुवारी १९५८
| १३ मार्च १९५८
|- align=center
| [[मोरारजी देसाई]]
| [[चित्र:Morarji Desai 1978b.jpg|75px]]
| १३ मार्च १९५८
| २९ ऑगस्ट १९६३
|- align=center
| [[टी.टी. कृष्णमचारी]]
| 
| २९ ऑगस्ट १९६३
| १९६५
| जवाहरलाल नेहरू&lt;br /&gt;[[लाल बहादूर शास्त्री]]
|- align=center
| [[सचिंद्र चौधरी]]
| 
| १९६५
| १३ मार्च १९६७
| लाल बहादूर शास्त्री&lt;br /&gt;[[इंदिरा गांधी]]
|- align=center
| [[मोरारजी देसाई]]
| [[चित्र:Morarji Desai 1978b.jpg|75px]]
| १३ मार्च १९६७
| १६ जुलै १९६९
| rowspan=4| [[इंदिरा गांधी]]
|- align=center
| [[इंदिरा गांधी]]
| [[चित्र:Indira Gandhi (cropped).jpg|75px]]
| १९७०
| १९७१
|- align=center
| [[यशवंतराव चव्हाण]]
|
| १९७१
| १९७५
|- align=center
| [[चिदंबरम सुब्रमण्यम]]
| 
| १९७५
| १९७७
|- align=center
| [[एच.एम. पटेल]]
| 
| २४ मार्च १९७७
| २४ जानेवारी १९७९
| rowspan=2| [[जनता पक्ष]]
| rowspan=2| [[मोरारजी देसाई]]
|- align=center
| [[चौधरी चरण सिंग]]
| 
| २४ जानेवारी १९७९
| २८ जुलै १९७९
|- align=center
| [[हेमवतीनंदन बहुगुणा]]
|
| २८ जुलै १९७९
| १४ जानेवारी १९८०
| [[जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)]]
| [[चौधरी चरण सिंग]]
|- align=center
| [[आर. वेंकटरमण]]
| [[चित्र:R Venkataraman (cropped).jpg|75px]]
| १४ जानेवारी १९८०
| १५ जानेवारी १९८२
| rowspan=6| भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस
| rowspan=2| [[इंदिरा गांधी]]
|- align=center
| [[प्रणव मुखर्जी]]
| [[चित्र:Pranab Mukherjee-World Economic Forum Annual Meeting Davos 2009 crop(2).jpg|75px]]
| १५ जानेवारी १९८२
| ३१ डिसेंबर १९८४
|- align=center
| [[विश्वनाथ प्रताप सिंग]]
| [[चित्र:V. P. Singh (cropped).jpg|75px]]
| ३१ डिसेंबर १९८४
| २४ जानेवारी १९८७
| rowspan=4| [[राजीव गांधी]]
|- align=center
| [[राजीव गांधी]]
| [[चित्र:Rajiv Gandhi (cropped).jpg|75px]]
| २४ जानेवारी १९८७
| २५ जुलै १९८७
|- align=center
| [[नारायण दत्त तिवारी]]
| 
| २५ जुलै १९८७
| २५ जून १९८८
|- align=center
| [[शंकरराव चव्हाण]]
| 
| २५ जून १९८८
| २ डिसेंबर १९८९
|- align=center
| [[मधू दंडवते]]
| 
| २ डिसेंबर १९८९
| १० नोव्हेंबर १९९०
| [[जनता दल]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(संयुक्त आघाडी)&lt;/small&gt;
| [[विश्वनाथ प्रताप सिंग]]
|- align=center
| [[यशवंत सिन्हा]]
| [[चित्र:Yashwant Sinha IMF.jpg|75px]]
| १० नोव्हेंबर १९९०
| २१ जून १९९१
| समाजवादी जनता पार्टी
| [[चंद्र शेखर]]
|- align=center
| [[मनमोहन सिंग]]
| [[चित्र:Prime Minister Manmohan Singh in WEF ,2009 (cropped).jpg|75px]]
| २१ जून १९९१
| १६ मे १९९६
| भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस
| [[पी.व्ही. नरसिंह राव]]
|- align=center
| [[जसवंत सिंग]]
| [[चित्र:Jaswant Singh (cropped).jpg|75px]]
| १६ मे १९९६
| १ जून १९९६
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| [[अटलबिहारी वाजपेयी]]
|- align=center
| [[पी. चिदंबरम]]
| [[चित्र:Pchidambaram (cropped).jpg|75px]]
| १ जून १९९६
| २१ एप्रिल १९९७
| तमिळ मानिला काँग्रेस&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(संयुक्त आघाडी)&lt;/small&gt;
| [[एच.डी. देवेगौडा]]
|- align=center
| [[इंदर कुमार गुजराल]]
| [[चित्र:Inder Kumar Gujral 071.jpg|75px]]
| २१ एप्रिल १९९७
| १ मे १९९७
| [[जनता दल]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(संयुक्त आघाडी)&lt;/small&gt;
| [[इंदर कुमार गुजराल]]
|- align=center
| [[पी. चिदंबरम]]
| [[चित्र:Pchidambaram (cropped).jpg|75px]]
| १ मे १९९७
| १९ मार्च १९९८
| तमिळ मानिला काँग्रेस&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(संयुक्त आघाडी)&lt;/small&gt;
| [[इंदर कुमार गुजराल]]
|- align=center
| [[यशवंत सिन्हा]]
| [[चित्र:Yashwant Sinha IMF.jpg|75px]]
| १९ मार्च १९९८
| १ जुलै २००२
| rowspan=2| [[भारतीय जनता पक्ष]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;([[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]])&lt;/small&gt;
| rowspan=2| [[अटलबिहारी वाजपेयी]]
|- align=center
| [[जसवंत सिंग]]
| [[चित्र:Jaswant Singh (cropped).jpg|75px]]
| १ जुलै २००२
| २२ मे २००४
|- align=center
| [[पी. चिदंबरम]]
| [[चित्र:Pchidambaram (cropped).jpg|75px]]
| २२ मे २००४
| ३० नोव्हेंबर २००८
| rowspan=5| भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस&lt;br /&gt;&lt;small&gt;([[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]])&lt;/small&gt;
| rowspan=5| [[मनमोहन सिंग]]
|- align=center
| [[मनमोहन सिंग]]
| [[चित्र:Prime Minister Manmohan Singh in WEF ,2009 (cropped).jpg|75px]]
| ३० नोव्हेंबर २००८
| २४ जानेवारी २००९
|- align=center
| [[प्रणव मुखर्जी]]
| [[चित्र:Pranab Mukherjee-World Economic Forum Annual Meeting Davos 2009 crop(2).jpg|75px]]
| २४ जानेवारी २००९
| २६ जून २०१२
|- align=center
| [[मनमोहन सिंग]]
| [[चित्र:Prime Minister Manmohan Singh in WEF ,2009 (cropped).jpg|75px]]
| २६ जून २०१२
| ३१ जुलै २०१२
|- align=center
| [[पी. चिदंबरम]]
| [[चित्र:Pchidambaram (cropped).jpg|75px]]
| ३१ जुलै २०१२
| २६ मे २०१४
|- align=center
| [[अरुण जेटली]]
| [[चित्र:Arun Jaitley, Minister.jpg|75px]]
| २६ मे २०१४
| ३० मे २०१९
| rowspan=2| [[भारतीय जनता पक्ष]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;([[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]])&lt;/small&gt;
| rowspan=2| [[नरेंद्र मोदी]]
|- align=center
| [[निर्मला सीतारामन]]
| [[चित्र:Nirmala Sitharaman (cropped).jpg|75px]]
| ३१ मे २०१९
| ''विद्यमान''
|-
|}

==बाह्य दुवे==
*[http://www.finmin.nic.in/ भारतीय अर्थमंत्रालय]

{{भारताचे केंद्रीय मंत्रालय}}

[[वर्ग:भारतीय अर्थमंत्री| ]]
[[वर्ग:भारत सरकार]]</text>
      <sha1>9eot3cd38wsfmulqrc5hlcels0uunx4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697109</id>
      <parentid>2697108</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T20:32:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* बाह्य दुवे */</comment>
      <origin>2697109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24210" sha1="j7lyulisf7ro549okh2pc9tbzjhutsj" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट अधिकृत हुद्दा
| post                     = अर्थमंत्री
| body                     = भारता
| native_name              = &lt;sub&gt;Minister of Finance&lt;/sub&gt;
| flag                     = 
| flagsize                 = 
| flagborder               = 
| flagcaption              = 
| insignia                 = Emblem of India.svg
| insigniasize             = 120px
| insigniacaption          = [[भारताचे राष्ट्रचिन्ह]]
| image                    = Nirmala Sitharaman.jpg
| imagesize                = 
| alt                      = 
| incumbent                = [[निर्मला सीतारामन्]]
| acting                     =
| incumbentsince           = ३० मे २०१९
| type                     = 
| status                   = 
| department               = [[अर्थ मंत्रालय, भारत सरकार]]
| style                    = 
| member_of                = 
| reports_to               = 
| residence                = 
| seat                     = 
| nominator                = 
| appointer                = [[भारताचे राष्ट्रपती|राष्ट्रपती]] ([[भारताचे पंतप्रधान|पंतप्रधानाच्या]] सल्लानुसार)
| appointer_qualified      = 
| termlength               = 
| termlength_qualified     = 
| constituting_instrument  = 
| precursor                = 
| formation                = २९ ऑक्टोबर १९४६
| first                    = [[लियाकत अली खान]]
| last                     = 
| abolished                = 
| succession               = 
| abbreviation             = 
| unofficial_names         = 
| deputy                   = 
| salary                   = 
| website                  = [https://finmin.nic.in/ अर्थ मंत्रालयाचे संकेतस्थळ]
}}

'''भारताचा [[अर्थमंत्री]]''' ('''भारताचा वित्तमंत्री''') हा [[भारत]] देशाच्या [[भारत सरकार|केंद्र सरकार]]मधील एक [[भारताचे केंद्रीय मंत्रिमंडळ|कॅबिनेट मंत्री]] व भारतीय अर्थमंत्रालयाचा प्रमुख आहे. भारत सरकारमधील सर्वात महत्त्वाच्या पदांपैकी एक असलेला अर्थमंत्री हा भारत देशाची आर्थिक व वित्तीय धोरणे ठरवण्यासाठी व देशाचा वार्षिक [[अर्थसंकल्प]] तयार करण्यासाठी जबाबदार आहे.

अर्थमंत्री हा [[भारताची संसद|संसदेच्या]] [[लोकसभा]] अथवा [[राज्यसभा|राज्यसभेचा]] विद्यमान सदस्य असणे बंधनकारक असून त्याची निवड [[भारताचे पंतप्रधान|पंतप्रधानाद्वारे]] व पदनियुक्ती [[भारताचे राष्ट्रपती|राष्ट्रपतीद्वारे]] केली जाते.

==अर्थमंत्र्यांची यादी==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%;&quot;
|-
! नाव
! width=75|चित्र
! colspan=&quot;2&quot;|कार्यकाळ
! राजकीय पक्ष&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(आघाडी)&lt;/small&gt;
! colspan=&quot;2&quot;|पंतप्रधान
|- align=center
| [[लियाकत अली खान]] &lt;br&gt; (अंतरिम भारत सरकार)
| [[File:Liaquat Ali Khan.jpg|75px]]
| २९ ऑक्टोबर १९४६
| १४ ऑगस्ट १९४७
| rowspan=1|[[अखिल भारतीय मुस्लिम लीग]]
| rowspan=1| -
|- align=center
| [[आर.के. षण्मुखम चेट्टी]]
| [[चित्र:R. K. Shanmukham Chetty.jpg|75px]]
| १५ ऑगस्ट १९४७
| १९४९
| rowspan=12| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| rowspan=6| [[जवाहरलाल नेहरू]]
|- align=center
| [[जॉन मथाई]]
| [[चित्र:John Mathai.jpg|75px]]
| १९४९
| १९५०
|- align=center
| [[चिंतामण द्वारकानाथ देशमुख|सी.डी. देशमुख]]
| 
| १९५०
| १९५७
|- align=center
| [[टी.टी. कृष्णमचारी]]
| 
| १९५७
| १३ फेब्रुवारी१९५८
|- align=center
| [[जवाहरलाल नेहरू]]
| [[चित्र:Bundesarchiv Bild 183-61849-0001, Indien, Otto Grotewohl bei Ministerpräsident Nehru cropped.jpg|75px]]
| १३ फेब्रुवारी १९५८
| १३ मार्च १९५८
|- align=center
| [[मोरारजी देसाई]]
| [[चित्र:Morarji Desai 1978b.jpg|75px]]
| १३ मार्च १९५८
| २९ ऑगस्ट १९६३
|- align=center
| [[टी.टी. कृष्णमचारी]]
| 
| २९ ऑगस्ट १९६३
| १९६५
| जवाहरलाल नेहरू&lt;br /&gt;[[लाल बहादूर शास्त्री]]
|- align=center
| [[सचिंद्र चौधरी]]
| 
| १९६५
| १३ मार्च १९६७
| लाल बहादूर शास्त्री&lt;br /&gt;[[इंदिरा गांधी]]
|- align=center
| [[मोरारजी देसाई]]
| [[चित्र:Morarji Desai 1978b.jpg|75px]]
| १३ मार्च १९६७
| १६ जुलै १९६९
| rowspan=4| [[इंदिरा गांधी]]
|- align=center
| [[इंदिरा गांधी]]
| [[चित्र:Indira Gandhi (cropped).jpg|75px]]
| १९७०
| १९७१
|- align=center
| [[यशवंतराव चव्हाण]]
|
| १९७१
| १९७५
|- align=center
| [[चिदंबरम सुब्रमण्यम]]
| 
| १९७५
| १९७७
|- align=center
| [[एच.एम. पटेल]]
| 
| २४ मार्च १९७७
| २४ जानेवारी १९७९
| rowspan=2| [[जनता पक्ष]]
| rowspan=2| [[मोरारजी देसाई]]
|- align=center
| [[चौधरी चरण सिंग]]
| 
| २४ जानेवारी १९७९
| २८ जुलै १९७९
|- align=center
| [[हेमवतीनंदन बहुगुणा]]
|
| २८ जुलै १९७९
| १४ जानेवारी १९८०
| [[जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)]]
| [[चौधरी चरण सिंग]]
|- align=center
| [[आर. वेंकटरमण]]
| [[चित्र:R Venkataraman (cropped).jpg|75px]]
| १४ जानेवारी १९८०
| १५ जानेवारी १९८२
| rowspan=6| भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस
| rowspan=2| [[इंदिरा गांधी]]
|- align=center
| [[प्रणव मुखर्जी]]
| [[चित्र:Pranab Mukherjee-World Economic Forum Annual Meeting Davos 2009 crop(2).jpg|75px]]
| १५ जानेवारी १९८२
| ३१ डिसेंबर १९८४
|- align=center
| [[विश्वनाथ प्रताप सिंग]]
| [[चित्र:V. P. Singh (cropped).jpg|75px]]
| ३१ डिसेंबर १९८४
| २४ जानेवारी १९८७
| rowspan=4| [[राजीव गांधी]]
|- align=center
| [[राजीव गांधी]]
| [[चित्र:Rajiv Gandhi (cropped).jpg|75px]]
| २४ जानेवारी १९८७
| २५ जुलै १९८७
|- align=center
| [[नारायण दत्त तिवारी]]
| 
| २५ जुलै १९८७
| २५ जून १९८८
|- align=center
| [[शंकरराव चव्हाण]]
| 
| २५ जून १९८८
| २ डिसेंबर १९८९
|- align=center
| [[मधू दंडवते]]
| 
| २ डिसेंबर १९८९
| १० नोव्हेंबर १९९०
| [[जनता दल]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(संयुक्त आघाडी)&lt;/small&gt;
| [[विश्वनाथ प्रताप सिंग]]
|- align=center
| [[यशवंत सिन्हा]]
| [[चित्र:Yashwant Sinha IMF.jpg|75px]]
| १० नोव्हेंबर १९९०
| २१ जून १९९१
| समाजवादी जनता पार्टी
| [[चंद्र शेखर]]
|- align=center
| [[मनमोहन सिंग]]
| [[चित्र:Prime Minister Manmohan Singh in WEF ,2009 (cropped).jpg|75px]]
| २१ जून १९९१
| १६ मे १९९६
| भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस
| [[पी.व्ही. नरसिंह राव]]
|- align=center
| [[जसवंत सिंग]]
| [[चित्र:Jaswant Singh (cropped).jpg|75px]]
| १६ मे १९९६
| १ जून १९९६
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| [[अटलबिहारी वाजपेयी]]
|- align=center
| [[पी. चिदंबरम]]
| [[चित्र:Pchidambaram (cropped).jpg|75px]]
| १ जून १९९६
| २१ एप्रिल १९९७
| तमिळ मानिला काँग्रेस&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(संयुक्त आघाडी)&lt;/small&gt;
| [[एच.डी. देवेगौडा]]
|- align=center
| [[इंदर कुमार गुजराल]]
| [[चित्र:Inder Kumar Gujral 071.jpg|75px]]
| २१ एप्रिल १९९७
| १ मे १९९७
| [[जनता दल]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(संयुक्त आघाडी)&lt;/small&gt;
| [[इंदर कुमार गुजराल]]
|- align=center
| [[पी. चिदंबरम]]
| [[चित्र:Pchidambaram (cropped).jpg|75px]]
| १ मे १९९७
| १९ मार्च १९९८
| तमिळ मानिला काँग्रेस&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(संयुक्त आघाडी)&lt;/small&gt;
| [[इंदर कुमार गुजराल]]
|- align=center
| [[यशवंत सिन्हा]]
| [[चित्र:Yashwant Sinha IMF.jpg|75px]]
| १९ मार्च १९९८
| १ जुलै २००२
| rowspan=2| [[भारतीय जनता पक्ष]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;([[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]])&lt;/small&gt;
| rowspan=2| [[अटलबिहारी वाजपेयी]]
|- align=center
| [[जसवंत सिंग]]
| [[चित्र:Jaswant Singh (cropped).jpg|75px]]
| १ जुलै २००२
| २२ मे २००४
|- align=center
| [[पी. चिदंबरम]]
| [[चित्र:Pchidambaram (cropped).jpg|75px]]
| २२ मे २००४
| ३० नोव्हेंबर २००८
| rowspan=5| भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस&lt;br /&gt;&lt;small&gt;([[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]])&lt;/small&gt;
| rowspan=5| [[मनमोहन सिंग]]
|- align=center
| [[मनमोहन सिंग]]
| [[चित्र:Prime Minister Manmohan Singh in WEF ,2009 (cropped).jpg|75px]]
| ३० नोव्हेंबर २००८
| २४ जानेवारी २००९
|- align=center
| [[प्रणव मुखर्जी]]
| [[चित्र:Pranab Mukherjee-World Economic Forum Annual Meeting Davos 2009 crop(2).jpg|75px]]
| २४ जानेवारी २००९
| २६ जून २०१२
|- align=center
| [[मनमोहन सिंग]]
| [[चित्र:Prime Minister Manmohan Singh in WEF ,2009 (cropped).jpg|75px]]
| २६ जून २०१२
| ३१ जुलै २०१२
|- align=center
| [[पी. चिदंबरम]]
| [[चित्र:Pchidambaram (cropped).jpg|75px]]
| ३१ जुलै २०१२
| २६ मे २०१४
|- align=center
| [[अरुण जेटली]]
| [[चित्र:Arun Jaitley, Minister.jpg|75px]]
| २६ मे २०१४
| ३० मे २०१९
| rowspan=2| [[भारतीय जनता पक्ष]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;([[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]])&lt;/small&gt;
| rowspan=2| [[नरेंद्र मोदी]]
|- align=center
| [[निर्मला सीतारामन]]
| [[चित्र:Nirmala Sitharaman (cropped).jpg|75px]]
| ३१ मे २०१९
| ''विद्यमान''
|-
|}

== राज्यमंत्री ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; |चित्र
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:18em&quot; |मंत्री&lt;br&gt;{{small|(जन्म-मृत्यू)&lt;br&gt;मतदारसंघ}}
! colspan=&quot;3&quot; |कार्यकाळ
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:8em&quot; |राजकीय पक्ष
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:6em&quot; |मंत्रिमंडळ
! rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; |पंतप्रधान
|-
!style=&quot;width:7em&quot;| पासून
!style=&quot;width:7em&quot;| पर्यंत
!style=&quot;width:6em&quot;| कालावधी
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress}}&quot;|
| [[File:Manilal Chaturbhai Shah Rajya Sabha photo.jpg|70px]]
| [[मणीलाल चतुर्भुज शाह]]&lt;br&gt;{{small|[[बॉम्बे राज्य|बॉम्बे राज्याचे]] राज्यसभा खासदार}}
| १२ ऑगस्ट&lt;br&gt;१९५२
| ७ डिसेंबर&lt;br&gt;१९५४
| {{ayd|12 Aug 1952|7 Dec 1954}}
| rowspan=&quot;12&quot;| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| rowspan=&quot;3&quot;| [[दुसरे नेहरू मंत्रिमंडळ|नेहरू द्वितीय]]
| rowspan=&quot;7&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress}}&quot;|
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;width:9em&quot;| [[जवाहरलाल नेहरू]]
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress}}&quot;|
| [[File:Arun Chandra Guha Lok Sabha photo.jpg|70px]]
| [[अरुण चंद्र गुहा]]&lt;br&gt;{{small|[[बारासात लोकसभा मतदारसंघ|बारासात]]चे खासदार}}
| १८ मार्च&lt;br&gt;१९५३
| ७ डिसेंबर&lt;br&gt;१९५४
| {{ayd|18 Mar 1953|7 Dec 1954}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress}}&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot;| [[File:Bali Ram Bhagat portrait.gif|70px]]
| rowspan=&quot;2&quot;| [[बळीराम भगत]]&lt;br&gt;{{small|(१९२२–२०११)&lt;br&gt;[[अराह लोकसभा मतदारसंघ|अराह]]चे खासदार}}
| ४ जानेवारी&lt;br&gt;१९५६
| १७ एप्रिल&lt;br&gt;१९५७
| rowspan=&quot;2&quot;| {{ayd|4 Jan 1956|10 Apr 1962}}
|-
| १७ एप्रिल&lt;br&gt;१९५७
| १० एप्रिल&lt;br&gt;१९६२
| rowspan=&quot;2&quot;| [[तिसरे नेहरू मंत्रिमंडळ|नेहरू तृतीय]]
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress}}&quot;|
| [[File:Tarkeshwari Sinha portrait.gif|70px]]
| [[तारकेश्वरी सिन्हा]]&lt;br&gt;{{small|(१९२६–२००७)&lt;br&gt;[[बाढ लोकसभा मतदारसंघ|बाढ]]च्या खासदार}}
| १० मे&lt;br&gt;१९५८
| १० एप्रिल&lt;br&gt;१९६२
| {{ayd|10 May 1958|10 Apr 1962}}
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress}}&quot;|
| [[File:Bali Ram Bhagat portrait.gif|70px]]
| [[बळीराम भगत]]&lt;br&gt;{{small|(१९२२–२०११)&lt;br&gt;[[अराह लोकसभा मतदारसंघ|अराह]]चे खासदार}}
| १६ एप्रिल&lt;br&gt;१९६२
| २१ सप्टेंबर&lt;br&gt;१९६३
| {{ayd|16 Apr 1962|21 Sep 1963}}
| rowspan=&quot;2&quot;| [[चौथे नेहरू मंत्रिमंडळ|नेहरू चतुर्थ]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress}}&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot;| [[File:Tarkeshwari Sinha portrait.gif|70px]]
| rowspan=&quot;2&quot;| [[तारकेश्वरी सिन्हा]]&lt;br&gt;{{small|(१९२६–२००७)&lt;br&gt;[[बाढ लोकसभा मतदारसंघ|बाढ]]च्या खासदार}}
| १६ एप्रिल&lt;br&gt;१९६२
| २७ मे&lt;br&gt;१९६४
| rowspan=&quot;2&quot;| {{ayd|16 Apr 1962|9 June 1964}}
|-
| २७ मे&lt;br&gt;१९६४
| ९ जून&lt;br&gt;१९६४
| [[पहिले नंदा मंत्रिमंडळ|नंदा प्रथम]]
| bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress}}&quot;|
| [[गुल्झारीलाल नंदा]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress}}&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot;| [[File:Rameshwar Sahu Lok Sabha photo.jpg|70px]]
| rowspan=&quot;2&quot;| [[रामेश्वर साहु]]&lt;br&gt;{{small|[[रोसडा लोकसभा मतदारसंघ|रोसडा]]चे खासदार}}
| १ ऑक्टोबर&lt;br&gt;१९६४
| ११ जानेवारी&lt;br&gt;१९६६
| rowspan=&quot;2&quot;| {{ayd|1 Oct 1964|11 Jan 1966}}
| [[शास्त्री मंत्रिमंडळ|शास्त्री]]
| bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress}}&quot;|
| [[लाल बहादूर शास्त्री]]
|-
| ११ जानेवारी&lt;br&gt;१९६६
| २४ जानेवारी&lt;br&gt;१९६६
| [[दुसरे नंदा मंत्रिमंडळ|नंदा द्वितीय]]
| bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress}}&quot;|
| [[गुल्झारीलाल नंदा]]
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress}}&quot;|
| [[File:Lalit Narayan Mishra 1976 stamp of India.jpg|70px]]
| [[ललित नारायण मिश्र]]&lt;br&gt;{{small|(१९२३–१९७५)&lt;br&gt;[[बिहार]]चे राज्यसभा खासदार}}
| २४ जानेवारी&lt;br&gt;१९६६
| १३ मार्च&lt;br&gt;१९६७
| {{ayd|24 Jan 1966|13 Mar 1967}}
| [[पहिले इंदिरा गांधी मंत्रिमंडळ|इंदिरा प्रथम]]
| rowspan=&quot;3&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress}}&quot;|
| rowspan=&quot;5&quot;| [[इंदिरा गांधी]]
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress}}&quot;|
| [[File:Jagannath Pahadia.jpg|70px]]
| [[जगन्नाथ पहाडिया]]&lt;br&gt;{{small|(१९३२–१९९१)&lt;br&gt;[[बयाना लोकसभा मतदारसंघ|बयाना]]चे खासदार}}
| १३ नोव्हेंबर&lt;br&gt;१९६७
| १७ ऑक्टोबर&lt;br&gt;१९६९
| {{ayd|13 Nov 1967|17 Oct 1969}}
| [[दुसरे इंदिरा गांधी मंत्रिमंडळ|इंदिरा द्वितीय]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress (R)}}&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot;| [[File:K. R. Ganesh Lok Sabha photo.jpg|70px]]
| rowspan=&quot;2&quot;| [[के. आर. गणेश]]&lt;br&gt;{{small|(१९२२–२००४)&lt;br&gt;[[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह लोकसभा मतदारसंघ|अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह]]चे खासदार}}
| २६ जून&lt;br&gt;१९७०
| १८ मार्च&lt;br&gt;१९७१
| rowspan=&quot;2&quot;| {{ayd|26 Jun 1970|2 May 1971}}
| rowspan=&quot;3&quot;| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (आर)]]
| [[दुसरे इंदिरा गांधी मंत्रिमंडळ|इंदिरा द्वितीय]]
|-
| १८ मार्च&lt;br&gt;१९७१
| २ मे&lt;br&gt;१९७१
| rowspan=&quot;2&quot;| [[तिसरे इंदिरा गांधी मंत्रिमंडळ|इंदिरा तृतीय]]
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress (R)}}&quot;|
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress (R)}}&quot;|
| [[File:Sushila Rohatgi Lok Sabha photo.jpg|70px]]
| [[सुशीला रोहतगी]]&lt;br&gt;{{small|(१९२१–२०११)&lt;br&gt;[[बिल्हौर लोकसभा मतदारसंघ|बिल्हौर]]च्या खासदार}}
| २ मे&lt;br&gt;१९७१
| २४ मार्च&lt;br&gt;१९७७
| {{ayd|2 May 1971|24 Mar 1977}}
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress (I)}}&quot;|
| [[File:Shri Maganbhai.gif|70px]]
| [[मगनभाई बारोट]]&lt;br&gt;{{small|(१९२७–२०११)&lt;br&gt;[[अहमदाबाद लोकसभा मतदारसंघ|अहमदाबाद]]चे खासदार}}
| ८ जून&lt;br&gt;१९८०
| १५ जानेवारी&lt;br&gt;१९८२
| {{ayd|8 Jun 1980|15 Jan 1982}}
| rowspan=&quot;3&quot;| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (आय)]]
| rowspan=&quot;2&quot;| [[चौथे इंदिरा गांधी मंत्रिमंडळ|इंदिरा चतुर्थ]]
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress (I)}}&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot;| [[इंदिरा गांधी]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress (I)}}&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot;| 
| rowspan=&quot;2&quot;| [[जनार्दन पुजारी]]&lt;br&gt;{{small|(जन्म १९३७)&lt;br&gt;[[मंगळूर लोकसभा मतदारसंघ|मंगळूर]]चे खासदार}}&lt;br&gt;(बँकिंग आणि विमा)
| १५ जानेवारी&lt;br&gt;१९८२
| ३१ ऑक्टोबर&lt;br&gt;१९८४
| rowspan=&quot;2&quot;| {{ayd|15 Jan 1982|31 Oct 1984}}
|-
| ३१ ऑक्टोबर&lt;br&gt;१९८४
| ३१ डिसेंबर&lt;br&gt;१९८४
| [[पहिले राजीव गांधी मंत्रिमंडळ|राजीव प्रथम]]
| bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress (I)}}&quot;|
| [[राजीव गांधी]]
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Janata Dal}}&quot;|
| [[File:Anil Shastri, in New Delhi on November 25, 2006 (cropped).jpg|70px]]
| [[अनिल शास्त्री]]&lt;br&gt;{{small|[[वाराणसी लोकसभा मतदारसंघ|वाराणसी]]चे खासदार}}
| २३ एप्रिल&lt;br&gt;१९९०
| १० नोव्हेंबर&lt;br&gt;१९९०
| {{ayd|23 Apr 1990|10 Nov 1990}}
| [[जनता दल]]
| [[विश्वनाथ प्रताप सिंग मंत्रिमंडळ|विश्वनाथ]]
| bgcolor=&quot;{{party color|Janata Dal}}&quot;|
| [[विश्वनाथ प्रताप सिंग]]
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Samajwadi Janata Party (Rashtriya)}}&quot;| 
| [[File:Dig Vijaysingh.jpg|70px]]
| [[दिग्विजय सिंह (बिहारमधील राजकारणी)|दिग्विजय सिंह]]&lt;br&gt;{{small|(१९५५–२०१०)&lt;br&gt;[[बिहार]]चे राज्यसभा खासदार}}
| २१ नोव्हेंबर&lt;br&gt;१९९०
| २१ जून&lt;br&gt;१९९१
| {{ayd|21 Nov 1990|21 Jun 1991}}
| [[समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)]]
| [[चंद्रशेखर मंत्रिमंडळ|चंद्रशेखर]]
| bgcolor=&quot;{{party color|Samajwadi Janata Party (Rashtriya)}}&quot;|
| [[चंद्रशेखर]]
|-
|}

==बाह्य दुवे==
*[http://www.finmin.nic.in/ भारतीय अर्थमंत्रालय]

{{भारताचे केंद्रीय मंत्रालय}}

[[वर्ग:भारतीय अर्थमंत्री| ]]
[[वर्ग:भारत सरकार]]</text>
      <sha1>j7lyulisf7ro549okh2pc9tbzjhutsj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697114</id>
      <parentid>2697109</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T20:37:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* बाह्य दुवे */</comment>
      <origin>2697114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33525" sha1="b5j55qh7inmyx9lfkxvvn6oax3ceds3" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट अधिकृत हुद्दा
| post                     = अर्थमंत्री
| body                     = भारता
| native_name              = &lt;sub&gt;Minister of Finance&lt;/sub&gt;
| flag                     = 
| flagsize                 = 
| flagborder               = 
| flagcaption              = 
| insignia                 = Emblem of India.svg
| insigniasize             = 120px
| insigniacaption          = [[भारताचे राष्ट्रचिन्ह]]
| image                    = Nirmala Sitharaman.jpg
| imagesize                = 
| alt                      = 
| incumbent                = [[निर्मला सीतारामन्]]
| acting                     =
| incumbentsince           = ३० मे २०१९
| type                     = 
| status                   = 
| department               = [[अर्थ मंत्रालय, भारत सरकार]]
| style                    = 
| member_of                = 
| reports_to               = 
| residence                = 
| seat                     = 
| nominator                = 
| appointer                = [[भारताचे राष्ट्रपती|राष्ट्रपती]] ([[भारताचे पंतप्रधान|पंतप्रधानाच्या]] सल्लानुसार)
| appointer_qualified      = 
| termlength               = 
| termlength_qualified     = 
| constituting_instrument  = 
| precursor                = 
| formation                = २९ ऑक्टोबर १९४६
| first                    = [[लियाकत अली खान]]
| last                     = 
| abolished                = 
| succession               = 
| abbreviation             = 
| unofficial_names         = 
| deputy                   = 
| salary                   = 
| website                  = [https://finmin.nic.in/ अर्थ मंत्रालयाचे संकेतस्थळ]
}}

'''भारताचा [[अर्थमंत्री]]''' ('''भारताचा वित्तमंत्री''') हा [[भारत]] देशाच्या [[भारत सरकार|केंद्र सरकार]]मधील एक [[भारताचे केंद्रीय मंत्रिमंडळ|कॅबिनेट मंत्री]] व भारतीय अर्थमंत्रालयाचा प्रमुख आहे. भारत सरकारमधील सर्वात महत्त्वाच्या पदांपैकी एक असलेला अर्थमंत्री हा भारत देशाची आर्थिक व वित्तीय धोरणे ठरवण्यासाठी व देशाचा वार्षिक [[अर्थसंकल्प]] तयार करण्यासाठी जबाबदार आहे.

अर्थमंत्री हा [[भारताची संसद|संसदेच्या]] [[लोकसभा]] अथवा [[राज्यसभा|राज्यसभेचा]] विद्यमान सदस्य असणे बंधनकारक असून त्याची निवड [[भारताचे पंतप्रधान|पंतप्रधानाद्वारे]] व पदनियुक्ती [[भारताचे राष्ट्रपती|राष्ट्रपतीद्वारे]] केली जाते.

==अर्थमंत्र्यांची यादी==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%;&quot;
|-
! नाव
! width=75|चित्र
! colspan=&quot;2&quot;|कार्यकाळ
! राजकीय पक्ष&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(आघाडी)&lt;/small&gt;
! colspan=&quot;2&quot;|पंतप्रधान
|- align=center
| [[लियाकत अली खान]] &lt;br&gt; (अंतरिम भारत सरकार)
| [[File:Liaquat Ali Khan.jpg|75px]]
| २९ ऑक्टोबर १९४६
| १४ ऑगस्ट १९४७
| rowspan=1|[[अखिल भारतीय मुस्लिम लीग]]
| rowspan=1| -
|- align=center
| [[आर.के. षण्मुखम चेट्टी]]
| [[चित्र:R. K. Shanmukham Chetty.jpg|75px]]
| १५ ऑगस्ट १९४७
| १९४९
| rowspan=12| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| rowspan=6| [[जवाहरलाल नेहरू]]
|- align=center
| [[जॉन मथाई]]
| [[चित्र:John Mathai.jpg|75px]]
| १९४९
| १९५०
|- align=center
| [[चिंतामण द्वारकानाथ देशमुख|सी.डी. देशमुख]]
| 
| १९५०
| १९५७
|- align=center
| [[टी.टी. कृष्णमचारी]]
| 
| १९५७
| १३ फेब्रुवारी१९५८
|- align=center
| [[जवाहरलाल नेहरू]]
| [[चित्र:Bundesarchiv Bild 183-61849-0001, Indien, Otto Grotewohl bei Ministerpräsident Nehru cropped.jpg|75px]]
| १३ फेब्रुवारी १९५८
| १३ मार्च १९५८
|- align=center
| [[मोरारजी देसाई]]
| [[चित्र:Morarji Desai 1978b.jpg|75px]]
| १३ मार्च १९५८
| २९ ऑगस्ट १९६३
|- align=center
| [[टी.टी. कृष्णमचारी]]
| 
| २९ ऑगस्ट १९६३
| १९६५
| जवाहरलाल नेहरू&lt;br /&gt;[[लाल बहादूर शास्त्री]]
|- align=center
| [[सचिंद्र चौधरी]]
| 
| १९६५
| १३ मार्च १९६७
| लाल बहादूर शास्त्री&lt;br /&gt;[[इंदिरा गांधी]]
|- align=center
| [[मोरारजी देसाई]]
| [[चित्र:Morarji Desai 1978b.jpg|75px]]
| १३ मार्च १९६७
| १६ जुलै १९६९
| rowspan=4| [[इंदिरा गांधी]]
|- align=center
| [[इंदिरा गांधी]]
| [[चित्र:Indira Gandhi (cropped).jpg|75px]]
| १९७०
| १९७१
|- align=center
| [[यशवंतराव चव्हाण]]
|
| १९७१
| १९७५
|- align=center
| [[चिदंबरम सुब्रमण्यम]]
| 
| १९७५
| १९७७
|- align=center
| [[एच.एम. पटेल]]
| 
| २४ मार्च १९७७
| २४ जानेवारी १९७९
| rowspan=2| [[जनता पक्ष]]
| rowspan=2| [[मोरारजी देसाई]]
|- align=center
| [[चौधरी चरण सिंग]]
| 
| २४ जानेवारी १९७९
| २८ जुलै १९७९
|- align=center
| [[हेमवतीनंदन बहुगुणा]]
|
| २८ जुलै १९७९
| १४ जानेवारी १९८०
| [[जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)]]
| [[चौधरी चरण सिंग]]
|- align=center
| [[आर. वेंकटरमण]]
| [[चित्र:R Venkataraman (cropped).jpg|75px]]
| १४ जानेवारी १९८०
| १५ जानेवारी १९८२
| rowspan=6| भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस
| rowspan=2| [[इंदिरा गांधी]]
|- align=center
| [[प्रणव मुखर्जी]]
| [[चित्र:Pranab Mukherjee-World Economic Forum Annual Meeting Davos 2009 crop(2).jpg|75px]]
| १५ जानेवारी १९८२
| ३१ डिसेंबर १९८४
|- align=center
| [[विश्वनाथ प्रताप सिंग]]
| [[चित्र:V. P. Singh (cropped).jpg|75px]]
| ३१ डिसेंबर १९८४
| २४ जानेवारी १९८७
| rowspan=4| [[राजीव गांधी]]
|- align=center
| [[राजीव गांधी]]
| [[चित्र:Rajiv Gandhi (cropped).jpg|75px]]
| २४ जानेवारी १९८७
| २५ जुलै १९८७
|- align=center
| [[नारायण दत्त तिवारी]]
| 
| २५ जुलै १९८७
| २५ जून १९८८
|- align=center
| [[शंकरराव चव्हाण]]
| 
| २५ जून १९८८
| २ डिसेंबर १९८९
|- align=center
| [[मधू दंडवते]]
| 
| २ डिसेंबर १९८९
| १० नोव्हेंबर १९९०
| [[जनता दल]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(संयुक्त आघाडी)&lt;/small&gt;
| [[विश्वनाथ प्रताप सिंग]]
|- align=center
| [[यशवंत सिन्हा]]
| [[चित्र:Yashwant Sinha IMF.jpg|75px]]
| १० नोव्हेंबर १९९०
| २१ जून १९९१
| समाजवादी जनता पार्टी
| [[चंद्र शेखर]]
|- align=center
| [[मनमोहन सिंग]]
| [[चित्र:Prime Minister Manmohan Singh in WEF ,2009 (cropped).jpg|75px]]
| २१ जून १९९१
| १६ मे १९९६
| भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस
| [[पी.व्ही. नरसिंह राव]]
|- align=center
| [[जसवंत सिंग]]
| [[चित्र:Jaswant Singh (cropped).jpg|75px]]
| १६ मे १९९६
| १ जून १९९६
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| [[अटलबिहारी वाजपेयी]]
|- align=center
| [[पी. चिदंबरम]]
| [[चित्र:Pchidambaram (cropped).jpg|75px]]
| १ जून १९९६
| २१ एप्रिल १९९७
| तमिळ मानिला काँग्रेस&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(संयुक्त आघाडी)&lt;/small&gt;
| [[एच.डी. देवेगौडा]]
|- align=center
| [[इंदर कुमार गुजराल]]
| [[चित्र:Inder Kumar Gujral 071.jpg|75px]]
| २१ एप्रिल १९९७
| १ मे १९९७
| [[जनता दल]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(संयुक्त आघाडी)&lt;/small&gt;
| [[इंदर कुमार गुजराल]]
|- align=center
| [[पी. चिदंबरम]]
| [[चित्र:Pchidambaram (cropped).jpg|75px]]
| १ मे १९९७
| १९ मार्च १९९८
| तमिळ मानिला काँग्रेस&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(संयुक्त आघाडी)&lt;/small&gt;
| [[इंदर कुमार गुजराल]]
|- align=center
| [[यशवंत सिन्हा]]
| [[चित्र:Yashwant Sinha IMF.jpg|75px]]
| १९ मार्च १९९८
| १ जुलै २००२
| rowspan=2| [[भारतीय जनता पक्ष]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;([[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]])&lt;/small&gt;
| rowspan=2| [[अटलबिहारी वाजपेयी]]
|- align=center
| [[जसवंत सिंग]]
| [[चित्र:Jaswant Singh (cropped).jpg|75px]]
| १ जुलै २००२
| २२ मे २००४
|- align=center
| [[पी. चिदंबरम]]
| [[चित्र:Pchidambaram (cropped).jpg|75px]]
| २२ मे २००४
| ३० नोव्हेंबर २००८
| rowspan=5| भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस&lt;br /&gt;&lt;small&gt;([[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]])&lt;/small&gt;
| rowspan=5| [[मनमोहन सिंग]]
|- align=center
| [[मनमोहन सिंग]]
| [[चित्र:Prime Minister Manmohan Singh in WEF ,2009 (cropped).jpg|75px]]
| ३० नोव्हेंबर २००८
| २४ जानेवारी २००९
|- align=center
| [[प्रणव मुखर्जी]]
| [[चित्र:Pranab Mukherjee-World Economic Forum Annual Meeting Davos 2009 crop(2).jpg|75px]]
| २४ जानेवारी २००९
| २६ जून २०१२
|- align=center
| [[मनमोहन सिंग]]
| [[चित्र:Prime Minister Manmohan Singh in WEF ,2009 (cropped).jpg|75px]]
| २६ जून २०१२
| ३१ जुलै २०१२
|- align=center
| [[पी. चिदंबरम]]
| [[चित्र:Pchidambaram (cropped).jpg|75px]]
| ३१ जुलै २०१२
| २६ मे २०१४
|- align=center
| [[अरुण जेटली]]
| [[चित्र:Arun Jaitley, Minister.jpg|75px]]
| २६ मे २०१४
| ३० मे २०१९
| rowspan=2| [[भारतीय जनता पक्ष]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;([[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]])&lt;/small&gt;
| rowspan=2| [[नरेंद्र मोदी]]
|- align=center
| [[निर्मला सीतारामन]]
| [[चित्र:Nirmala Sitharaman (cropped).jpg|75px]]
| ३१ मे २०१९
| ''विद्यमान''
|-
|}

== राज्यमंत्री ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; |चित्र
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:18em&quot; |मंत्री&lt;br&gt;{{small|(जन्म-मृत्यू)&lt;br&gt;मतदारसंघ}}
! colspan=&quot;3&quot; |कार्यकाळ
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:8em&quot; |राजकीय पक्ष
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:6em&quot; |मंत्रिमंडळ
! rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; |पंतप्रधान
|-
!style=&quot;width:7em&quot;| पासून
!style=&quot;width:7em&quot;| पर्यंत
!style=&quot;width:6em&quot;| कालावधी
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress}}&quot;|
| [[File:Manilal Chaturbhai Shah Rajya Sabha photo.jpg|70px]]
| [[मणीलाल चतुर्भुज शाह]]&lt;br&gt;{{small|[[बॉम्बे राज्य|बॉम्बे राज्याचे]] राज्यसभा खासदार}}
| १२ ऑगस्ट&lt;br&gt;१९५२
| ७ डिसेंबर&lt;br&gt;१९५४
| {{ayd|12 Aug 1952|7 Dec 1954}}
| rowspan=&quot;12&quot;| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| rowspan=&quot;3&quot;| [[दुसरे नेहरू मंत्रिमंडळ|नेहरू द्वितीय]]
| rowspan=&quot;7&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress}}&quot;|
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;width:9em&quot;| [[जवाहरलाल नेहरू]]
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress}}&quot;|
| [[File:Arun Chandra Guha Lok Sabha photo.jpg|70px]]
| [[अरुण चंद्र गुहा]]&lt;br&gt;{{small|[[बारासात लोकसभा मतदारसंघ|बारासात]]चे खासदार}}
| १८ मार्च&lt;br&gt;१९५३
| ७ डिसेंबर&lt;br&gt;१९५४
| {{ayd|18 Mar 1953|7 Dec 1954}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress}}&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot;| [[File:Bali Ram Bhagat portrait.gif|70px]]
| rowspan=&quot;2&quot;| [[बळीराम भगत]]&lt;br&gt;{{small|(१९२२–२०११)&lt;br&gt;[[अराह लोकसभा मतदारसंघ|अराह]]चे खासदार}}
| ४ जानेवारी&lt;br&gt;१९५६
| १७ एप्रिल&lt;br&gt;१९५७
| rowspan=&quot;2&quot;| {{ayd|4 Jan 1956|10 Apr 1962}}
|-
| १७ एप्रिल&lt;br&gt;१९५७
| १० एप्रिल&lt;br&gt;१९६२
| rowspan=&quot;2&quot;| [[तिसरे नेहरू मंत्रिमंडळ|नेहरू तृतीय]]
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress}}&quot;|
| [[File:Tarkeshwari Sinha portrait.gif|70px]]
| [[तारकेश्वरी सिन्हा]]&lt;br&gt;{{small|(१९२६–२००७)&lt;br&gt;[[बाढ लोकसभा मतदारसंघ|बाढ]]च्या खासदार}}
| १० मे&lt;br&gt;१९५८
| १० एप्रिल&lt;br&gt;१९६२
| {{ayd|10 May 1958|10 Apr 1962}}
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress}}&quot;|
| [[File:Bali Ram Bhagat portrait.gif|70px]]
| [[बळीराम भगत]]&lt;br&gt;{{small|(१९२२–२०११)&lt;br&gt;[[अराह लोकसभा मतदारसंघ|अराह]]चे खासदार}}
| १६ एप्रिल&lt;br&gt;१९६२
| २१ सप्टेंबर&lt;br&gt;१९६३
| {{ayd|16 Apr 1962|21 Sep 1963}}
| rowspan=&quot;2&quot;| [[चौथे नेहरू मंत्रिमंडळ|नेहरू चतुर्थ]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress}}&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot;| [[File:Tarkeshwari Sinha portrait.gif|70px]]
| rowspan=&quot;2&quot;| [[तारकेश्वरी सिन्हा]]&lt;br&gt;{{small|(१९२६–२००७)&lt;br&gt;[[बाढ लोकसभा मतदारसंघ|बाढ]]च्या खासदार}}
| १६ एप्रिल&lt;br&gt;१९६२
| २७ मे&lt;br&gt;१९६४
| rowspan=&quot;2&quot;| {{ayd|16 Apr 1962|9 June 1964}}
|-
| २७ मे&lt;br&gt;१९६४
| ९ जून&lt;br&gt;१९६४
| [[पहिले नंदा मंत्रिमंडळ|नंदा प्रथम]]
| bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress}}&quot;|
| [[गुल्झारीलाल नंदा]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress}}&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot;| [[File:Rameshwar Sahu Lok Sabha photo.jpg|70px]]
| rowspan=&quot;2&quot;| [[रामेश्वर साहु]]&lt;br&gt;{{small|[[रोसडा लोकसभा मतदारसंघ|रोसडा]]चे खासदार}}
| १ ऑक्टोबर&lt;br&gt;१९६४
| ११ जानेवारी&lt;br&gt;१९६६
| rowspan=&quot;2&quot;| {{ayd|1 Oct 1964|11 Jan 1966}}
| [[शास्त्री मंत्रिमंडळ|शास्त्री]]
| bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress}}&quot;|
| [[लाल बहादूर शास्त्री]]
|-
| ११ जानेवारी&lt;br&gt;१९६६
| २४ जानेवारी&lt;br&gt;१९६६
| [[दुसरे नंदा मंत्रिमंडळ|नंदा द्वितीय]]
| bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress}}&quot;|
| [[गुल्झारीलाल नंदा]]
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress}}&quot;|
| [[File:Lalit Narayan Mishra 1976 stamp of India.jpg|70px]]
| [[ललित नारायण मिश्र]]&lt;br&gt;{{small|(१९२३–१९७५)&lt;br&gt;[[बिहार]]चे राज्यसभा खासदार}}
| २४ जानेवारी&lt;br&gt;१९६६
| १३ मार्च&lt;br&gt;१९६७
| {{ayd|24 Jan 1966|13 Mar 1967}}
| [[पहिले इंदिरा गांधी मंत्रिमंडळ|इंदिरा प्रथम]]
| rowspan=&quot;3&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress}}&quot;|
| rowspan=&quot;5&quot;| [[इंदिरा गांधी]]
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress}}&quot;|
| [[File:Jagannath Pahadia.jpg|70px]]
| [[जगन्नाथ पहाडिया]]&lt;br&gt;{{small|(१९३२–१९९१)&lt;br&gt;[[बयाना लोकसभा मतदारसंघ|बयाना]]चे खासदार}}
| १३ नोव्हेंबर&lt;br&gt;१९६७
| १७ ऑक्टोबर&lt;br&gt;१९६९
| {{ayd|13 Nov 1967|17 Oct 1969}}
| [[दुसरे इंदिरा गांधी मंत्रिमंडळ|इंदिरा द्वितीय]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress (R)}}&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot;| [[File:K. R. Ganesh Lok Sabha photo.jpg|70px]]
| rowspan=&quot;2&quot;| [[के. आर. गणेश]]&lt;br&gt;{{small|(१९२२–२००४)&lt;br&gt;[[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह लोकसभा मतदारसंघ|अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह]]चे खासदार}}
| २६ जून&lt;br&gt;१९७०
| १८ मार्च&lt;br&gt;१९७१
| rowspan=&quot;2&quot;| {{ayd|26 Jun 1970|2 May 1971}}
| rowspan=&quot;3&quot;| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (आर)]]
| [[दुसरे इंदिरा गांधी मंत्रिमंडळ|इंदिरा द्वितीय]]
|-
| १८ मार्च&lt;br&gt;१९७१
| २ मे&lt;br&gt;१९७१
| rowspan=&quot;2&quot;| [[तिसरे इंदिरा गांधी मंत्रिमंडळ|इंदिरा तृतीय]]
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress (R)}}&quot;|
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress (R)}}&quot;|
| [[File:Sushila Rohatgi Lok Sabha photo.jpg|70px]]
| [[सुशीला रोहतगी]]&lt;br&gt;{{small|(१९२१–२०११)&lt;br&gt;[[बिल्हौर लोकसभा मतदारसंघ|बिल्हौर]]च्या खासदार}}
| २ मे&lt;br&gt;१९७१
| २४ मार्च&lt;br&gt;१९७७
| {{ayd|2 May 1971|24 Mar 1977}}
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress (I)}}&quot;|
| [[File:Shri Maganbhai.gif|70px]]
| [[मगनभाई बारोट]]&lt;br&gt;{{small|(१९२७–२०११)&lt;br&gt;[[अहमदाबाद लोकसभा मतदारसंघ|अहमदाबाद]]चे खासदार}}
| ८ जून&lt;br&gt;१९८०
| १५ जानेवारी&lt;br&gt;१९८२
| {{ayd|8 Jun 1980|15 Jan 1982}}
| rowspan=&quot;3&quot;| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (आय)]]
| rowspan=&quot;2&quot;| [[चौथे इंदिरा गांधी मंत्रिमंडळ|इंदिरा चतुर्थ]]
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress (I)}}&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot;| [[इंदिरा गांधी]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress (I)}}&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot;| 
| rowspan=&quot;2&quot;| [[जनार्दन पुजारी]]&lt;br&gt;{{small|(जन्म १९३७)&lt;br&gt;[[मंगळूर लोकसभा मतदारसंघ|मंगळूर]]चे खासदार}}&lt;br&gt;(बँकिंग आणि विमा)
| १५ जानेवारी&lt;br&gt;१९८२
| ३१ ऑक्टोबर&lt;br&gt;१९८४
| rowspan=&quot;2&quot;| {{ayd|15 Jan 1982|31 Oct 1984}}
|-
| ३१ ऑक्टोबर&lt;br&gt;१९८४
| ३१ डिसेंबर&lt;br&gt;१९८४
| [[पहिले राजीव गांधी मंत्रिमंडळ|राजीव प्रथम]]
| bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress (I)}}&quot;|
| [[राजीव गांधी]]
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Janata Dal}}&quot;|
| [[File:Anil Shastri, in New Delhi on November 25, 2006 (cropped).jpg|70px]]
| [[अनिल शास्त्री]]&lt;br&gt;{{small|[[वाराणसी लोकसभा मतदारसंघ|वाराणसी]]चे खासदार}}
| २३ एप्रिल&lt;br&gt;१९९०
| १० नोव्हेंबर&lt;br&gt;१९९०
| {{ayd|23 Apr 1990|10 Nov 1990}}
| [[जनता दल]]
| [[विश्वनाथ प्रताप सिंग मंत्रिमंडळ|विश्वनाथ]]
| bgcolor=&quot;{{party color|Janata Dal}}&quot;|
| [[विश्वनाथ प्रताप सिंग]]
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Samajwadi Janata Party (Rashtriya)}}&quot;| 
| [[File:Dig Vijaysingh.jpg|70px]]
| [[दिग्विजय सिंह (बिहारमधील राजकारणी)|दिग्विजय सिंह]]&lt;br&gt;{{small|(१९५५–२०१०)&lt;br&gt;[[बिहार]]चे राज्यसभा खासदार}}
| २१ नोव्हेंबर&lt;br&gt;१९९०
| २१ जून&lt;br&gt;१९९१
| {{ayd|21 Nov 1990|21 Jun 1991}}
| [[समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)]]
| [[चंद्रशेखर मंत्रिमंडळ|चंद्रशेखर]]
| bgcolor=&quot;{{party color|Samajwadi Janata Party (Rashtriya)}}&quot;|
| [[चंद्रशेखर]]
|-
|}

== कालावधीनुसार यादी ==
{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center&quot;
!rowspan=2|क्र.
!rowspan=2|मंत्र्याचे नाव
!rowspan=2 colspan=2|पक्ष
!rowspan=2|कार्यकाळ
!colspan=2|कार्यकाळाचा कालावधी
|-
!सर्वात मोठा सलग कालावधी
!मंत्रिपदाचा एकूण कालावधी
|-
!१
|[[पी. चिदंबरम]]
|[[तमिळ मानिला काँग्रेस|टी.एम.सी.]]/[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|style=&quot;background-color:#5C69B3&quot;|
|४
|४ वर्षे, १९१ दिवस
|८ वर्षे, ४१ दिवस
|-
!२
|[[मोरारजी देसाई]]
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]/[[जनता पक्ष]]
|style=&quot;background-color:#8C5C7D&quot;|
|५
|४ वर्षे, ४८ दिवस
|७ वर्षे, ३३८ दिवस
|-
!३
|'''[[निर्मला सीतारामन]]'''
|'''[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]'''
|{{party color cell|Bharatiya Janata Party}}
|२
|'''{{ayd|2019|5|31}}'''
|'''{{ayd|2019|5|31}}'''
|-
!४
|[[प्रणव मुखर्जी]]
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|{{party color cell|Indian National Congress}}
|४
|३ वर्षे, ३४ दिवस
|६ वर्षे, १३७ दिवस
|-
!५
|[[चिंतामण द्वारकानाथ देशमुख|सी. डी. देशमुख]]
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|{{party color cell|Indian National Congress}}
|२
|६ वर्षे, ५३ दिवस
|६ वर्षे, ५३ दिवस
|-
!६
|[[मनमोहन सिंग]]
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|{{party color cell|Indian National Congress}}
|३
|४ वर्षे, ३३० दिवस
|५ वर्षे, ५५ दिवस
|-
!७
|[[यशवंत सिन्हा]]
|[[समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)|एस.जे.पी.(आर.)]]/[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|style=&quot;background-color:#9C6C1B&quot;|
|३
|२ वर्षे, २६२ दिवस
|४ वर्षे, ३१७ दिवस
|-
!८
|[[अरुण जेटली]]
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|{{party color cell|Bharatiya Janata Party}}
|३
|३ वर्षे, ३५२ दिवस
|४ वर्षे, २४४ दिवस
|-
!९
|[[यशवंतराव चव्हाण]]
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (आर)|काँग्रेस (आर)]]
|{{party color cell|Indian National Congress (R)}}
|२
|३ वर्षे, २११ दिवस
|४ वर्षे, १०५ दिवस
|-
!१०
|[[टी. टी. कृष्णमचारी]]
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|{{party color cell|Indian National Congress}}
|५
|१ वर्ष, २०५ दिवस
|३ वर्षे, २९० दिवस
|-
!११
|[[चिदंबरम सुब्रमण्यम]]
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (आर)|काँग्रेस (आर)]]
|{{party color cell|Indian National Congress (R)}}
|१
|२ वर्षे, १६५ दिवस
|२ वर्षे, १६५ दिवस
|-
!१२
|[[विश्वनाथ प्रताप सिंग|व्ही. पी. सिंग]]
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस (आय)]]/[[जनता दल]]
|style=&quot;background-color:#246860&quot;|
|२
|२ वर्षे, २४ दिवस
|२ वर्षे, २७ दिवस
|-
!१३
|[[आर. वेंकटरमण]]
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस (आय)]]
|{{party color cell|Indian National Congress}}
|१
|२ वर्षे, १ दिवस
|२ वर्षे, १ दिवस
|-
!१४
|[[जसवंत सिंग]]
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|{{party color cell|Bharatiya Janata Party}}
|२
|१ वर्ष, ३२५ दिवस
|१ वर्ष, ३४१ दिवस
|-
!१५
|[[एच. एम. पटेल]]
|[[जनता पक्ष]]
|{{party color cell|Janata Party}}
|१
|१ वर्ष, ३०४ दिवस
|१ वर्ष, ३०४ दिवस
|-
!१६
|[[जॉन मथाई]]
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|{{party color cell|Indian National Congress}}
|१
|१ वर्ष, २५२ दिवस
|१ वर्ष, २५२ दिवस
|-
!१७
|[[शंकरराव चव्हाण]]
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस (आय)]]
|{{party color cell|Indian National Congress}}
|१
|१ वर्ष, १६० दिवस
|१ वर्ष, १६० दिवस
|-
!१८
|[[सचिंद्र चौधरी]]
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|{{party color cell|Indian National Congress}}
|३
|१ वर्ष, ४७ दिवस
|१ वर्ष, ७० दिवस
|-
!१९
|[[आर. के. षण्मुखम चेट्टी]]
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|{{party color cell|Indian National Congress}}
|१
|१ वर्ष, २ दिवस
|१ वर्ष, २ दिवस
|-
!२०
|[[इंदिरा गांधी]]
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (आर)|काँग्रेस (आर)]]
|{{party color cell|Indian National Congress (R)}}
|१
|० वर्षे, ३४६ दिवस
|० वर्षे, ३४६ दिवस
|-
!२१
|[[मधू दंडवते]]
|[[जनता दल]]
|{{party color cell|Janata Dal}}
|१
|० वर्षे, ३३९ दिवस
|० वर्षे, ३३९ दिवस
|-
!२२
|[[नारायण दत्त तिवारी|एन. डी. तिवारी]]
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस (आय)]]
|{{party color cell|Indian National Congress}}
|१
|० वर्षे, ३३६ दिवस
|० वर्षे, ३३६ दिवस
|-
!२३
|[[चौधरी चरण सिंग]]
|[[जनता पक्ष]]/[[जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)|जनता पक्ष (नि)]]
|style=&quot;background-color:#074B80&quot;|
|२
|० वर्षे, १७३ दिवस
|० वर्षे, २६० दिवस
|-
!२४
|[[राजीव गांधी]]
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस (आय)]]
|{{party color cell|Indian National Congress}}
|१
|० वर्षे, १८२ दिवस
|० वर्षे, १८२ दिवस
|-
!२५
|[[पीयूष गोयल]]
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|{{party color cell|Bharatiya Janata Party}}
|२
|० वर्षे, १०१ दिवस
|० वर्षे, १२४ दिवस
|-
!२६
|[[हेमवतीनंदन बहुगुणा]]
|[[जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)|जनता पक्ष (नि)]]
|{{party color cell|Janata Party (Secular)}}
|१
|० वर्षे, ८३ दिवस
|० वर्षे, ८३ दिवस
|-
!२७
|[[जवाहरलाल नेहरू]]
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|{{party color cell|Indian National Congress}}
|१
|० वर्षे, ३७ दिवस
|० वर्षे, ३७ दिवस
|-
!२८
|[[क्षितीशचंद्र नियोगी]]
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|{{party color cell|Indian National Congress}}
|१
|० वर्षे, ३५ दिवस
|० वर्षे, ३५ दिवस
|-
!२९
|[[चंद्रशेखर]]
|[[समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)|एस.जे.पी.(आर.)]]
|{{party color cell|Samajwadi Janata Party (Rashtriya)}}
|१
|० वर्षे, ११ दिवस
|० वर्षे, ११ दिवस
|-
!३०
|[[इंदर कुमार गुजराल]]
|[[जनता दल]]
|{{party color cell|Janata Dal}}
|१
|० वर्षे, १० दिवस
|० वर्षे, १० दिवस
|-
|}

==बाह्य दुवे==
* [http://www.finmin.nic.in/ भारतीय अर्थमंत्रालय]

{{भारताचे केंद्रीय मंत्रालय}}

[[वर्ग:भारतीय अर्थमंत्री|*]]
[[वर्ग:भारत सरकार]]</text>
      <sha1>b5j55qh7inmyx9lfkxvvn6oax3ceds3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697115</id>
      <parentid>2697114</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T20:40:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* कालावधीनुसार यादी */</comment>
      <origin>2697115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32258" sha1="0s5fqm1micbz9cg4qwq50ax0ns6yu4u" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट अधिकृत हुद्दा
| post                     = अर्थमंत्री
| body                     = भारता
| native_name              = &lt;sub&gt;Minister of Finance&lt;/sub&gt;
| flag                     = 
| flagsize                 = 
| flagborder               = 
| flagcaption              = 
| insignia                 = Emblem of India.svg
| insigniasize             = 120px
| insigniacaption          = [[भारताचे राष्ट्रचिन्ह]]
| image                    = Nirmala Sitharaman.jpg
| imagesize                = 
| alt                      = 
| incumbent                = [[निर्मला सीतारामन्]]
| acting                     =
| incumbentsince           = ३० मे २०१९
| type                     = 
| status                   = 
| department               = [[अर्थ मंत्रालय, भारत सरकार]]
| style                    = 
| member_of                = 
| reports_to               = 
| residence                = 
| seat                     = 
| nominator                = 
| appointer                = [[भारताचे राष्ट्रपती|राष्ट्रपती]] ([[भारताचे पंतप्रधान|पंतप्रधानाच्या]] सल्लानुसार)
| appointer_qualified      = 
| termlength               = 
| termlength_qualified     = 
| constituting_instrument  = 
| precursor                = 
| formation                = २९ ऑक्टोबर १९४६
| first                    = [[लियाकत अली खान]]
| last                     = 
| abolished                = 
| succession               = 
| abbreviation             = 
| unofficial_names         = 
| deputy                   = 
| salary                   = 
| website                  = [https://finmin.nic.in/ अर्थ मंत्रालयाचे संकेतस्थळ]
}}

'''भारताचा [[अर्थमंत्री]]''' ('''भारताचा वित्तमंत्री''') हा [[भारत]] देशाच्या [[भारत सरकार|केंद्र सरकार]]मधील एक [[भारताचे केंद्रीय मंत्रिमंडळ|कॅबिनेट मंत्री]] व भारतीय अर्थमंत्रालयाचा प्रमुख आहे. भारत सरकारमधील सर्वात महत्त्वाच्या पदांपैकी एक असलेला अर्थमंत्री हा भारत देशाची आर्थिक व वित्तीय धोरणे ठरवण्यासाठी व देशाचा वार्षिक [[अर्थसंकल्प]] तयार करण्यासाठी जबाबदार आहे.

अर्थमंत्री हा [[भारताची संसद|संसदेच्या]] [[लोकसभा]] अथवा [[राज्यसभा|राज्यसभेचा]] विद्यमान सदस्य असणे बंधनकारक असून त्याची निवड [[भारताचे पंतप्रधान|पंतप्रधानाद्वारे]] व पदनियुक्ती [[भारताचे राष्ट्रपती|राष्ट्रपतीद्वारे]] केली जाते.

==अर्थमंत्र्यांची यादी==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%;&quot;
|-
! नाव
! width=75|चित्र
! colspan=&quot;2&quot;|कार्यकाळ
! राजकीय पक्ष&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(आघाडी)&lt;/small&gt;
! colspan=&quot;2&quot;|पंतप्रधान
|- align=center
| [[लियाकत अली खान]] &lt;br&gt; (अंतरिम भारत सरकार)
| [[File:Liaquat Ali Khan.jpg|75px]]
| २९ ऑक्टोबर १९४६
| १४ ऑगस्ट १९४७
| rowspan=1|[[अखिल भारतीय मुस्लिम लीग]]
| rowspan=1| -
|- align=center
| [[आर.के. षण्मुखम चेट्टी]]
| [[चित्र:R. K. Shanmukham Chetty.jpg|75px]]
| १५ ऑगस्ट १९४७
| १९४९
| rowspan=12| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| rowspan=6| [[जवाहरलाल नेहरू]]
|- align=center
| [[जॉन मथाई]]
| [[चित्र:John Mathai.jpg|75px]]
| १९४९
| १९५०
|- align=center
| [[चिंतामण द्वारकानाथ देशमुख|सी.डी. देशमुख]]
| 
| १९५०
| १९५७
|- align=center
| [[टी.टी. कृष्णमचारी]]
| 
| १९५७
| १३ फेब्रुवारी१९५८
|- align=center
| [[जवाहरलाल नेहरू]]
| [[चित्र:Bundesarchiv Bild 183-61849-0001, Indien, Otto Grotewohl bei Ministerpräsident Nehru cropped.jpg|75px]]
| १३ फेब्रुवारी १९५८
| १३ मार्च १९५८
|- align=center
| [[मोरारजी देसाई]]
| [[चित्र:Morarji Desai 1978b.jpg|75px]]
| १३ मार्च १९५८
| २९ ऑगस्ट १९६३
|- align=center
| [[टी.टी. कृष्णमचारी]]
| 
| २९ ऑगस्ट १९६३
| १९६५
| जवाहरलाल नेहरू&lt;br /&gt;[[लाल बहादूर शास्त्री]]
|- align=center
| [[सचिंद्र चौधरी]]
| 
| १९६५
| १३ मार्च १९६७
| लाल बहादूर शास्त्री&lt;br /&gt;[[इंदिरा गांधी]]
|- align=center
| [[मोरारजी देसाई]]
| [[चित्र:Morarji Desai 1978b.jpg|75px]]
| १३ मार्च १९६७
| १६ जुलै १९६९
| rowspan=4| [[इंदिरा गांधी]]
|- align=center
| [[इंदिरा गांधी]]
| [[चित्र:Indira Gandhi (cropped).jpg|75px]]
| १९७०
| १९७१
|- align=center
| [[यशवंतराव चव्हाण]]
|
| १९७१
| १९७५
|- align=center
| [[चिदंबरम सुब्रमण्यम]]
| 
| १९७५
| १९७७
|- align=center
| [[एच.एम. पटेल]]
| 
| २४ मार्च १९७७
| २४ जानेवारी १९७९
| rowspan=2| [[जनता पक्ष]]
| rowspan=2| [[मोरारजी देसाई]]
|- align=center
| [[चौधरी चरण सिंग]]
| 
| २४ जानेवारी १९७९
| २८ जुलै १९७९
|- align=center
| [[हेमवतीनंदन बहुगुणा]]
|
| २८ जुलै १९७९
| १४ जानेवारी १९८०
| [[जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)]]
| [[चौधरी चरण सिंग]]
|- align=center
| [[आर. वेंकटरमण]]
| [[चित्र:R Venkataraman (cropped).jpg|75px]]
| १४ जानेवारी १९८०
| १५ जानेवारी १९८२
| rowspan=6| भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस
| rowspan=2| [[इंदिरा गांधी]]
|- align=center
| [[प्रणव मुखर्जी]]
| [[चित्र:Pranab Mukherjee-World Economic Forum Annual Meeting Davos 2009 crop(2).jpg|75px]]
| १५ जानेवारी १९८२
| ३१ डिसेंबर १९८४
|- align=center
| [[विश्वनाथ प्रताप सिंग]]
| [[चित्र:V. P. Singh (cropped).jpg|75px]]
| ३१ डिसेंबर १९८४
| २४ जानेवारी १९८७
| rowspan=4| [[राजीव गांधी]]
|- align=center
| [[राजीव गांधी]]
| [[चित्र:Rajiv Gandhi (cropped).jpg|75px]]
| २४ जानेवारी १९८७
| २५ जुलै १९८७
|- align=center
| [[नारायण दत्त तिवारी]]
| 
| २५ जुलै १९८७
| २५ जून १९८८
|- align=center
| [[शंकरराव चव्हाण]]
| 
| २५ जून १९८८
| २ डिसेंबर १९८९
|- align=center
| [[मधू दंडवते]]
| 
| २ डिसेंबर १९८९
| १० नोव्हेंबर १९९०
| [[जनता दल]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(संयुक्त आघाडी)&lt;/small&gt;
| [[विश्वनाथ प्रताप सिंग]]
|- align=center
| [[यशवंत सिन्हा]]
| [[चित्र:Yashwant Sinha IMF.jpg|75px]]
| १० नोव्हेंबर १९९०
| २१ जून १९९१
| समाजवादी जनता पार्टी
| [[चंद्र शेखर]]
|- align=center
| [[मनमोहन सिंग]]
| [[चित्र:Prime Minister Manmohan Singh in WEF ,2009 (cropped).jpg|75px]]
| २१ जून १९९१
| १६ मे १९९६
| भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस
| [[पी.व्ही. नरसिंह राव]]
|- align=center
| [[जसवंत सिंग]]
| [[चित्र:Jaswant Singh (cropped).jpg|75px]]
| १६ मे १९९६
| १ जून १९९६
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| [[अटलबिहारी वाजपेयी]]
|- align=center
| [[पी. चिदंबरम]]
| [[चित्र:Pchidambaram (cropped).jpg|75px]]
| १ जून १९९६
| २१ एप्रिल १९९७
| तमिळ मानिला काँग्रेस&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(संयुक्त आघाडी)&lt;/small&gt;
| [[एच.डी. देवेगौडा]]
|- align=center
| [[इंदर कुमार गुजराल]]
| [[चित्र:Inder Kumar Gujral 071.jpg|75px]]
| २१ एप्रिल १९९७
| १ मे १९९७
| [[जनता दल]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(संयुक्त आघाडी)&lt;/small&gt;
| [[इंदर कुमार गुजराल]]
|- align=center
| [[पी. चिदंबरम]]
| [[चित्र:Pchidambaram (cropped).jpg|75px]]
| १ मे १९९७
| १९ मार्च १९९८
| तमिळ मानिला काँग्रेस&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(संयुक्त आघाडी)&lt;/small&gt;
| [[इंदर कुमार गुजराल]]
|- align=center
| [[यशवंत सिन्हा]]
| [[चित्र:Yashwant Sinha IMF.jpg|75px]]
| १९ मार्च १९९८
| १ जुलै २००२
| rowspan=2| [[भारतीय जनता पक्ष]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;([[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]])&lt;/small&gt;
| rowspan=2| [[अटलबिहारी वाजपेयी]]
|- align=center
| [[जसवंत सिंग]]
| [[चित्र:Jaswant Singh (cropped).jpg|75px]]
| १ जुलै २००२
| २२ मे २००४
|- align=center
| [[पी. चिदंबरम]]
| [[चित्र:Pchidambaram (cropped).jpg|75px]]
| २२ मे २००४
| ३० नोव्हेंबर २००८
| rowspan=5| भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस&lt;br /&gt;&lt;small&gt;([[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]])&lt;/small&gt;
| rowspan=5| [[मनमोहन सिंग]]
|- align=center
| [[मनमोहन सिंग]]
| [[चित्र:Prime Minister Manmohan Singh in WEF ,2009 (cropped).jpg|75px]]
| ३० नोव्हेंबर २००८
| २४ जानेवारी २००९
|- align=center
| [[प्रणव मुखर्जी]]
| [[चित्र:Pranab Mukherjee-World Economic Forum Annual Meeting Davos 2009 crop(2).jpg|75px]]
| २४ जानेवारी २००९
| २६ जून २०१२
|- align=center
| [[मनमोहन सिंग]]
| [[चित्र:Prime Minister Manmohan Singh in WEF ,2009 (cropped).jpg|75px]]
| २६ जून २०१२
| ३१ जुलै २०१२
|- align=center
| [[पी. चिदंबरम]]
| [[चित्र:Pchidambaram (cropped).jpg|75px]]
| ३१ जुलै २०१२
| २६ मे २०१४
|- align=center
| [[अरुण जेटली]]
| [[चित्र:Arun Jaitley, Minister.jpg|75px]]
| २६ मे २०१४
| ३० मे २०१९
| rowspan=2| [[भारतीय जनता पक्ष]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;([[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]])&lt;/small&gt;
| rowspan=2| [[नरेंद्र मोदी]]
|- align=center
| [[निर्मला सीतारामन]]
| [[चित्र:Nirmala Sitharaman (cropped).jpg|75px]]
| ३१ मे २०१९
| ''विद्यमान''
|-
|}

== राज्यमंत्री ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; |चित्र
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:18em&quot; |मंत्री&lt;br&gt;{{small|(जन्म-मृत्यू)&lt;br&gt;मतदारसंघ}}
! colspan=&quot;3&quot; |कार्यकाळ
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:8em&quot; |राजकीय पक्ष
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:6em&quot; |मंत्रिमंडळ
! rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; |पंतप्रधान
|-
!style=&quot;width:7em&quot;| पासून
!style=&quot;width:7em&quot;| पर्यंत
!style=&quot;width:6em&quot;| कालावधी
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress}}&quot;|
| [[File:Manilal Chaturbhai Shah Rajya Sabha photo.jpg|70px]]
| [[मणीलाल चतुर्भुज शाह]]&lt;br&gt;{{small|[[बॉम्बे राज्य|बॉम्बे राज्याचे]] राज्यसभा खासदार}}
| १२ ऑगस्ट&lt;br&gt;१९५२
| ७ डिसेंबर&lt;br&gt;१९५४
| {{ayd|12 Aug 1952|7 Dec 1954}}
| rowspan=&quot;12&quot;| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| rowspan=&quot;3&quot;| [[दुसरे नेहरू मंत्रिमंडळ|नेहरू द्वितीय]]
| rowspan=&quot;7&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress}}&quot;|
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;width:9em&quot;| [[जवाहरलाल नेहरू]]
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress}}&quot;|
| [[File:Arun Chandra Guha Lok Sabha photo.jpg|70px]]
| [[अरुण चंद्र गुहा]]&lt;br&gt;{{small|[[बारासात लोकसभा मतदारसंघ|बारासात]]चे खासदार}}
| १८ मार्च&lt;br&gt;१९५३
| ७ डिसेंबर&lt;br&gt;१९५४
| {{ayd|18 Mar 1953|7 Dec 1954}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress}}&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot;| [[File:Bali Ram Bhagat portrait.gif|70px]]
| rowspan=&quot;2&quot;| [[बळीराम भगत]]&lt;br&gt;{{small|(१९२२–२०११)&lt;br&gt;[[अराह लोकसभा मतदारसंघ|अराह]]चे खासदार}}
| ४ जानेवारी&lt;br&gt;१९५६
| १७ एप्रिल&lt;br&gt;१९५७
| rowspan=&quot;2&quot;| {{ayd|4 Jan 1956|10 Apr 1962}}
|-
| १७ एप्रिल&lt;br&gt;१९५७
| १० एप्रिल&lt;br&gt;१९६२
| rowspan=&quot;2&quot;| [[तिसरे नेहरू मंत्रिमंडळ|नेहरू तृतीय]]
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress}}&quot;|
| [[File:Tarkeshwari Sinha portrait.gif|70px]]
| [[तारकेश्वरी सिन्हा]]&lt;br&gt;{{small|(१९२६–२००७)&lt;br&gt;[[बाढ लोकसभा मतदारसंघ|बाढ]]च्या खासदार}}
| १० मे&lt;br&gt;१९५८
| १० एप्रिल&lt;br&gt;१९६२
| {{ayd|10 May 1958|10 Apr 1962}}
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress}}&quot;|
| [[File:Bali Ram Bhagat portrait.gif|70px]]
| [[बळीराम भगत]]&lt;br&gt;{{small|(१९२२–२०११)&lt;br&gt;[[अराह लोकसभा मतदारसंघ|अराह]]चे खासदार}}
| १६ एप्रिल&lt;br&gt;१९६२
| २१ सप्टेंबर&lt;br&gt;१९६३
| {{ayd|16 Apr 1962|21 Sep 1963}}
| rowspan=&quot;2&quot;| [[चौथे नेहरू मंत्रिमंडळ|नेहरू चतुर्थ]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress}}&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot;| [[File:Tarkeshwari Sinha portrait.gif|70px]]
| rowspan=&quot;2&quot;| [[तारकेश्वरी सिन्हा]]&lt;br&gt;{{small|(१९२६–२००७)&lt;br&gt;[[बाढ लोकसभा मतदारसंघ|बाढ]]च्या खासदार}}
| १६ एप्रिल&lt;br&gt;१९६२
| २७ मे&lt;br&gt;१९६४
| rowspan=&quot;2&quot;| {{ayd|16 Apr 1962|9 June 1964}}
|-
| २७ मे&lt;br&gt;१९६४
| ९ जून&lt;br&gt;१९६४
| [[पहिले नंदा मंत्रिमंडळ|नंदा प्रथम]]
| bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress}}&quot;|
| [[गुल्झारीलाल नंदा]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress}}&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot;| [[File:Rameshwar Sahu Lok Sabha photo.jpg|70px]]
| rowspan=&quot;2&quot;| [[रामेश्वर साहु]]&lt;br&gt;{{small|[[रोसडा लोकसभा मतदारसंघ|रोसडा]]चे खासदार}}
| १ ऑक्टोबर&lt;br&gt;१९६४
| ११ जानेवारी&lt;br&gt;१९६६
| rowspan=&quot;2&quot;| {{ayd|1 Oct 1964|11 Jan 1966}}
| [[शास्त्री मंत्रिमंडळ|शास्त्री]]
| bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress}}&quot;|
| [[लाल बहादूर शास्त्री]]
|-
| ११ जानेवारी&lt;br&gt;१९६६
| २४ जानेवारी&lt;br&gt;१९६६
| [[दुसरे नंदा मंत्रिमंडळ|नंदा द्वितीय]]
| bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress}}&quot;|
| [[गुल्झारीलाल नंदा]]
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress}}&quot;|
| [[File:Lalit Narayan Mishra 1976 stamp of India.jpg|70px]]
| [[ललित नारायण मिश्र]]&lt;br&gt;{{small|(१९२३–१९७५)&lt;br&gt;[[बिहार]]चे राज्यसभा खासदार}}
| २४ जानेवारी&lt;br&gt;१९६६
| १३ मार्च&lt;br&gt;१९६७
| {{ayd|24 Jan 1966|13 Mar 1967}}
| [[पहिले इंदिरा गांधी मंत्रिमंडळ|इंदिरा प्रथम]]
| rowspan=&quot;3&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress}}&quot;|
| rowspan=&quot;5&quot;| [[इंदिरा गांधी]]
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress}}&quot;|
| [[File:Jagannath Pahadia.jpg|70px]]
| [[जगन्नाथ पहाडिया]]&lt;br&gt;{{small|(१९३२–१९९१)&lt;br&gt;[[बयाना लोकसभा मतदारसंघ|बयाना]]चे खासदार}}
| १३ नोव्हेंबर&lt;br&gt;१९६७
| १७ ऑक्टोबर&lt;br&gt;१९६९
| {{ayd|13 Nov 1967|17 Oct 1969}}
| [[दुसरे इंदिरा गांधी मंत्रिमंडळ|इंदिरा द्वितीय]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress (R)}}&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot;| [[File:K. R. Ganesh Lok Sabha photo.jpg|70px]]
| rowspan=&quot;2&quot;| [[के. आर. गणेश]]&lt;br&gt;{{small|(१९२२–२००४)&lt;br&gt;[[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह लोकसभा मतदारसंघ|अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह]]चे खासदार}}
| २६ जून&lt;br&gt;१९७०
| १८ मार्च&lt;br&gt;१९७१
| rowspan=&quot;2&quot;| {{ayd|26 Jun 1970|2 May 1971}}
| rowspan=&quot;3&quot;| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (आर)]]
| [[दुसरे इंदिरा गांधी मंत्रिमंडळ|इंदिरा द्वितीय]]
|-
| १८ मार्च&lt;br&gt;१९७१
| २ मे&lt;br&gt;१९७१
| rowspan=&quot;2&quot;| [[तिसरे इंदिरा गांधी मंत्रिमंडळ|इंदिरा तृतीय]]
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress (R)}}&quot;|
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress (R)}}&quot;|
| [[File:Sushila Rohatgi Lok Sabha photo.jpg|70px]]
| [[सुशीला रोहतगी]]&lt;br&gt;{{small|(१९२१–२०११)&lt;br&gt;[[बिल्हौर लोकसभा मतदारसंघ|बिल्हौर]]च्या खासदार}}
| २ मे&lt;br&gt;१९७१
| २४ मार्च&lt;br&gt;१९७७
| {{ayd|2 May 1971|24 Mar 1977}}
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress (I)}}&quot;|
| [[File:Shri Maganbhai.gif|70px]]
| [[मगनभाई बारोट]]&lt;br&gt;{{small|(१९२७–२०११)&lt;br&gt;[[अहमदाबाद लोकसभा मतदारसंघ|अहमदाबाद]]चे खासदार}}
| ८ जून&lt;br&gt;१९८०
| १५ जानेवारी&lt;br&gt;१९८२
| {{ayd|8 Jun 1980|15 Jan 1982}}
| rowspan=&quot;3&quot;| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (आय)]]
| rowspan=&quot;2&quot;| [[चौथे इंदिरा गांधी मंत्रिमंडळ|इंदिरा चतुर्थ]]
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress (I)}}&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot;| [[इंदिरा गांधी]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress (I)}}&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot;| 
| rowspan=&quot;2&quot;| [[जनार्दन पुजारी]]&lt;br&gt;{{small|(जन्म १९३७)&lt;br&gt;[[मंगळूर लोकसभा मतदारसंघ|मंगळूर]]चे खासदार}}&lt;br&gt;(बँकिंग आणि विमा)
| १५ जानेवारी&lt;br&gt;१९८२
| ३१ ऑक्टोबर&lt;br&gt;१९८४
| rowspan=&quot;2&quot;| {{ayd|15 Jan 1982|31 Oct 1984}}
|-
| ३१ ऑक्टोबर&lt;br&gt;१९८४
| ३१ डिसेंबर&lt;br&gt;१९८४
| [[पहिले राजीव गांधी मंत्रिमंडळ|राजीव प्रथम]]
| bgcolor=&quot;{{party color|Indian National Congress (I)}}&quot;|
| [[राजीव गांधी]]
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Janata Dal}}&quot;|
| [[File:Anil Shastri, in New Delhi on November 25, 2006 (cropped).jpg|70px]]
| [[अनिल शास्त्री]]&lt;br&gt;{{small|[[वाराणसी लोकसभा मतदारसंघ|वाराणसी]]चे खासदार}}
| २३ एप्रिल&lt;br&gt;१९९०
| १० नोव्हेंबर&lt;br&gt;१९९०
| {{ayd|23 Apr 1990|10 Nov 1990}}
| [[जनता दल]]
| [[विश्वनाथ प्रताप सिंग मंत्रिमंडळ|विश्वनाथ]]
| bgcolor=&quot;{{party color|Janata Dal}}&quot;|
| [[विश्वनाथ प्रताप सिंग]]
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Samajwadi Janata Party (Rashtriya)}}&quot;| 
| [[File:Dig Vijaysingh.jpg|70px]]
| [[दिग्विजय सिंह (बिहारमधील राजकारणी)|दिग्विजय सिंह]]&lt;br&gt;{{small|(१९५५–२०१०)&lt;br&gt;[[बिहार]]चे राज्यसभा खासदार}}
| २१ नोव्हेंबर&lt;br&gt;१९९०
| २१ जून&lt;br&gt;१९९१
| {{ayd|21 Nov 1990|21 Jun 1991}}
| [[समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)]]
| [[चंद्रशेखर मंत्रिमंडळ|चंद्रशेखर]]
| bgcolor=&quot;{{party color|Samajwadi Janata Party (Rashtriya)}}&quot;|
| [[चंद्रशेखर]]
|-
|}

== कालावधीनुसार अर्थमंत्र्यांची यादी ==
{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:auto; text-align:center&quot;
!rowspan=2|क्र.
!rowspan=2|मंत्र्याचे नाव
!rowspan=2|पक्ष
!rowspan=2|कार्यकाळ संख्या
!colspan=2|कार्यकाळाचा कालावधी
|-
!सर्वात मोठा सलग कालावधी
!मंत्रिपदाचा एकूण कालावधी
|-
!१
|[[पी. चिदंबरम]]
|[[तमिळ मानिला काँग्रेस|टी.एम.सी.]]/[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|४
|४ वर्षे, १९१ दिवस
|८ वर्षे, ४१ दिवस
|-
!२
|[[मोरारजी देसाई]]
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]/[[जनता पक्ष]]
|५
|४ वर्षे, ४८ दिवस
|७ वर्षे, ३३८ दिवस
|-
!३
|'''[[निर्मला सीतारामन]]'''
|'''[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]'''
|२
|'''{{ayd|2019|5|31}}'''
|'''{{ayd|2019|5|31}}'''
|-
!४
|[[प्रणव मुखर्जी]]
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|४
|३ वर्षे, ३४ दिवस
|६ वर्षे, १३७ दिवस
|-
!५
|[[चिंतामण द्वारकानाथ देशमुख|सी. डी. देशमुख]]
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|२
|६ वर्षे, ५३ दिवस
|६ वर्षे, ५३ दिवस
|-
!६
|[[मनमोहन सिंग]]
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|३
|४ वर्षे, ३३० दिवस
|५ वर्षे, ५५ दिवस
|-
!७
|[[यशवंत सिन्हा]]
|[[समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)|एस.जे.पी.(आर.)]]/[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|३
|२ वर्षे, २६२ दिवस
|४ वर्षे, ३१७ दिवस
|-
!८
|[[अरुण जेटली]]
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|३
|३ वर्षे, ३५२ दिवस
|४ वर्षे, २४४ दिवस
|-
!९
|[[यशवंतराव चव्हाण]]
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (आर)|काँग्रेस (आर)]]
|२
|३ वर्षे, २११ दिवस
|४ वर्षे, १०५ दिवस
|-
!१०
|[[टी. टी. कृष्णमचारी]]
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|५
|१ वर्ष, २०५ दिवस
|३ वर्षे, २९० दिवस
|-
!११
|[[चिदंबरम सुब्रमण्यम]]
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (आर)|काँग्रेस (आर)]]
|१
|२ वर्षे, १६५ दिवस
|२ वर्षे, १६५ दिवस
|-
!१२
|[[विश्वनाथ प्रताप सिंग|व्ही. पी. सिंग]]
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस (आय)]]/[[जनता दल]]
|२
|२ वर्षे, २४ दिवस
|२ वर्षे, २७ दिवस
|-
!१३
|[[आर. वेंकटरमण]]
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस (आय)]]
|१
|२ वर्षे, १ दिवस
|२ वर्षे, १ दिवस
|-
!१४
|[[जसवंत सिंग]]
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|२
|१ वर्ष, ३२५ दिवस
|१ वर्ष, ३४१ दिवस
|-
!१५
|[[एच. एम. पटेल]]
|[[जनता पक्ष]]
|१
|१ वर्ष, ३०४ दिवस
|१ वर्ष, ३०४ दिवस
|-
!१६
|[[जॉन मथाई]]
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|१
|१ वर्ष, २५२ दिवस
|१ वर्ष, २५२ दिवस
|-
!१७
|[[शंकरराव चव्हाण]]
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस (आय)]]
|१
|१ वर्ष, १६० दिवस
|१ वर्ष, १६० दिवस
|-
!१८
|[[सचिंद्र चौधरी]]
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|३
|१ वर्ष, ४७ दिवस
|१ वर्ष, ७० दिवस
|-
!१९
|[[आर. के. षण्मुखम चेट्टी]]
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|१
|१ वर्ष, २ दिवस
|१ वर्ष, २ दिवस
|-
!२०
|[[इंदिरा गांधी]]
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (आर)|काँग्रेस (आर)]]
|१
|० वर्षे, ३४६ दिवस
|० वर्षे, ३४६ दिवस
|-
!२१
|[[मधू दंडवते]]
|[[जनता दल]]
|१
|० वर्षे, ३३९ दिवस
|० वर्षे, ३३९ दिवस
|-
!२२
|[[नारायण दत्त तिवारी|एन. डी. तिवारी]]
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस (आय)]]
|१
|० वर्षे, ३३६ दिवस
|० वर्षे, ३३६ दिवस
|-
!२३
|[[चौधरी चरण सिंग]]
|[[जनता पक्ष]]/[[जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)|जनता पक्ष (नि)]]
|२
|० वर्षे, १७३ दिवस
|० वर्षे, २६० दिवस
|-
!२४
|[[राजीव गांधी]]
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस (आय)]]
|१
|० वर्षे, १८२ दिवस
|० वर्षे, १८२ दिवस
|-
!२५
|[[पीयूष गोयल]]
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|२
|० वर्षे, १०१ दिवस
|० वर्षे, १२४ दिवस
|-
!२६
|[[हेमवतीनंदन बहुगुणा]]
|[[जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)|जनता पक्ष (नि)]]
|१
|० वर्षे, ८३ दिवस
|० वर्षे, ८३ दिवस
|-
!२७
|[[जवाहरलाल नेहरू]]
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|१
|० वर्षे, ३७ दिवस
|० वर्षे, ३७ दिवस
|-
!२८
|[[क्षितीशचंद्र नियोगी]]
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|१
|० वर्षे, ३५ दिवस
|० वर्षे, ३५ दिवस
|-
!२९
|[[चंद्रशेखर]]
|[[समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)|एस.जे.पी.(आर.)]]
|१
|० वर्षे, ११ दिवस
|० वर्षे, ११ दिवस
|-
!३०
|[[इंदर कुमार गुजराल]]
|[[जनता दल]]
|१
|० वर्षे, १० दिवस
|० वर्षे, १० दिवस
|-
|}

==बाह्य दुवे==
* [http://www.finmin.nic.in/ भारतीय अर्थमंत्रालय]

{{भारताचे केंद्रीय मंत्रालय}}

[[वर्ग:भारतीय अर्थमंत्री|*]]
[[वर्ग:भारत सरकार]]</text>
      <sha1>0s5fqm1micbz9cg4qwq50ax0ns6yu4u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>रामचंद्र गणेश बोरवणकर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>173853</id>
    <revision>
      <id>2697105</id>
      <parentid>2100195</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T20:25:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2697105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13215" sha1="1dljnqulpfh4883djslhsnncibgyn7u" xml:space="preserve">रामचंद्र गणेश बोरवणकर (जन्म : ? ;  - २२ मार्च १९५१) हे एक मराठी लेखक, संस्कृत ग्रंथांचे अनुवादक आणि संस्कृत व्याकरणकार होते. बोरवणकरांनी 'रघुवंश', '[[मेघदूत]]', 'मित्रलाभ', बाणभट्टाची कादंबरी ही संस्कृत वाङ्मयावर आधारलेली भाषांतरित पुस्तके लिहिली. यांनी [[सार्वजनिक काका]], [[वासुदेव बळवंत फडके]], देवी [[अहिल्याबाई होळकर]], इत्यादींची चरित्रेही लिहिली. 

==व्यक्तिगत जीवन==
रघुवंश या त्यांच्या अनुवादित ग्रंथातील उल्लेखानुसार त्यांनी भाषांतराचे काम मनावरील नैराश्य दूर सारण्याच्या हेतूने हाती घेतले असावे. १९३५ च्या मेघदूताच्या अनुवादात त्यांनी आपला पत्ता 'गणेश लॉज, ठाणे' असा नोंदवलेला दिसतो.

==साहित्यिक कारकीर्द== 
बोरवणकर हे 'रघुवंश,मेघदूत'  इत्यादी संस्कृत काव्यांच्या सार्थ-सटीप पुस्तकांचे कर्ते होते. बोरवणकरांनी जी पुस्तके लिहिली त्यांत चित्रशाळा प्रकाशनाचा मोलाचा वाटा आहे. [[रामचंद्रशास्त्री किंजवडेकर]] ह्यांनी ह्या पुस्तकांचे संपादन केले आहे. 'रघुवंश' व 'मेघदूत' ह्यांच्या भाषांतराकरिता बोरवणकरांनी मल्लिनाथ सूरीच्या 'संजीवनी' टीकेचा आधार घेतला आहे. असे असले तरी, त्यांचे भाषांतर हे मल्लिनाथी टीकेचा मराठी अनुवाद नसून ते स्वतंत्र प्रज्ञेने लिहिलेले आहे. मतभेदाच्या सर्व जागा ते स्पष्टपणे दर्शवितात. तसेच कालिदासावर केवळ स्तुतिसुमने न उधळता त्याच्या काव्यांत आढळणाऱ्या दोषांवरही ते परखडपणे भाष्य करतात. रघुवंशाचे भाषांतर व मेघदूताचे भाषांतर ही दोन्ही प्रौढ विद्यार्थ्यांच्या व ज्यांना संस्कृत भाषा येत नसून संस्कृत ग्रंथांची गोडी चाखायची उत्कट इच्छा आहे अशा लोकांच्या उपयोगाच्या दृष्टीने केली होती. त्यांनी हितोपदेशांतील 'मित्रलाभ' प्रकरणाचे भाषांतर शाळेतील विद्यार्थ्यांच्या उपयोगाच्या दृष्टीने केले आहे.

बोरवणकरांचा संस्कृत भाषेचा दांदगा व्यासंग होता, हे त्यांच्या पुस्तकांवरून दिसून येते. असे 'अभ्यस्त' असूनसुद्धा ते प्रस्तावनेत स्वतःला 'अनभ्यस्त' असे म्हणतात. तसेच अनेकदा प्रस्तावनेच्या खाली ते स्वतःचे नाव न लिहिता 'भाषांतरकर्ता' असे लिहितात. म्हणजे मुखपृष्ठ वगळल्यास लेखकाच्या नावाचा कुठेही उल्लेख होत नाही.

बोरवणकरांच्या पुस्तकांची सविस्तर माहिती खालीलप्रमाणे आहे :

===महाकवि श्रीकालिदासविरचित रघुवंश===
महाकवि कालिदासाच्या रघुवंश या काव्याचा अनुवाद रामचंद्र गणेश बोरवणकरांनी एकूण चार भागांत केला आहे. हा अनुवाद बोरवणकर यांचा तर संपादन [[रामचंद्रशास्त्री किंजवडेकर]] यांचे होते. हा ग्रंथ पुण्यातील चित्रशाळा प्रकाशनने प्रथम प्रकाशित केला होता. 

प्रत्येक सर्गातील मूळ श्लोक, त्यावरील मल्लिनाथाची टीका, मराठी अन्वयार्थ, सरलार्थ, टीपा, संस्कृत टिप्पणी, अशी ग्रंथाची रचना आहे. प्रत्येक सर्गाला रसग्रहणात्मक एक छोटासा उपसंहार जोडलेला आहे. तसेच शेवटच्या चौथ्या भागाला सुमारे पन्नास पानांचा एक दीर्घ उपसंहार जोडला असून त्यांत कालिदासाचे थोडक्यात चरित्र सांगून सबंध काव्याचे मार्मिक रसग्रहण आले आहे. 

या ग्रंथाचे पुढीलप्रमाणे चार भाग आहेत :

भाग पहिला :   सर्ग एक ते पांच :             पृष्ठसंख्या २५२

भाग दुसरा :     सर्ग सहा ते नऊ :            पृष्ठसंख्या २३२

भाग तिसरा :   सर्ग दहा ते तेरा :             पृष्ठसंख्या २१२

भाग चौथा :   सर्ग चौदा ते एकोणीस :         पृष्ठसंख्य़ा ३००

===महाकवि श्रीकालिदासविरचित 'मेघदूत'===
या ग्रंथाचाही अनुवाद चित्रशाळा प्रकाशनने (प्रथमावृत्ती १९३५, द्वितीयावृत्ती एप्रिल १९५८) प्रकाशित केला. संपादन रामचंद्रशास्त्री किंजवडेकर यांनी आणि अनुवाद बोरवणकरांनी केला होता. संपादकाच्या मतानुसार मेघदूताचे कथासूत्र महाकवि कालिदासाला रामायणातील रामचंद्राने सीतेला उद्देशून हनुमंताबरोबर पाठविलेल्या संदेशावरून सुचले असे विद्वानांचे मत आहे; या काव्यातील अंतर्गत पुराव्यावरूनही हीच गोष्ट निश्चित होते. मेघदूताचे भाषांतर रघुवंशाच्या भाषांतराच्या धर्तीवरच केले आहे.

===सार्थ हितोपदेश भाग पहिला - मित्रलाभ===
पंडित विष्णूशर्म्याचे 'हितोपदेश' हे संस्कृत शिकणाऱ्या विद्यार्थ्यांचे बालपुस्तक आहे. या पुस्तकात पशुपक्षांच्या, बालमनाला रुचतील अशाच मनोरंजक कथा सोप्या संस्कृत भाषेत लिहिलेल्या आहेत. हितोपदेशांतील 'मित्रलाभ' प्रकरणाचे भाषांतर शाळेतील विद्यार्थ्यांच्या उपयोगाच्या दृष्टीने केले आहे. म्हणून त्यांत समास, क्रियापदाची रूपे वगैरे सर्व स्पष्ट करून दाखविण्याचा प्रयत्न केला आहे. भाषांतराला भाषेच्या दृष्टीने सरळपणा यावा म्हणून कोठे कोठे मूळ भाषांतराच्या पुढे (-) खूण करून घातली आहे. तसेच अर्थबोध सरळ होण्यासाठी काही ठिकाणी 'पदरमोड' करावी लागली आहे. ती चौकोनी कंसांत दाखवली आहे. यांत मूळ अन्वय, अन्वयार्थ, सरलार्थ, टीपा व संपादकीय पादटीपा, श्लोकसूची इतक्या अंगांचा समावेश केला आहे.

अनुवादग्रंथातील संपादकीय टिपणानुसार ही आवृत्ती मुख्यतः विद्यार्थ्यांसाठीच असल्यामुळे संविधानकास धक्का न लावता मुळातील अश्लील भागास कात्री लावली आहे.

===व्यावहारिक संस्कृत व्याकरण=== 
या पुस्तकाची रचना आणि लेखन बोरवणकर यांनी फावल्या वेळात हा विषय आपल्या मुलांना शिकवीत असताना केले. पुस्तकाची रचना कै. मो रा. काळे यांच्या 'Higher Sanskrit Grammar' या ग्रंथावर आधारित अशी आहे. 

या ग्रंथात मुंबई-गिरगावातील हिंद प्रकाशनचे नरहर मोरेश्वर जोशी यांनी त्यांच्या कल्पनेनुसार निम्म्याहून अधिक भर घातली असली तरी कै. बोरवणकरांच्या मूळ प्रयत्नामुळेच ते शक्य झाले असे समजून प्रकाशकांनी त्यांचेच एकमेव नाव या पुस्तकाचे लेखक म्हणून औचित्यपूर्वक कायम ठेवले आहे.

या पुस्तकाच्या दुसऱ्या भागात अ, आ, या अक्षरक्रमाने शेकडो महत्त्वाच्या संस्कृत धातूंची विविध रूपे दिली आहेत. अशा तऱ्हेची विविध रूपे ही  [[कृष्णाजी गोविंद ओक]] या संस्कृत शिक्षकांच्या 'A Companion to Sanskrit Grammar' पुस्तकातील महत्त्वाचा धातुरूप कोशाचा भाग असून, तो आवश्यक ती भर घालून, या पुस्तकात उद्धृत करून दिलेला आहे.

[[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:व्याकरणकार]] [[वर्ग:भाषांतरकार]]
[[वर्ग:इ.स. १९५१ मधील मृत्यू]]</text>
      <sha1>1dljnqulpfh4883djslhsnncibgyn7u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697106</id>
      <parentid>2697105</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T20:25:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2697106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13276" sha1="5v6b5u1lhjdofgn4q2kiesur8qr8gsb" xml:space="preserve">रामचंद्र गणेश बोरवणकर (जन्म : ? ;  - २२ मार्च १९५१) हे एक मराठी लेखक, संस्कृत ग्रंथांचे अनुवादक आणि संस्कृत व्याकरणकार होते. बोरवणकरांनी 'रघुवंश', '[[मेघदूत]]', 'मित्रलाभ', बाणभट्टाची कादंबरी ही संस्कृत वाङ्मयावर आधारलेली भाषांतरित पुस्तके लिहिली. यांनी [[सार्वजनिक काका]], [[वासुदेव बळवंत फडके]], देवी [[अहिल्याबाई होळकर]], इत्यादींची चरित्रेही लिहिली. 

==व्यक्तिगत जीवन==
रघुवंश या त्यांच्या अनुवादित ग्रंथातील उल्लेखानुसार त्यांनी भाषांतराचे काम मनावरील नैराश्य दूर सारण्याच्या हेतूने हाती घेतले असावे. १९३५ च्या मेघदूताच्या अनुवादात त्यांनी आपला पत्ता 'गणेश लॉज, ठाणे' असा नोंदवलेला दिसतो.

==साहित्यिक कारकीर्द== 
बोरवणकर हे 'रघुवंश,मेघदूत'  इत्यादी संस्कृत काव्यांच्या सार्थ-सटीप पुस्तकांचे कर्ते होते. बोरवणकरांनी जी पुस्तके लिहिली त्यांत चित्रशाळा प्रकाशनाचा मोलाचा वाटा आहे. [[रामचंद्रशास्त्री किंजवडेकर]] ह्यांनी ह्या पुस्तकांचे संपादन केले आहे. 'रघुवंश' व 'मेघदूत' ह्यांच्या भाषांतराकरिता बोरवणकरांनी मल्लिनाथ सूरीच्या 'संजीवनी' टीकेचा आधार घेतला आहे. असे असले तरी, त्यांचे भाषांतर हे मल्लिनाथी टीकेचा मराठी अनुवाद नसून ते स्वतंत्र प्रज्ञेने लिहिलेले आहे. मतभेदाच्या सर्व जागा ते स्पष्टपणे दर्शवितात. तसेच कालिदासावर केवळ स्तुतिसुमने न उधळता त्याच्या काव्यांत आढळणाऱ्या दोषांवरही ते परखडपणे भाष्य करतात. रघुवंशाचे भाषांतर व मेघदूताचे भाषांतर ही दोन्ही प्रौढ विद्यार्थ्यांच्या व ज्यांना संस्कृत भाषा येत नसून संस्कृत ग्रंथांची गोडी चाखायची उत्कट इच्छा आहे अशा लोकांच्या उपयोगाच्या दृष्टीने केली होती. त्यांनी हितोपदेशांतील 'मित्रलाभ' प्रकरणाचे भाषांतर शाळेतील विद्यार्थ्यांच्या उपयोगाच्या दृष्टीने केले आहे.

बोरवणकरांचा संस्कृत भाषेचा दांदगा व्यासंग होता, हे त्यांच्या पुस्तकांवरून दिसून येते. असे 'अभ्यस्त' असूनसुद्धा ते प्रस्तावनेत स्वतःला 'अनभ्यस्त' असे म्हणतात. तसेच अनेकदा प्रस्तावनेच्या खाली ते स्वतःचे नाव न लिहिता 'भाषांतरकर्ता' असे लिहितात. म्हणजे मुखपृष्ठ वगळल्यास लेखकाच्या नावाचा कुठेही उल्लेख होत नाही.

बोरवणकरांच्या पुस्तकांची सविस्तर माहिती खालीलप्रमाणे आहे :

===महाकवि श्रीकालिदासविरचित रघुवंश===
महाकवि कालिदासाच्या रघुवंश या काव्याचा अनुवाद रामचंद्र गणेश बोरवणकरांनी एकूण चार भागांत केला आहे. हा अनुवाद बोरवणकर यांचा तर संपादन [[रामचंद्रशास्त्री किंजवडेकर]] यांचे होते. हा ग्रंथ पुण्यातील चित्रशाळा प्रकाशनने प्रथम प्रकाशित केला होता. 

प्रत्येक सर्गातील मूळ श्लोक, त्यावरील मल्लिनाथाची टीका, मराठी अन्वयार्थ, सरलार्थ, टीपा, संस्कृत टिप्पणी, अशी ग्रंथाची रचना आहे. प्रत्येक सर्गाला रसग्रहणात्मक एक छोटासा उपसंहार जोडलेला आहे. तसेच शेवटच्या चौथ्या भागाला सुमारे पन्नास पानांचा एक दीर्घ उपसंहार जोडला असून त्यांत कालिदासाचे थोडक्यात चरित्र सांगून सबंध काव्याचे मार्मिक रसग्रहण आले आहे. 

या ग्रंथाचे पुढीलप्रमाणे चार भाग आहेत :

भाग पहिला :   सर्ग एक ते पांच :             पृष्ठसंख्या २५२

भाग दुसरा :     सर्ग सहा ते नऊ :            पृष्ठसंख्या २३२

भाग तिसरा :   सर्ग दहा ते तेरा :             पृष्ठसंख्या २१२

भाग चौथा :   सर्ग चौदा ते एकोणीस :         पृष्ठसंख्य़ा ३००

===महाकवि श्रीकालिदासविरचित 'मेघदूत'===
या ग्रंथाचाही अनुवाद चित्रशाळा प्रकाशनने (प्रथमावृत्ती १९३५, द्वितीयावृत्ती एप्रिल १९५८) प्रकाशित केला. संपादन रामचंद्रशास्त्री किंजवडेकर यांनी आणि अनुवाद बोरवणकरांनी केला होता. संपादकाच्या मतानुसार मेघदूताचे कथासूत्र महाकवि कालिदासाला रामायणातील रामचंद्राने सीतेला उद्देशून हनुमंताबरोबर पाठविलेल्या संदेशावरून सुचले असे विद्वानांचे मत आहे; या काव्यातील अंतर्गत पुराव्यावरूनही हीच गोष्ट निश्चित होते. मेघदूताचे भाषांतर रघुवंशाच्या भाषांतराच्या धर्तीवरच केले आहे.

===सार्थ हितोपदेश भाग पहिला - मित्रलाभ===
पंडित विष्णूशर्म्याचे 'हितोपदेश' हे संस्कृत शिकणाऱ्या विद्यार्थ्यांचे बालपुस्तक आहे. या पुस्तकात पशुपक्षांच्या, बालमनाला रुचतील अशाच मनोरंजक कथा सोप्या संस्कृत भाषेत लिहिलेल्या आहेत. हितोपदेशांतील 'मित्रलाभ' प्रकरणाचे भाषांतर शाळेतील विद्यार्थ्यांच्या उपयोगाच्या दृष्टीने केले आहे. म्हणून त्यांत समास, क्रियापदाची रूपे वगैरे सर्व स्पष्ट करून दाखविण्याचा प्रयत्न केला आहे. भाषांतराला भाषेच्या दृष्टीने सरळपणा यावा म्हणून कोठे कोठे मूळ भाषांतराच्या पुढे (-) खूण करून घातली आहे. तसेच अर्थबोध सरळ होण्यासाठी काही ठिकाणी 'पदरमोड' करावी लागली आहे. ती चौकोनी कंसांत दाखवली आहे. यांत मूळ अन्वय, अन्वयार्थ, सरलार्थ, टीपा व संपादकीय पादटीपा, श्लोकसूची इतक्या अंगांचा समावेश केला आहे.

अनुवादग्रंथातील संपादकीय टिपणानुसार ही आवृत्ती मुख्यतः विद्यार्थ्यांसाठीच असल्यामुळे संविधानकास धक्का न लावता मुळातील अश्लील भागास कात्री लावली आहे.

===व्यावहारिक संस्कृत व्याकरण=== 
या पुस्तकाची रचना आणि लेखन बोरवणकर यांनी फावल्या वेळात हा विषय आपल्या मुलांना शिकवीत असताना केले. पुस्तकाची रचना कै. मो रा. काळे यांच्या 'Higher Sanskrit Grammar' या ग्रंथावर आधारित अशी आहे. 

या ग्रंथात मुंबई-गिरगावातील हिंद प्रकाशनचे नरहर मोरेश्वर जोशी यांनी त्यांच्या कल्पनेनुसार निम्म्याहून अधिक भर घातली असली तरी कै. बोरवणकरांच्या मूळ प्रयत्नामुळेच ते शक्य झाले असे समजून प्रकाशकांनी त्यांचेच एकमेव नाव या पुस्तकाचे लेखक म्हणून औचित्यपूर्वक कायम ठेवले आहे.

या पुस्तकाच्या दुसऱ्या भागात अ, आ, या अक्षरक्रमाने शेकडो महत्त्वाच्या संस्कृत धातूंची विविध रूपे दिली आहेत. अशा तऱ्हेची विविध रूपे ही  [[कृष्णाजी गोविंद ओक]] या संस्कृत शिक्षकांच्या 'A Companion to Sanskrit Grammar' पुस्तकातील महत्त्वाचा धातुरूप कोशाचा भाग असून, तो आवश्यक ती भर घालून, या पुस्तकात उद्धृत करून दिलेला आहे.

[[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:व्याकरणकार]] [[वर्ग:भाषांतरकार]]
[[वर्ग:इ.स. १९५१ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>5v6b5u1lhjdofgn4q2kiesur8qr8gsb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जनार्दन (निःसंदिग्धीकरण)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179683</id>
    <revision>
      <id>2697284</id>
      <parentid>2625548</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T09:57:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <origin>2697284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1202" sha1="lc284uo4xk7itpnn5l13q5im101kssq" xml:space="preserve">{{निःसंदिग्धीकरण}}

==व्यक्ती==
===ऐतिहासिक===

* [[जनार्दन स्वामी]] हे संत एकनाथ महाराजांचे गुरू होते.
* [[जनार्दन बाळाजी विश्वनाथ]] - बाळाजी विश्वनाथ भट (पेशवे) यांचे पुत्र

===पहिले नाव जनार्दन===
* जनार्दन हरि आठले - जगन्मित्र छापखान्याचे मालक
* [[जनार्दन दत्तात्रेय गोंधळेकर]] -चित्रकार
* [[जनार्दन विनायक ओक]]
* जनार्दन सखाराम करंदीकर
* जनार्दन राव ([[जॉनी लिव्हर]])
* [[जनार्दन बाळाजी मोडक]] 
* [[जनार्दन हरी चिंचाळकर]] संदिग्ध उल्लेखनीयता
===टोपणनाव जनार्दन===

[[वर्ग:निःसंदिग्धीकरण पाने]]</text>
      <sha1>lc284uo4xk7itpnn5l13q5im101kssq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697285</id>
      <parentid>2697284</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T09:57:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <origin>2697285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1083" sha1="eyipvhbeg2si595xhvwdj5ir0lh8uc8" xml:space="preserve">{{निःसंदिग्धीकरण}}

==व्यक्ती==
===ऐतिहासिक===

* [[जनार्दन स्वामी]] हे संत एकनाथ महाराजांचे गुरू होते.
* [[जनार्दन बाळाजी विश्वनाथ]] - बाळाजी विश्वनाथ भट (पेशवे) यांचे पुत्र

===पहिले नाव जनार्दन===
* जनार्दन हरि आठले - जगन्मित्र छापखान्याचे मालक
* [[जनार्दन दत्तात्रेय गोंधळेकर]] -चित्रकार
* [[जनार्दन विनायक ओक]]
* जनार्दन सखाराम करंदीकर
* जनार्दन राव ([[जॉनी लिव्हर]])
* [[जनार्दन बाळाजी मोडक]]

===टोपणनाव जनार्दन===

[[वर्ग:निःसंदिग्धीकरण पाने]]</text>
      <sha1>eyipvhbeg2si595xhvwdj5ir0lh8uc8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697286</id>
      <parentid>2697285</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T09:58:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <origin>2697286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="908" sha1="9mw0tiqe84lbyks8ikqff4ur6lz983g" xml:space="preserve">{{निःसंदिग्धीकरण}}

==व्यक्ती==
===ऐतिहासिक===

* [[जनार्दन स्वामी]] हे संत एकनाथ महाराजांचे गुरू होते.

===पहिले नाव जनार्दन===
* जनार्दन हरि आठले - जगन्मित्र छापखान्याचे मालक
* [[जनार्दन दत्तात्रेय गोंधळेकर]] -चित्रकार
* [[जनार्दन विनायक ओक]]
* जनार्दन सखाराम करंदीकर
* जनार्दन राव ([[जॉनी लिव्हर]])
* [[जनार्दन बाळाजी मोडक]]

===टोपणनाव जनार्दन===

[[वर्ग:निःसंदिग्धीकरण पाने]]</text>
      <sha1>9mw0tiqe84lbyks8ikqff4ur6lz983g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कार्टूनपट</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191961</id>
    <revision>
      <id>2697074</id>
      <parentid>2564286</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T15:55:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>प्रतीक वाघमारे</username>
        <id>185662</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|2 */</comment>
      <origin>2697074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8542" sha1="fyo3vs1u9ideyzfns7hcu4jbuby8p2q" xml:space="preserve">'''कार्टूनपट''' ही रेखाचित्रांच्या मालिकाचे केलेले चित्रपटीकरण असते. या कार्टूनपटांना कथानक असते.

== निवडक कार्टूनकथांमधील पात्रे ==
* छोटा भीम (२००८) : निर्माता राजीव चिल्का. या कार्टूनपटातील छोटा भीम, चुटकी, ढोलू-बोलू, कालिया, टुणटुण मावशी, ढोलकपूर या काल्पनिक गावाचा राजा इंद्रवर्मा, राजकन्या इंदुमती, शिवानी ही नावे भारतातील घरांघरांतील मुलांना माहित असतात. अनेक मराठी बालनाट्यांमध्ये छोटा भीम हे पात्र असते. छोटा भीम हा योद्धा असून राज्यावर आलेली संकटे परतवून लावतो. राज विश्वंध, अरुण शेंदुर्णीकर, निधी आनंद, आणि श्रीदिशा दिलीप हे या मालिकेचे कथानक लिहीत असतात. 
* टॉम अँड जेरी (१९४०) : जोसेफ बार्बरा व विल्यम हॅना यांनी निर्माण केलेली हे कार्टूनपटातील पात्रे आहेत. यातला एक उंदीर आहे आणि दुसरे मांजर. ही पात्रे असलेल्या कार्टूनपटांनी सात वेळा [[ऑस्कर पुरस्कार]] जिंकले आहेत.
* डोनाल्ड डक (१९३४) : [[वॉल्ट डिस्ने]] कंपनीचे लोकप्रिय पात्र. हे एक बदक असून त्याच्या घोगऱ्या आणि वैशिष्ट्यपूर्ण आवाजाने ते मुलांमध्ये प्रिय झाले. सततचा धांदरटपणा आणि थोडासा रागीट स्वभाव धमाल उडवतो. तो कायम चांगले काही करायला जातो, पण नशीब त्याला साथ देत नाही. आणि तरीही तो नाउमेद होत नाही.
* डोरेमॉन (१९६९) : फूजिको आणि फूजियो यांच्या कार्टूनपटातील हे पात्र आहे. नोबिता, शिजुका, सुनियो, जिआन ही डोरेमॉन पटातील अन्य पात्रे आहेत. या पात्रांच्या द्वारे डोरेमॉन मुलांना चांगली शिकवणी देतो.
* निन्जा हटोरी (१९६४) : जपानी कलाकार मोटो अबिको याने निर्माण केलेले पात्र. हे पात्र असलेल्या कार्टूनपटातील ११ वर्षे वयाच्या केनिची मिस्तुबा नावाच्या आळशी मुलाची दोस्ती निन्जा हटोरीशी होते. 
* बॅटमॅन (१९३९) : निर्माते बॉब केन आणि बिल फिगर. एका रहस्य-चित्रकथेचे (डिटेक्टिव्ह कॉमिक्सचे) हे पात्र होते.  बॅटमॅनजवळ जादूच्या शक्ती आहेत. तीक्ष्ण बुद्धिमत्ता, व मार्शल आर्ट पारंगतता हे गुण असलेला तो एक चांगला डिटेक्टिव्ह आहे. वेश बदलून गुन्हेगारांचा छडा लावण्यात तो पटाईत आहे. आधुनिक हत्यारांचा वापर करून तो शत्रूला मारतो.  
* बॉब द बिल्डर (१९८०) : कॅथ चॅपमॅनने निर्माण केलेले या पात्राच्या तोंडी ‘हम इसे ठीक कर सकते हैं’ अशा अर्थाचे वाक्य असते. हा आवाज ब्रिटिश अभिनेता नील मॉरसीचा आहे.  बॉब वेगवेगळ्या बांधकामांवर आपल्या मशीन-मित्रांसह काम करतो.
* मायटी राजू (२०१४) : संदीप चिल्का या भारतीयाने कार्टून चित्रमालिकांत आणलेले हे पात्र म्हणजे आर्यनगरमध्ये राहणारा चार वर्षाचा राजू नावाचा मुलगा. त्याचे वडील शास्त्रज्ञ आहेत.  राजू आपल्या धडपडीने तो रहात असलेल्या शहराला आणि कधी कधी पृथ्वीलाही संकटातून वाचवतो. पोलीस इन्स्पेक्टर खन्‍ना यांना तो नेहमीच मदत करतो.  राजू सोबल या व्यंगचित्र मालिकेत संध्या, मोबी, स्वामी, चार्ली, चुटीला आणि ज्यूली ही पात्रे असतात.
* मिकी माउस (१९२८) : [[वॉल्ट डिस्ने]] कंपनीने लोकप्रिय केलेला उंदीर. हा उंदीर लाल चड्डी, पिवळट रंगाचे मोठे बूट आणि पांढरे मोठे मोजे असे विशिष्ट कपडे घालतो.
* सुपरमॅन (१९३२) : जेरी सिगल यांचे हे पात्र फॅन्टम या पहिल्या सुपर हीरोच्याही आधी जन्माला आले. निळ्या रंगाचा घटा पोशाख घातलेला सुपरमॅन लाल रंगाचे बूट, लाल चड्डी आणि लाल रंगाचे ओढणीसारखे वस्त्र घालून सतत उडत असतो. त्याच्या छातीवर इंग्रजी एस्‌ हे अक्षर असते. त्याची ताकद आणि वेग यांनी मुलांना वेड लावले आहे. कोणतेही अशक्य काम करू पाहणाऱ्या माणसाला ‘तू सुपरमॅन’ आहेस का असे विचारतात. जेव्हा तो सुपरमॅन नसतो, तेव्हा तो मेट्रोपोलिस़ शहरातील क्लार्क केंट नावाचा डेली प्लॅनेट नावाच्या वृत्तपत्राच्या कार्यालयातला कर्मचारी असतो.
* स्पायडरमॅन (१९६२) : निर्माते स्टॅन ली आणि स्टेव्ह डिटको.  कोळ्याप्रमाणे भिंतीवर चढू शकणारा स्पायडरमॅन शत्रूवर आपले जाळे फेकून लढाई जिंकतो.  गरज पडेल तेव्हा तो भिंतीवर उंच चढतो.   

[[वर्ग:कार्टून]]</text>
      <sha1>fyo3vs1u9ideyzfns7hcu4jbuby8p2q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697075</id>
      <parentid>2697074</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T15:59:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>प्रतीक वाघमारे</username>
        <id>185662</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */ pratik</comment>
      <origin>2697075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73" sha1="h49jij7rmbyfak6qw3462ow5pjjhwg5" xml:space="preserve">== Pratik bhagwan maya waghmare ==
[[वर्ग:कार्टून]]</text>
      <sha1>h49jij7rmbyfak6qw3462ow5pjjhwg5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697087</id>
      <parentid>2697075</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T17:09:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/प्रतीक वाघमारे|प्रतीक वाघमारे]] ([[User talk:प्रतीक वाघमारे|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:सांगकाम्या|सांगकाम्या]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले.</comment>
      <origin>2564286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8538" sha1="ij1d7uqakafzdqungdkzeidia3pw093" xml:space="preserve">'''कार्टूनपट''' ही रेखाचित्रांच्या मालिकाचे केलेले चित्रपटीकरण असते. या कार्टूनपटांना कथानक असते.

== निवडक कार्टूनकथांमधील पात्रे ==
* छोटा भीम (२००८) : निर्माता राजीव चिल्का. या कार्टूनपटातील छोटा भीम, चुटकी, ढोलू-बोलू, कालिया, टुणटुण मावशी, ढोलकपूर या काल्पनिक गावाचा राजा इंद्रवर्मा, राजकन्या इंदुमती, शिवानी ही नावे भारतातील घरांघरांतील मुलांना माहित असतात. अनेक मराठी बालनाट्यांमध्ये छोटा भीम हे पात्र असते. छोटा भीम हा योद्धा असून राज्यावर आलेली संकटे परतवून लावतो. राज विश्वंध, अरुण शेंदुर्णीकर, निधी आनंद, आणि श्रीदिशा दिलीप हे या मालिकेचे कथानक लिहीत असतात. 
* टॉम अँड जेरी (१९४०) : जोसेफ बार्बरा व विल्यम हॅना यांनी निर्माण केलेली हे कार्टूनपटातील पात्रे आहेत. यातला एक उंदीर आहे आणि दुसरे मांजर. ही पात्रे असलेल्या कार्टूनपटांनी सात वेळा ऑस्कर पुरस्कार जिंकले आहेत.
* डोनाल्ड डक (१९३४) : [[वॉल्ट डिस्ने]] कंपनीचे लोकप्रिय पात्र. हे एक बदक असून त्याच्या घोगऱ्या आणि वैशिष्ट्यपूर्ण आवाजाने ते मुलांमध्ये प्रिय झाले. सततचा धांदरटपणा आणि थोडासा रागीट स्वभाव धमाल उडवतो. तो कायम चांगले काही करायला जातो, पण नशीब त्याला साथ देत नाही. आणि तरीही तो नाउमेद होत नाही.
* डोरेमॉन (१९६९) : फूजिको आणि फूजियो यांच्या कार्टूनपटातील हे पात्र आहे. नोबिता, शिजुका, सुनियो, जिआन ही डोरेमॉन पटातील अन्य पात्रे आहेत. या पात्रांच्या द्वारे डोरेमॉन मुलांना चांगली शिकवणी देतो.
* निन्जा हटोरी (१९६४) : जपानी कलाकार मोटो अबिको याने निर्माण केलेले पात्र. हे पात्र असलेल्या कार्टूनपटातील ११ वर्षे वयाच्या केनिची मिस्तुबा नावाच्या आळशी मुलाची दोस्ती निन्जा हटोरीशी होते. 
* बॅटमॅन (१९३९) : निर्माते बॉब केन आणि बिल फिगर. एका रहस्य-चित्रकथेचे (डिटेक्टिव्ह कॉमिक्सचे) हे पात्र होते.  बॅटमॅनजवळ जादूच्या शक्ती आहेत. तीक्ष्ण बुद्धिमत्ता, व मार्शल आर्ट पारंगतता हे गुण असलेला तो एक चांगला डिटेक्टिव्ह आहे. वेश बदलून गुन्हेगारांचा छडा लावण्यात तो पटाईत आहे. आधुनिक हत्यारांचा वापर करून तो शत्रूला मारतो.  
* बॉब द बिल्डर (१९८०) : कॅथ चॅपमॅनने निर्माण केलेले या पात्राच्या तोंडी ‘हम इसे ठीक कर सकते हैं’ अशा अर्थाचे वाक्य असते. हा आवाज ब्रिटिश अभिनेता नील मॉरसीचा आहे.  बॉब वेगवेगळ्या बांधकामांवर आपल्या मशीन-मित्रांसह काम करतो.
* मायटी राजू (२०१४) : संदीप चिल्का या भारतीयाने कार्टून चित्रमालिकांत आणलेले हे पात्र म्हणजे आर्यनगरमध्ये राहणारा चार वर्षाचा राजू नावाचा मुलगा. त्याचे वडील शास्त्रज्ञ आहेत.  राजू आपल्या धडपडीने तो रहात असलेल्या शहराला आणि कधी कधी पृथ्वीलाही संकटातून वाचवतो. पोलीस इन्स्पेक्टर खन्‍ना यांना तो नेहमीच मदत करतो.  राजू सोबल या व्यंगचित्र मालिकेत संध्या, मोबी, स्वामी, चार्ली, चुटीला आणि ज्यूली ही पात्रे असतात.
* मिकी माउस (१९२८) : [[वॉल्ट डिस्ने]] कंपनीने लोकप्रिय केलेला उंदीर. हा उंदीर लाल चड्डी, पिवळट रंगाचे मोठे बूट आणि पांढरे मोठे मोजे असे विशिष्ट कपडे घालतो.
* सुपरमॅन (१९३२) : जेरी सिगल यांचे हे पात्र फॅन्टम या पहिल्या सुपर हीरोच्याही आधी जन्माला आले. निळ्या रंगाचा घटा पोशाख घातलेला सुपरमॅन लाल रंगाचे बूट, लाल चड्डी आणि लाल रंगाचे ओढणीसारखे वस्त्र घालून सतत उडत असतो. त्याच्या छातीवर इंग्रजी एस्‌ हे अक्षर असते. त्याची ताकद आणि वेग यांनी मुलांना वेड लावले आहे. कोणतेही अशक्य काम करू पाहणाऱ्या माणसाला ‘तू सुपरमॅन’ आहेस का असे विचारतात. जेव्हा तो सुपरमॅन नसतो, तेव्हा तो मेट्रोपोलिस़ शहरातील क्लार्क केंट नावाचा डेली प्लॅनेट नावाच्या वृत्तपत्राच्या कार्यालयातला कर्मचारी असतो.
* स्पायडरमॅन (१९६२) : निर्माते स्टॅन ली आणि स्टेव्ह डिटको.  कोळ्याप्रमाणे भिंतीवर चढू शकणारा स्पायडरमॅन शत्रूवर आपले जाळे फेकून लढाई जिंकतो.  गरज पडेल तेव्हा तो भिंतीवर उंच चढतो.   

[[वर्ग:कार्टून]]</text>
      <sha1>ij1d7uqakafzdqungdkzeidia3pw093</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>१९६८ उन्हाळी ऑलिंपिक खेळात भारत</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192890</id>
    <revision>
      <id>2697149</id>
      <parentid>1404626</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T02:04:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>पहिले वाक्य</comment>
      <origin>2697149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2432" sha1="rtoa7f2ryuppxfxnkpmhvrsrd16k03a" xml:space="preserve">{{Infobox Olympics India
|games=१९६८ उन्हाळी
|competitors=
|sports=
|flagbearer=
|gold=0
|silver=0
|bronze=1
|total=1
|rank=
}}
'''१९६८ उन्हाळी ऑलिंपिक खेळात भारताच्या''' खेळाडूंनी सहभाग घेतला होता. या ऑलिंपिक स्पर्धेसाठी भारतीय पथकाचे नेतृत्व [[राजेंद्र कुमार व्होरा]] यांनी केले होते. भारताने या स्पर्धेत मुख्यत्वे [[ऑलिंपिक खेळ हॉकी|हॉकी]], [[ऑलिंपिक खेळ कुस्ती|कुस्ती]] आणि [[ऑलिंपिक खेळ ॲथलेटिक्स|ॲथलेटिक्स]] या खेळांमध्ये आपले खेळाडू पाठवले होते.

ही स्पर्धा १२ ते २७ ऑक्टोबर १९६८ दरम्यान [[मेक्सिको]] देशातील [[मेक्सिको सिटी]] येथे पार पडली.

या स्पर्धेत {{fh|IND}}ने कांस्यपदक मिळवले. हे या ऑलिंपिकमधील भारताचे एकमेव पदक ठरले. या हॉकी संघात [[प्रदीप कुमार बॅनर्जी]], [[गुरबक्ष सिंग]] आणि [[पृथ्वीपाल सिंग]] हे प्रमुख खेळाडू सहभागी होते; तर पृथ्वीपाल सिंग आणि गुरबक्ष सिंग यांनी संयुक्तपणे संघाचे कर्णधारपद सांभाळले होते. याव्यतिरिक्त कुस्ती क्षेत्रात [[उदे चंद]] यांनी भारतीय आव्हानाचे नेतृत्व केले होते, ज्यांनी लाइटवेट गटात उल्लेखनीय कामगिरी केली.

[[वर्ग:उन्हाळी ऑलिंपिक खेळात भारत]]
[[वर्ग:१९६८ उन्हाळी ऑलिंपिक]]</text>
      <sha1>rtoa7f2ryuppxfxnkpmhvrsrd16k03a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कुवळेकर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>207750</id>
    <revision>
      <id>2697152</id>
      <parentid>1459952</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T02:42:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>माहिती</comment>
      <origin>2697152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="975" sha1="9nvp1ziqmr88f7gfmf7tq9x7emolyir" xml:space="preserve">'''कुवळेकर''' हे एक मराठी आडनाव आहे.

{{विस्तार}}

=== प्रसिद्ध व्यक्ती ===
* [[विजय कुवळेकर]] – मराठी पत्रकार, लेखक आणि संपादक. [[सकाळ (वृत्तपत्र)|सकाळ वृत्तपत्राचे]] संपादक.
* [[अभ्यंग कुवळेकर]] – भारतीय मॉडेल आणि अभिनेता. [[होऊ दे जरासा उशीर]] [[रणपती शिवराय: स्वारी आग्रा]]मध्ये अभिनय.
* [[आदित्य कुवळेकर]] – युनिव्हर्सिटी ऑफ एसेक्स (ब्रिटन)मधील अर्थशास्त्रज्ञ आणि प्राध्यापक.

[[वर्ग:मराठी आडनावे]]</text>
      <sha1>9nvp1ziqmr88f7gfmf7tq9x7emolyir</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सप्रे</title>
    <ns>0</ns>
    <id>207755</id>
    <revision>
      <id>2697136</id>
      <parentid>1459960</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T22:57:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>माहिती</comment>
      <origin>2697136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1457" sha1="m2ddu5b33dgcfkqr7l6gr2r5a1z6cjd" xml:space="preserve">'''सप्रे''' हे एक मराठी आडनाव आहे. हे आडनाव [[कऱ्हाडे ब्राह्मण|कऱ्हाडे ब्राह्मणांमध्ये]] आढळते.

=== प्रसिद्ध व्यक्ती ===
* [[माधवराव सप्रे]] – हिंदी आणि मराठी साहित्यिक, पत्रकार तसेच अनुवादक. त्यांनी हिंदी साहित्याच्या विकासात आणि वृत्तपत्रसृष्टीत महत्त्वपूर्ण योगदान दिले.
* [[अरविंद सप्रे]] – १९५० च्या दशकातील भारतीय बुद्धिबळ खेळाडू आणि राष्ट्रीय विजेते.
* [[विश्वनाथ सप्रे]] – [[भारतीय स्वातंत्र्यलढा|भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील]] कार्यकर्ते आणि सामाजिक सुधारक.
* [[अनंत सप्रे]] – मराठी लेखक आणि समीक्षक.
* [[श्रीराम सप्रे]] – भारतीय [[बुद्धिबळ]] खेळाडू.

[[वर्ग:मराठी आडनावे]]</text>
      <sha1>m2ddu5b33dgcfkqr7l6gr2r5a1z6cjd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697137</id>
      <parentid>2697136</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T22:57:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* प्रसिद्ध व्यक्ती */</comment>
      <origin>2697137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1455" sha1="qbxfjoc9oc1uqwq45eynv90kavnfe1a" xml:space="preserve">'''सप्रे''' हे एक मराठी आडनाव आहे. हे आडनाव [[कऱ्हाडे ब्राह्मण|कऱ्हाडे ब्राह्मणांमध्ये]] आढळते.

== प्रसिद्ध व्यक्ती ==
* [[माधवराव सप्रे]] – हिंदी आणि मराठी साहित्यिक, पत्रकार तसेच अनुवादक. त्यांनी हिंदी साहित्याच्या विकासात आणि वृत्तपत्रसृष्टीत महत्त्वपूर्ण योगदान दिले.
* [[अरविंद सप्रे]] – १९५० च्या दशकातील भारतीय बुद्धिबळ खेळाडू आणि राष्ट्रीय विजेते.
* [[विश्वनाथ सप्रे]] – [[भारतीय स्वातंत्र्यलढा|भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील]] कार्यकर्ते आणि सामाजिक सुधारक.
* [[अनंत सप्रे]] – मराठी लेखक आणि समीक्षक.
* [[श्रीराम सप्रे]] – भारतीय [[बुद्धिबळ]] खेळाडू.

[[वर्ग:मराठी आडनावे]]</text>
      <sha1>qbxfjoc9oc1uqwq45eynv90kavnfe1a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कॉलोराडोमधील काउंटी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>225512</id>
    <revision>
      <id>2697231</id>
      <parentid>2050368</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T08:30:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2697231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35401" sha1="0rdfmelev9p491tg94vo578gw4me2us" xml:space="preserve">{{कॉलोराडो काउंटी नकाशा|float=right|width=300}}
[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेचे]] '''कॉलोराडो''' राज्य ६४ '''काउंट्यांमध्ये''' विभागलेले आहे. या प्रत्येक काउंट्या राज्यातील प्रशासनाचे सगळ्यात छोटे एकक आहे. शहरे व गावांना स्वतःचे प्रशासन असले तरी अशी प्रशासने स्वतंत्र असतात. या ६४ काउंट्यांपैकी [[डेन्व्हर काउंटी|डेन्व्हर]] आणि [[ब्रूमफील्ड काउंटी|ब्रूमफील्ड]] या दोन काउंट्या शहरवजा काउंट्या आहेत.

==यादी==
[[इ.स. १८६१|१८६१मध्ये]] [[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] रचनेच्या वेळी १७ काउंट्या होत्या. [[१ ऑगस्ट]], [[इ.स. १८७६|१८७६]] रोजी [[कॉलोराडो]] राज्याची स्थापना होताना २६ काउंट्या होत्या. २००१ साली ब्रूमफील्ड ही ६४वी काउंटी झाली.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ कॉलोराडोमधील काउंटी
|-
| {{काउंटीओळ|Name=अरापाहो|N=०८|Num=005|Seat=लिटलटन|Data2=१८६१-११-०१|Data3=कॉलोराडो प्रांताच्या मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक. १५ नोव्हेंबर, १९०२ ते ११ एप्रिल, १९०३ दरम्यान या काउंटीचे नाव साउथ अरापाहो काउंटी होते.|Data4=कॉलोराडोच्या आसपास राहणाऱ्या [[अरापाहो लोक|मूळच्या अमेरिकन लोकांच्या]] नावावरून नामकरण|Population=५,७२,००३|Area=८०४.४१}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=अलामोसा|N=०८|Num=003|Seat=अलामोसा|Data2=१९१३-०३-०८|Data3=[[कॉस्टिया काउंटी, कॉलोराडो|कॉस्टिया]] आणि [[कोनेहोस  काउंटी, कॉलोराडो|कोनेहोस काउंटींमधून]] रचना|Data4=येथून वाहणाऱ्या [[रियो ग्रांदे]]च्या काठावर उगणाऱ्या कॉटनवूड झाडांच्या स्पॅनिश नावावरून नामकरण|Population=१५,४४५|Area=७२३.२१}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=आर्चुलेटा|N=०८|Num=007|Seat=पगोसा स्प्रिंग्ज|Data2=१८८५-०४-१४|Data3=[[कोनेहोस  काउंटी, कॉलोराडो|कोनेहोस काउंटींमधून]] रचना|Data4=कॉलोराडो राज्य सेनेटर [[अँटोनियो डी. आर्चुलेटा]]च्या नावावरून नामकरण|Population=१२,०८४|Area=१,३५४.५३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=एल पासो|N=०८|Num=041|Seat=कॉलोराडो स्प्रिंग्ज|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=[[साउथ पार्क]] आणि [[प्रेरी]] प्रदेशांना जोडणाऱ्या [[यूट पास]] या घाटावरून याचे नाव ''एल पासो'' ([[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]]:रस्ता, मार्ग) ठेवले गेले.|Population=६,२२,२६३|Area=२,१२७.६}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ॲडम्स|N=०८|Num=001|Seat=ब्रायटन|Data2=१९०२-११-१५|Data3=पूर्वी [[अरापाहो काउंटी, कॉलोराडो|अरापाहो काउंटीचा]] भाग|Data4=[[अल्वा ॲडम्स]] या कॉलोराडोच्या ५व्या, १०व्या आणि १४व्या गव्हर्नरच्या नावावरून नामकरण|Population=४,४१,६०३|Area=१,१८२.२९}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=कस्टर|N=०८|Num=027|Seat=वेस्टक्लिफ|Data2=१८७७-०३-०९|Data3=पूर्वी [[फ्रीमाँट काउंटी, कॉलोराडो|फ्रीमाँट काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकेचा सैन्याधिकारी [[जॉर्ज आर्मस्ट्राँग कस्टर]] च्या नावावरून नामकरण|Population=४,२५५|Area=७३९.२४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=कायोवा|N=०८|Num=061|Seat=ईड्स|Data2=१८८९-०४-११|Data3=पूर्वी [[बेंट काउंटी, कॉलोराडो|बेंट काउंटीचा]] भाग|Data4=[[कायोवा लोक|कायोवा]] या मूळ अमेरिकन लोकांवरून नामकरण|Population=१,३९८|Area=१,७८५.९०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=किट कार्सन|N=०८|Num=063|Seat=बर्लिंग्टन|Data2=१८८९-०४-११|Data3=पूर्वी [[एल्बर्ट काउंटी, कॉलोराडो|एल्बर्ट काउंटीचा]] भाग|Data4=[[क्रिस्टोफर ह्युस्टन कार्सन|क्रिस्टोफर ह्युस्टन किट कार्सन]] या अमेरिकन सैन्याधिकारी आणि भटक्याच्या नावावरून नामकरण|Population=८,२७०|Area=२,१६२.४३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=कोनेहोस|N=०८|Num=021|Seat=कोनेहोस|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक असलेल्या ग्वादालुपे काउंटीचे सहा दिवसांनी कोनेहोस काउंटी असे नाव बदलले गेले.|Data4=या प्रदेशात सापडणाऱ्या पांढऱ्या शेपटीच्या सशांच्या स्पॅनिश नावावरून नामकरण|Population=८,२६५|Area=१,२९०.२२}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=कॉस्टिया|N=०८|Num=023|Seat=सान लुइस|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक.|Data4=[[कॉस्टिया नदी]]चे नाव|Population=३,५२४|Area=१,२२९.८४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=क्राउली|N=०८|Num=025|Seat=ओर्डवे|Data2=१९११-०५-२९|Data3=पूर्वी [[ओटेरो काउंटी, कॉलोराडो|ओटेरो काउंटीचा]] भाग|Data4=कॉलोराडो राज्य सेनेटर जॉन एच. क्राउलीच्या नावावरून नामकरण|Population=५,८२३|Area=८००.२७}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=क्लियर क्रीक|N=०८|Num=019|Seat=जॉर्जटाउन|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक.|Data4=या काउंटीत उगम पावणाऱ्या [[क्लियर क्रीक, कॉलोराडो|क्लियर क्रीक]] या नदीचे नाव|Population=९,००८|Area=३९६.५३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=डग्लस|N=०८|Num=035|Seat=कॅसल रॉक|Data2=१८६१-११-०१|Data3=कॉलोराडो प्रांताच्या मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=[[स्टीवन आर्नोल्ड डग्लस]] या [[इलिनॉय]]च्या सेनेटरच्या नावावरून नामकरण|Population=२,८५,४६५|Area=८४२.३०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ईगल|N=०८|Num=037|Seat=ईगल|Data2=१८८३-०२-११|Data3=पूर्वी [[समिट काउंटी, कॉलोराडो|समिट काउंटीचा]] भाग|Data4=काउंटीतून वाहणाऱ्या ईगल नदीवरून नामकरण|Population=५५,७३१|Area=१,६८८.२८}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=एल्बर्ट|N=०८|Num=039|Seat=कीओवा|Data2=१८७४-०२-०२|Data3=पूर्वी [[डग्लस काउंटी, कॉलोराडो|डग्लस काउंटीचा]] भाग|Data4=कॉलोराडो प्रांताचे गव्हर्नर सॅम्युएल हिशमन एल्बर्ट यांच्या नावावरून नामकरण|Population=२६,०६२|Area=१,८५०.८६}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ओटेरो|N=०८|Num=089|Seat=ला जुंटा|Data2=१८८९-०३-२५|Data3=पूर्वी [[बेंट काउंटी, कॉलोराडो|बेंट काउंटीचा]] भाग|Data4=व्यापारी आणि राजकीय नेते मिगेल आंतोनियो ओटेरो यांच्या नावावरून नामकरण|Population=१८,६९०|Area=१,२६३.७०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=औरे|N=०८|Num=091|Seat=औरे|Data2=१८७७-०१-१८|Data3=पूर्वी [[सॅन हुआन काउंटी, कॉलोराडो|सॅन हुआन काउंटीचा]] भाग|Data4=[[यूट लोक|यूट]] जमातीचे प्रमुख चीफ औरे यांच्या नावावरून नामकरण|Population=४,८७४|Area=५४२.१९}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=गामा|N=०८|Num=045|Seat=ग्लेनवूड स्प्रिंग्स|Data2=१८८३-०२-१०|Data3=पूर्वी [[समीट काउंटी, कॉलोराडो|समीट काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकन सैन्याधिकारी जॉन सी. फ्रीमाँट यांच्या नावावरून नाव दिल्यासंदर्भात वाद असल्याने गार्फिल्ड नाव दिले गेले|Population=६२,२३५|Area=२,९५५.५८}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=गार्फिल्ड|N=०८|Num=045|Seat=ग्लेनवूड स्प्रिंग्स|Data2=१८८३-०२-१०|Data3=पूर्वी [[समीट काउंटी, कॉलोराडो|समीट काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकेचे २०वे अध्यक्ष जेम्स ए. गार्फिल्ड यांच्या नावावरून नामकरण|Population=६२,२३५|Area=२,९५५.५८}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=गिल्पिन|N=०८|Num=047|Seat=सेंट्रल सिटी|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=कॉलोराडो प्रांताचे पहिले गव्हर्नर विल्यम गिल्पिन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=५,८०८|Area=१५०.१३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ग्रँड|N=०८|Num=049|Seat=हॉच क्रिक|Data2=१८७४-०२-०२|Data3=पूर्वी [[समीट काउंटी, कॉलोराडो|समीट काउंटीचा]] भाग|Data4=ग्रँड लेक आणि ग्रँड नदी (आताची कॉलोराडो नदी) यावरून नामकरण|Population=१५,७१७|Area=१,८६८.५३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=गनिसन|N=०८|Num=051|Seat=गनिसन|Data2=१८७७-०३-०९|Data3=पूर्वी [[लेक काउंटी, कॉलोराडो|लेक काउंटीचा]] भाग|Data4=शोधक जॉन विल्यम गनिसन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=१६,९१८|Area=३,२५९.७२}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=जॅक्सन|N=०८|Num=057|Seat=वॉल्डन|Data2=१९०९-०५-०५|Data3=पूर्वी [[लॅरिमर काउंटी, कॉलोराडो|लॅरिमर काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकेचे ७वे अध्यक्ष अँड्र्यू जॅक्सन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=१,३७९|Area=१,६१९.७४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=जेफरसन|N=०८|Num=059|Seat=गोल्डन|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=अमेरिकेचे ३रे अध्यक्ष थॉमस जेफरसन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=५,८२,९१०|Area=७७३.००}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=डेन्व्हर|N=०८|Num=031|Seat=डेन्व्हर|Data2=१९०२-११-१५|Data3=पूर्वी [[अरापाहो काउंटी, कॉलोराडो|अरापाहो काउंटीचा]] भाग|Data4=कॅन्सस प्रांताचे गव्हर्नर जेम्स डब्ल्यु. डेन्व्हर यांच्या नावावरून नामकरण|Population=७,१५,५२२|Area=१५४.७३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=डेल्टा|N=०८|Num=029|Seat=डेल्टा|Data2=१८८३-०२-११|Data3=पूर्वी [[गनिसन काउंटी, कॉलोराडो|गनिसन काउंटीचा]] भाग|Data4=अन्कंपाहग्रे नदीच्या त्रिभुज प्रदेशावर (डेल्टा) वसलेले असल्याने नाव|Population=३१,१९६|Area=१,१४४.४४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=डोलोरेस|N=०८|Num=033|Seat=डव्ह क्रिक|Data2=१८८१-०२-१९|Data3=पूर्वी [[आर्चुलेटा काउंटी, कॉलोराडो|आर्चुलेटा काउंटीचा]] भाग|Data4=डोलोरेस नदीवरून नामकरण|Population=२,३२७|Area=१,०६८.०४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=टेलर|N=०८|Num=119|Seat=क्रिपल क्रिक|Data2=१८९९-०३-२३|Data3=पूर्वी [[एल पासो काउंटी, कॉलोराडो|एल पासो]] आणि [[फ्रीमाँट काउंटी, कॉलोराडो|फ्रीमाँट]] काउंट्यांचा भाग|Data4=खाण व्यावसायिक आणि उद्योगपती थॉमस टेलर यांच्या नावावरून नामकरण|Population=२४,७१०|Area=५५८.५८}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=प्रॉपर्स|N=०८|Num=099|Seat=लामार|Data2=१८८९-०४-११|Data3=पूर्वी [[बент काउंटी, कॉलोराडो|बेंट काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकन सेनेटर हिराम प्रॉपर्स यांच्या नावावरून नामकरण|Population=११,९९९|Area=१,६३८.३०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=प्युब्लो|N=०८|Num=101|Seat=प्युब्लो|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=स्पॅनिश शब्द 'प्युब्लो' (याचा अर्थ गाव किंवा वस्ती) वरून नामकरण|Population=१,६८,१६२|Area=२,३८६.१३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=पार्क|N=०८|Num=093|Seat=फेअरप्ले|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=दक्षिण पार्क प्रांतावरून नामकरण|Population=१७,३९०|Area=२,२०९.६६}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=पिटकिन|N=०८|Num=097|Seat=ॲस्पेन|Data2=१८८१-०२-२३|Data3=पूर्वी [[गनिसन काउंटी, कॉलोराडो|गनिसन काउंटीचा]] भाग|Data4=कॉलोराडोचे गव्हर्नर फ्रेडरिक वॉकर पिटकिन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=१७,३५८|Area=९७३.४१}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=फ्रीमाँट|N=०८|Num=043|Seat=कॅन्यन सिटी|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=शोधक आणि सैन्याधिकारी जॉन सी. फ्रीमाँट यांच्या नावावरून नामकरण|Population=४८,९३९|Area=१,५३४.०९}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=फिलिप्स|N=०८|Num=095|Seat=होलीओके|Data2=१८८९-०३-२७|Data3=पूर्वी [[लोगन काउंटी, कॉलोराडो|लोगन काउंटीचा]] भाग|Data4=जमीन विकसक आर. ओ. फिलिप्स यांच्या नावावरून नामकरण|Population=४,५३०|Area=६८८.१०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=बेंट|N=०८|Num=011|Seat=लास अनिमास|Data2=१८७०-०२-११|Data3=पूर्वी [[ग्रीनवुड काउंटी, कॉलोराडो|ग्रीनवुड काउंटीचा]] भाग|Data4=बेंट फोर्टचे संस्थापक विल्यम बेंट यांच्या नावावरून नामकरण|Population=५,६५०|Area=१,५४१.०७}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=बाका|N=०८|Num=009|Seat=स्प्रिंगफील्ड|Data2=१८८९-०४-१६|Data3=पूर्वी [[लास अनिमास काउंटी, कॉलोराडो|लास अनिमास काउंटीचा]] भाग|Data4=स्थानिक व्यापारी आणि जमीनदार फेलिप बाका यांच्या नावावरून नामकरण|Population=३,५०६|Area=२,५५७.६०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ब्रूमफील्ड|N=०८|Num=014|Seat=ब्रूमफील्ड|Data2=२००१-११-१५|Data3=पूर्वी [[ॲडम्स काउंटी, कॉलोराडो|ॲडम्स]], [[बोल्डर काउंटी, कॉलोराडो|बोल्डर]], [[जेफरसन काउंटी, कॉलोराडो|जेफरसन]] आणि [[वेल्ड काउंटी, कॉलोराडो|वेल्ड]] काउंट्यांचा भाग|Data4=स्थानिक शेती आणि झाडांच्या नावावरून नामकरण|Population=७४,११२|Area=३३.०३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=बोल्डर|N=०८|Num=013|Seat=बोल्डर|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=येथील खडकाळ (बोल्डर) प्रदेशावरून नाव|Population=३,३०,७५८|Area=७२६.३३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=मिनरल|N=०८|Num=079|Seat=क्रीड|Data2=१८९३-०३-२७|Data3=पूर्वी [[हिन्सडेल काउंटी, कॉलोराडो|हिन्सडेल]], [[रियो ग्रांदे काउंटी, कॉलोराडो|रियो ग्रांदे]] आणि [[साग्वाच काउंटी, कॉलोराडो|साग्वाच]] काउंट्यांचा भाग|Data4=येथे आढळणाऱ्या मुबलक खनिज संपत्तीवरून नाव|Population=८६५|Area=८७५.७१}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=एमिस|N=०८|Num=077|Seat=ग्रँड जंक्शन|Data2=१८८३-०२-१४|Data3=पूर्वी [[गनिसन काउंटी, कॉलोराडो|गनिसन काउंटीचा]] भाग|Data4=येथील पठारी प्रदेशावरून (मेसा) नाव|Population=१,५५,७०३|Area=३,३४१.२६}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=मोफॅट|N=०८|Num=081|Seat=क्रेग|Data2=१९११-०२-२७|Data3=पूर्वी [[राउट काउंटी, कॉलोराडो|राउट काउंटीचा]] भाग|Data4=रेल्वे उद्योगपती डेव्हिड एच. मोफॅट यांच्या नावावरून नामकरण|Population=१३,२९२|Area=४,७५१.००}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=मॉन्टेझुमा|N=०८|Num=083|Seat=कोर्टेझ|Data2=१८८९-०४-३०|Data3=पूर्वी [[ला प्लाटा काउंटी, कॉलोराडो|ला प्लाटा काउंटीचा]] भाग|Data4=[[ॲझटेक]] सम्राट मॉन्टेझुमा यांच्या नावावरून नामकरण|Population=२५,८४९|Area=२,०३०.०३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=माँट्रोज|N=०८|Num=085|Seat=माँट्रोज|Data2=१८८३-०२-११|Data3=पूर्वी [[गनिसन काउंटी, कॉलोराडो|गनिसन काउंटीचा]] भाग|Data4=माँट्रोज शहरावरून नाव|Population=४२,६७९|Area=२,२४२.६८}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=मोर्गन|N=०८|Num=087|Seat=फोर्ट मोर्गन|Data2=१८८९-०२-१९|Data3=पूर्वी [[वेल्ड काउंटी, कॉलोराडो|वेल्ड काउंटीचा]] भाग|Data4=फोर्ट मोर्गन लष्करी तळावरून नामकरण|Population=२९,१११|Area=१,२९३.८३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=वायोशिंग्टन|N=०८|Num=121|Seat=अक्रॉन|Data2=१८८७-०२-०९|Data3=पूर्वी [[वेल्ड काउंटी, कॉलोराडो|वेल्ड काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकेचे पहिले अध्यक्ष जॉर्ज वॉशिंग्टन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=४,८१७|Area=२,५२४.१३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=यमा|N=०८|Num=125|Seat=वरया|Data2=१८८९-०३-१५|Data3=पूर्वी [[वॉशिंग्टन काउंटी, कॉलोराडो|वॉशिंग्टन काउंटीचा]] भाग|Data4=युमा मूळ अमेरिकन जमातीच्या नावावरून नामकरण|Population=९,९८८|Area=२,३६८.६४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ला प्लाटा|N=०८|Num=067|Seat=दुरांगो|Data2=१८७४-०२-१०|Data3=पूर्वी [[कोनेहोस काउंटी, कॉलोराडो|कोनेहोस काउंटीचा]] भाग|Data4=येथे सापडलेल्या चांदीवरून स्पॅनिश नाव 'ला प्लाटा'|Population=५५,६३८|Area=१,६९२.०६}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=लास अनिमास|N=०८|Num=071|Seat=त्रिनिदाद|Data2=१८६६-०२-०९|Data3=पूर्वी [[ह्युएरफानो काउंटी, कॉलोराडो|ह्युएरफानो काउंटीचा]] भाग|Data4=लास अनिमास नदीवरून नाव|Population=१४,५५५|Area=४,७७५.४२}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=लॅरिमर|N=०८|Num=069|Seat=फोर्ट कॉलिन्स|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=डेन्व्हरचे संस्थापक विल्यम लॅरिमर यांच्या नावावरून नामकरण|Population=३,५९,०६६|Area=२,६३४.२०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=लेक|N=०८|Num=065|Seat=लिडव्हिल|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=ट्विन लेक्स या सरोवरांवरून नाव|Population=७,४३६|Area=३८३.९०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=लोगन|N=०८|Num=075|Seat=स्टर्लिंग|Data2=१८८७-०२-२५|Data3=पूर्वी [[वेल्ड काउंटी, कॉलोराडो|वेल्ड काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकन सैन्याधिकारी जॉन ए. लोगन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=२१,५२८|Area=१,८४५.३०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=लिनकन|N=०८|Num=073|Seat=ह्यूगो|Data2=१८८९-०४-११|Data3=पूर्वी [[एल्बर्ट काउंटी, कॉलोराडो|एल्बर्ट]] आणि [[बेंट काउंटी, कॉलोराडो|बेंट]] काउंट्यांचा भाग|Data4=अमेरिकेचे १६वे अध्यक्ष अब्राहम लिंकन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=५,७०१|Area=२,५७८.६६}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=राउट|N=०८|Num=107|Seat=स्टीमबोट स्प्रिंग्स|Data2=१८७७-०१-२९|Data3=पूर्वी [[ग्रँड काउंटी, कॉलोराडो|ग्रँड काउंटीचा]] भाग|Data4=कॉलोराडोचे अंतिम प्रांतीय गव्हर्नर जॉन लाँग राउट यांच्या नावावरून नामकरण|Population=२४,८२९|Area=२,३६८.००}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=रियो ब्लँको|N=०८|Num=103|Seat=मीकर|Data2=१८८९-०३-२५|Data3=पूर्वी [[राउट काउंटी, कॉलोराडो|राउट काउंटीचा]] भाग|Data4=व्हाइट नदीच्या स्पॅनिश नावावरून (रियो ब्लँको) नामकरण|Population=६,४९४|Area=३,२२१.३८}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=रियो ग्रांदे|N=०८|Num=105|Seat=डेल्टे|Data2=१८७४-०२-१०|Data3=पूर्वी [[कोनेहोस काउंटी, कॉलोराडो|कोनेहोस]] आणि [[कॉस्टिया काउंटी, कॉलोराडो|कॉस्टिया]] काउंट्यांचा भाग|Data4=रियो ग्रांदे नदीवरून नाव|Population=११,५३९|Area=९१२.०३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=साग्वाच|N=०८|Num=109|Seat=साग्वाच|Data2=१८६६-१२-२९|Data3=पूर्वी [[कॉस्टिया काउंटी, कॉलोराडो|कॉस्टिया काउंटीचा]] भाग|Data4=यूट भाषेतील शब्दावरून नामकरण|Population=६,३६८|Area=३,१७०.००}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=सॅन मिगेल|N=०८|Num=113|Seat=टेल्युराईड|Data2=१८८३-०३-०२|Data3=पूर्वी [[औरे काउंटी, कॉलोराडो|औरे काउंटीचा]] भाग|Data4=सॅन मिगेल नदीवरून नाव|Population=८,०७२|Area=१,२८८.५४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=सॅन हुआन|N=०८|Num=111|Seat=सिल्व्हरटन|Data2=१८७६-०१-३१|Data3=पूर्वी [[ला प्लाटा काउंटी, कॉलोराडो|ला प्लाटा काउंटीचा]] भाग|Data4=सॅन हुआन पर्वतरांगेवरून नाव|Population=७०५|Area=३८८.२१}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=सेडग्विक|N=०८|Num=115|Seat=ज्युल्सबर्ग|Data2=१८८९-०४-०९|Data3=पूर्वी [[लोगन काउंटी, कॉलोराडो|लोगन काउंटीचा]] भाग|Data4=फोर्ट सेडग्विक लष्करी तळावरून नामकरण|Population=२,३७९|Area=५४९.४०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=समीट|N=०८|Num=117|Seat=ब्रेकनरिज|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=रॉकी पर्वतांच्या उंच शिखरांवरून (समीट) नाव|Population=३१,०५५|Area=६१९.१७}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ह्युएरफानो|N=०८|Num=055|Seat=वाल्सेनबर्ग|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=ह्युएरफानो ब्युट या टेकडीच्या स्पॅनिश नावावरून नाव|Population=६,८२०|Area=१,५९१.००}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=हिन्सडेल|N=०८|Num=053|Seat=लेक सिटी|Data2=१८७४-०२-१०|Data3=पूर्वी [[कोनेहोस काउंटी, कॉलोराडो|कोनेहोस]] आणि [[कॉस्टिया काउंटी, कॉलोराडो|कॉस्टिया]] काउंट्यांचा भाग|Data4=कॉलोराडोचे उपगव्हर्नर जॉर्ज ए. हिन्सडेल यांच्या नावावरून नामकरण|Population=७८८|Area=१,१२३.३५}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=वेल्ड|N=०८|Num=123|Seat=ग्रीली|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=कॉलोराडो प्रांताचे पहिले सचिव लुईस लेड्यार्ड वेल्ड यांच्या नावावरून नामकरण|Population=३,२८,९८१|Area=४,०१६.३१}}
|}

== हे सुद्धा पहा ==
* [[अमेरिकेच्या काउंट्यांची यादी]]

[[वर्ग:कॉलोराडोमधील काउंटी|*]]
[[वर्ग:अमेरिकेमधील काउंटी]]</text>
      <sha1>0rdfmelev9p491tg94vo578gw4me2us</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697234</id>
      <parentid>2697231</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T08:32:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2697234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35413" sha1="2s0mt4n72ggp1w1ft73axg6l8orgccc" xml:space="preserve">{{कॉलोराडो काउंटी नकाशा|float=right|width=300}}
[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेचे]] '''कॉलोराडो''' राज्य ६४ '''काउंट्यांमध्ये''' विभागलेले आहे. या प्रत्येक काउंट्या राज्यातील प्रशासनाचे सगळ्यात छोटे एकक आहे. शहरे व गावांना स्वतःचे प्रशासन असले तरी अशी प्रशासने स्वतंत्र असतात. या ६४ काउंट्यांपैकी [[डेन्व्हर काउंटी|डेन्व्हर]] आणि [[ब्रूमफील्ड काउंटी|ब्रूमफील्ड]] या दोन काउंट्या शहरवजा काउंट्या आहेत.

==यादी==
[[इ.स. १८६१|१८६१मध्ये]] [[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] रचनेच्या वेळी १७ काउंट्या होत्या. [[१ ऑगस्ट]], [[इ.स. १८७६|१८७६]] रोजी [[कॉलोराडो]] राज्याची स्थापना होताना २६ काउंट्या होत्या. २००१ साली ब्रूमफील्ड ही ६४वी काउंटी झाली.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ कॉलोराडोमधील काउंटी
|-
| {{काउंटीओळ|Name=अरापाहो|N=०८|Num=005|Seat=लिटलटन|Data2=१८६१-११-०१|Data3=कॉलोराडो प्रांताच्या मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक. १५ नोव्हेंबर, १९०२ ते ११ एप्रिल, १९०३ दरम्यान या काउंटीचे नाव साउथ अरापाहो काउंटी होते.|Data4=कॉलोराडोच्या आसपास राहणाऱ्या [[अरापाहो लोक|मूळच्या अमेरिकन लोकांच्या]] नावावरून नामकरण|Population=५,७२,००३|Area=८०४.४१}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=अलामोसा|N=०८|Num=003|Seat=अलामोसा|Data2=१९१३-०३-०८|Data3=[[कॉस्टिया काउंटी, कॉलोराडो|कॉस्टिया]] आणि [[कोनेहोस  काउंटी, कॉलोराडो|कोनेहोस काउंटींमधून]] रचना|Data4=येथून वाहणाऱ्या [[रियो ग्रांदे]]च्या काठावर उगणाऱ्या कॉटनवूड झाडांच्या स्पॅनिश नावावरून नामकरण|Population=१५,४४५|Area=७२३.२१}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=आर्चुलेटा|N=०८|Num=007|Seat=पगोसा स्प्रिंग्ज|Data2=१८८५-०४-१४|Data3=[[कोनेहोस  काउंटी, कॉलोराडो|कोनेहोस काउंटींमधून]] रचना|Data4=कॉलोराडो राज्य सेनेटर [[अँटोनियो डी. आर्चुलेटा]]च्या नावावरून नामकरण|Population=१२,०८४|Area=१,३५४.५३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=एल पासो|N=०८|Num=041|Seat=कॉलोराडो स्प्रिंग्ज|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=[[साउथ पार्क]] आणि [[प्रेरी]] प्रदेशांना जोडणाऱ्या [[यूट पास]] या घाटावरून याचे नाव ''एल पासो'' ([[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]]:रस्ता, मार्ग) ठेवले गेले.|Population=६,२२,२६३|Area=२,१२७.६}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ॲडम्स|N=०८|Num=001|Seat=ब्रायटन|Data2=१९०२-११-१५|Data3=पूर्वी [[अरापाहो काउंटी, कॉलोराडो|अरापाहो काउंटीचा]] भाग|Data4=[[अल्वा ॲडम्स]] या कॉलोराडोच्या ५व्या, १०व्या आणि १४व्या गव्हर्नरच्या नावावरून नामकरण|Population=४,४१,६०३|Area=१,१८२.२९}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=कस्टर|N=०८|Num=027|Seat=वेस्टक्लिफ|Data2=१८७७-०३-०९|Data3=पूर्वी [[फ्रीमाँट काउंटी, कॉलोराडो|फ्रीमाँट काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकेचा सैन्याधिकारी [[जॉर्ज आर्मस्ट्राँग कस्टर]] च्या नावावरून नामकरण|Population=४,२५५|Area=७३९.२४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=कायोवा|N=०८|Num=061|Seat=ईड्स|Data2=१८८९-०४-११|Data3=पूर्वी [[बेंट काउंटी, कॉलोराडो|बेंट काउंटीचा]] भाग|Data4=[[कायोवा लोक|कायोवा]] या मूळ अमेरिकन लोकांवरून नामकरण|Population=१,३९८|Area=१,७८५.९०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=किट कार्सन|N=०८|Num=063|Seat=बर्लिंग्टन|Data2=१८८९-०४-११|Data3=पूर्वी [[एल्बर्ट काउंटी, कॉलोराडो|एल्बर्ट काउंटीचा]] भाग|Data4=[[क्रिस्टोफर ह्युस्टन कार्सन|क्रिस्टोफर ह्युस्टन किट कार्सन]] या अमेरिकन सैन्याधिकारी आणि भटक्याच्या नावावरून नामकरण|Population=८,२७०|Area=२,१६२.४३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=कोनेहोस|N=०८|Num=021|Seat=कोनेहोस|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक असलेल्या ग्वादालुपे काउंटीचे सहा दिवसांनी कोनेहोस काउंटी असे नाव बदलले गेले.|Data4=या प्रदेशात सापडणाऱ्या पांढऱ्या शेपटीच्या सशांच्या स्पॅनिश नावावरून नामकरण|Population=८,२६५|Area=१,२९०.२२}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=कॉस्टिया|N=०८|Num=023|Seat=सान लुइस|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक.|Data4=[[कॉस्टिया नदी]]चे नाव|Population=३,५२४|Area=१,२२९.८४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=क्राउली|N=०८|Num=025|Seat=ओर्डवे|Data2=१९११-०५-२९|Data3=पूर्वी [[ओटेरो काउंटी, कॉलोराडो|ओटेरो काउंटीचा]] भाग|Data4=कॉलोराडो राज्य सेनेटर जॉन एच. क्राउलीच्या नावावरून नामकरण|Population=५,८२३|Area=८००.२७}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=क्लियर क्रीक|N=०८|Num=019|Seat=जॉर्जटाउन|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक.|Data4=या काउंटीत उगम पावणाऱ्या [[क्लियर क्रीक, कॉलोराडो|क्लियर क्रीक]] या नदीचे नाव|Population=९,००८|Area=३९६.५३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=डग्लस|N=०८|Num=035|Seat=कॅसल रॉक|Data2=१८६१-११-०१|Data3=कॉलोराडो प्रांताच्या मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=[[स्टीवन आर्नोल्ड डग्लस]] या [[इलिनॉय]]च्या सेनेटरच्या नावावरून नामकरण|Population=२,८५,४६५|Area=८४२.३०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ईगल|N=०८|Num=037|Seat=ईगल|Data2=१८८३-०२-११|Data3=पूर्वी [[समिट काउंटी, कॉलोराडो|समिट काउंटीचा]] भाग|Data4=काउंटीतून वाहणाऱ्या ईगल नदीवरून नामकरण|Population=५५,७३१|Area=१,६८८.२८}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=एल्बर्ट|N=०८|Num=039|Seat=कीओवा|Data2=१८७४-०२-०२|Data3=पूर्वी [[डग्लस काउंटी, कॉलोराडो|डग्लस काउंटीचा]] भाग|Data4=कॉलोराडो प्रांताचे गव्हर्नर सॅम्युएल हिशमन एल्बर्ट यांच्या नावावरून नामकरण|Population=२६,०६२|Area=१,८५०.८६}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ओटेरो|N=०८|Num=089|Seat=ला जुंटा|Data2=१८८९-०३-२५|Data3=पूर्वी [[बेंट काउंटी, कॉलोराडो|बेंट काउंटीचा]] भाग|Data4=व्यापारी आणि राजकीय नेते मिगेल आंतोनियो ओटेरो यांच्या नावावरून नामकरण|Population=१८,६९०|Area=१,२६३.७०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=औरे|N=०८|Num=091|Seat=औरे|Data2=१८७७-०१-१८|Data3=पूर्वी [[सॅन हुआन काउंटी, कॉलोराडो|सॅन हुआन काउंटीचा]] भाग|Data4=[[यूट लोक|यूट]] जमातीचे प्रमुख चीफ औरे यांच्या नावावरून नामकरण|Population=४,८७४|Area=५४२.१९}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=गारफील्ड|N=०८|Num=045|Seat=ग्लेनवूड स्प्रिंग्स|Data2=१८८३-०२-१०|Data3=पूर्वी [[समीट काउंटी, कॉलोराडो|समीट काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकन सैन्याधिकारी जॉन सी. फ्रीमाँट यांच्या नावावरून नाव दिल्यासंदर्भात वाद असल्याने गार्फिल्ड नाव दिले गेले|Population=६२,२३५|Area=२,९५५.५८}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=गार्फिल्ड|N=०८|Num=045|Seat=ग्लेनवूड स्प्रिंग्स|Data2=१८८३-०२-१०|Data3=पूर्वी [[समीट काउंटी, कॉलोराडो|समीट काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकेचे २०वे अध्यक्ष जेम्स ए. गार्फिल्ड यांच्या नावावरून नामकरण|Population=६२,२३५|Area=२,९५५.५८}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=गिल्पिन|N=०८|Num=047|Seat=सेंट्रल सिटी|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=कॉलोराडो प्रांताचे पहिले गव्हर्नर विल्यम गिल्पिन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=५,८०८|Area=१५०.१३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ग्रँड|N=०८|Num=049|Seat=हॉच क्रिक|Data2=१८७४-०२-०२|Data3=पूर्वी [[समीट काउंटी, कॉलोराडो|समीट काउंटीचा]] भाग|Data4=ग्रँड लेक आणि ग्रँड नदी (आताची कॉलोराडो नदी) यावरून नामकरण|Population=१५,७१७|Area=१,८६८.५३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=गनिसन|N=०८|Num=051|Seat=गनिसन|Data2=१८७७-०३-०९|Data3=पूर्वी [[लेक काउंटी, कॉलोराडो|लेक काउंटीचा]] भाग|Data4=शोधक जॉन विल्यम गनिसन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=१६,९१८|Area=३,२५९.७२}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=जॅक्सन|N=०८|Num=057|Seat=वॉल्डन|Data2=१९०९-०५-०५|Data3=पूर्वी [[लॅरिमर काउंटी, कॉलोराडो|लॅरिमर काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकेचे ७वे अध्यक्ष अँड्र्यू जॅक्सन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=१,३७९|Area=१,६१९.७४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=जेफरसन|N=०८|Num=059|Seat=गोल्डन|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=अमेरिकेचे ३रे अध्यक्ष थॉमस जेफरसन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=५,८२,९१०|Area=७७३.००}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=डेन्व्हर|N=०८|Num=031|Seat=डेन्व्हर|Data2=१९०२-११-१५|Data3=पूर्वी [[अरापाहो काउंटी, कॉलोराडो|अरापाहो काउंटीचा]] भाग|Data4=कॅन्सस प्रांताचे गव्हर्नर जेम्स डब्ल्यु. डेन्व्हर यांच्या नावावरून नामकरण|Population=७,१५,५२२|Area=१५४.७३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=डेल्टा|N=०८|Num=029|Seat=डेल्टा|Data2=१८८३-०२-११|Data3=पूर्वी [[गनिसन काउंटी, कॉलोराडो|गनिसन काउंटीचा]] भाग|Data4=अन्कंपाहग्रे नदीच्या त्रिभुज प्रदेशावर (डेल्टा) वसलेले असल्याने नाव|Population=३१,१९६|Area=१,१४४.४४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=डोलोरेस|N=०८|Num=033|Seat=डव्ह क्रिक|Data2=१८८१-०२-१९|Data3=पूर्वी [[आर्चुलेटा काउंटी, कॉलोराडो|आर्चुलेटा काउंटीचा]] भाग|Data4=डोलोरेस नदीवरून नामकरण|Population=२,३२७|Area=१,०६८.०४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=टेलर|N=०८|Num=119|Seat=क्रिपल क्रिक|Data2=१८९९-०३-२३|Data3=पूर्वी [[एल पासो काउंटी, कॉलोराडो|एल पासो]] आणि [[फ्रीमाँट काउंटी, कॉलोराडो|फ्रीमाँट]] काउंट्यांचा भाग|Data4=खाण व्यावसायिक आणि उद्योगपती थॉमस टेलर यांच्या नावावरून नामकरण|Population=२४,७१०|Area=५५८.५८}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=प्रॉपर्स|N=०८|Num=099|Seat=लामार|Data2=१८८९-०४-११|Data3=पूर्वी [[बент काउंटी, कॉलोराडो|बेंट काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकन सेनेटर हिराम प्रॉपर्स यांच्या नावावरून नामकरण|Population=११,९९९|Area=१,६३८.३०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=प्युब्लो|N=०८|Num=101|Seat=प्युब्लो|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=स्पॅनिश शब्द 'प्युब्लो' (याचा अर्थ गाव किंवा वस्ती) वरून नामकरण|Population=१,६८,१६२|Area=२,३८६.१३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=पार्क|N=०८|Num=093|Seat=फेअरप्ले|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=दक्षिण पार्क प्रांतावरून नामकरण|Population=१७,३९०|Area=२,२०९.६६}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=पिटकिन|N=०८|Num=097|Seat=ॲस्पेन|Data2=१८८१-०२-२३|Data3=पूर्वी [[गनिसन काउंटी, कॉलोराडो|गनिसन काउंटीचा]] भाग|Data4=कॉलोराडोचे गव्हर्नर फ्रेडरिक वॉकर पिटकिन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=१७,३५८|Area=९७३.४१}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=फ्रीमाँट|N=०८|Num=043|Seat=कॅन्यन सिटी|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=शोधक आणि सैन्याधिकारी जॉन सी. फ्रीमाँट यांच्या नावावरून नामकरण|Population=४८,९३९|Area=१,५३४.०९}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=फिलिप्स|N=०८|Num=095|Seat=होलीओके|Data2=१८८९-०३-२७|Data3=पूर्वी [[लोगन काउंटी, कॉलोराडो|लोगन काउंटीचा]] भाग|Data4=जमीन विकसक आर. ओ. फिलिप्स यांच्या नावावरून नामकरण|Population=४,५३०|Area=६८८.१०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=बेंट|N=०८|Num=011|Seat=लास अनिमास|Data2=१८७०-०२-११|Data3=पूर्वी [[ग्रीनवुड काउंटी, कॉलोराडो|ग्रीनवुड काउंटीचा]] भाग|Data4=बेंट फोर्टचे संस्थापक विल्यम बेंट यांच्या नावावरून नामकरण|Population=५,६५०|Area=१,५४१.०७}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=बाका|N=०८|Num=009|Seat=स्प्रिंगफील्ड|Data2=१८८९-०४-१६|Data3=पूर्वी [[लास अनिमास काउंटी, कॉलोराडो|लास अनिमास काउंटीचा]] भाग|Data4=स्थानिक व्यापारी आणि जमीनदार फेलिप बाका यांच्या नावावरून नामकरण|Population=३,५०६|Area=२,५५७.६०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ब्रूमफील्ड|N=०८|Num=014|Seat=ब्रूमफील्ड|Data2=२००१-११-१५|Data3=पूर्वी [[ॲडम्स काउंटी, कॉलोराडो|ॲडम्स]], [[बोल्डर काउंटी, कॉलोराडो|बोल्डर]], [[जेफरसन काउंटी, कॉलोराडो|जेफरसन]] आणि [[वेल्ड काउंटी, कॉलोराडो|वेल्ड]] काउंट्यांचा भाग|Data4=स्थानिक शेती आणि झाडांच्या नावावरून नामकरण|Population=७४,११२|Area=३३.०३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=बोल्डर|N=०८|Num=013|Seat=बोल्डर|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=येथील खडकाळ (बोल्डर) प्रदेशावरून नाव|Population=३,३०,७५८|Area=७२६.३३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=मिनरल|N=०८|Num=079|Seat=क्रीड|Data2=१८९३-०३-२७|Data3=पूर्वी [[हिन्सडेल काउंटी, कॉलोराडो|हिन्सडेल]], [[रियो ग्रांदे काउंटी, कॉलोराडो|रियो ग्रांदे]] आणि [[साग्वाच काउंटी, कॉलोराडो|साग्वाच]] काउंट्यांचा भाग|Data4=येथे आढळणाऱ्या मुबलक खनिज संपत्तीवरून नाव|Population=८६५|Area=८७५.७१}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=एमिस|N=०८|Num=077|Seat=ग्रँड जंक्शन|Data2=१८८३-०२-१४|Data3=पूर्वी [[गनिसन काउंटी, कॉलोराडो|गनिसन काउंटीचा]] भाग|Data4=येथील पठारी प्रदेशावरून (मेसा) नाव|Population=१,५५,७०३|Area=३,३४१.२६}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=मोफॅट|N=०८|Num=081|Seat=क्रेग|Data2=१९११-०२-२७|Data3=पूर्वी [[राउट काउंटी, कॉलोराडो|राउट काउंटीचा]] भाग|Data4=रेल्वे उद्योगपती डेव्हिड एच. मोफॅट यांच्या नावावरून नामकरण|Population=१३,२९२|Area=४,७५१.००}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=मॉन्टेझुमा|N=०८|Num=083|Seat=कोर्टेझ|Data2=१८८९-०४-३०|Data3=पूर्वी [[ला प्लाटा काउंटी, कॉलोराडो|ला प्लाटा काउंटीचा]] भाग|Data4=[[ॲझटेक]] सम्राट मॉन्टेझुमा यांच्या नावावरून नामकरण|Population=२५,८४९|Area=२,०३०.०३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=माँट्रोज|N=०८|Num=085|Seat=माँट्रोज|Data2=१८८३-०२-११|Data3=पूर्वी [[गनिसन काउंटी, कॉलोराडो|गनिसन काउंटीचा]] भाग|Data4=माँट्रोज शहरावरून नाव|Population=४२,६७९|Area=२,२४२.६८}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=मोर्गन|N=०८|Num=087|Seat=फोर्ट मोर्गन|Data2=१८८९-०२-१९|Data3=पूर्वी [[वेल्ड काउंटी, कॉलोराडो|वेल्ड काउंटीचा]] भाग|Data4=फोर्ट मोर्गन लष्करी तळावरून नामकरण|Population=२९,१११|Area=१,२९३.८३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=वायोशिंग्टन|N=०८|Num=121|Seat=अक्रॉन|Data2=१८८७-०२-०९|Data3=पूर्वी [[वेल्ड काउंटी, कॉलोराडो|वेल्ड काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकेचे पहिले अध्यक्ष जॉर्ज वॉशिंग्टन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=४,८१७|Area=२,५२४.१३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=यमा|N=०८|Num=125|Seat=वरया|Data2=१८८९-०३-१५|Data3=पूर्वी [[वॉशिंग्टन काउंटी, कॉलोराडो|वॉशिंग्टन काउंटीचा]] भाग|Data4=युमा मूळ अमेरिकन जमातीच्या नावावरून नामकरण|Population=९,९८८|Area=२,३६८.६४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ला प्लाटा|N=०८|Num=067|Seat=दुरांगो|Data2=१८७४-०२-१०|Data3=पूर्वी [[कोनेहोस काउंटी, कॉलोराडो|कोनेहोस काउंटीचा]] भाग|Data4=येथे सापडलेल्या चांदीवरून स्पॅनिश नाव 'ला प्लाटा'|Population=५५,६३८|Area=१,६९२.०६}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=लास अनिमास|N=०८|Num=071|Seat=त्रिनिदाद|Data2=१८६६-०२-०९|Data3=पूर्वी [[ह्युएरफानो काउंटी, कॉलोराडो|ह्युएरफानो काउंटीचा]] भाग|Data4=लास अनिमास नदीवरून नाव|Population=१४,५५५|Area=४,७७५.४२}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=लॅरिमर|N=०८|Num=069|Seat=फोर्ट कॉलिन्स|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=डेन्व्हरचे संस्थापक विल्यम लॅरिमर यांच्या नावावरून नामकरण|Population=३,५९,०६६|Area=२,६३४.२०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=लेक|N=०८|Num=065|Seat=लिडव्हिल|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=ट्विन लेक्स या सरोवरांवरून नाव|Population=७,४३६|Area=३८३.९०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=लोगन|N=०८|Num=075|Seat=स्टर्लिंग|Data2=१८८७-०२-२५|Data3=पूर्वी [[वेल्ड काउंटी, कॉलोराडो|वेल्ड काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकन सैन्याधिकारी जॉन ए. लोगन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=२१,५२८|Area=१,८४५.३०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=लिनकन|N=०८|Num=073|Seat=ह्यूगो|Data2=१८८९-०४-११|Data3=पूर्वी [[एल्बर्ट काउंटी, कॉलोराडो|एल्बर्ट]] आणि [[बेंट काउंटी, कॉलोराडो|बेंट]] काउंट्यांचा भाग|Data4=अमेरिकेचे १६वे अध्यक्ष अब्राहम लिंकन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=५,७०१|Area=२,५७८.६६}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=राउट|N=०८|Num=107|Seat=स्टीमबोट स्प्रिंग्स|Data2=१८७७-०१-२९|Data3=पूर्वी [[ग्रँड काउंटी, कॉलोराडो|ग्रँड काउंटीचा]] भाग|Data4=कॉलोराडोचे अंतिम प्रांतीय गव्हर्नर जॉन लाँग राउट यांच्या नावावरून नामकरण|Population=२४,८२९|Area=२,३६८.००}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=रियो ब्लँको|N=०८|Num=103|Seat=मीकर|Data2=१८८९-०३-२५|Data3=पूर्वी [[राउट काउंटी, कॉलोराडो|राउट काउंटीचा]] भाग|Data4=व्हाइट नदीच्या स्पॅनिश नावावरून (रियो ब्लँको) नामकरण|Population=६,४९४|Area=३,२२१.३८}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=रियो ग्रांदे|N=०८|Num=105|Seat=डेल्टे|Data2=१८७४-०२-१०|Data3=पूर्वी [[कोनेहोस काउंटी, कॉलोराडो|कोनेहोस]] आणि [[कॉस्टिया काउंटी, कॉलोराडो|कॉस्टिया]] काउंट्यांचा भाग|Data4=रियो ग्रांदे नदीवरून नाव|Population=११,५३९|Area=९१२.०३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=साग्वाच|N=०८|Num=109|Seat=साग्वाच|Data2=१८६६-१२-२९|Data3=पूर्वी [[कॉस्टिया काउंटी, कॉलोराडो|कॉस्टिया काउंटीचा]] भाग|Data4=यूट भाषेतील शब्दावरून नामकरण|Population=६,३६८|Area=३,१७०.००}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=सॅन मिगेल|N=०८|Num=113|Seat=टेल्युराईड|Data2=१८८३-०३-०२|Data3=पूर्वी [[औरे काउंटी, कॉलोराडो|औरे काउंटीचा]] भाग|Data4=सॅन मिगेल नदीवरून नाव|Population=८,०७२|Area=१,२८८.५४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=सॅन हुआन|N=०८|Num=111|Seat=सिल्व्हरटन|Data2=१८७६-०१-३१|Data3=पूर्वी [[ला प्लाटा काउंटी, कॉलोराडो|ला प्लाटा काउंटीचा]] भाग|Data4=सॅन हुआन पर्वतरांगेवरून नाव|Population=७०५|Area=३८८.२१}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=सेडग्विक|N=०८|Num=115|Seat=ज्युल्सबर्ग|Data2=१८८९-०४-०९|Data3=पूर्वी [[लोगन काउंटी, कॉलोराडो|लोगन काउंटीचा]] भाग|Data4=फोर्ट सेडग्विक लष्करी तळावरून नामकरण|Population=२,३७९|Area=५४९.४०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=समीट|N=०८|Num=117|Seat=ब्रेकनरिज|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=रॉकी पर्वतांच्या उंच शिखरांवरून (समीट) नाव|Population=३१,०५५|Area=६१९.१७}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ह्युएरफानो|N=०८|Num=055|Seat=वाल्सेनबर्ग|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=ह्युएरफानो ब्युट या टेकडीच्या स्पॅनिश नावावरून नाव|Population=६,८२०|Area=१,५९१.००}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=हिन्सडेल|N=०८|Num=053|Seat=लेक सिटी|Data2=१८७४-०२-१०|Data3=पूर्वी [[कोनेहोस काउंटी, कॉलोराडो|कोनेहोस]] आणि [[कॉस्टिया काउंटी, कॉलोराडो|कॉस्टिया]] काउंट्यांचा भाग|Data4=कॉलोराडोचे उपगव्हर्नर जॉर्ज ए. हिन्सडेल यांच्या नावावरून नामकरण|Population=७८८|Area=१,१२३.३५}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=वेल्ड|N=०८|Num=123|Seat=ग्रीली|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=कॉलोराडो प्रांताचे पहिले सचिव लुईस लेड्यार्ड वेल्ड यांच्या नावावरून नामकरण|Population=३,२८,९८१|Area=४,०१६.३१}}
|}

== हे सुद्धा पहा ==
* [[अमेरिकेच्या काउंट्यांची यादी]]

[[वर्ग:कॉलोराडोमधील काउंटी|*]]
[[वर्ग:अमेरिकेमधील काउंटी]]</text>
      <sha1>2s0mt4n72ggp1w1ft73axg6l8orgccc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697235</id>
      <parentid>2697234</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T08:33:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2697235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34862" sha1="9jlblyxu5utuil441bvte9l2fj5loa8" xml:space="preserve">{{कॉलोराडो काउंटी नकाशा|float=right|width=300}}
[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेचे]] '''कॉलोराडो''' राज्य ६४ '''काउंट्यांमध्ये''' विभागलेले आहे. या प्रत्येक काउंट्या राज्यातील प्रशासनाचे सगळ्यात छोटे एकक आहे. शहरे व गावांना स्वतःचे प्रशासन असले तरी अशी प्रशासने स्वतंत्र असतात. या ६४ काउंट्यांपैकी [[डेन्व्हर काउंटी|डेन्व्हर]] आणि [[ब्रूमफील्ड काउंटी|ब्रूमफील्ड]] या दोन काउंट्या शहरवजा काउंट्या आहेत.

==यादी==
[[इ.स. १८६१|१८६१मध्ये]] [[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] रचनेच्या वेळी १७ काउंट्या होत्या. [[१ ऑगस्ट]], [[इ.स. १८७६|१८७६]] रोजी [[कॉलोराडो]] राज्याची स्थापना होताना २६ काउंट्या होत्या. २००१ साली ब्रूमफील्ड ही ६४वी काउंटी झाली.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ कॉलोराडोमधील काउंटी
|-
| {{काउंटीओळ|Name=अरापाहो|N=०८|Num=005|Seat=लिटलटन|Data2=१८६१-११-०१|Data3=कॉलोराडो प्रांताच्या मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक. १५ नोव्हेंबर, १९०२ ते ११ एप्रिल, १९०३ दरम्यान या काउंटीचे नाव साउथ अरापाहो काउंटी होते.|Data4=कॉलोराडोच्या आसपास राहणाऱ्या [[अरापाहो लोक|मूळच्या अमेरिकन लोकांच्या]] नावावरून नामकरण|Population=५,७२,००३|Area=८०४.४१}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=अलामोसा|N=०८|Num=003|Seat=अलामोसा|Data2=१९१३-०३-०८|Data3=[[कॉस्टिया काउंटी, कॉलोराडो|कॉस्टिया]] आणि [[कोनेहोस  काउंटी, कॉलोराडो|कोनेहोस काउंटींमधून]] रचना|Data4=येथून वाहणाऱ्या [[रियो ग्रांदे]]च्या काठावर उगणाऱ्या कॉटनवूड झाडांच्या स्पॅनिश नावावरून नामकरण|Population=१५,४४५|Area=७२३.२१}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=आर्चुलेटा|N=०८|Num=007|Seat=पगोसा स्प्रिंग्ज|Data2=१८८५-०४-१४|Data3=[[कोनेहोस  काउंटी, कॉलोराडो|कोनेहोस काउंटींमधून]] रचना|Data4=कॉलोराडो राज्य सेनेटर [[अँटोनियो डी. आर्चुलेटा]]च्या नावावरून नामकरण|Population=१२,०८४|Area=१,३५४.५३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=एल पासो|N=०८|Num=041|Seat=कॉलोराडो स्प्रिंग्ज|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=[[साउथ पार्क]] आणि [[प्रेरी]] प्रदेशांना जोडणाऱ्या [[यूट पास]] या घाटावरून याचे नाव ''एल पासो'' ([[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]]:रस्ता, मार्ग) ठेवले गेले.|Population=६,२२,२६३|Area=२,१२७.६}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ॲडम्स|N=०८|Num=001|Seat=ब्रायटन|Data2=१९०२-११-१५|Data3=पूर्वी [[अरापाहो काउंटी, कॉलोराडो|अरापाहो काउंटीचा]] भाग|Data4=[[अल्वा ॲडम्स]] या कॉलोराडोच्या ५व्या, १०व्या आणि १४व्या गव्हर्नरच्या नावावरून नामकरण|Population=४,४१,६०३|Area=१,१८२.२९}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=कस्टर|N=०८|Num=027|Seat=वेस्टक्लिफ|Data2=१८७७-०३-०९|Data3=पूर्वी [[फ्रीमाँट काउंटी, कॉलोराडो|फ्रीमाँट काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकेचा सैन्याधिकारी [[जॉर्ज आर्मस्ट्राँग कस्टर]] च्या नावावरून नामकरण|Population=४,२५५|Area=७३९.२४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=कायोवा|N=०८|Num=061|Seat=ईड्स|Data2=१८८९-०४-११|Data3=पूर्वी [[बेंट काउंटी, कॉलोराडो|बेंट काउंटीचा]] भाग|Data4=[[कायोवा लोक|कायोवा]] या मूळ अमेरिकन लोकांवरून नामकरण|Population=१,३९८|Area=१,७८५.९०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=किट कार्सन|N=०८|Num=063|Seat=बर्लिंग्टन|Data2=१८८९-०४-११|Data3=पूर्वी [[एल्बर्ट काउंटी, कॉलोराडो|एल्बर्ट काउंटीचा]] भाग|Data4=[[क्रिस्टोफर ह्युस्टन कार्सन|क्रिस्टोफर ह्युस्टन किट कार्सन]] या अमेरिकन सैन्याधिकारी आणि भटक्याच्या नावावरून नामकरण|Population=८,२७०|Area=२,१६२.४३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=कोनेहोस|N=०८|Num=021|Seat=कोनेहोस|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक असलेल्या ग्वादालुपे काउंटीचे सहा दिवसांनी कोनेहोस काउंटी असे नाव बदलले गेले.|Data4=या प्रदेशात सापडणाऱ्या पांढऱ्या शेपटीच्या सशांच्या स्पॅनिश नावावरून नामकरण|Population=८,२६५|Area=१,२९०.२२}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=कॉस्टिया|N=०८|Num=023|Seat=सान लुइस|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक.|Data4=[[कॉस्टिया नदी]]चे नाव|Population=३,५२४|Area=१,२२९.८४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=क्राउली|N=०८|Num=025|Seat=ओर्डवे|Data2=१९११-०५-२९|Data3=पूर्वी [[ओटेरो काउंटी, कॉलोराडो|ओटेरो काउंटीचा]] भाग|Data4=कॉलोराडो राज्य सेनेटर जॉन एच. क्राउलीच्या नावावरून नामकरण|Population=५,८२३|Area=८००.२७}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=क्लियर क्रीक|N=०८|Num=019|Seat=जॉर्जटाउन|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक.|Data4=या काउंटीत उगम पावणाऱ्या [[क्लियर क्रीक, कॉलोराडो|क्लियर क्रीक]] या नदीचे नाव|Population=९,००८|Area=३९६.५३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=डग्लस|N=०८|Num=035|Seat=कॅसल रॉक|Data2=१८६१-११-०१|Data3=कॉलोराडो प्रांताच्या मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=[[स्टीवन आर्नोल्ड डग्लस]] या [[इलिनॉय]]च्या सेनेटरच्या नावावरून नामकरण|Population=२,८५,४६५|Area=८४२.३०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ईगल|N=०८|Num=037|Seat=ईगल|Data2=१८८३-०२-११|Data3=पूर्वी [[समिट काउंटी, कॉलोराडो|समिट काउंटीचा]] भाग|Data4=काउंटीतून वाहणाऱ्या ईगल नदीवरून नामकरण|Population=५५,७३१|Area=१,६८८.२८}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=एल्बर्ट|N=०८|Num=039|Seat=कीओवा|Data2=१८७४-०२-०२|Data3=पूर्वी [[डग्लस काउंटी, कॉलोराडो|डग्लस काउंटीचा]] भाग|Data4=कॉलोराडो प्रांताचे गव्हर्नर सॅम्युएल हिशमन एल्बर्ट यांच्या नावावरून नामकरण|Population=२६,०६२|Area=१,८५०.८६}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ओटेरो|N=०८|Num=089|Seat=ला जुंटा|Data2=१८८९-०३-२५|Data3=पूर्वी [[बेंट काउंटी, कॉलोराडो|बेंट काउंटीचा]] भाग|Data4=व्यापारी आणि राजकीय नेते मिगेल आंतोनियो ओटेरो यांच्या नावावरून नामकरण|Population=१८,६९०|Area=१,२६३.७०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=औरे|N=०८|Num=091|Seat=औरे|Data2=१८७७-०१-१८|Data3=पूर्वी [[सॅन हुआन काउंटी, कॉलोराडो|सॅन हुआन काउंटीचा]] भाग|Data4=[[यूट लोक|यूट]] जमातीचे प्रमुख चीफ औरे यांच्या नावावरून नामकरण|Population=४,८७४|Area=५४२.१९}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=गारफील्ड|N=०८|Num=045|Seat=ग्लेनवूड स्प्रिंग्स|Data2=१८८३-०२-१०|Data3=पूर्वी [[समीट काउंटी, कॉलोराडो|समीट काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकन सैन्याधिकारी जॉन सी. फ्रीमाँट यांच्या नावावरून नाव दिल्यासंदर्भात वाद असल्याने गार्फिल्ड नाव दिले गेले|Population=६२,२३५|Area=२,९५५.५८}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=गिल्पिन|N=०८|Num=047|Seat=सेंट्रल सिटी|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=कॉलोराडो प्रांताचे पहिले गव्हर्नर विल्यम गिल्पिन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=५,८०८|Area=१५०.१३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ग्रँड|N=०८|Num=049|Seat=हॉच क्रिक|Data2=१८७४-०२-०२|Data3=पूर्वी [[समीट काउंटी, कॉलोराडो|समीट काउंटीचा]] भाग|Data4=ग्रँड लेक आणि ग्रँड नदी (आताची कॉलोराडो नदी) यावरून नामकरण|Population=१५,७१७|Area=१,८६८.५३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=गनिसन|N=०८|Num=051|Seat=गनिसन|Data2=१८७७-०३-०९|Data3=पूर्वी [[लेक काउंटी, कॉलोराडो|लेक काउंटीचा]] भाग|Data4=शोधक जॉन विल्यम गनिसन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=१६,९१८|Area=३,२५९.७२}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=जॅक्सन|N=०८|Num=057|Seat=वॉल्डन|Data2=१९०९-०५-०५|Data3=पूर्वी [[लॅरिमर काउंटी, कॉलोराडो|लॅरिमर काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकेचे ७वे अध्यक्ष अँड्र्यू जॅक्सन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=१,३७९|Area=१,६१९.७४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=जेफरसन|N=०८|Num=059|Seat=गोल्डन|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=अमेरिकेचे ३रे अध्यक्ष थॉमस जेफरसन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=५,८२,९१०|Area=७७३.००}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=डेन्व्हर|N=०८|Num=031|Seat=डेन्व्हर|Data2=१९०२-११-१५|Data3=पूर्वी [[अरापाहो काउंटी, कॉलोराडो|अरापाहो काउंटीचा]] भाग|Data4=कॅन्सस प्रांताचे गव्हर्नर जेम्स डब्ल्यु. डेन्व्हर यांच्या नावावरून नामकरण|Population=७,१५,५२२|Area=१५४.७३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=डेल्टा|N=०८|Num=029|Seat=डेल्टा|Data2=१८८३-०२-११|Data3=पूर्वी [[गनिसन काउंटी, कॉलोराडो|गनिसन काउंटीचा]] भाग|Data4=अन्कंपाहग्रे नदीच्या त्रिभुज प्रदेशावर (डेल्टा) वसलेले असल्याने नाव|Population=३१,१९६|Area=१,१४४.४४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=डोलोरेस|N=०८|Num=033|Seat=डव्ह क्रिक|Data2=१८८१-०२-१९|Data3=पूर्वी [[आर्चुलेटा काउंटी, कॉलोराडो|आर्चुलेटा काउंटीचा]] भाग|Data4=डोलोरेस नदीवरून नामकरण|Population=२,३२७|Area=१,०६८.०४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=टेलर|N=०८|Num=119|Seat=क्रिपल क्रिक|Data2=१८९९-०३-२३|Data3=पूर्वी [[एल पासो काउंटी, कॉलोराडो|एल पासो]] आणि [[फ्रीमाँट काउंटी, कॉलोराडो|फ्रीमाँट]] काउंट्यांचा भाग|Data4=खाण व्यावसायिक आणि उद्योगपती थॉमस टेलर यांच्या नावावरून नामकरण|Population=२४,७१०|Area=५५८.५८}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=प्रॉपर्स|N=०८|Num=099|Seat=लामार|Data2=१८८९-०४-११|Data3=पूर्वी [[बент काउंटी, कॉलोराडो|बेंट काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकन सेनेटर हिराम प्रॉपर्स यांच्या नावावरून नामकरण|Population=११,९९९|Area=१,६३८.३०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=प्युब्लो|N=०८|Num=101|Seat=प्युब्लो|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=स्पॅनिश शब्द 'प्युब्लो' (याचा अर्थ गाव किंवा वस्ती) वरून नामकरण|Population=१,६८,१६२|Area=२,३८६.१३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=पार्क|N=०८|Num=093|Seat=फेअरप्ले|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=दक्षिण पार्क प्रांतावरून नामकरण|Population=१७,३९०|Area=२,२०९.६६}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=पिटकिन|N=०८|Num=097|Seat=ॲस्पेन|Data2=१८८१-०२-२३|Data3=पूर्वी [[गनिसन काउंटी, कॉलोराडो|गनिसन काउंटीचा]] भाग|Data4=कॉलोराडोचे गव्हर्नर फ्रेडरिक वॉकर पिटकिन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=१७,३५८|Area=९७३.४१}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=फ्रीमाँट|N=०८|Num=043|Seat=कॅन्यन सिटी|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=शोधक आणि सैन्याधिकारी जॉन सी. फ्रीमाँट यांच्या नावावरून नामकरण|Population=४८,९३९|Area=१,५३४.०९}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=फिलिप्स|N=०८|Num=095|Seat=होलीओके|Data2=१८८९-०३-२७|Data3=पूर्वी [[लोगन काउंटी, कॉलोराडो|लोगन काउंटीचा]] भाग|Data4=जमीन विकसक आर. ओ. फिलिप्स यांच्या नावावरून नामकरण|Population=४,५३०|Area=६८८.१०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=बेंट|N=०८|Num=011|Seat=लास अनिमास|Data2=१८७०-०२-११|Data3=पूर्वी [[ग्रीनवुड काउंटी, कॉलोराडो|ग्रीनवुड काउंटीचा]] भाग|Data4=बेंट फोर्टचे संस्थापक विल्यम बेंट यांच्या नावावरून नामकरण|Population=५,६५०|Area=१,५४१.०७}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=बाका|N=०८|Num=009|Seat=स्प्रिंगफील्ड|Data2=१८८९-०४-१६|Data3=पूर्वी [[लास अनिमास काउंटी, कॉलोराडो|लास अनिमास काउंटीचा]] भाग|Data4=स्थानिक व्यापारी आणि जमीनदार फेलिप बाका यांच्या नावावरून नामकरण|Population=३,५०६|Area=२,५५७.६०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ब्रूमफील्ड|N=०८|Num=014|Seat=ब्रूमफील्ड|Data2=२००१-११-१५|Data3=पूर्वी [[ॲडम्स काउंटी, कॉलोराडो|ॲडम्स]], [[बोल्डर काउंटी, कॉलोराडो|बोल्डर]], [[जेफरसन काउंटी, कॉलोराडो|जेफरसन]] आणि [[वेल्ड काउंटी, कॉलोराडो|वेल्ड]] काउंट्यांचा भाग|Data4=स्थानिक शेती आणि झाडांच्या नावावरून नामकरण|Population=७४,११२|Area=३३.०३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=बोल्डर|N=०८|Num=013|Seat=बोल्डर|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=येथील खडकाळ (बोल्डर) प्रदेशावरून नाव|Population=३,३०,७५८|Area=७२६.३३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=मिनरल|N=०८|Num=079|Seat=क्रीड|Data2=१८९३-०३-२७|Data3=पूर्वी [[हिन्सडेल काउंटी, कॉलोराडो|हिन्सडेल]], [[रियो ग्रांदे काउंटी, कॉलोराडो|रियो ग्रांदे]] आणि [[साग्वाच काउंटी, कॉलोराडो|साग्वाच]] काउंट्यांचा भाग|Data4=येथे आढळणाऱ्या मुबलक खनिज संपत्तीवरून नाव|Population=८६५|Area=८७५.७१}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=एमिस|N=०८|Num=077|Seat=ग्रँड जंक्शन|Data2=१८८३-०२-१४|Data3=पूर्वी [[गनिसन काउंटी, कॉलोराडो|गनिसन काउंटीचा]] भाग|Data4=येथील पठारी प्रदेशावरून (मेसा) नाव|Population=१,५५,७०३|Area=३,३४१.२६}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=मोफॅट|N=०८|Num=081|Seat=क्रेग|Data2=१९११-०२-२७|Data3=पूर्वी [[राउट काउंटी, कॉलोराडो|राउट काउंटीचा]] भाग|Data4=रेल्वे उद्योगपती डेव्हिड एच. मोफॅट यांच्या नावावरून नामकरण|Population=१३,२९२|Area=४,७५१.००}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=मॉन्टेझुमा|N=०८|Num=083|Seat=कोर्टेझ|Data2=१८८९-०४-३०|Data3=पूर्वी [[ला प्लाटा काउंटी, कॉलोराडो|ला प्लाटा काउंटीचा]] भाग|Data4=[[ॲझटेक]] सम्राट मॉन्टेझुमा यांच्या नावावरून नामकरण|Population=२५,८४९|Area=२,०३०.०३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=माँट्रोज|N=०८|Num=085|Seat=माँट्रोज|Data2=१८८३-०२-११|Data3=पूर्वी [[गनिसन काउंटी, कॉलोराडो|गनिसन काउंटीचा]] भाग|Data4=माँट्रोज शहरावरून नाव|Population=४२,६७९|Area=२,२४२.६८}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=मोर्गन|N=०८|Num=087|Seat=फोर्ट मोर्गन|Data2=१८८९-०२-१९|Data3=पूर्वी [[वेल्ड काउंटी, कॉलोराडो|वेल्ड काउंटीचा]] भाग|Data4=फोर्ट मोर्गन लष्करी तळावरून नामकरण|Population=२९,१११|Area=१,२९३.८३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=वायोशिंग्टन|N=०८|Num=121|Seat=अक्रॉन|Data2=१८८७-०२-०९|Data3=पूर्वी [[वेल्ड काउंटी, कॉलोराडो|वेल्ड काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकेचे पहिले अध्यक्ष जॉर्ज वॉशिंग्टन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=४,८१७|Area=२,५२४.१३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=यमा|N=०८|Num=125|Seat=वरया|Data2=१८८९-०३-१५|Data3=पूर्वी [[वॉशिंग्टन काउंटी, कॉलोराडो|वॉशिंग्टन काउंटीचा]] भाग|Data4=युमा मूळ अमेरिकन जमातीच्या नावावरून नामकरण|Population=९,९८८|Area=२,३६८.६४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ला प्लाटा|N=०८|Num=067|Seat=दुरांगो|Data2=१८७४-०२-१०|Data3=पूर्वी [[कोनेहोस काउंटी, कॉलोराडो|कोनेहोस काउंटीचा]] भाग|Data4=येथे सापडलेल्या चांदीवरून स्पॅनिश नाव 'ला प्लाटा'|Population=५५,६३८|Area=१,६९२.०६}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=लास अनिमास|N=०८|Num=071|Seat=त्रिनिदाद|Data2=१८६६-०२-०९|Data3=पूर्वी [[ह्युएरफानो काउंटी, कॉलोराडो|ह्युएरफानो काउंटीचा]] भाग|Data4=लास अनिमास नदीवरून नाव|Population=१४,५५५|Area=४,७७५.४२}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=लॅरिमर|N=०८|Num=069|Seat=फोर्ट कॉलिन्स|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=डेन्व्हरचे संस्थापक विल्यम लॅरिमर यांच्या नावावरून नामकरण|Population=३,५९,०६६|Area=२,६३४.२०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=लेक|N=०८|Num=065|Seat=लिडव्हिल|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=ट्विन लेक्स या सरोवरांवरून नाव|Population=७,४३६|Area=३८३.९०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=लोगन|N=०८|Num=075|Seat=स्टर्लिंग|Data2=१८८७-०२-२५|Data3=पूर्वी [[वेल्ड काउंटी, कॉलोराडो|वेल्ड काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकन सैन्याधिकारी जॉन ए. लोगन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=२१,५२८|Area=१,८४५.३०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=लिनकन|N=०८|Num=073|Seat=ह्यूगो|Data2=१८८९-०४-११|Data3=पूर्वी [[एल्बर्ट काउंटी, कॉलोराडो|एल्बर्ट]] आणि [[बेंट काउंटी, कॉलोराडो|बेंट]] काउंट्यांचा भाग|Data4=अमेरिकेचे १६वे अध्यक्ष अब्राहम लिंकन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=५,७०१|Area=२,५७८.६६}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=राउट|N=०८|Num=107|Seat=स्टीमबोट स्प्रिंग्स|Data2=१८७७-०१-२९|Data3=पूर्वी [[ग्रँड काउंटी, कॉलोराडो|ग्रँड काउंटीचा]] भाग|Data4=कॉलोराडोचे अंतिम प्रांतीय गव्हर्नर जॉन लाँग राउट यांच्या नावावरून नामकरण|Population=२४,८२९|Area=२,३६८.००}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=रियो ब्लँको|N=०८|Num=103|Seat=मीकर|Data2=१८८९-०३-२५|Data3=पूर्वी [[राउट काउंटी, कॉलोराडो|राउट काउंटीचा]] भाग|Data4=व्हाइट नदीच्या स्पॅनिश नावावरून (रियो ब्लँको) नामकरण|Population=६,४९४|Area=३,२२१.३८}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=रियो ग्रांदे|N=०८|Num=105|Seat=डेल्टे|Data2=१८७४-०२-१०|Data3=पूर्वी [[कोनेहोस काउंटी, कॉलोराडो|कोनेहोस]] आणि [[कॉस्टिया काउंटी, कॉलोराडो|कॉस्टिया]] काउंट्यांचा भाग|Data4=रियो ग्रांदे नदीवरून नाव|Population=११,५३९|Area=९१२.०३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=साग्वाच|N=०८|Num=109|Seat=साग्वाच|Data2=१८६६-१२-२९|Data3=पूर्वी [[कॉस्टिया काउंटी, कॉलोराडो|कॉस्टिया काउंटीचा]] भाग|Data4=यूट भाषेतील शब्दावरून नामकरण|Population=६,३६८|Area=३,१७०.००}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=सॅन मिगेल|N=०८|Num=113|Seat=टेल्युराईड|Data2=१८८३-०३-०२|Data3=पूर्वी [[औरे काउंटी, कॉलोराडो|औरे काउंटीचा]] भाग|Data4=सॅन मिगेल नदीवरून नाव|Population=८,०७२|Area=१,२८८.५४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=सॅन हुआन|N=०८|Num=111|Seat=सिल्व्हरटन|Data2=१८७६-०१-३१|Data3=पूर्वी [[ला प्लाटा काउंटी, कॉलोराडो|ला प्लाटा काउंटीचा]] भाग|Data4=सॅन हुआन पर्वतरांगेवरून नाव|Population=७०५|Area=३८८.२१}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=सेडग्विक|N=०८|Num=115|Seat=ज्युल्सबर्ग|Data2=१८८९-०४-०९|Data3=पूर्वी [[लोगन काउंटी, कॉलोराडो|लोगन काउंटीचा]] भाग|Data4=फोर्ट सेडग्विक लष्करी तळावरून नामकरण|Population=२,३७९|Area=५४९.४०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=समीट|N=०८|Num=117|Seat=ब्रेकनरिज|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=रॉकी पर्वतांच्या उंच शिखरांवरून (समीट) नाव|Population=३१,०५५|Area=६१९.१७}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ह्युएरफानो|N=०८|Num=055|Seat=वाल्सेनबर्ग|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=ह्युएरफानो ब्युट या टेकडीच्या स्पॅनिश नावावरून नाव|Population=६,८२०|Area=१,५९१.००}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=हिन्सडेल|N=०८|Num=053|Seat=लेक सिटी|Data2=१८७४-०२-१०|Data3=पूर्वी [[कोनेहोस काउंटी, कॉलोराडो|कोनेहोस]] आणि [[कॉस्टिया काउंटी, कॉलोराडो|कॉस्टिया]] काउंट्यांचा भाग|Data4=कॉलोराडोचे उपगव्हर्नर जॉर्ज ए. हिन्सडेल यांच्या नावावरून नामकरण|Population=७८८|Area=१,१२३.३५}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=वेल्ड|N=०८|Num=123|Seat=ग्रीली|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=कॉलोराडो प्रांताचे पहिले सचिव लुईस लेड्यार्ड वेल्ड यांच्या नावावरून नामकरण|Population=३,२८,९८१|Area=४,०१६.३१}}
|}

== हे सुद्धा पहा ==
* [[अमेरिकेच्या काउंट्यांची यादी]]

[[वर्ग:कॉलोराडोमधील काउंटी|*]]
[[वर्ग:अमेरिकेमधील काउंटी]]</text>
      <sha1>9jlblyxu5utuil441bvte9l2fj5loa8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697237</id>
      <parentid>2697235</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T08:34:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2697237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34859" sha1="5mr99tnf0lv47z9ue5teuh3yxmbhm6s" xml:space="preserve">{{कॉलोराडो काउंटी नकाशा|float=right|width=300}}
[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेचे]] '''कॉलोराडो''' राज्य ६४ '''काउंट्यांमध्ये''' विभागलेले आहे. या प्रत्येक काउंट्या राज्यातील प्रशासनाचे सगळ्यात छोटे एकक आहे. शहरे व गावांना स्वतःचे प्रशासन असले तरी अशी प्रशासने स्वतंत्र असतात. या ६४ काउंट्यांपैकी [[डेन्व्हर काउंटी|डेन्व्हर]] आणि [[ब्रूमफील्ड काउंटी|ब्रूमफील्ड]] या दोन काउंट्या शहरवजा काउंट्या आहेत.

==यादी==
[[इ.स. १८६१|१८६१मध्ये]] [[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] रचनेच्या वेळी १७ काउंट्या होत्या. [[१ ऑगस्ट]], [[इ.स. १८७६|१८७६]] रोजी [[कॉलोराडो]] राज्याची स्थापना होताना २६ काउंट्या होत्या. २००१ साली ब्रूमफील्ड ही ६४वी काउंटी झाली.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ कॉलोराडोमधील काउंटी
|-
| {{काउंटीओळ|Name=अरापाहो|N=०८|Num=005|Seat=लिटलटन|Data2=१८६१-११-०१|Data3=कॉलोराडो प्रांताच्या मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक. १५ नोव्हेंबर, १९०२ ते ११ एप्रिल, १९०३ दरम्यान या काउंटीचे नाव साउथ अरापाहो काउंटी होते.|Data4=कॉलोराडोच्या आसपास राहणाऱ्या [[अरापाहो लोक|मूळच्या अमेरिकन लोकांच्या]] नावावरून नामकरण|Population=५,७२,००३|Area=८०४.४१}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=अलामोसा|N=०८|Num=003|Seat=अलामोसा|Data2=१९१३-०३-०८|Data3=[[कॉस्टिया काउंटी, कॉलोराडो|कॉस्टिया]] आणि [[कोनेहोस  काउंटी, कॉलोराडो|कोनेहोस काउंटींमधून]] रचना|Data4=येथून वाहणाऱ्या [[रियो ग्रांदे]]च्या काठावर उगणाऱ्या कॉटनवूड झाडांच्या स्पॅनिश नावावरून नामकरण|Population=१५,४४५|Area=७२३.२१}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=आर्चुलेटा|N=०८|Num=007|Seat=पगोसा स्प्रिंग्ज|Data2=१८८५-०४-१४|Data3=[[कोनेहोस  काउंटी, कॉलोराडो|कोनेहोस काउंटींमधून]] रचना|Data4=कॉलोराडो राज्य सेनेटर [[अँटोनियो डी. आर्चुलेटा]]च्या नावावरून नामकरण|Population=१२,०८४|Area=१,३५४.५३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=एल पासो|N=०८|Num=041|Seat=कॉलोराडो स्प्रिंग्ज|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=[[साउथ पार्क]] आणि [[प्रेरी]] प्रदेशांना जोडणाऱ्या [[यूट पास]] या घाटावरून याचे नाव ''एल पासो'' ([[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]]:रस्ता, मार्ग) ठेवले गेले.|Population=६,२२,२६३|Area=२,१२७.६}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ॲडम्स|N=०८|Num=001|Seat=ब्रायटन|Data2=१९०२-११-१५|Data3=पूर्वी [[अरापाहो काउंटी, कॉलोराडो|अरापाहो काउंटीचा]] भाग|Data4=[[अल्वा ॲडम्स]] या कॉलोराडोच्या ५व्या, १०व्या आणि १४व्या गव्हर्नरच्या नावावरून नामकरण|Population=४,४१,६०३|Area=१,१८२.२९}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=कस्टर|N=०८|Num=027|Seat=वेस्टक्लिफ|Data2=१८७७-०३-०९|Data3=पूर्वी [[फ्रीमाँट काउंटी, कॉलोराडो|फ्रीमाँट काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकेचा सैन्याधिकारी [[जॉर्ज आर्मस्ट्राँग कस्टर]] च्या नावावरून नामकरण|Population=४,२५५|Area=७३९.२४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=कायोवा|N=०८|Num=061|Seat=ईड्स|Data2=१८८९-०४-११|Data3=पूर्वी [[बेंट काउंटी, कॉलोराडो|बेंट काउंटीचा]] भाग|Data4=[[कायोवा लोक|कायोवा]] या मूळ अमेरिकन लोकांवरून नामकरण|Population=१,३९८|Area=१,७८५.९०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=किट कार्सन|N=०८|Num=063|Seat=बर्लिंग्टन|Data2=१८८९-०४-११|Data3=पूर्वी [[एल्बर्ट काउंटी, कॉलोराडो|एल्बर्ट काउंटीचा]] भाग|Data4=[[क्रिस्टोफर ह्युस्टन कार्सन|क्रिस्टोफर ह्युस्टन किट कार्सन]] या अमेरिकन सैन्याधिकारी आणि भटक्याच्या नावावरून नामकरण|Population=८,२७०|Area=२,१६२.४३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=कोनेहोस|N=०८|Num=021|Seat=कोनेहोस|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक असलेल्या ग्वादालुपे काउंटीचे सहा दिवसांनी कोनेहोस काउंटी असे नाव बदलले गेले.|Data4=या प्रदेशात सापडणाऱ्या पांढऱ्या शेपटीच्या सशांच्या स्पॅनिश नावावरून नामकरण|Population=८,२६५|Area=१,२९०.२२}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=कॉस्टिया|N=०८|Num=023|Seat=सान लुइस|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक.|Data4=[[कॉस्टिया नदी]]चे नाव|Population=३,५२४|Area=१,२२९.८४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=क्राउली|N=०८|Num=025|Seat=ओर्डवे|Data2=१९११-०५-२९|Data3=पूर्वी [[ओटेरो काउंटी, कॉलोराडो|ओटेरो काउंटीचा]] भाग|Data4=कॉलोराडो राज्य सेनेटर जॉन एच. क्राउलीच्या नावावरून नामकरण|Population=५,८२३|Area=८००.२७}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=क्लियर क्रीक|N=०८|Num=019|Seat=जॉर्जटाउन|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक.|Data4=या काउंटीत उगम पावणाऱ्या [[क्लियर क्रीक, कॉलोराडो|क्लियर क्रीक]] या नदीचे नाव|Population=९,००८|Area=३९६.५३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=डग्लस|N=०८|Num=035|Seat=कॅसल रॉक|Data2=१८६१-११-०१|Data3=कॉलोराडो प्रांताच्या मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=[[स्टीवन आर्नोल्ड डग्लस]] या [[इलिनॉय]]च्या सेनेटरच्या नावावरून नामकरण|Population=२,८५,४६५|Area=८४२.३०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ईगल|N=०८|Num=037|Seat=ईगल|Data2=१८८३-०२-११|Data3=पूर्वी [[समिट काउंटी, कॉलोराडो|समिट काउंटीचा]] भाग|Data4=काउंटीतून वाहणाऱ्या ईगल नदीवरून नामकरण|Population=५५,७३१|Area=१,६८८.२८}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=एल्बर्ट|N=०८|Num=039|Seat=कीओवा|Data2=१८७४-०२-०२|Data3=पूर्वी [[डग्लस काउंटी, कॉलोराडो|डग्लस काउंटीचा]] भाग|Data4=कॉलोराडो प्रांताचे गव्हर्नर सॅम्युएल हिशमन एल्बर्ट यांच्या नावावरून नामकरण|Population=२६,०६२|Area=१,८५०.८६}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ओटेरो|N=०८|Num=089|Seat=ला जुंटा|Data2=१८८९-०३-२५|Data3=पूर्वी [[बेंट काउंटी, कॉलोराडो|बेंट काउंटीचा]] भाग|Data4=व्यापारी आणि राजकीय नेते मिगेल आंतोनियो ओटेरो यांच्या नावावरून नामकरण|Population=१८,६९०|Area=१,२६३.७०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=औरे|N=०८|Num=091|Seat=औरे|Data2=१८७७-०१-१८|Data3=पूर्वी [[सॅन हुआन काउंटी, कॉलोराडो|सॅन हुआन काउंटीचा]] भाग|Data4=[[यूट लोक|यूट]] जमातीचे प्रमुख चीफ औरे यांच्या नावावरून नामकरण|Population=४,८७४|Area=५४२.१९}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=गारफील्ड|N=०८|Num=045|Seat=ग्लेनवूड स्प्रिंग्स|Data2=१८८३-०२-१०|Data3=पूर्वी [[समीट काउंटी, कॉलोराडो|समीट काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकन सैन्याधिकारी जॉन सी. फ्रीमाँट यांच्या नावावरून नाव दिल्यासंदर्भात वाद असल्याने गार्फिल्ड नाव दिले गेले|Population=६२,२३५|Area=२,९५५.५८}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=गिल्पिन|N=०८|Num=047|Seat=सेंट्रल सिटी|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=कॉलोराडो प्रांताचे पहिले गव्हर्नर विल्यम गिल्पिन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=५,८०८|Area=१५०.१३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ग्रँड|N=०८|Num=049|Seat=हॉच क्रिक|Data2=१८७४-०२-०२|Data3=पूर्वी [[समीट काउंटी, कॉलोराडो|समीट काउंटीचा]] भाग|Data4=ग्रँड लेक आणि ग्रँड नदी (आताची कॉलोराडो नदी) यावरून नामकरण|Population=१५,७१७|Area=१,८६८.५३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=गनिसन|N=०८|Num=051|Seat=गनिसन|Data2=१८७७-०३-०९|Data3=पूर्वी [[लेक काउंटी, कॉलोराडो|लेक काउंटीचा]] भाग|Data4=शोधक जॉन विल्यम गनिसन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=१६,९१८|Area=३,२५९.७२}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=जॅक्सन|N=०८|Num=057|Seat=वॉल्डन|Data2=१९०९-०५-०५|Data3=पूर्वी [[लॅरिमर काउंटी, कॉलोराडो|लॅरिमर काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकेचे ७वे अध्यक्ष अँड्र्यू जॅक्सन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=१,३७९|Area=१,६१९.७४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=जेफरसन|N=०८|Num=059|Seat=गोल्डन|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=अमेरिकेचे ३रे अध्यक्ष थॉमस जेफरसन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=५,८२,९१०|Area=७७३.००}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=डेन्व्हर|N=०८|Num=031|Seat=डेन्व्हर|Data2=१९०२-११-१५|Data3=पूर्वी [[अरापाहो काउंटी, कॉलोराडो|अरापाहो काउंटीचा]] भाग|Data4=कॅन्सस प्रांताचे गव्हर्नर जेम्स डब्ल्यु. डेन्व्हर यांच्या नावावरून नामकरण|Population=७,१५,५२२|Area=१५४.७३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=डेल्टा|N=०८|Num=029|Seat=डेल्टा|Data2=१८८३-०२-११|Data3=पूर्वी [[गनिसन काउंटी, कॉलोराडो|गनिसन काउंटीचा]] भाग|Data4=अन्कंपाहग्रे नदीच्या त्रिभुज प्रदेशावर (डेल्टा) वसलेले असल्याने नाव|Population=३१,१९६|Area=१,१४४.४४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=डोलोरेस|N=०८|Num=033|Seat=डव्ह क्रिक|Data2=१८८१-०२-१९|Data3=पूर्वी [[आर्चुलेटा काउंटी, कॉलोराडो|आर्चुलेटा काउंटीचा]] भाग|Data4=डोलोरेस नदीवरून नामकरण|Population=२,३२७|Area=१,०६८.०४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=टेलर|N=०८|Num=119|Seat=क्रिपल क्रिक|Data2=१८९९-०३-२३|Data3=पूर्वी [[एल पासो काउंटी, कॉलोराडो|एल पासो]] आणि [[फ्रीमाँट काउंटी, कॉलोराडो|फ्रीमाँट]] काउंट्यांचा भाग|Data4=खाण व्यावसायिक आणि उद्योगपती थॉमस टेलर यांच्या नावावरून नामकरण|Population=२४,७१०|Area=५५८.५८}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=प्राउअर्स|N=०८|Num=099|Seat=लामार|Data2=१८८९-०४-११|Data3=पूर्वी [[बент काउंटी, कॉलोराडो|बेंट काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकन सेनेटर हिराम प्रॉपर्स यांच्या नावावरून नामकरण|Population=११,९९९|Area=१,६३८.३०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=पेब्लो|N=०८|Num=101|Seat=प्युब्लो|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=स्पॅनिश शब्द 'प्युब्लो' (याचा अर्थ गाव किंवा वस्ती) वरून नामकरण|Population=१,६८,१६२|Area=२,३८६.१३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=पार्क|N=०८|Num=093|Seat=फेअरप्ले|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=दक्षिण पार्क प्रांतावरून नामकरण|Population=१७,३९०|Area=२,२०९.६६}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=पिटकिन|N=०८|Num=097|Seat=ॲस्पेन|Data2=१८८१-०२-२३|Data3=पूर्वी [[गनिसन काउंटी, कॉलोराडो|गनिसन काउंटीचा]] भाग|Data4=कॉलोराडोचे गव्हर्नर फ्रेडरिक वॉकर पिटकिन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=१७,३५८|Area=९७३.४१}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=फ्रीमाँट|N=०८|Num=043|Seat=कॅन्यन सिटी|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=शोधक आणि सैन्याधिकारी जॉन सी. फ्रीमाँट यांच्या नावावरून नामकरण|Population=४८,९३९|Area=१,५३४.०९}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=फिलिप्स|N=०८|Num=095|Seat=होलीओके|Data2=१८८९-०३-२७|Data3=पूर्वी [[लोगन काउंटी, कॉलोराडो|लोगन काउंटीचा]] भाग|Data4=जमीन विकसक आर. ओ. फिलिप्स यांच्या नावावरून नामकरण|Population=४,५३०|Area=६८८.१०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=बेंट|N=०८|Num=011|Seat=लास अनिमास|Data2=१८७०-०२-११|Data3=पूर्वी [[ग्रीनवुड काउंटी, कॉलोराडो|ग्रीनवुड काउंटीचा]] भाग|Data4=बेंट फोर्टचे संस्थापक विल्यम बेंट यांच्या नावावरून नामकरण|Population=५,६५०|Area=१,५४१.०७}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=बाका|N=०८|Num=009|Seat=स्प्रिंगफील्ड|Data2=१८८९-०४-१६|Data3=पूर्वी [[लास अनिमास काउंटी, कॉलोराडो|लास अनिमास काउंटीचा]] भाग|Data4=स्थानिक व्यापारी आणि जमीनदार फेलिप बाका यांच्या नावावरून नामकरण|Population=३,५०६|Area=२,५५७.६०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ब्रूमफील्ड|N=०८|Num=014|Seat=ब्रूमफील्ड|Data2=२००१-११-१५|Data3=पूर्वी [[ॲडम्स काउंटी, कॉलोराडो|ॲडम्स]], [[बोल्डर काउंटी, कॉलोराडो|बोल्डर]], [[जेफरसन काउंटी, कॉलोराडो|जेफरसन]] आणि [[वेल्ड काउंटी, कॉलोराडो|वेल्ड]] काउंट्यांचा भाग|Data4=स्थानिक शेती आणि झाडांच्या नावावरून नामकरण|Population=७४,११२|Area=३३.०३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=बोल्डर|N=०८|Num=013|Seat=बोल्डर|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=येथील खडकाळ (बोल्डर) प्रदेशावरून नाव|Population=३,३०,७५८|Area=७२६.३३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=मिनरल|N=०८|Num=079|Seat=क्रीड|Data2=१८९३-०३-२७|Data3=पूर्वी [[हिन्सडेल काउंटी, कॉलोराडो|हिन्सडेल]], [[रियो ग्रांदे काउंटी, कॉलोराडो|रियो ग्रांदे]] आणि [[साग्वाच काउंटी, कॉलोराडो|साग्वाच]] काउंट्यांचा भाग|Data4=येथे आढळणाऱ्या मुबलक खनिज संपत्तीवरून नाव|Population=८६५|Area=८७५.७१}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=एमिस|N=०८|Num=077|Seat=ग्रँड जंक्शन|Data2=१८८३-०२-१४|Data3=पूर्वी [[गनिसन काउंटी, कॉलोराडो|गनिसन काउंटीचा]] भाग|Data4=येथील पठारी प्रदेशावरून (मेसा) नाव|Population=१,५५,७०३|Area=३,३४१.२६}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=मोफॅट|N=०८|Num=081|Seat=क्रेग|Data2=१९११-०२-२७|Data3=पूर्वी [[राउट काउंटी, कॉलोराडो|राउट काउंटीचा]] भाग|Data4=रेल्वे उद्योगपती डेव्हिड एच. मोफॅट यांच्या नावावरून नामकरण|Population=१३,२९२|Area=४,७५१.००}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=मॉन्टेझुमा|N=०८|Num=083|Seat=कोर्टेझ|Data2=१८८९-०४-३०|Data3=पूर्वी [[ला प्लाटा काउंटी, कॉलोराडो|ला प्लाटा काउंटीचा]] भाग|Data4=[[ॲझटेक]] सम्राट मॉन्टेझुमा यांच्या नावावरून नामकरण|Population=२५,८४९|Area=२,०३०.०३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=माँट्रोज|N=०८|Num=085|Seat=माँट्रोज|Data2=१८८३-०२-११|Data3=पूर्वी [[गनिसन काउंटी, कॉलोराडो|गनिसन काउंटीचा]] भाग|Data4=माँट्रोज शहरावरून नाव|Population=४२,६७९|Area=२,२४२.६८}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=मोर्गन|N=०८|Num=087|Seat=फोर्ट मोर्गन|Data2=१८८९-०२-१९|Data3=पूर्वी [[वेल्ड काउंटी, कॉलोराडो|वेल्ड काउंटीचा]] भाग|Data4=फोर्ट मोर्गन लष्करी तळावरून नामकरण|Population=२९,१११|Area=१,२९३.८३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=वायोशिंग्टन|N=०८|Num=121|Seat=अक्रॉन|Data2=१८८७-०२-०९|Data3=पूर्वी [[वेल्ड काउंटी, कॉलोराडो|वेल्ड काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकेचे पहिले अध्यक्ष जॉर्ज वॉशिंग्टन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=४,८१७|Area=२,५२४.१३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=यमा|N=०८|Num=125|Seat=वरया|Data2=१८८९-०३-१५|Data3=पूर्वी [[वॉशिंग्टन काउंटी, कॉलोराडो|वॉशिंग्टन काउंटीचा]] भाग|Data4=युमा मूळ अमेरिकन जमातीच्या नावावरून नामकरण|Population=९,९८८|Area=२,३६८.६४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ला प्लाटा|N=०८|Num=067|Seat=दुरांगो|Data2=१८७४-०२-१०|Data3=पूर्वी [[कोनेहोस काउंटी, कॉलोराडो|कोनेहोस काउंटीचा]] भाग|Data4=येथे सापडलेल्या चांदीवरून स्पॅनिश नाव 'ला प्लाटा'|Population=५५,६३८|Area=१,६९२.०६}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=लास अनिमास|N=०८|Num=071|Seat=त्रिनिदाद|Data2=१८६६-०२-०९|Data3=पूर्वी [[ह्युएरफानो काउंटी, कॉलोराडो|ह्युएरफानो काउंटीचा]] भाग|Data4=लास अनिमास नदीवरून नाव|Population=१४,५५५|Area=४,७७५.४२}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=लॅरिमर|N=०८|Num=069|Seat=फोर्ट कॉलिन्स|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=डेन्व्हरचे संस्थापक विल्यम लॅरिमर यांच्या नावावरून नामकरण|Population=३,५९,०६६|Area=२,६३४.२०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=लेक|N=०८|Num=065|Seat=लिडव्हिल|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=ट्विन लेक्स या सरोवरांवरून नाव|Population=७,४३६|Area=३८३.९०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=लोगन|N=०८|Num=075|Seat=स्टर्लिंग|Data2=१८८७-०२-२५|Data3=पूर्वी [[वेल्ड काउंटी, कॉलोराडो|वेल्ड काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकन सैन्याधिकारी जॉन ए. लोगन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=२१,५२८|Area=१,८४५.३०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=लिनकन|N=०८|Num=073|Seat=ह्यूगो|Data2=१८८९-०४-११|Data3=पूर्वी [[एल्बर्ट काउंटी, कॉलोराडो|एल्बर्ट]] आणि [[बेंट काउंटी, कॉलोराडो|बेंट]] काउंट्यांचा भाग|Data4=अमेरिकेचे १६वे अध्यक्ष अब्राहम लिंकन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=५,७०१|Area=२,५७८.६६}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=राउट|N=०८|Num=107|Seat=स्टीमबोट स्प्रिंग्स|Data2=१८७७-०१-२९|Data3=पूर्वी [[ग्रँड काउंटी, कॉलोराडो|ग्रँड काउंटीचा]] भाग|Data4=कॉलोराडोचे अंतिम प्रांतीय गव्हर्नर जॉन लाँग राउट यांच्या नावावरून नामकरण|Population=२४,८२९|Area=२,३६८.००}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=रियो ब्लँको|N=०८|Num=103|Seat=मीकर|Data2=१८८९-०३-२५|Data3=पूर्वी [[राउट काउंटी, कॉलोराडो|राउट काउंटीचा]] भाग|Data4=व्हाइट नदीच्या स्पॅनिश नावावरून (रियो ब्लँको) नामकरण|Population=६,४९४|Area=३,२२१.३८}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=रियो ग्रांदे|N=०८|Num=105|Seat=डेल्टे|Data2=१८७४-०२-१०|Data3=पूर्वी [[कोनेहोस काउंटी, कॉलोराडो|कोनेहोस]] आणि [[कॉस्टिया काउंटी, कॉलोराडो|कॉस्टिया]] काउंट्यांचा भाग|Data4=रियो ग्रांदे नदीवरून नाव|Population=११,५३९|Area=९१२.०३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=साग्वाच|N=०८|Num=109|Seat=साग्वाच|Data2=१८६६-१२-२९|Data3=पूर्वी [[कॉस्टिया काउंटी, कॉलोराडो|कॉस्टिया काउंटीचा]] भाग|Data4=यूट भाषेतील शब्दावरून नामकरण|Population=६,३६८|Area=३,१७०.००}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=सॅन मिगेल|N=०८|Num=113|Seat=टेल्युराईड|Data2=१८८३-०३-०२|Data3=पूर्वी [[औरे काउंटी, कॉलोराडो|औरे काउंटीचा]] भाग|Data4=सॅन मिगेल नदीवरून नाव|Population=८,०७२|Area=१,२८८.५४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=सॅन हुआन|N=०८|Num=111|Seat=सिल्व्हरटन|Data2=१८७६-०१-३१|Data3=पूर्वी [[ला प्लाटा काउंटी, कॉलोराडो|ला प्लाटा काउंटीचा]] भाग|Data4=सॅन हुआन पर्वतरांगेवरून नाव|Population=७०५|Area=३८८.२१}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=सेडग्विक|N=०८|Num=115|Seat=ज्युल्सबर्ग|Data2=१८८९-०४-०९|Data3=पूर्वी [[लोगन काउंटी, कॉलोराडो|लोगन काउंटीचा]] भाग|Data4=फोर्ट सेडग्विक लष्करी तळावरून नामकरण|Population=२,३७९|Area=५४९.४०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=समीट|N=०८|Num=117|Seat=ब्रेकनरिज|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=रॉकी पर्वतांच्या उंच शिखरांवरून (समीट) नाव|Population=३१,०५५|Area=६१९.१७}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ह्युएरफानो|N=०८|Num=055|Seat=वाल्सेनबर्ग|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=ह्युएरफानो ब्युट या टेकडीच्या स्पॅनिश नावावरून नाव|Population=६,८२०|Area=१,५९१.००}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=हिन्सडेल|N=०८|Num=053|Seat=लेक सिटी|Data2=१८७४-०२-१०|Data3=पूर्वी [[कोनेहोस काउंटी, कॉलोराडो|कोनेहोस]] आणि [[कॉस्टिया काउंटी, कॉलोराडो|कॉस्टिया]] काउंट्यांचा भाग|Data4=कॉलोराडोचे उपगव्हर्नर जॉर्ज ए. हिन्सडेल यांच्या नावावरून नामकरण|Population=७८८|Area=१,१२३.३५}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=वेल्ड|N=०८|Num=123|Seat=ग्रीली|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=कॉलोराडो प्रांताचे पहिले सचिव लुईस लेड्यार्ड वेल्ड यांच्या नावावरून नामकरण|Population=३,२८,९८१|Area=४,०१६.३१}}
|}

== हे सुद्धा पहा ==
* [[अमेरिकेच्या काउंट्यांची यादी]]

[[वर्ग:कॉलोराडोमधील काउंटी|*]]
[[वर्ग:अमेरिकेमधील काउंटी]]</text>
      <sha1>5mr99tnf0lv47z9ue5teuh3yxmbhm6s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697238</id>
      <parentid>2697237</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T08:34:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2697238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34859" sha1="1vao1kdy91tzbk88na5pnhxjj8htlct" xml:space="preserve">{{कॉलोराडो काउंटी नकाशा|float=right|width=300}}
[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेचे]] '''कॉलोराडो''' राज्य ६४ '''काउंट्यांमध्ये''' विभागलेले आहे. या प्रत्येक काउंट्या राज्यातील प्रशासनाचे सगळ्यात छोटे एकक आहे. शहरे व गावांना स्वतःचे प्रशासन असले तरी अशी प्रशासने स्वतंत्र असतात. या ६४ काउंट्यांपैकी [[डेन्व्हर काउंटी|डेन्व्हर]] आणि [[ब्रूमफील्ड काउंटी|ब्रूमफील्ड]] या दोन काउंट्या शहरवजा काउंट्या आहेत.

==यादी==
[[इ.स. १८६१|१८६१मध्ये]] [[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] रचनेच्या वेळी १७ काउंट्या होत्या. [[१ ऑगस्ट]], [[इ.स. १८७६|१८७६]] रोजी [[कॉलोराडो]] राज्याची स्थापना होताना २६ काउंट्या होत्या. २००१ साली ब्रूमफील्ड ही ६४वी काउंटी झाली.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ कॉलोराडोमधील काउंटी
|-
| {{काउंटीओळ|Name=अरापाहो|N=०८|Num=005|Seat=लिटलटन|Data2=१८६१-११-०१|Data3=कॉलोराडो प्रांताच्या मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक. १५ नोव्हेंबर, १९०२ ते ११ एप्रिल, १९०३ दरम्यान या काउंटीचे नाव साउथ अरापाहो काउंटी होते.|Data4=कॉलोराडोच्या आसपास राहणाऱ्या [[अरापाहो लोक|मूळच्या अमेरिकन लोकांच्या]] नावावरून नामकरण|Population=५,७२,००३|Area=८०४.४१}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=अलामोसा|N=०८|Num=003|Seat=अलामोसा|Data2=१९१३-०३-०८|Data3=[[कॉस्टिया काउंटी, कॉलोराडो|कॉस्टिया]] आणि [[कोनेहोस  काउंटी, कॉलोराडो|कोनेहोस काउंटींमधून]] रचना|Data4=येथून वाहणाऱ्या [[रियो ग्रांदे]]च्या काठावर उगणाऱ्या कॉटनवूड झाडांच्या स्पॅनिश नावावरून नामकरण|Population=१५,४४५|Area=७२३.२१}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=आर्चुलेटा|N=०८|Num=007|Seat=पगोसा स्प्रिंग्ज|Data2=१८८५-०४-१४|Data3=[[कोनेहोस  काउंटी, कॉलोराडो|कोनेहोस काउंटींमधून]] रचना|Data4=कॉलोराडो राज्य सेनेटर [[अँटोनियो डी. आर्चुलेटा]]च्या नावावरून नामकरण|Population=१२,०८४|Area=१,३५४.५३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=एल पासो|N=०८|Num=041|Seat=कॉलोराडो स्प्रिंग्ज|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=[[साउथ पार्क]] आणि [[प्रेरी]] प्रदेशांना जोडणाऱ्या [[यूट पास]] या घाटावरून याचे नाव ''एल पासो'' ([[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]]:रस्ता, मार्ग) ठेवले गेले.|Population=६,२२,२६३|Area=२,१२७.६}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ॲडम्स|N=०८|Num=001|Seat=ब्रायटन|Data2=१९०२-११-१५|Data3=पूर्वी [[अरापाहो काउंटी, कॉलोराडो|अरापाहो काउंटीचा]] भाग|Data4=[[अल्वा ॲडम्स]] या कॉलोराडोच्या ५व्या, १०व्या आणि १४व्या गव्हर्नरच्या नावावरून नामकरण|Population=४,४१,६०३|Area=१,१८२.२९}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=कस्टर|N=०८|Num=027|Seat=वेस्टक्लिफ|Data2=१८७७-०३-०९|Data3=पूर्वी [[फ्रीमाँट काउंटी, कॉलोराडो|फ्रीमाँट काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकेचा सैन्याधिकारी [[जॉर्ज आर्मस्ट्राँग कस्टर]] च्या नावावरून नामकरण|Population=४,२५५|Area=७३९.२४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=कायोवा|N=०८|Num=061|Seat=ईड्स|Data2=१८८९-०४-११|Data3=पूर्वी [[बेंट काउंटी, कॉलोराडो|बेंट काउंटीचा]] भाग|Data4=[[कायोवा लोक|कायोवा]] या मूळ अमेरिकन लोकांवरून नामकरण|Population=१,३९८|Area=१,७८५.९०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=किट कार्सन|N=०८|Num=063|Seat=बर्लिंग्टन|Data2=१८८९-०४-११|Data3=पूर्वी [[एल्बर्ट काउंटी, कॉलोराडो|एल्बर्ट काउंटीचा]] भाग|Data4=[[क्रिस्टोफर ह्युस्टन कार्सन|क्रिस्टोफर ह्युस्टन किट कार्सन]] या अमेरिकन सैन्याधिकारी आणि भटक्याच्या नावावरून नामकरण|Population=८,२७०|Area=२,१६२.४३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=कोनेहोस|N=०८|Num=021|Seat=कोनेहोस|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक असलेल्या ग्वादालुपे काउंटीचे सहा दिवसांनी कोनेहोस काउंटी असे नाव बदलले गेले.|Data4=या प्रदेशात सापडणाऱ्या पांढऱ्या शेपटीच्या सशांच्या स्पॅनिश नावावरून नामकरण|Population=८,२६५|Area=१,२९०.२२}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=कॉस्टिया|N=०८|Num=023|Seat=सान लुइस|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक.|Data4=[[कॉस्टिया नदी]]चे नाव|Population=३,५२४|Area=१,२२९.८४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=क्राउली|N=०८|Num=025|Seat=ओर्डवे|Data2=१९११-०५-२९|Data3=पूर्वी [[ओटेरो काउंटी, कॉलोराडो|ओटेरो काउंटीचा]] भाग|Data4=कॉलोराडो राज्य सेनेटर जॉन एच. क्राउलीच्या नावावरून नामकरण|Population=५,८२३|Area=८००.२७}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=क्लियर क्रीक|N=०८|Num=019|Seat=जॉर्जटाउन|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक.|Data4=या काउंटीत उगम पावणाऱ्या [[क्लियर क्रीक, कॉलोराडो|क्लियर क्रीक]] या नदीचे नाव|Population=९,००८|Area=३९६.५३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=डग्लस|N=०८|Num=035|Seat=कॅसल रॉक|Data2=१८६१-११-०१|Data3=कॉलोराडो प्रांताच्या मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=[[स्टीवन आर्नोल्ड डग्लस]] या [[इलिनॉय]]च्या सेनेटरच्या नावावरून नामकरण|Population=२,८५,४६५|Area=८४२.३०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ईगल|N=०८|Num=037|Seat=ईगल|Data2=१८८३-०२-११|Data3=पूर्वी [[समिट काउंटी, कॉलोराडो|समिट काउंटीचा]] भाग|Data4=काउंटीतून वाहणाऱ्या ईगल नदीवरून नामकरण|Population=५५,७३१|Area=१,६८८.२८}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=एल्बर्ट|N=०८|Num=039|Seat=कीओवा|Data2=१८७४-०२-०२|Data3=पूर्वी [[डग्लस काउंटी, कॉलोराडो|डग्लस काउंटीचा]] भाग|Data4=कॉलोराडो प्रांताचे गव्हर्नर सॅम्युएल हिशमन एल्बर्ट यांच्या नावावरून नामकरण|Population=२६,०६२|Area=१,८५०.८६}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ओटेरो|N=०८|Num=089|Seat=ला जुंटा|Data2=१८८९-०३-२५|Data3=पूर्वी [[बेंट काउंटी, कॉलोराडो|बेंट काउंटीचा]] भाग|Data4=व्यापारी आणि राजकीय नेते मिगेल आंतोनियो ओटेरो यांच्या नावावरून नामकरण|Population=१८,६९०|Area=१,२६३.७०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=औरे|N=०८|Num=091|Seat=औरे|Data2=१८७७-०१-१८|Data3=पूर्वी [[सॅन हुआन काउंटी, कॉलोराडो|सॅन हुआन काउंटीचा]] भाग|Data4=[[यूट लोक|यूट]] जमातीचे प्रमुख चीफ औरे यांच्या नावावरून नामकरण|Population=४,८७४|Area=५४२.१९}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=गारफील्ड|N=०८|Num=045|Seat=ग्लेनवूड स्प्रिंग्स|Data2=१८८३-०२-१०|Data3=पूर्वी [[समीट काउंटी, कॉलोराडो|समीट काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकन सैन्याधिकारी जॉन सी. फ्रीमाँट यांच्या नावावरून नाव दिल्यासंदर्भात वाद असल्याने गार्फिल्ड नाव दिले गेले|Population=६२,२३५|Area=२,९५५.५८}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=गिल्पिन|N=०८|Num=047|Seat=सेंट्रल सिटी|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=कॉलोराडो प्रांताचे पहिले गव्हर्नर विल्यम गिल्पिन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=५,८०८|Area=१५०.१३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ग्रँड|N=०८|Num=049|Seat=हॉच क्रिक|Data2=१८७४-०२-०२|Data3=पूर्वी [[समीट काउंटी, कॉलोराडो|समीट काउंटीचा]] भाग|Data4=ग्रँड लेक आणि ग्रँड नदी (आताची कॉलोराडो नदी) यावरून नामकरण|Population=१५,७१७|Area=१,८६८.५३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=गनिसन|N=०८|Num=051|Seat=गनिसन|Data2=१८७७-०३-०९|Data3=पूर्वी [[लेक काउंटी, कॉलोराडो|लेक काउंटीचा]] भाग|Data4=शोधक जॉन विल्यम गनिसन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=१६,९१८|Area=३,२५९.७२}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=जॅक्सन|N=०८|Num=057|Seat=वॉल्डन|Data2=१९०९-०५-०५|Data3=पूर्वी [[लॅरिमर काउंटी, कॉलोराडो|लॅरिमर काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकेचे ७वे अध्यक्ष अँड्र्यू जॅक्सन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=१,३७९|Area=१,६१९.७४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=जेफरसन|N=०८|Num=059|Seat=गोल्डन|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=अमेरिकेचे ३रे अध्यक्ष थॉमस जेफरसन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=५,८२,९१०|Area=७७३.००}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=डेन्व्हर|N=०८|Num=031|Seat=डेन्व्हर|Data2=१९०२-११-१५|Data3=पूर्वी [[अरापाहो काउंटी, कॉलोराडो|अरापाहो काउंटीचा]] भाग|Data4=कॅन्सस प्रांताचे गव्हर्नर जेम्स डब्ल्यु. डेन्व्हर यांच्या नावावरून नामकरण|Population=७,१५,५२२|Area=१५४.७३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=डेल्टा|N=०८|Num=029|Seat=डेल्टा|Data2=१८८३-०२-११|Data3=पूर्वी [[गनिसन काउंटी, कॉलोराडो|गनिसन काउंटीचा]] भाग|Data4=अन्कंपाहग्रे नदीच्या त्रिभुज प्रदेशावर (डेल्टा) वसलेले असल्याने नाव|Population=३१,१९६|Area=१,१४४.४४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=डोलोरेस|N=०८|Num=033|Seat=डव्ह क्रिक|Data2=१८८१-०२-१९|Data3=पूर्वी [[आर्चुलेटा काउंटी, कॉलोराडो|आर्चुलेटा काउंटीचा]] भाग|Data4=डोलोरेस नदीवरून नामकरण|Population=२,३२७|Area=१,०६८.०४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=टेलर|N=०८|Num=119|Seat=क्रिपल क्रिक|Data2=१८९९-०३-२३|Data3=पूर्वी [[एल पासो काउंटी, कॉलोराडो|एल पासो]] आणि [[फ्रीमाँट काउंटी, कॉलोराडो|फ्रीमाँट]] काउंट्यांचा भाग|Data4=खाण व्यावसायिक आणि उद्योगपती थॉमस टेलर यांच्या नावावरून नामकरण|Population=२४,७१०|Area=५५८.५८}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=प्राउअर्स|N=०८|Num=099|Seat=लामार|Data2=१८८९-०४-११|Data3=पूर्वी [[बент काउंटी, कॉलोराडो|बेंट काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकन सेनेटर हिराम प्रॉपर्स यांच्या नावावरून नामकरण|Population=११,९९९|Area=१,६३८.३०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=पेब्लो|N=०८|Num=101|Seat=प्युब्लो|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=स्पॅनिश शब्द 'प्युब्लो' (याचा अर्थ गाव किंवा वस्ती) वरून नामकरण|Population=१,६८,१६२|Area=२,३८६.१३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=पार्क|N=०८|Num=093|Seat=फेअरप्ले|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=दक्षिण पार्क प्रांतावरून नामकरण|Population=१७,३९०|Area=२,२०९.६६}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=पिटकिन|N=०८|Num=097|Seat=ॲस्पेन|Data2=१८८१-०२-२३|Data3=पूर्वी [[गनिसन काउंटी, कॉलोराडो|गनिसन काउंटीचा]] भाग|Data4=कॉलोराडोचे गव्हर्नर फ्रेडरिक वॉकर पिटकिन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=१७,३५८|Area=९७३.४१}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=फ्रीमाँट|N=०८|Num=043|Seat=कॅन्यन सिटी|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=शोधक आणि सैन्याधिकारी जॉन सी. फ्रीमाँट यांच्या नावावरून नामकरण|Population=४८,९३९|Area=१,५३४.०९}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=फिलिप्स|N=०८|Num=095|Seat=होलीओके|Data2=१८८९-०३-२७|Data3=पूर्वी [[लोगन काउंटी, कॉलोराडो|लोगन काउंटीचा]] भाग|Data4=जमीन विकसक आर. ओ. फिलिप्स यांच्या नावावरून नामकरण|Population=४,५३०|Area=६८८.१०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=बेंट|N=०८|Num=011|Seat=लास अनिमास|Data2=१८७०-०२-११|Data3=पूर्वी [[ग्रीनवुड काउंटी, कॉलोराडो|ग्रीनवुड काउंटीचा]] भाग|Data4=बेंट फोर्टचे संस्थापक विल्यम बेंट यांच्या नावावरून नामकरण|Population=५,६५०|Area=१,५४१.०७}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=बाका|N=०८|Num=009|Seat=स्प्रिंगफील्ड|Data2=१८८९-०४-१६|Data3=पूर्वी [[लास अनिमास काउंटी, कॉलोराडो|लास अनिमास काउंटीचा]] भाग|Data4=स्थानिक व्यापारी आणि जमीनदार फेलिप बाका यांच्या नावावरून नामकरण|Population=३,५०६|Area=२,५५७.६०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ब्रूमफील्ड|N=०८|Num=014|Seat=ब्रूमफील्ड|Data2=२००१-११-१५|Data3=पूर्वी [[ॲडम्स काउंटी, कॉलोराडो|ॲडम्स]], [[बोल्डर काउंटी, कॉलोराडो|बोल्डर]], [[जेफरसन काउंटी, कॉलोराडो|जेफरसन]] आणि [[वेल्ड काउंटी, कॉलोराडो|वेल्ड]] काउंट्यांचा भाग|Data4=स्थानिक शेती आणि झाडांच्या नावावरून नामकरण|Population=७४,११२|Area=३३.०३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=बोल्डर|N=०८|Num=013|Seat=बोल्डर|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=येथील खडकाळ (बोल्डर) प्रदेशावरून नाव|Population=३,३०,७५८|Area=७२६.३३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=मिनरल|N=०८|Num=079|Seat=क्रीड|Data2=१८९३-०३-२७|Data3=पूर्वी [[हिन्सडेल काउंटी, कॉलोराडो|हिन्सडेल]], [[रियो ग्रांदे काउंटी, कॉलोराडो|रियो ग्रांदे]] आणि [[साग्वाच काउंटी, कॉलोराडो|साग्वाच]] काउंट्यांचा भाग|Data4=येथे आढळणाऱ्या मुबलक खनिज संपत्तीवरून नाव|Population=८६५|Area=८७५.७१}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=मेसा|N=०८|Num=077|Seat=ग्रँड जंक्शन|Data2=१८८३-०२-१४|Data3=पूर्वी [[गनिसन काउंटी, कॉलोराडो|गनिसन काउंटीचा]] भाग|Data4=येथील पठारी प्रदेशावरून (मेसा) नाव|Population=१,५५,७०३|Area=३,३४१.२६}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=मोफॅट|N=०८|Num=081|Seat=क्रेग|Data2=१९११-०२-२७|Data3=पूर्वी [[राउट काउंटी, कॉलोराडो|राउट काउंटीचा]] भाग|Data4=रेल्वे उद्योगपती डेव्हिड एच. मोफॅट यांच्या नावावरून नामकरण|Population=१३,२९२|Area=४,७५१.००}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=मॉन्टेझुमा|N=०८|Num=083|Seat=कोर्टेझ|Data2=१८८९-०४-३०|Data3=पूर्वी [[ला प्लाटा काउंटी, कॉलोराडो|ला प्लाटा काउंटीचा]] भाग|Data4=[[ॲझटेक]] सम्राट मॉन्टेझुमा यांच्या नावावरून नामकरण|Population=२५,८४९|Area=२,०३०.०३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=माँट्रोज|N=०८|Num=085|Seat=माँट्रोज|Data2=१८८३-०२-११|Data3=पूर्वी [[गनिसन काउंटी, कॉलोराडो|गनिसन काउंटीचा]] भाग|Data4=माँट्रोज शहरावरून नाव|Population=४२,६७९|Area=२,२४२.६८}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=मोर्गन|N=०८|Num=087|Seat=फोर्ट मोर्गन|Data2=१८८९-०२-१९|Data3=पूर्वी [[वेल्ड काउंटी, कॉलोराडो|वेल्ड काउंटीचा]] भाग|Data4=फोर्ट मोर्गन लष्करी तळावरून नामकरण|Population=२९,१११|Area=१,२९३.८३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=वॉशिंग्टन|N=०८|Num=121|Seat=अक्रॉन|Data2=१८८७-०२-०९|Data3=पूर्वी [[वेल्ड काउंटी, कॉलोराडो|वेल्ड काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकेचे पहिले अध्यक्ष जॉर्ज वॉशिंग्टन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=४,८१७|Area=२,५२४.१३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=युमा|N=०८|Num=125|Seat=वरया|Data2=१८८९-०३-१५|Data3=पूर्वी [[वॉशिंग्टन काउंटी, कॉलोराडो|वॉशिंग्टन काउंटीचा]] भाग|Data4=युमा मूळ अमेरिकन जमातीच्या नावावरून नामकरण|Population=९,९८८|Area=२,३६८.६४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ला प्लाटा|N=०८|Num=067|Seat=दुरांगो|Data2=१८७४-०२-१०|Data3=पूर्वी [[कोनेहोस काउंटी, कॉलोराडो|कोनेहोस काउंटीचा]] भाग|Data4=येथे सापडलेल्या चांदीवरून स्पॅनिश नाव 'ला प्लाटा'|Population=५५,६३८|Area=१,६९२.०६}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=लास अॅनिमास|N=०८|Num=071|Seat=त्रिनिदाद|Data2=१८६६-०२-०९|Data3=पूर्वी [[ह्युएरफानो काउंटी, कॉलोराडो|ह्युएरफानो काउंटीचा]] भाग|Data4=लास अनिमास नदीवरून नाव|Population=१४,५५५|Area=४,७७५.४२}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=लॅरिमर|N=०८|Num=069|Seat=फोर्ट कॉलिन्स|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=डेन्व्हरचे संस्थापक विल्यम लॅरिमर यांच्या नावावरून नामकरण|Population=३,५९,०६६|Area=२,६३४.२०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=लेक|N=०८|Num=065|Seat=लिडव्हिल|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=ट्विन लेक्स या सरोवरांवरून नाव|Population=७,४३६|Area=३८३.९०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=लोगन|N=०८|Num=075|Seat=स्टर्लिंग|Data2=१८८७-०२-२५|Data3=पूर्वी [[वेल्ड काउंटी, कॉलोराडो|वेल्ड काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकन सैन्याधिकारी जॉन ए. लोगन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=२१,५२८|Area=१,८४५.३०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=लिनकन|N=०८|Num=073|Seat=ह्यूगो|Data2=१८८९-०४-११|Data3=पूर्वी [[एल्बर्ट काउंटी, कॉलोराडो|एल्बर्ट]] आणि [[बेंट काउंटी, कॉलोराडो|बेंट]] काउंट्यांचा भाग|Data4=अमेरिकेचे १६वे अध्यक्ष अब्राहम लिंकन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=५,७०१|Area=२,५७८.६६}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=राउट|N=०८|Num=107|Seat=स्टीमबोट स्प्रिंग्स|Data2=१८७७-०१-२९|Data3=पूर्वी [[ग्रँड काउंटी, कॉलोराडो|ग्रँड काउंटीचा]] भाग|Data4=कॉलोराडोचे अंतिम प्रांतीय गव्हर्नर जॉन लाँग राउट यांच्या नावावरून नामकरण|Population=२४,८२९|Area=२,३६८.००}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=रियो ब्लँको|N=०८|Num=103|Seat=मीकर|Data2=१८८९-०३-२५|Data3=पूर्वी [[राउट काउंटी, कॉलोराडो|राउट काउंटीचा]] भाग|Data4=व्हाइट नदीच्या स्पॅनिश नावावरून (रियो ब्लँको) नामकरण|Population=६,४९४|Area=३,२२१.३८}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=रियो ग्रांदे|N=०८|Num=105|Seat=डेल्टे|Data2=१८७४-०२-१०|Data3=पूर्वी [[कोनेहोस काउंटी, कॉलोराडो|कोनेहोस]] आणि [[कॉस्टिया काउंटी, कॉलोराडो|कॉस्टिया]] काउंट्यांचा भाग|Data4=रियो ग्रांदे नदीवरून नाव|Population=११,५३९|Area=९१२.०३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=साग्वाच|N=०८|Num=109|Seat=साग्वाच|Data2=१८६६-१२-२९|Data3=पूर्वी [[कॉस्टिया काउंटी, कॉलोराडो|कॉस्टिया काउंटीचा]] भाग|Data4=यूट भाषेतील शब्दावरून नामकरण|Population=६,३६८|Area=३,१७०.००}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=सॅन मिगेल|N=०८|Num=113|Seat=टेल्युराईड|Data2=१८८३-०३-०२|Data3=पूर्वी [[औरे काउंटी, कॉलोराडो|औरे काउंटीचा]] भाग|Data4=सॅन मिगेल नदीवरून नाव|Population=८,०७२|Area=१,२८८.५४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=सॅन हुआन|N=०८|Num=111|Seat=सिल्व्हरटन|Data2=१८७६-०१-३१|Data3=पूर्वी [[ला प्लाटा काउंटी, कॉलोराडो|ला प्लाटा काउंटीचा]] भाग|Data4=सॅन हुआन पर्वतरांगेवरून नाव|Population=७०५|Area=३८८.२१}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=सेडग्विक|N=०८|Num=115|Seat=ज्युल्सबर्ग|Data2=१८८९-०४-०९|Data3=पूर्वी [[लोगन काउंटी, कॉलोराडो|लोगन काउंटीचा]] भाग|Data4=फोर्ट सेडग्विक लष्करी तळावरून नामकरण|Population=२,३७९|Area=५४९.४०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=समीट|N=०८|Num=117|Seat=ब्रेकनरिज|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=रॉकी पर्वतांच्या उंच शिखरांवरून (समीट) नाव|Population=३१,०५५|Area=६१९.१७}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ह्युएरफानो|N=०८|Num=055|Seat=वाल्सेनबर्ग|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=ह्युएरफानो ब्युट या टेकडीच्या स्पॅनिश नावावरून नाव|Population=६,८२०|Area=१,५९१.००}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=हिन्सडेल|N=०८|Num=053|Seat=लेक सिटी|Data2=१८७४-०२-१०|Data3=पूर्वी [[कोनेहोस काउंटी, कॉलोराडो|कोनेहोस]] आणि [[कॉस्टिया काउंटी, कॉलोराडो|कॉस्टिया]] काउंट्यांचा भाग|Data4=कॉलोराडोचे उपगव्हर्नर जॉर्ज ए. हिन्सडेल यांच्या नावावरून नामकरण|Population=७८८|Area=१,१२३.३५}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=वेल्ड|N=०८|Num=123|Seat=ग्रीली|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=कॉलोराडो प्रांताचे पहिले सचिव लुईस लेड्यार्ड वेल्ड यांच्या नावावरून नामकरण|Population=३,२८,९८१|Area=४,०१६.३१}}
|}

== हे सुद्धा पहा ==
* [[अमेरिकेच्या काउंट्यांची यादी]]

[[वर्ग:कॉलोराडोमधील काउंटी|*]]
[[वर्ग:अमेरिकेमधील काउंटी]]</text>
      <sha1>1vao1kdy91tzbk88na5pnhxjj8htlct</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697239</id>
      <parentid>2697238</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T08:36:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2697239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34856" sha1="6r1b6rc8vhkrtdpfa9fmzuklrkxapxd" xml:space="preserve">{{कॉलोराडो काउंटी नकाशा|float=right|width=300}}
[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेचे]] '''कॉलोराडो''' राज्य ६४ '''काउंट्यांमध्ये''' विभागलेले आहे. या प्रत्येक काउंट्या राज्यातील प्रशासनाचे सगळ्यात छोटे एकक आहे. शहरे व गावांना स्वतःचे प्रशासन असले तरी अशी प्रशासने स्वतंत्र असतात. या ६४ काउंट्यांपैकी [[डेन्व्हर काउंटी|डेन्व्हर]] आणि [[ब्रूमफील्ड काउंटी|ब्रूमफील्ड]] या दोन काउंट्या शहरवजा काउंट्या आहेत.

==यादी==
[[इ.स. १८६१|१८६१मध्ये]] [[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] रचनेच्या वेळी १७ काउंट्या होत्या. [[१ ऑगस्ट]], [[इ.स. १८७६|१८७६]] रोजी [[कॉलोराडो]] राज्याची स्थापना होताना २६ काउंट्या होत्या. २००१ साली ब्रूमफील्ड ही ६४वी काउंटी झाली.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ कॉलोराडोमधील काउंटी
|-
| {{काउंटीओळ|Name=अरापाहो|N=०८|Num=005|Seat=लिटलटन|Data2=१८६१-११-०१|Data3=कॉलोराडो प्रांताच्या मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक. १५ नोव्हेंबर, १९०२ ते ११ एप्रिल, १९०३ दरम्यान या काउंटीचे नाव साउथ अरापाहो काउंटी होते.|Data4=कॉलोराडोच्या आसपास राहणाऱ्या [[अरापाहो लोक|मूळच्या अमेरिकन लोकांच्या]] नावावरून नामकरण|Population=५,७२,००३|Area=८०४.४१}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=अलामोसा|N=०८|Num=003|Seat=अलामोसा|Data2=१९१३-०३-०८|Data3=[[कॉस्टिया काउंटी, कॉलोराडो|कॉस्टिया]] आणि [[कोनेहोस  काउंटी, कॉलोराडो|कोनेहोस काउंटींमधून]] रचना|Data4=येथून वाहणाऱ्या [[रियो ग्रांदे]]च्या काठावर उगणाऱ्या कॉटनवूड झाडांच्या स्पॅनिश नावावरून नामकरण|Population=१५,४४५|Area=७२३.२१}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=आर्चुलेटा|N=०८|Num=007|Seat=पगोसा स्प्रिंग्ज|Data2=१८८५-०४-१४|Data3=[[कोनेहोस  काउंटी, कॉलोराडो|कोनेहोस काउंटींमधून]] रचना|Data4=कॉलोराडो राज्य सेनेटर [[अँटोनियो डी. आर्चुलेटा]]च्या नावावरून नामकरण|Population=१२,०८४|Area=१,३५४.५३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=एल पासो|N=०८|Num=041|Seat=कॉलोराडो स्प्रिंग्ज|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=[[साउथ पार्क]] आणि [[प्रेरी]] प्रदेशांना जोडणाऱ्या [[यूट पास]] या घाटावरून याचे नाव ''एल पासो'' ([[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]]:रस्ता, मार्ग) ठेवले गेले.|Population=६,२२,२६३|Area=२,१२७.६}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ॲडम्स|N=०८|Num=001|Seat=ब्रायटन|Data2=१९०२-११-१५|Data3=पूर्वी [[अरापाहो काउंटी, कॉलोराडो|अरापाहो काउंटीचा]] भाग|Data4=[[अल्वा ॲडम्स]] या कॉलोराडोच्या ५व्या, १०व्या आणि १४व्या गव्हर्नरच्या नावावरून नामकरण|Population=४,४१,६०३|Area=१,१८२.२९}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=कस्टर|N=०८|Num=027|Seat=वेस्टक्लिफ|Data2=१८७७-०३-०९|Data3=पूर्वी [[फ्रीमाँट काउंटी, कॉलोराडो|फ्रीमाँट काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकेचा सैन्याधिकारी [[जॉर्ज आर्मस्ट्राँग कस्टर]] च्या नावावरून नामकरण|Population=४,२५५|Area=७३९.२४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=कायोवा|N=०८|Num=061|Seat=ईड्स|Data2=१८८९-०४-११|Data3=पूर्वी [[बेंट काउंटी, कॉलोराडो|बेंट काउंटीचा]] भाग|Data4=[[कायोवा लोक|कायोवा]] या मूळ अमेरिकन लोकांवरून नामकरण|Population=१,३९८|Area=१,७८५.९०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=किट कार्सन|N=०८|Num=063|Seat=बर्लिंग्टन|Data2=१८८९-०४-११|Data3=पूर्वी [[एल्बर्ट काउंटी, कॉलोराडो|एल्बर्ट काउंटीचा]] भाग|Data4=[[क्रिस्टोफर ह्युस्टन कार्सन|क्रिस्टोफर ह्युस्टन किट कार्सन]] या अमेरिकन सैन्याधिकारी आणि भटक्याच्या नावावरून नामकरण|Population=८,२७०|Area=२,१६२.४३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=कोनेहोस|N=०८|Num=021|Seat=कोनेहोस|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक असलेल्या ग्वादालुपे काउंटीचे सहा दिवसांनी कोनेहोस काउंटी असे नाव बदलले गेले.|Data4=या प्रदेशात सापडणाऱ्या पांढऱ्या शेपटीच्या सशांच्या स्पॅनिश नावावरून नामकरण|Population=८,२६५|Area=१,२९०.२२}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=कॉस्टिया|N=०८|Num=023|Seat=सान लुइस|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक.|Data4=[[कॉस्टिया नदी]]चे नाव|Population=३,५२४|Area=१,२२९.८४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=क्राउली|N=०८|Num=025|Seat=ओर्डवे|Data2=१९११-०५-२९|Data3=पूर्वी [[ओटेरो काउंटी, कॉलोराडो|ओटेरो काउंटीचा]] भाग|Data4=कॉलोराडो राज्य सेनेटर जॉन एच. क्राउलीच्या नावावरून नामकरण|Population=५,८२३|Area=८००.२७}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=क्लियर क्रीक|N=०८|Num=019|Seat=जॉर्जटाउन|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक.|Data4=या काउंटीत उगम पावणाऱ्या [[क्लियर क्रीक, कॉलोराडो|क्लियर क्रीक]] या नदीचे नाव|Population=९,००८|Area=३९६.५३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=डग्लस|N=०८|Num=035|Seat=कॅसल रॉक|Data2=१८६१-११-०१|Data3=कॉलोराडो प्रांताच्या मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=[[स्टीवन आर्नोल्ड डग्लस]] या [[इलिनॉय]]च्या सेनेटरच्या नावावरून नामकरण|Population=२,८५,४६५|Area=८४२.३०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ईगल|N=०८|Num=037|Seat=ईगल|Data2=१८८३-०२-११|Data3=पूर्वी [[समिट काउंटी, कॉलोराडो|समिट काउंटीचा]] भाग|Data4=काउंटीतून वाहणाऱ्या ईगल नदीवरून नामकरण|Population=५५,७३१|Area=१,६८८.२८}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=एल्बर्ट|N=०८|Num=039|Seat=कीओवा|Data2=१८७४-०२-०२|Data3=पूर्वी [[डग्लस काउंटी, कॉलोराडो|डग्लस काउंटीचा]] भाग|Data4=कॉलोराडो प्रांताचे गव्हर्नर सॅम्युएल हिशमन एल्बर्ट यांच्या नावावरून नामकरण|Population=२६,०६२|Area=१,८५०.८६}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ओटेरो|N=०८|Num=089|Seat=ला जुंटा|Data2=१८८९-०३-२५|Data3=पूर्वी [[बेंट काउंटी, कॉलोराडो|बेंट काउंटीचा]] भाग|Data4=व्यापारी आणि राजकीय नेते मिगेल आंतोनियो ओटेरो यांच्या नावावरून नामकरण|Population=१८,६९०|Area=१,२६३.७०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=औरे|N=०८|Num=091|Seat=औरे|Data2=१८७७-०१-१८|Data3=पूर्वी [[सॅन हुआन काउंटी, कॉलोराडो|सॅन हुआन काउंटीचा]] भाग|Data4=[[यूट लोक|यूट]] जमातीचे प्रमुख चीफ औरे यांच्या नावावरून नामकरण|Population=४,८७४|Area=५४२.१९}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=गारफील्ड|N=०८|Num=045|Seat=ग्लेनवूड स्प्रिंग्स|Data2=१८८३-०२-१०|Data3=पूर्वी [[समीट काउंटी, कॉलोराडो|समीट काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकन सैन्याधिकारी जॉन सी. फ्रीमाँट यांच्या नावावरून नाव दिल्यासंदर्भात वाद असल्याने गार्फिल्ड नाव दिले गेले|Population=६२,२३५|Area=२,९५५.५८}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=गिल्पिन|N=०८|Num=047|Seat=सेंट्रल सिटी|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=कॉलोराडो प्रांताचे पहिले गव्हर्नर विल्यम गिल्पिन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=५,८०८|Area=१५०.१३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ग्रँड|N=०८|Num=049|Seat=हॉच क्रिक|Data2=१८७४-०२-०२|Data3=पूर्वी [[समीट काउंटी, कॉलोराडो|समीट काउंटीचा]] भाग|Data4=ग्रँड लेक आणि ग्रँड नदी (आताची कॉलोराडो नदी) यावरून नामकरण|Population=१५,७१७|Area=१,८६८.५३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=गनिसन|N=०८|Num=051|Seat=गनिसन|Data2=१८७७-०३-०९|Data3=पूर्वी [[लेक काउंटी, कॉलोराडो|लेक काउंटीचा]] भाग|Data4=शोधक जॉन विल्यम गनिसन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=१६,९१८|Area=३,२५९.७२}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=जॅक्सन|N=०८|Num=057|Seat=वॉल्डन|Data2=१९०९-०५-०५|Data3=पूर्वी [[लॅरिमर काउंटी, कॉलोराडो|लॅरिमर काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकेचे ७वे अध्यक्ष अँड्र्यू जॅक्सन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=१,३७९|Area=१,६१९.७४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=जेफरसन|N=०८|Num=059|Seat=गोल्डन|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=अमेरिकेचे ३रे अध्यक्ष थॉमस जेफरसन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=५,८२,९१०|Area=७७३.००}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=डेन्व्हर|N=०८|Num=031|Seat=डेन्व्हर|Data2=१९०२-११-१५|Data3=पूर्वी [[अरापाहो काउंटी, कॉलोराडो|अरापाहो काउंटीचा]] भाग|Data4=कॅन्सस प्रांताचे गव्हर्नर जेम्स डब्ल्यु. डेन्व्हर यांच्या नावावरून नामकरण|Population=७,१५,५२२|Area=१५४.७३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=डेल्टा|N=०८|Num=029|Seat=डेल्टा|Data2=१८८३-०२-११|Data3=पूर्वी [[गनिसन काउंटी, कॉलोराडो|गनिसन काउंटीचा]] भाग|Data4=अन्कंपाहग्रे नदीच्या त्रिभुज प्रदेशावर (डेल्टा) वसलेले असल्याने नाव|Population=३१,१९६|Area=१,१४४.४४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=डोलोरेस|N=०८|Num=033|Seat=डव्ह क्रिक|Data2=१८८१-०२-१९|Data3=पूर्वी [[आर्चुलेटा काउंटी, कॉलोराडो|आर्चुलेटा काउंटीचा]] भाग|Data4=डोलोरेस नदीवरून नामकरण|Population=२,३२७|Area=१,०६८.०४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=टेलर|N=०८|Num=119|Seat=क्रिपल क्रिक|Data2=१८९९-०३-२३|Data3=पूर्वी [[एल पासो काउंटी, कॉलोराडो|एल पासो]] आणि [[फ्रीमाँट काउंटी, कॉलोराडो|फ्रीमाँट]] काउंट्यांचा भाग|Data4=खाण व्यावसायिक आणि उद्योगपती थॉमस टेलर यांच्या नावावरून नामकरण|Population=२४,७१०|Area=५५८.५८}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=प्राउअर्स|N=०८|Num=099|Seat=लामार|Data2=१८८९-०४-११|Data3=पूर्वी [[बент काउंटी, कॉलोराडो|बेंट काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकन सेनेटर हिराम प्रॉपर्स यांच्या नावावरून नामकरण|Population=११,९९९|Area=१,६३८.३०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=पेब्लो|N=०८|Num=101|Seat=प्युब्लो|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=स्पॅनिश शब्द 'प्युब्लो' (याचा अर्थ गाव किंवा वस्ती) वरून नामकरण|Population=१,६८,१६२|Area=२,३८६.१३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=पार्क|N=०८|Num=093|Seat=फेअरप्ले|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=दक्षिण पार्क प्रांतावरून नामकरण|Population=१७,३९०|Area=२,२०९.६६}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=पिटकिन|N=०८|Num=097|Seat=ॲस्पेन|Data2=१८८१-०२-२३|Data3=पूर्वी [[गनिसन काउंटी, कॉलोराडो|गनिसन काउंटीचा]] भाग|Data4=कॉलोराडोचे गव्हर्नर फ्रेडरिक वॉकर पिटकिन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=१७,३५८|Area=९७३.४१}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=फ्रीमाँट|N=०८|Num=043|Seat=कॅन्यन सिटी|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=शोधक आणि सैन्याधिकारी जॉन सी. फ्रीमाँट यांच्या नावावरून नामकरण|Population=४८,९३९|Area=१,५३४.०९}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=फिलिप्स|N=०८|Num=095|Seat=होलीओके|Data2=१८८९-०३-२७|Data3=पूर्वी [[लोगन काउंटी, कॉलोराडो|लोगन काउंटीचा]] भाग|Data4=जमीन विकसक आर. ओ. फिलिप्स यांच्या नावावरून नामकरण|Population=४,५३०|Area=६८८.१०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=बेंट|N=०८|Num=011|Seat=लास अनिमास|Data2=१८७०-०२-११|Data3=पूर्वी [[ग्रीनवुड काउंटी, कॉलोराडो|ग्रीनवुड काउंटीचा]] भाग|Data4=बेंट फोर्टचे संस्थापक विल्यम बेंट यांच्या नावावरून नामकरण|Population=५,६५०|Area=१,५४१.०७}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=बाका|N=०८|Num=009|Seat=स्प्रिंगफील्ड|Data2=१८८९-०४-१६|Data3=पूर्वी [[लास अनिमास काउंटी, कॉलोराडो|लास अनिमास काउंटीचा]] भाग|Data4=स्थानिक व्यापारी आणि जमीनदार फेलिप बाका यांच्या नावावरून नामकरण|Population=३,५०६|Area=२,५५७.६०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ब्रूमफील्ड|N=०८|Num=014|Seat=ब्रूमफील्ड|Data2=२००१-११-१५|Data3=पूर्वी [[ॲडम्स काउंटी, कॉलोराडो|ॲडम्स]], [[बोल्डर काउंटी, कॉलोराडो|बोल्डर]], [[जेफरसन काउंटी, कॉलोराडो|जेफरसन]] आणि [[वेल्ड काउंटी, कॉलोराडो|वेल्ड]] काउंट्यांचा भाग|Data4=स्थानिक शेती आणि झाडांच्या नावावरून नामकरण|Population=७४,११२|Area=३३.०३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=बोल्डर|N=०८|Num=013|Seat=बोल्डर|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=येथील खडकाळ (बोल्डर) प्रदेशावरून नाव|Population=३,३०,७५८|Area=७२६.३३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=मिनरल|N=०८|Num=079|Seat=क्रीड|Data2=१८९३-०३-२७|Data3=पूर्वी [[हिन्सडेल काउंटी, कॉलोराडो|हिन्सडेल]], [[रियो ग्रांदे काउंटी, कॉलोराडो|रियो ग्रांदे]] आणि [[साग्वाच काउंटी, कॉलोराडो|साग्वाच]] काउंट्यांचा भाग|Data4=येथे आढळणाऱ्या मुबलक खनिज संपत्तीवरून नाव|Population=८६५|Area=८७५.७१}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=मेसा|N=०८|Num=077|Seat=ग्रँड जंक्शन|Data2=१८८३-०२-१४|Data3=पूर्वी [[गनिसन काउंटी, कॉलोराडो|गनिसन काउंटीचा]] भाग|Data4=येथील पठारी प्रदेशावरून (मेसा) नाव|Population=१,५५,७०३|Area=३,३४१.२६}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=मोफॅट|N=०८|Num=081|Seat=क्रेग|Data2=१९११-०२-२७|Data3=पूर्वी [[राउट काउंटी, कॉलोराडो|राउट काउंटीचा]] भाग|Data4=रेल्वे उद्योगपती डेव्हिड एच. मोफॅट यांच्या नावावरून नामकरण|Population=१३,२९२|Area=४,७५१.००}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=मॉन्टेझुमा|N=०८|Num=083|Seat=कोर्टेझ|Data2=१८८९-०४-३०|Data3=पूर्वी [[ला प्लाटा काउंटी, कॉलोराडो|ला प्लाटा काउंटीचा]] भाग|Data4=[[ॲझटेक]] सम्राट मॉन्टेझुमा यांच्या नावावरून नामकरण|Population=२५,८४९|Area=२,०३०.०३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=माँट्रोज|N=०८|Num=085|Seat=माँट्रोज|Data2=१८८३-०२-११|Data3=पूर्वी [[गनिसन काउंटी, कॉलोराडो|गनिसन काउंटीचा]] भाग|Data4=माँट्रोज शहरावरून नाव|Population=४२,६७९|Area=२,२४२.६८}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=मोर्गन|N=०८|Num=087|Seat=फोर्ट मोर्गन|Data2=१८८९-०२-१९|Data3=पूर्वी [[वेल्ड काउंटी, कॉलोराडो|वेल्ड काउंटीचा]] भाग|Data4=फोर्ट मोर्गन लष्करी तळावरून नामकरण|Population=२९,१११|Area=१,२९३.८३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=वॉशिंग्टन|N=०८|Num=121|Seat=अक्रॉन|Data2=१८८७-०२-०९|Data3=पूर्वी [[वेल्ड काउंटी, कॉलोराडो|वेल्ड काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकेचे पहिले अध्यक्ष जॉर्ज वॉशिंग्टन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=४,८१७|Area=२,५२४.१३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=युमा|N=०८|Num=125|Seat=वरया|Data2=१८८९-०३-१५|Data3=पूर्वी [[वॉशिंग्टन काउंटी, कॉलोराडो|वॉशिंग्टन काउंटीचा]] भाग|Data4=युमा मूळ अमेरिकन जमातीच्या नावावरून नामकरण|Population=९,९८८|Area=२,३६८.६४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ला प्लाटा|N=०८|Num=067|Seat=दुरांगो|Data2=१८७४-०२-१०|Data3=पूर्वी [[कोनेहोस काउंटी, कॉलोराडो|कोनेहोस काउंटीचा]] भाग|Data4=येथे सापडलेल्या चांदीवरून स्पॅनिश नाव 'ला प्लाटा'|Population=५५,६३८|Area=१,६९२.०६}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=लास अॅनिमास|N=०८|Num=071|Seat=त्रिनिदाद|Data2=१८६६-०२-०९|Data3=पूर्वी [[ह्युएरफानो काउंटी, कॉलोराडो|ह्युएरफानो काउंटीचा]] भाग|Data4=लास अनिमास नदीवरून नाव|Population=१४,५५५|Area=४,७७५.४२}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=लॅरिमर|N=०८|Num=069|Seat=फोर्ट कॉलिन्स|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=डेन्व्हरचे संस्थापक विल्यम लॅरिमर यांच्या नावावरून नामकरण|Population=३,५९,०६६|Area=२,६३४.२०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=लेक|N=०८|Num=065|Seat=लिडव्हिल|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=ट्विन लेक्स या सरोवरांवरून नाव|Population=७,४३६|Area=३८३.९०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=लोगन|N=०८|Num=075|Seat=स्टर्लिंग|Data2=१८८७-०२-२५|Data3=पूर्वी [[वेल्ड काउंटी, कॉलोराडो|वेल्ड काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकन सैन्याधिकारी जॉन ए. लोगन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=२१,५२८|Area=१,८४५.३०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=लिंकन|N=०८|Num=073|Seat=ह्यूगो|Data2=१८८९-०४-११|Data3=पूर्वी [[एल्बर्ट काउंटी, कॉलोराडो|एल्बर्ट]] आणि [[बेंट काउंटी, कॉलोराडो|बेंट]] काउंट्यांचा भाग|Data4=अमेरिकेचे १६वे अध्यक्ष अब्राहम लिंकन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=५,७०१|Area=२,५७८.६६}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=रूट|N=०८|Num=107|Seat=स्टीमबोट स्प्रिंग्स|Data2=१८७७-०१-२९|Data3=पूर्वी [[ग्रँड काउंटी, कॉलोराडो|ग्रँड काउंटीचा]] भाग|Data4=कॉलोराडोचे अंतिम प्रांतीय गव्हर्नर जॉन लाँग राउट यांच्या नावावरून नामकरण|Population=२४,८२९|Area=२,३६८.००}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=रियो ब्लँको|N=०८|Num=103|Seat=मीकर|Data2=१८८९-०३-२५|Data3=पूर्वी [[राउट काउंटी, कॉलोराडो|राउट काउंटीचा]] भाग|Data4=व्हाइट नदीच्या स्पॅनिश नावावरून (रियो ब्लँको) नामकरण|Population=६,४९४|Area=३,२२१.३८}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=रियो ग्रांदे|N=०८|Num=105|Seat=डेल्टे|Data2=१८७४-०२-१०|Data3=पूर्वी [[कोनेहोस काउंटी, कॉलोराडो|कोनेहोस]] आणि [[कॉस्टिया काउंटी, कॉलोराडो|कॉस्टिया]] काउंट्यांचा भाग|Data4=रियो ग्रांदे नदीवरून नाव|Population=११,५३९|Area=९१२.०३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=साग्वाच|N=०८|Num=109|Seat=साग्वाच|Data2=१८६६-१२-२९|Data3=पूर्वी [[कॉस्टिया काउंटी, कॉलोराडो|कॉस्टिया काउंटीचा]] भाग|Data4=यूट भाषेतील शब्दावरून नामकरण|Population=६,३६८|Area=३,१७०.००}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=सॅन मिगेल|N=०८|Num=113|Seat=टेल्युराईड|Data2=१८८३-०३-०२|Data3=पूर्वी [[औरे काउंटी, कॉलोराडो|औरे काउंटीचा]] भाग|Data4=सॅन मिगेल नदीवरून नाव|Population=८,०७२|Area=१,२८८.५४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=सॅन हुआन|N=०८|Num=111|Seat=सिल्व्हरटन|Data2=१८७६-०१-३१|Data3=पूर्वी [[ला प्लाटा काउंटी, कॉलोराडो|ला प्लाटा काउंटीचा]] भाग|Data4=सॅन हुआन पर्वतरांगेवरून नाव|Population=७०५|Area=३८८.२१}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=सेजग्विक|N=०८|Num=115|Seat=ज्युल्सबर्ग|Data2=१८८९-०४-०९|Data3=पूर्वी [[लोगन काउंटी, कॉलोराडो|लोगन काउंटीचा]] भाग|Data4=फोर्ट सेडग्विक लष्करी तळावरून नामकरण|Population=२,३७९|Area=५४९.४०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=समिट|N=०८|Num=117|Seat=ब्रेकनरिज|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=रॉकी पर्वतांच्या उंच शिखरांवरून (समीट) नाव|Population=३१,०५५|Area=६१९.१७}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ह्युएरफानो|N=०८|Num=055|Seat=वाल्सेनबर्ग|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=ह्युएरफानो ब्युट या टेकडीच्या स्पॅनिश नावावरून नाव|Population=६,८२०|Area=१,५९१.००}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=हिन्सडेल|N=०८|Num=053|Seat=लेक सिटी|Data2=१८७४-०२-१०|Data3=पूर्वी [[कोनेहोस काउंटी, कॉलोराडो|कोनेहोस]] आणि [[कॉस्टिया काउंटी, कॉलोराडो|कॉस्टिया]] काउंट्यांचा भाग|Data4=कॉलोराडोचे उपगव्हर्नर जॉर्ज ए. हिन्सडेल यांच्या नावावरून नामकरण|Population=७८८|Area=१,१२३.३५}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=वेल्ड|N=०८|Num=123|Seat=ग्रीली|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=कॉलोराडो प्रांताचे पहिले सचिव लुईस लेड्यार्ड वेल्ड यांच्या नावावरून नामकरण|Population=३,२८,९८१|Area=४,०१६.३१}}
|}

== हे सुद्धा पहा ==
* [[अमेरिकेच्या काउंट्यांची यादी]]

[[वर्ग:कॉलोराडोमधील काउंटी|*]]
[[वर्ग:अमेरिकेमधील काउंटी]]</text>
      <sha1>6r1b6rc8vhkrtdpfa9fmzuklrkxapxd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697262</id>
      <parentid>2697239</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T08:51:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2697262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34856" sha1="c2cxbo01i0epq8sqf8hdpb6c50ebjxd" xml:space="preserve">{{कॉलोराडो काउंटी नकाशा|float=right|width=300}}
[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेचे]] '''कॉलोराडो''' राज्य ६४ '''काउंट्यांमध्ये''' विभागलेले आहे. या प्रत्येक काउंट्या राज्यातील प्रशासनाचे सगळ्यात छोटे एकक आहे. शहरे व गावांना स्वतःचे प्रशासन असले तरी अशी प्रशासने स्वतंत्र असतात. या ६४ काउंट्यांपैकी [[डेन्व्हर काउंटी|डेन्व्हर]] आणि [[ब्रूमफील्ड काउंटी|ब्रूमफील्ड]] या दोन काउंट्या शहरवजा काउंट्या आहेत.

==यादी==
[[इ.स. १८६१|१८६१मध्ये]] [[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] रचनेच्या वेळी १७ काउंट्या होत्या. [[१ ऑगस्ट]], [[इ.स. १८७६|१८७६]] रोजी [[कॉलोराडो]] राज्याची स्थापना होताना २६ काउंट्या होत्या. २००१ साली ब्रूमफील्ड ही ६४वी काउंटी झाली.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ कॉलोराडोमधील काउंटी
|-
| {{काउंटीओळ|Name=अरापाहो|N=०८|Num=005|Seat=लिटलटन|Data2=१८६१-११-०१|Data3=कॉलोराडो प्रांताच्या मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक. १५ नोव्हेंबर, १९०२ ते ११ एप्रिल, १९०३ दरम्यान या काउंटीचे नाव साउथ अरापाहो काउंटी होते.|Data4=कॉलोराडोच्या आसपास राहणाऱ्या [[अरापाहो लोक|मूळच्या अमेरिकन लोकांच्या]] नावावरून नामकरण|Population=५,७२,००३|Area=८०४.४१}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=अलामोसा|N=०८|Num=003|Seat=अलामोसा|Data2=१९१३-०३-०८|Data3=[[कॉस्टिया काउंटी, कॉलोराडो|कॉस्टिया]] आणि [[कोनेहोस  काउंटी, कॉलोराडो|कोनेहोस काउंटींमधून]] रचना|Data4=येथून वाहणाऱ्या [[रियो ग्रांदे]]च्या काठावर उगणाऱ्या कॉटनवूड झाडांच्या स्पॅनिश नावावरून नामकरण|Population=१५,४४५|Area=७२३.२१}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=आर्चुलेटा|N=०८|Num=007|Seat=पगोसा स्प्रिंग्ज|Data2=१८८५-०४-१४|Data3=[[कोनेहोस  काउंटी, कॉलोराडो|कोनेहोस काउंटींमधून]] रचना|Data4=कॉलोराडो राज्य सेनेटर [[अँटोनियो डी. आर्चुलेटा]]च्या नावावरून नामकरण|Population=१२,०८४|Area=१,३५४.५३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=एल पासो|N=०८|Num=041|Seat=कॉलोराडो स्प्रिंग्ज|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=[[साउथ पार्क]] आणि [[प्रेरी]] प्रदेशांना जोडणाऱ्या [[यूट पास]] या घाटावरून याचे नाव ''एल पासो'' ([[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]]:रस्ता, मार्ग) ठेवले गेले.|Population=६,२२,२६३|Area=२,१२७.६}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ॲडम्स|N=०८|Num=001|Seat=ब्रायटन|Data2=१९०२-११-१५|Data3=पूर्वी [[अरापाहो काउंटी, कॉलोराडो|अरापाहो काउंटीचा]] भाग|Data4=[[अल्वा ॲडम्स]] या कॉलोराडोच्या ५व्या, १०व्या आणि १४व्या गव्हर्नरच्या नावावरून नामकरण|Population=४,४१,६०३|Area=१,१८२.२९}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=कस्टर|N=०८|Num=027|Seat=वेस्टक्लिफ|Data2=१८७७-०३-०९|Data3=पूर्वी [[फ्रीमाँट काउंटी, कॉलोराडो|फ्रीमाँट काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकेचा सैन्याधिकारी [[जॉर्ज आर्मस्ट्राँग कस्टर]] च्या नावावरून नामकरण|Population=४,२५५|Area=७३९.२४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=कायोवा|N=०८|Num=061|Seat=ईड्स|Data2=१८८९-०४-११|Data3=पूर्वी [[बेंट काउंटी, कॉलोराडो|बेंट काउंटीचा]] भाग|Data4=[[कायोवा लोक|कायोवा]] या मूळ अमेरिकन लोकांवरून नामकरण|Population=१,३९८|Area=१,७८५.९०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=किट कार्सन|N=०८|Num=063|Seat=बर्लिंग्टन|Data2=१८८९-०४-११|Data3=पूर्वी [[एल्बर्ट काउंटी, कॉलोराडो|एल्बर्ट काउंटीचा]] भाग|Data4=[[क्रिस्टोफर ह्युस्टन कार्सन|क्रिस्टोफर ह्युस्टन किट कार्सन]] या अमेरिकन सैन्याधिकारी आणि भटक्याच्या नावावरून नामकरण|Population=८,२७०|Area=२,१६२.४३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=कोनेहोस|N=०८|Num=021|Seat=कोनेहोस|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक असलेल्या ग्वादालुपे काउंटीचे सहा दिवसांनी कोनेहोस काउंटी असे नाव बदलले गेले.|Data4=या प्रदेशात सापडणाऱ्या पांढऱ्या शेपटीच्या सशांच्या स्पॅनिश नावावरून नामकरण|Population=८,२६५|Area=१,२९०.२२}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=कॉस्टिया|N=०८|Num=023|Seat=सान लुइस|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक.|Data4=[[कॉस्टिया नदी]]चे नाव|Population=३,५२४|Area=१,२२९.८४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=क्राउली|N=०८|Num=025|Seat=ओर्डवे|Data2=१९११-०५-२९|Data3=पूर्वी [[ओटेरो काउंटी, कॉलोराडो|ओटेरो काउंटीचा]] भाग|Data4=कॉलोराडो राज्य सेनेटर जॉन एच. क्राउलीच्या नावावरून नामकरण|Population=५,८२३|Area=८००.२७}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=क्लियर क्रीक|N=०८|Num=019|Seat=जॉर्जटाउन|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक.|Data4=या काउंटीत उगम पावणाऱ्या [[क्लियर क्रीक, कॉलोराडो|क्लियर क्रीक]] या नदीचे नाव|Population=९,००८|Area=३९६.५३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=डग्लस|N=०८|Num=035|Seat=कॅसल रॉक|Data2=१८६१-११-०१|Data3=कॉलोराडो प्रांताच्या मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=[[स्टीवन आर्नोल्ड डग्लस]] या [[इलिनॉय]]च्या सेनेटरच्या नावावरून नामकरण|Population=२,८५,४६५|Area=८४२.३०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ईगल|N=०८|Num=037|Seat=ईगल|Data2=१८८३-०२-११|Data3=पूर्वी [[समिट काउंटी, कॉलोराडो|समिट काउंटीचा]] भाग|Data4=काउंटीतून वाहणाऱ्या ईगल नदीवरून नामकरण|Population=५५,७३१|Area=१,६८८.२८}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=एल्बर्ट|N=०८|Num=039|Seat=कीओवा|Data2=१८७४-०२-०२|Data3=पूर्वी [[डग्लस काउंटी, कॉलोराडो|डग्लस काउंटीचा]] भाग|Data4=कॉलोराडो प्रांताचे गव्हर्नर सॅम्युएल हिशमन एल्बर्ट यांच्या नावावरून नामकरण|Population=२६,०६२|Area=१,८५०.८६}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ओटेरो|N=०८|Num=089|Seat=ला जुंटा|Data2=१८८९-०३-२५|Data3=पूर्वी [[बेंट काउंटी, कॉलोराडो|बेंट काउंटीचा]] भाग|Data4=व्यापारी आणि राजकीय नेते मिगेल आंतोनियो ओटेरो यांच्या नावावरून नामकरण|Population=१८,६९०|Area=१,२६३.७०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=औरे|N=०८|Num=091|Seat=औरे|Data2=१८७७-०१-१८|Data3=पूर्वी [[सॅन हुआन काउंटी, कॉलोराडो|सॅन हुआन काउंटीचा]] भाग|Data4=[[यूट लोक|यूट]] जमातीचे प्रमुख चीफ औरे यांच्या नावावरून नामकरण|Population=४,८७४|Area=५४२.१९}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=गारफील्ड|N=०८|Num=045|Seat=ग्लेनवूड स्प्रिंग्स|Data2=१८८३-०२-१०|Data3=पूर्वी [[समीट काउंटी, कॉलोराडो|समीट काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकन सैन्याधिकारी जॉन सी. फ्रीमाँट यांच्या नावावरून नाव दिल्यासंदर्भात वाद असल्याने गार्फिल्ड नाव दिले गेले|Population=६२,२३५|Area=२,९५५.५८}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=गिल्पिन|N=०८|Num=047|Seat=सेंट्रल सिटी|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=कॉलोराडो प्रांताचे पहिले गव्हर्नर विल्यम गिल्पिन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=५,८०८|Area=१५०.१३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ग्रँड|N=०८|Num=049|Seat=हॉच क्रिक|Data2=१८७४-०२-०२|Data3=पूर्वी [[समीट काउंटी, कॉलोराडो|समीट काउंटीचा]] भाग|Data4=ग्रँड लेक आणि ग्रँड नदी (आताची कॉलोराडो नदी) यावरून नामकरण|Population=१५,७१७|Area=१,८६८.५३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=गनिसन|N=०८|Num=051|Seat=गनिसन|Data2=१८७७-०३-०९|Data3=पूर्वी [[लेक काउंटी, कॉलोराडो|लेक काउंटीचा]] भाग|Data4=शोधक जॉन विल्यम गनिसन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=१६,९१८|Area=३,२५९.७२}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=जॅक्सन|N=०८|Num=057|Seat=वॉल्डन|Data2=१९०९-०५-०५|Data3=पूर्वी [[लॅरिमर काउंटी, कॉलोराडो|लॅरिमर काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकेचे ७वे अध्यक्ष अँड्र्यू जॅक्सन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=१,३७९|Area=१,६१९.७४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=जेफरसन|N=०८|Num=059|Seat=गोल्डन|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=अमेरिकेचे ३रे अध्यक्ष थॉमस जेफरसन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=५,८२,९१०|Area=७७३.००}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=डेन्व्हर|N=०८|Num=031|Seat=डेन्व्हर|Data2=१९०२-११-१५|Data3=पूर्वी [[अरापाहो काउंटी, कॉलोराडो|अरापाहो काउंटीचा]] भाग|Data4=कॅन्सस प्रांताचे गव्हर्नर जेम्स डब्ल्यु. डेन्व्हर यांच्या नावावरून नामकरण|Population=७,१५,५२२|Area=१५४.७३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=डेल्टा|N=०८|Num=029|Seat=डेल्टा|Data2=१८८३-०२-११|Data3=पूर्वी [[गनिसन काउंटी, कॉलोराडो|गनिसन काउंटीचा]] भाग|Data4=अन्कंपाहग्रे नदीच्या त्रिभुज प्रदेशावर (डेल्टा) वसलेले असल्याने नाव|Population=३१,१९६|Area=१,१४४.४४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=डोलोरेस|N=०८|Num=033|Seat=डव्ह क्रिक|Data2=१८८१-०२-१९|Data3=पूर्वी [[आर्चुलेटा काउंटी, कॉलोराडो|आर्चुलेटा काउंटीचा]] भाग|Data4=डोलोरेस नदीवरून नामकरण|Population=२,३२७|Area=१,०६८.०४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=टेलर|N=०८|Num=119|Seat=क्रिपल क्रिक|Data2=१८९९-०३-२३|Data3=पूर्वी [[एल पासो काउंटी, कॉलोराडो|एल पासो]] आणि [[फ्रीमाँट काउंटी, कॉलोराडो|फ्रीमाँट]] काउंट्यांचा भाग|Data4=खाण व्यावसायिक आणि उद्योगपती थॉमस टेलर यांच्या नावावरून नामकरण|Population=२४,७१०|Area=५५८.५८}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=प्राउअर्स|N=०८|Num=099|Seat=लामार|Data2=१८८९-०४-११|Data3=पूर्वी [[बент काउंटी, कॉलोराडो|बेंट काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकन सेनेटर हिराम प्रॉपर्स यांच्या नावावरून नामकरण|Population=११,९९९|Area=१,६३८.३०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=पेब्लो|N=०८|Num=101|Seat=प्युब्लो|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=स्पॅनिश शब्द 'प्युब्लो' (याचा अर्थ गाव किंवा वस्ती) वरून नामकरण|Population=१,६८,१६२|Area=२,३८६.१३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=पार्क|N=०८|Num=093|Seat=फेअरप्ले|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=दक्षिण पार्क प्रांतावरून नामकरण|Population=१७,३९०|Area=२,२०९.६६}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=पिटकिन|N=०८|Num=097|Seat=ॲस्पेन|Data2=१८८१-०२-२३|Data3=पूर्वी [[गनिसन काउंटी, कॉलोराडो|गनिसन काउंटीचा]] भाग|Data4=कॉलोराडोचे गव्हर्नर फ्रेडरिक वॉकर पिटकिन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=१७,३५८|Area=९७३.४१}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=फ्रीमाँट|N=०८|Num=043|Seat=कॅन्यन सिटी|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=शोधक आणि सैन्याधिकारी जॉन सी. फ्रीमाँट यांच्या नावावरून नामकरण|Population=४८,९३९|Area=१,५३४.०९}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=फिलिप्स|N=०८|Num=095|Seat=होलीओके|Data2=१८८९-०३-२७|Data3=पूर्वी [[लोगन काउंटी, कॉलोराडो|लोगन काउंटीचा]] भाग|Data4=जमीन विकसक आर. ओ. फिलिप्स यांच्या नावावरून नामकरण|Population=४,५३०|Area=६८८.१०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=बेंट|N=०८|Num=011|Seat=लास अनिमास|Data2=१८७०-०२-११|Data3=पूर्वी [[ग्रीनवुड काउंटी, कॉलोराडो|ग्रीनवुड काउंटीचा]] भाग|Data4=बेंट फोर्टचे संस्थापक विल्यम बेंट यांच्या नावावरून नामकरण|Population=५,६५०|Area=१,५४१.०७}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=बाका|N=०८|Num=009|Seat=स्प्रिंगफील्ड|Data2=१८८९-०४-१६|Data3=पूर्वी [[लास अनिमास काउंटी, कॉलोराडो|लास अनिमास काउंटीचा]] भाग|Data4=स्थानिक व्यापारी आणि जमीनदार फेलिप बाका यांच्या नावावरून नामकरण|Population=३,५०६|Area=२,५५७.६०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ब्रूमफील्ड|N=०८|Num=014|Seat=ब्रूमफील्ड|Data2=२००१-११-१५|Data3=पूर्वी [[ॲडम्स काउंटी, कॉलोराडो|ॲडम्स]], [[बोल्डर काउंटी, कॉलोराडो|बोल्डर]], [[जेफरसन काउंटी, कॉलोराडो|जेफरसन]] आणि [[वेल्ड काउंटी, कॉलोराडो|वेल्ड]] काउंट्यांचा भाग|Data4=स्थानिक शेती आणि झाडांच्या नावावरून नामकरण|Population=७४,११२|Area=३३.०३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=बोल्डर|N=०८|Num=013|Seat=बोल्डर|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=येथील खडकाळ (बोल्डर) प्रदेशावरून नाव|Population=३,३०,७५८|Area=७२६.३३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=मिनरल|N=०८|Num=079|Seat=क्रीड|Data2=१८९३-०३-२७|Data3=पूर्वी [[हिन्सडेल काउंटी, कॉलोराडो|हिन्सडेल]], [[रियो ग्रांदे काउंटी, कॉलोराडो|रियो ग्रांदे]] आणि [[साग्वाच काउंटी, कॉलोराडो|साग्वाच]] काउंट्यांचा भाग|Data4=येथे आढळणाऱ्या मुबलक खनिज संपत्तीवरून नाव|Population=८६५|Area=८७५.७१}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=मेसा|N=०८|Num=077|Seat=ग्रँड जंक्शन|Data2=१८८३-०२-१४|Data3=पूर्वी [[गनिसन काउंटी, कॉलोराडो|गनिसन काउंटीचा]] भाग|Data4=येथील पठारी प्रदेशावरून (मेसा) नाव|Population=१,५५,७०३|Area=३,३४१.२६}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=मोफॅट|N=०८|Num=081|Seat=क्रेग|Data2=१९११-०२-२७|Data3=पूर्वी [[राउट काउंटी, कॉलोराडो|राउट काउंटीचा]] भाग|Data4=रेल्वे उद्योगपती डेव्हिड एच. मोफॅट यांच्या नावावरून नामकरण|Population=१३,२९२|Area=४,७५१.००}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=मॉन्टेझुमा|N=०८|Num=083|Seat=कोर्टेझ|Data2=१८८९-०४-३०|Data3=पूर्वी [[ला प्लाटा काउंटी, कॉलोराडो|ला प्लाटा काउंटीचा]] भाग|Data4=[[ॲझटेक]] सम्राट मॉन्टेझुमा यांच्या नावावरून नामकरण|Population=२५,८४९|Area=२,०३०.०३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=माँट्रोज|N=०८|Num=085|Seat=माँट्रोज|Data2=१८८३-०२-११|Data3=पूर्वी [[गनिसन काउंटी, कॉलोराडो|गनिसन काउंटीचा]] भाग|Data4=माँट्रोज शहरावरून नाव|Population=४२,६७९|Area=२,२४२.६८}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=मोर्गन|N=०८|Num=087|Seat=फोर्ट मोर्गन|Data2=१८८९-०२-१९|Data3=पूर्वी [[वेल्ड काउंटी, कॉलोराडो|वेल्ड काउंटीचा]] भाग|Data4=फोर्ट मोर्गन लष्करी तळावरून नामकरण|Population=२९,१११|Area=१,२९३.८३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=वॉशिंग्टन|N=०८|Num=121|Seat=अक्रॉन|Data2=१८८७-०२-०९|Data3=पूर्वी [[वेल्ड काउंटी, कॉलोराडो|वेल्ड काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकेचे पहिले अध्यक्ष जॉर्ज वॉशिंग्टन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=४,८१७|Area=२,५२४.१३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=युमा|N=०८|Num=125|Seat=वरया|Data2=१८८९-०३-१५|Data3=पूर्वी [[वॉशिंग्टन काउंटी, कॉलोराडो|वॉशिंग्टन काउंटीचा]] भाग|Data4=युमा मूळ अमेरिकन जमातीच्या नावावरून नामकरण|Population=९,९८८|Area=२,३६८.६४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ला प्लाटा|N=०८|Num=067|Seat=दुरांगो|Data2=१८७४-०२-१०|Data3=पूर्वी [[कोनेहोस काउंटी, कॉलोराडो|कोनेहोस काउंटीचा]] भाग|Data4=येथे सापडलेल्या चांदीवरून स्पॅनिश नाव 'ला प्लाटा'|Population=५५,६३८|Area=१,६९२.०६}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=लास अॅनिमास|N=०८|Num=071|Seat=त्रिनिदाद|Data2=१८६६-०२-०९|Data3=पूर्वी [[ह्युएरफानो काउंटी, कॉलोराडो|ह्युएरफानो काउंटीचा]] भाग|Data4=लास अनिमास नदीवरून नाव|Population=१४,५५५|Area=४,७७५.४२}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=लॅरिमर|N=०८|Num=069|Seat=फोर्ट कॉलिन्स|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=डेन्व्हरचे संस्थापक विल्यम लॅरिमर यांच्या नावावरून नामकरण|Population=३,५९,०६६|Area=२,६३४.२०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=लेक|N=०८|Num=065|Seat=लिडव्हिल|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=ट्विन लेक्स या सरोवरांवरून नाव|Population=७,४३६|Area=३८३.९०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=लोगन|N=०८|Num=075|Seat=स्टर्लिंग|Data2=१८८७-०२-२५|Data3=पूर्वी [[वेल्ड काउंटी, कॉलोराडो|वेल्ड काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकन सैन्याधिकारी जॉन ए. लोगन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=२१,५२८|Area=१,८४५.३०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=लिंकन|N=०८|Num=073|Seat=ह्यूगो|Data2=१८८९-०४-११|Data3=पूर्वी [[एल्बर्ट काउंटी, कॉलोराडो|एल्बर्ट]] आणि [[बेंट काउंटी, कॉलोराडो|बेंट]] काउंट्यांचा भाग|Data4=अमेरिकेचे १६वे अध्यक्ष अब्राहम लिंकन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=५,७०१|Area=२,५७८.६६}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=रूट|N=०८|Num=107|Seat=स्टीमबोट स्प्रिंग्स|Data2=१८७७-०१-२९|Data3=पूर्वी [[ग्रँड काउंटी, कॉलोराडो|ग्रँड काउंटीचा]] भाग|Data4=कॉलोराडोचे अंतिम प्रांतीय गव्हर्नर जॉन लाँग राउट यांच्या नावावरून नामकरण|Population=२४,८२९|Area=२,३६८.००}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=रियो ब्लँको|N=०८|Num=103|Seat=मीकर|Data2=१८८९-०३-२५|Data3=पूर्वी [[राउट काउंटी, कॉलोराडो|राउट काउंटीचा]] भाग|Data4=व्हाइट नदीच्या स्पॅनिश नावावरून (रियो ब्लँको) नामकरण|Population=६,४९४|Area=३,२२१.३८}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=रियो ग्रांदे|N=०८|Num=105|Seat=डेल्टा|Data2=१८७४-०२-१०|Data3=पूर्वी [[कोनेहोस काउंटी, कॉलोराडो|कोनेहोस]] आणि [[कॉस्टिया काउंटी, कॉलोराडो|कॉस्टिया]] काउंट्यांचा भाग|Data4=रियो ग्रांदे नदीवरून नाव|Population=११,५३९|Area=९१२.०३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=साग्वाच|N=०८|Num=109|Seat=साग्वाच|Data2=१८६६-१२-२९|Data3=पूर्वी [[कॉस्टिया काउंटी, कॉलोराडो|कॉस्टिया काउंटीचा]] भाग|Data4=यूट भाषेतील शब्दावरून नामकरण|Population=६,३६८|Area=३,१७०.००}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=सॅन मिगेल|N=०८|Num=113|Seat=टेल्युराईड|Data2=१८८३-०३-०२|Data3=पूर्वी [[औरे काउंटी, कॉलोराडो|औरे काउंटीचा]] भाग|Data4=सॅन मिगेल नदीवरून नाव|Population=८,०७२|Area=१,२८८.५४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=सॅन हुआन|N=०८|Num=111|Seat=सिल्व्हरटन|Data2=१८७६-०१-३१|Data3=पूर्वी [[ला प्लाटा काउंटी, कॉलोराडो|ला प्लाटा काउंटीचा]] भाग|Data4=सॅन हुआन पर्वतरांगेवरून नाव|Population=७०५|Area=३८८.२१}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=सेजग्विक|N=०८|Num=115|Seat=ज्युल्सबर्ग|Data2=१८८९-०४-०९|Data3=पूर्वी [[लोगन काउंटी, कॉलोराडो|लोगन काउंटीचा]] भाग|Data4=फोर्ट सेडग्विक लष्करी तळावरून नामकरण|Population=२,३७९|Area=५४९.४०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=समिट|N=०८|Num=117|Seat=ब्रेकनरिज|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=रॉकी पर्वतांच्या उंच शिखरांवरून (समीट) नाव|Population=३१,०५५|Area=६१९.१७}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ह्युएरफानो|N=०८|Num=055|Seat=वाल्सेनबर्ग|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=ह्युएरफानो ब्युट या टेकडीच्या स्पॅनिश नावावरून नाव|Population=६,८२०|Area=१,५९१.००}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=हिन्सडेल|N=०८|Num=053|Seat=लेक सिटी|Data2=१८७४-०२-१०|Data3=पूर्वी [[कोनेहोस काउंटी, कॉलोराडो|कोनेहोस]] आणि [[कॉस्टिया काउंटी, कॉलोराडो|कॉस्टिया]] काउंट्यांचा भाग|Data4=कॉलोराडोचे उपगव्हर्नर जॉर्ज ए. हिन्सडेल यांच्या नावावरून नामकरण|Population=७८८|Area=१,१२३.३५}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=वेल्ड|N=०८|Num=123|Seat=ग्रीली|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=कॉलोराडो प्रांताचे पहिले सचिव लुईस लेड्यार्ड वेल्ड यांच्या नावावरून नामकरण|Population=३,२८,९८१|Area=४,०१६.३१}}
|}

== हे सुद्धा पहा ==
* [[अमेरिकेच्या काउंट्यांची यादी]]

[[वर्ग:कॉलोराडोमधील काउंटी|*]]
[[वर्ग:अमेरिकेमधील काउंटी]]</text>
      <sha1>c2cxbo01i0epq8sqf8hdpb6c50ebjxd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697269</id>
      <parentid>2697262</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T08:56:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2697269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34859" sha1="qsf6jv0blfcbmv0v7c7e6on3y6k49gz" xml:space="preserve">{{कॉलोराडो काउंटी नकाशा|float=right|width=300}}
[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेचे]] '''कॉलोराडो''' राज्य ६४ '''काउंट्यांमध्ये''' विभागलेले आहे. या प्रत्येक काउंट्या राज्यातील प्रशासनाचे सगळ्यात छोटे एकक आहे. शहरे व गावांना स्वतःचे प्रशासन असले तरी अशी प्रशासने स्वतंत्र असतात. या ६४ काउंट्यांपैकी [[डेन्व्हर काउंटी|डेन्व्हर]] आणि [[ब्रूमफील्ड काउंटी|ब्रूमफील्ड]] या दोन काउंट्या शहरवजा काउंट्या आहेत.

==यादी==
[[इ.स. १८६१|१८६१मध्ये]] [[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] रचनेच्या वेळी १७ काउंट्या होत्या. [[१ ऑगस्ट]], [[इ.स. १८७६|१८७६]] रोजी [[कॉलोराडो]] राज्याची स्थापना होताना २६ काउंट्या होत्या. २००१ साली ब्रूमफील्ड ही ६४वी काउंटी झाली.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ कॉलोराडोमधील काउंटी
|-
| {{काउंटीओळ|Name=अरापाहो|N=०८|Num=005|Seat=लिटलटन|Data2=१८६१-११-०१|Data3=कॉलोराडो प्रांताच्या मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक. १५ नोव्हेंबर, १९०२ ते ११ एप्रिल, १९०३ दरम्यान या काउंटीचे नाव साउथ अरापाहो काउंटी होते.|Data4=कॉलोराडोच्या आसपास राहणाऱ्या [[अरापाहो लोक|मूळच्या अमेरिकन लोकांच्या]] नावावरून नामकरण|Population=५,७२,००३|Area=८०४.४१}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=अलामोसा|N=०८|Num=003|Seat=अलामोसा|Data2=१९१३-०३-०८|Data3=[[कॉस्टिया काउंटी, कॉलोराडो|कॉस्टिया]] आणि [[कोनेहोस  काउंटी, कॉलोराडो|कोनेहोस काउंटींमधून]] रचना|Data4=येथून वाहणाऱ्या [[रियो ग्रांदे]]च्या काठावर उगणाऱ्या कॉटनवूड झाडांच्या स्पॅनिश नावावरून नामकरण|Population=१५,४४५|Area=७२३.२१}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=आर्चुलेटा|N=०८|Num=007|Seat=पगोसा स्प्रिंग्ज|Data2=१८८५-०४-१४|Data3=[[कोनेहोस  काउंटी, कॉलोराडो|कोनेहोस काउंटींमधून]] रचना|Data4=कॉलोराडो राज्य सेनेटर [[अँटोनियो डी. आर्चुलेटा]]च्या नावावरून नामकरण|Population=१२,०८४|Area=१,३५४.५३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=एल पासो|N=०८|Num=041|Seat=कॉलोराडो स्प्रिंग्ज|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=[[साउथ पार्क]] आणि [[प्रेरी]] प्रदेशांना जोडणाऱ्या [[यूट पास]] या घाटावरून याचे नाव ''एल पासो'' ([[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]]:रस्ता, मार्ग) ठेवले गेले.|Population=६,२२,२६३|Area=२,१२७.६}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ॲडम्स|N=०८|Num=001|Seat=ब्रायटन|Data2=१९०२-११-१५|Data3=पूर्वी [[अरापाहो काउंटी, कॉलोराडो|अरापाहो काउंटीचा]] भाग|Data4=[[अल्वा ॲडम्स]] या कॉलोराडोच्या ५व्या, १०व्या आणि १४व्या गव्हर्नरच्या नावावरून नामकरण|Population=४,४१,६०३|Area=१,१८२.२९}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=कस्टर|N=०८|Num=027|Seat=वेस्टक्लिफ|Data2=१८७७-०३-०९|Data3=पूर्वी [[फ्रीमाँट काउंटी, कॉलोराडो|फ्रीमाँट काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकेचा सैन्याधिकारी [[जॉर्ज आर्मस्ट्राँग कस्टर]] च्या नावावरून नामकरण|Population=४,२५५|Area=७३९.२४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=कायोवा|N=०८|Num=061|Seat=ईड्स|Data2=१८८९-०४-११|Data3=पूर्वी [[बेंट काउंटी, कॉलोराडो|बेंट काउंटीचा]] भाग|Data4=[[कायोवा लोक|कायोवा]] या मूळ अमेरिकन लोकांवरून नामकरण|Population=१,३९८|Area=१,७८५.९०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=किट कार्सन|N=०८|Num=063|Seat=बर्लिंग्टन|Data2=१८८९-०४-११|Data3=पूर्वी [[एल्बर्ट काउंटी, कॉलोराडो|एल्बर्ट काउंटीचा]] भाग|Data4=[[क्रिस्टोफर ह्युस्टन कार्सन|क्रिस्टोफर ह्युस्टन किट कार्सन]] या अमेरिकन सैन्याधिकारी आणि भटक्याच्या नावावरून नामकरण|Population=८,२७०|Area=२,१६२.४३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=कोनेहोस|N=०८|Num=021|Seat=कोनेहोस|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक असलेल्या ग्वादालुपे काउंटीचे सहा दिवसांनी कोनेहोस काउंटी असे नाव बदलले गेले.|Data4=या प्रदेशात सापडणाऱ्या पांढऱ्या शेपटीच्या सशांच्या स्पॅनिश नावावरून नामकरण|Population=८,२६५|Area=१,२९०.२२}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=कॉस्टिया|N=०८|Num=023|Seat=सान लुइस|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक.|Data4=[[कॉस्टिया नदी]]चे नाव|Population=३,५२४|Area=१,२२९.८४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=क्राउली|N=०८|Num=025|Seat=ओर्डवे|Data2=१९११-०५-२९|Data3=पूर्वी [[ओटेरो काउंटी, कॉलोराडो|ओटेरो काउंटीचा]] भाग|Data4=कॉलोराडो राज्य सेनेटर जॉन एच. क्राउलीच्या नावावरून नामकरण|Population=५,८२३|Area=८००.२७}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=क्लियर क्रीक|N=०८|Num=019|Seat=जॉर्जटाउन|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक.|Data4=या काउंटीत उगम पावणाऱ्या [[क्लियर क्रीक, कॉलोराडो|क्लियर क्रीक]] या नदीचे नाव|Population=९,००८|Area=३९६.५३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=डग्लस|N=०८|Num=035|Seat=कॅसल रॉक|Data2=१८६१-११-०१|Data3=कॉलोराडो प्रांताच्या मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=[[स्टीवन आर्नोल्ड डग्लस]] या [[इलिनॉय]]च्या सेनेटरच्या नावावरून नामकरण|Population=२,८५,४६५|Area=८४२.३०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ईगल|N=०८|Num=037|Seat=ईगल|Data2=१८८३-०२-११|Data3=पूर्वी [[समिट काउंटी, कॉलोराडो|समिट काउंटीचा]] भाग|Data4=काउंटीतून वाहणाऱ्या ईगल नदीवरून नामकरण|Population=५५,७३१|Area=१,६८८.२८}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=एल्बर्ट|N=०८|Num=039|Seat=कीओवा|Data2=१८७४-०२-०२|Data3=पूर्वी [[डग्लस काउंटी, कॉलोराडो|डग्लस काउंटीचा]] भाग|Data4=कॉलोराडो प्रांताचे गव्हर्नर सॅम्युएल हिशमन एल्बर्ट यांच्या नावावरून नामकरण|Population=२६,०६२|Area=१,८५०.८६}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ओटेरो|N=०८|Num=089|Seat=ला जुंटा|Data2=१८८९-०३-२५|Data3=पूर्वी [[बेंट काउंटी, कॉलोराडो|बेंट काउंटीचा]] भाग|Data4=व्यापारी आणि राजकीय नेते मिगेल आंतोनियो ओटेरो यांच्या नावावरून नामकरण|Population=१८,६९०|Area=१,२६३.७०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=औरे|N=०८|Num=091|Seat=औरे|Data2=१८७७-०१-१८|Data3=पूर्वी [[सॅन हुआन काउंटी, कॉलोराडो|सॅन हुआन काउंटीचा]] भाग|Data4=[[यूट लोक|यूट]] जमातीचे प्रमुख चीफ औरे यांच्या नावावरून नामकरण|Population=४,८७४|Area=५४२.१९}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=गारफील्ड|N=०८|Num=045|Seat=ग्लेनवूड स्प्रिंग्स|Data2=१८८३-०२-१०|Data3=पूर्वी [[समीट काउंटी, कॉलोराडो|समीट काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकन सैन्याधिकारी जॉन सी. फ्रीमाँट यांच्या नावावरून नाव दिल्यासंदर्भात वाद असल्याने गार्फिल्ड नाव दिले गेले|Population=६२,२३५|Area=२,९५५.५८}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=गिल्पिन|N=०८|Num=047|Seat=सेंट्रल सिटी|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=कॉलोराडो प्रांताचे पहिले गव्हर्नर विल्यम गिल्पिन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=५,८०८|Area=१५०.१३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ग्रँड|N=०८|Num=049|Seat=हॉच क्रिक|Data2=१८७४-०२-०२|Data3=पूर्वी [[समीट काउंटी, कॉलोराडो|समीट काउंटीचा]] भाग|Data4=ग्रँड लेक आणि ग्रँड नदी (आताची कॉलोराडो नदी) यावरून नामकरण|Population=१५,७१७|Area=१,८६८.५३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=गनिसन|N=०८|Num=051|Seat=गनिसन|Data2=१८७७-०३-०९|Data3=पूर्वी [[लेक काउंटी, कॉलोराडो|लेक काउंटीचा]] भाग|Data4=शोधक जॉन विल्यम गनिसन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=१६,९१८|Area=३,२५९.७२}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=जॅक्सन|N=०८|Num=057|Seat=वॉल्डन|Data2=१९०९-०५-०५|Data3=पूर्वी [[लॅरिमर काउंटी, कॉलोराडो|लॅरिमर काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकेचे ७वे अध्यक्ष अँड्र्यू जॅक्सन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=१,३७९|Area=१,६१९.७४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=जेफरसन|N=०८|Num=059|Seat=गोल्डन|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=अमेरिकेचे ३रे अध्यक्ष थॉमस जेफरसन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=५,८२,९१०|Area=७७३.००}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=डेन्व्हर|N=०८|Num=031|Seat=डेन्व्हर|Data2=१९०२-११-१५|Data3=पूर्वी [[अरापाहो काउंटी, कॉलोराडो|अरापाहो काउंटीचा]] भाग|Data4=कॅन्सस प्रांताचे गव्हर्नर जेम्स डब्ल्यु. डेन्व्हर यांच्या नावावरून नामकरण|Population=७,१५,५२२|Area=१५४.७३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=डेल्टा|N=०८|Num=029|Seat=डेल्टा|Data2=१८८३-०२-११|Data3=पूर्वी [[गनिसन काउंटी, कॉलोराडो|गनिसन काउंटीचा]] भाग|Data4=अन्कंपाहग्रे नदीच्या त्रिभुज प्रदेशावर (डेल्टा) वसलेले असल्याने नाव|Population=३१,१९६|Area=१,१४४.४४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=डोलोरेस|N=०८|Num=033|Seat=डव्ह क्रिक|Data2=१८८१-०२-१९|Data3=पूर्वी [[आर्चुलेटा काउंटी, कॉलोराडो|आर्चुलेटा काउंटीचा]] भाग|Data4=डोलोरेस नदीवरून नामकरण|Population=२,३२७|Area=१,०६८.०४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=टेलर|N=०८|Num=119|Seat=क्रिपल क्रिक|Data2=१८९९-०३-२३|Data3=पूर्वी [[एल पासो काउंटी, कॉलोराडो|एल पासो]] आणि [[फ्रीमाँट काउंटी, कॉलोराडो|फ्रीमाँट]] काउंट्यांचा भाग|Data4=खाण व्यावसायिक आणि उद्योगपती थॉमस टेलर यांच्या नावावरून नामकरण|Population=२४,७१०|Area=५५८.५८}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=प्राउअर्स|N=०८|Num=099|Seat=लामार|Data2=१८८९-०४-११|Data3=पूर्वी [[बेंट काउंटी, कॉलोराडो|बेंट काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकन सेनेटर हिराम प्रॉपर्स यांच्या नावावरून नामकरण|Population=११,९९९|Area=१,६३८.३०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=पेब्लो|N=०८|Num=101|Seat=प्युब्लो|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=स्पॅनिश शब्द 'प्युब्लो' (याचा अर्थ गाव किंवा वस्ती) वरून नामकरण|Population=१,६८,१६२|Area=२,३८६.१३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=पार्क|N=०८|Num=093|Seat=फेअरप्ले|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=दक्षिण पार्क प्रांतावरून नामकरण|Population=१७,३९०|Area=२,२०९.६६}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=पिटकिन|N=०८|Num=097|Seat=ॲस्पेन|Data2=१८८१-०२-२३|Data3=पूर्वी [[गनिसन काउंटी, कॉलोराडो|गनिसन काउंटीचा]] भाग|Data4=कॉलोराडोचे गव्हर्नर फ्रेडरिक वॉकर पिटकिन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=१७,३५८|Area=९७३.४१}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=फ्रीमाँट|N=०८|Num=043|Seat=कॅन्यन सिटी|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=शोधक आणि सैन्याधिकारी जॉन सी. फ्रीमाँट यांच्या नावावरून नामकरण|Population=४८,९३९|Area=१,५३४.०९}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=फिलिप्स|N=०८|Num=095|Seat=होलीओके|Data2=१८८९-०३-२७|Data3=पूर्वी [[लोगन काउंटी, कॉलोराडो|लोगन काउंटीचा]] भाग|Data4=जमीन विकसक आर. ओ. फिलिप्स यांच्या नावावरून नामकरण|Population=४,५३०|Area=६८८.१०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=बेंट|N=०८|Num=011|Seat=लास अनिमास|Data2=१८७०-०२-११|Data3=पूर्वी [[ग्रीनवुड काउंटी, कॉलोराडो|ग्रीनवुड काउंटीचा]] भाग|Data4=बेंट फोर्टचे संस्थापक विल्यम बेंट यांच्या नावावरून नामकरण|Population=५,६५०|Area=१,५४१.०७}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=बाका|N=०८|Num=009|Seat=स्प्रिंगफील्ड|Data2=१८८९-०४-१६|Data3=पूर्वी [[लास अनिमास काउंटी, कॉलोराडो|लास अनिमास काउंटीचा]] भाग|Data4=स्थानिक व्यापारी आणि जमीनदार फेलिप बाका यांच्या नावावरून नामकरण|Population=३,५०६|Area=२,५५७.६०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ब्रूमफील्ड|N=०८|Num=014|Seat=ब्रूमफील्ड|Data2=२००१-११-१५|Data3=पूर्वी [[ॲडम्स काउंटी, कॉलोराडो|ॲडम्स]], [[बोल्डर काउंटी, कॉलोराडो|बोल्डर]], [[जेफरसन काउंटी, कॉलोराडो|जेफरसन]] आणि [[वेल्ड काउंटी, कॉलोराडो|वेल्ड]] काउंट्यांचा भाग|Data4=स्थानिक शेती आणि झाडांच्या नावावरून नामकरण|Population=७४,११२|Area=३३.०३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=बोल्डर|N=०८|Num=013|Seat=बोल्डर|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=येथील खडकाळ (बोल्डर) प्रदेशावरून नाव|Population=३,३०,७५८|Area=७२६.३३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=मिनरल|N=०८|Num=079|Seat=क्रीड|Data2=१८९३-०३-२७|Data3=पूर्वी [[हिन्सडेल काउंटी, कॉलोराडो|हिन्सडेल]], [[रियो ग्रांदे काउंटी, कॉलोराडो|रियो ग्रांदे]] आणि [[साग्वाच काउंटी, कॉलोराडो|साग्वाच]] काउंट्यांचा भाग|Data4=येथे आढळणाऱ्या मुबलक खनिज संपत्तीवरून नाव|Population=८६५|Area=८७५.७१}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=मेसा|N=०८|Num=077|Seat=ग्रँड जंक्शन|Data2=१८८३-०२-१४|Data3=पूर्वी [[गनिसन काउंटी, कॉलोराडो|गनिसन काउंटीचा]] भाग|Data4=येथील पठारी प्रदेशावरून (मेसा) नाव|Population=१,५५,७०३|Area=३,३४१.२६}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=मोफॅट|N=०८|Num=081|Seat=क्रेग|Data2=१९११-०२-२७|Data3=पूर्वी [[राउट काउंटी, कॉलोराडो|राउट काउंटीचा]] भाग|Data4=रेल्वे उद्योगपती डेव्हिड एच. मोफॅट यांच्या नावावरून नामकरण|Population=१३,२९२|Area=४,७५१.००}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=मॉन्टेझुमा|N=०८|Num=083|Seat=कोर्टेझ|Data2=१८८९-०४-३०|Data3=पूर्वी [[ला प्लाटा काउंटी, कॉलोराडो|ला प्लाटा काउंटीचा]] भाग|Data4=[[ॲझटेक]] सम्राट मॉन्टेझुमा यांच्या नावावरून नामकरण|Population=२५,८४९|Area=२,०३०.०३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=माँट्रोज|N=०८|Num=085|Seat=माँट्रोज|Data2=१८८३-०२-११|Data3=पूर्वी [[गनिसन काउंटी, कॉलोराडो|गनिसन काउंटीचा]] भाग|Data4=माँट्रोज शहरावरून नाव|Population=४२,६७९|Area=२,२४२.६८}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=मोर्गन|N=०८|Num=087|Seat=फोर्ट मोर्गन|Data2=१८८९-०२-१९|Data3=पूर्वी [[वेल्ड काउंटी, कॉलोराडो|वेल्ड काउंटीचा]] भाग|Data4=फोर्ट मोर्गन लष्करी तळावरून नामकरण|Population=२९,१११|Area=१,२९३.८३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=वॉशिंग्टन|N=०८|Num=121|Seat=अक्रॉन|Data2=१८८७-०२-०९|Data3=पूर्वी [[वेल्ड काउंटी, कॉलोराडो|वेल्ड काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकेचे पहिले अध्यक्ष जॉर्ज वॉशिंग्टन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=४,८१७|Area=२,५२४.१३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=युमा|N=०८|Num=125|Seat=वरया|Data2=१८८९-०३-१५|Data3=पूर्वी [[वॉशिंग्टन काउंटी, कॉलोराडो|वॉशिंग्टन काउंटीचा]] भाग|Data4=युमा मूळ अमेरिकन जमातीच्या नावावरून नामकरण|Population=९,९८८|Area=२,३६८.६४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ला प्लाटा|N=०८|Num=067|Seat=दुरांगो|Data2=१८७४-०२-१०|Data3=पूर्वी [[कोनेहोस काउंटी, कॉलोराडो|कोनेहोस काउंटीचा]] भाग|Data4=येथे सापडलेल्या चांदीवरून स्पॅनिश नाव 'ला प्लाटा'|Population=५५,६३८|Area=१,६९२.०६}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=लास अॅनिमास|N=०८|Num=071|Seat=त्रिनिदाद|Data2=१८६६-०२-०९|Data3=पूर्वी [[ह्युएरफानो काउंटी, कॉलोराडो|ह्युएरफानो काउंटीचा]] भाग|Data4=लास अनिमास नदीवरून नाव|Population=१४,५५५|Area=४,७७५.४२}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=लॅरिमर|N=०८|Num=069|Seat=फोर्ट कॉलिन्स|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=डेन्व्हरचे संस्थापक विल्यम लॅरिमर यांच्या नावावरून नामकरण|Population=३,५९,०६६|Area=२,६३४.२०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=लेक|N=०८|Num=065|Seat=लिडव्हिल|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=ट्विन लेक्स या सरोवरांवरून नाव|Population=७,४३६|Area=३८३.९०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=लोगन|N=०८|Num=075|Seat=स्टर्लिंग|Data2=१८८७-०२-२५|Data3=पूर्वी [[वेल्ड काउंटी, कॉलोराडो|वेल्ड काउंटीचा]] भाग|Data4=अमेरिकन सैन्याधिकारी जॉन ए. लोगन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=२१,५२८|Area=१,८४५.३०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=लिंकन|N=०८|Num=073|Seat=ह्यूगो|Data2=१८८९-०४-११|Data3=पूर्वी [[एल्बर्ट काउंटी, कॉलोराडो|एल्बर्ट]] आणि [[बेंट काउंटी, कॉलोराडो|बेंट]] काउंट्यांचा भाग|Data4=अमेरिकेचे १६वे अध्यक्ष अब्राहम लिंकन यांच्या नावावरून नामकरण|Population=५,७०१|Area=२,५७८.६६}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=रूट|N=०८|Num=107|Seat=स्टीमबोट स्प्रिंग्स|Data2=१८७७-०१-२९|Data3=पूर्वी [[ग्रँड काउंटी, कॉलोराडो|ग्रँड काउंटीचा]] भाग|Data4=कॉलोराडोचे अंतिम प्रांतीय गव्हर्नर जॉन लाँग राउट यांच्या नावावरून नामकरण|Population=२४,८२९|Area=२,३६८.००}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=रियो ब्लँको|N=०८|Num=103|Seat=मीकर|Data2=१८८९-०३-२५|Data3=पूर्वी [[राउट काउंटी, कॉलोराडो|राउट काउंटीचा]] भाग|Data4=व्हाइट नदीच्या स्पॅनिश नावावरून (रियो ब्लँको) नामकरण|Population=६,४९४|Area=३,२२१.३८}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=रियो ग्रांदे|N=०८|Num=105|Seat=डेल्टा|Data2=१८७४-०२-१०|Data3=पूर्वी [[कोनेहोस काउंटी, कॉलोराडो|कोनेहोस]] आणि [[कॉस्टिया काउंटी, कॉलोराडो|कॉस्टिया]] काउंट्यांचा भाग|Data4=रियो ग्रांदे नदीवरून नाव|Population=११,५३९|Area=९१२.०३}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=साग्वाच|N=०८|Num=109|Seat=साग्वाच|Data2=१८६६-१२-२९|Data3=पूर्वी [[कॉस्टिया काउंटी, कॉलोराडो|कॉस्टिया काउंटीचा]] भाग|Data4=यूट भाषेतील शब्दावरून नामकरण|Population=६,३६८|Area=३,१७०.००}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=सॅन मिगेल|N=०८|Num=113|Seat=टेल्युराईड|Data2=१८८३-०३-०२|Data3=पूर्वी [[औरे काउंटी, कॉलोराडो|औरे काउंटीचा]] भाग|Data4=सॅन मिगेल नदीवरून नाव|Population=८,०७२|Area=१,२८८.५४}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=सॅन हुआन|N=०८|Num=111|Seat=सिल्व्हरटन|Data2=१८७६-०१-३१|Data3=पूर्वी [[ला प्लाटा काउंटी, कॉलोराडो|ला प्लाटा काउंटीचा]] भाग|Data4=सॅन हुआन पर्वतरांगेवरून नाव|Population=७०५|Area=३८८.२१}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=सेजग्विक|N=०८|Num=115|Seat=ज्युल्सबर्ग|Data2=१८८९-०४-०९|Data3=पूर्वी [[लोगन काउंटी, कॉलोराडो|लोगन काउंटीचा]] भाग|Data4=फोर्ट सेडग्विक लष्करी तळावरून नामकरण|Population=२,३७९|Area=५४९.४०}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=समिट|N=०८|Num=117|Seat=ब्रेकनरिज|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=रॉकी पर्वतांच्या उंच शिखरांवरून (समीट) नाव|Population=३१,०५५|Area=६१९.१७}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=ह्युएरफानो|N=०८|Num=055|Seat=वाल्सेनबर्ग|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=ह्युएरफानो ब्युट या टेकडीच्या स्पॅनिश नावावरून नाव|Population=६,८२०|Area=१,५९१.००}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=हिन्सडेल|N=०८|Num=053|Seat=लेक सिटी|Data2=१८७४-०२-१०|Data3=पूर्वी [[कोनेहोस काउंटी, कॉलोराडो|कोनेहोस]] आणि [[कॉस्टिया काउंटी, कॉलोराडो|कॉस्टिया]] काउंट्यांचा भाग|Data4=कॉलोराडोचे उपगव्हर्नर जॉर्ज ए. हिन्सडेल यांच्या नावावरून नामकरण|Population=७८८|Area=१,१२३.३५}}
|-
| {{काउंटीओळ|Name=वेल्ड|N=०८|Num=123|Seat=ग्रीली|Data2=१८६१-११-०१|Data3=[[कॉलोराडो प्रांत|कॉलोराडो प्रांताच्या]] मूळ १७ काउंट्यांपैकी एक|Data4=कॉलोराडो प्रांताचे पहिले सचिव लुईस लेड्यार्ड वेल्ड यांच्या नावावरून नामकरण|Population=३,२८,९८१|Area=४,०१६.३१}}
|}

== हे सुद्धा पहा ==
* [[अमेरिकेच्या काउंट्यांची यादी]]

[[वर्ग:कॉलोराडोमधील काउंटी|*]]
[[वर्ग:अमेरिकेमधील काउंटी]]</text>
      <sha1>qsf6jv0blfcbmv0v7c7e6on3y6k49gz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ईशा ओझा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>232764</id>
    <revision>
      <id>2697123</id>
      <parentid>2692825</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T22:19:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* संदर्भयादी */</comment>
      <origin>2697123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14803" sha1="oqffdewjnlhyz9xt4m038zsei37fxav" xml:space="preserve">{{Infobox cricketer
|                name = ईशा ओझा
|              female = true
|               image = 
|             country = संयुक्त अरब अमिराती
|       international = true
|            fullname = ईशा रोहित ओझा
|          birth_date = {{birth date and age|1998|1|8|df=yes}}
|         birth_place = [[मुंबई]], [[भारत]]&lt;ref name=&quot;icc1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |trans-title=युएईच्या ओझाला आयसीसी ग्लोबल संघात स्थान.|title=UAE’s Oza earns a call-up in ICC Global team |url=https://gulfnews.com/sport/uaes-oza-earns-a-call-up-in-icc-global-team-1.2228758 |quote=&quot;Oza, who hails from Mumbai in India&quot; |website=गल्फ न्यूज |last1=नायर|first1=के आर |date=२९ मे २०१८}}&lt;/ref&gt;
|          death_date = 
|         death_place = 
|             batting = उजव्या हाताने
|             bowling = उजव्या हाताने [[ऑफ स्पिन]]
|                role = [[अष्टपैलू]]

|        odidebutdate = २६  सप्टेंबर
|        odidebutyear = २०२५
|     odidebutagainst = झिम्बाब्वे
|              odicap = ७
|         lastodidate = १९ ऑक्टोबर
|         lastodiyear = २०२५ 
|      lastodiagainst = पापुआ न्यू गिनी

|       T20Idebutdate = ७ जुलै
|       T20Idebutyear = २०१८
|    T20Idebutagainst = नेदरलँड्स
|             T20Icap = ७
|        lastT20Idate = ६ ऑक्टोबर
|        lastT20Iyear = २०२५
|     lastT20Iagainst = झिम्बाब्वे

| club1 = डेझर्ट कब्स क्रिकेट अकादमी
| year1 = २०१७/१८
| club2 = [[मुंबई महिला क्रिकेट संघ|मुंबई महिला]]
| year2 = २०१९–सद्य

| columns = 2
| column1 = [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०|म.आं.टी२०]]
| matches1 = ९७
| runs1 = २,६८९
| bat avg1 = ३१.६३
| 100s/50s1 = ४/११
| top score1 = १५८[[नाबाद|*]]
| deliveries1 = १,१३०
| wickets1 = ७०
| bowl avg1 = १६.१४
| fivefor1 = ० 
| tenfor1 = ० 
| best bowling1 = ३/०
| catches/stumpings1 = २३/१

| column2 = [[महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय|म.आं.ए.दि.]]
| matches2 = ८
| runs2 = १४८
| bat avg2 = १८.५०
| 100s/50s2 = ०/१
| top score2 = ८२
| deliveries2 = ३९०
| wickets2 = १४
| bowl avg2 = १५.१४
| fivefor2 = ० 
| tenfor2 = ० 
| best bowling2 = ३/२५
| catches/stumpings2 = ६/०

| date = २८ ऑक्टोबर २०२५
| source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1126416.html ईएसपीएन क्रिकइन्फो
}}

'''ईशा रोहित ओझा''' ([[८ जानेवारी]], [[इ.स. १९९८|१९९८]] - ) ही एक भारतीय वंशाची क्रिकेट खेळाडू असून, ती [[संयुक्त अरब अमिराती राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ]]ाचे नेतृत्व करते.&lt;ref name=&quot;Bio1&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/player/esha-oza-1255538  |trans-title=ईशा  ओझा|title=Esha Oza |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२५ |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bio&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1126416.html  |trans-title=ईशा रोहित|title=Esha Rohit |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२५ |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gulf&quot; /&gt; जुलै २०१८ मध्ये, तिला [[२०१८ महिला टी२० क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]] स्पर्धेसाठी यूएई संघात स्थान देण्यात आले.&lt;ref name=&quot;WT20Squads&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/icc-announces-umpire-and-referee-appointments-for-icc-womens-world-twenty20-qualifier-2018 |trans-title=आयसीसी महिला विश्व टी२० पात्रता २०१८ साठी आयसीसीतर्फे पंच आणि सामना अधिकाऱ्यांच्या नियुक्त्यांची घोषणा.|title=ICC announces umpire and referee appointments for ICC Women's World Twenty20 Qualifier 2018 |work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२५}}&lt;/ref&gt; तिने ७ जुलै २०१८ रोजी विश्व टी२० पात्रता स्पर्धेत [[नेदरलँड्स राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|नेदरलँड्स]] विरुद्ध यूएईसाठी महिला [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] पदार्पण केले.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1147709.html  |trans-title=तिसरा सामना, गट अ, आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक पात्रता स्पर्धा, उट्रेक्ट, ७ जुलै २०१८|title=3rd Match, Group A, ICC Women's World Twenty20 Qualifier at Utrecht, Jul 7 2018 |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२५}}&lt;/ref&gt; जुलै २०१८ मध्ये, तिला आयसीसी महिला जागतिक विकास पथकात स्थान देण्यात आले.&lt;ref name=&quot;DevSquad&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/785532  |trans-title=भेटा जागतिक विकास पथकाला|title=Meet the Global Development Squad |work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२५}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gulf&quot; &gt;{{cite news  |trans-title=युएईच्या ओझाला आयसीसी ग्लोबल संघात स्थान|title=UAE’s Oza earns a call-up in ICC Global team |url=https://gulfnews.com/sport/uaes-oza-earns-a-call-up-in-icc-global-team-1.2228758 |website=गल्फ न्यूज |last1=नायर|first1=के आर|date=२९ मे २०१८}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;icc1&quot; &gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/778086  |trans-title=यूएईची सलामीवीर ईशा ओझा आकाशाला भिडण्यासाठी उंच उभी.|title=UAE opener Esha Oza stands tall to reach for the sky |work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२५}}&lt;/ref&gt;
मर्यादित षटकांच्या क्रिकेटमध्ये यूएई आंतरराष्ट्रीय संघाकडून सर्वाधिक धावा करण्याचा विक्रम ओझाकडे आहे आणि सप्टेंबर २०२५ पर्यंत, आंतरराष्ट्रीय महिला टी२० मध्ये सर्वात जलद १,००० धावा पूर्ण करणारी ती तिसरी खेळाडू आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web  |trans-title=आंतरराष्ट्रीय महिला टी२० मध्ये सर्वात जलद १,००० धावा |title=Fastest to 1000 runs in WT20Is |url=https://www.espncricinfo.com/records/fastest-to-1000-runs-1233275 |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२५ |website=www.espncricinfo.com}}&lt;/ref&gt; २०२२ च्या एसीसी महिला अजिंक्यपद स्पर्धेत कतारविरुद्ध ११५ धावा करून तिने हा विक्रम केला. जानेवारी २०२३ मध्ये, एशा ओझाला २०२२ साठी आयसीसी महिला असोसिएट प्लेअर ऑफ द इयर म्हणून घोषित करण्यात आले.&lt;ref name=&quot;icc 2023-01-25&quot;&gt;{{cite web |trans-title=महिला असोसिएट क्रिकेटर ऑफ द इयरचा विजेता जाहीर.|title=Winner of the Women's Associate Cricketer of the Year revealed |url=https://www.icc-cricket.com/news/3037066 |website=www.icc-cricket.com |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२५ |language=en |date=२५ जानेवारी २०२३}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tn 2023-01-25&quot;&gt;{{cite news |last1=रॅडले|first1=पॉल |trans-title=युएईची ईशा ओझाची २०२२ आयसीसी महिला असोसिएट क्रिकेटर ऑफ द इयर म्हणून निवड|title=UAE's Esha Oza voted ICC Women's Associate Cricketer of the Year for 2022 |url=https://www.thenationalnews.com/sport/cricket/2023/01/25/uaes-esha-oza-voted-icc-womens-associate-cricketer-of-the-year-for-2022/ |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२५ |work=द नॅशनल (अबुधाबी) |date=२५ जानेवारी २०२३|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;fc 2023-01-26&quot;&gt;{{cite web |last1=Chaudhary |first1=Harsh  |trans-title=युएईच्या ईशा ओझा हिला आयसीसीचा २०२२ चा असोसिएट क्रिकेटर ऑफ द इयर घोषित.|title=UAE's Esha Oza declared ICC's Associate Cricketer of the Year 2022 |url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/29708-uaes-esha-oza-declared-iccs-associate-cricketer-of-the-year-2022.html |website=फिमेल क्रिकेट |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२५ |date=२५ जानेवारी २०२३}}&lt;/ref&gt;

१० मे २०२५ रोजी [[२०२५ महिला टी२० विश्वचषक आशिया पात्रता#गट ब|२०२५ महिला टी२० विश्वचषक आशिया पात्रता]] फेरीत, ती यूएई संघाचा भाग होती जी क्रिकेट इतिहासातील पहिला संघ बनला ज्याने पावसाच्या धोक्यात असलेल्या सामन्यात आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यात सर्व १० फलंदाजांना निवृत्त केले आणि निर्णय घेण्यास भाग पाडले. ओझाने सामन्यात तिचे चौथे आंतरराष्ट्रीय टी२०आय शतक केले, ११३ धावांची नाबाद खेळी.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=२० मे २०२५|trans-title=महिला टी-२० विश्वचषक आशिया पात्रता फेरीत पावसामुळे युएईने कतारविरुद्ध १० फलंदाजांना निवृत्त केले.|title=UAE retire out 10 batters against Qatar to beat rain in Women's T20 World Cup Asia qualifier |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/articles/c2e3k3xx7edo |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२५ |website=बीबीसी स्पोर्ट|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=१० मे २०२५ |trans-title=कतारवर १६३ धावांनी विजय मिळवताना युएई महिला संघाने सर्व दहा फलंदाजांना केले निवृत्त|title=UAE Women retire out all ten batters in 163-run win over Qatar |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-asia-region-qualifier-2025-1483752/qatar-women-vs-united-arab-emirates-women-6th-match-group-b-1483765/match-report |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२५ |website=www.espncricinfo.com}}&lt;/ref&gt;

== आंतरराष्ट्रीय टी२० आकडेवारी ==
{| class=&quot;wikitable style=&quot;text-align:center&quot;
! प्रकार !! सामने !! डाव !! धावा !! सर्वोच्च धावसंख्या !! सरासरी !! स्ट्राईक रेट !! शतके !! अर्धशतके !! चौकार !! षटकार
|-
! फलंदाजी
| ७६ || ७५ || २,१९० || १५८* || ३१.२८ || ११४.१८ || २ || १२ || २५९ || ६५
|}

{| class=&quot;wikitable style=&quot;text-align:center&quot;
! प्रकार !! डाव !! षटके !! धावा !! बळी !! सर्वोत्तम गोलंदाजी !! सरासरी !! इकॉनॉमी !! स्ट्राइक रेट !! ४ बळी
|-
! गोलंदाजी
| ५३ || १४३.३ || ७७० || ५० || ३/६ || १५.४० || ५.३६ || १७.२ || ०
|}

=== लिस्ट-अ आणि एकूण टी२० ===
{| class=&quot;wikitable style=&quot;text-align:center&quot;
! प्रकार !! सामने !! धावा !! सर्वोच्च धावसंख्या !! सरासरी !! १००/५० !! बळी !! सर्वोत्तम गोलंदाजी
|-
! लिस्ट-अ (स्थानिक ५० षटके)
| १५ || ४५० || १०८ || ३२.१४ || १/३ || १२ || ४/२२
|-
! एकूण टी२० (आंतरराष्ट्रीय + लीग)
| ९८ || २,७४५ || १५८* || ३२.२९ || ३/१६ || ६५ || ४/१२
|}

== संदर्भयादी ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:ओझा, ईशा}}
[[वर्ग:संयुक्त अरब अमिरातीच्या महिला क्रिकेट खेळाडू]]
[[वर्ग:इ.स. १९९८ मधील जन्म]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>oqffdewjnlhyz9xt4m038zsei37fxav</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697124</id>
      <parentid>2697123</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T22:19:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* संदर्भयादी */</comment>
      <origin>2697124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14817" sha1="bd750mpo5cyjnbdashpidvga4lwbpsr" xml:space="preserve">{{Infobox cricketer
|                name = ईशा ओझा
|              female = true
|               image = 
|             country = संयुक्त अरब अमिराती
|       international = true
|            fullname = ईशा रोहित ओझा
|          birth_date = {{birth date and age|1998|1|8|df=yes}}
|         birth_place = [[मुंबई]], [[भारत]]&lt;ref name=&quot;icc1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |trans-title=युएईच्या ओझाला आयसीसी ग्लोबल संघात स्थान.|title=UAE’s Oza earns a call-up in ICC Global team |url=https://gulfnews.com/sport/uaes-oza-earns-a-call-up-in-icc-global-team-1.2228758 |quote=&quot;Oza, who hails from Mumbai in India&quot; |website=गल्फ न्यूज |last1=नायर|first1=के आर |date=२९ मे २०१८}}&lt;/ref&gt;
|          death_date = 
|         death_place = 
|             batting = उजव्या हाताने
|             bowling = उजव्या हाताने [[ऑफ स्पिन]]
|                role = [[अष्टपैलू]]

|        odidebutdate = २६  सप्टेंबर
|        odidebutyear = २०२५
|     odidebutagainst = झिम्बाब्वे
|              odicap = ७
|         lastodidate = १९ ऑक्टोबर
|         lastodiyear = २०२५ 
|      lastodiagainst = पापुआ न्यू गिनी

|       T20Idebutdate = ७ जुलै
|       T20Idebutyear = २०१८
|    T20Idebutagainst = नेदरलँड्स
|             T20Icap = ७
|        lastT20Idate = ६ ऑक्टोबर
|        lastT20Iyear = २०२५
|     lastT20Iagainst = झिम्बाब्वे

| club1 = डेझर्ट कब्स क्रिकेट अकादमी
| year1 = २०१७/१८
| club2 = [[मुंबई महिला क्रिकेट संघ|मुंबई महिला]]
| year2 = २०१९–सद्य

| columns = 2
| column1 = [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०|म.आं.टी२०]]
| matches1 = ९७
| runs1 = २,६८९
| bat avg1 = ३१.६३
| 100s/50s1 = ४/११
| top score1 = १५८[[नाबाद|*]]
| deliveries1 = १,१३०
| wickets1 = ७०
| bowl avg1 = १६.१४
| fivefor1 = ० 
| tenfor1 = ० 
| best bowling1 = ३/०
| catches/stumpings1 = २३/१

| column2 = [[महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय|म.आं.ए.दि.]]
| matches2 = ८
| runs2 = १४८
| bat avg2 = १८.५०
| 100s/50s2 = ०/१
| top score2 = ८२
| deliveries2 = ३९०
| wickets2 = १४
| bowl avg2 = १५.१४
| fivefor2 = ० 
| tenfor2 = ० 
| best bowling2 = ३/२५
| catches/stumpings2 = ६/०

| date = २८ ऑक्टोबर २०२५
| source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1126416.html ईएसपीएन क्रिकइन्फो
}}

'''ईशा रोहित ओझा''' ([[८ जानेवारी]], [[इ.स. १९९८|१९९८]] - ) ही एक भारतीय वंशाची क्रिकेट खेळाडू असून, ती [[संयुक्त अरब अमिराती राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ]]ाचे नेतृत्व करते.&lt;ref name=&quot;Bio1&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/player/esha-oza-1255538  |trans-title=ईशा  ओझा|title=Esha Oza |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२५ |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bio&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1126416.html  |trans-title=ईशा रोहित|title=Esha Rohit |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२५ |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gulf&quot; /&gt; जुलै २०१८ मध्ये, तिला [[२०१८ महिला टी२० क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]] स्पर्धेसाठी यूएई संघात स्थान देण्यात आले.&lt;ref name=&quot;WT20Squads&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/icc-announces-umpire-and-referee-appointments-for-icc-womens-world-twenty20-qualifier-2018 |trans-title=आयसीसी महिला विश्व टी२० पात्रता २०१८ साठी आयसीसीतर्फे पंच आणि सामना अधिकाऱ्यांच्या नियुक्त्यांची घोषणा.|title=ICC announces umpire and referee appointments for ICC Women's World Twenty20 Qualifier 2018 |work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२५}}&lt;/ref&gt; तिने ७ जुलै २०१८ रोजी विश्व टी२० पात्रता स्पर्धेत [[नेदरलँड्स राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|नेदरलँड्स]] विरुद्ध यूएईसाठी महिला [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] पदार्पण केले.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1147709.html  |trans-title=तिसरा सामना, गट अ, आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक पात्रता स्पर्धा, उट्रेक्ट, ७ जुलै २०१८|title=3rd Match, Group A, ICC Women's World Twenty20 Qualifier at Utrecht, Jul 7 2018 |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२५}}&lt;/ref&gt; जुलै २०१८ मध्ये, तिला आयसीसी महिला जागतिक विकास पथकात स्थान देण्यात आले.&lt;ref name=&quot;DevSquad&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/785532  |trans-title=भेटा जागतिक विकास पथकाला|title=Meet the Global Development Squad |work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२५}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gulf&quot; &gt;{{cite news  |trans-title=युएईच्या ओझाला आयसीसी ग्लोबल संघात स्थान|title=UAE’s Oza earns a call-up in ICC Global team |url=https://gulfnews.com/sport/uaes-oza-earns-a-call-up-in-icc-global-team-1.2228758 |website=गल्फ न्यूज |last1=नायर|first1=के आर|date=२९ मे २०१८}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;icc1&quot; &gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/778086  |trans-title=यूएईची सलामीवीर ईशा ओझा आकाशाला भिडण्यासाठी उंच उभी.|title=UAE opener Esha Oza stands tall to reach for the sky |work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२५}}&lt;/ref&gt;
मर्यादित षटकांच्या क्रिकेटमध्ये यूएई आंतरराष्ट्रीय संघाकडून सर्वाधिक धावा करण्याचा विक्रम ओझाकडे आहे आणि सप्टेंबर २०२५ पर्यंत, आंतरराष्ट्रीय महिला टी२० मध्ये सर्वात जलद १,००० धावा पूर्ण करणारी ती तिसरी खेळाडू आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web  |trans-title=आंतरराष्ट्रीय महिला टी२० मध्ये सर्वात जलद १,००० धावा |title=Fastest to 1000 runs in WT20Is |url=https://www.espncricinfo.com/records/fastest-to-1000-runs-1233275 |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२५ |website=www.espncricinfo.com}}&lt;/ref&gt; २०२२ च्या एसीसी महिला अजिंक्यपद स्पर्धेत कतारविरुद्ध ११५ धावा करून तिने हा विक्रम केला. जानेवारी २०२३ मध्ये, एशा ओझाला २०२२ साठी आयसीसी महिला असोसिएट प्लेअर ऑफ द इयर म्हणून घोषित करण्यात आले.&lt;ref name=&quot;icc 2023-01-25&quot;&gt;{{cite web |trans-title=महिला असोसिएट क्रिकेटर ऑफ द इयरचा विजेता जाहीर.|title=Winner of the Women's Associate Cricketer of the Year revealed |url=https://www.icc-cricket.com/news/3037066 |website=www.icc-cricket.com |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२५ |language=en |date=२५ जानेवारी २०२३}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tn 2023-01-25&quot;&gt;{{cite news |last1=रॅडले|first1=पॉल |trans-title=युएईची ईशा ओझाची २०२२ आयसीसी महिला असोसिएट क्रिकेटर ऑफ द इयर म्हणून निवड|title=UAE's Esha Oza voted ICC Women's Associate Cricketer of the Year for 2022 |url=https://www.thenationalnews.com/sport/cricket/2023/01/25/uaes-esha-oza-voted-icc-womens-associate-cricketer-of-the-year-for-2022/ |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२५ |work=द नॅशनल (अबुधाबी) |date=२५ जानेवारी २०२३|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;fc 2023-01-26&quot;&gt;{{cite web |last1=Chaudhary |first1=Harsh  |trans-title=युएईच्या ईशा ओझा हिला आयसीसीचा २०२२ चा असोसिएट क्रिकेटर ऑफ द इयर घोषित.|title=UAE's Esha Oza declared ICC's Associate Cricketer of the Year 2022 |url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/29708-uaes-esha-oza-declared-iccs-associate-cricketer-of-the-year-2022.html |website=फिमेल क्रिकेट |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२५ |date=२५ जानेवारी २०२३}}&lt;/ref&gt;

१० मे २०२५ रोजी [[२०२५ महिला टी२० विश्वचषक आशिया पात्रता#गट ब|२०२५ महिला टी२० विश्वचषक आशिया पात्रता]] फेरीत, ती यूएई संघाचा भाग होती जी क्रिकेट इतिहासातील पहिला संघ बनला ज्याने पावसाच्या धोक्यात असलेल्या सामन्यात आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यात सर्व १० फलंदाजांना निवृत्त केले आणि निर्णय घेण्यास भाग पाडले. ओझाने सामन्यात तिचे चौथे आंतरराष्ट्रीय टी२०आय शतक केले, ११३ धावांची नाबाद खेळी.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=२० मे २०२५|trans-title=महिला टी-२० विश्वचषक आशिया पात्रता फेरीत पावसामुळे युएईने कतारविरुद्ध १० फलंदाजांना निवृत्त केले.|title=UAE retire out 10 batters against Qatar to beat rain in Women's T20 World Cup Asia qualifier |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/articles/c2e3k3xx7edo |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२५ |website=बीबीसी स्पोर्ट|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=१० मे २०२५ |trans-title=कतारवर १६३ धावांनी विजय मिळवताना युएई महिला संघाने सर्व दहा फलंदाजांना केले निवृत्त|title=UAE Women retire out all ten batters in 163-run win over Qatar |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-asia-region-qualifier-2025-1483752/qatar-women-vs-united-arab-emirates-women-6th-match-group-b-1483765/match-report |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२५ |website=www.espncricinfo.com}}&lt;/ref&gt;

== आंतरराष्ट्रीय टी२० आकडेवारी ==
{| class=&quot;wikitable style=&quot;text-align:center&quot;
! प्रकार !! सामने !! डाव !! धावा !! सर्वोच्च धावसंख्या !! सरासरी !! स्ट्राईक रेट !! शतके !! अर्धशतके !! चौकार !! षटकार
|-
! फलंदाजी
| ७६ || ७५ || २,१९० || १५८* || ३१.२८ || ११४.१८ || २ || १२ || २५९ || ६५
|}

{| class=&quot;wikitable style=&quot;text-align:center&quot;
! प्रकार !! डाव !! षटके !! धावा !! बळी !! सर्वोत्तम गोलंदाजी !! सरासरी !! इकॉनॉमी !! स्ट्राइक रेट !! ४ बळी
|-
! गोलंदाजी
| ५३ || १४३.३ || ७७० || ५० || ३/६ || १५.४० || ५.३६ || १७.२ || ०
|}

=== लिस्ट-अ आणि एकूण टी२० ===
{| class=&quot;wikitable style=&quot;text-align:center&quot;
! प्रकार !! सामने !! धावा !! सर्वोच्च धावसंख्या !! सरासरी !! १००/५० !! बळी !! सर्वोत्तम गोलंदाजी
|-
! लिस्ट-अ (स्थानिक ५० षटके)
| १५ || ४५० || १०८ || ३२.१४ || १/३ || १२ || ४/२२
|-
! एकूण टी२० (आंतरराष्ट्रीय + लीग)
| ९८ || २,७४५ || १५८* || ३२.२९ || ३/१६ || ६५ || ४/१२
|}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:ओझा, ईशा}}
[[वर्ग:संयुक्त अरब अमिरातीच्या महिला क्रिकेट खेळाडू]]
[[वर्ग:इ.स. १९९८ मधील जन्म]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>bd750mpo5cyjnbdashpidvga4lwbpsr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>खडीकोळवण</title>
    <ns>0</ns>
    <id>240437</id>
    <revision>
      <id>2697069</id>
      <parentid>2696369</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T15:19:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AdvAnantGholam</username>
        <id>172574</id>
      </contributor>
      <origin>2697069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78892" sha1="lrvu9ejnfv3f03kjwo8krimbrogds52" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
| प्रकार = गाव, पर्यटन स्थळ
| स्थानिक_नाव = खडीकोळवण
| आकाशदेखावा_शीर्षक = खडीकोळवण गावात आपले स्वागत
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
| राज्य_जिल्हा = [[रत्नागिरी]]
| राज्य_तालुका = [[संगमेश्वर]]
| मुळ_नकाशा = India Maharashtra location map.svg
| अक्षांश = 16.7578
| रेखांश = 73.6044
| नकाशा_शीर्षक = खडीकोळवण
| क्षेत्रफळ_एकूण = 5.72
| क्षेत्रफळ_एकूण = 17.35
| हवामान = दमट, उष्णकटिबंधीय
| वर्षाव = ३८००
| तापमान_वार्षिक = 27
| तापमान_हिवाळा = 20
| तापमान_उन्हाळा = 35
| मुख्यालय = [[रत्नागिरी]]
| मोठे_मेट्रो = [[रत्नागिरी]]
| मोठे_मेट्रो = [[देवरुख]]
| जवळचे_शहर = [[साखरपा]]
| प्रांत = [[कोकण]]
| विभाग = [[संगमेश्वर]]
| जिल्हा = [[रत्नागिरी]]
| लोकसंख्या_एकूण = ३४४
| लोकसंख्या_वर्ष = २०११
| लोकसंख्या_घनता = 480
| लिंग_गुणोत्तर = १२०५
| पीक = भात, नाचणी
| साक्षरता_पुरुष = ६३
| साक्षरता_स्त्री = ४७
| अधिकृत_भाषा = [[कोकणी]], [[मराठी]]
| नेता_पद_१ = [[खासदार]]
| नेता_नाव_१ = [[विनायक राऊत]]
| संसदीय_मतदारसंघ = [[रत्नागिरी लोकसभा मतदारसंघ]]
| नेता_पद_२ = [[आमदार]]
| नेता_नाव_२ = [[शेखर गोविंदराव निकम]]
| विधानसभा_मतदारसंघ = [[चिपळूण विधानसभा मतदारसंघ]]
| नेता_पद_३ = सरपंच
| नेता_नाव_३ = संतोष घोलम
| न्यायक्षेत्र_शीर्षक_१ = जिल्हा न्यायालय
| न्यायक्षेत्र_नाव_१ = [[रत्नागिरी]]
| न्यायक्षेत्र_शीर्षक_२ = तहसिल कार्यालय
| न्यायक्षेत्र_नाव_२ = [[देवरुख]]
| न्यायक्षेत्र_शीर्षक_३ = तलाठी
| न्यायक्षेत्र_नाव_३ = [[देवरुख]]
| न्यायक्षेत्र_शीर्षक_४ = पोलिस स्थानक
| न्यायक्षेत्र_नाव_४ = [[साखरपा]]
| कोरे_शीर्षक_१ = [[कोकण रेल्वे]]
| कोरे_उत्तर_१ = [[संगमेश्वर]]
| एसटीडी_कोड = 02354
| पिन_कोड = 415802
| आरटीओ_कोड = MH 08
| दालन = महाराष्ट्र, रत्नागिरी जिल्हा
}}
[[File:खडीकोळवण.jpg|thumb|खडीकोळवण]]

'''खडीकोळवण''' हे [[महाराष्ट्र]] राज्यातील दक्षिण [[कोकण]] प्रदेशातील [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] जिल्ह्याच्या [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर]] तालुक्यातील एक छोटे गाव आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Khadi Kolvan Village – Sangameshwar, Ratnagiri
|url=https://www.onefivenine.com/india/villages/Ratnagiri/Sangameshwar/Khadi-Kolvan
|website=Onefivenine
|access-date=2025-06-13
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Gazetteer of Bombay Presidency – Ratnagiri
|url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/gen1_boundaries.html
|publisher=Government of Maharashtra
|access-date=2026-07-15
}}&lt;/ref&gt;

== भौगोलिक स्थान व नैसर्गिक वैशिष्ट्ये ==

=== भौगोलिक स्थान व भूविवरण ===

'''खडीकोळवण''' हे गाव १६.७५७८° उत्तर अक्षांश व ७३.६०४४° पूर्व रेखांश या निर्देशांकांवर, [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] जिल्ह्याच्या [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर]] तालुक्यातील [[कोकण]] प्रदेशात वसलेले आहे. हे गाव भारताच्या [[दक्षिण-पश्चिम]] भागातील [[पश्चिम]] किनारपट्टी परिसरात स्थित आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Ratnagiri District Gazetteer
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/directory1.html
|website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
|publisher=Government of Maharashtra
|access-date=2026-07-15
}}&lt;/ref&gt;

गावाचे एकूण [[क्षेत्रफळ]] सुमारे १,७३४.९८ हेक्टर (१७.३५ चौ. किमी.) आहे. स्थानिक परंपरेनुसार गावाची स्थापना सुमारे ५५० वर्षांपूर्वी झाली असल्याचे मानले जाते.

[[सह्याद्री]] पर्वतरांगांतील [[चांदोली अभयारण्य]] परिसरातून उगम पावणारी [[बाव नदी]] खडीकोळवण गावातून वाहते. त्यामुळे गाव बाव नदीच्या तीरावर वसलेले आहे.

गावाच्या पश्चिमेस [[बामणोली]], दक्षिणेस निवदे, पूर्वेस [[ओझरे]] तर उत्तर व ईशान्येस [[उदगीर]] (ता. [[शाहूवाडी तालुका|शाहूवाडी]], जि. [[कोल्हापूर जिल्हा|कोल्हापूर]]) ही गावे आहेत. गावाचा परिसर डोंगराळ, वनसमृद्ध आणि नैसर्गिक साधनसंपत्तीने समृद्ध आहे.

हा परिसर [[पश्चिम घाट]] या पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील प्रदेशाचा भाग असून येथे समृद्ध वनसंपदा, जलस्रोत आणि जैवविविधता आढळते.

== जवळची गावे ==

* [[बामणोली]]
* [[ओझरे]]
* [[निनावे]]
* निवदे

=== हवामान ===

खडीकोळवण येथे [[मान्सून]] काळात सरासरी ४०० ते ५०० सें.मी. पर्जन्यमान नोंदविले जाते. या काळात [[हवामान]] दमट व समशीतोष्ण असते. मुसळधार पावसामुळे [[बाव नदी]] अनेकदा धोक्याची पातळी गाठते.

हिवाळ्यात हवामान थंड असून सकाळच्या वेळेस अनेकदा [[धुके]] पडते. उन्हाळ्यात हवामान तुलनेने उष्ण असते. परिसरात प्रामुख्याने [[भात]] व [[नाचणी]] (नागली) यांची लागवड केली जाते.

=== नैसर्गिक संपत्ती ===

'''खडीकोळवण''' हे गाव [[सह्याद्री]] पर्वतरांगांच्या कुशीत वसलेले असून त्याचा मोठा भाग घनदाट [[जंगल]]ाने व्यापलेला आहे. परिसरात विविध प्रकारच्या औषधी [[वनस्पती]], [[फळे]], [[फुले]] तसेच समृद्ध जैवविविधता आढळते.

[[चांदोली अभयारण्य]] परिसरातून उगम पावणारी [[बाव नदी]] गावातून वाहत असल्यामुळे भूजलसाठा मुबलक प्रमाणात उपलब्ध आहे. त्यामुळे गावात पारंपरिकरीत्या पाण्याची टंचाई जाणवत नाही.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=कोकणातील नद्यांची नैसर्गिक रचना बदलली!
 |url=https://agrowon.esakal.com/agriculture-latest-news/the-natural-structure-of-the-rivers-in-konkan-changed
 |website=Agrowon
 |publisher=Sakal Media Group
 |date=2023-06-15
 |access-date=2025-07-25
 |language=mr
}}&lt;/ref&gt;

गावात पारंपरिक जलव्यवस्थेचा समृद्ध वारसा आढळतो. त्यामध्ये पुढील जलस्रोत व जलरचना उल्लेखनीय आहेत:

* '''बावोचा गोवंड''' – [[शेती]]साठी महत्त्वाचा पाणीमार्ग. येथून [[रहाट]] व कोळबाच्या साहाय्याने पाणी उपसले जात असे.

* '''बुडवणूकीची बाव''' – महिलांच्या वापरासाठी बांधलेली तिरक्या रचनेची पारंपरिक [[विहीर]], जी विशेषतः रोपलावणीपूर्वी पाणी भरण्यासाठी वापरली जात असे.

* '''वहाळे''' – नैसर्गिक ओहोळ. लेवाडी, बुचाची, रागरे, [[केळी]]ची आणि झारीची वळव हे प्रमुख वहाळे असून ते [[शेती]] व पिण्याच्या पाण्याचा महत्त्वाचा स्रोत होते.

ही पारंपरिक जलव्यवस्था गावातील शाश्वत [[शेती]] व ग्रामजीवनाचा अविभाज्य भाग होती. आधुनिक जलसुविधांमुळे या व्यवस्थेचा वापर कमी झाला असला तरी तिचे ऐतिहासिक व सांस्कृतिक महत्त्व आजही कायम आहे.

=== वनसंपदा व जैवविविधता ===
खडीकोळवण गावात विपुल [[जैवविविधता]] असून, येथे आढळणाऱ्या वनसंपत्तीचे अनेक प्रकार आहेत:

* '''मोठे वृक्ष''' – [[आंबा]], [[फणस]], [[वड]], [[पिंपळ]], [[सागवान]], [[शिसव]], [[कळंब]], साधनेर, जांबा, सातीवन, भेला, ऐन, किंजल, चीर, पायर, आमन, हरड, करंबेला, म्होवट, कुंबया व [[बांबू]] इत्यादी. खडीकोळवण परिसरातील वनसंपदेमध्ये [[बांबू]] प्रजातींचाही समावेश होतो. [[कोकण]] प्रदेशातील मांगा [[बांबू]] (''Dendrocalamus stocksii'') हा आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचा [[बांबू]] मानला जातो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात या प्रजातीवर ''Cyrtotrachelus'' वंशातील [[बांबू]] भुंग्याचा (Bamboo Weevil) प्रादुर्भाव नोंदविण्यात आला आहे.


* उत्तर पश्चिम घाट व कोकण प्रदेशात आढळणाऱ्या काही स्थानिक वृक्षप्रजातींना ऐतिहासिक आणि आर्थिक महत्त्व आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील देरडे येथे सापडलेल्या प्राचीन लाकडी होडीच्या अभ्यासात Bridelia retusa (असन) या वृक्षाच्या लाकडाचा वापर होडी बांधणीसाठी झाल्याचे आढळून आले आहे.&lt;ref&gt;{{Cite journal
|last1=Marathe
|first1=Ashok
|last2=Shashikala
|first2=S.
|last3=Rao
|first3=R. Vijendra
|title=A unique example of a wooden boat of Bridelia retusa in ancient India entrapped in the Holocene sediments at Derde, Ratnagiri Coast, Maharashtra
|journal=Current Science
|volume=99
|issue=9
|pages=1271–1274
|year=2010
}}&lt;/ref&gt;


* '''पक्षी''' – [[मोर]], [[पोपट]], [[कबुतर]], कवडा, लाव्हा, [[धनेश]], सुतारपक्षी, [[घार]], रानकोंबडी, [[सुगरण]], किकेर्डी, [[चिमणी]] इत्यादी. गावाचा परिसर कोकण व उत्तर पश्चिम घाट जैवविविधता पट्ट्याचा भाग असल्यामुळे येथे विविध प्रकारचे पक्षी, वनस्पती व वन्यजीव आढळतात.या प्रदेशातील विविध अधिवासांमध्ये सूक्ष्मजीव, शैवाल आणि इतर जैविक घटकांची समृद्ध विविधता आढळते. २०२५ मधील एका संशोधनात कोकण प्रदेशातून सायनोबॅक्टेरियाच्या अनेक नवीन प्रजातींची नोंद करण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{Cite journal
|last1=Pant
|first1=Harsh
|last2=Kumar
|first2=Naresh
|last3=Pal
|first3=Sagarika
|last4=Singh
|first4=Prashant
|title=Exploring cyanobacteria from diverse habitats of the Konkan region of India, unveiling novel species of the genera Desikacharya, Pseudoaliinostoc, and Chlorogloeopsis using a polyphasic approach
|journal=Journal of Phycology
|volume=61
|issue=1
|pages=194–217
|year=2025
}}&lt;/ref&gt;.


* खडीकोळवण व परिसरातील कोकण पट्ट्यात आंबा, काजू, भात आणि नाचणी ही प्रमुख पिके घेतली जातात. रत्‍नागिरी जिल्हा विशेषतः हापूस आंबा (Alphonso Mango) उत्पादनासाठी प्रसिद्ध असून, या पिकाच्या उत्पादनक्षमतेसाठी माती व पानांतील पोषणद्रव्यांचे संतुलन महत्त्वाचे मानले जाते.


* '''बेटे (झुडुपे)''' – असोल, धावसड, निगड, कुडा, चितरंगा, [[बांबू]], वाकेरी, बगोली इत्यादी.


* '''औषधी वनस्पती''' – सापधनी, वाकेरी, [[ओवी]], घनसरी, [[मुरुडशेंग]], देवनल, [[हळद]], [[तांबडा]], काजरा, [[निवडुंग]], पांगला, [[अडुळसा]] इत्यादी.


* '''रानमेवा''' – [[आंबा]], [[फणस]], [[करवंद]], [[काजू]], [[जांभूळ]], आटके, [[तोरणे]], [[उंबर]], कण्हेरी, चिकण्या इत्यादी.


* '''रानभाज्या''' – [[टाकळा]], कवला, [[कुर्डू]], [[भारंग]], थरंबरे, फोडशी, काटले, कुडा, [[अळू]], [[शेवरी]], घोरकण, चायनीज घोरकण, [[सुरण]], करंडा, रताळी, नागरी फळे, [[काकडी]], [[भोपळा]], पावटा, [[शेवगा]] पाला, [[चवळी]], रताळी पानं, [[पडवळ]], [[दोडका]], [[कारली]], [[वांगी]], [[मिरची]], [[भेंडी]], [[टोमॅटो]] इत्यादी.


* '''कंदमुळे''' – कनग, टका, [[रताळे]], घोरकंद, लोकरी, भिरंबोले, [[सुरण]] इत्यादी.


* '''मासे''' – [[मलाया]], पिचकी, वांग, रत्तू, डोकरू, गंडलास, चिगल्या.


* '''पाळीव प्राणी''' – [[गाय]], [[बैल]], [[म्हैस]], बकरा, [[शेळी]], [[कुत्रा]], [[मांजर]].


* '''जंगली प्राणी''' – [[वाघ]], [[बिबट्या]], भेकरे, [[रानडुक्कर]], [[हरीण]], [[कोल्हा]], गवारेडा, [[सांबर]], [[साळिंदर]], [[पिसोरी]], [[माकड]], [[ससा]], [[घोरपड]], खवल्यामांजर इत्यादी. खडीकोळवण परिसर हा उत्तर पश्चिम घाट जैवविविधता पट्ट्याचा भाग असून येथील वनसंपदा, वृक्षवैविध्य आणि नैसर्गिक अधिवास जैवविविधतेच्या दृष्टीने महत्त्वपूर्ण मानले जातात.&lt;ref&gt;{{Cite journal
|last1=Shigwan
|first1=B.K.
|last2=Kulkarni
|first2=A.
|last3=Smrithy
|first3=V.
|last4=Datar
|first4=M.N.
|title=An overview of tree ecology and forest studies in the Northern Western Ghats of India
|journal=iForest - Biogeosciences and Forestry
|volume=17
|issue=4
|pages=213–223
|year=2024
}}&lt;/ref&gt;


=== पश्चिम घाट इको-संवेदनशील क्षेत्रात समावेश ===

खडीकोळवण हे [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] जिल्ह्याच्या [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर]] तालुक्यातील गाव असून त्याचा परिसर [[पश्चिम घाट]]ाच्या जैवविविधता पट्ट्याचा भाग आहे. [[भारत सरकार]]च्या पर्यावरण, वन व [[हवामान]] बदल मंत्रालयाने २०१४ मध्ये प्रसिद्ध केलेल्या मसुदा अधिसूचनेनुसार खडीकोळवण गावाचा समावेश [[पश्चिम घाट]] इको-संवेदनशील क्षेत्र (Western Ghats Ecologically Sensitive Area – ESA) मध्ये प्रस्तावित करण्यात आला होता. या अधिसूचनेनुसार [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] जिल्ह्यातील [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर]], [[चिपळूण तालुका|चिपळूण]] आणि [[राजापूर तालुका|राजापूर]] तालुक्यांतील अनेक गावे या क्षेत्रात समाविष्ट करण्यात आली होती&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Western Ghats: ESA Draft Notification 2014 |url=https://moef.gov.in/wp-content/uploads/2018/04/Draft-notification-WG-ESA-2014.pdf |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change |date=2014-03-10 |access-date=2025-06-24}}&lt;/ref&gt; खडीकोळवण परिसर हा उत्तर पश्चिम घाट (Northern Western Ghats) जैवविविधता पट्ट्याचा भाग असून येथे विविध प्रकारच्या [[वनस्पती]], वृक्षप्रजाती आणि [[वन्यजीव]] आढळतात. उत्तर पश्चिम घाटातील वनपरिसंस्था जैवविविधतेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते.&lt;ref&gt;{{Cite journal
|last=Shigwan
|first=Bhushan K.
|title=An overview of tree ecology and forest studies in the Northern Western Ghats of India
|journal=iForest
|year=2024
}}&lt;/ref&gt;

या क्षेत्रात जैवविविधतेचे संवर्धन, जलस्रोतांचे संरक्षण आणि पर्यावरणीय संतुलन राखण्याच्या उद्देशाने खाणकाम, मोठे औद्योगिक प्रकल्प, थर्मल पॉवर प्रकल्प तसेच पर्यावरणावर परिणाम करणाऱ्या काही विकासकामांवर निर्बंध प्रस्तावित करण्यात आले होते. पर्यावरणपूरक शेती, शाश्वत विकास आणि जैवविविधता-अनुकूल पर्यटनाला प्रोत्साहन देण्याचा प्रस्ताव मांडण्यात आला होता.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Western Ghats Biodiversity and Land Use
|url=https://www.ceeindia.org/eco-tales/konkan-biodiversity-landscape
|website=CEE India – Eco Tales
|publisher=Centre for Environment Education
|access-date=2025-07-25
|language=en
}}&lt;/ref&gt;

या अधिसूचनेनंतर स्थानिक ग्रामस्थ, [[शेतकरी]] आणि लोकप्रतिनिधींनी [[शेती]], घरबांधणी आणि विकासकामांवरील संभाव्य निर्बंधांबाबत चिंता व्यक्त केली होती. दुसरीकडे, पर्यावरण अभ्यासकांनी पश्चिम घाटातील वनसंपदा, जैवविविधता आणि जलस्रोतांच्या संरक्षणासाठी अशा उपाययोजनांचे समर्थन केले आहे. पर्यावरण संरक्षण आणि स्थानिक विकास यांमध्ये संतुलन राखण्यासाठी स्थानिक समुदायांचा सहभाग आणि सुसंवाद आवश्यक असल्याचे विविध अभ्यासांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Western Ghats ESA Opposition: Local Voices
|url=https://www.downtoearth.org.in/news/western-ghats-esa-local-protests-50023
|website=Down To Earth
|publisher=Centre for Science and Environment
|date=2015-09-14
|access-date=2025-07-25
|language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== गंधकयुक्त गरम पाण्याचा झरा ===

२०१४ मध्ये [[खडीकोळवण]] गावात [[भू-वैज्ञानिक]] उत्खननादरम्यान सुमारे १००० मीटर खोलीवर गंधकयुक्त गरम पाण्याचा झरा आढळून आला.&lt;ref&gt;{{Cite news
 |title=कोकणात पर्यटकांसाठी गंधकयुक्त गरम पाण्याचा पर्याय
 |url=https://www.esakal.com/kokan/kokan-hot-spring-tourism-option-trying-people-kokan-marathi-news-425308
 |work=सकाळ
 |publisher=Sakal Media Group
 |date=2021-06-30
 |access-date=2025-07-25
 |language=mr
}}&lt;/ref&gt;

[[कोकण]] प्रदेशात भूगर्भीय हालचाली, भेगा आणि उष्णजल (Hydrothermal) घटना यांचा परस्परसंबंध असल्याचे काही [[भूगर्भशास्त्र|भूगर्भशास्त्रीय]] अभ्यासांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{Cite journal
|last1=Thigale
|first1=S. S.
|last2=Umrikar
|first2=Bhavana
|title=Disastrous landslide episode of July 2005 in the Konkan plain of Maharashtra, India with special reference to tectonic control and hydrothermal anomaly
|journal=Current Science
|volume=92
|issue=3
|pages=383–385
|year=2007
}}&lt;/ref&gt;

या झऱ्यातील [[पाणी]] उच्च तापमानाचे असल्यामुळे ते पिण्यास किंवा [[शेती]]साठी वापरले जात नाही. स्थानिक परंपरेनुसार या पाण्याचा त्वचारोगवरील नैसर्गिक उपचारासाठी उपयोग केला जात असल्याचे मानले जाते; तथापि, यासंदर्भातील वैज्ञानिक वैद्यकीय निष्कर्ष मर्यादित आहेत. उत्खननादरम्यान या परिसरात गंधकयुक्त [[खनिज]]ांचे साठे आढळल्याची नोंद स्थानिक वृत्तांतांमध्ये करण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{Cite news
 |title=खडीकोळवण : गरम पाण्याच्या झऱ्यामुळे पर्यटकांचा ओघ
 |url=https://www.lokmat.com/ratnagiri/borewell-hot-water-attraction-tourists-a703
 |work=लोकमत
 |publisher=Lokmat Media Pvt. Ltd.
 |date=2023-12-18
 |access-date=2025-07-25
 |language=mr
}}&lt;/ref&gt;

गंधकयुक्त गरम पाण्याचे झरे [[भारत]]ातील काही भागांत आढळतात आणि त्यांना [[भूगर्भशास्त्र|भूवैज्ञानिक]] तसेच [[पर्यटन]]ाच्या दृष्टीने महत्त्व प्राप्त आहे. खडीकोळवण येथील झऱ्याच्या शाश्वत संवर्धन व पर्यावरणपूरक पर्यटन विकासाबाबत स्थानिक स्तरावर चर्चा होत असते.

== लोकसंख्या व सामाजिक जीवन ==

=== लोकसंख्या व सामाजिक रचना ===

२०११ च्या [[भारत सरकार]]च्या [[जनगणना]] अहवालानुसार, [[खडीकोळवण]] गावाची एकूण [[लोकसंख्या]] ३४४ असून गावात ११८ घरे आहेत. गावाचा [[साक्षरता]] दर ६३.२४% आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Khadi Kolvan Village
 |url=https://www.mapsofindia.com/villages/maharashtra/ratnagiri/sangameshwar/khadi-kolvan.html
 |website=MapsOfIndia
 |publisher=Compare Infobase Limited
 |access-date=2025-07-27
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;२०११ च्या [[भारत सरकार]]च्या [[जनगणना]] अहवालानुसार, [[खडीकोळवण]] गावाची एकूण [[लोकसंख्या]] ३४४ असून गावात ११८ घरे आहेत. गावाचा [[साक्षरता]] दर ६३.२४% आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Primary Census Abstract C.D. Block Wise – Maharashtra – Ratnagiri District
|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/41204/study-description
|website=Census of India
|publisher=Office of the Registrar General &amp; Census Commissioner, India
|access-date=2026-07-15
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Khadi Kolvan Village
|url=https://www.mapsofindia.com/villages/maharashtra/ratnagiri/sangameshwar/khadi-kolvan.html
|website=Maps of India
|publisher=Compare Infobase Limited
|access-date=2025-07-27
|language=en
}}&lt;/ref&gt;

गावात प्रामुख्याने [[कुणबी]] आणि [[बौद्ध]] समाजाचे लोक वास्तव्यास असून गावाची सामाजिक रचना पारंपरिक ग्रामीण स्वरूपाची आहे. गावात एकूण सहा वाड्या (वस्त्या) आहेत.

गावाचा काही भाग [[पश्चिम घाट]] इको-संवेदनशील क्षेत्र (Ecologically Sensitive Area – ESA) मध्ये समाविष्ट आहे. [[कोकण]] प्रदेशातील पारंपरिक भूमी-वापर पद्धती, वनसंपदा आणि जैवविविधता यांचे पर्यावरणीय महत्त्व विविध अभ्यासांमध्ये अधोरेखित करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=Western Ghats Biodiversity and Land Use
 |url=https://www.ceeindia.org/eco-tales/konkan-biodiversity-landscape
 |website=Centre for Environment Education
 |publisher=CEE India
 |access-date=2025-07-25
}}&lt;/ref&gt;

== लोकजीवन ==

=== सामाजिक ===

* स्थानिक परंपरेनुसार खडीकोळवण गावाचा [[इतिहास]] सुमारे १६व्या शतकापासून सुरू होतो. [[सह्याद्री]]च्या कुशीत वसलेल्या या भागात कृषिप्रधान व अध्यात्मप्रधान जीवनशैली विकसित झाली. गावात एका तपस्वी संताच्या प्रभावातून भक्तीपरंपरेचा प्रसार झाला. त्यातून प्रभू [[श्रीराम]] मंदिराची स्थापना झाली तसेच [[भजन]], [[कीर्तन]], [[व्रत]], [[वारी]], [[महाशिवरात्र]] आणि [[श्रावण]] महिन्यातील [[ग्रंथ]]वाचन यांसारख्या धार्मिक परंपरा रूढ झाल्या.

* [[ब्रिटिश भारत|ब्रिटीश कालखंडात]] गावातील काही व्यक्तींनी ग्रामस्वराज्य व ग्रामीण [[न्याय]]व्यवस्थेच्या उभारणीत योगदान दिले. त्यांनी प्रशासनात [[शिस्त]], व्यायामप्रेमी वृत्ती आणि सामाजिक सहभाग वाढवून गावकारभारात महत्त्वाची भूमिका बजावली. [[पाटील]]पद आणि महालकरी जबाबदाऱ्यांमधून त्यांनी प्रभावी कार्य केले.

* १९व्या व २०व्या शतकात गावातील नागरिकांनी [[शेती]], [[वन]]व्यवसाय आणि ग्रामविकासात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. [[लाकूड]], कडिपत्ता, [[करवंद]] आणि [[वेत]] यांचे संकलन व विक्री, तसेच [[पूल]], नळपाणी योजना आणि [[सार्वजनिक]] विहिरी यांसारख्या सुविधा उभारण्यात त्यांचा सहभाग होता.

* गावाच्या सांस्कृतिक जीवनात [[नमन]], झांजगी, [[कीर्तन]], [[तमाशा]] आणि [[अभंग]] गायन या पारंपरिक लोककलांना महत्त्वाचे स्थान आहे. स्त्रीवेशातील [[अभिनय]], झांजगी सादरीकरण आणि लोककलांचे [[प्रशिक्षण]] ही परंपरा पिढ्यानपिढ्या जपली गेली आहे. [[गोंधळ]], [[भजन]] आणि [[सत्यनारायण पूजा]] यांसारख्या धार्मिक कार्यक्रमांत गावकऱ्यांचा सक्रिय सहभाग असतो.&lt;ref&gt;{{Cite book
 |last=Joshi
 |first=G. V.
 |title=कोकणातील लोकपरंपरा आणि सण-उत्सव
 |publisher=महाराष्ट्र राज्य साहित्य व संस्कृती मंडळ
 |location=मुंबई
 |year=2009
 |language=mr
}}&lt;/ref&gt;

* गावात पारंपरिक [[सर्पदंश]] उपचारपद्धती, रानऔषधी ज्ञान आणि मंत्रोपचार यांचा पिढ्यानपिढ्या चालत आलेला वारसा आहे. हे [[ज्ञान]] प्रामुख्याने [[आजी]]-आजोबा आणि स्थानिक वैद्य यांच्या अनुभवातून पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचले आहे. स्थानिक लोकपरंपरेत या उपचारपद्धतींचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{Cite book
 |last=Deshpande
 |first=M. V.
 |title=Folk Healing Traditions in Konkan
 |publisher=University of Pune
 |location=Pune
 |year=2011
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

* स्वातंत्र्योत्तर काळात गावातील युवकांनी [[भारतीय सैन्य]]ात भरती होऊन देशसेवेसाठी योगदान दिले. गावातील काही माजी सैनिकांनी १९७१ मधील [[भारत]]–[[पाकिस्तान]] युद्धात सहभाग घेऊन सेवा पदके प्राप्त केली.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=खडीकोळवण – शाळा – अमृत महोत्सव वर्ष – स्मरणिका (२०२१–२२)
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:खडीकोळवण_-_शाळा_-_अमृत_महोत्सव_वर्ष_-_स्मरणिका_२०२१-२०२२.pdf
 |website=Wikimedia Commons
 |publisher=जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळा, खडीकोळवण
 |date=2022
 |access-date=2025-07-25
 |language=mr
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=1971 India–Pakistan War
 |url=https://www.britannica.com/event/1971-India-Pakistan-War
 |website=Encyclopaedia Britannica
 |publisher=Britannica, Inc.
 |access-date=2025-07-25
}}&lt;/ref&gt;


* ग्रामपंचायतीमार्फत [[शिक्षण]], [[आरोग्य]] आणि जलव्यवस्थापन क्षेत्रात विविध विकासकामे करण्यात आली. गावात [[सार्वजनिक]] [[शाळा]], [[पूल]], [[रस्ते]], नळपाणी योजना तसेच विविध सांस्कृतिक मंडळांची स्थापना करण्यात आली. [[सार्वजनिक गणेशोत्सव]] मंडळ गावातील सामाजिक ऐक्य व सांस्कृतिक उपक्रमांमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावते.&lt;ref&gt;खडीकोळवण ग्रामपंचायत कार्यालय अभिलेख (2023), संगमेश्वर तालुका, रत्नागिरी जिल्हा.&lt;/ref&gt;

* गावाचा सामाजिक [[इतिहास]] सामुदायिक [[श्रम]], निःस्वार्थ सेवा, सांस्कृतिक वारसा आणि आध्यात्मिक परंपरेचे प्रतिबिंब मानला जातो.

== सांस्कृतिक जीवन ==

* खडीकोळवण हे गाव [[कोकण]]ातील समृद्ध [[लोकसंगीत]] आणि पारंपरिक लोककलांच्या जतनासाठी ओळखले जाते.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=कोकणातील पारंपरिक सण, लोककला आणि सांस्कृतिक उपक्रम
 |url=https://maharashtratimes.com/editorial/article/konkan-folk-culture-and-celebrations
 |website=महाराष्ट्र टाइम्स
 |publisher=The Times Group
 |date=2022-08-14
 |access-date=2025-07-25
}}&lt;/ref&gt;

* गावात [[नमन]], झांजगी, [[ताशा]] वादन, जाखडी [[नृत्य]], [[भजन]] आणि [[लावणी]] यांचा दीर्घ सांस्कृतिक वारसा आहे.

* गावात [[शिवजयंती]], [[बौद्ध]] [[पौर्णिमा]], [[आंबेडकर जयंती]], [[गणेशोत्सव]], [[शिमगा]], [[दसरा]] आणि [[पितृपक्ष]] यांसारखे [[सण]] व धार्मिक उत्सव पारंपरिक पद्धतीने साजरे केले जातात. झांजगी, [[ताशा]] वादन, [[काठी नृत्य]] आणि सामूहिक सादरीकरण ही गावाची वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरा आहे.

* गावात [[वारकरी]] संप्रदायाचा प्रभाव असून [[प्रवचन]], [[भजन]], [[ग्रंथ]]वाचन, [[वारी]] आणि [[कीर्तन]] यांची परंपरा आजही जपली जाते. [[श्रावण]] महिन्यातील [[भजन]] सप्ताह, [[महाशिवरात्र]] उत्सव आणि [[अभंग]] [[गायन]] हे गावाच्या सांस्कृतिक जीवनाचे महत्त्वाचे घटक आहेत.

* गावात [[सार्वजनिक गणेशोत्सव]]ाची सुरुवात १९९९ साली स्थानिक युवकांनी &quot;गर्जना मित्र मंडळ&quot; स्थापन करून केली. मंडळाच्या माध्यमातून [[सत्यनारायण पूजा]], [[अभिषेक]], [[आरती]], [[भजन]], [[अभंग]], [[फुगडी]] आणि [[नृत्य]] यांसह विविध धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात.

* मंडळाच्या माध्यमातून सामाजिक ऐक्य, संस्कृती संवर्धन आणि युवकांचा सहभाग वाढविण्यासाठी विविध उपक्रम राबविले जातात. गावात [[वारकरी संप्रदाय]] मंडळ, [[भजन]] मंडळ तसेच विविध युवा मंडळे कार्यरत असून, [[नमन]], जाखडी, [[फुगडी]] आणि [[पालखी]] [[नृत्य]] यांसारख्या पारंपरिक कलांचे जतन केले जाते.

== जीवनपद्धती ==

* '''घरे''' – खडीकोळवण येथे अधिक पर्जन्यमान असल्यामुळे जांभ्या दगडाची व उतरत्या कौलारू छपरांची पारंपरिक घरे आढळतात. पूर्वी येथे कुडाची, शेणमातीने सारवलेली घरे, शेतीपूरक वाडे आणि ओढ्यांलगतची वस्ती प्रामुख्याने होती.

* '''[[व्यवसाय]]''' – गावातील प्रमुख व्यवसाय [[शेती]] असून पशुपालन आणि [[कुक्कुटपालन]] हे प्रमुख जोडधंदे आहेत.

* '''पिके''' – [[भात]] हे मुख्य पीक असून [[नाचणी]], [[वरी]], [[तीळ]] तसेच विविध [[पालेभाजी|पालेभाज्यांची]] लागवड केली जाते.

* '''[[आहार]]''' – [[तांदूळ]] हे प्रमुख पीक असल्यामुळे [[भात]] आणि तांदळाची [[भाकरी]] हे येथील प्रमुख खाद्यपदार्थ आहेत. याशिवाय [[डाळ]], [[भाजी]] तसेच मांसाहार, मांसाहारी पदार्थांचाही आहारात समावेश असतो.

* '''[[पोशाख]]''' – पुरुष प्रामुख्याने शर्ट व पँट, तर स्त्रिया [[साडी]] व [[चोळी]] परिधान करतात. तरुणींमध्ये [[पंजाबी]]ड्रेस प्रचलित आहे.

* '''[[भाषा]]''' – गावातील लोक प्रामुख्याने [[मराठी]] तसेच [[कोकणी]]ची संगमेश्वरी बोली बोलतात.

* '''वाड्या/वस्त्या''' – गावातील प्रमुख वाड्यांमध्ये वरची रिंगण घोलमवाडी, खालची घोलमवाडी, [[खाडेवाडी]], [[रामवाडी]] आणि [[बौद्ध]]वाडी यांचा समावेश होतो.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=खडीकोळवण – शाळा – अमृत महोत्सव वर्ष – स्मरणिका (२०२१–२२)
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:खडीकोळवण_-_शाळा_-_अमृत_महोत्सव_वर्ष_-_स्मरणिका_२०२१-२०२२.pdf
 |website=Wikimedia Commons
 |publisher=जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळा, खडीकोळवण
 |date=2022
 |access-date=2025-07-25
 |language=mr
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

* '''गावचे प्रशासन''' – गावातील धार्मिक विधी, [[विवाह]], [[अंत्यसंस्कार]] तसेच इतर सामाजिक कार्यक्रमांच्या आयोजनात स्थानिक ग्रामस्थांचा सहभाग असतो. पारंपरिक पद्धतीने गावातील लहान-मोठ्या वादांचे सामोपचाराने निराकरण करण्याची प्रथा आजही काही प्रमाणात कायम आहे.

== [[शिक्षण]] व [[नागरी]] सुविधा ==

=== जिल्हा परिषद पूर्व प्राथमिक [[मराठी]] [[शाळा]] ===

खडीकोळवण येथील जिल्हा परिषद पूर्व प्राथमिक मराठी शाळेची स्थापना १२ नोव्हेंबर १९४६ रोजी झाली. स्थापनेपासून शाळेने गावातील प्राथमिक शिक्षणाच्या प्रसारात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे.

२०२१ मध्ये शाळेच्या अमृत महोत्सवी वर्षानिमित्त ७५ वर्षांचा समारंभ शासनाच्या मार्गदर्शक सूचनांचे पालन करून साजरा करण्यात आला. या कार्यक्रमात विद्यार्थ्यांनी स्वागतगीत, [[लेझीम]] तसेच विविध सांस्कृतिक कार्यक्रम सादर केले. विविध सामाजिक संस्थांच्या वतीने विद्यार्थ्यांना शैक्षणिक साहित्याचे वितरण करण्यात आले.

या निमित्ताने शाळेच्या इतिहास, कार्य आणि प्रगतीचा आढावा घेणारी स्मरणिका प्रकाशित करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=खडीकोळवण - शाळा - अमृत महोत्सव वर्ष - स्मरणिका
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:खडीकोळवण_-_शाळा_-_अमृत_महोत्सव_वर्ष_-_स्मरणिका_२०२१-२०२२.pdf
 |publisher=जिल्हा परिषद पूर्व प्राथमिक शाळा, खडीकोळवण
 |access-date=2025-06-24
}}&lt;/ref&gt;

=== उपक्रम, वैशिष्ट्ये आणि अडचणी ===

* [[कोविड-१९]] लॉकडाऊन कालावधीत शिक्षकांनी [[शाळा|शाळेच्या]] भिंतींवर शैक्षणिक भित्तीचित्र रेखाटून विद्यार्थ्यांच्या अध्ययनासाठी पर्यायी शैक्षणिक उपक्रम राबवले.

* शाळेच्या अमृत महोत्सवी स्मरणिका|स्मरणिकेत माजी [[विद्यार्थी|विद्यार्थ्यांचे]] अनुभव, लेख आणि शाळेचा [[इतिहास]] समाविष्ट करण्यात आला.

* शाळेच्या प्रगतीमध्ये मुख्याध्यापक व [[शिक्षक]] यांचे योगदान उल्लेखनीय मानले जाते.

==== अडचणी ====

गावात माध्यमिक शिक्षणाची सुविधा उपलब्ध नसल्यामुळे विद्यार्थ्यांना पुढील शिक्षणासाठी शेजारील गावांमध्ये जावे लागते. त्यामुळे ग्रामीण भागातील [[विद्यार्थी|विद्यार्थ्यांना]] शिक्षणासाठी अतिरिक्त प्रवास करावा लागतो.

=== नागरी सुविधा ===

* '''बँकिंग सुविधा''' – खडीकोळवण गावातील नागरिकांचे बँकिंग व्यवहार प्रामुख्याने [[बँक ऑफ इंडिया]]च्या [[रत्‍नागिरी]] शाखेमार्फत केले जातात. या शाखेमार्फत कृषी, दुग्धव्यवसाय, [[विहीर]] खोदकाम, [[शेळी]]पालन, किरकोळ व्यवसाय तसेच इतर उपजीविकेसाठी विविध प्रकारची [[कर्ज]] सुविधा उपलब्ध करून दिली जाते.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=Bank of India Ratnagiri Branch IFSC Code BKID0001400
 |url=https://economictimes.indiatimes.com/wealth/ifsccode/bank-bank-of-india,state-maharashtra,district-ratnagiri,branch-ratnagiri,ifsccode-BKID0001400.cms
 |website=The Economic Times
 |publisher=Times Internet
 |access-date=2025-07-25
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

* '''[[ग्रामपंचायत]]''' – खडीकोळवण ग्रामपंचायत [[महाराष्ट्र शासन]]ाच्या ग्रामविकास व पंचायत राज विभागाच्या अधिपत्याखाली कार्यरत आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/
 |title=ग्राम विकास व पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |website=rdd.maharashtra.gov.in
 |publisher=महाराष्ट्र शासन
 |access-date=2025-07-25
 |language=mr
}}&lt;/ref&gt;

* '''[[तलाठी]] कार्यालय''' – खडीकोळवण व [[ओझरे]] या गावांसाठी एकच तलाठी कार्यालय कार्यरत असून महसूलविषयक कामकाज तेथून पाहिले जाते.

* '''टपाल कार्यालय''' – गावाचे टपाल कार्यालय [[ओझरे]] येथे आहे.

* '''[[पोलीस]]''' – खडीकोळवण गाव [[मुर्शी]] व [[साखरपा]] पोलीस दूरक्षेत्राच्या कार्यक्षेत्रात येते. गावपातळीवरील कायदा व सुव्यवस्थेसाठी [[पोलीस पाटील]] कार्यरत असतात.

* '''[[पंचायत समिती]]''' – खडीकोळवण गाव [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर]] [[पंचायत समिती]]च्या कार्यक्षेत्रात येते. पंचायत समितीचे मुख्यालय [[देवरुख]] येथे आहे.

* '''[[जिल्हा परिषद]]''' – गाव [[रत्‍नागिरी]]जिल्हा परिषदच्या [[संगमेश्वर]]&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Places of Interest – Sangameshwar
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Sangameshvar.html
|publisher=Government of Maharashtra
|access-date=2026-07-15
}}&lt;/ref&gt; गटांतर्गत येते.२०११ च्या [[भारत सरकार]]च्या [[जनगणना]] अहवालानुसार, [[खडीकोळवण]] गावाची एकूण [[लोकसंख्या]] ३४४ असून गावात ११८ घरे आहेत. गावाचा [[साक्षरता]] दर ६३.२४% आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Primary Census Abstract C.D. Block Wise – Maharashtra – Ratnagiri District
|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/41204/study-description
|website=Census of India
|publisher=Office of the Registrar General &amp; Census Commissioner, India
|access-date=2026-07-15
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Khadi Kolvan Village
|url=https://www.mapsofindia.com/villages/maharashtra/ratnagiri/sangameshwar/khadi-kolvan.html
|website=Maps of India
|publisher=Compare Infobase Limited
|access-date=2025-07-27
|language=en
}}&lt;/ref&gt;

* '''[[विधानसभा मतदारसंघ]]''' – खडीकोळवण [[चिपळूण विधानसभा मतदारसंघ]]ात समाविष्ट आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=General Elections to State Legislative Assembly 2019 – Constituency Details
 |url=https://ceo.maharashtra.gov.in
 |publisher=Chief Electoral Officer, Maharashtra
 |access-date=2025-07-25
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== तंटामुक्त गाव अभियान ===

खडीकोळवण ग्रामपंचायत [[महात्मा गांधी तंटामुक्त गाव अभियान]] राबवते. [[महाराष्ट्र शासन]]ाने १५ ऑगस्ट २००७ रोजी ही योजना सुरू केली. या अभियानाचा उद्देश गावांतील किरकोळ वाद स्थानिक पातळीवर संवाद व सामोपचाराने सोडवणे, न्यायालयीन प्रक्रिया कमी करणे आणि सामाजिक सलोखा वाढवणे हा आहे.

== दळणवळण व परिवहन ==

'''खडीकोळवण''' गाव चारही बाजूंनी डोंगरांनी वेढलेले असून येथे पोहोचण्यासाठी दोन प्रमुख रस्तेमार्ग आहेत:

* [[साखरपा]] – खडीकोळवण (कलकदरा मार्गे)
* [[देवरुख]] – खडीकोळवण ([[बामणोली]] मार्गे)

[[रत्‍नागिरी]]–[[कोल्हापूर]] महामार्गावरील [[साखरपा]] हे गावासाठी महत्त्वाचे [[बाजारपेठ]] केंद्र आहे. [[महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ|एस.टी.]]ची सेवा पूर्वी [[साखरपा]]–खडीकोळवण मार्गावर चालत होती. सध्या ही सेवा [[साखरपा]]–[[बामणोली]]–खडीकोळवण मार्गावर उपलब्ध आहे.

[[कोकण रेल्वे]]वरील [[संगमेश्वर रोड]] हे खडीकोळवणच्या सर्वात जवळचे [[रेल्वे स्थानक]] असून ते गावापासून सुमारे २३ कि.मी. अंतरावर आहे. तेथून [[देवरुख]]मार्गे रस्त्याने खडीकोळवण येथे पोहोचता येते.

[[साखरपा]] ते खडीकोळवण हे अंतर सुमारे २३ कि.मी. असून रस्त्याने प्रवासास साधारण ४५ मिनिटे ते १ तास लागतो.

सन १९८५ मध्ये खडीकोळवण गावात थेट [[महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ|एस.टी.]] सेवा सुरू करण्यात आली, ज्यामुळे गावाच्या दळणवळण सुविधेत लक्षणीय सुधारणा झाली.&lt;ref name=&quot;transport&quot;&gt;MSRTC स्थानिक सेवा अभिलेख (प्रादेशिक कार्यालय, रत्नागिरी)&lt;/ref&gt;

=== एस.टी. मार्ग व परिवहन ===

खडीकोळवण गाव [[कोकण रेल्वे]] मार्गाशी थेट जोडलेले नसून, गावाजवळील प्रमुख [[रेल्वे स्थानक|रेल्वे स्थानके]] पुढीलप्रमाणे आहेत:

* '''[[संगमेश्वर रोड]] रेल्वे स्थानक''' – गावापासून सुमारे ३० कि.मी.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Places of Interest – Sangameshwar
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Sangameshvar.html
|publisher=Government of Maharashtra
|access-date=2026-07-15
}}&lt;/ref&gt;
* '''[[रत्‍नागिरी]] रेल्वे स्थानक''' – गावापासून सुमारे ४५ कि.मी.

गावापर्यंत पोहोचण्यासाठी सार्वजनिक परिवहन ([[महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ|एस.टी.]])चे प्रमुख मार्ग पुढीलप्रमाणे आहेत:

* '''[[संगमेश्वर]] ⇌ [[देवरुख]]''' – सुमारे १४ कि.मी.; प्रवासाचा कालावधी सुमारे २० मिनिटे.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=Distance from Sangameshwar to Devrukh
 |url=https://www.rome2rio.com/s/Sangmeshwar/Devrukh
 |website=Rome2Rio
 |publisher=Rome2Rio Pty Ltd
 |access-date=2025-07-25
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

* '''[[रत्‍नागिरी]] ⇌ [[देवरुख]]''' – सुमारे ३८ कि.मी.; प्रवासाचा कालावधी सुमारे ४५ मिनिटे.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=Distance from Devrukh to Ratnagiri
 |url=https://www.rome2rio.com/s/Devrukh/Ratnagiri
 |website=Rome2Rio
 |publisher=Rome2Rio Pty Ltd
 |access-date=2025-07-25
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

* '''[[देवरुख]] ⇌ खडीकोळवण''' – गाव [[देवरुख]]पासून सुमारे १५ कि.मी. अंतरावर आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=Khadi Kolvan Village Map, PIN Code and Population
 |url=https://www.villagemaps.in/maharashtra/khadi-kolvan-sangameshwar-ratnagiri-565843/
 |website=VillageMaps.in
 |access-date=2025-07-25
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

* '''[[देवरुख]] ⇌ [[साखरपा]]''' – सुमारे १६ कि.मी.; प्रवासाचा कालावधी सुमारे २२ मिनिटे.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=Distance from Devrukh to Sakharpa
 |url=https://www.distancesfrom.com/distance-from-Devrukh-to-Sakharpa/DistanceHistory/15530647.aspx
 |website=DistancesFrom.com
 |language=en
 |access-date=2025-07-25
}}&lt;/ref&gt;

गावासाठी प्रमुख [[महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ|एस.टी.]] आगार [[देवरुख]] येथे असून, तेथून खडीकोळवणसाठी नियमित बस सेवा उपलब्ध आहे.

=== रस्ते विकास – चौपदरीकरण ===

[[खडीकोळवण]] गावातून पुढे [[मार्लेश्वर]] (ता. [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर]], जि. [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]]) येथे जाणाऱ्या मुख्य जिल्हा मार्गाच्या चौपदरीकरणाचा प्रस्ताव जिल्हाधिकारी कार्यालय, [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] यांनी प्रशासकीय मान्यतेसह पुढे नेला आहे.

[[जिल्हाधिकारी]] कार्यालयाच्या (सुसंयोजन समन्वय शाखा) दिनांक १९ डिसेंबर २०२५ रोजीच्या अधिकृत पत्रानुसार, निवावे – [[ओझरे]] बुद्रुक – [[खडीकोळवण]] – [[बामणोली]] – निवे – [[मार्लेश्वर]] या मार्गाचे चौपदरीकरण करून रस्ते पायाभूत सुविधा विकसित करण्याचा प्रस्ताव मांडण्यात आला आहे.

या प्रकल्पामुळे स्थानिक [[शेतकरी]], [[विद्यार्थी]] तसेच नागरिकांच्या दळणवळण सुविधेत सुधारणा होण्याची अपेक्षा व्यक्त करण्यात आली आहे. तसेच [[पर्यटन]]दृष्ट्या महत्त्वाच्या [[मार्लेश्वर]] मंदिरापर्यंत पोहोचणे अधिक सुलभ होण्याची अपेक्षा आहे.

संबंधित अधिकाऱ्यांना आवश्यक कार्यवाही करून रस्त्याच्या चौपदरीकरणाचे काम नियोजनानुसार पूर्ण करण्याचे निर्देश देण्यात आले आहेत.&lt;ref&gt;
District Collector Office, Ratnagiri.
&quot;Nivave–Ozhare Budruk–Khadikolvan–Bamnoli–Nive–Marleshwar Road Four-Laning&quot;.
Dated: 19 December 2025.
Signed by Jivan Desai, Deputy Collector (Land Acquisition), District Collector Office, Ratnagiri.
[https://archive.org/details/20260109_20260109_1419 Official archived PDF].
&lt;/ref&gt;

=== धार्मिक व सांस्कृतिक वारसा ===

=== प्रमुख देवस्थाने ===

खडीकोळवण गावात अनेक पारंपरिक आणि श्रद्धास्थानी देवस्थाने आहेत. गावातील अनेक कुटुंबांची कुलदेवता श्री [[काळम्मा]] देवी]] (उदगिरी) आहे.&lt;ref&gt;{{Cite book
|title=श्री काळाम्मा देवी यात्रा महोत्सव स्मरणिका २०२५
|publisher=श्री काळाम्मा देवी देवस्थान समिती
|location=उदगिरी, ता. संगमेश्वर, जि. रत्नागिरी
|year=2025
|language=mr
}}&lt;/ref&gt;

* '''श्री देव गांगेश्वर मंदिर''' – गावाचे [[ग्रामदैवत]]; येथे स्वयंभू [[शिवलिंग]] असून [[महाशिवरात्र]]ीला विशेष पूजन व उत्सव साजरा केला जातो.

* '''अत्रल देवी मंदिर''' – गावाच्या वेशीवर वसलेले स्थानिक देवीचे मंदिर.

* '''ठोंगळ देवी मंदिर''' – गावाच्या सीमारेषेवर वसलेले पारंपरिक देवस्थान.

* '''श्रीराममंदिर''' – गावाच्या मध्यवर्ती भागात वसलेले धार्मिक व सांस्कृतिक उपक्रमांचे प्रमुख केंद्र.

=== धार्मिक उत्सव ===

खडीकोळवण गावात विविध [[सण]] व [[उत्सव]] पारंपरिक, धार्मिक आणि सामाजिक एकात्मतेचे प्रतीक म्हणून साजरे केले जातात.

* [[रामनवमी]], [[हनुमान जयंती]], अत्रल देवी उत्सव, [[गोंधळ]], [[वटपौर्णिमा]], [[नागपंचमी]]
* [[गोकुळाष्टमी]], [[नवरात्र]], [[दसरा]], [[दिवाळी]], [[तुळशी विवाह]]
* [[गणेशोत्सव]] (गौर गणपती), [[शिमगा]], [[बैलपोळा]], [[मकर संक्रांत]]
* [[महाशिवरात्र]], [[देव दिवाळी]] आणि जागर

या सणांच्या वेळी गावातील विविध वाड्यांतील ग्रामस्थ सामूहिक पूजन, [[भजन]], [[गोंधळ]], पारंपरिक वादन आणि [[नृत्य]] यांसारख्या धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन करतात. ग्रामदेवतेची पूजा, वार्षिक जत्रा आणि इतर पारंपरिक उत्सव गावाच्या सांस्कृतिक जीवनाचा महत्त्वाचा भाग मानले जातात.

=== सण व उत्सव ===

खडीकोळवण गावात विविध धार्मिक व पारंपरिक [[सण]] आणि [[उत्सव]] साजरे केले जातात. हे उत्सव गावाच्या सांस्कृतिक परंपरा आणि सामुदायिक जीवनाचा महत्त्वाचा भाग आहेत.

* '''[[होळी]]''' – [[फाल्गुन]] महिन्यात शुद्ध पंचमीपासून एकादशीपर्यंत 'फाग' साजरा केला जातो. द्वादशीला 'जांगलं होळी' तर [[पौर्णिमा]]ला होम विधी केला जातो. या काळात ग्रामदेवतेची [[पालखी]] गावातील विविध वाड्यांमध्ये नेण्याची परंपरा आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=कोकणातील अनोखी पालखी परंपरा; घराघरांत देवाचे आगमन
 |url=https://www.tv9marathi.com/festival/a-unique-tradition-of-palkhi-dancing-in-konkan-village-deity-goes-from-house-to-house-au128-885243.html
 |website=TV9 Marathi
 |publisher=TV9 नेटवर्क
 |date=2024-04-11
 |access-date=2025-07-25
 |language=mr
}}&lt;/ref&gt;

* '''[[शिमगा]]''' – [[फाल्गुन]] [[पौर्णिमा]]ला ग्रामदेवतांना रूपे लावून [[पालखी]] गावातील प्रत्येक घरापर्यंत नेली जाते. या उत्सवात पारंपरिक धार्मिक विधी आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=गावगाडा आणि मानपान चालीरीती
 |url=https://prahaar.in/2022/07/24/rice-planting-in-konkan/
 |website=दैनिक प्रहार
 |publisher=Prahaar Media Group
 |date=2022-07-24
 |access-date=2025-07-25
 |language=mr
}}&lt;/ref&gt;

* '''जागर''' – [[श्रावण]] शुद्ध त्रयोदशीला देवतांना 'पोवते' (रक्षासूत्र) अर्पण करून जागरण केले जाते. या प्रसंगी [[भजन]], [[गोंधळ]] आणि पारंपरिक धार्मिक सादरीकरणे होतात.

* '''[[देव दिवाळी]]''' – या दिवशी देवस्थानात विशेष पूजा केली जाते. देवाच्या कळसाची सजावट करून पारंपरिक पद्धतीने दीपप्रज्वलन केले जाते.

* '''कौली जत्रा''' – [[पौष]] [[पौर्णिमा]]पूर्वीच्या शुक्रवारी गावदेवीकडून शेतीच्या प्रारंभासाठी कौल घेतला जातो. त्यानंतर पारंपरिक पद्धतीने कृषी हंगामाची सुरुवात केली जाते.

* '''पालिक सोमवार''' – प्रत्येक मराठी महिन्याचा पहिला सोमवार ग्रामदेवतांच्या नावाने पाळला जातो. या दिवशी धार्मिक विधी पार पाडले जातात आणि पारंपरिक श्रद्धेनुसार शेतीची कामे टाळली जातात.

=== मिरगाची राखण – पारंपरिक शेतीरक्षण विधी ===

खडीकोळवण गावात [[मृग नक्षत्र]]ाच्या प्रारंभी शेती हंगामाची सुरुवात करताना ग्रामदेवतेला नैवेद्य अर्पण करून 'मिरगाची राखण' हा पारंपरिक विधी केला जातो. पाण्याचा प्रवाह सुरू झाल्यानंतर ग्रामदेवतेला प्रथम राखण अर्पण करून शेतकरी पिकांच्या संरक्षणासाठी प्रार्थना करतात.

'राखण' ही उभ्या पिकांच्या संरक्षणाशी संबंधित पारंपरिक ग्रामीण पद्धत मानली जाते. बी पेरणीपूर्वी महिलांकडून शेतीची जमीन समतल करून 'दीपळ फोडणे' हा विधीही पार पाडला जातो. हा विधी [[शेती]], स्थानिक श्रद्धा आणि ग्रामसंस्कृतीशी निगडित असून गावाच्या पारंपरिक कृषी जीवनाचा एक भाग आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=खडीकोळवण – शाळा – अमृत महोत्सव वर्ष – स्मरणिका (२०२१–२२)
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:खडीकोळवण_-_शाळा_-_अमृत_महोत्सव_वर्ष_-_स्मरणिका_२०२१-२०२२.pdf
 |website=Wikimedia Commons
 |publisher=जिल्हा परिषद पूर्व प्राथमिक शाळा, खडीकोळवण
 |date=2022
 |access-date=2025-07-25
 |language=mr
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== चित्रदालन ==
&lt;gallery widths=&quot;250&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;

File:खडीकोळवण देव गांगेश्वर ग्राम मंदीर.jpg|'''देव गांगेश्वर ग्राम मंदिर'''&lt;br&gt;खडीकोळवण गावचे प्रमुख ग्रामदैवत असलेले हे मंदिर गावाच्या धार्मिक, सांस्कृतिक आणि सामाजिक जीवनाचे केंद्र मानले जाते.

File:गांगेश्वर समोर नतमस्तक नंदी.jpg|'''गांगेश्वर मंदिरातील नंदी'''&lt;br&gt;भगवान शिवाचे वाहन मानला जाणारा नंदी हा श्रद्धा, भक्ती आणि समर्पणाचे प्रतीक असून शिवमंदिराचा अविभाज्य घटक आहे.

File:ग्रामदेवता मंदिर गाभारा.jpg|'''ग्रामदेवतेच्या मंदिराचा गाभारा'''&lt;br&gt;मंदिरातील गाभारा हा देवतेच्या मुख्य पूजास्थानाचा भाग असून येथे पारंपरिक धार्मिक विधी आणि उत्सव पार पडतात.

File:कुलाचार.jpg|'''कुलाचार विधी'''&lt;br&gt;खडीकोळवण परिसरात पिढ्यान्पिढ्या चालत आलेल्या कुलाचारांच्या माध्यमातून कुटुंब, कुळ आणि ग्रामपरंपरांचे जतन केले जाते.

File:गांगेश्वर-शिव स्वयंभूःशिव लिंग.jpg|'''स्वयंभू शिवलिंग'''&lt;br&gt;ग्रामस्थांच्या श्रद्धेनुसार हे स्वयंभू शिवलिंग देव गांगेश्वराचे प्राचीन स्वरूप मानले जाते.

File:स्वयंभु देव गांगेश्वर.jpg|'''स्वयंभू देव गांगेश्वर'''&lt;br&gt;स्वयंभू स्वरूपातील देव गांगेश्वर हे खडीकोळवण गावाच्या लोकश्रद्धा आणि धार्मिक परंपरेचे प्रमुख केंद्र आहे.

File:स्वयंभु देव गांगेश्वर देवता.jpg|'''स्वयंभू देव गांगेश्वराची प्रतिमा'''&lt;br&gt;स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार पूजली जाणारी देव गांगेश्वराची प्रतिमा ग्रामस्थांच्या सामूहिक श्रद्धेचे प्रतीक आहे.

File:Holika Dahan Bhaindar East in Maharashtra, India 2026.jpg|'''होळी (होलिका दहन)'''&lt;br&gt;होलिका दहन हा वसंतोत्सवाचा पारंपरिक भाग असून ग्रामीण महाराष्ट्रात सामुदायिक ऐक्य, लोकपरंपरा आणि सांस्कृतिक सहभागाचे प्रतीक मानला जातो.

&lt;/gallery&gt;

== बाह्य दुवे ==
* [https://www.amazon.com/dp/B0FHHWWR47 Amazon Kindle वर &quot;खडीकोळवण&quot;]
* [[:commons:File:Khadikolvan Village.webm|Wikimedia Commons वरील खडीकोळवण गावाचा व्हिडिओ]]

{{कोकण लोकजीवन}}

[[वर्ग:महाराष्ट्र]]
[[वर्ग:कोकण]]
[[वर्ग:रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गावे]]
[[वर्ग:संगमेश्वर तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:पश्चिम घाट]]</text>
      <sha1>lrvu9ejnfv3f03kjwo8krimbrogds52</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697070</id>
      <parentid>2697069</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T15:20:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AdvAnantGholam</username>
        <id>172574</id>
      </contributor>
      <comment>/* चित्रदालन */</comment>
      <origin>2697070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79035" sha1="nvfq361f68ciif1t3dm02n5yywf52we" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
| प्रकार = गाव, पर्यटन स्थळ
| स्थानिक_नाव = खडीकोळवण
| आकाशदेखावा_शीर्षक = खडीकोळवण गावात आपले स्वागत
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
| राज्य_जिल्हा = [[रत्नागिरी]]
| राज्य_तालुका = [[संगमेश्वर]]
| मुळ_नकाशा = India Maharashtra location map.svg
| अक्षांश = 16.7578
| रेखांश = 73.6044
| नकाशा_शीर्षक = खडीकोळवण
| क्षेत्रफळ_एकूण = 5.72
| क्षेत्रफळ_एकूण = 17.35
| हवामान = दमट, उष्णकटिबंधीय
| वर्षाव = ३८००
| तापमान_वार्षिक = 27
| तापमान_हिवाळा = 20
| तापमान_उन्हाळा = 35
| मुख्यालय = [[रत्नागिरी]]
| मोठे_मेट्रो = [[रत्नागिरी]]
| मोठे_मेट्रो = [[देवरुख]]
| जवळचे_शहर = [[साखरपा]]
| प्रांत = [[कोकण]]
| विभाग = [[संगमेश्वर]]
| जिल्हा = [[रत्नागिरी]]
| लोकसंख्या_एकूण = ३४४
| लोकसंख्या_वर्ष = २०११
| लोकसंख्या_घनता = 480
| लिंग_गुणोत्तर = १२०५
| पीक = भात, नाचणी
| साक्षरता_पुरुष = ६३
| साक्षरता_स्त्री = ४७
| अधिकृत_भाषा = [[कोकणी]], [[मराठी]]
| नेता_पद_१ = [[खासदार]]
| नेता_नाव_१ = [[विनायक राऊत]]
| संसदीय_मतदारसंघ = [[रत्नागिरी लोकसभा मतदारसंघ]]
| नेता_पद_२ = [[आमदार]]
| नेता_नाव_२ = [[शेखर गोविंदराव निकम]]
| विधानसभा_मतदारसंघ = [[चिपळूण विधानसभा मतदारसंघ]]
| नेता_पद_३ = सरपंच
| नेता_नाव_३ = संतोष घोलम
| न्यायक्षेत्र_शीर्षक_१ = जिल्हा न्यायालय
| न्यायक्षेत्र_नाव_१ = [[रत्नागिरी]]
| न्यायक्षेत्र_शीर्षक_२ = तहसिल कार्यालय
| न्यायक्षेत्र_नाव_२ = [[देवरुख]]
| न्यायक्षेत्र_शीर्षक_३ = तलाठी
| न्यायक्षेत्र_नाव_३ = [[देवरुख]]
| न्यायक्षेत्र_शीर्षक_४ = पोलिस स्थानक
| न्यायक्षेत्र_नाव_४ = [[साखरपा]]
| कोरे_शीर्षक_१ = [[कोकण रेल्वे]]
| कोरे_उत्तर_१ = [[संगमेश्वर]]
| एसटीडी_कोड = 02354
| पिन_कोड = 415802
| आरटीओ_कोड = MH 08
| दालन = महाराष्ट्र, रत्नागिरी जिल्हा
}}
[[File:खडीकोळवण.jpg|thumb|खडीकोळवण]]

'''खडीकोळवण''' हे [[महाराष्ट्र]] राज्यातील दक्षिण [[कोकण]] प्रदेशातील [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] जिल्ह्याच्या [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर]] तालुक्यातील एक छोटे गाव आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Khadi Kolvan Village – Sangameshwar, Ratnagiri
|url=https://www.onefivenine.com/india/villages/Ratnagiri/Sangameshwar/Khadi-Kolvan
|website=Onefivenine
|access-date=2025-06-13
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Gazetteer of Bombay Presidency – Ratnagiri
|url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/gen1_boundaries.html
|publisher=Government of Maharashtra
|access-date=2026-07-15
}}&lt;/ref&gt;

== भौगोलिक स्थान व नैसर्गिक वैशिष्ट्ये ==

=== भौगोलिक स्थान व भूविवरण ===

'''खडीकोळवण''' हे गाव १६.७५७८° उत्तर अक्षांश व ७३.६०४४° पूर्व रेखांश या निर्देशांकांवर, [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] जिल्ह्याच्या [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर]] तालुक्यातील [[कोकण]] प्रदेशात वसलेले आहे. हे गाव भारताच्या [[दक्षिण-पश्चिम]] भागातील [[पश्चिम]] किनारपट्टी परिसरात स्थित आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Ratnagiri District Gazetteer
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/directory1.html
|website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
|publisher=Government of Maharashtra
|access-date=2026-07-15
}}&lt;/ref&gt;

गावाचे एकूण [[क्षेत्रफळ]] सुमारे १,७३४.९८ हेक्टर (१७.३५ चौ. किमी.) आहे. स्थानिक परंपरेनुसार गावाची स्थापना सुमारे ५५० वर्षांपूर्वी झाली असल्याचे मानले जाते.

[[सह्याद्री]] पर्वतरांगांतील [[चांदोली अभयारण्य]] परिसरातून उगम पावणारी [[बाव नदी]] खडीकोळवण गावातून वाहते. त्यामुळे गाव बाव नदीच्या तीरावर वसलेले आहे.

गावाच्या पश्चिमेस [[बामणोली]], दक्षिणेस निवदे, पूर्वेस [[ओझरे]] तर उत्तर व ईशान्येस [[उदगीर]] (ता. [[शाहूवाडी तालुका|शाहूवाडी]], जि. [[कोल्हापूर जिल्हा|कोल्हापूर]]) ही गावे आहेत. गावाचा परिसर डोंगराळ, वनसमृद्ध आणि नैसर्गिक साधनसंपत्तीने समृद्ध आहे.

हा परिसर [[पश्चिम घाट]] या पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील प्रदेशाचा भाग असून येथे समृद्ध वनसंपदा, जलस्रोत आणि जैवविविधता आढळते.

== जवळची गावे ==

* [[बामणोली]]
* [[ओझरे]]
* [[निनावे]]
* निवदे

=== हवामान ===

खडीकोळवण येथे [[मान्सून]] काळात सरासरी ४०० ते ५०० सें.मी. पर्जन्यमान नोंदविले जाते. या काळात [[हवामान]] दमट व समशीतोष्ण असते. मुसळधार पावसामुळे [[बाव नदी]] अनेकदा धोक्याची पातळी गाठते.

हिवाळ्यात हवामान थंड असून सकाळच्या वेळेस अनेकदा [[धुके]] पडते. उन्हाळ्यात हवामान तुलनेने उष्ण असते. परिसरात प्रामुख्याने [[भात]] व [[नाचणी]] (नागली) यांची लागवड केली जाते.

=== नैसर्गिक संपत्ती ===

'''खडीकोळवण''' हे गाव [[सह्याद्री]] पर्वतरांगांच्या कुशीत वसलेले असून त्याचा मोठा भाग घनदाट [[जंगल]]ाने व्यापलेला आहे. परिसरात विविध प्रकारच्या औषधी [[वनस्पती]], [[फळे]], [[फुले]] तसेच समृद्ध जैवविविधता आढळते.

[[चांदोली अभयारण्य]] परिसरातून उगम पावणारी [[बाव नदी]] गावातून वाहत असल्यामुळे भूजलसाठा मुबलक प्रमाणात उपलब्ध आहे. त्यामुळे गावात पारंपरिकरीत्या पाण्याची टंचाई जाणवत नाही.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=कोकणातील नद्यांची नैसर्गिक रचना बदलली!
 |url=https://agrowon.esakal.com/agriculture-latest-news/the-natural-structure-of-the-rivers-in-konkan-changed
 |website=Agrowon
 |publisher=Sakal Media Group
 |date=2023-06-15
 |access-date=2025-07-25
 |language=mr
}}&lt;/ref&gt;

गावात पारंपरिक जलव्यवस्थेचा समृद्ध वारसा आढळतो. त्यामध्ये पुढील जलस्रोत व जलरचना उल्लेखनीय आहेत:

* '''बावोचा गोवंड''' – [[शेती]]साठी महत्त्वाचा पाणीमार्ग. येथून [[रहाट]] व कोळबाच्या साहाय्याने पाणी उपसले जात असे.

* '''बुडवणूकीची बाव''' – महिलांच्या वापरासाठी बांधलेली तिरक्या रचनेची पारंपरिक [[विहीर]], जी विशेषतः रोपलावणीपूर्वी पाणी भरण्यासाठी वापरली जात असे.

* '''वहाळे''' – नैसर्गिक ओहोळ. लेवाडी, बुचाची, रागरे, [[केळी]]ची आणि झारीची वळव हे प्रमुख वहाळे असून ते [[शेती]] व पिण्याच्या पाण्याचा महत्त्वाचा स्रोत होते.

ही पारंपरिक जलव्यवस्था गावातील शाश्वत [[शेती]] व ग्रामजीवनाचा अविभाज्य भाग होती. आधुनिक जलसुविधांमुळे या व्यवस्थेचा वापर कमी झाला असला तरी तिचे ऐतिहासिक व सांस्कृतिक महत्त्व आजही कायम आहे.

=== वनसंपदा व जैवविविधता ===
खडीकोळवण गावात विपुल [[जैवविविधता]] असून, येथे आढळणाऱ्या वनसंपत्तीचे अनेक प्रकार आहेत:

* '''मोठे वृक्ष''' – [[आंबा]], [[फणस]], [[वड]], [[पिंपळ]], [[सागवान]], [[शिसव]], [[कळंब]], साधनेर, जांबा, सातीवन, भेला, ऐन, किंजल, चीर, पायर, आमन, हरड, करंबेला, म्होवट, कुंबया व [[बांबू]] इत्यादी. खडीकोळवण परिसरातील वनसंपदेमध्ये [[बांबू]] प्रजातींचाही समावेश होतो. [[कोकण]] प्रदेशातील मांगा [[बांबू]] (''Dendrocalamus stocksii'') हा आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचा [[बांबू]] मानला जातो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात या प्रजातीवर ''Cyrtotrachelus'' वंशातील [[बांबू]] भुंग्याचा (Bamboo Weevil) प्रादुर्भाव नोंदविण्यात आला आहे.


* उत्तर पश्चिम घाट व कोकण प्रदेशात आढळणाऱ्या काही स्थानिक वृक्षप्रजातींना ऐतिहासिक आणि आर्थिक महत्त्व आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील देरडे येथे सापडलेल्या प्राचीन लाकडी होडीच्या अभ्यासात Bridelia retusa (असन) या वृक्षाच्या लाकडाचा वापर होडी बांधणीसाठी झाल्याचे आढळून आले आहे.&lt;ref&gt;{{Cite journal
|last1=Marathe
|first1=Ashok
|last2=Shashikala
|first2=S.
|last3=Rao
|first3=R. Vijendra
|title=A unique example of a wooden boat of Bridelia retusa in ancient India entrapped in the Holocene sediments at Derde, Ratnagiri Coast, Maharashtra
|journal=Current Science
|volume=99
|issue=9
|pages=1271–1274
|year=2010
}}&lt;/ref&gt;


* '''पक्षी''' – [[मोर]], [[पोपट]], [[कबुतर]], कवडा, लाव्हा, [[धनेश]], सुतारपक्षी, [[घार]], रानकोंबडी, [[सुगरण]], किकेर्डी, [[चिमणी]] इत्यादी. गावाचा परिसर कोकण व उत्तर पश्चिम घाट जैवविविधता पट्ट्याचा भाग असल्यामुळे येथे विविध प्रकारचे पक्षी, वनस्पती व वन्यजीव आढळतात.या प्रदेशातील विविध अधिवासांमध्ये सूक्ष्मजीव, शैवाल आणि इतर जैविक घटकांची समृद्ध विविधता आढळते. २०२५ मधील एका संशोधनात कोकण प्रदेशातून सायनोबॅक्टेरियाच्या अनेक नवीन प्रजातींची नोंद करण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{Cite journal
|last1=Pant
|first1=Harsh
|last2=Kumar
|first2=Naresh
|last3=Pal
|first3=Sagarika
|last4=Singh
|first4=Prashant
|title=Exploring cyanobacteria from diverse habitats of the Konkan region of India, unveiling novel species of the genera Desikacharya, Pseudoaliinostoc, and Chlorogloeopsis using a polyphasic approach
|journal=Journal of Phycology
|volume=61
|issue=1
|pages=194–217
|year=2025
}}&lt;/ref&gt;.


* खडीकोळवण व परिसरातील कोकण पट्ट्यात आंबा, काजू, भात आणि नाचणी ही प्रमुख पिके घेतली जातात. रत्‍नागिरी जिल्हा विशेषतः हापूस आंबा (Alphonso Mango) उत्पादनासाठी प्रसिद्ध असून, या पिकाच्या उत्पादनक्षमतेसाठी माती व पानांतील पोषणद्रव्यांचे संतुलन महत्त्वाचे मानले जाते.


* '''बेटे (झुडुपे)''' – असोल, धावसड, निगड, कुडा, चितरंगा, [[बांबू]], वाकेरी, बगोली इत्यादी.


* '''औषधी वनस्पती''' – सापधनी, वाकेरी, [[ओवी]], घनसरी, [[मुरुडशेंग]], देवनल, [[हळद]], [[तांबडा]], काजरा, [[निवडुंग]], पांगला, [[अडुळसा]] इत्यादी.


* '''रानमेवा''' – [[आंबा]], [[फणस]], [[करवंद]], [[काजू]], [[जांभूळ]], आटके, [[तोरणे]], [[उंबर]], कण्हेरी, चिकण्या इत्यादी.


* '''रानभाज्या''' – [[टाकळा]], कवला, [[कुर्डू]], [[भारंग]], थरंबरे, फोडशी, काटले, कुडा, [[अळू]], [[शेवरी]], घोरकण, चायनीज घोरकण, [[सुरण]], करंडा, रताळी, नागरी फळे, [[काकडी]], [[भोपळा]], पावटा, [[शेवगा]] पाला, [[चवळी]], रताळी पानं, [[पडवळ]], [[दोडका]], [[कारली]], [[वांगी]], [[मिरची]], [[भेंडी]], [[टोमॅटो]] इत्यादी.


* '''कंदमुळे''' – कनग, टका, [[रताळे]], घोरकंद, लोकरी, भिरंबोले, [[सुरण]] इत्यादी.


* '''मासे''' – [[मलाया]], पिचकी, वांग, रत्तू, डोकरू, गंडलास, चिगल्या.


* '''पाळीव प्राणी''' – [[गाय]], [[बैल]], [[म्हैस]], बकरा, [[शेळी]], [[कुत्रा]], [[मांजर]].


* '''जंगली प्राणी''' – [[वाघ]], [[बिबट्या]], भेकरे, [[रानडुक्कर]], [[हरीण]], [[कोल्हा]], गवारेडा, [[सांबर]], [[साळिंदर]], [[पिसोरी]], [[माकड]], [[ससा]], [[घोरपड]], खवल्यामांजर इत्यादी. खडीकोळवण परिसर हा उत्तर पश्चिम घाट जैवविविधता पट्ट्याचा भाग असून येथील वनसंपदा, वृक्षवैविध्य आणि नैसर्गिक अधिवास जैवविविधतेच्या दृष्टीने महत्त्वपूर्ण मानले जातात.&lt;ref&gt;{{Cite journal
|last1=Shigwan
|first1=B.K.
|last2=Kulkarni
|first2=A.
|last3=Smrithy
|first3=V.
|last4=Datar
|first4=M.N.
|title=An overview of tree ecology and forest studies in the Northern Western Ghats of India
|journal=iForest - Biogeosciences and Forestry
|volume=17
|issue=4
|pages=213–223
|year=2024
}}&lt;/ref&gt;


=== पश्चिम घाट इको-संवेदनशील क्षेत्रात समावेश ===

खडीकोळवण हे [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] जिल्ह्याच्या [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर]] तालुक्यातील गाव असून त्याचा परिसर [[पश्चिम घाट]]ाच्या जैवविविधता पट्ट्याचा भाग आहे. [[भारत सरकार]]च्या पर्यावरण, वन व [[हवामान]] बदल मंत्रालयाने २०१४ मध्ये प्रसिद्ध केलेल्या मसुदा अधिसूचनेनुसार खडीकोळवण गावाचा समावेश [[पश्चिम घाट]] इको-संवेदनशील क्षेत्र (Western Ghats Ecologically Sensitive Area – ESA) मध्ये प्रस्तावित करण्यात आला होता. या अधिसूचनेनुसार [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] जिल्ह्यातील [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर]], [[चिपळूण तालुका|चिपळूण]] आणि [[राजापूर तालुका|राजापूर]] तालुक्यांतील अनेक गावे या क्षेत्रात समाविष्ट करण्यात आली होती&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Western Ghats: ESA Draft Notification 2014 |url=https://moef.gov.in/wp-content/uploads/2018/04/Draft-notification-WG-ESA-2014.pdf |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change |date=2014-03-10 |access-date=2025-06-24}}&lt;/ref&gt; खडीकोळवण परिसर हा उत्तर पश्चिम घाट (Northern Western Ghats) जैवविविधता पट्ट्याचा भाग असून येथे विविध प्रकारच्या [[वनस्पती]], वृक्षप्रजाती आणि [[वन्यजीव]] आढळतात. उत्तर पश्चिम घाटातील वनपरिसंस्था जैवविविधतेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते.&lt;ref&gt;{{Cite journal
|last=Shigwan
|first=Bhushan K.
|title=An overview of tree ecology and forest studies in the Northern Western Ghats of India
|journal=iForest
|year=2024
}}&lt;/ref&gt;

या क्षेत्रात जैवविविधतेचे संवर्धन, जलस्रोतांचे संरक्षण आणि पर्यावरणीय संतुलन राखण्याच्या उद्देशाने खाणकाम, मोठे औद्योगिक प्रकल्प, थर्मल पॉवर प्रकल्प तसेच पर्यावरणावर परिणाम करणाऱ्या काही विकासकामांवर निर्बंध प्रस्तावित करण्यात आले होते. पर्यावरणपूरक शेती, शाश्वत विकास आणि जैवविविधता-अनुकूल पर्यटनाला प्रोत्साहन देण्याचा प्रस्ताव मांडण्यात आला होता.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Western Ghats Biodiversity and Land Use
|url=https://www.ceeindia.org/eco-tales/konkan-biodiversity-landscape
|website=CEE India – Eco Tales
|publisher=Centre for Environment Education
|access-date=2025-07-25
|language=en
}}&lt;/ref&gt;

या अधिसूचनेनंतर स्थानिक ग्रामस्थ, [[शेतकरी]] आणि लोकप्रतिनिधींनी [[शेती]], घरबांधणी आणि विकासकामांवरील संभाव्य निर्बंधांबाबत चिंता व्यक्त केली होती. दुसरीकडे, पर्यावरण अभ्यासकांनी पश्चिम घाटातील वनसंपदा, जैवविविधता आणि जलस्रोतांच्या संरक्षणासाठी अशा उपाययोजनांचे समर्थन केले आहे. पर्यावरण संरक्षण आणि स्थानिक विकास यांमध्ये संतुलन राखण्यासाठी स्थानिक समुदायांचा सहभाग आणि सुसंवाद आवश्यक असल्याचे विविध अभ्यासांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Western Ghats ESA Opposition: Local Voices
|url=https://www.downtoearth.org.in/news/western-ghats-esa-local-protests-50023
|website=Down To Earth
|publisher=Centre for Science and Environment
|date=2015-09-14
|access-date=2025-07-25
|language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== गंधकयुक्त गरम पाण्याचा झरा ===

२०१४ मध्ये [[खडीकोळवण]] गावात [[भू-वैज्ञानिक]] उत्खननादरम्यान सुमारे १००० मीटर खोलीवर गंधकयुक्त गरम पाण्याचा झरा आढळून आला.&lt;ref&gt;{{Cite news
 |title=कोकणात पर्यटकांसाठी गंधकयुक्त गरम पाण्याचा पर्याय
 |url=https://www.esakal.com/kokan/kokan-hot-spring-tourism-option-trying-people-kokan-marathi-news-425308
 |work=सकाळ
 |publisher=Sakal Media Group
 |date=2021-06-30
 |access-date=2025-07-25
 |language=mr
}}&lt;/ref&gt;

[[कोकण]] प्रदेशात भूगर्भीय हालचाली, भेगा आणि उष्णजल (Hydrothermal) घटना यांचा परस्परसंबंध असल्याचे काही [[भूगर्भशास्त्र|भूगर्भशास्त्रीय]] अभ्यासांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{Cite journal
|last1=Thigale
|first1=S. S.
|last2=Umrikar
|first2=Bhavana
|title=Disastrous landslide episode of July 2005 in the Konkan plain of Maharashtra, India with special reference to tectonic control and hydrothermal anomaly
|journal=Current Science
|volume=92
|issue=3
|pages=383–385
|year=2007
}}&lt;/ref&gt;

या झऱ्यातील [[पाणी]] उच्च तापमानाचे असल्यामुळे ते पिण्यास किंवा [[शेती]]साठी वापरले जात नाही. स्थानिक परंपरेनुसार या पाण्याचा त्वचारोगवरील नैसर्गिक उपचारासाठी उपयोग केला जात असल्याचे मानले जाते; तथापि, यासंदर्भातील वैज्ञानिक वैद्यकीय निष्कर्ष मर्यादित आहेत. उत्खननादरम्यान या परिसरात गंधकयुक्त [[खनिज]]ांचे साठे आढळल्याची नोंद स्थानिक वृत्तांतांमध्ये करण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{Cite news
 |title=खडीकोळवण : गरम पाण्याच्या झऱ्यामुळे पर्यटकांचा ओघ
 |url=https://www.lokmat.com/ratnagiri/borewell-hot-water-attraction-tourists-a703
 |work=लोकमत
 |publisher=Lokmat Media Pvt. Ltd.
 |date=2023-12-18
 |access-date=2025-07-25
 |language=mr
}}&lt;/ref&gt;

गंधकयुक्त गरम पाण्याचे झरे [[भारत]]ातील काही भागांत आढळतात आणि त्यांना [[भूगर्भशास्त्र|भूवैज्ञानिक]] तसेच [[पर्यटन]]ाच्या दृष्टीने महत्त्व प्राप्त आहे. खडीकोळवण येथील झऱ्याच्या शाश्वत संवर्धन व पर्यावरणपूरक पर्यटन विकासाबाबत स्थानिक स्तरावर चर्चा होत असते.

== लोकसंख्या व सामाजिक जीवन ==

=== लोकसंख्या व सामाजिक रचना ===

२०११ च्या [[भारत सरकार]]च्या [[जनगणना]] अहवालानुसार, [[खडीकोळवण]] गावाची एकूण [[लोकसंख्या]] ३४४ असून गावात ११८ घरे आहेत. गावाचा [[साक्षरता]] दर ६३.२४% आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Khadi Kolvan Village
 |url=https://www.mapsofindia.com/villages/maharashtra/ratnagiri/sangameshwar/khadi-kolvan.html
 |website=MapsOfIndia
 |publisher=Compare Infobase Limited
 |access-date=2025-07-27
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;२०११ च्या [[भारत सरकार]]च्या [[जनगणना]] अहवालानुसार, [[खडीकोळवण]] गावाची एकूण [[लोकसंख्या]] ३४४ असून गावात ११८ घरे आहेत. गावाचा [[साक्षरता]] दर ६३.२४% आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Primary Census Abstract C.D. Block Wise – Maharashtra – Ratnagiri District
|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/41204/study-description
|website=Census of India
|publisher=Office of the Registrar General &amp; Census Commissioner, India
|access-date=2026-07-15
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Khadi Kolvan Village
|url=https://www.mapsofindia.com/villages/maharashtra/ratnagiri/sangameshwar/khadi-kolvan.html
|website=Maps of India
|publisher=Compare Infobase Limited
|access-date=2025-07-27
|language=en
}}&lt;/ref&gt;

गावात प्रामुख्याने [[कुणबी]] आणि [[बौद्ध]] समाजाचे लोक वास्तव्यास असून गावाची सामाजिक रचना पारंपरिक ग्रामीण स्वरूपाची आहे. गावात एकूण सहा वाड्या (वस्त्या) आहेत.

गावाचा काही भाग [[पश्चिम घाट]] इको-संवेदनशील क्षेत्र (Ecologically Sensitive Area – ESA) मध्ये समाविष्ट आहे. [[कोकण]] प्रदेशातील पारंपरिक भूमी-वापर पद्धती, वनसंपदा आणि जैवविविधता यांचे पर्यावरणीय महत्त्व विविध अभ्यासांमध्ये अधोरेखित करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=Western Ghats Biodiversity and Land Use
 |url=https://www.ceeindia.org/eco-tales/konkan-biodiversity-landscape
 |website=Centre for Environment Education
 |publisher=CEE India
 |access-date=2025-07-25
}}&lt;/ref&gt;

== लोकजीवन ==

=== सामाजिक ===

* स्थानिक परंपरेनुसार खडीकोळवण गावाचा [[इतिहास]] सुमारे १६व्या शतकापासून सुरू होतो. [[सह्याद्री]]च्या कुशीत वसलेल्या या भागात कृषिप्रधान व अध्यात्मप्रधान जीवनशैली विकसित झाली. गावात एका तपस्वी संताच्या प्रभावातून भक्तीपरंपरेचा प्रसार झाला. त्यातून प्रभू [[श्रीराम]] मंदिराची स्थापना झाली तसेच [[भजन]], [[कीर्तन]], [[व्रत]], [[वारी]], [[महाशिवरात्र]] आणि [[श्रावण]] महिन्यातील [[ग्रंथ]]वाचन यांसारख्या धार्मिक परंपरा रूढ झाल्या.

* [[ब्रिटिश भारत|ब्रिटीश कालखंडात]] गावातील काही व्यक्तींनी ग्रामस्वराज्य व ग्रामीण [[न्याय]]व्यवस्थेच्या उभारणीत योगदान दिले. त्यांनी प्रशासनात [[शिस्त]], व्यायामप्रेमी वृत्ती आणि सामाजिक सहभाग वाढवून गावकारभारात महत्त्वाची भूमिका बजावली. [[पाटील]]पद आणि महालकरी जबाबदाऱ्यांमधून त्यांनी प्रभावी कार्य केले.

* १९व्या व २०व्या शतकात गावातील नागरिकांनी [[शेती]], [[वन]]व्यवसाय आणि ग्रामविकासात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. [[लाकूड]], कडिपत्ता, [[करवंद]] आणि [[वेत]] यांचे संकलन व विक्री, तसेच [[पूल]], नळपाणी योजना आणि [[सार्वजनिक]] विहिरी यांसारख्या सुविधा उभारण्यात त्यांचा सहभाग होता.

* गावाच्या सांस्कृतिक जीवनात [[नमन]], झांजगी, [[कीर्तन]], [[तमाशा]] आणि [[अभंग]] गायन या पारंपरिक लोककलांना महत्त्वाचे स्थान आहे. स्त्रीवेशातील [[अभिनय]], झांजगी सादरीकरण आणि लोककलांचे [[प्रशिक्षण]] ही परंपरा पिढ्यानपिढ्या जपली गेली आहे. [[गोंधळ]], [[भजन]] आणि [[सत्यनारायण पूजा]] यांसारख्या धार्मिक कार्यक्रमांत गावकऱ्यांचा सक्रिय सहभाग असतो.&lt;ref&gt;{{Cite book
 |last=Joshi
 |first=G. V.
 |title=कोकणातील लोकपरंपरा आणि सण-उत्सव
 |publisher=महाराष्ट्र राज्य साहित्य व संस्कृती मंडळ
 |location=मुंबई
 |year=2009
 |language=mr
}}&lt;/ref&gt;

* गावात पारंपरिक [[सर्पदंश]] उपचारपद्धती, रानऔषधी ज्ञान आणि मंत्रोपचार यांचा पिढ्यानपिढ्या चालत आलेला वारसा आहे. हे [[ज्ञान]] प्रामुख्याने [[आजी]]-आजोबा आणि स्थानिक वैद्य यांच्या अनुभवातून पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचले आहे. स्थानिक लोकपरंपरेत या उपचारपद्धतींचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{Cite book
 |last=Deshpande
 |first=M. V.
 |title=Folk Healing Traditions in Konkan
 |publisher=University of Pune
 |location=Pune
 |year=2011
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

* स्वातंत्र्योत्तर काळात गावातील युवकांनी [[भारतीय सैन्य]]ात भरती होऊन देशसेवेसाठी योगदान दिले. गावातील काही माजी सैनिकांनी १९७१ मधील [[भारत]]–[[पाकिस्तान]] युद्धात सहभाग घेऊन सेवा पदके प्राप्त केली.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=खडीकोळवण – शाळा – अमृत महोत्सव वर्ष – स्मरणिका (२०२१–२२)
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:खडीकोळवण_-_शाळा_-_अमृत_महोत्सव_वर्ष_-_स्मरणिका_२०२१-२०२२.pdf
 |website=Wikimedia Commons
 |publisher=जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळा, खडीकोळवण
 |date=2022
 |access-date=2025-07-25
 |language=mr
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=1971 India–Pakistan War
 |url=https://www.britannica.com/event/1971-India-Pakistan-War
 |website=Encyclopaedia Britannica
 |publisher=Britannica, Inc.
 |access-date=2025-07-25
}}&lt;/ref&gt;


* ग्रामपंचायतीमार्फत [[शिक्षण]], [[आरोग्य]] आणि जलव्यवस्थापन क्षेत्रात विविध विकासकामे करण्यात आली. गावात [[सार्वजनिक]] [[शाळा]], [[पूल]], [[रस्ते]], नळपाणी योजना तसेच विविध सांस्कृतिक मंडळांची स्थापना करण्यात आली. [[सार्वजनिक गणेशोत्सव]] मंडळ गावातील सामाजिक ऐक्य व सांस्कृतिक उपक्रमांमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावते.&lt;ref&gt;खडीकोळवण ग्रामपंचायत कार्यालय अभिलेख (2023), संगमेश्वर तालुका, रत्नागिरी जिल्हा.&lt;/ref&gt;

* गावाचा सामाजिक [[इतिहास]] सामुदायिक [[श्रम]], निःस्वार्थ सेवा, सांस्कृतिक वारसा आणि आध्यात्मिक परंपरेचे प्रतिबिंब मानला जातो.

== सांस्कृतिक जीवन ==

* खडीकोळवण हे गाव [[कोकण]]ातील समृद्ध [[लोकसंगीत]] आणि पारंपरिक लोककलांच्या जतनासाठी ओळखले जाते.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=कोकणातील पारंपरिक सण, लोककला आणि सांस्कृतिक उपक्रम
 |url=https://maharashtratimes.com/editorial/article/konkan-folk-culture-and-celebrations
 |website=महाराष्ट्र टाइम्स
 |publisher=The Times Group
 |date=2022-08-14
 |access-date=2025-07-25
}}&lt;/ref&gt;

* गावात [[नमन]], झांजगी, [[ताशा]] वादन, जाखडी [[नृत्य]], [[भजन]] आणि [[लावणी]] यांचा दीर्घ सांस्कृतिक वारसा आहे.

* गावात [[शिवजयंती]], [[बौद्ध]] [[पौर्णिमा]], [[आंबेडकर जयंती]], [[गणेशोत्सव]], [[शिमगा]], [[दसरा]] आणि [[पितृपक्ष]] यांसारखे [[सण]] व धार्मिक उत्सव पारंपरिक पद्धतीने साजरे केले जातात. झांजगी, [[ताशा]] वादन, [[काठी नृत्य]] आणि सामूहिक सादरीकरण ही गावाची वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरा आहे.

* गावात [[वारकरी]] संप्रदायाचा प्रभाव असून [[प्रवचन]], [[भजन]], [[ग्रंथ]]वाचन, [[वारी]] आणि [[कीर्तन]] यांची परंपरा आजही जपली जाते. [[श्रावण]] महिन्यातील [[भजन]] सप्ताह, [[महाशिवरात्र]] उत्सव आणि [[अभंग]] [[गायन]] हे गावाच्या सांस्कृतिक जीवनाचे महत्त्वाचे घटक आहेत.

* गावात [[सार्वजनिक गणेशोत्सव]]ाची सुरुवात १९९९ साली स्थानिक युवकांनी &quot;गर्जना मित्र मंडळ&quot; स्थापन करून केली. मंडळाच्या माध्यमातून [[सत्यनारायण पूजा]], [[अभिषेक]], [[आरती]], [[भजन]], [[अभंग]], [[फुगडी]] आणि [[नृत्य]] यांसह विविध धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात.

* मंडळाच्या माध्यमातून सामाजिक ऐक्य, संस्कृती संवर्धन आणि युवकांचा सहभाग वाढविण्यासाठी विविध उपक्रम राबविले जातात. गावात [[वारकरी संप्रदाय]] मंडळ, [[भजन]] मंडळ तसेच विविध युवा मंडळे कार्यरत असून, [[नमन]], जाखडी, [[फुगडी]] आणि [[पालखी]] [[नृत्य]] यांसारख्या पारंपरिक कलांचे जतन केले जाते.

== जीवनपद्धती ==

* '''घरे''' – खडीकोळवण येथे अधिक पर्जन्यमान असल्यामुळे जांभ्या दगडाची व उतरत्या कौलारू छपरांची पारंपरिक घरे आढळतात. पूर्वी येथे कुडाची, शेणमातीने सारवलेली घरे, शेतीपूरक वाडे आणि ओढ्यांलगतची वस्ती प्रामुख्याने होती.

* '''[[व्यवसाय]]''' – गावातील प्रमुख व्यवसाय [[शेती]] असून पशुपालन आणि [[कुक्कुटपालन]] हे प्रमुख जोडधंदे आहेत.

* '''पिके''' – [[भात]] हे मुख्य पीक असून [[नाचणी]], [[वरी]], [[तीळ]] तसेच विविध [[पालेभाजी|पालेभाज्यांची]] लागवड केली जाते.

* '''[[आहार]]''' – [[तांदूळ]] हे प्रमुख पीक असल्यामुळे [[भात]] आणि तांदळाची [[भाकरी]] हे येथील प्रमुख खाद्यपदार्थ आहेत. याशिवाय [[डाळ]], [[भाजी]] तसेच मांसाहार, मांसाहारी पदार्थांचाही आहारात समावेश असतो.

* '''[[पोशाख]]''' – पुरुष प्रामुख्याने शर्ट व पँट, तर स्त्रिया [[साडी]] व [[चोळी]] परिधान करतात. तरुणींमध्ये [[पंजाबी]]ड्रेस प्रचलित आहे.

* '''[[भाषा]]''' – गावातील लोक प्रामुख्याने [[मराठी]] तसेच [[कोकणी]]ची संगमेश्वरी बोली बोलतात.

* '''वाड्या/वस्त्या''' – गावातील प्रमुख वाड्यांमध्ये वरची रिंगण घोलमवाडी, खालची घोलमवाडी, [[खाडेवाडी]], [[रामवाडी]] आणि [[बौद्ध]]वाडी यांचा समावेश होतो.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=खडीकोळवण – शाळा – अमृत महोत्सव वर्ष – स्मरणिका (२०२१–२२)
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:खडीकोळवण_-_शाळा_-_अमृत_महोत्सव_वर्ष_-_स्मरणिका_२०२१-२०२२.pdf
 |website=Wikimedia Commons
 |publisher=जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळा, खडीकोळवण
 |date=2022
 |access-date=2025-07-25
 |language=mr
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

* '''गावचे प्रशासन''' – गावातील धार्मिक विधी, [[विवाह]], [[अंत्यसंस्कार]] तसेच इतर सामाजिक कार्यक्रमांच्या आयोजनात स्थानिक ग्रामस्थांचा सहभाग असतो. पारंपरिक पद्धतीने गावातील लहान-मोठ्या वादांचे सामोपचाराने निराकरण करण्याची प्रथा आजही काही प्रमाणात कायम आहे.

== [[शिक्षण]] व [[नागरी]] सुविधा ==

=== जिल्हा परिषद पूर्व प्राथमिक [[मराठी]] [[शाळा]] ===

खडीकोळवण येथील जिल्हा परिषद पूर्व प्राथमिक मराठी शाळेची स्थापना १२ नोव्हेंबर १९४६ रोजी झाली. स्थापनेपासून शाळेने गावातील प्राथमिक शिक्षणाच्या प्रसारात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे.

२०२१ मध्ये शाळेच्या अमृत महोत्सवी वर्षानिमित्त ७५ वर्षांचा समारंभ शासनाच्या मार्गदर्शक सूचनांचे पालन करून साजरा करण्यात आला. या कार्यक्रमात विद्यार्थ्यांनी स्वागतगीत, [[लेझीम]] तसेच विविध सांस्कृतिक कार्यक्रम सादर केले. विविध सामाजिक संस्थांच्या वतीने विद्यार्थ्यांना शैक्षणिक साहित्याचे वितरण करण्यात आले.

या निमित्ताने शाळेच्या इतिहास, कार्य आणि प्रगतीचा आढावा घेणारी स्मरणिका प्रकाशित करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=खडीकोळवण - शाळा - अमृत महोत्सव वर्ष - स्मरणिका
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:खडीकोळवण_-_शाळा_-_अमृत_महोत्सव_वर्ष_-_स्मरणिका_२०२१-२०२२.pdf
 |publisher=जिल्हा परिषद पूर्व प्राथमिक शाळा, खडीकोळवण
 |access-date=2025-06-24
}}&lt;/ref&gt;

=== उपक्रम, वैशिष्ट्ये आणि अडचणी ===

* [[कोविड-१९]] लॉकडाऊन कालावधीत शिक्षकांनी [[शाळा|शाळेच्या]] भिंतींवर शैक्षणिक भित्तीचित्र रेखाटून विद्यार्थ्यांच्या अध्ययनासाठी पर्यायी शैक्षणिक उपक्रम राबवले.

* शाळेच्या अमृत महोत्सवी स्मरणिका|स्मरणिकेत माजी [[विद्यार्थी|विद्यार्थ्यांचे]] अनुभव, लेख आणि शाळेचा [[इतिहास]] समाविष्ट करण्यात आला.

* शाळेच्या प्रगतीमध्ये मुख्याध्यापक व [[शिक्षक]] यांचे योगदान उल्लेखनीय मानले जाते.

==== अडचणी ====

गावात माध्यमिक शिक्षणाची सुविधा उपलब्ध नसल्यामुळे विद्यार्थ्यांना पुढील शिक्षणासाठी शेजारील गावांमध्ये जावे लागते. त्यामुळे ग्रामीण भागातील [[विद्यार्थी|विद्यार्थ्यांना]] शिक्षणासाठी अतिरिक्त प्रवास करावा लागतो.

=== नागरी सुविधा ===

* '''बँकिंग सुविधा''' – खडीकोळवण गावातील नागरिकांचे बँकिंग व्यवहार प्रामुख्याने [[बँक ऑफ इंडिया]]च्या [[रत्‍नागिरी]] शाखेमार्फत केले जातात. या शाखेमार्फत कृषी, दुग्धव्यवसाय, [[विहीर]] खोदकाम, [[शेळी]]पालन, किरकोळ व्यवसाय तसेच इतर उपजीविकेसाठी विविध प्रकारची [[कर्ज]] सुविधा उपलब्ध करून दिली जाते.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=Bank of India Ratnagiri Branch IFSC Code BKID0001400
 |url=https://economictimes.indiatimes.com/wealth/ifsccode/bank-bank-of-india,state-maharashtra,district-ratnagiri,branch-ratnagiri,ifsccode-BKID0001400.cms
 |website=The Economic Times
 |publisher=Times Internet
 |access-date=2025-07-25
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

* '''[[ग्रामपंचायत]]''' – खडीकोळवण ग्रामपंचायत [[महाराष्ट्र शासन]]ाच्या ग्रामविकास व पंचायत राज विभागाच्या अधिपत्याखाली कार्यरत आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/
 |title=ग्राम विकास व पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |website=rdd.maharashtra.gov.in
 |publisher=महाराष्ट्र शासन
 |access-date=2025-07-25
 |language=mr
}}&lt;/ref&gt;

* '''[[तलाठी]] कार्यालय''' – खडीकोळवण व [[ओझरे]] या गावांसाठी एकच तलाठी कार्यालय कार्यरत असून महसूलविषयक कामकाज तेथून पाहिले जाते.

* '''टपाल कार्यालय''' – गावाचे टपाल कार्यालय [[ओझरे]] येथे आहे.

* '''[[पोलीस]]''' – खडीकोळवण गाव [[मुर्शी]] व [[साखरपा]] पोलीस दूरक्षेत्राच्या कार्यक्षेत्रात येते. गावपातळीवरील कायदा व सुव्यवस्थेसाठी [[पोलीस पाटील]] कार्यरत असतात.

* '''[[पंचायत समिती]]''' – खडीकोळवण गाव [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर]] [[पंचायत समिती]]च्या कार्यक्षेत्रात येते. पंचायत समितीचे मुख्यालय [[देवरुख]] येथे आहे.

* '''[[जिल्हा परिषद]]''' – गाव [[रत्‍नागिरी]]जिल्हा परिषदच्या [[संगमेश्वर]]&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Places of Interest – Sangameshwar
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Sangameshvar.html
|publisher=Government of Maharashtra
|access-date=2026-07-15
}}&lt;/ref&gt; गटांतर्गत येते.२०११ च्या [[भारत सरकार]]च्या [[जनगणना]] अहवालानुसार, [[खडीकोळवण]] गावाची एकूण [[लोकसंख्या]] ३४४ असून गावात ११८ घरे आहेत. गावाचा [[साक्षरता]] दर ६३.२४% आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Primary Census Abstract C.D. Block Wise – Maharashtra – Ratnagiri District
|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/41204/study-description
|website=Census of India
|publisher=Office of the Registrar General &amp; Census Commissioner, India
|access-date=2026-07-15
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Khadi Kolvan Village
|url=https://www.mapsofindia.com/villages/maharashtra/ratnagiri/sangameshwar/khadi-kolvan.html
|website=Maps of India
|publisher=Compare Infobase Limited
|access-date=2025-07-27
|language=en
}}&lt;/ref&gt;

* '''[[विधानसभा मतदारसंघ]]''' – खडीकोळवण [[चिपळूण विधानसभा मतदारसंघ]]ात समाविष्ट आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=General Elections to State Legislative Assembly 2019 – Constituency Details
 |url=https://ceo.maharashtra.gov.in
 |publisher=Chief Electoral Officer, Maharashtra
 |access-date=2025-07-25
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== तंटामुक्त गाव अभियान ===

खडीकोळवण ग्रामपंचायत [[महात्मा गांधी तंटामुक्त गाव अभियान]] राबवते. [[महाराष्ट्र शासन]]ाने १५ ऑगस्ट २००७ रोजी ही योजना सुरू केली. या अभियानाचा उद्देश गावांतील किरकोळ वाद स्थानिक पातळीवर संवाद व सामोपचाराने सोडवणे, न्यायालयीन प्रक्रिया कमी करणे आणि सामाजिक सलोखा वाढवणे हा आहे.

== दळणवळण व परिवहन ==

'''खडीकोळवण''' गाव चारही बाजूंनी डोंगरांनी वेढलेले असून येथे पोहोचण्यासाठी दोन प्रमुख रस्तेमार्ग आहेत:

* [[साखरपा]] – खडीकोळवण (कलकदरा मार्गे)
* [[देवरुख]] – खडीकोळवण ([[बामणोली]] मार्गे)

[[रत्‍नागिरी]]–[[कोल्हापूर]] महामार्गावरील [[साखरपा]] हे गावासाठी महत्त्वाचे [[बाजारपेठ]] केंद्र आहे. [[महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ|एस.टी.]]ची सेवा पूर्वी [[साखरपा]]–खडीकोळवण मार्गावर चालत होती. सध्या ही सेवा [[साखरपा]]–[[बामणोली]]–खडीकोळवण मार्गावर उपलब्ध आहे.

[[कोकण रेल्वे]]वरील [[संगमेश्वर रोड]] हे खडीकोळवणच्या सर्वात जवळचे [[रेल्वे स्थानक]] असून ते गावापासून सुमारे २३ कि.मी. अंतरावर आहे. तेथून [[देवरुख]]मार्गे रस्त्याने खडीकोळवण येथे पोहोचता येते.

[[साखरपा]] ते खडीकोळवण हे अंतर सुमारे २३ कि.मी. असून रस्त्याने प्रवासास साधारण ४५ मिनिटे ते १ तास लागतो.

सन १९८५ मध्ये खडीकोळवण गावात थेट [[महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ|एस.टी.]] सेवा सुरू करण्यात आली, ज्यामुळे गावाच्या दळणवळण सुविधेत लक्षणीय सुधारणा झाली.&lt;ref name=&quot;transport&quot;&gt;MSRTC स्थानिक सेवा अभिलेख (प्रादेशिक कार्यालय, रत्नागिरी)&lt;/ref&gt;

=== एस.टी. मार्ग व परिवहन ===

खडीकोळवण गाव [[कोकण रेल्वे]] मार्गाशी थेट जोडलेले नसून, गावाजवळील प्रमुख [[रेल्वे स्थानक|रेल्वे स्थानके]] पुढीलप्रमाणे आहेत:

* '''[[संगमेश्वर रोड]] रेल्वे स्थानक''' – गावापासून सुमारे ३० कि.मी.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Places of Interest – Sangameshwar
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Sangameshvar.html
|publisher=Government of Maharashtra
|access-date=2026-07-15
}}&lt;/ref&gt;
* '''[[रत्‍नागिरी]] रेल्वे स्थानक''' – गावापासून सुमारे ४५ कि.मी.

गावापर्यंत पोहोचण्यासाठी सार्वजनिक परिवहन ([[महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ|एस.टी.]])चे प्रमुख मार्ग पुढीलप्रमाणे आहेत:

* '''[[संगमेश्वर]] ⇌ [[देवरुख]]''' – सुमारे १४ कि.मी.; प्रवासाचा कालावधी सुमारे २० मिनिटे.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=Distance from Sangameshwar to Devrukh
 |url=https://www.rome2rio.com/s/Sangmeshwar/Devrukh
 |website=Rome2Rio
 |publisher=Rome2Rio Pty Ltd
 |access-date=2025-07-25
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

* '''[[रत्‍नागिरी]] ⇌ [[देवरुख]]''' – सुमारे ३८ कि.मी.; प्रवासाचा कालावधी सुमारे ४५ मिनिटे.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=Distance from Devrukh to Ratnagiri
 |url=https://www.rome2rio.com/s/Devrukh/Ratnagiri
 |website=Rome2Rio
 |publisher=Rome2Rio Pty Ltd
 |access-date=2025-07-25
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

* '''[[देवरुख]] ⇌ खडीकोळवण''' – गाव [[देवरुख]]पासून सुमारे १५ कि.मी. अंतरावर आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=Khadi Kolvan Village Map, PIN Code and Population
 |url=https://www.villagemaps.in/maharashtra/khadi-kolvan-sangameshwar-ratnagiri-565843/
 |website=VillageMaps.in
 |access-date=2025-07-25
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

* '''[[देवरुख]] ⇌ [[साखरपा]]''' – सुमारे १६ कि.मी.; प्रवासाचा कालावधी सुमारे २२ मिनिटे.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=Distance from Devrukh to Sakharpa
 |url=https://www.distancesfrom.com/distance-from-Devrukh-to-Sakharpa/DistanceHistory/15530647.aspx
 |website=DistancesFrom.com
 |language=en
 |access-date=2025-07-25
}}&lt;/ref&gt;

गावासाठी प्रमुख [[महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ|एस.टी.]] आगार [[देवरुख]] येथे असून, तेथून खडीकोळवणसाठी नियमित बस सेवा उपलब्ध आहे.

=== रस्ते विकास – चौपदरीकरण ===

[[खडीकोळवण]] गावातून पुढे [[मार्लेश्वर]] (ता. [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर]], जि. [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]]) येथे जाणाऱ्या मुख्य जिल्हा मार्गाच्या चौपदरीकरणाचा प्रस्ताव जिल्हाधिकारी कार्यालय, [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] यांनी प्रशासकीय मान्यतेसह पुढे नेला आहे.

[[जिल्हाधिकारी]] कार्यालयाच्या (सुसंयोजन समन्वय शाखा) दिनांक १९ डिसेंबर २०२५ रोजीच्या अधिकृत पत्रानुसार, निवावे – [[ओझरे]] बुद्रुक – [[खडीकोळवण]] – [[बामणोली]] – निवे – [[मार्लेश्वर]] या मार्गाचे चौपदरीकरण करून रस्ते पायाभूत सुविधा विकसित करण्याचा प्रस्ताव मांडण्यात आला आहे.

या प्रकल्पामुळे स्थानिक [[शेतकरी]], [[विद्यार्थी]] तसेच नागरिकांच्या दळणवळण सुविधेत सुधारणा होण्याची अपेक्षा व्यक्त करण्यात आली आहे. तसेच [[पर्यटन]]दृष्ट्या महत्त्वाच्या [[मार्लेश्वर]] मंदिरापर्यंत पोहोचणे अधिक सुलभ होण्याची अपेक्षा आहे.

संबंधित अधिकाऱ्यांना आवश्यक कार्यवाही करून रस्त्याच्या चौपदरीकरणाचे काम नियोजनानुसार पूर्ण करण्याचे निर्देश देण्यात आले आहेत.&lt;ref&gt;
District Collector Office, Ratnagiri.
&quot;Nivave–Ozhare Budruk–Khadikolvan–Bamnoli–Nive–Marleshwar Road Four-Laning&quot;.
Dated: 19 December 2025.
Signed by Jivan Desai, Deputy Collector (Land Acquisition), District Collector Office, Ratnagiri.
[https://archive.org/details/20260109_20260109_1419 Official archived PDF].
&lt;/ref&gt;

=== धार्मिक व सांस्कृतिक वारसा ===

=== प्रमुख देवस्थाने ===

खडीकोळवण गावात अनेक पारंपरिक आणि श्रद्धास्थानी देवस्थाने आहेत. गावातील अनेक कुटुंबांची कुलदेवता श्री [[काळम्मा]] देवी]] (उदगिरी) आहे.&lt;ref&gt;{{Cite book
|title=श्री काळाम्मा देवी यात्रा महोत्सव स्मरणिका २०२५
|publisher=श्री काळाम्मा देवी देवस्थान समिती
|location=उदगिरी, ता. संगमेश्वर, जि. रत्नागिरी
|year=2025
|language=mr
}}&lt;/ref&gt;

* '''श्री देव गांगेश्वर मंदिर''' – गावाचे [[ग्रामदैवत]]; येथे स्वयंभू [[शिवलिंग]] असून [[महाशिवरात्र]]ीला विशेष पूजन व उत्सव साजरा केला जातो.

* '''अत्रल देवी मंदिर''' – गावाच्या वेशीवर वसलेले स्थानिक देवीचे मंदिर.

* '''ठोंगळ देवी मंदिर''' – गावाच्या सीमारेषेवर वसलेले पारंपरिक देवस्थान.

* '''श्रीराममंदिर''' – गावाच्या मध्यवर्ती भागात वसलेले धार्मिक व सांस्कृतिक उपक्रमांचे प्रमुख केंद्र.

=== धार्मिक उत्सव ===

खडीकोळवण गावात विविध [[सण]] व [[उत्सव]] पारंपरिक, धार्मिक आणि सामाजिक एकात्मतेचे प्रतीक म्हणून साजरे केले जातात.

* [[रामनवमी]], [[हनुमान जयंती]], अत्रल देवी उत्सव, [[गोंधळ]], [[वटपौर्णिमा]], [[नागपंचमी]]
* [[गोकुळाष्टमी]], [[नवरात्र]], [[दसरा]], [[दिवाळी]], [[तुळशी विवाह]]
* [[गणेशोत्सव]] (गौर गणपती), [[शिमगा]], [[बैलपोळा]], [[मकर संक्रांत]]
* [[महाशिवरात्र]], [[देव दिवाळी]] आणि जागर

या सणांच्या वेळी गावातील विविध वाड्यांतील ग्रामस्थ सामूहिक पूजन, [[भजन]], [[गोंधळ]], पारंपरिक वादन आणि [[नृत्य]] यांसारख्या धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन करतात. ग्रामदेवतेची पूजा, वार्षिक जत्रा आणि इतर पारंपरिक उत्सव गावाच्या सांस्कृतिक जीवनाचा महत्त्वाचा भाग मानले जातात.

=== सण व उत्सव ===

खडीकोळवण गावात विविध धार्मिक व पारंपरिक [[सण]] आणि [[उत्सव]] साजरे केले जातात. हे उत्सव गावाच्या सांस्कृतिक परंपरा आणि सामुदायिक जीवनाचा महत्त्वाचा भाग आहेत.

* '''[[होळी]]''' – [[फाल्गुन]] महिन्यात शुद्ध पंचमीपासून एकादशीपर्यंत 'फाग' साजरा केला जातो. द्वादशीला 'जांगलं होळी' तर [[पौर्णिमा]]ला होम विधी केला जातो. या काळात ग्रामदेवतेची [[पालखी]] गावातील विविध वाड्यांमध्ये नेण्याची परंपरा आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=कोकणातील अनोखी पालखी परंपरा; घराघरांत देवाचे आगमन
 |url=https://www.tv9marathi.com/festival/a-unique-tradition-of-palkhi-dancing-in-konkan-village-deity-goes-from-house-to-house-au128-885243.html
 |website=TV9 Marathi
 |publisher=TV9 नेटवर्क
 |date=2024-04-11
 |access-date=2025-07-25
 |language=mr
}}&lt;/ref&gt;

* '''[[शिमगा]]''' – [[फाल्गुन]] [[पौर्णिमा]]ला ग्रामदेवतांना रूपे लावून [[पालखी]] गावातील प्रत्येक घरापर्यंत नेली जाते. या उत्सवात पारंपरिक धार्मिक विधी आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=गावगाडा आणि मानपान चालीरीती
 |url=https://prahaar.in/2022/07/24/rice-planting-in-konkan/
 |website=दैनिक प्रहार
 |publisher=Prahaar Media Group
 |date=2022-07-24
 |access-date=2025-07-25
 |language=mr
}}&lt;/ref&gt;

* '''जागर''' – [[श्रावण]] शुद्ध त्रयोदशीला देवतांना 'पोवते' (रक्षासूत्र) अर्पण करून जागरण केले जाते. या प्रसंगी [[भजन]], [[गोंधळ]] आणि पारंपरिक धार्मिक सादरीकरणे होतात.

* '''[[देव दिवाळी]]''' – या दिवशी देवस्थानात विशेष पूजा केली जाते. देवाच्या कळसाची सजावट करून पारंपरिक पद्धतीने दीपप्रज्वलन केले जाते.

* '''कौली जत्रा''' – [[पौष]] [[पौर्णिमा]]पूर्वीच्या शुक्रवारी गावदेवीकडून शेतीच्या प्रारंभासाठी कौल घेतला जातो. त्यानंतर पारंपरिक पद्धतीने कृषी हंगामाची सुरुवात केली जाते.

* '''पालिक सोमवार''' – प्रत्येक मराठी महिन्याचा पहिला सोमवार ग्रामदेवतांच्या नावाने पाळला जातो. या दिवशी धार्मिक विधी पार पाडले जातात आणि पारंपरिक श्रद्धेनुसार शेतीची कामे टाळली जातात.

=== मिरगाची राखण – पारंपरिक शेतीरक्षण विधी ===

खडीकोळवण गावात [[मृग नक्षत्र]]ाच्या प्रारंभी शेती हंगामाची सुरुवात करताना ग्रामदेवतेला नैवेद्य अर्पण करून 'मिरगाची राखण' हा पारंपरिक विधी केला जातो. पाण्याचा प्रवाह सुरू झाल्यानंतर ग्रामदेवतेला प्रथम राखण अर्पण करून शेतकरी पिकांच्या संरक्षणासाठी प्रार्थना करतात.

'राखण' ही उभ्या पिकांच्या संरक्षणाशी संबंधित पारंपरिक ग्रामीण पद्धत मानली जाते. बी पेरणीपूर्वी महिलांकडून शेतीची जमीन समतल करून 'दीपळ फोडणे' हा विधीही पार पाडला जातो. हा विधी [[शेती]], स्थानिक श्रद्धा आणि ग्रामसंस्कृतीशी निगडित असून गावाच्या पारंपरिक कृषी जीवनाचा एक भाग आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=खडीकोळवण – शाळा – अमृत महोत्सव वर्ष – स्मरणिका (२०२१–२२)
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:खडीकोळवण_-_शाळा_-_अमृत_महोत्सव_वर्ष_-_स्मरणिका_२०२१-२०२२.pdf
 |website=Wikimedia Commons
 |publisher=जिल्हा परिषद पूर्व प्राथमिक शाळा, खडीकोळवण
 |date=2022
 |access-date=2025-07-25
 |language=mr
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== चित्रदालन ==
&lt;gallery widths=&quot;250&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;

File:खडीकोळवण देव गांगेश्वर ग्राम मंदीर.jpg|'''देव गांगेश्वर ग्राम मंदिर'''&lt;br&gt;खडीकोळवण गावचे प्रमुख ग्रामदैवत असलेले हे मंदिर गावाच्या धार्मिक, सांस्कृतिक आणि सामाजिक जीवनाचे केंद्र मानले जाते.

File:गांगेश्वर समोर नतमस्तक नंदी.jpg|'''गांगेश्वर मंदिरातील नंदी'''&lt;br&gt;भगवान शिवाचे वाहन मानला जाणारा नंदी हा श्रद्धा, भक्ती आणि समर्पणाचे प्रतीक असून शिवमंदिराचा अविभाज्य घटक आहे.

File:ग्रामदेवता मंदिर गाभारा.jpg|'''ग्रामदेवतेच्या मंदिराचा गाभारा'''&lt;br&gt;मंदिरातील गाभारा हा देवतेच्या मुख्य पूजास्थानाचा भाग असून येथे पारंपरिक धार्मिक विधी आणि उत्सव पार पडतात.

File:कुलाचार.jpg|'''कुलाचार विधी'''&lt;br&gt;खडीकोळवण परिसरात पिढ्यान्पिढ्या चालत आलेल्या कुलाचारांच्या माध्यमातून कुटुंब, कुळ आणि ग्रामपरंपरांचे जतन केले जाते.

File:गांगेश्वर-शिव स्वयंभूःशिव लिंग.jpg|'''स्वयंभू शिवलिंग'''&lt;br&gt;ग्रामस्थांच्या श्रद्धेनुसार हे स्वयंभू शिवलिंग देव गांगेश्वराचे प्राचीन स्वरूप मानले जाते.

File:स्वयंभु देव गांगेश्वर.jpg|'''स्वयंभू देव गांगेश्वर'''&lt;br&gt;स्वयंभू स्वरूपातील देव गांगेश्वर हे खडीकोळवण गावाच्या लोकश्रद्धा आणि धार्मिक परंपरेचे प्रमुख केंद्र आहे.

File:स्वयंभु देव गांगेश्वर देवता.jpg|'''स्वयंभू देव गांगेश्वराची प्रतिमा'''&lt;br&gt;स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार पूजली जाणारी देव गांगेश्वराची प्रतिमा ग्रामस्थांच्या सामूहिक श्रद्धेचे प्रतीक आहे.

File:Holika Dahan Bhaindar East in Maharashtra, India 2026.jpg|'''होळी (होलिका दहन)'''&lt;br&gt;होलिका दहन हा वसंतोत्सवाचा पारंपरिक भाग असून ग्रामीण महाराष्ट्रात सामुदायिक ऐक्य, लोकपरंपरा आणि सांस्कृतिक सहभागाचे प्रतीक मानला जातो.

* [[:commons:File:Khadikolvan Village.webm|Wikimedia Commons वरील खडीकोळवण गावाचा व्हिडिओ]]

&lt;/gallery&gt;

== बाह्य दुवे ==
* [https://www.amazon.com/dp/B0FHHWWR47 Amazon Kindle वर &quot;खडीकोळवण&quot;]
* [[:commons:File:Khadikolvan Village.webm|Wikimedia Commons वरील खडीकोळवण गावाचा व्हिडिओ]]

{{कोकण लोकजीवन}}

[[वर्ग:महाराष्ट्र]]
[[वर्ग:कोकण]]
[[वर्ग:रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गावे]]
[[वर्ग:संगमेश्वर तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:पश्चिम घाट]]</text>
      <sha1>nvfq361f68ciif1t3dm02n5yywf52we</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697071</id>
      <parentid>2697070</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T15:22:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AdvAnantGholam</username>
        <id>172574</id>
      </contributor>
      <comment>/* चित्रदालन */</comment>
      <origin>2697071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78892" sha1="lrvu9ejnfv3f03kjwo8krimbrogds52" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
| प्रकार = गाव, पर्यटन स्थळ
| स्थानिक_नाव = खडीकोळवण
| आकाशदेखावा_शीर्षक = खडीकोळवण गावात आपले स्वागत
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
| राज्य_जिल्हा = [[रत्नागिरी]]
| राज्य_तालुका = [[संगमेश्वर]]
| मुळ_नकाशा = India Maharashtra location map.svg
| अक्षांश = 16.7578
| रेखांश = 73.6044
| नकाशा_शीर्षक = खडीकोळवण
| क्षेत्रफळ_एकूण = 5.72
| क्षेत्रफळ_एकूण = 17.35
| हवामान = दमट, उष्णकटिबंधीय
| वर्षाव = ३८००
| तापमान_वार्षिक = 27
| तापमान_हिवाळा = 20
| तापमान_उन्हाळा = 35
| मुख्यालय = [[रत्नागिरी]]
| मोठे_मेट्रो = [[रत्नागिरी]]
| मोठे_मेट्रो = [[देवरुख]]
| जवळचे_शहर = [[साखरपा]]
| प्रांत = [[कोकण]]
| विभाग = [[संगमेश्वर]]
| जिल्हा = [[रत्नागिरी]]
| लोकसंख्या_एकूण = ३४४
| लोकसंख्या_वर्ष = २०११
| लोकसंख्या_घनता = 480
| लिंग_गुणोत्तर = १२०५
| पीक = भात, नाचणी
| साक्षरता_पुरुष = ६३
| साक्षरता_स्त्री = ४७
| अधिकृत_भाषा = [[कोकणी]], [[मराठी]]
| नेता_पद_१ = [[खासदार]]
| नेता_नाव_१ = [[विनायक राऊत]]
| संसदीय_मतदारसंघ = [[रत्नागिरी लोकसभा मतदारसंघ]]
| नेता_पद_२ = [[आमदार]]
| नेता_नाव_२ = [[शेखर गोविंदराव निकम]]
| विधानसभा_मतदारसंघ = [[चिपळूण विधानसभा मतदारसंघ]]
| नेता_पद_३ = सरपंच
| नेता_नाव_३ = संतोष घोलम
| न्यायक्षेत्र_शीर्षक_१ = जिल्हा न्यायालय
| न्यायक्षेत्र_नाव_१ = [[रत्नागिरी]]
| न्यायक्षेत्र_शीर्षक_२ = तहसिल कार्यालय
| न्यायक्षेत्र_नाव_२ = [[देवरुख]]
| न्यायक्षेत्र_शीर्षक_३ = तलाठी
| न्यायक्षेत्र_नाव_३ = [[देवरुख]]
| न्यायक्षेत्र_शीर्षक_४ = पोलिस स्थानक
| न्यायक्षेत्र_नाव_४ = [[साखरपा]]
| कोरे_शीर्षक_१ = [[कोकण रेल्वे]]
| कोरे_उत्तर_१ = [[संगमेश्वर]]
| एसटीडी_कोड = 02354
| पिन_कोड = 415802
| आरटीओ_कोड = MH 08
| दालन = महाराष्ट्र, रत्नागिरी जिल्हा
}}
[[File:खडीकोळवण.jpg|thumb|खडीकोळवण]]

'''खडीकोळवण''' हे [[महाराष्ट्र]] राज्यातील दक्षिण [[कोकण]] प्रदेशातील [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] जिल्ह्याच्या [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर]] तालुक्यातील एक छोटे गाव आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Khadi Kolvan Village – Sangameshwar, Ratnagiri
|url=https://www.onefivenine.com/india/villages/Ratnagiri/Sangameshwar/Khadi-Kolvan
|website=Onefivenine
|access-date=2025-06-13
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Gazetteer of Bombay Presidency – Ratnagiri
|url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/gen1_boundaries.html
|publisher=Government of Maharashtra
|access-date=2026-07-15
}}&lt;/ref&gt;

== भौगोलिक स्थान व नैसर्गिक वैशिष्ट्ये ==

=== भौगोलिक स्थान व भूविवरण ===

'''खडीकोळवण''' हे गाव १६.७५७८° उत्तर अक्षांश व ७३.६०४४° पूर्व रेखांश या निर्देशांकांवर, [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] जिल्ह्याच्या [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर]] तालुक्यातील [[कोकण]] प्रदेशात वसलेले आहे. हे गाव भारताच्या [[दक्षिण-पश्चिम]] भागातील [[पश्चिम]] किनारपट्टी परिसरात स्थित आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Ratnagiri District Gazetteer
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/directory1.html
|website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
|publisher=Government of Maharashtra
|access-date=2026-07-15
}}&lt;/ref&gt;

गावाचे एकूण [[क्षेत्रफळ]] सुमारे १,७३४.९८ हेक्टर (१७.३५ चौ. किमी.) आहे. स्थानिक परंपरेनुसार गावाची स्थापना सुमारे ५५० वर्षांपूर्वी झाली असल्याचे मानले जाते.

[[सह्याद्री]] पर्वतरांगांतील [[चांदोली अभयारण्य]] परिसरातून उगम पावणारी [[बाव नदी]] खडीकोळवण गावातून वाहते. त्यामुळे गाव बाव नदीच्या तीरावर वसलेले आहे.

गावाच्या पश्चिमेस [[बामणोली]], दक्षिणेस निवदे, पूर्वेस [[ओझरे]] तर उत्तर व ईशान्येस [[उदगीर]] (ता. [[शाहूवाडी तालुका|शाहूवाडी]], जि. [[कोल्हापूर जिल्हा|कोल्हापूर]]) ही गावे आहेत. गावाचा परिसर डोंगराळ, वनसमृद्ध आणि नैसर्गिक साधनसंपत्तीने समृद्ध आहे.

हा परिसर [[पश्चिम घाट]] या पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील प्रदेशाचा भाग असून येथे समृद्ध वनसंपदा, जलस्रोत आणि जैवविविधता आढळते.

== जवळची गावे ==

* [[बामणोली]]
* [[ओझरे]]
* [[निनावे]]
* निवदे

=== हवामान ===

खडीकोळवण येथे [[मान्सून]] काळात सरासरी ४०० ते ५०० सें.मी. पर्जन्यमान नोंदविले जाते. या काळात [[हवामान]] दमट व समशीतोष्ण असते. मुसळधार पावसामुळे [[बाव नदी]] अनेकदा धोक्याची पातळी गाठते.

हिवाळ्यात हवामान थंड असून सकाळच्या वेळेस अनेकदा [[धुके]] पडते. उन्हाळ्यात हवामान तुलनेने उष्ण असते. परिसरात प्रामुख्याने [[भात]] व [[नाचणी]] (नागली) यांची लागवड केली जाते.

=== नैसर्गिक संपत्ती ===

'''खडीकोळवण''' हे गाव [[सह्याद्री]] पर्वतरांगांच्या कुशीत वसलेले असून त्याचा मोठा भाग घनदाट [[जंगल]]ाने व्यापलेला आहे. परिसरात विविध प्रकारच्या औषधी [[वनस्पती]], [[फळे]], [[फुले]] तसेच समृद्ध जैवविविधता आढळते.

[[चांदोली अभयारण्य]] परिसरातून उगम पावणारी [[बाव नदी]] गावातून वाहत असल्यामुळे भूजलसाठा मुबलक प्रमाणात उपलब्ध आहे. त्यामुळे गावात पारंपरिकरीत्या पाण्याची टंचाई जाणवत नाही.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=कोकणातील नद्यांची नैसर्गिक रचना बदलली!
 |url=https://agrowon.esakal.com/agriculture-latest-news/the-natural-structure-of-the-rivers-in-konkan-changed
 |website=Agrowon
 |publisher=Sakal Media Group
 |date=2023-06-15
 |access-date=2025-07-25
 |language=mr
}}&lt;/ref&gt;

गावात पारंपरिक जलव्यवस्थेचा समृद्ध वारसा आढळतो. त्यामध्ये पुढील जलस्रोत व जलरचना उल्लेखनीय आहेत:

* '''बावोचा गोवंड''' – [[शेती]]साठी महत्त्वाचा पाणीमार्ग. येथून [[रहाट]] व कोळबाच्या साहाय्याने पाणी उपसले जात असे.

* '''बुडवणूकीची बाव''' – महिलांच्या वापरासाठी बांधलेली तिरक्या रचनेची पारंपरिक [[विहीर]], जी विशेषतः रोपलावणीपूर्वी पाणी भरण्यासाठी वापरली जात असे.

* '''वहाळे''' – नैसर्गिक ओहोळ. लेवाडी, बुचाची, रागरे, [[केळी]]ची आणि झारीची वळव हे प्रमुख वहाळे असून ते [[शेती]] व पिण्याच्या पाण्याचा महत्त्वाचा स्रोत होते.

ही पारंपरिक जलव्यवस्था गावातील शाश्वत [[शेती]] व ग्रामजीवनाचा अविभाज्य भाग होती. आधुनिक जलसुविधांमुळे या व्यवस्थेचा वापर कमी झाला असला तरी तिचे ऐतिहासिक व सांस्कृतिक महत्त्व आजही कायम आहे.

=== वनसंपदा व जैवविविधता ===
खडीकोळवण गावात विपुल [[जैवविविधता]] असून, येथे आढळणाऱ्या वनसंपत्तीचे अनेक प्रकार आहेत:

* '''मोठे वृक्ष''' – [[आंबा]], [[फणस]], [[वड]], [[पिंपळ]], [[सागवान]], [[शिसव]], [[कळंब]], साधनेर, जांबा, सातीवन, भेला, ऐन, किंजल, चीर, पायर, आमन, हरड, करंबेला, म्होवट, कुंबया व [[बांबू]] इत्यादी. खडीकोळवण परिसरातील वनसंपदेमध्ये [[बांबू]] प्रजातींचाही समावेश होतो. [[कोकण]] प्रदेशातील मांगा [[बांबू]] (''Dendrocalamus stocksii'') हा आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचा [[बांबू]] मानला जातो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात या प्रजातीवर ''Cyrtotrachelus'' वंशातील [[बांबू]] भुंग्याचा (Bamboo Weevil) प्रादुर्भाव नोंदविण्यात आला आहे.


* उत्तर पश्चिम घाट व कोकण प्रदेशात आढळणाऱ्या काही स्थानिक वृक्षप्रजातींना ऐतिहासिक आणि आर्थिक महत्त्व आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील देरडे येथे सापडलेल्या प्राचीन लाकडी होडीच्या अभ्यासात Bridelia retusa (असन) या वृक्षाच्या लाकडाचा वापर होडी बांधणीसाठी झाल्याचे आढळून आले आहे.&lt;ref&gt;{{Cite journal
|last1=Marathe
|first1=Ashok
|last2=Shashikala
|first2=S.
|last3=Rao
|first3=R. Vijendra
|title=A unique example of a wooden boat of Bridelia retusa in ancient India entrapped in the Holocene sediments at Derde, Ratnagiri Coast, Maharashtra
|journal=Current Science
|volume=99
|issue=9
|pages=1271–1274
|year=2010
}}&lt;/ref&gt;


* '''पक्षी''' – [[मोर]], [[पोपट]], [[कबुतर]], कवडा, लाव्हा, [[धनेश]], सुतारपक्षी, [[घार]], रानकोंबडी, [[सुगरण]], किकेर्डी, [[चिमणी]] इत्यादी. गावाचा परिसर कोकण व उत्तर पश्चिम घाट जैवविविधता पट्ट्याचा भाग असल्यामुळे येथे विविध प्रकारचे पक्षी, वनस्पती व वन्यजीव आढळतात.या प्रदेशातील विविध अधिवासांमध्ये सूक्ष्मजीव, शैवाल आणि इतर जैविक घटकांची समृद्ध विविधता आढळते. २०२५ मधील एका संशोधनात कोकण प्रदेशातून सायनोबॅक्टेरियाच्या अनेक नवीन प्रजातींची नोंद करण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{Cite journal
|last1=Pant
|first1=Harsh
|last2=Kumar
|first2=Naresh
|last3=Pal
|first3=Sagarika
|last4=Singh
|first4=Prashant
|title=Exploring cyanobacteria from diverse habitats of the Konkan region of India, unveiling novel species of the genera Desikacharya, Pseudoaliinostoc, and Chlorogloeopsis using a polyphasic approach
|journal=Journal of Phycology
|volume=61
|issue=1
|pages=194–217
|year=2025
}}&lt;/ref&gt;.


* खडीकोळवण व परिसरातील कोकण पट्ट्यात आंबा, काजू, भात आणि नाचणी ही प्रमुख पिके घेतली जातात. रत्‍नागिरी जिल्हा विशेषतः हापूस आंबा (Alphonso Mango) उत्पादनासाठी प्रसिद्ध असून, या पिकाच्या उत्पादनक्षमतेसाठी माती व पानांतील पोषणद्रव्यांचे संतुलन महत्त्वाचे मानले जाते.


* '''बेटे (झुडुपे)''' – असोल, धावसड, निगड, कुडा, चितरंगा, [[बांबू]], वाकेरी, बगोली इत्यादी.


* '''औषधी वनस्पती''' – सापधनी, वाकेरी, [[ओवी]], घनसरी, [[मुरुडशेंग]], देवनल, [[हळद]], [[तांबडा]], काजरा, [[निवडुंग]], पांगला, [[अडुळसा]] इत्यादी.


* '''रानमेवा''' – [[आंबा]], [[फणस]], [[करवंद]], [[काजू]], [[जांभूळ]], आटके, [[तोरणे]], [[उंबर]], कण्हेरी, चिकण्या इत्यादी.


* '''रानभाज्या''' – [[टाकळा]], कवला, [[कुर्डू]], [[भारंग]], थरंबरे, फोडशी, काटले, कुडा, [[अळू]], [[शेवरी]], घोरकण, चायनीज घोरकण, [[सुरण]], करंडा, रताळी, नागरी फळे, [[काकडी]], [[भोपळा]], पावटा, [[शेवगा]] पाला, [[चवळी]], रताळी पानं, [[पडवळ]], [[दोडका]], [[कारली]], [[वांगी]], [[मिरची]], [[भेंडी]], [[टोमॅटो]] इत्यादी.


* '''कंदमुळे''' – कनग, टका, [[रताळे]], घोरकंद, लोकरी, भिरंबोले, [[सुरण]] इत्यादी.


* '''मासे''' – [[मलाया]], पिचकी, वांग, रत्तू, डोकरू, गंडलास, चिगल्या.


* '''पाळीव प्राणी''' – [[गाय]], [[बैल]], [[म्हैस]], बकरा, [[शेळी]], [[कुत्रा]], [[मांजर]].


* '''जंगली प्राणी''' – [[वाघ]], [[बिबट्या]], भेकरे, [[रानडुक्कर]], [[हरीण]], [[कोल्हा]], गवारेडा, [[सांबर]], [[साळिंदर]], [[पिसोरी]], [[माकड]], [[ससा]], [[घोरपड]], खवल्यामांजर इत्यादी. खडीकोळवण परिसर हा उत्तर पश्चिम घाट जैवविविधता पट्ट्याचा भाग असून येथील वनसंपदा, वृक्षवैविध्य आणि नैसर्गिक अधिवास जैवविविधतेच्या दृष्टीने महत्त्वपूर्ण मानले जातात.&lt;ref&gt;{{Cite journal
|last1=Shigwan
|first1=B.K.
|last2=Kulkarni
|first2=A.
|last3=Smrithy
|first3=V.
|last4=Datar
|first4=M.N.
|title=An overview of tree ecology and forest studies in the Northern Western Ghats of India
|journal=iForest - Biogeosciences and Forestry
|volume=17
|issue=4
|pages=213–223
|year=2024
}}&lt;/ref&gt;


=== पश्चिम घाट इको-संवेदनशील क्षेत्रात समावेश ===

खडीकोळवण हे [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] जिल्ह्याच्या [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर]] तालुक्यातील गाव असून त्याचा परिसर [[पश्चिम घाट]]ाच्या जैवविविधता पट्ट्याचा भाग आहे. [[भारत सरकार]]च्या पर्यावरण, वन व [[हवामान]] बदल मंत्रालयाने २०१४ मध्ये प्रसिद्ध केलेल्या मसुदा अधिसूचनेनुसार खडीकोळवण गावाचा समावेश [[पश्चिम घाट]] इको-संवेदनशील क्षेत्र (Western Ghats Ecologically Sensitive Area – ESA) मध्ये प्रस्तावित करण्यात आला होता. या अधिसूचनेनुसार [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] जिल्ह्यातील [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर]], [[चिपळूण तालुका|चिपळूण]] आणि [[राजापूर तालुका|राजापूर]] तालुक्यांतील अनेक गावे या क्षेत्रात समाविष्ट करण्यात आली होती&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Western Ghats: ESA Draft Notification 2014 |url=https://moef.gov.in/wp-content/uploads/2018/04/Draft-notification-WG-ESA-2014.pdf |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change |date=2014-03-10 |access-date=2025-06-24}}&lt;/ref&gt; खडीकोळवण परिसर हा उत्तर पश्चिम घाट (Northern Western Ghats) जैवविविधता पट्ट्याचा भाग असून येथे विविध प्रकारच्या [[वनस्पती]], वृक्षप्रजाती आणि [[वन्यजीव]] आढळतात. उत्तर पश्चिम घाटातील वनपरिसंस्था जैवविविधतेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते.&lt;ref&gt;{{Cite journal
|last=Shigwan
|first=Bhushan K.
|title=An overview of tree ecology and forest studies in the Northern Western Ghats of India
|journal=iForest
|year=2024
}}&lt;/ref&gt;

या क्षेत्रात जैवविविधतेचे संवर्धन, जलस्रोतांचे संरक्षण आणि पर्यावरणीय संतुलन राखण्याच्या उद्देशाने खाणकाम, मोठे औद्योगिक प्रकल्प, थर्मल पॉवर प्रकल्प तसेच पर्यावरणावर परिणाम करणाऱ्या काही विकासकामांवर निर्बंध प्रस्तावित करण्यात आले होते. पर्यावरणपूरक शेती, शाश्वत विकास आणि जैवविविधता-अनुकूल पर्यटनाला प्रोत्साहन देण्याचा प्रस्ताव मांडण्यात आला होता.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Western Ghats Biodiversity and Land Use
|url=https://www.ceeindia.org/eco-tales/konkan-biodiversity-landscape
|website=CEE India – Eco Tales
|publisher=Centre for Environment Education
|access-date=2025-07-25
|language=en
}}&lt;/ref&gt;

या अधिसूचनेनंतर स्थानिक ग्रामस्थ, [[शेतकरी]] आणि लोकप्रतिनिधींनी [[शेती]], घरबांधणी आणि विकासकामांवरील संभाव्य निर्बंधांबाबत चिंता व्यक्त केली होती. दुसरीकडे, पर्यावरण अभ्यासकांनी पश्चिम घाटातील वनसंपदा, जैवविविधता आणि जलस्रोतांच्या संरक्षणासाठी अशा उपाययोजनांचे समर्थन केले आहे. पर्यावरण संरक्षण आणि स्थानिक विकास यांमध्ये संतुलन राखण्यासाठी स्थानिक समुदायांचा सहभाग आणि सुसंवाद आवश्यक असल्याचे विविध अभ्यासांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Western Ghats ESA Opposition: Local Voices
|url=https://www.downtoearth.org.in/news/western-ghats-esa-local-protests-50023
|website=Down To Earth
|publisher=Centre for Science and Environment
|date=2015-09-14
|access-date=2025-07-25
|language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== गंधकयुक्त गरम पाण्याचा झरा ===

२०१४ मध्ये [[खडीकोळवण]] गावात [[भू-वैज्ञानिक]] उत्खननादरम्यान सुमारे १००० मीटर खोलीवर गंधकयुक्त गरम पाण्याचा झरा आढळून आला.&lt;ref&gt;{{Cite news
 |title=कोकणात पर्यटकांसाठी गंधकयुक्त गरम पाण्याचा पर्याय
 |url=https://www.esakal.com/kokan/kokan-hot-spring-tourism-option-trying-people-kokan-marathi-news-425308
 |work=सकाळ
 |publisher=Sakal Media Group
 |date=2021-06-30
 |access-date=2025-07-25
 |language=mr
}}&lt;/ref&gt;

[[कोकण]] प्रदेशात भूगर्भीय हालचाली, भेगा आणि उष्णजल (Hydrothermal) घटना यांचा परस्परसंबंध असल्याचे काही [[भूगर्भशास्त्र|भूगर्भशास्त्रीय]] अभ्यासांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{Cite journal
|last1=Thigale
|first1=S. S.
|last2=Umrikar
|first2=Bhavana
|title=Disastrous landslide episode of July 2005 in the Konkan plain of Maharashtra, India with special reference to tectonic control and hydrothermal anomaly
|journal=Current Science
|volume=92
|issue=3
|pages=383–385
|year=2007
}}&lt;/ref&gt;

या झऱ्यातील [[पाणी]] उच्च तापमानाचे असल्यामुळे ते पिण्यास किंवा [[शेती]]साठी वापरले जात नाही. स्थानिक परंपरेनुसार या पाण्याचा त्वचारोगवरील नैसर्गिक उपचारासाठी उपयोग केला जात असल्याचे मानले जाते; तथापि, यासंदर्भातील वैज्ञानिक वैद्यकीय निष्कर्ष मर्यादित आहेत. उत्खननादरम्यान या परिसरात गंधकयुक्त [[खनिज]]ांचे साठे आढळल्याची नोंद स्थानिक वृत्तांतांमध्ये करण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{Cite news
 |title=खडीकोळवण : गरम पाण्याच्या झऱ्यामुळे पर्यटकांचा ओघ
 |url=https://www.lokmat.com/ratnagiri/borewell-hot-water-attraction-tourists-a703
 |work=लोकमत
 |publisher=Lokmat Media Pvt. Ltd.
 |date=2023-12-18
 |access-date=2025-07-25
 |language=mr
}}&lt;/ref&gt;

गंधकयुक्त गरम पाण्याचे झरे [[भारत]]ातील काही भागांत आढळतात आणि त्यांना [[भूगर्भशास्त्र|भूवैज्ञानिक]] तसेच [[पर्यटन]]ाच्या दृष्टीने महत्त्व प्राप्त आहे. खडीकोळवण येथील झऱ्याच्या शाश्वत संवर्धन व पर्यावरणपूरक पर्यटन विकासाबाबत स्थानिक स्तरावर चर्चा होत असते.

== लोकसंख्या व सामाजिक जीवन ==

=== लोकसंख्या व सामाजिक रचना ===

२०११ च्या [[भारत सरकार]]च्या [[जनगणना]] अहवालानुसार, [[खडीकोळवण]] गावाची एकूण [[लोकसंख्या]] ३४४ असून गावात ११८ घरे आहेत. गावाचा [[साक्षरता]] दर ६३.२४% आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Khadi Kolvan Village
 |url=https://www.mapsofindia.com/villages/maharashtra/ratnagiri/sangameshwar/khadi-kolvan.html
 |website=MapsOfIndia
 |publisher=Compare Infobase Limited
 |access-date=2025-07-27
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;२०११ च्या [[भारत सरकार]]च्या [[जनगणना]] अहवालानुसार, [[खडीकोळवण]] गावाची एकूण [[लोकसंख्या]] ३४४ असून गावात ११८ घरे आहेत. गावाचा [[साक्षरता]] दर ६३.२४% आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Primary Census Abstract C.D. Block Wise – Maharashtra – Ratnagiri District
|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/41204/study-description
|website=Census of India
|publisher=Office of the Registrar General &amp; Census Commissioner, India
|access-date=2026-07-15
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Khadi Kolvan Village
|url=https://www.mapsofindia.com/villages/maharashtra/ratnagiri/sangameshwar/khadi-kolvan.html
|website=Maps of India
|publisher=Compare Infobase Limited
|access-date=2025-07-27
|language=en
}}&lt;/ref&gt;

गावात प्रामुख्याने [[कुणबी]] आणि [[बौद्ध]] समाजाचे लोक वास्तव्यास असून गावाची सामाजिक रचना पारंपरिक ग्रामीण स्वरूपाची आहे. गावात एकूण सहा वाड्या (वस्त्या) आहेत.

गावाचा काही भाग [[पश्चिम घाट]] इको-संवेदनशील क्षेत्र (Ecologically Sensitive Area – ESA) मध्ये समाविष्ट आहे. [[कोकण]] प्रदेशातील पारंपरिक भूमी-वापर पद्धती, वनसंपदा आणि जैवविविधता यांचे पर्यावरणीय महत्त्व विविध अभ्यासांमध्ये अधोरेखित करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=Western Ghats Biodiversity and Land Use
 |url=https://www.ceeindia.org/eco-tales/konkan-biodiversity-landscape
 |website=Centre for Environment Education
 |publisher=CEE India
 |access-date=2025-07-25
}}&lt;/ref&gt;

== लोकजीवन ==

=== सामाजिक ===

* स्थानिक परंपरेनुसार खडीकोळवण गावाचा [[इतिहास]] सुमारे १६व्या शतकापासून सुरू होतो. [[सह्याद्री]]च्या कुशीत वसलेल्या या भागात कृषिप्रधान व अध्यात्मप्रधान जीवनशैली विकसित झाली. गावात एका तपस्वी संताच्या प्रभावातून भक्तीपरंपरेचा प्रसार झाला. त्यातून प्रभू [[श्रीराम]] मंदिराची स्थापना झाली तसेच [[भजन]], [[कीर्तन]], [[व्रत]], [[वारी]], [[महाशिवरात्र]] आणि [[श्रावण]] महिन्यातील [[ग्रंथ]]वाचन यांसारख्या धार्मिक परंपरा रूढ झाल्या.

* [[ब्रिटिश भारत|ब्रिटीश कालखंडात]] गावातील काही व्यक्तींनी ग्रामस्वराज्य व ग्रामीण [[न्याय]]व्यवस्थेच्या उभारणीत योगदान दिले. त्यांनी प्रशासनात [[शिस्त]], व्यायामप्रेमी वृत्ती आणि सामाजिक सहभाग वाढवून गावकारभारात महत्त्वाची भूमिका बजावली. [[पाटील]]पद आणि महालकरी जबाबदाऱ्यांमधून त्यांनी प्रभावी कार्य केले.

* १९व्या व २०व्या शतकात गावातील नागरिकांनी [[शेती]], [[वन]]व्यवसाय आणि ग्रामविकासात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. [[लाकूड]], कडिपत्ता, [[करवंद]] आणि [[वेत]] यांचे संकलन व विक्री, तसेच [[पूल]], नळपाणी योजना आणि [[सार्वजनिक]] विहिरी यांसारख्या सुविधा उभारण्यात त्यांचा सहभाग होता.

* गावाच्या सांस्कृतिक जीवनात [[नमन]], झांजगी, [[कीर्तन]], [[तमाशा]] आणि [[अभंग]] गायन या पारंपरिक लोककलांना महत्त्वाचे स्थान आहे. स्त्रीवेशातील [[अभिनय]], झांजगी सादरीकरण आणि लोककलांचे [[प्रशिक्षण]] ही परंपरा पिढ्यानपिढ्या जपली गेली आहे. [[गोंधळ]], [[भजन]] आणि [[सत्यनारायण पूजा]] यांसारख्या धार्मिक कार्यक्रमांत गावकऱ्यांचा सक्रिय सहभाग असतो.&lt;ref&gt;{{Cite book
 |last=Joshi
 |first=G. V.
 |title=कोकणातील लोकपरंपरा आणि सण-उत्सव
 |publisher=महाराष्ट्र राज्य साहित्य व संस्कृती मंडळ
 |location=मुंबई
 |year=2009
 |language=mr
}}&lt;/ref&gt;

* गावात पारंपरिक [[सर्पदंश]] उपचारपद्धती, रानऔषधी ज्ञान आणि मंत्रोपचार यांचा पिढ्यानपिढ्या चालत आलेला वारसा आहे. हे [[ज्ञान]] प्रामुख्याने [[आजी]]-आजोबा आणि स्थानिक वैद्य यांच्या अनुभवातून पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचले आहे. स्थानिक लोकपरंपरेत या उपचारपद्धतींचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{Cite book
 |last=Deshpande
 |first=M. V.
 |title=Folk Healing Traditions in Konkan
 |publisher=University of Pune
 |location=Pune
 |year=2011
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

* स्वातंत्र्योत्तर काळात गावातील युवकांनी [[भारतीय सैन्य]]ात भरती होऊन देशसेवेसाठी योगदान दिले. गावातील काही माजी सैनिकांनी १९७१ मधील [[भारत]]–[[पाकिस्तान]] युद्धात सहभाग घेऊन सेवा पदके प्राप्त केली.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=खडीकोळवण – शाळा – अमृत महोत्सव वर्ष – स्मरणिका (२०२१–२२)
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:खडीकोळवण_-_शाळा_-_अमृत_महोत्सव_वर्ष_-_स्मरणिका_२०२१-२०२२.pdf
 |website=Wikimedia Commons
 |publisher=जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळा, खडीकोळवण
 |date=2022
 |access-date=2025-07-25
 |language=mr
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=1971 India–Pakistan War
 |url=https://www.britannica.com/event/1971-India-Pakistan-War
 |website=Encyclopaedia Britannica
 |publisher=Britannica, Inc.
 |access-date=2025-07-25
}}&lt;/ref&gt;


* ग्रामपंचायतीमार्फत [[शिक्षण]], [[आरोग्य]] आणि जलव्यवस्थापन क्षेत्रात विविध विकासकामे करण्यात आली. गावात [[सार्वजनिक]] [[शाळा]], [[पूल]], [[रस्ते]], नळपाणी योजना तसेच विविध सांस्कृतिक मंडळांची स्थापना करण्यात आली. [[सार्वजनिक गणेशोत्सव]] मंडळ गावातील सामाजिक ऐक्य व सांस्कृतिक उपक्रमांमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावते.&lt;ref&gt;खडीकोळवण ग्रामपंचायत कार्यालय अभिलेख (2023), संगमेश्वर तालुका, रत्नागिरी जिल्हा.&lt;/ref&gt;

* गावाचा सामाजिक [[इतिहास]] सामुदायिक [[श्रम]], निःस्वार्थ सेवा, सांस्कृतिक वारसा आणि आध्यात्मिक परंपरेचे प्रतिबिंब मानला जातो.

== सांस्कृतिक जीवन ==

* खडीकोळवण हे गाव [[कोकण]]ातील समृद्ध [[लोकसंगीत]] आणि पारंपरिक लोककलांच्या जतनासाठी ओळखले जाते.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=कोकणातील पारंपरिक सण, लोककला आणि सांस्कृतिक उपक्रम
 |url=https://maharashtratimes.com/editorial/article/konkan-folk-culture-and-celebrations
 |website=महाराष्ट्र टाइम्स
 |publisher=The Times Group
 |date=2022-08-14
 |access-date=2025-07-25
}}&lt;/ref&gt;

* गावात [[नमन]], झांजगी, [[ताशा]] वादन, जाखडी [[नृत्य]], [[भजन]] आणि [[लावणी]] यांचा दीर्घ सांस्कृतिक वारसा आहे.

* गावात [[शिवजयंती]], [[बौद्ध]] [[पौर्णिमा]], [[आंबेडकर जयंती]], [[गणेशोत्सव]], [[शिमगा]], [[दसरा]] आणि [[पितृपक्ष]] यांसारखे [[सण]] व धार्मिक उत्सव पारंपरिक पद्धतीने साजरे केले जातात. झांजगी, [[ताशा]] वादन, [[काठी नृत्य]] आणि सामूहिक सादरीकरण ही गावाची वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरा आहे.

* गावात [[वारकरी]] संप्रदायाचा प्रभाव असून [[प्रवचन]], [[भजन]], [[ग्रंथ]]वाचन, [[वारी]] आणि [[कीर्तन]] यांची परंपरा आजही जपली जाते. [[श्रावण]] महिन्यातील [[भजन]] सप्ताह, [[महाशिवरात्र]] उत्सव आणि [[अभंग]] [[गायन]] हे गावाच्या सांस्कृतिक जीवनाचे महत्त्वाचे घटक आहेत.

* गावात [[सार्वजनिक गणेशोत्सव]]ाची सुरुवात १९९९ साली स्थानिक युवकांनी &quot;गर्जना मित्र मंडळ&quot; स्थापन करून केली. मंडळाच्या माध्यमातून [[सत्यनारायण पूजा]], [[अभिषेक]], [[आरती]], [[भजन]], [[अभंग]], [[फुगडी]] आणि [[नृत्य]] यांसह विविध धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात.

* मंडळाच्या माध्यमातून सामाजिक ऐक्य, संस्कृती संवर्धन आणि युवकांचा सहभाग वाढविण्यासाठी विविध उपक्रम राबविले जातात. गावात [[वारकरी संप्रदाय]] मंडळ, [[भजन]] मंडळ तसेच विविध युवा मंडळे कार्यरत असून, [[नमन]], जाखडी, [[फुगडी]] आणि [[पालखी]] [[नृत्य]] यांसारख्या पारंपरिक कलांचे जतन केले जाते.

== जीवनपद्धती ==

* '''घरे''' – खडीकोळवण येथे अधिक पर्जन्यमान असल्यामुळे जांभ्या दगडाची व उतरत्या कौलारू छपरांची पारंपरिक घरे आढळतात. पूर्वी येथे कुडाची, शेणमातीने सारवलेली घरे, शेतीपूरक वाडे आणि ओढ्यांलगतची वस्ती प्रामुख्याने होती.

* '''[[व्यवसाय]]''' – गावातील प्रमुख व्यवसाय [[शेती]] असून पशुपालन आणि [[कुक्कुटपालन]] हे प्रमुख जोडधंदे आहेत.

* '''पिके''' – [[भात]] हे मुख्य पीक असून [[नाचणी]], [[वरी]], [[तीळ]] तसेच विविध [[पालेभाजी|पालेभाज्यांची]] लागवड केली जाते.

* '''[[आहार]]''' – [[तांदूळ]] हे प्रमुख पीक असल्यामुळे [[भात]] आणि तांदळाची [[भाकरी]] हे येथील प्रमुख खाद्यपदार्थ आहेत. याशिवाय [[डाळ]], [[भाजी]] तसेच मांसाहार, मांसाहारी पदार्थांचाही आहारात समावेश असतो.

* '''[[पोशाख]]''' – पुरुष प्रामुख्याने शर्ट व पँट, तर स्त्रिया [[साडी]] व [[चोळी]] परिधान करतात. तरुणींमध्ये [[पंजाबी]]ड्रेस प्रचलित आहे.

* '''[[भाषा]]''' – गावातील लोक प्रामुख्याने [[मराठी]] तसेच [[कोकणी]]ची संगमेश्वरी बोली बोलतात.

* '''वाड्या/वस्त्या''' – गावातील प्रमुख वाड्यांमध्ये वरची रिंगण घोलमवाडी, खालची घोलमवाडी, [[खाडेवाडी]], [[रामवाडी]] आणि [[बौद्ध]]वाडी यांचा समावेश होतो.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=खडीकोळवण – शाळा – अमृत महोत्सव वर्ष – स्मरणिका (२०२१–२२)
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:खडीकोळवण_-_शाळा_-_अमृत_महोत्सव_वर्ष_-_स्मरणिका_२०२१-२०२२.pdf
 |website=Wikimedia Commons
 |publisher=जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळा, खडीकोळवण
 |date=2022
 |access-date=2025-07-25
 |language=mr
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

* '''गावचे प्रशासन''' – गावातील धार्मिक विधी, [[विवाह]], [[अंत्यसंस्कार]] तसेच इतर सामाजिक कार्यक्रमांच्या आयोजनात स्थानिक ग्रामस्थांचा सहभाग असतो. पारंपरिक पद्धतीने गावातील लहान-मोठ्या वादांचे सामोपचाराने निराकरण करण्याची प्रथा आजही काही प्रमाणात कायम आहे.

== [[शिक्षण]] व [[नागरी]] सुविधा ==

=== जिल्हा परिषद पूर्व प्राथमिक [[मराठी]] [[शाळा]] ===

खडीकोळवण येथील जिल्हा परिषद पूर्व प्राथमिक मराठी शाळेची स्थापना १२ नोव्हेंबर १९४६ रोजी झाली. स्थापनेपासून शाळेने गावातील प्राथमिक शिक्षणाच्या प्रसारात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे.

२०२१ मध्ये शाळेच्या अमृत महोत्सवी वर्षानिमित्त ७५ वर्षांचा समारंभ शासनाच्या मार्गदर्शक सूचनांचे पालन करून साजरा करण्यात आला. या कार्यक्रमात विद्यार्थ्यांनी स्वागतगीत, [[लेझीम]] तसेच विविध सांस्कृतिक कार्यक्रम सादर केले. विविध सामाजिक संस्थांच्या वतीने विद्यार्थ्यांना शैक्षणिक साहित्याचे वितरण करण्यात आले.

या निमित्ताने शाळेच्या इतिहास, कार्य आणि प्रगतीचा आढावा घेणारी स्मरणिका प्रकाशित करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=खडीकोळवण - शाळा - अमृत महोत्सव वर्ष - स्मरणिका
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:खडीकोळवण_-_शाळा_-_अमृत_महोत्सव_वर्ष_-_स्मरणिका_२०२१-२०२२.pdf
 |publisher=जिल्हा परिषद पूर्व प्राथमिक शाळा, खडीकोळवण
 |access-date=2025-06-24
}}&lt;/ref&gt;

=== उपक्रम, वैशिष्ट्ये आणि अडचणी ===

* [[कोविड-१९]] लॉकडाऊन कालावधीत शिक्षकांनी [[शाळा|शाळेच्या]] भिंतींवर शैक्षणिक भित्तीचित्र रेखाटून विद्यार्थ्यांच्या अध्ययनासाठी पर्यायी शैक्षणिक उपक्रम राबवले.

* शाळेच्या अमृत महोत्सवी स्मरणिका|स्मरणिकेत माजी [[विद्यार्थी|विद्यार्थ्यांचे]] अनुभव, लेख आणि शाळेचा [[इतिहास]] समाविष्ट करण्यात आला.

* शाळेच्या प्रगतीमध्ये मुख्याध्यापक व [[शिक्षक]] यांचे योगदान उल्लेखनीय मानले जाते.

==== अडचणी ====

गावात माध्यमिक शिक्षणाची सुविधा उपलब्ध नसल्यामुळे विद्यार्थ्यांना पुढील शिक्षणासाठी शेजारील गावांमध्ये जावे लागते. त्यामुळे ग्रामीण भागातील [[विद्यार्थी|विद्यार्थ्यांना]] शिक्षणासाठी अतिरिक्त प्रवास करावा लागतो.

=== नागरी सुविधा ===

* '''बँकिंग सुविधा''' – खडीकोळवण गावातील नागरिकांचे बँकिंग व्यवहार प्रामुख्याने [[बँक ऑफ इंडिया]]च्या [[रत्‍नागिरी]] शाखेमार्फत केले जातात. या शाखेमार्फत कृषी, दुग्धव्यवसाय, [[विहीर]] खोदकाम, [[शेळी]]पालन, किरकोळ व्यवसाय तसेच इतर उपजीविकेसाठी विविध प्रकारची [[कर्ज]] सुविधा उपलब्ध करून दिली जाते.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=Bank of India Ratnagiri Branch IFSC Code BKID0001400
 |url=https://economictimes.indiatimes.com/wealth/ifsccode/bank-bank-of-india,state-maharashtra,district-ratnagiri,branch-ratnagiri,ifsccode-BKID0001400.cms
 |website=The Economic Times
 |publisher=Times Internet
 |access-date=2025-07-25
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

* '''[[ग्रामपंचायत]]''' – खडीकोळवण ग्रामपंचायत [[महाराष्ट्र शासन]]ाच्या ग्रामविकास व पंचायत राज विभागाच्या अधिपत्याखाली कार्यरत आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/
 |title=ग्राम विकास व पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |website=rdd.maharashtra.gov.in
 |publisher=महाराष्ट्र शासन
 |access-date=2025-07-25
 |language=mr
}}&lt;/ref&gt;

* '''[[तलाठी]] कार्यालय''' – खडीकोळवण व [[ओझरे]] या गावांसाठी एकच तलाठी कार्यालय कार्यरत असून महसूलविषयक कामकाज तेथून पाहिले जाते.

* '''टपाल कार्यालय''' – गावाचे टपाल कार्यालय [[ओझरे]] येथे आहे.

* '''[[पोलीस]]''' – खडीकोळवण गाव [[मुर्शी]] व [[साखरपा]] पोलीस दूरक्षेत्राच्या कार्यक्षेत्रात येते. गावपातळीवरील कायदा व सुव्यवस्थेसाठी [[पोलीस पाटील]] कार्यरत असतात.

* '''[[पंचायत समिती]]''' – खडीकोळवण गाव [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर]] [[पंचायत समिती]]च्या कार्यक्षेत्रात येते. पंचायत समितीचे मुख्यालय [[देवरुख]] येथे आहे.

* '''[[जिल्हा परिषद]]''' – गाव [[रत्‍नागिरी]]जिल्हा परिषदच्या [[संगमेश्वर]]&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Places of Interest – Sangameshwar
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Sangameshvar.html
|publisher=Government of Maharashtra
|access-date=2026-07-15
}}&lt;/ref&gt; गटांतर्गत येते.२०११ च्या [[भारत सरकार]]च्या [[जनगणना]] अहवालानुसार, [[खडीकोळवण]] गावाची एकूण [[लोकसंख्या]] ३४४ असून गावात ११८ घरे आहेत. गावाचा [[साक्षरता]] दर ६३.२४% आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Primary Census Abstract C.D. Block Wise – Maharashtra – Ratnagiri District
|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/41204/study-description
|website=Census of India
|publisher=Office of the Registrar General &amp; Census Commissioner, India
|access-date=2026-07-15
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Khadi Kolvan Village
|url=https://www.mapsofindia.com/villages/maharashtra/ratnagiri/sangameshwar/khadi-kolvan.html
|website=Maps of India
|publisher=Compare Infobase Limited
|access-date=2025-07-27
|language=en
}}&lt;/ref&gt;

* '''[[विधानसभा मतदारसंघ]]''' – खडीकोळवण [[चिपळूण विधानसभा मतदारसंघ]]ात समाविष्ट आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=General Elections to State Legislative Assembly 2019 – Constituency Details
 |url=https://ceo.maharashtra.gov.in
 |publisher=Chief Electoral Officer, Maharashtra
 |access-date=2025-07-25
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== तंटामुक्त गाव अभियान ===

खडीकोळवण ग्रामपंचायत [[महात्मा गांधी तंटामुक्त गाव अभियान]] राबवते. [[महाराष्ट्र शासन]]ाने १५ ऑगस्ट २००७ रोजी ही योजना सुरू केली. या अभियानाचा उद्देश गावांतील किरकोळ वाद स्थानिक पातळीवर संवाद व सामोपचाराने सोडवणे, न्यायालयीन प्रक्रिया कमी करणे आणि सामाजिक सलोखा वाढवणे हा आहे.

== दळणवळण व परिवहन ==

'''खडीकोळवण''' गाव चारही बाजूंनी डोंगरांनी वेढलेले असून येथे पोहोचण्यासाठी दोन प्रमुख रस्तेमार्ग आहेत:

* [[साखरपा]] – खडीकोळवण (कलकदरा मार्गे)
* [[देवरुख]] – खडीकोळवण ([[बामणोली]] मार्गे)

[[रत्‍नागिरी]]–[[कोल्हापूर]] महामार्गावरील [[साखरपा]] हे गावासाठी महत्त्वाचे [[बाजारपेठ]] केंद्र आहे. [[महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ|एस.टी.]]ची सेवा पूर्वी [[साखरपा]]–खडीकोळवण मार्गावर चालत होती. सध्या ही सेवा [[साखरपा]]–[[बामणोली]]–खडीकोळवण मार्गावर उपलब्ध आहे.

[[कोकण रेल्वे]]वरील [[संगमेश्वर रोड]] हे खडीकोळवणच्या सर्वात जवळचे [[रेल्वे स्थानक]] असून ते गावापासून सुमारे २३ कि.मी. अंतरावर आहे. तेथून [[देवरुख]]मार्गे रस्त्याने खडीकोळवण येथे पोहोचता येते.

[[साखरपा]] ते खडीकोळवण हे अंतर सुमारे २३ कि.मी. असून रस्त्याने प्रवासास साधारण ४५ मिनिटे ते १ तास लागतो.

सन १९८५ मध्ये खडीकोळवण गावात थेट [[महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ|एस.टी.]] सेवा सुरू करण्यात आली, ज्यामुळे गावाच्या दळणवळण सुविधेत लक्षणीय सुधारणा झाली.&lt;ref name=&quot;transport&quot;&gt;MSRTC स्थानिक सेवा अभिलेख (प्रादेशिक कार्यालय, रत्नागिरी)&lt;/ref&gt;

=== एस.टी. मार्ग व परिवहन ===

खडीकोळवण गाव [[कोकण रेल्वे]] मार्गाशी थेट जोडलेले नसून, गावाजवळील प्रमुख [[रेल्वे स्थानक|रेल्वे स्थानके]] पुढीलप्रमाणे आहेत:

* '''[[संगमेश्वर रोड]] रेल्वे स्थानक''' – गावापासून सुमारे ३० कि.मी.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Places of Interest – Sangameshwar
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Sangameshvar.html
|publisher=Government of Maharashtra
|access-date=2026-07-15
}}&lt;/ref&gt;
* '''[[रत्‍नागिरी]] रेल्वे स्थानक''' – गावापासून सुमारे ४५ कि.मी.

गावापर्यंत पोहोचण्यासाठी सार्वजनिक परिवहन ([[महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ|एस.टी.]])चे प्रमुख मार्ग पुढीलप्रमाणे आहेत:

* '''[[संगमेश्वर]] ⇌ [[देवरुख]]''' – सुमारे १४ कि.मी.; प्रवासाचा कालावधी सुमारे २० मिनिटे.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=Distance from Sangameshwar to Devrukh
 |url=https://www.rome2rio.com/s/Sangmeshwar/Devrukh
 |website=Rome2Rio
 |publisher=Rome2Rio Pty Ltd
 |access-date=2025-07-25
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

* '''[[रत्‍नागिरी]] ⇌ [[देवरुख]]''' – सुमारे ३८ कि.मी.; प्रवासाचा कालावधी सुमारे ४५ मिनिटे.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=Distance from Devrukh to Ratnagiri
 |url=https://www.rome2rio.com/s/Devrukh/Ratnagiri
 |website=Rome2Rio
 |publisher=Rome2Rio Pty Ltd
 |access-date=2025-07-25
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

* '''[[देवरुख]] ⇌ खडीकोळवण''' – गाव [[देवरुख]]पासून सुमारे १५ कि.मी. अंतरावर आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=Khadi Kolvan Village Map, PIN Code and Population
 |url=https://www.villagemaps.in/maharashtra/khadi-kolvan-sangameshwar-ratnagiri-565843/
 |website=VillageMaps.in
 |access-date=2025-07-25
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

* '''[[देवरुख]] ⇌ [[साखरपा]]''' – सुमारे १६ कि.मी.; प्रवासाचा कालावधी सुमारे २२ मिनिटे.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=Distance from Devrukh to Sakharpa
 |url=https://www.distancesfrom.com/distance-from-Devrukh-to-Sakharpa/DistanceHistory/15530647.aspx
 |website=DistancesFrom.com
 |language=en
 |access-date=2025-07-25
}}&lt;/ref&gt;

गावासाठी प्रमुख [[महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ|एस.टी.]] आगार [[देवरुख]] येथे असून, तेथून खडीकोळवणसाठी नियमित बस सेवा उपलब्ध आहे.

=== रस्ते विकास – चौपदरीकरण ===

[[खडीकोळवण]] गावातून पुढे [[मार्लेश्वर]] (ता. [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर]], जि. [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]]) येथे जाणाऱ्या मुख्य जिल्हा मार्गाच्या चौपदरीकरणाचा प्रस्ताव जिल्हाधिकारी कार्यालय, [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] यांनी प्रशासकीय मान्यतेसह पुढे नेला आहे.

[[जिल्हाधिकारी]] कार्यालयाच्या (सुसंयोजन समन्वय शाखा) दिनांक १९ डिसेंबर २०२५ रोजीच्या अधिकृत पत्रानुसार, निवावे – [[ओझरे]] बुद्रुक – [[खडीकोळवण]] – [[बामणोली]] – निवे – [[मार्लेश्वर]] या मार्गाचे चौपदरीकरण करून रस्ते पायाभूत सुविधा विकसित करण्याचा प्रस्ताव मांडण्यात आला आहे.

या प्रकल्पामुळे स्थानिक [[शेतकरी]], [[विद्यार्थी]] तसेच नागरिकांच्या दळणवळण सुविधेत सुधारणा होण्याची अपेक्षा व्यक्त करण्यात आली आहे. तसेच [[पर्यटन]]दृष्ट्या महत्त्वाच्या [[मार्लेश्वर]] मंदिरापर्यंत पोहोचणे अधिक सुलभ होण्याची अपेक्षा आहे.

संबंधित अधिकाऱ्यांना आवश्यक कार्यवाही करून रस्त्याच्या चौपदरीकरणाचे काम नियोजनानुसार पूर्ण करण्याचे निर्देश देण्यात आले आहेत.&lt;ref&gt;
District Collector Office, Ratnagiri.
&quot;Nivave–Ozhare Budruk–Khadikolvan–Bamnoli–Nive–Marleshwar Road Four-Laning&quot;.
Dated: 19 December 2025.
Signed by Jivan Desai, Deputy Collector (Land Acquisition), District Collector Office, Ratnagiri.
[https://archive.org/details/20260109_20260109_1419 Official archived PDF].
&lt;/ref&gt;

=== धार्मिक व सांस्कृतिक वारसा ===

=== प्रमुख देवस्थाने ===

खडीकोळवण गावात अनेक पारंपरिक आणि श्रद्धास्थानी देवस्थाने आहेत. गावातील अनेक कुटुंबांची कुलदेवता श्री [[काळम्मा]] देवी]] (उदगिरी) आहे.&lt;ref&gt;{{Cite book
|title=श्री काळाम्मा देवी यात्रा महोत्सव स्मरणिका २०२५
|publisher=श्री काळाम्मा देवी देवस्थान समिती
|location=उदगिरी, ता. संगमेश्वर, जि. रत्नागिरी
|year=2025
|language=mr
}}&lt;/ref&gt;

* '''श्री देव गांगेश्वर मंदिर''' – गावाचे [[ग्रामदैवत]]; येथे स्वयंभू [[शिवलिंग]] असून [[महाशिवरात्र]]ीला विशेष पूजन व उत्सव साजरा केला जातो.

* '''अत्रल देवी मंदिर''' – गावाच्या वेशीवर वसलेले स्थानिक देवीचे मंदिर.

* '''ठोंगळ देवी मंदिर''' – गावाच्या सीमारेषेवर वसलेले पारंपरिक देवस्थान.

* '''श्रीराममंदिर''' – गावाच्या मध्यवर्ती भागात वसलेले धार्मिक व सांस्कृतिक उपक्रमांचे प्रमुख केंद्र.

=== धार्मिक उत्सव ===

खडीकोळवण गावात विविध [[सण]] व [[उत्सव]] पारंपरिक, धार्मिक आणि सामाजिक एकात्मतेचे प्रतीक म्हणून साजरे केले जातात.

* [[रामनवमी]], [[हनुमान जयंती]], अत्रल देवी उत्सव, [[गोंधळ]], [[वटपौर्णिमा]], [[नागपंचमी]]
* [[गोकुळाष्टमी]], [[नवरात्र]], [[दसरा]], [[दिवाळी]], [[तुळशी विवाह]]
* [[गणेशोत्सव]] (गौर गणपती), [[शिमगा]], [[बैलपोळा]], [[मकर संक्रांत]]
* [[महाशिवरात्र]], [[देव दिवाळी]] आणि जागर

या सणांच्या वेळी गावातील विविध वाड्यांतील ग्रामस्थ सामूहिक पूजन, [[भजन]], [[गोंधळ]], पारंपरिक वादन आणि [[नृत्य]] यांसारख्या धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन करतात. ग्रामदेवतेची पूजा, वार्षिक जत्रा आणि इतर पारंपरिक उत्सव गावाच्या सांस्कृतिक जीवनाचा महत्त्वाचा भाग मानले जातात.

=== सण व उत्सव ===

खडीकोळवण गावात विविध धार्मिक व पारंपरिक [[सण]] आणि [[उत्सव]] साजरे केले जातात. हे उत्सव गावाच्या सांस्कृतिक परंपरा आणि सामुदायिक जीवनाचा महत्त्वाचा भाग आहेत.

* '''[[होळी]]''' – [[फाल्गुन]] महिन्यात शुद्ध पंचमीपासून एकादशीपर्यंत 'फाग' साजरा केला जातो. द्वादशीला 'जांगलं होळी' तर [[पौर्णिमा]]ला होम विधी केला जातो. या काळात ग्रामदेवतेची [[पालखी]] गावातील विविध वाड्यांमध्ये नेण्याची परंपरा आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=कोकणातील अनोखी पालखी परंपरा; घराघरांत देवाचे आगमन
 |url=https://www.tv9marathi.com/festival/a-unique-tradition-of-palkhi-dancing-in-konkan-village-deity-goes-from-house-to-house-au128-885243.html
 |website=TV9 Marathi
 |publisher=TV9 नेटवर्क
 |date=2024-04-11
 |access-date=2025-07-25
 |language=mr
}}&lt;/ref&gt;

* '''[[शिमगा]]''' – [[फाल्गुन]] [[पौर्णिमा]]ला ग्रामदेवतांना रूपे लावून [[पालखी]] गावातील प्रत्येक घरापर्यंत नेली जाते. या उत्सवात पारंपरिक धार्मिक विधी आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=गावगाडा आणि मानपान चालीरीती
 |url=https://prahaar.in/2022/07/24/rice-planting-in-konkan/
 |website=दैनिक प्रहार
 |publisher=Prahaar Media Group
 |date=2022-07-24
 |access-date=2025-07-25
 |language=mr
}}&lt;/ref&gt;

* '''जागर''' – [[श्रावण]] शुद्ध त्रयोदशीला देवतांना 'पोवते' (रक्षासूत्र) अर्पण करून जागरण केले जाते. या प्रसंगी [[भजन]], [[गोंधळ]] आणि पारंपरिक धार्मिक सादरीकरणे होतात.

* '''[[देव दिवाळी]]''' – या दिवशी देवस्थानात विशेष पूजा केली जाते. देवाच्या कळसाची सजावट करून पारंपरिक पद्धतीने दीपप्रज्वलन केले जाते.

* '''कौली जत्रा''' – [[पौष]] [[पौर्णिमा]]पूर्वीच्या शुक्रवारी गावदेवीकडून शेतीच्या प्रारंभासाठी कौल घेतला जातो. त्यानंतर पारंपरिक पद्धतीने कृषी हंगामाची सुरुवात केली जाते.

* '''पालिक सोमवार''' – प्रत्येक मराठी महिन्याचा पहिला सोमवार ग्रामदेवतांच्या नावाने पाळला जातो. या दिवशी धार्मिक विधी पार पाडले जातात आणि पारंपरिक श्रद्धेनुसार शेतीची कामे टाळली जातात.

=== मिरगाची राखण – पारंपरिक शेतीरक्षण विधी ===

खडीकोळवण गावात [[मृग नक्षत्र]]ाच्या प्रारंभी शेती हंगामाची सुरुवात करताना ग्रामदेवतेला नैवेद्य अर्पण करून 'मिरगाची राखण' हा पारंपरिक विधी केला जातो. पाण्याचा प्रवाह सुरू झाल्यानंतर ग्रामदेवतेला प्रथम राखण अर्पण करून शेतकरी पिकांच्या संरक्षणासाठी प्रार्थना करतात.

'राखण' ही उभ्या पिकांच्या संरक्षणाशी संबंधित पारंपरिक ग्रामीण पद्धत मानली जाते. बी पेरणीपूर्वी महिलांकडून शेतीची जमीन समतल करून 'दीपळ फोडणे' हा विधीही पार पाडला जातो. हा विधी [[शेती]], स्थानिक श्रद्धा आणि ग्रामसंस्कृतीशी निगडित असून गावाच्या पारंपरिक कृषी जीवनाचा एक भाग आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=खडीकोळवण – शाळा – अमृत महोत्सव वर्ष – स्मरणिका (२०२१–२२)
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:खडीकोळवण_-_शाळा_-_अमृत_महोत्सव_वर्ष_-_स्मरणिका_२०२१-२०२२.pdf
 |website=Wikimedia Commons
 |publisher=जिल्हा परिषद पूर्व प्राथमिक शाळा, खडीकोळवण
 |date=2022
 |access-date=2025-07-25
 |language=mr
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== चित्रदालन ==
&lt;gallery widths=&quot;250&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;

File:खडीकोळवण देव गांगेश्वर ग्राम मंदीर.jpg|'''देव गांगेश्वर ग्राम मंदिर'''&lt;br&gt;खडीकोळवण गावचे प्रमुख ग्रामदैवत असलेले हे मंदिर गावाच्या धार्मिक, सांस्कृतिक आणि सामाजिक जीवनाचे केंद्र मानले जाते.

File:गांगेश्वर समोर नतमस्तक नंदी.jpg|'''गांगेश्वर मंदिरातील नंदी'''&lt;br&gt;भगवान शिवाचे वाहन मानला जाणारा नंदी हा श्रद्धा, भक्ती आणि समर्पणाचे प्रतीक असून शिवमंदिराचा अविभाज्य घटक आहे.

File:ग्रामदेवता मंदिर गाभारा.jpg|'''ग्रामदेवतेच्या मंदिराचा गाभारा'''&lt;br&gt;मंदिरातील गाभारा हा देवतेच्या मुख्य पूजास्थानाचा भाग असून येथे पारंपरिक धार्मिक विधी आणि उत्सव पार पडतात.

File:कुलाचार.jpg|'''कुलाचार विधी'''&lt;br&gt;खडीकोळवण परिसरात पिढ्यान्पिढ्या चालत आलेल्या कुलाचारांच्या माध्यमातून कुटुंब, कुळ आणि ग्रामपरंपरांचे जतन केले जाते.

File:गांगेश्वर-शिव स्वयंभूःशिव लिंग.jpg|'''स्वयंभू शिवलिंग'''&lt;br&gt;ग्रामस्थांच्या श्रद्धेनुसार हे स्वयंभू शिवलिंग देव गांगेश्वराचे प्राचीन स्वरूप मानले जाते.

File:स्वयंभु देव गांगेश्वर.jpg|'''स्वयंभू देव गांगेश्वर'''&lt;br&gt;स्वयंभू स्वरूपातील देव गांगेश्वर हे खडीकोळवण गावाच्या लोकश्रद्धा आणि धार्मिक परंपरेचे प्रमुख केंद्र आहे.

File:स्वयंभु देव गांगेश्वर देवता.jpg|'''स्वयंभू देव गांगेश्वराची प्रतिमा'''&lt;br&gt;स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार पूजली जाणारी देव गांगेश्वराची प्रतिमा ग्रामस्थांच्या सामूहिक श्रद्धेचे प्रतीक आहे.

File:Holika Dahan Bhaindar East in Maharashtra, India 2026.jpg|'''होळी (होलिका दहन)'''&lt;br&gt;होलिका दहन हा वसंतोत्सवाचा पारंपरिक भाग असून ग्रामीण महाराष्ट्रात सामुदायिक ऐक्य, लोकपरंपरा आणि सांस्कृतिक सहभागाचे प्रतीक मानला जातो.

&lt;/gallery&gt;

== बाह्य दुवे ==
* [https://www.amazon.com/dp/B0FHHWWR47 Amazon Kindle वर &quot;खडीकोळवण&quot;]
* [[:commons:File:Khadikolvan Village.webm|Wikimedia Commons वरील खडीकोळवण गावाचा व्हिडिओ]]

{{कोकण लोकजीवन}}

[[वर्ग:महाराष्ट्र]]
[[वर्ग:कोकण]]
[[वर्ग:रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गावे]]
[[वर्ग:संगमेश्वर तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:पश्चिम घाट]]</text>
      <sha1>lrvu9ejnfv3f03kjwo8krimbrogds52</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697287</id>
      <parentid>2697071</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T10:21:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AdvAnantGholam</username>
        <id>172574</id>
      </contributor>
      <origin>2697287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79066" sha1="h4qzp5j759hr35fwn34y0fhk79zgprq" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
| प्रकार = गाव, पर्यटन स्थळ
| स्थानिक_नाव = खडीकोळवण
| आकाशदेखावा_शीर्षक = खडीकोळवण गावात आपले स्वागत
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
| राज्य_जिल्हा = [[रत्नागिरी]]
| राज्य_तालुका = [[संगमेश्वर]]
| मुळ_नकाशा = India Maharashtra location map.svg
| अक्षांश = 16.7578
| रेखांश = 73.6044
| नकाशा_शीर्षक = खडीकोळवण
| क्षेत्रफळ_एकूण = 5.72
| क्षेत्रफळ_एकूण = 17.35
| हवामान = दमट, उष्णकटिबंधीय
| वर्षाव = ३८००
| तापमान_वार्षिक = 27
| तापमान_हिवाळा = 20
| तापमान_उन्हाळा = 35
| मुख्यालय = [[रत्नागिरी]]
| मोठे_मेट्रो = [[रत्नागिरी]]
| मोठे_मेट्रो = [[देवरुख]]
| जवळचे_शहर = [[साखरपा]]
| प्रांत = [[कोकण]]
| विभाग = [[संगमेश्वर]]
| जिल्हा = [[रत्नागिरी]]
| लोकसंख्या_एकूण = ३४४
| लोकसंख्या_वर्ष = २०११
| लोकसंख्या_घनता = 480
| लिंग_गुणोत्तर = १२०५
| पीक = भात, नाचणी
| साक्षरता_पुरुष = ६३
| साक्षरता_स्त्री = ४७
| अधिकृत_भाषा = [[कोकणी]], [[मराठी]]
| नेता_पद_१ = [[खासदार]]
| नेता_नाव_१ = [[विनायक राऊत]]
| संसदीय_मतदारसंघ = [[रत्नागिरी लोकसभा मतदारसंघ]]
| नेता_पद_२ = [[आमदार]]
| नेता_नाव_२ = [[शेखर गोविंदराव निकम]]
| विधानसभा_मतदारसंघ = [[चिपळूण विधानसभा मतदारसंघ]]
| नेता_पद_३ = सरपंच
| नेता_नाव_३ = संतोष घोलम
| न्यायक्षेत्र_शीर्षक_१ = जिल्हा न्यायालय
| न्यायक्षेत्र_नाव_१ = [[रत्नागिरी]]
| न्यायक्षेत्र_शीर्षक_२ = तहसिल कार्यालय
| न्यायक्षेत्र_नाव_२ = [[देवरुख]]
| न्यायक्षेत्र_शीर्षक_३ = तलाठी
| न्यायक्षेत्र_नाव_३ = [[देवरुख]]
| न्यायक्षेत्र_शीर्षक_४ = पोलिस स्थानक
| न्यायक्षेत्र_नाव_४ = [[साखरपा]]
| कोरे_शीर्षक_१ = [[कोकण रेल्वे]]
| कोरे_उत्तर_१ = [[संगमेश्वर]]
| एसटीडी_कोड = 02354
| पिन_कोड = 415802
| आरटीओ_कोड = MH 08
| दालन = महाराष्ट्र, रत्नागिरी जिल्हा
}}
[[File:खडीकोळवण.jpg|thumb|खडीकोळवण]]

'''खडीकोळवण''' हे [[महाराष्ट्र]] राज्यातील दक्षिण [[कोकण]] प्रदेशातील [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] जिल्ह्याच्या [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर]] तालुक्यातील एक छोटे गाव आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Khadi Kolvan Village – Sangameshwar, Ratnagiri
|url=https://www.onefivenine.com/india/villages/Ratnagiri/Sangameshwar/Khadi-Kolvan
|website=Onefivenine
|access-date=2025-06-13
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Gazetteer of Bombay Presidency – Ratnagiri
|url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/gen1_boundaries.html
|publisher=Government of Maharashtra
|access-date=2026-07-15
}}&lt;/ref&gt;

== भौगोलिक स्थान व नैसर्गिक वैशिष्ट्ये ==

=== भौगोलिक स्थान व भूविवरण ===

'''खडीकोळवण''' हे गाव १६.७५७८° उत्तर अक्षांश व ७३.६०४४° पूर्व रेखांश या निर्देशांकांवर, [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] जिल्ह्याच्या [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर]] तालुक्यातील [[कोकण]] प्रदेशात वसलेले आहे. हे गाव भारताच्या [[दक्षिण-पश्चिम]] भागातील [[पश्चिम]] किनारपट्टी परिसरात स्थित आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Ratnagiri District Gazetteer
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/directory1.html
|website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
|publisher=Government of Maharashtra
|access-date=2026-07-15
}}&lt;/ref&gt;

गावाचे एकूण [[क्षेत्रफळ]] सुमारे १,७३४.९८ हेक्टर (१७.३५ चौ. किमी.) आहे. स्थानिक परंपरेनुसार गावाची स्थापना सुमारे ५५० वर्षांपूर्वी झाली असल्याचे मानले जाते.

[[सह्याद्री]] पर्वतरांगांतील [[चांदोली अभयारण्य]] परिसरातून उगम पावणारी [[बाव नदी]] खडीकोळवण गावातून वाहते. त्यामुळे गाव बाव नदीच्या तीरावर वसलेले आहे.

गावाच्या पश्चिमेस [[बामणोली]], दक्षिणेस निवदे, पूर्वेस [[ओझरे]] तर उत्तर व ईशान्येस [[उदगीर]] (ता. [[शाहूवाडी तालुका|शाहूवाडी]], जि. [[कोल्हापूर जिल्हा|कोल्हापूर]]) ही गावे आहेत. गावाचा परिसर डोंगराळ, वनसमृद्ध आणि नैसर्गिक साधनसंपत्तीने समृद्ध आहे.

हा परिसर [[पश्चिम घाट]] या पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील प्रदेशाचा भाग असून येथे समृद्ध वनसंपदा, जलस्रोत आणि जैवविविधता आढळते.

== जवळची गावे ==

* [[बामणोली]]
* [[ओझरे]]
* [[निनावे]]
* निवदे

=== हवामान ===

खडीकोळवण येथे [[मान्सून]] काळात सरासरी ४०० ते ५०० सें.मी. पर्जन्यमान नोंदविले जाते. या काळात [[हवामान]] दमट व समशीतोष्ण असते. मुसळधार पावसामुळे [[बाव नदी]] अनेकदा धोक्याची पातळी गाठते.

हिवाळ्यात हवामान थंड असून सकाळच्या वेळेस अनेकदा [[धुके]] पडते. उन्हाळ्यात हवामान तुलनेने उष्ण असते. परिसरात प्रामुख्याने [[भात]] व [[नाचणी]] (नागली) यांची लागवड केली जाते.

=== नैसर्गिक संपत्ती ===

'''खडीकोळवण''' हे गाव [[सह्याद्री]] पर्वतरांगांच्या कुशीत वसलेले असून त्याचा मोठा भाग घनदाट [[जंगल]]ाने व्यापलेला आहे. परिसरात विविध प्रकारच्या औषधी [[वनस्पती]], [[फळे]], [[फुले]] तसेच समृद्ध जैवविविधता आढळते.

[[चांदोली अभयारण्य]] परिसरातून उगम पावणारी [[बाव नदी]] गावातून वाहत असल्यामुळे भूजलसाठा मुबलक प्रमाणात उपलब्ध आहे. त्यामुळे गावात पारंपरिकरीत्या पाण्याची टंचाई जाणवत नाही.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=कोकणातील नद्यांची नैसर्गिक रचना बदलली!
 |url=https://agrowon.esakal.com/agriculture-latest-news/the-natural-structure-of-the-rivers-in-konkan-changed
 |website=Agrowon
 |publisher=Sakal Media Group
 |date=2023-06-15
 |access-date=2025-07-25
 |language=mr
}}&lt;/ref&gt;

गावात पारंपरिक जलव्यवस्थेचा समृद्ध वारसा आढळतो. त्यामध्ये पुढील जलस्रोत व जलरचना उल्लेखनीय आहेत:

* '''बावोचा गोवंड''' – [[शेती]]साठी महत्त्वाचा पाणीमार्ग. येथून [[रहाट]] व कोळबाच्या साहाय्याने पाणी उपसले जात असे.

* '''बुडवणूकीची बाव''' – महिलांच्या वापरासाठी बांधलेली तिरक्या रचनेची पारंपरिक [[विहीर]], जी विशेषतः रोपलावणीपूर्वी पाणी भरण्यासाठी वापरली जात असे.

* '''वहाळे''' – नैसर्गिक ओहोळ. लेवाडी, बुचाची, रागरे, [[केळी]]ची आणि झारीची वळव हे प्रमुख वहाळे असून ते [[शेती]] व पिण्याच्या पाण्याचा महत्त्वाचा स्रोत होते.

ही पारंपरिक जलव्यवस्था गावातील शाश्वत [[शेती]] व ग्रामजीवनाचा अविभाज्य भाग होती. आधुनिक जलसुविधांमुळे या व्यवस्थेचा वापर कमी झाला असला तरी तिचे ऐतिहासिक व सांस्कृतिक महत्त्व आजही कायम आहे.

=== वनसंपदा व जैवविविधता ===
खडीकोळवण गावात विपुल [[जैवविविधता]] असून, येथे आढळणाऱ्या वनसंपत्तीचे अनेक प्रकार आहेत:

* '''मोठे वृक्ष''' – [[आंबा]], [[फणस]], [[वड]], [[पिंपळ]], [[सागवान]], [[शिसव]], [[कळंब]], साधनेर, जांबा, सातीवन, भेला, ऐन, किंजल, चीर, पायर, आमन, हरड, करंबेला, म्होवट, कुंबया व [[बांबू]] इत्यादी. खडीकोळवण परिसरातील वनसंपदेमध्ये [[बांबू]] प्रजातींचाही समावेश होतो. [[कोकण]] प्रदेशातील मांगा [[बांबू]] (''Dendrocalamus stocksii'') हा आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचा [[बांबू]] मानला जातो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात या प्रजातीवर ''Cyrtotrachelus'' वंशातील [[बांबू]] भुंग्याचा (Bamboo Weevil) प्रादुर्भाव नोंदविण्यात आला आहे.


* उत्तर पश्चिम घाट व कोकण प्रदेशात आढळणाऱ्या काही स्थानिक वृक्षप्रजातींना ऐतिहासिक आणि आर्थिक महत्त्व आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील देरडे येथे सापडलेल्या प्राचीन लाकडी होडीच्या अभ्यासात Bridelia retusa (असन) या वृक्षाच्या लाकडाचा वापर होडी बांधणीसाठी झाल्याचे आढळून आले आहे.&lt;ref&gt;{{Cite journal
|last1=Marathe
|first1=Ashok
|last2=Shashikala
|first2=S.
|last3=Rao
|first3=R. Vijendra
|title=A unique example of a wooden boat of Bridelia retusa in ancient India entrapped in the Holocene sediments at Derde, Ratnagiri Coast, Maharashtra
|journal=Current Science
|volume=99
|issue=9
|pages=1271–1274
|year=2010
}}&lt;/ref&gt;


* '''पक्षी''' – [[मोर]], [[पोपट]], [[कबुतर]], कवडा, लाव्हा, [[धनेश]], सुतारपक्षी, [[घार]], रानकोंबडी, [[सुगरण]], किकेर्डी, [[चिमणी]] इत्यादी. गावाचा परिसर कोकण व उत्तर पश्चिम घाट जैवविविधता पट्ट्याचा भाग असल्यामुळे येथे विविध प्रकारचे पक्षी, वनस्पती व वन्यजीव आढळतात.या प्रदेशातील विविध अधिवासांमध्ये सूक्ष्मजीव, शैवाल आणि इतर जैविक घटकांची समृद्ध विविधता आढळते. २०२५ मधील एका संशोधनात कोकण प्रदेशातून सायनोबॅक्टेरियाच्या अनेक नवीन प्रजातींची नोंद करण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{Cite journal
|last1=Pant
|first1=Harsh
|last2=Kumar
|first2=Naresh
|last3=Pal
|first3=Sagarika
|last4=Singh
|first4=Prashant
|title=Exploring cyanobacteria from diverse habitats of the Konkan region of India, unveiling novel species of the genera Desikacharya, Pseudoaliinostoc, and Chlorogloeopsis using a polyphasic approach
|journal=Journal of Phycology
|volume=61
|issue=1
|pages=194–217
|year=2025
}}&lt;/ref&gt;.


* खडीकोळवण व परिसरातील कोकण पट्ट्यात आंबा, काजू, भात आणि नाचणी ही प्रमुख पिके घेतली जातात. रत्‍नागिरी जिल्हा विशेषतः हापूस आंबा (Alphonso Mango) उत्पादनासाठी प्रसिद्ध असून, या पिकाच्या उत्पादनक्षमतेसाठी माती व पानांतील पोषणद्रव्यांचे संतुलन महत्त्वाचे मानले जाते.


* '''बेटे (झुडुपे)''' – असोल, धावसड, निगड, कुडा, चितरंगा, [[बांबू]], वाकेरी, बगोली इत्यादी.


* '''औषधी वनस्पती''' – सापधनी, वाकेरी, [[ओवी]], घनसरी, [[मुरुडशेंग]], देवनल, [[हळद]], [[तांबडा]], काजरा, [[निवडुंग]], पांगला, [[अडुळसा]] इत्यादी.


* '''रानमेवा''' – [[आंबा]], [[फणस]], [[करवंद]], [[काजू]], [[जांभूळ]], आटके, [[तोरणे]], [[उंबर]], कण्हेरी, चिकण्या इत्यादी.


* '''रानभाज्या''' – [[टाकळा]], कवला, [[कुर्डू]], [[भारंग]], थरंबरे, फोडशी, काटले, कुडा, [[अळू]], [[शेवरी]], घोरकण, चायनीज घोरकण, [[सुरण]], करंडा, रताळी, नागरी फळे, [[काकडी]], [[भोपळा]], पावटा, [[शेवगा]] पाला, [[चवळी]], रताळी पानं, [[पडवळ]], [[दोडका]], [[कारली]], [[वांगी]], [[मिरची]], [[भेंडी]], [[टोमॅटो]] इत्यादी.


* '''कंदमुळे''' – कनग, टका, [[रताळे]], घोरकंद, लोकरी, भिरंबोले, [[सुरण]] इत्यादी.


* '''मासे''' – [[मलाया]], पिचकी, वांग, रत्तू, डोकरू, गंडलास, चिगल्या.


* '''पाळीव प्राणी''' – [[गाय]], [[बैल]], [[म्हैस]], बकरा, [[शेळी]], [[कुत्रा]], [[मांजर]].


* '''जंगली प्राणी''' – [[वाघ]], [[बिबट्या]], भेकरे, [[रानडुक्कर]], [[हरीण]], [[कोल्हा]], गवारेडा, [[सांबर]], [[साळिंदर]], [[पिसोरी]], [[माकड]], [[ससा]], [[घोरपड]], खवल्यामांजर इत्यादी. खडीकोळवण परिसर हा उत्तर पश्चिम घाट जैवविविधता पट्ट्याचा भाग असून येथील वनसंपदा, वृक्षवैविध्य आणि नैसर्गिक अधिवास जैवविविधतेच्या दृष्टीने महत्त्वपूर्ण मानले जातात.&lt;ref&gt;{{Cite journal
|last1=Shigwan
|first1=B.K.
|last2=Kulkarni
|first2=A.
|last3=Smrithy
|first3=V.
|last4=Datar
|first4=M.N.
|title=An overview of tree ecology and forest studies in the Northern Western Ghats of India
|journal=iForest - Biogeosciences and Forestry
|volume=17
|issue=4
|pages=213–223
|year=2024
}}&lt;/ref&gt;


=== पश्चिम घाट इको-संवेदनशील क्षेत्रात समावेश ===

खडीकोळवण हे [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] जिल्ह्याच्या [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर]] तालुक्यातील गाव असून त्याचा परिसर [[पश्चिम घाट]]ाच्या जैवविविधता पट्ट्याचा भाग आहे. [[भारत सरकार]]च्या पर्यावरण, वन व [[हवामान]] बदल मंत्रालयाने २०१४ मध्ये प्रसिद्ध केलेल्या मसुदा अधिसूचनेनुसार खडीकोळवण गावाचा समावेश [[पश्चिम घाट]] इको-संवेदनशील क्षेत्र (Western Ghats Ecologically Sensitive Area – ESA) मध्ये प्रस्तावित करण्यात आला होता. या अधिसूचनेनुसार [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] जिल्ह्यातील [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर]], [[चिपळूण तालुका|चिपळूण]] आणि [[राजापूर तालुका|राजापूर]] तालुक्यांतील अनेक गावे या क्षेत्रात समाविष्ट करण्यात आली होती&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Western Ghats: ESA Draft Notification 2014 |url=https://moef.gov.in/wp-content/uploads/2018/04/Draft-notification-WG-ESA-2014.pdf |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change |date=2014-03-10 |access-date=2025-06-24}}&lt;/ref&gt; खडीकोळवण परिसर हा उत्तर पश्चिम घाट (Northern Western Ghats) जैवविविधता पट्ट्याचा भाग असून येथे विविध प्रकारच्या [[वनस्पती]], वृक्षप्रजाती आणि [[वन्यजीव]] आढळतात. उत्तर पश्चिम घाटातील वनपरिसंस्था जैवविविधतेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते.&lt;ref&gt;{{Cite journal
|last=Shigwan
|first=Bhushan K.
|title=An overview of tree ecology and forest studies in the Northern Western Ghats of India
|journal=iForest
|year=2024
}}&lt;/ref&gt;

या क्षेत्रात जैवविविधतेचे संवर्धन, जलस्रोतांचे संरक्षण आणि पर्यावरणीय संतुलन राखण्याच्या उद्देशाने खाणकाम, मोठे औद्योगिक प्रकल्प, थर्मल पॉवर प्रकल्प तसेच पर्यावरणावर परिणाम करणाऱ्या काही विकासकामांवर निर्बंध प्रस्तावित करण्यात आले होते. पर्यावरणपूरक शेती, शाश्वत विकास आणि जैवविविधता-अनुकूल पर्यटनाला प्रोत्साहन देण्याचा प्रस्ताव मांडण्यात आला होता.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Western Ghats Biodiversity and Land Use
|url=https://www.ceeindia.org/eco-tales/konkan-biodiversity-landscape
|website=CEE India – Eco Tales
|publisher=Centre for Environment Education
|access-date=2025-07-25
|language=en
}}&lt;/ref&gt;

या अधिसूचनेनंतर स्थानिक ग्रामस्थ, [[शेतकरी]] आणि लोकप्रतिनिधींनी [[शेती]], घरबांधणी आणि विकासकामांवरील संभाव्य निर्बंधांबाबत चिंता व्यक्त केली होती. दुसरीकडे, पर्यावरण अभ्यासकांनी पश्चिम घाटातील वनसंपदा, जैवविविधता आणि जलस्रोतांच्या संरक्षणासाठी अशा उपाययोजनांचे समर्थन केले आहे. पर्यावरण संरक्षण आणि स्थानिक विकास यांमध्ये संतुलन राखण्यासाठी स्थानिक समुदायांचा सहभाग आणि सुसंवाद आवश्यक असल्याचे विविध अभ्यासांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Western Ghats ESA Opposition: Local Voices
|url=https://www.downtoearth.org.in/news/western-ghats-esa-local-protests-50023
|website=Down To Earth
|publisher=Centre for Science and Environment
|date=2015-09-14
|access-date=2025-07-25
|language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== गंधकयुक्त गरम पाण्याचा झरा ===

२०१४ मध्ये [[खडीकोळवण]] गावात [[भू-वैज्ञानिक]] उत्खननादरम्यान सुमारे १००० मीटर खोलीवर गंधकयुक्त गरम पाण्याचा झरा आढळून आला.&lt;ref&gt;{{Cite news
 |title=कोकणात पर्यटकांसाठी गंधकयुक्त गरम पाण्याचा पर्याय
 |url=https://www.esakal.com/kokan/kokan-hot-spring-tourism-option-trying-people-kokan-marathi-news-425308
 |work=सकाळ
 |publisher=Sakal Media Group
 |date=2021-06-30
 |access-date=2025-07-25
 |language=mr
}}&lt;/ref&gt;

[[कोकण]] प्रदेशात भूगर्भीय हालचाली, भेगा आणि उष्णजल (Hydrothermal) घटना यांचा परस्परसंबंध असल्याचे काही [[भूगर्भशास्त्र|भूगर्भशास्त्रीय]] अभ्यासांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{Cite journal
|last1=Thigale
|first1=S. S.
|last2=Umrikar
|first2=Bhavana
|title=Disastrous landslide episode of July 2005 in the Konkan plain of Maharashtra, India with special reference to tectonic control and hydrothermal anomaly
|journal=Current Science
|volume=92
|issue=3
|pages=383–385
|year=2007
}}&lt;/ref&gt;

या झऱ्यातील [[पाणी]] उच्च तापमानाचे असल्यामुळे ते पिण्यास किंवा [[शेती]]साठी वापरले जात नाही. स्थानिक परंपरेनुसार या पाण्याचा त्वचारोगवरील नैसर्गिक उपचारासाठी उपयोग केला जात असल्याचे मानले जाते; तथापि, यासंदर्भातील वैज्ञानिक वैद्यकीय निष्कर्ष मर्यादित आहेत. उत्खननादरम्यान या परिसरात गंधकयुक्त [[खनिज]]ांचे साठे आढळल्याची नोंद स्थानिक वृत्तांतांमध्ये करण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{Cite news
 |title=खडीकोळवण : गरम पाण्याच्या झऱ्यामुळे पर्यटकांचा ओघ
 |url=https://www.lokmat.com/ratnagiri/borewell-hot-water-attraction-tourists-a703
 |work=लोकमत
 |publisher=Lokmat Media Pvt. Ltd.
 |date=2023-12-18
 |access-date=2025-07-25
 |language=mr
}}&lt;/ref&gt;

गंधकयुक्त गरम पाण्याचे झरे [[भारत]]ातील काही भागांत आढळतात आणि त्यांना [[भूगर्भशास्त्र|भूवैज्ञानिक]] तसेच [[पर्यटन]]ाच्या दृष्टीने महत्त्व प्राप्त आहे. खडीकोळवण येथील झऱ्याच्या शाश्वत संवर्धन व पर्यावरणपूरक पर्यटन विकासाबाबत स्थानिक स्तरावर चर्चा होत असते.

== लोकसंख्या व सामाजिक जीवन ==

=== लोकसंख्या व सामाजिक रचना ===

२०११ च्या [[भारत सरकार]]च्या [[जनगणना]] अहवालानुसार, [[खडीकोळवण]] गावाची एकूण [[लोकसंख्या]] ३४४ असून गावात ११८ घरे आहेत. गावाचा [[साक्षरता]] दर ६३.२४% आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Khadi Kolvan Village
 |url=https://www.mapsofindia.com/villages/maharashtra/ratnagiri/sangameshwar/khadi-kolvan.html
 |website=MapsOfIndia
 |publisher=Compare Infobase Limited
 |access-date=2025-07-27
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;२०११ च्या [[भारत सरकार]]च्या [[जनगणना]] अहवालानुसार, [[खडीकोळवण]] गावाची एकूण [[लोकसंख्या]] ३४४ असून गावात ११८ घरे आहेत. गावाचा [[साक्षरता]] दर ६३.२४% आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Primary Census Abstract C.D. Block Wise – Maharashtra – Ratnagiri District
|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/41204/study-description
|website=Census of India
|publisher=Office of the Registrar General &amp; Census Commissioner, India
|access-date=2026-07-15
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Khadi Kolvan Village
|url=https://www.mapsofindia.com/villages/maharashtra/ratnagiri/sangameshwar/khadi-kolvan.html
|website=Maps of India
|publisher=Compare Infobase Limited
|access-date=2025-07-27
|language=en
}}&lt;/ref&gt;

गावात प्रामुख्याने [[कुणबी]] आणि [[बौद्ध]] समाजाचे लोक वास्तव्यास असून गावाची सामाजिक रचना पारंपरिक ग्रामीण स्वरूपाची आहे. गावात एकूण सहा वाड्या (वस्त्या) आहेत.

गावाचा काही भाग [[पश्चिम घाट]] इको-संवेदनशील क्षेत्र (Ecologically Sensitive Area – ESA) मध्ये समाविष्ट आहे. [[कोकण]] प्रदेशातील पारंपरिक भूमी-वापर पद्धती, वनसंपदा आणि जैवविविधता यांचे पर्यावरणीय महत्त्व विविध अभ्यासांमध्ये अधोरेखित करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=Western Ghats Biodiversity and Land Use
 |url=https://www.ceeindia.org/eco-tales/konkan-biodiversity-landscape
 |website=Centre for Environment Education
 |publisher=CEE India
 |access-date=2025-07-25
}}&lt;/ref&gt;

== लोकजीवन ==

=== सामाजिक ===

* स्थानिक परंपरेनुसार खडीकोळवण गावाचा [[इतिहास]] सुमारे १६व्या शतकापासून सुरू होतो. [[सह्याद्री]]च्या कुशीत वसलेल्या या भागात कृषिप्रधान व अध्यात्मप्रधान जीवनशैली विकसित झाली. गावात एका तपस्वी संताच्या प्रभावातून भक्तीपरंपरेचा प्रसार झाला. त्यातून प्रभू [[श्रीराम]] मंदिराची स्थापना झाली तसेच [[भजन]], [[कीर्तन]], [[व्रत]], [[वारी]], [[महाशिवरात्र]] आणि [[श्रावण]] महिन्यातील [[ग्रंथ]]वाचन यांसारख्या धार्मिक परंपरा रूढ झाल्या.

* [[ब्रिटिश भारत|ब्रिटीश कालखंडात]] गावातील काही व्यक्तींनी ग्रामस्वराज्य व ग्रामीण [[न्याय]]व्यवस्थेच्या उभारणीत योगदान दिले. त्यांनी प्रशासनात [[शिस्त]], व्यायामप्रेमी वृत्ती आणि सामाजिक सहभाग वाढवून गावकारभारात महत्त्वाची भूमिका बजावली. [[पाटील]]पद आणि महालकरी जबाबदाऱ्यांमधून त्यांनी प्रभावी कार्य केले.

* १९व्या व २०व्या शतकात गावातील नागरिकांनी [[शेती]], [[वन]]व्यवसाय आणि ग्रामविकासात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. [[लाकूड]], कडिपत्ता, [[करवंद]] आणि [[वेत]] यांचे संकलन व विक्री, तसेच [[पूल]], नळपाणी योजना आणि [[सार्वजनिक]] विहिरी यांसारख्या सुविधा उभारण्यात त्यांचा सहभाग होता.

* गावाच्या सांस्कृतिक जीवनात [[नमन]], झांजगी, [[कीर्तन]], [[तमाशा]] आणि [[अभंग]] गायन या पारंपरिक लोककलांना महत्त्वाचे स्थान आहे. स्त्रीवेशातील [[अभिनय]], झांजगी सादरीकरण आणि लोककलांचे [[प्रशिक्षण]] ही परंपरा पिढ्यानपिढ्या जपली गेली आहे. [[गोंधळ]], [[भजन]] आणि [[सत्यनारायण पूजा]] यांसारख्या धार्मिक कार्यक्रमांत गावकऱ्यांचा सक्रिय सहभाग असतो.&lt;ref&gt;{{Cite book
 |last=Joshi
 |first=G. V.
 |title=कोकणातील लोकपरंपरा आणि सण-उत्सव
 |publisher=महाराष्ट्र राज्य साहित्य व संस्कृती मंडळ
 |location=मुंबई
 |year=2009
 |language=mr
}}&lt;/ref&gt;

* गावात पारंपरिक [[सर्पदंश]] उपचारपद्धती, रानऔषधी ज्ञान आणि मंत्रोपचार यांचा पिढ्यानपिढ्या चालत आलेला वारसा आहे. हे [[ज्ञान]] प्रामुख्याने [[आजी]]-आजोबा आणि स्थानिक वैद्य यांच्या अनुभवातून पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचले आहे. स्थानिक लोकपरंपरेत या उपचारपद्धतींचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{Cite book
 |last=Deshpande
 |first=M. V.
 |title=Folk Healing Traditions in Konkan
 |publisher=University of Pune
 |location=Pune
 |year=2011
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

* स्वातंत्र्योत्तर काळात गावातील युवकांनी [[भारतीय सैन्य]]ात भरती होऊन देशसेवेसाठी योगदान दिले. गावातील काही माजी सैनिकांनी १९७१ मधील [[भारत]]–[[पाकिस्तान]] युद्धात सहभाग घेऊन सेवा पदके प्राप्त केली.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=खडीकोळवण – शाळा – अमृत महोत्सव वर्ष – स्मरणिका (२०२१–२२)
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:खडीकोळवण_-_शाळा_-_अमृत_महोत्सव_वर्ष_-_स्मरणिका_२०२१-२०२२.pdf
 |website=Wikimedia Commons
 |publisher=जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळा, खडीकोळवण
 |date=2022
 |access-date=2025-07-25
 |language=mr
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=1971 India–Pakistan War
 |url=https://www.britannica.com/event/1971-India-Pakistan-War
 |website=Encyclopaedia Britannica
 |publisher=Britannica, Inc.
 |access-date=2025-07-25
}}&lt;/ref&gt;


* ग्रामपंचायतीमार्फत [[शिक्षण]], [[आरोग्य]] आणि जलव्यवस्थापन क्षेत्रात विविध विकासकामे करण्यात आली. गावात [[सार्वजनिक]] [[शाळा]], [[पूल]], [[रस्ते]], नळपाणी योजना तसेच विविध सांस्कृतिक मंडळांची स्थापना करण्यात आली. [[सार्वजनिक गणेशोत्सव]] मंडळ गावातील सामाजिक ऐक्य व सांस्कृतिक उपक्रमांमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावते.&lt;ref&gt;खडीकोळवण ग्रामपंचायत कार्यालय अभिलेख (2023), संगमेश्वर तालुका, रत्नागिरी जिल्हा.&lt;/ref&gt;

* गावाचा सामाजिक [[इतिहास]] सामुदायिक [[श्रम]], निःस्वार्थ सेवा, सांस्कृतिक वारसा आणि आध्यात्मिक परंपरेचे प्रतिबिंब मानला जातो.

== सांस्कृतिक जीवन ==

* खडीकोळवण हे गाव [[कोकण]]ातील समृद्ध [[लोकसंगीत]] आणि पारंपरिक लोककलांच्या जतनासाठी ओळखले जाते.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=कोकणातील पारंपरिक सण, लोककला आणि सांस्कृतिक उपक्रम
 |url=https://maharashtratimes.com/editorial/article/konkan-folk-culture-and-celebrations
 |website=महाराष्ट्र टाइम्स
 |publisher=The Times Group
 |date=2022-08-14
 |access-date=2025-07-25
}}&lt;/ref&gt;

* गावात [[नमन]], झांजगी, [[ताशा]] वादन, जाखडी [[नृत्य]], [[भजन]] आणि [[लावणी]] यांचा दीर्घ सांस्कृतिक वारसा आहे.

* गावात [[शिवजयंती]], [[बौद्ध]] [[पौर्णिमा]], [[आंबेडकर जयंती]], [[गणेशोत्सव]], [[शिमगा]], [[दसरा]] आणि [[पितृपक्ष]] यांसारखे [[सण]] व धार्मिक उत्सव पारंपरिक पद्धतीने साजरे केले जातात. झांजगी, [[ताशा]] वादन, [[काठी नृत्य]] आणि सामूहिक सादरीकरण ही गावाची वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरा आहे.

* गावात [[वारकरी]] संप्रदायाचा प्रभाव असून [[प्रवचन]], [[भजन]], [[ग्रंथ]]वाचन, [[वारी]] आणि [[कीर्तन]] यांची परंपरा आजही जपली जाते. [[श्रावण]] महिन्यातील [[भजन]] सप्ताह, [[महाशिवरात्र]] उत्सव आणि [[अभंग]] [[गायन]] हे गावाच्या सांस्कृतिक जीवनाचे महत्त्वाचे घटक आहेत.

* गावात [[सार्वजनिक गणेशोत्सव]]ाची सुरुवात १९९९ साली स्थानिक युवकांनी &quot;गर्जना मित्र मंडळ&quot; स्थापन करून केली. मंडळाच्या माध्यमातून [[सत्यनारायण पूजा]], [[अभिषेक]], [[आरती]], [[भजन]], [[अभंग]], [[फुगडी]] आणि [[नृत्य]] यांसह विविध धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात.

* मंडळाच्या माध्यमातून सामाजिक ऐक्य, संस्कृती संवर्धन आणि युवकांचा सहभाग वाढविण्यासाठी विविध उपक्रम राबविले जातात. गावात [[वारकरी संप्रदाय]] मंडळ, [[भजन]] मंडळ तसेच विविध युवा मंडळे कार्यरत असून, [[नमन]], जाखडी, [[फुगडी]] आणि [[पालखी]] [[नृत्य]] यांसारख्या पारंपरिक कलांचे जतन केले जाते.

== जीवनपद्धती ==

* '''घरे''' – खडीकोळवण येथे अधिक पर्जन्यमान असल्यामुळे जांभ्या दगडाची व उतरत्या कौलारू छपरांची पारंपरिक घरे आढळतात. पूर्वी येथे कुडाची, शेणमातीने सारवलेली घरे, शेतीपूरक वाडे आणि ओढ्यांलगतची वस्ती प्रामुख्याने होती.

* '''[[व्यवसाय]]''' – गावातील प्रमुख व्यवसाय [[शेती]] असून पशुपालन आणि [[कुक्कुटपालन]] हे प्रमुख जोडधंदे आहेत.

* '''पिके''' – [[भात]] हे मुख्य पीक असून [[नाचणी]], [[वरी]], [[तीळ]] तसेच विविध [[पालेभाजी|पालेभाज्यांची]] लागवड केली जाते.

* '''[[आहार]]''' – [[तांदूळ]] हे प्रमुख पीक असल्यामुळे [[भात]] आणि तांदळाची [[भाकरी]] हे येथील प्रमुख खाद्यपदार्थ आहेत. याशिवाय [[डाळ]], [[भाजी]] तसेच मांसाहार, मांसाहारी पदार्थांचाही आहारात समावेश असतो.

* '''[[पोशाख]]''' – पुरुष प्रामुख्याने शर्ट व पँट, तर स्त्रिया [[साडी]] व [[चोळी]] परिधान करतात. तरुणींमध्ये [[पंजाबी]]ड्रेस प्रचलित आहे.

* '''[[भाषा]]''' – गावातील लोक प्रामुख्याने [[मराठी]] तसेच [[कोकणी]]ची संगमेश्वरी बोली बोलतात.

* '''वाड्या/वस्त्या''' – गावातील प्रमुख वाड्यांमध्ये वरची रिंगण घोलमवाडी, खालची घोलमवाडी, [[खाडेवाडी]], [[रामवाडी]] आणि [[बौद्ध]]वाडी यांचा समावेश होतो.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=खडीकोळवण – शाळा – अमृत महोत्सव वर्ष – स्मरणिका (२०२१–२२)
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:खडीकोळवण_-_शाळा_-_अमृत_महोत्सव_वर्ष_-_स्मरणिका_२०२१-२०२२.pdf
 |website=Wikimedia Commons
 |publisher=जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळा, खडीकोळवण
 |date=2022
 |access-date=2025-07-25
 |language=mr
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

* '''गावचे प्रशासन''' – गावातील धार्मिक विधी, [[विवाह]], [[अंत्यसंस्कार]] तसेच इतर सामाजिक कार्यक्रमांच्या आयोजनात स्थानिक ग्रामस्थांचा सहभाग असतो. पारंपरिक पद्धतीने गावातील लहान-मोठ्या वादांचे सामोपचाराने निराकरण करण्याची प्रथा आजही काही प्रमाणात कायम आहे.

== [[शिक्षण]] व [[नागरी]] सुविधा ==

=== जिल्हा परिषद पूर्व प्राथमिक [[मराठी]] [[शाळा]] ===

खडीकोळवण येथील जिल्हा परिषद पूर्व प्राथमिक मराठी शाळेची स्थापना १२ नोव्हेंबर १९४६ रोजी झाली. स्थापनेपासून शाळेने गावातील प्राथमिक शिक्षणाच्या प्रसारात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे.

२०२१ मध्ये शाळेच्या अमृत महोत्सवी वर्षानिमित्त ७५ वर्षांचा समारंभ शासनाच्या मार्गदर्शक सूचनांचे पालन करून साजरा करण्यात आला. या कार्यक्रमात विद्यार्थ्यांनी स्वागतगीत, [[लेझीम]] तसेच विविध सांस्कृतिक कार्यक्रम सादर केले. विविध सामाजिक संस्थांच्या वतीने विद्यार्थ्यांना शैक्षणिक साहित्याचे वितरण करण्यात आले.

या निमित्ताने शाळेच्या इतिहास, कार्य आणि प्रगतीचा आढावा घेणारी स्मरणिका प्रकाशित करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=खडीकोळवण - शाळा - अमृत महोत्सव वर्ष - स्मरणिका
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:खडीकोळवण_-_शाळा_-_अमृत_महोत्सव_वर्ष_-_स्मरणिका_२०२१-२०२२.pdf
 |publisher=जिल्हा परिषद पूर्व प्राथमिक शाळा, खडीकोळवण
 |access-date=2025-06-24
}}&lt;/ref&gt;

=== उपक्रम, वैशिष्ट्ये आणि अडचणी ===

* [[कोविड-१९]] लॉकडाऊन कालावधीत शिक्षकांनी [[शाळा|शाळेच्या]] भिंतींवर शैक्षणिक भित्तीचित्र रेखाटून विद्यार्थ्यांच्या अध्ययनासाठी पर्यायी शैक्षणिक उपक्रम राबवले.

* शाळेच्या अमृत महोत्सवी स्मरणिका|स्मरणिकेत माजी [[विद्यार्थी|विद्यार्थ्यांचे]] अनुभव, लेख आणि शाळेचा [[इतिहास]] समाविष्ट करण्यात आला.

* शाळेच्या प्रगतीमध्ये मुख्याध्यापक व [[शिक्षक]] यांचे योगदान उल्लेखनीय मानले जाते.

==== अडचणी ====

गावात माध्यमिक शिक्षणाची सुविधा उपलब्ध नसल्यामुळे विद्यार्थ्यांना पुढील शिक्षणासाठी शेजारील गावांमध्ये जावे लागते. त्यामुळे ग्रामीण भागातील [[विद्यार्थी|विद्यार्थ्यांना]] शिक्षणासाठी अतिरिक्त प्रवास करावा लागतो.

=== नागरी सुविधा ===

* '''बँकिंग सुविधा''' – खडीकोळवण गावातील नागरिकांचे बँकिंग व्यवहार प्रामुख्याने [[बँक ऑफ इंडिया]]च्या [[रत्‍नागिरी]] शाखेमार्फत केले जातात. या शाखेमार्फत कृषी, दुग्धव्यवसाय, [[विहीर]] खोदकाम, [[शेळी]]पालन, किरकोळ व्यवसाय तसेच इतर उपजीविकेसाठी विविध प्रकारची [[कर्ज]] सुविधा उपलब्ध करून दिली जाते.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=Bank of India Ratnagiri Branch IFSC Code BKID0001400
 |url=https://economictimes.indiatimes.com/wealth/ifsccode/bank-bank-of-india,state-maharashtra,district-ratnagiri,branch-ratnagiri,ifsccode-BKID0001400.cms
 |website=The Economic Times
 |publisher=Times Internet
 |access-date=2025-07-25
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

* '''[[ग्रामपंचायत]]''' – खडीकोळवण ग्रामपंचायत [[महाराष्ट्र शासन]]ाच्या ग्रामविकास व पंचायत राज विभागाच्या अधिपत्याखाली कार्यरत आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/
 |title=ग्राम विकास व पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |website=rdd.maharashtra.gov.in
 |publisher=महाराष्ट्र शासन
 |access-date=2025-07-25
 |language=mr
}}&lt;/ref&gt;

* '''[[तलाठी]] कार्यालय''' – खडीकोळवण व [[ओझरे]] या गावांसाठी एकच तलाठी कार्यालय कार्यरत असून महसूलविषयक कामकाज तेथून पाहिले जाते.

* '''टपाल कार्यालय''' – गावाचे टपाल कार्यालय [[ओझरे]] येथे आहे.

* '''[[पोलीस]]''' – खडीकोळवण गाव [[मुर्शी]] व [[साखरपा]] पोलीस दूरक्षेत्राच्या कार्यक्षेत्रात येते. गावपातळीवरील कायदा व सुव्यवस्थेसाठी [[पोलीस पाटील]] कार्यरत असतात.

* '''[[पंचायत समिती]]''' – खडीकोळवण गाव [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर]] [[पंचायत समिती]]च्या कार्यक्षेत्रात येते. पंचायत समितीचे मुख्यालय [[देवरुख]] येथे आहे.

* '''[[जिल्हा परिषद]]''' – गाव [[रत्‍नागिरी]]जिल्हा परिषदच्या [[संगमेश्वर]]&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Places of Interest – Sangameshwar
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Sangameshvar.html
|publisher=Government of Maharashtra
|access-date=2026-07-15
}}&lt;/ref&gt; गटांतर्गत येते.२०११ च्या [[भारत सरकार]]च्या [[जनगणना]] अहवालानुसार, [[खडीकोळवण]] गावाची एकूण [[लोकसंख्या]] ३४४ असून गावात ११८ घरे आहेत. गावाचा [[साक्षरता]] दर ६३.२४% आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Primary Census Abstract C.D. Block Wise – Maharashtra – Ratnagiri District
|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/41204/study-description
|website=Census of India
|publisher=Office of the Registrar General &amp; Census Commissioner, India
|access-date=2026-07-15
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Khadi Kolvan Village
|url=https://www.mapsofindia.com/villages/maharashtra/ratnagiri/sangameshwar/khadi-kolvan.html
|website=Maps of India
|publisher=Compare Infobase Limited
|access-date=2025-07-27
|language=en
}}&lt;/ref&gt;

* '''[[विधानसभा मतदारसंघ]]''' – खडीकोळवण [[चिपळूण विधानसभा मतदारसंघ]]ात समाविष्ट आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=General Elections to State Legislative Assembly 2019 – Constituency Details
 |url=https://ceo.maharashtra.gov.in
 |publisher=Chief Electoral Officer, Maharashtra
 |access-date=2025-07-25
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== तंटामुक्त गाव अभियान ===

खडीकोळवण ग्रामपंचायत [[महात्मा गांधी तंटामुक्त गाव अभियान]] राबवते. [[महाराष्ट्र शासन]]ाने १५ ऑगस्ट २००७ रोजी ही योजना सुरू केली. या अभियानाचा उद्देश गावांतील किरकोळ वाद स्थानिक पातळीवर संवाद व सामोपचाराने सोडवणे, न्यायालयीन प्रक्रिया कमी करणे आणि सामाजिक सलोखा वाढवणे हा आहे.

== दळणवळण व परिवहन ==

'''खडीकोळवण''' गाव चारही बाजूंनी डोंगरांनी वेढलेले असून येथे पोहोचण्यासाठी दोन प्रमुख रस्तेमार्ग आहेत:

* [[साखरपा]] – खडीकोळवण (कलकदरा मार्गे)
* [[देवरुख]] – खडीकोळवण ([[बामणोली]] मार्गे)

[[रत्‍नागिरी]]–[[कोल्हापूर]] महामार्गावरील [[साखरपा]] हे गावासाठी महत्त्वाचे [[बाजारपेठ]] केंद्र आहे. [[महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ|एस.टी.]]ची सेवा पूर्वी [[साखरपा]]–खडीकोळवण मार्गावर चालत होती. सध्या ही सेवा [[साखरपा]]–[[बामणोली]]–खडीकोळवण मार्गावर उपलब्ध आहे.

[[कोकण रेल्वे]]वरील [[संगमेश्वर रोड]] हे खडीकोळवणच्या सर्वात जवळचे [[रेल्वे स्थानक]] असून ते गावापासून सुमारे २३ कि.मी. अंतरावर आहे. तेथून [[देवरुख]]मार्गे रस्त्याने खडीकोळवण येथे पोहोचता येते.

[[साखरपा]] ते खडीकोळवण हे अंतर सुमारे २३ कि.मी. असून रस्त्याने प्रवासास साधारण ४५ मिनिटे ते १ तास लागतो.

सन १९८५ मध्ये खडीकोळवण गावात थेट [[महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ|एस.टी.]] सेवा सुरू करण्यात आली, ज्यामुळे गावाच्या दळणवळण सुविधेत लक्षणीय सुधारणा झाली.&lt;ref name=&quot;transport&quot;&gt;MSRTC स्थानिक सेवा अभिलेख (प्रादेशिक कार्यालय, रत्नागिरी)&lt;/ref&gt;

=== एस.टी. मार्ग व परिवहन ===

खडीकोळवण गाव [[कोकण रेल्वे]] मार्गाशी थेट जोडलेले नसून, गावाजवळील प्रमुख [[रेल्वे स्थानक|रेल्वे स्थानके]] पुढीलप्रमाणे आहेत:

* '''[[संगमेश्वर रोड]] रेल्वे स्थानक''' – गावापासून सुमारे ३० कि.मी.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Places of Interest – Sangameshwar
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Sangameshvar.html
|publisher=Government of Maharashtra
|access-date=2026-07-15
}}&lt;/ref&gt;
* '''[[रत्‍नागिरी]] रेल्वे स्थानक''' – गावापासून सुमारे ४५ कि.मी.

गावापर्यंत पोहोचण्यासाठी सार्वजनिक परिवहन ([[महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ|एस.टी.]])चे प्रमुख मार्ग पुढीलप्रमाणे आहेत:

* '''[[संगमेश्वर]] ⇌ [[देवरुख]]''' – सुमारे १४ कि.मी.; प्रवासाचा कालावधी सुमारे २० मिनिटे.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=Distance from Sangameshwar to Devrukh
 |url=https://www.rome2rio.com/s/Sangmeshwar/Devrukh
 |website=Rome2Rio
 |publisher=Rome2Rio Pty Ltd
 |access-date=2025-07-25
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

* '''[[रत्‍नागिरी]] ⇌ [[देवरुख]]''' – सुमारे ३८ कि.मी.; प्रवासाचा कालावधी सुमारे ४५ मिनिटे.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=Distance from Devrukh to Ratnagiri
 |url=https://www.rome2rio.com/s/Devrukh/Ratnagiri
 |website=Rome2Rio
 |publisher=Rome2Rio Pty Ltd
 |access-date=2025-07-25
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

* '''[[देवरुख]] ⇌ खडीकोळवण''' – गाव [[देवरुख]]पासून सुमारे १५ कि.मी. अंतरावर आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=Khadi Kolvan Village Map, PIN Code and Population
 |url=https://www.villagemaps.in/maharashtra/khadi-kolvan-sangameshwar-ratnagiri-565843/
 |website=VillageMaps.in
 |access-date=2025-07-25
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

* '''[[देवरुख]] ⇌ [[साखरपा]]''' – सुमारे १६ कि.मी.; प्रवासाचा कालावधी सुमारे २२ मिनिटे.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=Distance from Devrukh to Sakharpa
 |url=https://www.distancesfrom.com/distance-from-Devrukh-to-Sakharpa/DistanceHistory/15530647.aspx
 |website=DistancesFrom.com
 |language=en
 |access-date=2025-07-25
}}&lt;/ref&gt;

गावासाठी प्रमुख [[महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ|एस.टी.]] आगार [[देवरुख]] येथे असून, तेथून खडीकोळवणसाठी नियमित बस सेवा उपलब्ध आहे.

=== रस्ते विकास – चौपदरीकरण ===

[[खडीकोळवण]] गावातून पुढे [[मार्लेश्वर]] (ता. [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर]], जि. [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]]) येथे जाणाऱ्या मुख्य जिल्हा मार्गाच्या चौपदरीकरणाचा प्रस्ताव जिल्हाधिकारी कार्यालय, [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] यांनी प्रशासकीय मान्यतेसह पुढे नेला आहे.

[[जिल्हाधिकारी]] कार्यालयाच्या (सुसंयोजन समन्वय शाखा) दिनांक १९ डिसेंबर २०२५ रोजीच्या अधिकृत पत्रानुसार, निवावे – [[ओझरे]] बुद्रुक – [[खडीकोळवण]] – [[बामणोली]] – निवे – [[मार्लेश्वर]] या मार्गाचे चौपदरीकरण करून रस्ते पायाभूत सुविधा विकसित करण्याचा प्रस्ताव मांडण्यात आला आहे.

या प्रकल्पामुळे स्थानिक [[शेतकरी]], [[विद्यार्थी]] तसेच नागरिकांच्या दळणवळण सुविधेत सुधारणा होण्याची अपेक्षा व्यक्त करण्यात आली आहे. तसेच [[पर्यटन]]दृष्ट्या महत्त्वाच्या [[मार्लेश्वर]] मंदिरापर्यंत पोहोचणे अधिक सुलभ होण्याची अपेक्षा आहे.

संबंधित अधिकाऱ्यांना आवश्यक कार्यवाही करून रस्त्याच्या चौपदरीकरणाचे काम नियोजनानुसार पूर्ण करण्याचे निर्देश देण्यात आले आहेत.&lt;ref&gt;
District Collector Office, Ratnagiri.
&quot;Nivave–Ozhare Budruk–Khadikolvan–Bamnoli–Nive–Marleshwar Road Four-Laning&quot;.
Dated: 19 December 2025.
Signed by Jivan Desai, Deputy Collector (Land Acquisition), District Collector Office, Ratnagiri.
[https://archive.org/details/20260109_20260109_1419 Official archived PDF].
&lt;/ref&gt;

=== धार्मिक व सांस्कृतिक वारसा ===

=== प्रमुख देवस्थाने ===

खडीकोळवण गावात अनेक पारंपरिक आणि श्रद्धास्थानी देवस्थाने आहेत. गावातील अनेक कुटुंबांची कुलदेवता श्री [[काळम्मा]] देवी]] (उदगिरी) आहे.&lt;ref&gt;{{Cite book
|title=श्री काळाम्मा देवी यात्रा महोत्सव स्मरणिका २०२५
|publisher=श्री काळाम्मा देवी देवस्थान समिती
|location=उदगिरी, ता. संगमेश्वर, जि. रत्नागिरी
|year=2025
|language=mr
}}&lt;/ref&gt;

* '''श्री देव गांगेश्वर मंदिर''' – गावाचे [[ग्रामदैवत]]; येथे स्वयंभू [[शिवलिंग]] असून [[महाशिवरात्र]]ीला विशेष पूजन व उत्सव साजरा केला जातो.

* '''अत्रल देवी मंदिर''' – गावाच्या वेशीवर वसलेले स्थानिक देवीचे मंदिर.

* '''ठोंगळ देवी मंदिर''' – गावाच्या सीमारेषेवर वसलेले पारंपरिक देवस्थान.

* '''श्रीराममंदिर''' – गावाच्या मध्यवर्ती भागात वसलेले धार्मिक व सांस्कृतिक उपक्रमांचे प्रमुख केंद्र.

=== धार्मिक उत्सव ===

खडीकोळवण गावात विविध [[सण]] व [[उत्सव]] पारंपरिक, धार्मिक आणि सामाजिक एकात्मतेचे प्रतीक म्हणून साजरे केले जातात.

* [[रामनवमी]], [[हनुमान जयंती]], अत्रल देवी उत्सव, [[गोंधळ]], [[वटपौर्णिमा]], [[नागपंचमी]]
* [[गोकुळाष्टमी]], [[नवरात्र]], [[दसरा]], [[दिवाळी]], [[तुळशी विवाह]]
* [[गणेशोत्सव]] (गौर गणपती), [[शिमगा]], [[बैलपोळा]], [[मकर संक्रांत]]
* [[महाशिवरात्र]], [[देव दिवाळी]] आणि जागर

या सणांच्या वेळी गावातील विविध वाड्यांतील ग्रामस्थ सामूहिक पूजन, [[भजन]], [[गोंधळ]], पारंपरिक वादन आणि [[नृत्य]] यांसारख्या धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन करतात. ग्रामदेवतेची पूजा, वार्षिक जत्रा आणि इतर पारंपरिक उत्सव गावाच्या सांस्कृतिक जीवनाचा महत्त्वाचा भाग मानले जातात.

=== सण व उत्सव ===

खडीकोळवण गावात विविध धार्मिक व पारंपरिक [[सण]] आणि [[उत्सव]] साजरे केले जातात. हे उत्सव गावाच्या सांस्कृतिक परंपरा आणि सामुदायिक जीवनाचा महत्त्वाचा भाग आहेत.

* '''[[होळी]]''' – [[फाल्गुन]] महिन्यात शुद्ध पंचमीपासून एकादशीपर्यंत 'फाग' साजरा केला जातो. द्वादशीला 'जांगलं होळी' तर [[पौर्णिमा]]ला होम विधी केला जातो. या काळात ग्रामदेवतेची [[पालखी]] गावातील विविध वाड्यांमध्ये नेण्याची परंपरा आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=कोकणातील अनोखी पालखी परंपरा; घराघरांत देवाचे आगमन
 |url=https://www.tv9marathi.com/festival/a-unique-tradition-of-palkhi-dancing-in-konkan-village-deity-goes-from-house-to-house-au128-885243.html
 |website=TV9 Marathi
 |publisher=TV9 नेटवर्क
 |date=2024-04-11
 |access-date=2025-07-25
 |language=mr
}}&lt;/ref&gt;

* '''[[शिमगा]]''' – [[फाल्गुन]] [[पौर्णिमा]]ला ग्रामदेवतांना रूपे लावून [[पालखी]] गावातील प्रत्येक घरापर्यंत नेली जाते. या उत्सवात पारंपरिक धार्मिक विधी आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=गावगाडा आणि मानपान चालीरीती
 |url=https://prahaar.in/2022/07/24/rice-planting-in-konkan/
 |website=दैनिक प्रहार
 |publisher=Prahaar Media Group
 |date=2022-07-24
 |access-date=2025-07-25
 |language=mr
}}&lt;/ref&gt;

* '''जागर''' – [[श्रावण]] शुद्ध त्रयोदशीला देवतांना 'पोवते' (रक्षासूत्र) अर्पण करून जागरण केले जाते. या प्रसंगी [[भजन]], [[गोंधळ]] आणि पारंपरिक धार्मिक सादरीकरणे होतात.

* '''[[देव दिवाळी]]''' – या दिवशी देवस्थानात विशेष पूजा केली जाते. देवाच्या कळसाची सजावट करून पारंपरिक पद्धतीने दीपप्रज्वलन केले जाते.

* '''कौली जत्रा''' – [[पौष]] [[पौर्णिमा]]पूर्वीच्या शुक्रवारी गावदेवीकडून शेतीच्या प्रारंभासाठी कौल घेतला जातो. त्यानंतर पारंपरिक पद्धतीने कृषी हंगामाची सुरुवात केली जाते.

* '''पालिक सोमवार''' – प्रत्येक मराठी महिन्याचा पहिला सोमवार ग्रामदेवतांच्या नावाने पाळला जातो. या दिवशी धार्मिक विधी पार पाडले जातात आणि पारंपरिक श्रद्धेनुसार शेतीची कामे टाळली जातात.

=== मिरगाची राखण – पारंपरिक शेतीरक्षण विधी ===

खडीकोळवण गावात [[मृग नक्षत्र]]ाच्या प्रारंभी शेती हंगामाची सुरुवात करताना ग्रामदेवतेला नैवेद्य अर्पण करून 'मिरगाची राखण' हा पारंपरिक विधी केला जातो. पाण्याचा प्रवाह सुरू झाल्यानंतर ग्रामदेवतेला प्रथम राखण अर्पण करून शेतकरी पिकांच्या संरक्षणासाठी प्रार्थना करतात.

'राखण' ही उभ्या पिकांच्या संरक्षणाशी संबंधित पारंपरिक ग्रामीण पद्धत मानली जाते. बी पेरणीपूर्वी महिलांकडून शेतीची जमीन समतल करून 'दीपळ फोडणे' हा विधीही पार पाडला जातो. हा विधी [[शेती]], स्थानिक श्रद्धा आणि ग्रामसंस्कृतीशी निगडित असून गावाच्या पारंपरिक कृषी जीवनाचा एक भाग आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=खडीकोळवण – शाळा – अमृत महोत्सव वर्ष – स्मरणिका (२०२१–२२)
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:खडीकोळवण_-_शाळा_-_अमृत_महोत्सव_वर्ष_-_स्मरणिका_२०२१-२०२२.pdf
 |website=Wikimedia Commons
 |publisher=जिल्हा परिषद पूर्व प्राथमिक शाळा, खडीकोळवण
 |date=2022
 |access-date=2025-07-25
 |language=mr
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== चित्रदालन ==
&lt;gallery widths=&quot;250&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;

File:खडीकोळवण देव गांगेश्वर ग्राम मंदीर.jpg|'''देव गांगेश्वर ग्राम मंदिर'''&lt;br&gt;खडीकोळवण गावचे प्रमुख ग्रामदैवत असलेले हे मंदिर गावाच्या धार्मिक, सांस्कृतिक आणि सामाजिक जीवनाचे केंद्र मानले जाते.

File:गांगेश्वर समोर नतमस्तक नंदी.jpg|'''गांगेश्वर मंदिरातील नंदी'''&lt;br&gt;भगवान शिवाचे वाहन मानला जाणारा नंदी हा श्रद्धा, भक्ती आणि समर्पणाचे प्रतीक असून शिवमंदिराचा अविभाज्य घटक आहे.

File:ग्रामदेवता मंदिर गाभारा.jpg|'''ग्रामदेवतेच्या मंदिराचा गाभारा'''&lt;br&gt;मंदिरातील गाभारा हा देवतेच्या मुख्य पूजास्थानाचा भाग असून येथे पारंपरिक धार्मिक विधी आणि उत्सव पार पडतात.

File:कुलाचार.jpg|'''कुलाचार विधी'''&lt;br&gt;खडीकोळवण परिसरात पिढ्यान्पिढ्या चालत आलेल्या कुलाचारांच्या माध्यमातून कुटुंब, कुळ आणि ग्रामपरंपरांचे जतन केले जाते.

File:गांगेश्वर-शिव स्वयंभूःशिव लिंग.jpg|'''स्वयंभू शिवलिंग'''&lt;br&gt;ग्रामस्थांच्या श्रद्धेनुसार हे स्वयंभू शिवलिंग देव गांगेश्वराचे प्राचीन स्वरूप मानले जाते.

File:स्वयंभु देव गांगेश्वर.jpg|'''स्वयंभू देव गांगेश्वर'''&lt;br&gt;स्वयंभू स्वरूपातील देव गांगेश्वर हे खडीकोळवण गावाच्या लोकश्रद्धा आणि धार्मिक परंपरेचे प्रमुख केंद्र आहे.

File:स्वयंभु देव गांगेश्वर देवता.jpg|'''स्वयंभू देव गांगेश्वराची प्रतिमा'''&lt;br&gt;स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार पूजली जाणारी देव गांगेश्वराची प्रतिमा ग्रामस्थांच्या सामूहिक श्रद्धेचे प्रतीक आहे.

File:Holika Dahan Bhaindar East in Maharashtra, India 2026.jpg|'''होळी (होलिका दहन)'''&lt;br&gt;होलिका दहन हा वसंतोत्सवाचा पारंपरिक भाग असून ग्रामीण महाराष्ट्रात सामुदायिक ऐक्य, लोकपरंपरा आणि सांस्कृतिक सहभागाचे प्रतीक मानला जातो.

&lt;/gallery&gt;

== बाह्य दुवे ==
* [https://www.amazon.com/dp/B0FHHWWR47 Amazon Kindle वर &quot;खडीकोळवण&quot;]
== बाह्य दुवे ==

* [[:commons:Category:Khadikolvan|Wikimedia Commons वरील खडीकोळवणची माध्यमसामग्री]]
* [[:commons:File:Khadikolvan Village.webm|Wikimedia Commons वरील खडीकोळवण गावाचा व्हिडिओ]]

{{कोकण लोकजीवन}}

[[वर्ग:महाराष्ट्र]]
[[वर्ग:कोकण]]
[[वर्ग:रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गावे]]
[[वर्ग:संगमेश्वर तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:पश्चिम घाट]]</text>
      <sha1>h4qzp5j759hr35fwn34y0fhk79zgprq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>१७ व्या लोकसभेचे सदस्य</title>
    <ns>0</ns>
    <id>242903</id>
    <revision>
      <id>2697201</id>
      <parentid>2688127</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T06:35:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* मध्य प्रदेश */</comment>
      <origin>2697201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="141086" sha1="39xd0ork9c0i2cx4spchg5ll8t533xz" xml:space="preserve">[[File:LokSabha2019 diagram parties.svg|thumb|400px|१७व्या लोकसभेचे पक्षीय संख्याबळ]]
'''[[२०१९ लोकसभा निवडणुका]]द्वारे [[सतरावी लोकसभा|सतराव्या लोकसभेवर]] निवडून गेलेल्या खासदारांची''' राज्यनिहाय यादी येथे आहे.

==पदाधिकारी==
* [[भारताच्या लोकसभेचे अध्यक्ष|लोकसभा अध्यक्ष]] : [[ओम बिर्ला]]
* [[भारताच्या लोकसभेचे अध्यक्ष|लोकसभा उपाअध्यक्ष]] : TBD
*[[भारताचे पन्तप्रधान|पन्तप्रधान]] : [[नरेन्द्र मोदी]]
* विरोधी पक्षनेता : TBD

==पक्षीय बलाबल==
निकाल २३ मे २०१९ रोजी
==सदस्य : राज्ये==
===आन्ध्रप्रदेश===
&lt;small&gt;
[[File:Andhra Pradesh Lok Sabha election 2019.png|thumb|200px]]
'''नोंद:'''
{{legend2|#6AB5FF|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] (२२) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FFFF31|[[तेलुगू देशम पक्ष]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size: 100%&quot;
|-
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! राजकीय पक्ष
|-
| १ || [[अनकापल्ली (लोकसभा मतदारसंघ)|अनकापल्ली]] || [[बीसेत्ती व्यंकट सत्यवाती]] || bgcolor=#6AB5FF|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]]
|-
| २ || [[अनन्तपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|अनन्तपूर]] || [[तलारी रंगाया]] || bgcolor=#6AB5FF|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]]
|-
| ३ || [[अमलापुरम (लोकसभा मतदारसंघ)|अमलापुरम]] || [[चिंता अनुराधा]] || bgcolor=#6AB5FF|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]]
|-
| ४ || [[अरुकू (लोकसभा मतदारसंघ)|अरकू]] || [[गोड्डेटी माधवी]] || bgcolor=#6AB5FF|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]]
|-
| ५ || [[एलुरू (लोकसभा मतदारसंघ)|एलुरु]] || [[कोटागिरी श्रीधर]] || bgcolor=#6AB5FF|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]]
|-
| ६ || [[ओंगोल (लोकसभा मतदारसंघ)|ओंगोल]] || [[मुगुण्टा श्रीनीवसलु रेड्डी]] || bgcolor=#6AB5FF|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]]
|-
| ७ || [[कडप्पा (लोकसभा मतदारसंघ)|कडप्पा]] || [[वाय.एस. अविनाश रेड्डी]] || bgcolor=#6AB5FF|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]]
|-
| ८ || [[काकीनाडा (लोकसभा मतदारसंघ)|काकीनाडा]] || [[वंग गीता]] || bgcolor=#6AB5FF|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]]
|-
| ९ || [[कुर्नूल (लोकसभा मतदारसंघ)|कुर्नूल]] || [[डॉ. संजीव कुमार]] || bgcolor=#6AB5FF|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]]
|-
| १० || [[गुण्टुर (लोकसभा मतदारसंघ)|गुण्टुर]] || [[गल्ला जयदेव]] || bgcolor=&quot;yellow&quot;|[[तेलुगू देशम पक्ष]]
|-
| ११ || [[चित्तूर (लोकसभा मतदारसंघ)|चित्तूर]] || [[एन. रेडप्पा]] || bgcolor=#6AB5FF|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]]
|-
| १२ || [[तिरुपती (लोकसभा मतदारसंघ)|तिरुपती]] || [[बली दुर्गा प्रसाद राव]] || bgcolor=#6AB5FF|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]]
|-
| १३ || [[नन्द्याल (लोकसभा मतदारसंघ)|नन्द्याल]] || [[पोचा ब्रह्मानन्द रेड्डी]] || bgcolor=#6AB5FF|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]]
|-
| १४ || [[नरसपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|नरसपूर]] || [[कनुमुरु रघुराम कृष्ण राजू]] || bgcolor=#6AB5FF|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]]
|-
| १५ || [[नरसरावपेट (लोकसभा मतदारसंघ)|नरसरावपेट]] || [[लवु श्रीकृष्ण देवरयलु]] || bgcolor=#6AB5FF|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]]
|-
| १६ || [[नेल्लोर (लोकसभा मतदारसंघ)|नेल्लोर]] || [[अडाला प्रभाकर रेड्डी]] || bgcolor=#6AB5FF|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]]
|-
| १७ || [[बापटला (लोकसभा मतदारसंघ)|बापटला]] || [[नन्दिगम सुरेश]] || bgcolor=#6AB5FF|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]]
|-
| १८ || [[मछलीपट्टणम (लोकसभा मतदारसंघ)|मछलीपट्टणम]] || [[बालाशौरी वल्लभनेनी]] || bgcolor=#6AB5FF|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]]
|-
| १९ || [[राजमपेट (लोकसभा मतदारसंघ)|राजमपेट]] || [[पी.व्ही. मिथुन रेड्डी]] || bgcolor=#6AB5FF|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]]
|-
| २० || [[राजमहेन्द्री (लोकसभा मतदारसंघ)|राजमहेन्द्री]] || [[मरगाणी भारत]] || bgcolor=#6AB5FF|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]]
|-
| २१|| [[विजयनगरम (लोकसभा मतदारसंघ)|विजयनगरम]] || [[बेल्लना चन्द्रशेखर]] || bgcolor=#6AB5FF|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]]
|-
| २२ || [[विजयवाडा (लोकसभा मतदारसंघ)|विजयवाडा]] || [[केसिनेनी श्रीनिवास]] || bgcolor=&quot;yellow&quot;|[[तेलुगू देशम पक्ष]]
|-
| २३ || [[विशाखापट्टणम (लोकसभा मतदारसंघ)|विशाखापट्टणम]] || [[एम.व्ही. सत्यनारायण]] || bgcolor=#6AB5FF|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]]
|-
| २४ || [[हिन्दुपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|हिन्दुपूर]] || [[कुरुवा गोरन्तला माधव]] || bgcolor=#6AB5FF|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]]
|-
| २५ || [[श्रीकाकुलम (लोकसभा मतदारसंघ)|श्रीकाकुलम]] || [[राममोहन एन. किंजरापू]] || bgcolor=&quot;yellow&quot;|[[तेलुगू देशम पक्ष]]
|}

=== अरुणाचल प्रदेश ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size: 100%&quot;
|-
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! राजकीय पक्ष
|-
| १ || [[पश्चिम अरुणाचल (लोकसभा मतदारसंघ)|पश्चिम अरुणाचल]] || [[किरेन रिजिजू]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पक्ष]]
|-
| २ || [[पूर्व अरुणाचल (लोकसभा मतदारसंघ)|पूर्व अरुणाचल]] || [[तपिर गाओ]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पक्ष]]
|}

=== आसाम ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size: 100%&quot;
|-
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! राजकीय पक्ष
|-
| १ || [[करीमगंज (लोकसभा मतदारसंघ)|करीमगंज]] || [[कृपानाथ मलाह]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पक्ष]]
|-
| २ || [[कलियाबोर (लोकसभा मतदारसंघ)|कलियाबोर]] || [[गौरव गोगोई]] || bgcolor=aqua|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| ३ || [[कोक्राझार (लोकसभा मतदारसंघ)|कोक्राझार]] || [[हिरा सरानिया]] || bgcolor=d3d3d3|[[अपक्ष]]
|-
| ४ || [[गोहत्ती (लोकसभा मतदारसंघ)|गोहत्ती]] || [[क्वीन ओजा]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पक्ष]]
|-
| ५ || [[जोरहाट (लोकसभा मतदारसंघ)|जोरहाट]] || [[तपन कुमार गोगोई]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पक्ष]]
|-
| ६ || [[तेजपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|तेजपूर]] || [[पल्लब लोचन दास]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पक्ष]]
|-
| ७ || [[दिब्रुगड (लोकसभा मतदारसंघ)|दिब्रुगड]] || [[रामेश्वर तेली]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पक्ष]]
|-
| ८ || [[धुब्री (लोकसभा मतदारसंघ)|धुब्री]] || [[बदरुद्दीन अजमल]] ||  bgcolor=#348017|[[अखिल भारतीय संयुक्त लोकतांत्रिक मोर्चा]]
|-
| ९ || [[नौगाँग (लोकसभा मतदारसंघ)|नौगाँग]] || [[प्रद्युत बोरडोलोई]] || bgcolor=aqua|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| १० || [[बारपेटा (लोकसभा मतदारसंघ)|बारपेटा]] || [[अब्दुल खलिकी]] || bgcolor=aqua|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
|११ || [[मंगलदोई (लोकसभा मतदारसंघ)|मंगलदोई]] || [[दिपीप सैकिया सोनोवाल]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पक्ष]]
|-
| १२ || [[लखीमपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|उत्तर लखीमपूर]] || [[प्रधान बरुआ]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पक्ष]]
|-
| १३ || [[सिलचर (लोकसभा मतदारसंघ)|सिलचर]] || [[राजदीप रॉय]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पक्ष]]
|-
| १४ || [[स्वायत्त जिल्हा (लोकसभा मतदारसंघ)|स्वायत्त जिल्हा]] || [[होरेनसिंह बे]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पक्ष]]
|}

=== बिहार ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size: 100%&quot;
|-
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! राजकीय पक्ष
|-
| १ || [[वाल्मिकीनगर (लोकसभा मतदारसंघ)|वाल्मिकीनगर]] || [[वैद्यनाथ प्रसाद महतो]] || bgcolor=#909295|[[जनता दल (संयुक्त)]]
|-
| २ || [[पश्चिम चम्पारण (लोकसभा मतदारसंघ)|पश्चिम चम्पारण]] || [[डॉ. संजय जयस्वाल]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]]
|-
| ३ || [[पुर्व चम्पारण (लोकसभा मतदारसंघ)|पुर्व चम्पारण]] || [[राधा मोहन सिंह]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]]
|-
| ४ || [[शिवहर (लोकसभा मतदारसंघ)|शिवहर]] || [[रमा देवी]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]]
|-
| ५ || [[सीतामढी (लोकसभा मतदारसंघ)|सीतामढी]] || [[सुनील कुमार पिण्टू]] || bgcolor=#909295|[[जनता दल (संयुक्त)]]
|-
| ६ || [[मधुबनी (लोकसभा मतदारसंघ)|मधुबनी]] || [[अशोक कुमार यादव]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]]
|-
| ७ || [[झांझरपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|झांझरपूर]] || [[रामप्रीत मण्डल]] || bgcolor=#909295|[[जनता दल (संयुक्त)]]
|-
| ८ || [[सुपॉल (लोकसभा मतदारसंघ)|सुपॉल]] || [[दिलेश्वर कामाईत]] || bgcolor=#909295|[[जनता दल (संयुक्त)]]
|-
| ९ || [[अरारिया (लोकसभा मतदारसंघ)|अरारिया]] || [[प्रदिप कुमार सिंह]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]]
|-
| १० || [[किशनगंज (लोकसभा मतदारसंघ)|किशनगंज]] || [[मोहम्मद जावेद]] || bgcolor=aqua|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| ११ || [[कटिहार (लोकसभा मतदारसंघ)|कटिहार]] || [[दुलालचन्द्र गोस्वामी]] || bgcolor=#909295|[[जनता दल (संयुक्त)]]
|-
| १२ || [[पूर्णिया (लोकसभा मतदारसंघ)|पूर्णिया]] || [[सन्तोष कुमार]] || bgcolor=#909295|[[जनता दल (संयुक्त)]]
|-
| १३ || [[माधेपुरा (लोकसभा मतदारसंघ)|माधेपुरा]] || [[दिनेशचन्द्र यादव]] || bgcolor=#909295|[[जनता दल (संयुक्त)]]
|-
| १४ || [[दरभंगा (लोकसभा मतदारसंघ)|दरभंगा]] || [[गोपाळ जी ठाकूर]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]]
|-
| १५ || [[मुझफ्फरपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|मुझफ्फरपूर]] || [[अजय नीशाद]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]]
|-
| १६ || [[वैशाली (लोकसभा मतदारसंघ)|वैशाली]] || [[विणा देवी]] || bgcolor=#996633|[[लोक जनशक्ती पक्ष]]
|-
| १७ || [[गोपालगंज (लोकसभा मतदारसंघ)|गोपालगंज]] || [[आलोक कुमार सुमन]] || bgcolor=#909295|[[जनता दल (संयुक्त)]]
|-
| १८ || [[सिवान (लोकसभा मतदारसंघ)|सिवान]] || [[कविता सिंह]] || bgcolor=#909295|[[जनता दल (संयुक्त)]]
|-
| १९ || [[महाराजगंज (लोकसभा मतदारसंघ)|महाराजगंज]] || [[जनार्दन सिंह सिगरीवाल]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]]
|-
| २० || [[सारन (लोकसभा मतदारसंघ)|सारन]] || [[राजीव प्रताप रुडी]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]]
|-
| २१ || [[हाजीपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|हाजीपूर]] || [[पशुपती कुमार पारस]] || bgcolor=#996633|[[लोक जनशक्ती पक्ष]]
|-
| २२ || [[उजियारपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|उजियारपूर]] || [[नित्यानन्द राय]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]]
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | २३ || ! rowspan=&quot;2&quot; | [[समस्तीपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|समस्तीपूर]] || [[रामचन्द्र पासवान]]&lt;br&gt;(२१ जुलै २०१९ रोजी निधन) || bgcolor=#996633|[[लोक जनशक्ती पक्ष]]
|-
| [[प्रिन्स राज]]&lt;br&gt;(२४ ऑक्टोबर २०१९ रोजी निवडले)
| bgcolor=#996633|[[लोक जनशक्ती पक्ष]]
|-
| २४ || [[बेगुसराई (लोकसभा मतदारसंघ)|बेगुसराई]] || [[गिरीराज सिंह]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]]
|-
| २५ || [[खगरिया (लोकसभा मतदारसंघ)|खगरिया]] || [[मेहबूब अली कैसर]] || bgcolor=#996633|[[लोक जनशक्ती पक्ष]]
|-
| २६ || [[भागलपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|भागलपूर]] || [[अजय कुमार मण्डल]] || bgcolor=#909295|[[जनता दल (संयुक्त)]]
|-
| २७ || [[बांका (लोकसभा मतदारसंघ)|बांका]] || [[गिरीधरी यादव]] || bgcolor=#909295|[[जनता दल (संयुक्त)]]
|-
| २८ || [[मोंघिर (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंगेर]] || [[ललन सिंह]] || bgcolor=#909295|[[जनता दल (संयुक्त)]]
|-
| २९ || [[नालन्दा (लोकसभा मतदारसंघ)|नालन्दा]] || [[कौशलेन्द्र कुमार]] || bgcolor=#909295|[[जनता दल (संयुक्त)]]
|-
| ३० || [[पटना साहिब (लोकसभा मतदारसंघ)|पटना साहिब]] || [[रवी शंकर प्रसाद]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]]
|-
| ३१ || [[पाटलिपुत्र (लोकसभा मतदारसंघ)|पाटलिपुत्र]] || [[राम कृपाल यादव]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]]
|-
| ३२ || [[अराह (लोकसभा मतदारसंघ)|अराह]] || [[आर.के. सिंह]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]]
|-
| ३३ || [[बक्सर (लोकसभा मतदारसंघ)|बक्सर]] || [[अश्विनी कुमार चौबे]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]]
|-
| ३४ || [[सासाराम (लोकसभा मतदारसंघ)|सासाराम]] || [[छेदी पासवान]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]]
|-
| ३५ || [[काराकट (लोकसभा मतदारसंघ)|काराकट]] || [[महाबली सिंग]] || bgcolor=#909295|[[जनता दल (संयुक्त)]]
|-
| ३६ || [[जहानाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|जहानाबाद]] || [[चन्देश्वर प्रसाद]] || bgcolor=#909295|[[जनता दल (संयुक्त)]]
|-
| ३७ || [[औरंगाबाद (बिहार) (लोकसभा मतदारसंघ)|औरंगाबाद]] || [[सुशील कुमार सिंह]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]]
|-
| ३८ || [[गया (लोकसभा मतदारसंघ)|गया]] || [[विजय कुमार]] || bgcolor=#909295|[[जनता दल (संयुक्त)]]
|-
| ३९ || [[नवदा (लोकसभा मतदारसंघ)|नवदा]] || [[चन्दन सिंह]] || bgcolor=#996633|[[लोक जनशक्ती पक्ष]]
|-
| ४० || [[जमुई (लोकसभा मतदारसंघ)|जमुई]] || [[चिराग पासवान]] || bgcolor=#996633|[[लोक जनशक्ती पक्ष]]
|}

=== छत्तीसगड ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size: 100%&quot;
|-
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! राजकीय पक्ष
|-
| १ || [[सरगुजा (लोकसभा मतदारसंघ)|सरगुजा]] || [[रेणुका सिंह]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]]
|-
| २ || [[रायगढ (लोकसभा मतदारसंघ)|रायगढ]] || [[गोमती सई]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]]
|-
| ३ || [[जंजगिर (लोकसभा मतदारसंघ)|जंजगिर]] || [[गुहाराम अजगले]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]]
|-
| ४ || [[कोर्बा (लोकसभा मतदारसंघ)|कोर्बा]] || [[ज्योत्स्ना महन्त]] || bgcolor=aqua|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| ५ || [[बिलासपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|बिलासपूर]] || [[अरुण साओ]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]]
|-
| ६ || [[राजनांदगांव (लोकसभा मतदारसंघ)|राजनांदगांव]] || [[सन्तोष पाण्डे]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]]
|-
| ७ || [[दुर्ग (लोकसभा मतदारसंघ)|दुर्ग]] || [[विजय बाघेल]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]]
|-
| ८ || [[रायपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|रायपूर]] || [[सुनील कुमार सोनी]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]]
|-
| ९ || [[महासमुंद (लोकसभा मतदारसंघ)|महासमुंद]] || [[चुन्नीलाल साहु]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]]
|-
| १० || [[बस्तर (लोकसभा मतदारसंघ)|बस्तर]] || [[दीपक बैज]] || bgcolor=aqua|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| ११ || [[कांकेर (लोकसभा मतदारसंघ)|कांकेर]] || [[मोहन माण्डवी]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]]
|}

=== गोवा ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size: 100%&quot;
|-
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! राजकीय पक्ष
|-
| १ || [[उत्तर गोवा (लोकसभा मतदारसंघ)|उत्तर गोवा]] || [[श्रीपाद येस्सो नाईक]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]]
|-
| २ || [[दक्षिण गोवा (लोकसभा मतदारसंघ)|दक्षिण गोवा]] || [[फ्रान्सिस्को सार्डिन्हा]] || bgcolor=aqua|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|}

=== गुजरात ===
[[File:Gujarat Lok Sabha election result 2019.png|thumb|200px]]
'''नोंद:'''
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] (26) |border=solid 1px #AAAAAA}}

{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;6&quot;
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
! क्र.
! style=&quot;width:120px&quot; | मतदारसंघ
! style=&quot;width:180px&quot; | खासदार
! पक्ष
|-
! १
| [[कच्छ लोकसभा मतदारसंघ|कच्छ]]
| [[विनोदभाई चावडा]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २
| [[बनासकांठा लोकसभा मतदारसंघ|बनासकांठा]]
| [[पर्वतभाई पटेल]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ३
| [[पाटण लोकसभा मतदारसंघ|पाटण]]
| [[भरतसिंह डाभी]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ४
| [[महेसाणा लोकसभा मतदारसंघ|महेसाणा]]
| [[शारदाबेन पटेल]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ५ 
| [[साबरकांठा लोकसभा मतदारसंघ|साबरकांठा]]
| [[दीपसिंह राठोड]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ६
| [[गांधीनगर लोकसभा मतदारसंघ|गांधीनगर]]
| [[अमित शाह]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ७
| [[अहमदाबाद पूर्व लोकसभा मतदारसंघ|अहमदाबाद पूर्व]] 
| [[हसमुख पटेल]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ८
| [[अहमदाबाद पश्चिम लोकसभा मतदारसंघ|अहमदाबाद पश्चिम]] 
| [[किरीट सोलंकी]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! 9 
| [[सुरेंद्रनगर लोकसभा मतदारसंघ|सुरेंद्रनगर]]
| [[महेन्द्र मुंजापरा]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १०
| [[राजकोट लोकसभा मतदारसंघ|राजकोट]]
| [[मोहन कुण्डारिया]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ११
| [[पोरबंदर लोकसभा मतदारसंघ|पोरबंदर]]
| [[रमेशभाई धाडुक]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १२
| [[जामनगर लोकसभा मतदारसंघ|जामनगर]]
| [[पूनमबेन माडम]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १३
| [[जुनागढ लोकसभा मतदारसंघ|जुनागढ]]
| [[राजेश चुडासमा]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १४
| [[अमरेली लोकसभा मतदारसंघ|अमरेली]]
| [[नारणभाई काछडिया]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १५
| [[भावनगर लोकसभा मतदारसंघ|भावनगर]]
| [[भारती शियाळ]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १६
| [[आणंद लोकसभा मतदारसंघ|आणंद]]
| [[मितेशभाई पटेल]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १७
| [[खेडा लोकसभा मतदारसंघ|खेडा]]
| [[देवुसिंह जयसिंहभाई चौहाण]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १८
| [[पंचमहाल लोकसभा मतदारसंघ|पंचमहाल]]
| [[रतनसिंह राठोड]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १९
| [[दाहोद लोकसभा मतदारसंघ|दाहोद]]
| [[जसवन्तसिंह सुमनभाई भाभोर]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २०
| [[वडोदरा लोकसभा मतदारसंघ|वडोदरा]]
| [[रंजनबेन धनंजय भट्ट]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २१
| [[छोटाउदेपूर लोकसभा मतदारसंघ|छोटाउदेपूर]]
| [[गीताबेन राठवा]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २२
| [[भरुच लोकसभा मतदारसंघ|भरुच]]
| [[मनसुखभाई वसावा]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २३
| [[बारडोली लोकसभा मतदारसंघ|बारडोली]]
| [[प्रभूभाई वसावा]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २४
| [[सुरत लोकसभा मतदारसंघ|सुरत]]
| [[दर्शना जरदोश]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २५
| [[नवसारी लोकसभा मतदारसंघ|नवसारी]]
| [[सी.आर. पाटील]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २६
| [[वलसाड लोकसभा मतदारसंघ|वलसाड]]
| [[के.सी. पटेल]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|}

===हरयाणा===
[[File:Haryana Lok Sabha election result 2019.png|thumb|200px]]
'''नोंद:'''
{{legend2|#FBB917|[[भाजप]](१०) |border=solid 1px #AAAAAA}}

{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;6&quot;
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
! क्र
! style=&quot;width:120px&quot; | मतदारसंघ
! style=&quot;width:180px&quot; | खासदार
! पक्ष
|-
! १
| [[अंबाला लोकसभा मतदारसंघ|अंबाला]]
| [[रतन लाल कटारिया]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २
| [[कुरुक्षेत्र लोकसभा मतदारसंघ|कुरुक्षेत्र]]
| [[नायब सिंह]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ३
| [[सिरसा लोकसभा मतदारसंघ|सिरसा]]
| [[सुनीता दुग्गल]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ४
| [[हिसार लोकसभा मतदारसंघ|हिसार]]
| [[ब्रिजेन्द्र सिंह]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ५
| [[कर्नाल लोकसभा मतदारसंघ|कर्नाल]]
| [[संजय भाटिया]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ६
| [[सोनेपत लोकसभा मतदारसंघ|सोनेपत]]
| [[रमेश चन्दर कौशिक]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ७
| [[रोहतक लोकसभा मतदारसंघ|रोहतक]]
| [[अरविन्द कुमार शर्मा]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ८
| [[भिवनी-महेंद्रगढ लोकसभा मतदारसंघ|भिवनी-महेंद्रगढ]]
| [[धरमवीर सिंह]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ९
| [[गुडगांव लोकसभा मतदारसंघ|गुडगांव]]
| [[इन्दरजीत सिंह राव]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १०
| [[फरीदाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फरीदाबाद]]
| [[किशन लाल गुर्जर]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|}

===हिमाचल प्रदेश===
[[File:Himachal Pradesh Lok Sabha election result 2019.png|thumb|200px]]
'''नोंद:'''
{{legend2|#FBB917|[[भाजप]] (४) |border=solid 1px #AAAAAA}}

{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;6&quot;
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
! क्र
! style=&quot;width:120px&quot; | मतदारसंघ
! style=&quot;width:180px&quot; | खासदार
! पक्ष
|-
! १
| [[मंडी लोकसभा मतदारसंघ|मंडी]]
| [[राम स्वरूप शर्मा]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २
| [[कांगरा लोकसभा मतदारसंघ|कांगरा]]
| [[किशन कपूर]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ३
| [[हमीरपूर (हिमाचल प्रदेश लोकसभा मतदारसंघ|हमीरपूर]]
| [[अनुराग ठाकुर]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ४
| [[शिमला लोकसभा मतदारसंघ|शिमला]]
| [[सुरेश कुमार कश्यप]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|}

===जम्मू आणि काश्मीर===
[[File:Jammu and Kashmir Lok Sabha election result 2019.png|thumb|200px]]
'''नोंद:'''
{{legend2|#FBB917|[[भाजप]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FF3D3D|[[जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स|जेकेएनएफ]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}}

{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;6&quot;
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
! क्र
! style=&quot;width:120px&quot; | मतदारसंघ
! style=&quot;width:180px&quot; | खासदार
! पक्ष
|-
! १
| [[बारामुल्ला लोकसभा मतदारसंघ|बारामुल्ला]]
| [[मोहम्मद अकबर लोन]]
| bgcolor=#FF3D3D|[[जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स|जेकेएनएफ]]
|-
! २
| [[श्रीनगर लोकसभा मतदारसंघ|श्रीनगर]]
| [[फारूक अब्दुल्ला]]
| bgcolor=#FF3D3D|[[जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स|जेकेएनएफ]]
|-
! २
| [[अनंतनाग लोकसभा मतदारसंघ|अनंतनाग]]
| [[हसनैन मसूदी]]
| bgcolor=#FF3D3D|[[जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स|जेकेएनएफ]]
|-
! ४
| [[लदाख लोकसभा मतदारसंघ|लदाख]]
| [[जाम्यांग त्सेरिंग नामग्याल]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ५
| [[उधमपूर लोकसभा मतदारसंघ|उधमपूर]]
| [[जितेन्द्र सिंह]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ६
| [[जम्मू लोकसभा मतदारसंघ|जम्मू]]
| [[जुगल किशोर शर्मा]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|}

===झारखंड===
[[File:Jharkhand Lok Sabha election result 2019.png|thumb|200px]]
'''नोंद:'''
{{legend2|#FBB917|[[भाजप]](११) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FF33FF|[[ऑल झारखंड स्टुडंट्स युनियन|एजेएसयू]](१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]](१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#9F000F|[[झारखंड मुक्ती मोर्चा|जेएमएम]](१) |border=solid 1px #AAAAAA}}

{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;6&quot;
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
! क्र
! style=&quot;width:120px&quot; | मतदारसंघ
! style=&quot;width:180px&quot; | खासदार
! पक्ष
|-
! १
| [[राजमहल लोकसभा मतदारसंघ|राजमहल]]
| [[विजय कुमार हंसडक]]
| bgcolor=#9F000F|[[झारखंड मुक्ती मोर्चा|जेएमएम]]
|-
! २
| [[डुमका लोकसभा मतदारसंघ|डुमका]]
| [[सुनील सोरेन]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ३
| [[गोड्डा लोकसभा मतदारसंघ|गोड्डा]]
| [[निशिकान्त दुबे]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ४ 
| [[चत्रा लोकसभा मतदारसंघ|चत्रा]]
| [[सुनील कुमार सिंह]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ५
| [[कोडर्मा लोकसभा मतदारसंघ|कोडर्मा]]
| [[अन्नपूर्णा देवी यादव]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ६
| [[गिरिडीह लोकसभा मतदारसंघ|गिरिडीह]]
| [[चन्द्र प्रकाश चौधरी]]
| bgcolor=#FF33FF|[[ऑल झारखंड स्टुडंट्स युनियन|एजेएसयू]]
|-
! ७
| [[धनबाद लोकसभा मतदारसंघ|धनबाद]]
| [[पशुपती नाथ सिंह]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ८
| [[रांची लोकसभा मतदारसंघ|रांची]]
| [[संजय सेठ]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ९
| [[जमशेदपूर लोकसभा मतदारसंघ|जमशेदपूर]]
| [[बिद्युत बरन माहतो]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १०
| [[सिंगभूम लोकसभा मतदारसंघ|सिंगभूम]]
| [[गीता कोडा]]
| bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|-
! ११
| [[खुंटी लोकसभा मतदारसंघ|खुंटी]]
| [[अर्जुन मुण्डा]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १२
| [[लोहारडागा लोकसभा मतदारसंघ|लोहारडागा]]
| [[सुदर्शन भगत]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १३
| [[पलामौ लोकसभा मतदारसंघ|पलामौ]]
| [[विष्णू दयाल राम]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १४
| [[हझारीबाग लोकसभा मतदारसंघ|हझारीबाग]]
| [[जयन्त सिंहा]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|}

===कर्नाटक===
[[File:Karnataka Lok Sabha election result 2019.png|thumb|200px]]
'''नोंद:'''
{{legend2|#FBB917|[[भाजप]](२५) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]](१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#347C17|[[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)|जद (धनि)]](१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#D3D3D3|अपक्ष (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}

{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;6&quot;
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
! क्र
! style=&quot;width:120px&quot; | मतदारसंघ
! style=&quot;width:180px&quot; | खासदार
! पक्ष
|-
! १
| [[चिक्कोडी लोकसभा मतदारसंघ|चिक्कोडी]]
| [[अण्णासाहेब जोल्ले]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २
| [[बेळगांव लोकसभा मतदारसंघ|बेळगांव]]
| [[सुरेश आंगडी]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ३
| [[बागलकोट लोकसभा मतदारसंघ|बागलकोट]]
| [[पी.सी. गड्डीगौडार]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ४
| [[विजापूर लोकसभा मतदारसंघ|विजापूर]]
| [[रमेश जिगाजीनागी]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ५ 
| [[गुलबर्गा लोकसभा मतदारसंघ|गुलबर्गा]]
| [[उमेश जी. जाधव]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ६ 
| [[रायचूर लोकसभा मतदारसंघ|रायचूर]]
| [[राजा अमरेश्वर नाइक]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ७ 
| [[बीदर लोकसभा मतदारसंघ|बीदर]]
| [[भगवन्त खुबा]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ८
| [[कोप्पळ लोकसभा मतदारसंघ|कोप्पळ]]
| [[कराडी संगण्णा अमरप्पा]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ९
| [[बेळ्ळारी लोकसभा मतदारसंघ|बेळ्ळारी]]
| [[वाय. देवेन्द्रप्पा]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १०
| [[हावेरी लोकसभा मतदारसंघ|हावेरी]]
| [[शिवकुमार चनबसप्पा उदासी]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ११
| [[धारवाड लोकसभा मतदारसंघ|धारवाड]]
| [[प्रल्हाद जोशी]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १२
| [[उत्तर कन्नड लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर कन्नड]]
| [[अनन्त कुमार हेगडे]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १३
| [[दावणगेरे लोकसभा मतदारसंघ|दावणगेरे]]
| [[जी.एम. सिद्धेश्वर]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १४
| [[शिमोगा लोकसभा मतदारसंघ|शिमोगा]]
| [[बी.वाय. राघवेन्द्र]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १५
| [[उडुपी चिकमगळूर लोकसभा मतदारसंघ|उडुपी चिकमगळूर]]
| [[शोभा करण्डलाजे]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १६
| [[हासन लोकसभा मतदारसंघ|हासन]]
| [[प्रज्वल रेवण्णा]]
| bgcolor=#347C17|[[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)|जद (धनि)]]
|-
! १७
| [[दक्षिण कन्नड लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण कन्नड]]
| [[नलिन कुमार कटील]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १८
| [[चित्रदुर्ग लोकसभा मतदारसंघ|चित्रदुर्ग]]
| [[ए. नारायणस्वामी]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १९
| [[तुमकुर लोकसभा मतदारसंघ|तुमकुर]]
| [[जी.एस. बसवराज]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २०
| [[मंड्या लोकसभा मतदारसंघ|मंड्या]]
| [[सुमालता अम्बरीश]]
| bgcolor=#D3D3D3| अपक्ष
|-
! २१
| [[मैसुरू लोकसभा मतदारसंघ|मैसुरू]]
| [[प्रताप सिंहा]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २२
| [[चामराजनगर लोकसभा मतदारसंघ|चामराजनगर]]
| [[श्रीनिवास प्रसाद]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २३
| [[बंगळूर ग्रामीण लोकसभा मतदारसंघ|बंगळूर ग्रामीण]]
| [[डी.के. सुरेश]]
| bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|-
! २४
| [[बंगळूर उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|बंगळूर उत्तर]]
| [[डी.व्ही. सदानन्द गौडा]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २५
| [[बंगळूर मध्य लोकसभा मतदारसंघ|बंगळूर मध्य]]
| [[पी.सी. मोहन]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २६
| [[बंगळूर दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|बंगळूर दक्षिण]]
| [[तेजस्वी सूर्या]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २७
| [[चिकबळ्ळापूर लोकसभा मतदारसंघ|चिकबळ्ळापूर]]
| [[बी.एन. बचे गौडा]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २८
| [[कोलार लोकसभा मतदारसंघ|कोलार]]
| [[एस. मुनीस्वामी]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|}

===केरळ===
[[File:Kerala Lok Sabha election result 2019.png|thumb|200px]]
'''नोंद:'''
{{legend2|#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]](१५) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#347C17|[[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग|आय.यू.एम.एल.]](२) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FF00CC|[[रिव्होल्युशनरी सोशलिस्ट पार्टी (भारत)|आर.एस.पी.]](१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#43C6DB|[[केरळ काँग्रेस (एम)|केसी (एम)]](१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FF0000|[[भारतीय साम्यवादी पक्ष (मार्क्सवादी)|भाकपा (मा)]](१) |border=solid 1px #AAAAAA}}

{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;6&quot;
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
! क्र
! style=&quot;width:120px&quot; | मतदारसंघ
! style=&quot;width:180px&quot; | खासदार
! पक्ष
|-
! १
| [[कासारगोड लोकसभा मतदारसंघ|कासारगोड]]
| [[राजमोहन उन्नितन]]
| bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|-
! २
| [[कण्णुर लोकसभा मतदारसंघ|कण्णुर]]
| [[के. सुधाकरन]]
| bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|-
! ३
| [[वटकरा लोकसभा मतदारसंघ|वटकरा]]
| [[के. मुरलीधरन]]
| bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|-
! ४
| [[वायनाड लोकसभा मतदारसंघ|वायनाड]]
| [[राहुल गांधी]]
| bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|-
! ५
| [[कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ|कोळिकोड]]
| [[एम.के. राघवन]]
| bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|-
! ६
| [[मलप्पुरम लोकसभा मतदारसंघ|मलप्पुरम]]
| [[पी.के. कुन्हालिकुट्टी]]
| bgcolor=#347C17|[[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग|आय.यू.एम.एल.]]
|-
! ७
| [[पोन्नानी लोकसभा मतदारसंघ|पोन्नानी]]
| [[ई.टी. मुहम्मद बशीर]]
| bgcolor=#347C17|[[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग|आय.यू.एम.एल.]]
|-
! ८
| [[पलक्कड लोकसभा मतदारसंघ|पलक्कड]]
| [[व्ही.के. श्रीकण्डन]]
| bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|-
! ९
| [[अलातुर लोकसभा मतदारसंघ|अलातुर]]
| [[रम्या हरिदास]]
| bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|-
! १०
| [[त्रिशूर लोकसभा मतदारसंघ|त्रिशूर]]
| [[टी.एन. प्रतापन]]
| bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|-
! ११
| [[चलाकुडी लोकसभा मतदारसंघ|चलाकुडी]]
| [[बेनी बेहानन]]
| bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|-
! १२
| [[एर्नाकुलम लोकसभा मतदारसंघ|एर्नाकुलम]]
| [[हिबी एडन]]
| bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|-
! १३
| [[इडुक्की लोकसभा मतदारसंघ|इडुक्की]]
| [[डीन कुरियाकोसे]]
| bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|-
! १४
| [[कोट्टायम लोकसभा मतदारसंघ|कोट्टायम]]
| [[थॉमस चळीकडन]]
| bgcolor=#43C6DB|[[केरळ काँग्रेस (एम)|केसी (एम)]]
|-
! १५
| [[अलप्पुळा लोकसभा मतदारसंघ|अलप्पुळा]]
| [[ए.एम. आरिफ]]
| bgcolor=#FF0000|[[भारतीय साम्यवादी पक्ष (मार्क्सवादी)|भाकपा (मा)]]
|-
! १६
| [[मावेलीकरा लोकसभा मतदारसंघ|मावेलीकरा]]
| [[कोडिक्कुन्निल सुरेश]]
| bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|-
! १७
| [[पतनमतिट्टा लोकसभा मतदारसंघ|पतनमतिट्टा]]
| [[अँटो अँटनी]]
| bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|-
! १८
| [[कोल्लम लोकसभा मतदारसंघ|कोल्लम]]
| [[एन.के. प्रेमचन्द्रन]]
| bgcolor=#FF00CC|[[रिव्होल्युशनरी सोशलिस्ट पार्टी (भारत)|आर.एस.पी.]]
|-
! १९
| [[अट्टिंगल लोकसभा मतदारसंघ|अट्टिंगल]]
| [[अडूर प्रकाश]]
| bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|-
! २०
| [[तिरुवनंतपुरम लोकसभा मतदारसंघ|तिरुवनंतपुरम]]
| [[शशी थरूर]]
| bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|}

===मध्य प्रदेश===
[[File:Madhya Pradesh Lok Sabha election result 2019.jpg|thumb|200px]]
'''नोंद:'''
{{legend2|#FBB917|[[भाजप]](२८) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]](१) |border=solid 1px #AAAAAA}}

{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;6&quot;
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
! क्र
! style=&quot;width:120px&quot; | मतदारसंघ
! style=&quot;width:180px&quot; | खासदार
! पक्ष
|-
! १
| [[मोरेना लोकसभा मतदारसंघ|मोरेना]]
| [[नरेन्द्र सिंह तोमर]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २
| [[भिंड लोकसभा मतदारसंघ|भिंड]]
| [[संध्या रे]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ३
| [[ग्वाल्हेर लोकसभा मतदारसंघ|ग्वाल्हेर]]
| [[विवेक सेजवलकर]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ४
| [[गुना लोकसभा मतदारसंघ|गुना]]
| [[कृष्ण पाल सिंह यादव]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ५
| [[सागर लोकसभा मतदारसंघ|सागर]]
| [[राज बहादुर सिंह]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ६
| [[तिकमगढ लोकसभा मतदारसंघ|तिकमगढ]]
| [[वीरेन्द्र कुमार]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ७
| [[दामोह लोकसभा मतदारसंघ|दामोह]]
| [[प्रल्हाद सिंह पटेल]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ८
| [[खजुराहो लोकसभा मतदारसंघ|खजुराहो]]
| [[व्ही.डी शर्मा]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ९
| [[सतना लोकसभा मतदारसंघ|सतना]]
| [[गणेश सिंह]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १०
| [[रेवा लोकसभा मतदारसंघ|रेवा]]
| [[जनार्दन मिश्रा]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ११
| [[सिधी लोकसभा मतदारसंघ|सिधी]]
| [[रिती पाठक]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १२
| [[शाहडोल लोकसभा मतदारसंघ|शाहडोल]]
| [[हिमाद्री सिंह]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १३
| [[जबलपूर लोकसभा मतदारसंघ|जबलपूर]]
| [[राकेश सिंह]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १४
| [[मंडला लोकसभा मतदारसंघ|मंडला]]
| [[फग्गन सिंह कुलास्ते]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १५
| [[बालाघाट लोकसभा मतदारसंघ|बालाघाट]]
| [[धाल सिंह बिसेन]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १६
| [[छिंदवाडा लोकसभा मतदारसंघ|छिंदवाडा]]
| [[नकुल नाथ]]
| bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|-
! १७
| [[होशंगाबाद लोकसभा मतदारसंघ|होशंगाबाद]]
| [[उदय प्रताप सिंह (मध्य प्रदेश राजकारणी)|उदय प्रताप सिंह]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १८
| [[विदिशा लोकसभा मतदारसंघ|विदिशा]]
| [[रमाकान्त भार्गव]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १९
| [[भोपाळ लोकसभा मतदारसंघ|भोपाळ]]
| [[प्रज्ञा ठाकूर]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २०
| [[राजगढ लोकसभा मतदारसंघ|राजगढ]]
| [[रोडमल नागर]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २१
| [[देवास लोकसभा मतदारसंघ|देवास]]
| [[महेन्द्र सिंह सोलंकी]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २२
| [[उज्जैन लोकसभा मतदारसंघ|उज्जैन]]
| [[अनिल फिरोजिया]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २३
| [[मंदसौर लोकसभा मतदारसंघ|मंदसौर]]
| [[सुधीर गुप्ता]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २४
| [[रतलाम लोकसभा मतदारसंघ|रतलाम]]
| [[गुमान सिंह डामोर]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २५
| [[धार लोकसभा मतदारसंघ|धार]]
| [[चत्तर सिंह दरबार]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २६
| [[इंदूर लोकसभा मतदारसंघ|इंदूर]]
| [[शंकर लालवाणी]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २७
| [[खरगोन लोकसभा मतदारसंघ|खरगोन]]
| [[गजेन्द्र पटेल]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २८
| [[खंडवा लोकसभा मतदारसंघ|खंडवा]]
| [[नन्दकुमार सिंह चौहान]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २९
| [[बेतुल लोकसभा मतदारसंघ|बेतुल]]
| [[दुर्गा दास उइके]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|}

===महाराष्ट्र===
[[File:Maharashtra Lok Sabha election result 2019.png|thumb|200px]]
'''नोंद:'''
{{legend2|#FBB917|[[भाजप]] (२३) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FF6600|[[शिवसेना]] (१८) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#00B2B2|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस]] (४) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#009F3C|[[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुसलमीन|एआयएमएमएम]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#D3D3D3| अपक्ष (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}

{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;6&quot;
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
! क्र
! style=&quot;width:120px&quot; | मतदारसंघ
! style=&quot;width:180px&quot; | खासदार
! पक्ष
|-
! १
| [[नन्दुरबार लोकसभा मतदारसंघ|नन्दुरबार]]
| [[हीना गावित]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २
| [[धुळे लोकसभा मतदारसंघ|धुळे]]
| [[सुभाष भामरे]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ३
| [[जळगाव लोकसभा मतदारसंघ|जळगाव]]
| [[उन्मेश पाटील]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ४
| [[रावेर लोकसभा मतदारसंघ|रावेर]]
| [[रक्षा खडसे]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ५
| [[बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ|बुलढाणा]]
| [[प्रतापराव गणपतराव जाधव]]
| bgcolor=#FF6600|[[शिवसेना]]
|-
! ६
| [[अकोला लोकसभा मतदारसंघ|अकोला]]
| [[संजय शामराव धोत्रे]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ७
| [[अमरावती लोकसभा मतदारसंघ|अमरावती]]
| [[नवनीत कौर]]
| bgcolor=#D3D3D3|अपक्ष
|-
! ८
| [[वर्धा लोकसभा मतदारसंघ|वर्धा]]
| [[रामदास तडस]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ९
| [[रामटेक लोकसभा मतदारसंघ|रामटेक]]
| [[कृपाल टुमणे]]
| bgcolor=#FF6600|[[शिवसेना]]
|-
! १०
| [[नागपूर लोकसभा मतदारसंघ|नागपूर]]
| [[नितीन गडकरी]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ११
| [[भण्डारा-गोन्दिया लोकसभा मतदारसंघ|भण्डारा-गोन्दिया]]
| [[सुनील बाबुराव मेण्ढे]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १२
| [[गडचिरोली-चिमूर लोकसभा मतदारसंघ|गडचिरोली-चिमूर]]
| [[अशोक नेते]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १३
| [[चन्द्रपूर लोकसभा मतदारसंघ|चन्द्रपूर]]
| [[सुरेश धानोरकर]]
| bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|-
! १४
| [[यवतमाळ-वाशिम लोकसभा मतदारसंघ|यवतमाळ-वाशिम]]
| [[भावना गवळी]]
| bgcolor=#FF6600|[[शिवसेना]]
|-
! १५
| [[हिंगोली लोकसभा मतदारसंघ|हिंगोली]]
| [[हेमन्त श्रीराम पाटील]]
| bgcolor=#FF6600|[[शिवसेना]]
|-
! १६
| [[नान्देड लोकसभा मतदारसंघ|नान्देड]]
| [[प्रतापराव गोविन्दराव चिखलीकर]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १७
| [[परभणी लोकसभा मतदारसंघ|परभणी]]
| [[संजय हरीभाऊ जाधव]]
| bgcolor=#FF6600|[[शिवसेना]]
|-
! १८
| [[जालना लोकसभा मतदारसंघ|जालना]]
| [[रावसाहेब दानवे]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १९
| [[औरंगाबाद लोकसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद]]
| [[इम्तियाझ जलील]]
| bgcolor=#009F3C|[[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुसलमीन|एआयएमआयएम]]
|-
! २०
| [[दिण्डोरी लोकसभा मतदारसंघ|दिण्डोरी]]
| [[भारती पवार]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २१
| [[नाशिक लोकसभा मतदारसंघ|नाशिक]]
| [[हेमन्त गोडसे]]
| bgcolor=#FF6600|[[शिवसेना]]
|-
! २२
| [[पालघर लोकसभा मतदारसंघ|पालघर]]
| [[राजेन्द्र गावित]]
| bgcolor=#FF6600|[[शिवसेना]]
|-
! २३
| [[भिवण्डी लोकसभा मतदारसंघ|भिवण्डी]]
| [[कपिल मोरेश्वर पाटील]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २४
| [[कल्याण लोकसभा मतदारसंघ|कल्याण]]
| [[श्रीकान्त शिन्दे]]
| bgcolor=#FF6600|[[शिवसेना]]
|-
! २५
| [[ठाणे लोकसभा मतदारसंघ|ठाणे]]
| [[राजन विचारे]]
| bgcolor=#FF6600|[[शिवसेना]]
|-
! २६
| [[मुम्बई उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|मुम्बई उत्तर]]
| [[गोपाल शेट्टी]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २७
| [[मुम्बई वायव्य लोकसभा मतदारसंघ|मुम्बई वायव्य]]
| [[गजानन कीर्तीकर]]
| bgcolor=#FF6600|[[शिवसेना]]
|-
! २८
| [[मुम्बई ईशान्य लोकसभा मतदारसंघ|मुम्बई ईशान्य]]
| [[मनोज कोटक]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २९
| [[मुम्बई उत्तर मध्य लोकसभा मतदारसंघ|मुम्बई उत्तर मध्य]]
| [[पूनम महाजन]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ३०
| [[मुम्बई दक्षिण मध्य लोकसभा मतदारसंघ|मुम्बई दक्षिण मध्य]]
| [[राहुल शेवाळे]]
| bgcolor=#FF6600|[[शिवसेना]]
|-
! ३१
| [[मुम्बई दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|मुम्बई दक्षिण]]
| [[अरविन्द सावन्त]]
| bgcolor=#FF6600|[[शिवसेना]]
|-
! ३२
| [[रायगड लोकसभा मतदारसंघ|रायगड]]
| [[सुनील तटकरे]]
| bgcolor=#00B2B2|[[राष्ट्रावदी काँग्रेस|राक्राँ]]
|-
! ३३
| [[मावळ लोकसभा मतदारसंघ|मावळ]]
| [[श्रीरंग चन्दू बारणे]]
| bgcolor=#FF6600|[[शिवसेना]]
|-
! ३४
| [[पुणे लोकसभा मतदारसंघ|पुणे]]
| [[गिरीश बापट]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ३५
| [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]]
| [[सुप्रिया सुळे]]
| bgcolor=#00B2B2|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस|राक्राँ]]
|-
! ३६
| [[शिरुर लोकसभा मतदारसंघ|शिरुर]]
| [[अमोल कोल्हे]]
| bgcolor=#00B2B2|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस|राक्राँ]]
|-
! ३७
| [[अहमदनगर लोकसभा मतदारसंघ|अहमदनगर]]
| [[सुजय राधाकृष्ण विखे पाटील]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ३८
| [[शिर्डी लोकसभा मतदारसंघ|शिर्डी]]
| [[सदाशिव लोखण्डे]]
| bgcolor=#FF6600|[[शिवसेना]]
|-
! ३९
| [[बीड लोकसभा मतदारसंघ|बीड]]
| [[प्रीतम गोपिनाथ मुंडे]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ४०
| [[उस्मानाबाद लोकसभा मतदारसंघ|उस्मानाबाद]]
| [[ओमराजे निम्बाळकर]]
| bgcolor=#FF6600|[[शिवसेना]]
|-
! ४१
| [[लातूर लोकसभा मतदारसंघ|लातूर]]
| [[सुधाकर तुकाराम श्रृंगारे]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ४२
| [[सोलापूर लोकसभा मतदारसंघ|सोलापूर]]
| [[जयसिद्धेश्वर स्वामी]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ४३
| [[माढा लोकसभा मतदारसंघ|माढा]]
| [[रणजित नाईक निम्बाळकर]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ४४
| [[सांगली लोकसभा मतदारसंघ|सांगली]]
| [[संजयकाका पाटील]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ४५
| [[सातारा लोकसभा मतदारसंघ|सातारा]]
| [[श्रीनिवास पाटील]]
| bgcolor=#00B2B2|[[राष्ट्रावादी काँग्रेस|राक्राँ]]
|-
! ४६
| [[रत्‍नागिरी-सिन्धुदुर्ग लोकसभा मतदारसंघ|रत्‍नागिरी-सिन्धुदुर्ग]]
| [[विनायक राउत]]
| bgcolor=#FF6600|[[शिवसेना]]
|-
! ४७
| [[कोल्हापूर लोकसभा मतदारसंघ|कोल्हापूर]]
| [[संजय महाडिक]]
| bgcolor=#FF6600|[[शिवसेना]]
|-
! ४८
| [[हातकणंगले लोकसभा मतदारसंघ|हातकणंगले]]
| [[धैर्यशील माने]]
| bgcolor=#FF6600|[[शिवसेना]]
|}

===मणिपूर===
[[File:Manipur Lok Sabha election result 2019.png|thumb|180px]]
'''नोंद:'''
{{legend2|#FBB917|[[भाजप]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#990066|[[नागा पीपल्स फ्रंट|एनपीएफ]] (१)|border=solid 1px #AAAAAA}}

{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;6&quot;
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
! क्र
! style=&quot;width:120px&quot; | मतदारसंघ
! style=&quot;width:180px&quot; | खासदार
! पक्ष
|-
! १
| [[आंतर मणिपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|आंतर मणिपूर]]
| [[राजकुमार रंजन सिंह]]
| bgcolor=#FBB917|[भाजप]]
|-
! २
| [[बाह्य मणिपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|बाह्य मणिपूर]]
| [[लोऱ्हो एस. फोझे]]
| bgcolor=#990066|[[नागा पीपल्स फ्रंट|एनपीएफ]]
|}

===मेघालय===
[[File:Meghalaya Lok Sabha election result 2019.png|thumb|200px]]
'''नोंद'''
{{legend2|#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#DB7093|[[नॅशनल पीपल्स पार्टी (भारत)|एनपीपी]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}

{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;6&quot;
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
! क्र
! style=&quot;width:120px&quot; | मतदारसंघ
! style=&quot;width:180px&quot; | खासदार
! पक्ष
|-
! १
| [[शिलाँग लोकसभा मतदारसंघ|शिलाँग]]
| [[व्हिन्सेंट पाला]]
| bgcolor=#00FFFF |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|-
! २
| [[तुरा लोकसभा मतदारसंघ|तुरा]]
| [[अगाथा संगमा]]
| bgcolor=#DB7093|[[नॅशनल पीपल्स पार्टी (भारत)|एनपीपी]]
|}

===मिझोरम===
[[File:Mizoram Lok Sabha election result.png|thumb|180px]]
'''नोंद:'''
{{legend2|#2E5694|[[मिझो नॅशनल फ्रंट|एमएनएफ]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}

{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;6&quot;
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
! क्र
! style=&quot;width:120px&quot; | मतदारसंघ
! style=&quot;width:180px&quot; | खासदार
! पक्ष
|-
! १
| [[मिझोरम लोकसभा मतदारसंघ|मिझोरम]]
| [[सी. लालरोसांगा]]
| bgcolor=#2E5694|[[मिझो नॅशनल फ्रंट|एमएनएफ]]
|}

===नागालँड===
[[File:Nagaland lok sabha election result 2019.png|thumb|180px]]
'''नोंद:'''
{{legend2|#FD4242|[[राष्ट्रीय डेमोक्रॅटिकन प्रोग्रेसिव्ह पक्ष|एनडीपीपी]](१)|border=solid 1px #AAAAAA}}

{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;6&quot;
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
! क्र
! style=&quot;width:120px&quot; | मतदारसंघ
! style=&quot;width:180px&quot; | खासदार
! पक्ष
|-
! १
| [[नागालँड लोकसभा मतदारसंघ|नागालँड]]
| [[तोखेहो येपथोमी]]
| bgcolor=#FD4242|[[नागालँड]]
|}

===ओडिशा===
[[File:Odisha Lok Sabha election result 2019.png|thumb|200px]]
'''नोंद:'''
{{legend2|#006400|[[बिजु जनता दल|बिजद]] (१२) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FBB917|[[भाजप]] (८) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}

{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;6&quot;
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
! क्र
! style=&quot;width:120px&quot; | मतदारसंघ
! style=&quot;width:180px&quot; | खासदार
! पक्ष
|-
! १
| [[बारगढ लोकसभा मतदारसंघ|बारगढ]]
| [[सुरेश पुजारी]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २
| [[सुंदरगढ लोकसभा मतदारसंघ|सुंदरगढ]]
| [[जुआल ओराम]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ३
| [[संबलपूर लोकसभा मतदारसंघ|संबलपूर]]
| [[नितेश गंगादेव]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ४
| [[केओंझार लोकसभा मतदारसंघ|केओंझार]]
| [[चन्द्राणी मुर्मु]]
| bgcolor=#006400|[[बिजु जनता दल|बिजद]]
|-
! ५
| [[मयूरभंज लोकसभा मतदारसंघ|मयूरभंज]]
| [[बिश्वेश्वर तुडू]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ६
| [[बालासोर लोकसभा मतदारसंघ|बालासोर]]
| [[प्रताप चन्द्र सारंगी]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ७
| [[भद्रक लोकसभा मतदारसंघ|भद्रक]]
| [[मंजुलता मण्डल]]
| bgcolor=#006400|[[बिजु जनता दल|बिजद]]
|-
! ८
| [[जाजपूर लोकसभा मतदारसंघ|जाजपूर]]
| [[शर्मिष्ठा सेठी]]
| bgcolor=#006400|[[बिजु जनता दल|बिजद]]
|-
! ९
| [[धेनकनाल लोकसभा मतदारसंघ|धेनकनाल]]
| [[महेश साहू]]
| bgcolor=#006400|[[बिजु जनता दल|बिजद]]
|-
! १०
| [[बोलनगीर लोकसभा मतदारसंघ|बोलनगीर]]
| [[संगीता कुमारी सिंह देव]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ११
| [[कालाहांडी लोकसभा मतदारसंघ|कालाहांडी]]
| [[बसन्त कुमार पण्डा]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १२
| [[नबरंगपूर लोकसभा मतदारसंघ|नबरंगपूर]]
| [[रमेश चन्द्र माझी]]
| bgcolor=#006400|[[बिजु जनता दल|बिजद]]
|-
! १३
| [[कंधमाल लोकसभा मतदारसंघ|कंधमाल]]
| [[अच्युनन्द सामन्त]]
| bgcolor=#006400|[[बिजु जनता दल|बिजद]]
|-
! १४
| [[कटक लोकसभा मतदारसंघ|कटक]]
| [[भर्तृहरी माहताब]]
| bgcolor=#006400|[[बिजु जनता दल|बिजद]]
|-
! १५
| [[केंद्रापरा लोकसभा मतदारसंघ|केंद्रापरा]]
| [[अनूभव मोहन्ती]]
| bgcolor=#006400|[[बिजु जनता दल|बिजद]]
|-
! १६
| [[जगतसिंगपूर लोकसभा मतदारसंघ|जगतसिंगपूर]]
| [[राजश्री मलिक]]
| bgcolor=#006400|[[बिजु जनता दल|बिजद]]
|-
! १७
| [[पुरी लोकसभा मतदारसंघ|पुरी]]
| [[पिनाकी मिश्रा]]
| bgcolor=#006400|[[बिजु जनता दल|बिजद]]
|-
! १८
| [[भुबनेश्वर लोकसभा मतदारसंघ|भुबनेश्वर]]
| [[अपारजिता सारंगी]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १९
| [[अस्का लोकसभा मतदारसंघ|अस्का]]
| [[प्रमिला बिसोय]]
| bgcolor=#006400|[[बिजु जनता दल|बिजद]]
|-
! २०
| [[बेरहामपूर लोकसभा मतदारसंघ|बेरहामपूर]]
| [[चन्द्र शेखर साहू]]
| bgcolor=#006400|[[बिजु जनता दल|बिजद]]
|-
! २१
| [[कोरापुट लोकसभा मतदारसंघ|कोरापुट]]
| [[सप्तगिरी उलाका]]
| bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|}

===पंजाब===
[[File:Punjab Lok Sabha election result 2019.png|thumb|200px]]
'''नोंद:'''
{{legend2|#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] (८) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FBB917|[[भाजप]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FF9900|[[शिरोमणी अकाली दल|शिअद]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#5BB30E|[[आम आदमी पार्टी|आप]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}

{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;6&quot;
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
! क्र
! style=&quot;width:120px&quot; | मतदारसंघ
! style=&quot;width:180px&quot; | खासदार
! पक्ष
|-
! १
| [[गुरदासपूर लोकसभा मतदारसंघ|गुरदासपूर]]
| [[सनी देओल]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २
| [[अमृतसर लोकसभा मतदारसंघ|अमृतसर]]
| [[गुरजीत सिंह औजला]]
| bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|-
! ३
| [[खदूर साहिब लोकसभा मतदारसंघ|खदूर साहिब]]
| [[जसबीर सिंह गिल]]
| bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|-
! ४
| [[जालंधर लोकसभा मतदारसंघ|जालंधर]]
| [[सन्तोख सिंह चौधरी]]
| bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|-
! ५
| [[होशियारपूर लोकसभा मतदारसंघ|होशियारपूर]]
| [[सोम प्रकाश]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ६
| [[आनंदपूर साहिब लोकसभा मतदारसंघ|आनंदपूर साहिब]]
| [[मनीष तिवारी]]
| bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|-
! ७
| [[लुधियाना लोकसभा मतदारसंघ|लुधियाना]]
| [[रवनीत सिंह बिट्टू]]
| bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|-
! ८
| [[फतेहगढ साहिब लोकसभा मतदारसंघ|फतेहगढ साहिब]]
| [[अमर सिंह (पंजाबी राजकारणी)|अमर सिंह]]
| bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|-
! ९
| [[फरीदकोट लोकसभा मतदारसंघ|फरीदकोट]]
| [[मुहम्मद सादिक]]
| bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|-
! १०
| [[फिरोझपूर लोकसभा मतदारसंघ|फिरोझपूर]]
| [[सुखबीर सिंह बादल]]
| bgcolor=#FF9900|[[शिरोमणी अकाली दल|शिअद]]
|-
! ११
| [[भटिंडा लोकसभा मतदारसंघ|भटिंडा]]
| [[हरसिम्रन कौर बादल]]
| bgcolor=#FF9900|[[शिरोमणी अकाली दल|शिअद]]
|-
! १२
| [[संगरुर लोकसभा मतदारसंघ|संगरुर]]
| [[भगवन्त मान]]
| bgcolor=#5BB30E|[[आम आदमी पार्टी|आप]]
|-
! १३
| [[पटियाला लोकसभा मतदारसंघ|पटियाला]]
| [[प्रेनीत कौर]]
| bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|}

===राजस्थान===
[[File:Rajasthan Lok Sabha election result 2019.png|thumb|200px]]
'''नोंद:'''
{{legend2|#FBB917|[[भाजप]] (२४) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#DBE934|[[राष्ट्रीय लोकतांत्रिक पार्टी|रालोपा]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}

{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;6&quot;
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
! क्र
! style=&quot;width:120px&quot; | मतदारसंघ
! style=&quot;width:180px&quot; | खासदार
! पक्ष
|-
! १
| [[गंगानगर लोकसभा मतदारसंघ|गंगानगर]]
| [[निहालचन्द]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २
| [[बिकानेर लोकसभा मतदारसंघ|बिकानेर]]
| [[अर्जुन राम मेघवाल]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ३
| [[चुरू लोकसभा मतदारसंघ|चुरू]]
| [[राहुल कासवान]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ४
| [[झुनझुनु लोकसभा मतदारसंघ|झुनझुनु]]
| [[नरेन्द्र कुमार]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ५
| [[सिकर लोकसभा मतदारसंघ|सिकर]]
| [[सुमेधानन्द सरस्वती]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ६
|[[जयपूर ग्रामीण लोकसभा मतदारसंघ|जयपूर ग्रामीण]]
|[[राज्यवर्धन सिंह राठोर]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ७
| [[जयपूर लोकसभा मतदारसंघ|जयपूर]]
| [[रामचरण बोहरा]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ८
| [[अलवर लोकसभा मतदारसंघ|अलवर]]
| [[बालक नाथ]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ९
| [[भरतपूर लोकसभा मतदारसंघ|भरतपूर]]
| [[रंजीता कोली]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ११
| [[करौली-धोलपूर लोकसभा मतदारसंघ|करौली-धोलपूर]]
| [[मनोज राजोरिया]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ११
| [[दौसा लोकसभा मतदारसंघ|दौसा]]
| [[जसकौर मीणा]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १२
|[[टोंक-सवाई माधोपूर लोकसभा मतदारसंघ|टोंक-सवाई माधोपूर]]
|[[सुखबिर सिंह जौनपुरीया]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १३
| [[अजमेर लोकसभा मतदारसंघ|अजमेर]]
| [[भगीरथ चौधरी]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १५
| [[नागौर लोकसभा मतदारसंघ|नागौर]]
| [[हनुमान बेनिवाल]]
| bgcolor=#DBE934|[[राष्ट्रीय लोकतांत्रिक पार्टी|रालोपा]]
|-
! १५
| [[पाली लोकसभा मतदारसंघ|पाली]]
| [[पी.पी. चौधरी]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १६
| [[जोधपूर लोकसभा मतदारसंघ|जोधपूर]]
| [[गजेन्द्र सिंह शेखावत]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १७
| [[बारमेर लोकसभा मतदारसंघ|बारमेर]]
| [[कैलाश चौधरी]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १८
| [[जालोर लोकसभा मतदारसंघ|जालोर]]
| [[देवजी पटेल]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १९
| [[उदयपूर लोकसभा मतदारसंघ|उदयपूर]]
| [[अर्जुन लाल मीणा]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २०
| [[बांसवाडा लोकसभा मतदारसंघ|बांसवाडा]]
| [[कनक लाल कटरा]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २१
| [[चित्तौडगढ लोकसभा मतदारसंघ|चित्तौडगढ]]
| [[चन्द्र प्रकाश जोशी]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २२
| [[राजसमंड लोकसभा मतदारसंघ|राजसमंड]]
| [[दिया कुमारी]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २३
| [[भिलवाडा लोकसभा मतदारसंघ|भिलवाडा]]
| [[सुभाष चन्द्र बहेरिया]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २४
| [[कोटा लोकसभा मतदारसंघ|कोटा]]
| [[ओम बिरला]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २५
| [[झालावाड लोकसभा मतदारसंघ|झालावाड]]
| [[दुष्यन्त सिंह]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|}

===सिक्कीम===
[[File:Sikkim Lok Sabha election result 2019.png|thumb|180px]]
'''नोंद:'''
{{legend2|#FF0000|[[सिक्कीम क्रांतिकारी मोर्चा|सिक्रांमो]](१) |border=solid 1px #AAAAAA}}

{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;6&quot;
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
! क्र
! style=&quot;width:120px&quot; | मतदारसंघ
! style=&quot;width:180px&quot; | खासदार
! पक्ष
|-
! १
| [[सिक्कीम लोकसभा मतदारसंघ|सिक्कीम]]
| [[इन्द्र सिंह सुब्बा]]
| bgcolor=#FF0000|[[सिक्कीम क्रांतिकारी मोर्चा|सिक्रांमो]]
|}

===तमिळनाडू===
[[File:Tamil Nadu Lok Sabha election result.png|thumb|200px]]
'''नोंद:'''
{{legend2|#BC0111|[[द्रविड मुन्नेत्र कळगम|डीएमके]](२३) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]](८) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FFFF00|[[भारतीय साम्यवादी पक्ष|भाकपा]](२) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FF0000|[[भारतीय साम्यवादी पक्ष (मार्क्सवादी)|भाकपा (मा)]](२) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#347C17|[[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग|आययूएमएल]](१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#1E90FF|[[विदुतलै चिरतैगल कच्ची|व्हीसीके]](१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#99CC00|[[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळगम|एआयएडीएमके]](१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FFFFFF|रिकामी (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}

{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;6&quot;
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
! क्र
! style=&quot;width:120px&quot; | मतदारसंघ
! style=&quot;width:180px&quot; | खासदार
! पक्ष
|-
! १
| [[तिरुवल्लुर लोकसभा मतदारसंघ|तिरुवल्लुर]]
| [[के. जयकुमार]]
| bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|-
! २
| [[चेन्नई उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|चेन्नई उत्तर]]
| [[कलानिधी वीरस्वामी]]
| bgcolor=#BC0111|[[द्रविड मुन्नेत्र कळगम|डीएमके]]
|-
! ३
| [[चेन्नई दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|चेन्नई दक्षिण]]
| [[तमिळची तंगपाण्डियन]]
| bgcolor=#BC0111|[[द्रविड मुन्नेत्र कळगम|डीएमके]]
|-
! ४
| [[चेन्नई मध्य लोकसभा मतदारसंघ|चेन्नई मध्य]]
| [[दयानिधी मारन]]
| bgcolor=#BC0111|[[द्रविड मुन्नेत्र कळगम|डीएमके]]
|-
! ५
| [[श्रीपेरुंबुदुर लोकसभा मतदारसंघ|श्रीपेरुंबुदुर]]
| [[टी.आर. बालु]]
| bgcolor=#BC0111|[[द्रविड मुन्नेत्र कळगम|डीएमके]]
|-
! ६
| [[कांचीपुरम लोकसभा मतदारसंघ|कांचीपुरम]]
| [[जी. सेल्वम]]
| bgcolor=#BC0111|[[द्रविड मुन्नेत्र कळगम|डीएमके]]
|-
! ७
| [[अरक्कोणम लोकसभा मतदारसंघ|अरक्कोणम]]
| [[एस. जगतरक्षकन]]
| bgcolor=#BC0111|[[द्रविड मुन्नेत्र कळगम|डीएमके]]
|-
! ८
| [[वेल्लोर लोकसभा मतदारसंघ|वेल्लोर]]
| [[काथीर आनंद]]
| bgcolor=#BC0111|[[द्रविड मुन्नेत्र कळगम|डीएमके]]
|-
! ९
| [[कृष्णगिरी लोकसभा मतदारसंघ|कृष्णगिरी]]
| [[ए. चेल्लाकुमार]]
| bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|-
! १०
| [[धरमपुरी लोकसभा मतदारसंघ|धरमपुरी]]
| [[एस. सेन्तिलकुमार]]
| bgcolor=#BC0111|[[द्रविड मुन्नेत्र कळगम|डीएमके]]
|-
! ११
| [[तिरुवन्नमलै लोकसभा मतदारसंघ|तिरुवन्नमलै]]
| [[अण्णादुराई सी.एन.]]
| bgcolor=#BC0111|[[द्रविड मुन्नेत्र कळगम|डीएमके]]
|-
! १२
| [[अरानी लोकसभा मतदारसंघ|अरानी]]
| [[एम.के. विष्णू प्रसाद]]
| bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|-
! १३
| [[विलुप्पुरम लोकसभा मतदारसंघ|विलुप्पुरम]]
| [[डी. रविकुमार]]
| bgcolor=#BC0111|[[द्रविड मुन्नेत्र कळगम|डीएमके]]
|-
! १४
| [[कल्लाकुरिची लोकसभा मतदारसंघ|कल्लाकुरिची]]
| [[गौतम सिगमणी]]
| bgcolor=#BC0111|[[द्रविड मुन्नेत्र कळगम|डीएमके]]
|-
! १५
| [[सेलम लोकसभा मतदारसंघ|सेलम]]
| [[एस.आर. पार्तिबन]]
| bgcolor=#BC0111|[[द्रविड मुन्नेत्र कळगम|डीएमके]]
|-
! १६
| [[नमक्कल लोकसभा मतदारसंघ|नमक्कल]]
| [[ए.के.पी. चिनराज]]
| bgcolor=#BC0111|[[द्रविड मुन्नेत्र कळगम|डीएमके]]
|-
! १७
| [[एरोड लोकसभा मतदारसंघ|एरोड]]
| [[ए. गणेशमुर्ती]]
| bgcolor=#BC0111|[[द्रविड मुन्नेत्र कळगम|डीएमके]]
|-
! १८
| [[तिरुप्पूर लोकसभा मतदारसंघ|तिरुप्पूर]]
| [[के. सुब्बरायन]]
| bgcolor=#FFFF00|[[भारतीय साम्यवादी पक्ष|भाकपा]]
|-
! १९
| [[निलगिरी लोकसभा मतदारसंघ|निलगिरी]]
| [[ए. राजा]]
| bgcolor=#BC0111|[[द्रविड मुन्नेत्र कळगम|डीएमके]]
|-
! २०
| [[कोईंबतूर लोकसभा मतदारसंघ|कोईंबतूर]]
| [[पी.आर. नटराजन]]
| bgcolor=#FF0000|[[भारतीय साम्यवादी पक्ष (मार्क्सवादी)|भाकपा (मा)]]
|-
! २१
| [[पोल्लाची लोकसभा मतदारसंघ|पोल्लाची]]
| [[के. शमुगसुन्दरम]]
| bgcolor=#BC0111|[[द्रविड मुन्नेत्र कळगम|डीएमके]]
|-
! २२
| [[दिंडिगुल लोकसभा मतदारसंघ|दिंडिगुल]]
| [[पी. वेलुचामी]]
| bgcolor=#BC0111|[[द्रविड मुन्नेत्र कळगम|डीएमके]]
|-
! २३
| [[करुर लोकसभा मतदारसंघ|करुर]]
| [[जोतिमणी]]
| bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|-
! २४
| [[तिरुचिराप्पल्ली लोकसभा मतदारसंघ|तिरुचिराप्पल्ली]]
| [[सु. तिरुनवुक्करसार]]
| bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|-
! २५
| [[पेरांबलुर लोकसभा मतदारसंघ|पेरांबलुर]]
| [[टी.आर. पारिवेन्दार]]
| bgcolor=#BC0111|[[इंडिया जननायका कट्ची|आयजेके]]
|-
! २६
| [[कड्डलोर लोकसभा मतदारसंघ|कड्डलोर]]
| [[टी.आर.व्ही.एस. रमेश]]
| bgcolor=#BC0111|[[द्रविड मुन्नेत्र कळगम|डीएमके]]
|-
! २७
| [[चिदंबरम लोकसभा मतदारसंघ|चिदंबरम]]
| [[तो. तिरुमावलवन]]
| bgcolor=#1E90FF|[[विदुतलै चिरुतैगल कच्ची|व्हीसीके]]
|-
! २८
| [[मयिलादुतुराई लोकसभा मतदारसंघ|मयिलादुतुराई]]
| [[एस. रामलिंगम]]
| bgcolor=#BC0111|[[द्रविड मुन्नेत्र कळगम|डीएमके]]
|-
! २९
| [[नागपट्टिनम लोकसभा मतदारसंघ|नागपट्टिनम]]
| [[एस. सेल्वराज]]
| bgcolor=#FFFF00|[[भारतीय साम्यवादी पक्ष|भाकपा]]
|-
! ३०
| [[तंजावुर लोकसभा मतदारसंघ|तंजावुर]]
| [[एस.एस. पलानीमणिकम]]
| bgcolor=#BC0111|[[द्रविड मुन्नेत्र कळगम|डीएमके]]
|-
! ३१
| [[शिवगंगा लोकसभा मतदारसंघ|शिवगंगा]]
| [[कार्ती चिदम्बरम]]
| bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|-
! 32 
| [[मदुरै लोकसभा मतदारसंघ|मदुरै]]
| [[एस. व्यंकटेशन]]
| bgcolor=#FF0000|[[भारतीय साम्यवादी पक्ष (मार्क्सवादी)|भाकपा (मा)]]
|-
! ३३
| [[तेनी लोकसभा मतदारसंघ|तेनी]]
| [[पी. रविन्द्रनाथ कुमार]]
| bgcolor=#99CC00|[[ऑल इंडिया अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळगम|एआयएडीएमके]]
|-
! ३४
| [[विरुधुनगर लोकसभा मतदारसंघ|विरुधुनगर]]
| [[माणिका टागोर]]
| bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|-
! ३५
| [[रामनाथपुरम लोकसभा मतदारसंघ|रामनाथपुरम]]
| [[नवस्कनी]]
| bgcolor=#347C17|[[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग|आययूएमएल]]
|-
! ३६
| [[तूतुक्कुडी लोकसभा मतदारसंघ|तूतुक्कुडी]]
| [[कनीमोळी]]
| bgcolor=#BC0111|[[द्रविड मुन्नेत्र कळगम|डीएमके]]
|-
! ३७
| [[तेनकाशी लोकसभा मतदारसंघ|तेनकाशी]]
| [[धनुष एम. कुमार]]
| bgcolor=#BC0111|[[द्रविड मुन्नेत्र कळगम|डीएमके]]
|-
! ३८
| [[तिरुनलवेली लोकसभा मतदारसंघ|तिरुनलवेली]]
| [[एस. ज्ञानतिरवैयम]]
| bgcolor=#BC0111|[[द्रविड मुन्नेत्र कळगम|डीएमके]]
|-
! ३९
| [[कन्याकुमारी लोकसभा मतदारसंघ|कन्याकुमारी]]
| [[एच. वसन्तकुमार]]
| bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|}

===तेलंगणा===
[[File:Telangana Lok Sabha election result 2019.png|thumb|200px]]
'''नोंद:'''
{{legend2|#FAAFBE|[[तेलंगणा राष्ट्र समिती|टीआरएस]] (९) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FBB917|[[भाजप]] (४) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#009F3C|[[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुसलमीन|एआयएमआयएम]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}

{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;6&quot;
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
! क्र
! style=&quot;width:120px&quot; | मतदारसंघ
! style=&quot;width:180px&quot; | खासदार
! पक्ष
|-
! १
| [[आदिलाबाद लोकसभा मतदारसंघ|आदिलाबाद]]
| [[सोयम बापू राव]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २
| [[पेड्डापल्ले लोकसभा मतदारसंघ|पेद्दापल्ले]]
| [[व्यंकटेश नेता बोरलाकुण्टा]]
| bgcolor=#FAAFBE|[[तेलंगणा राष्ट्र समिती|टीआरएस]]
|-
! ३
| [[करीमनगर लोकसभा मतदारसंघ|करीमनगर]]
| [[बण्डी संजय कुमार]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ४
| [[निझामाबाद लोकसभा मतदारसंघ|निझामाबाद]]
| [[अरविन्द धर्मापुरी]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ५
| [[झहीराबाद लोकसभा मतदारसंघ|झहीराबाद]]
| [[बी.बी. पाटील]]
| bgcolor=#FAAFBE|[[तेलंगणा राष्ट्र समिती|टीआरएस]]
|-
! ६
| [[मेडक लोकसभा मतदारसंघ|मेडक]]
| [[कोता प्रभाकर रेड्डी]]
| bgcolor=#FAAFBE|[[तेलंगणा राष्ट्र समिती|टीआरएस]]
|-
! ७
| [[मलकजगिरी लोकसभा मतदारसंघ|मलकजगिरी]]
| [[अनुमुला रेवन्त रेड्डी]]
| bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|-
! ८
| [[सिकंदराबाद लोकसभा मतदारसंघ|सिकंदराबाद]]
| [[जी. किशन रेड्डी]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ९
| [[हैदराबाद लोकसभा मतदारसंघ|हैदराबाद]]
| [[असदुद्दीन ओवैसी]]
| bgcolor=#009F3C|[[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुसलमीन|एआयएमआयएम]]
|-
! १०
| [[चेवेल्ला लोकसभा मतदारसंघ|चेवेल्ला]]
| [[जी. रणजित रेड्डी]]
| bgcolor=#FAAFBE|[[तेलंगणा राष्ट्र समिती|टीआरएस]]
|-
! ११
| [[महबुबनगर लोकसभा मतदारसंघ|महबुबनगर]]
| [[मन्ने श्रीनिवास रेड्डी]]
| bgcolor=#FAAFBE|[[तेलंगणा राष्ट्र समिती|टीआरएस]]
|-
! १२
| [[नगरकुर्नूल लोकसभा मतदारसंघ|नगरकुर्नूल]]
| [[पोतुगण्डी रामुलू]]
| bgcolor=#FAAFBE|[[तेलंगणा राष्ट्र समिती|टीआरएस]]
|-
! १३
| [[नलगोंडा लोकसभा मतदारसंघ|नलगोंडा]]
| [[नलामडा उत्तम कुमार रेड्डी]]
| bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|-
! १४
| [[भोंगीर लोकसभा मतदारसंघ|भोंगीर]]
| [[कोमाटीरेड्डी व्यंकट रेड्डी]]
| bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|-
! १५
| [[वारंगल लोकसभा मतदारसंघ|वारंगल]]
| [[दयाकर पसुनूरी]]
| bgcolor=#FAAFBE|[[तेलंगणा राष्ट्र समिती|टीआरएस]]
|-
! १६
| [[महबुबाबाद लोकसभा मतदारसंघ|महबुबाबाद]]
| [[कविता मलोत]]
| bgcolor=#FAAFBE|[[तेलंगणा राष्ट्र समिती|टीआरएस]]
|-
! १७
| [[खम्मम लोकसभा मतदारसंघ|खम्मम]]
| [[नाम नागेश्वर राव]]
| bgcolor=#FAAFBE|[[तेलंगणा राष्ट्र समिती|टीआरएस]]
|}

===त्रिपुरा===
[[File:Tripura Lok Sabha election result 2019.png|thumb|180px]]
'''नोंद:'''
{{legend2|#FBB917|[[भाजप]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}}

{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;6&quot;
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
! क्र
! style=&quot;width:120px&quot; | मतदारसंघ
! style=&quot;width:180px&quot; | खासदार
! पक्ष
|-
! १
| [[त्रिपुरा पश्चिम लोकसभा मतदारसंघ|त्रिपुरा पश्चिम]]
| [[प्रतिमा भौमिक]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २
| [[त्रिपुरा पूर्व लोकसभा मतदारसंघ|त्रिपुरा पूर्व]]
| [[रेबती त्रिपुरा]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|}

===उत्तर प्रदेश===
[[File:Uttar Pradesh Lok Sabha election result 2019.png|thumb|200px]]
'''नोंद:'''
{{legend2|#FBB917|[[भाजप]] (६२) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#0020C2|[[बहुजन समाज पक्ष|बसप]] (१०) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#66FF99|[[समाजवादी पक्ष|सप]] (५) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#DD8800|[[अपना दल (सोनेलाल)|अद (सो)]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}

{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;6&quot;
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
! क्र
! style=&quot;width:120px&quot; | मतदारसंघ
! style=&quot;width:180px&quot; | खासदार
! पक्ष
|-
! १
| [[सहारनपूर लोकसभा मतदारसंघ|सहारनपूर]]
| [[हाजी फझलुर रेहमान]]
| bgcolor=#0020C2|[[बहुजन समाज पक्ष|बसप]]
|-
! २
| [[कैराना लोकसभा मतदारसंघ|कैराना]]
| [[प्रदीप कुमार चौधरी]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ३
| [[मुझफ्फरनगर लोकसभा मतदारसंघ|मुझफ्फरनगर]]
| [[संजीव कुमार बल्यान]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ४
| [[बिजनोर लोकसभा मतदारसंघ|बिजनोर]]
| [[मालूक नागर]]
| bgcolor=#0020C2|[[बहुजन समाज पक्ष|बसप]]
|-
! ५
| [[नगीना लोकसभा मतदारसंघ|नगीना]]
| [[गिरीश चंद्र]]
| bgcolor=#0020C2|[[बहुजन समाज पक्ष|बसप]]
|-
! ६
| [[मोरादाबाद लोकसभा मतदारसंघ|मोरादाबाद]]
| [[एस.टी. हसन]]
| bgcolor=#66FF99|[[समाजवादी पक्ष|सप]]
|-
! ७
| [[रामपूर लोकसभा मतदारसंघ|रामपूर]]
| [[आझम खान (राजकारणी)|आझम खान]]
| bgcolor=#66FF99|[[समाजवादी पक्ष|सप]]
|-
! ८
| [[संभल लोकसभा मतदारसंघ|संभल]]
| [[शफिकुर रहमान बर्क]]
| bgcolor=#66FF99|[[समाजवादी पक्ष|सप]]
|-
! ९
| [[अमरोहा लोकसभा मतदारसंघ|अमरोहा]]
| [[कुंवर दानिश अली]]
| bgcolor=#0020C2|[[बहुजन समाज पक्ष|बसप]]
|-
! १०
| [[मीरत लोकसभा मतदारसंघ|मीरत]]
| [[राजेन्द्र अगरवाल]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ११
| [[बागपत लोकसभा मतदारसंघ|बागपत]]
| [[सत्य पाल सिंग]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १२
| [[गाझियाबाद लोकसभा मतदारसंघ|गाझियाबाद]]
| [[व्ही.के. सिंग]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १३
| [[गौतम बुद्ध नगर लोकसभा मतदारसंघ|गौतम बुद्ध नगर]]
| [[महेश शर्मा]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १४
| [[बुलंदशहर लोकसभा मतदारसंघ|बुलंदशहर]]
| [[भोला सिंग (उत्तर प्रदेशचे राजकारणी)|भोला सिंग]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १५
| [[अलीगढ लोकसभा मतदारसंघ|अलीगढ]]
| [[सतीश कुमार गौतम]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १६
| [[हाथरस लोकसभा मतदारसंघ|हाथरस]]
| [[राजवीर सिंग दिलेर]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १७
| [[मथुरा लोकसभा मतदारसंघ|मथुरा]]
| [[हेमा मालिनी]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १८
| [[आग्रा लोकसभा मतदारसंघ|आग्रा]]
| [[सत्य पाल सिंग बाघेल]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १९
| [[फतेहपूर सिक्री लोकसभा मतदारसंघ|फतेहपूर सिक्री]]
| [[राजकुमार चहार]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २०
| [[फिरोझाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फिरोझाबाद]]
| [[चंद्रसेन जाडोन]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २१
| [[मैनपुरी लोकसभा मतदारसंघ|मैनपुरी]]
| [[मुलायम सिंग यादव]]
| bgcolor=#66FF99|[[समाजवादी पक्ष|सप]]
|-
! २२
| [[ईटा लोकसभा मतदारसंघ|ईटा]]
| [[राजवीर सिंग]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २३
| [[बदाऊँ लोकसभा मतदारसंघ|बदाऊँ]]
| [[संघमित्रा मौर्य]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २४
| [[आओनला लोकसभा मतदारसंघ|आओनला]]
| [[धर्मेन्द्र कश्यप]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २५
| [[बरेली लोकसभा मतदारसंघ|बरेली]]
| [[संतोष कुमार गंगवार]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २६
| [[पीलीभीत लोकसभा मतदारसंघ|पीलीभीत]]
| [[वरुण गांधी]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २७
| [[शाहजहानपूर लोकसभा मतदारसंघ|शाहजहानपूर]]
| [[अरुण कुमार सागर]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २८
| [[खेरी लोकसभा मतदारसंघ|खेरी]]
| [[अजय कुमार मिश्रा]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २९
| [[धौराहरा लोकसभा मतदारसंघ|धौराहरा]]
| [[रेखा वर्मा]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ३०
| [[सीतापूर लोकसभा मतदारसंघ|सीतापूर]]
| [[राजेश वर्मा]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ३१
| [[हरडोई लोकसभा मतदारसंघ|हरडोई]]
| [[जय प्रकाश रावत]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ३२
| [[मिसरिख लोकसभा मतदारसंघ|मिसरिख]]
| [[अशोक कुमार रावत]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ३३
| [[उन्नाव लोकसभा मतदारसंघ|उन्नाव]]
| [[साक्षी महाराज]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ३४
| [[मोहनलालगंज लोकसभा मतदारसंघ|मोहनलालगंज]]
| [[कौशल किशोर]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ३५
| [[लखनौ लोकसभा मतदारसंघ|लखनौ]]
| [[राजनाथ सिंह]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ३६
| [[राय बरेली लोकसभा मतदारसंघ|राय बरेली]]
| [[सोनिया गांधी]]
| bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|-
! ३७
| [[अमेठी लोकसभा मतदारसंघ|अमेठी]]
| [[स्मृती इरानी]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ३८
| [[सुलतानपूर लोकसभा मतदारसंघ|सुलतानपूर]]
| [[मेनका गांधी]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ३९
| [[प्रतापगढ लोकसभा मतदारसंघ|प्रतापगढ]]
| [[संगम लाल गुप्ता]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ४०
| [[फरुखाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फरुखाबाद]]
| [[मुकेश राजपूत]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ४१
| [[इटावा लोकसभा मतदारसंघ|इटावा]]
| [[राम शंकर कठेरिया]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ४२
| [[कन्नौज लोकसभा मतदारसंघ|कन्नौज]]
| [[सुब्रत पाठक]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ४३
| [[कानपूर लोकसभा मतदारसंघ|कानपूर]]
| [[सत्यदेव पचौरी]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ४४
| [[अकबरपूर लोकसभा मतदारसंघ|अकबरपूर]]
| [[देवेन्द्र सिंग भोले]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ४५
| [[जलाउन लोकसभा मतदारसंघ|जलाउन]]
| [[भानु प्रताप सिंग वर्मा]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ४६
| [[झांसी लोकसभा मतदारसंघ|झांसी]]
| [[अनुराग शर्मा]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ४७
| [[हमीरपूर, उत्तर प्रदेश लोकसभा मतदारसंघ|हमीरपूर]]
| [[पुष्पेंद्र सिंग चंदेल]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ४८
| [[बांदा लोकसभा मतदारसंघ|बांदा]]
| [[आर.के. सिंग पटेल]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ४९
| [[फतेहपूर लोकसभा मतदारसंघ|फतेहपूर]]
| [[निरंजन ज्योती]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ५०
| [[कौशंबी लोकसभा मतदारसंघ|कौशंबी]]
| [[विनोद कुमार सोनकर]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ५१
| [[फूलपूर लोकसभा मतदारसंघ|फूलपूर]]
| [[केशरी देवी पटेल]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ५२
| [[अलाहाबाद लोकसभा मतदारसंघ|अलाहाबाद]]
| [[रिटा बहुगुणा जोशी]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ५३
| [[बाराबंकी लोकसभा मतदारसंघ|बाराबंकी]]
| [[उपेंद्र सिंग रावत]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ५४
| [[फैझाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फैझाबाद]]
| [[लल्लू सिंग]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ५५
| [[आंबेडकर नगर लोकसभा मतदारसंघ|आंबेडकर नगर]]
| [[रितेश पांडे]]
| bgcolor=#0020C2|[[बहुजन समाज पक्ष|बसप]]
|-
! ५६
| [[बाहरैच लोकसभा मतदारसंघ|बाहरैच]]
| [[अक्षयबारा लाल गौड]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ५७
| [[कैसरगंज लोकसभा मतदारसंघ|कैसरगंज]]
| [[ब्रिज भूषण शरण सिंग]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ५८
| [[श्रावस्ती लोकसभा मतदारसंघ|श्रावस्ती]]
| [[राम शिरोमणी वर्मा]]
| bgcolor=#0020C2|[[बहुजन समाज पक्ष|बसप]]
|-
! ५९
| [[गोंदा लोकसभा मतदारसंघ|गोंदा]]
| [[कीर्ती वर्धन सिंग]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ६०
| [[डोमारियागंज लोकसभा मतदारसंघ|डोमारियागंज]]
| [[जगदंबिका पाल]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ६१
| [[बस्ती लोकसभा मतदारसंघ|बस्ती]]
| [[हरीश द्विवेदी]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ६२
| [[संत कबीर नगर लोकसभा मतदारसंघ|संत कबीर नगर]]
| [[प्रवीण कुमार निषाद]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ६३
| [[महाराजगंज (उत्तर प्रदेश) लोकसभा मतदारसंघ|महाराजगंज]]
| [[पंकज चौधरी]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ६४
| [[गोरखपूर लोकसभा मतदारसंघ|गोरखपूर]]
| [[रविकिशन]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ६५
| [[कुशी नगर लोकसभा मतदारसंघ|कुशी नगर]]
| [[विजय कुमार दुबे]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ६६
| [[देवरिया लोकसभा मतदारसंघ|देवरिया]]
| [[रामपती राम त्रिपाठी]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ६७
| [[बांसगांव लोकसभा मतदारसंघ|बांसगांव]]
| [[कमलेश पासवान]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ६८
| [[लालगंज लोकसभा मतदारसंघ|लालगंज]]
| [[संगीता आझाद]]
| bgcolor=#0020C2|[[बहुजन समाज पक्ष|बसप]]
|-
! ६९
| [[आझमगढ लोकसभा मतदारसंघ|आझमगढ]]
| [[अखिलेश यादव]]
| bgcolor=#66FF99|[[समाजवादी पक्ष|सप]]
|-
! ७०
| [[घोसी लोकसभा मतदारसंघ|घोसी]]
| [[अतुल राय]]
| bgcolor=#0020C2|[[बहुजन समाज पक्ष|बसप]]
|-
! ७१
| [[सलीमपूर लोकसभा मतदारसंघ|सलीमपूर]]
| [[रवींद्र कुशवाहा]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ७२
| [[बलिया लोकसभा मतदारसंघ|बलिया]]
| [[वीरेंद्र सिंग मस्त]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ७३
| [[जौनपूर लोकसभा मतदारसंघ|जौनपूर]]
| [[श्याम सिंग यादव]]
| bgcolor=#0020C2|[[बहुजन समाज पक्ष|बसप]]
|-
! ७४
| [[मछलीशहर लोकसभा मतदारसंघ|मछलीशहर]]
| [[बी.पी. सरोज]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ७५
| [[गाझीपूर लोकसभा मतदारसंघ|गाझीपूर]]
| [[अफझल अन्सारी]]
| bgcolor=#0020C2|[[बहुजन समाज पक्ष|बसप]]
|-
! ७६
| [[चंदौली लोकसभा मतदारसंघ|चंदौली]]
| [[महेंद्र नाथ पांडे]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ७७
| [[वाराणसी लोकसभा मतदारसंघ|वाराणसी]]
| [[नरेंद्र मोदी]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ७८
| [[भदोही लोकसभा मतदारसंघ|भदोही]]
| [[रमेश चंद बिंद]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ७९
| [[मिर्झापूर लोकसभा मतदारसंघ|मिर्झापूर]]
| [[अनुप्रिया पटेल]]
| bgcolor=#DD8800|[[अपना दल (सोनेलाल)|अद (सो)]]
|-
! ८०
| [[रॉबर्ट्सगंज लोकसभा मतदारसंघ|रॉबर्ट्सगंज]]
| [[पकौरी लाल]]
| bgcolor=#DD8800|[[अपना दल (सोनेलाल)|अद (सो)]]
|}

===उत्तराखंड===
[[File:Uttarakhand Lok Sabha election result 2019.png|thumb|200px]]
'''नोंद:'''
{{legend2|#FBB917|[[भाजप]](५) |border=solid 1px #AAAAAA}} 

{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;6&quot;
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
! क्र
! style=&quot;width:120px&quot; | मतदारसंघ
! style=&quot;width:180px&quot; | खासदार
! पक्ष
|-
! १
| [[तेहरी गढवाल लोकसभा मतदारसंघ|तेहरी गढवाल]]
| [[माला राज्य लक्ष्मी शाह]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २
| [[गढवाल लोकसभा मतदारसंघ|गढवाल]]
| [[तीरथ सिंग रावत]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ३
| [[अलमोडा लोकसभा मतदारसंघ|अलमोडा]]
| [[अजय टामटा]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ४
| [[नैनिताल-उधमसिंग नगर लोकसभा मतदारसंघ|नैनिताल-उधमसिंग नगर]]
| [[अजय भट्ट]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ५
| [[हरिद्वार लोकसभा मतदारसंघ|हरिद्वार]]
| [[रमेश पोखरियाल]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|}

===पश्चिम बंगाल===
[[File:West Bengal Lok Sabha election result 2019.png|thumb|200px]]
'''नोंद:'''
{{legend2|#66FF00|[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|एआयटीसी]] (२२) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FBB917|[[भाजप]] (१८) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}}

{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;6&quot;
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
! क्र
! style=&quot;width:120px&quot; | मतदारसंघ
! style=&quot;width:180px&quot; | खासदार
! पक्ष
|-
! १
| [[कूच बिहार लोकसभा मतदारसंघ|कूच बिहार]]
| [[निशिथ प्रामाणिक]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २
| [[अलिपूरदुआर्स लोकसभा मतदारसंघ|अलिपूरदुआर्स]]
| [[जॉन बार्ला]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ३
| [[जलपाईगुडी लोकसभा मतदारसंघ|जलपाईगुडी]]
| [[जयंत कुमार रॉय]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ४
| [[दार्जीलिंग लोकसभा मतदारसंघ|दार्जीलिंग]]
| [[राजू बिश्ट]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ५
| [[रायगंज लोकसभा मतदारसंघ|रायगंज]]
| [[देबश्री चौधरी]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ६
| [[बालुरघाट लोकसभा मतदारसंघ|बालुरघाट]]
| [[सुकांता मजुमदार]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ७
| [[मालदा उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|मालदा उत्तर]]
| [[खगेन मुर्मु]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ८
| [[मालदा दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|मालदा दक्षिण]]
| [[अबू हासेम खान चौधरी]]
| bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|-
! ९
| [[जंगीपूर लोकसभा मतदारसंघ|जंगीपूर]]
| [[खलीलुर रहमान]]
| bgcolor=#66FF00|[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|अभातृकाँ]]
|-
! १०
| [[बहरामपूर लोकसभा मतदारसंघ|बहरामपूर]]
| [[अधीर रंजन चौधरी]]
| bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|-
! ११
| [[मुर्शिदाबाद लोकसभा मतदारसंघ|मुर्शिदाबाद]]
| [[अबू ताहेर खान]]
| bgcolor=#66FF00|[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|अभातृकाँ]]
|-
! १२
| [[कृष्णनगर लोकसभा मतदारसंघ|कृष्णनगर]]
| [[महुआ मोइत्रा]]
| bgcolor=#66FF00|[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|अभातृकाँ]]
|-
! १३
| [[राणाघाट लोकसभा मतदारसंघ|राणाघाट]]
| [[जगन्नाथ सरकार (भाजप राजकारणी)|जगन्नाथ सरकार]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १४
| [[बनगांव लोकसभा मतदारसंघ|बनगांव]]
| [[शंतनू ठाकुर]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १५
| [[बराकपूर लोकसभा मतदारसंघ|बराकपूर]]
| [[अर्जुन सिंग (बंगाली राजकारणी)|अर्जुन सिंग]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! १६
| [[दम दम लोकसभा मतदारसंघ|दम दम]]
| [[सौगाता रॉय]]
| bgcolor=#66FF00|[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|अभातृकाँ]]
|-
! १७
| [[बारासात लोकसभा मतदारसंघ|बारासात]]
| [[ककली घोष दस्तीदार]]
| bgcolor=#66FF00|[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|अभातृकाँ]]
|-
! १८
| [[बशीरहाट लोकसभा मतदारसंघ|बशीरहाट]]
| [[नुसरत जहाँ]]
| bgcolor=#66FF00|[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|अभातृकाँ]]
|-
! १९
| [[जयनगर लोकसभा मतदारसंघ|जयनगर]]
| [[प्रतिमा मोंडल]]
| bgcolor=#66FF00|[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|अभातृकाँ]]
|-
! २०
| [[मथुरापूर लोकसभा मतदारसंघ|मथुरापूर]]
| [[चौधरी मोहन जतुआ]]
| bgcolor=#66FF00|[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|अभातृकाँ]]
|-
! २१
| [[डायमंड हार्बर लोकसभा मतदारसंघ|डायमंड हार्बर]]
| [[अभिषेक बॅनर्जी]]
| bgcolor=#66FF00|[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|अभातृकाँ]]
|-
! २२
| [[जादवपूर लोकसभा मतदारसंघ|जादवपूर]]
| [[मिमी चक्रबोर्ती]]
| bgcolor=#66FF00|[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|अभातृकाँ]]
|-
! २३
| [[कोलकाता दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|कोलकाता दक्षिण]]
| [[माला रॉय]]
| bgcolor=#66FF00|[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|अभातृकाँ]]
|-
! २४
| [[कोलकाता उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|कोलकाता उत्तर]]
| [[सुदीप बंदोपाध्याय]]
| bgcolor=#66FF00|[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|अभातृकाँ]]
|-
! २५
| [[हावरा लोकसभा मतदारसंघ|हावरा]]
| [[प्रसून बॅनरजी]]
| bgcolor=#66FF00|[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|अभातृकाँ]]
|-
! २६
| [[उलुबेरिया लोकसभा मतदारसंघ|उलुबेरिया]]
| [[सजदा अहमद]]
| bgcolor=#66FF00|[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|अभातृकाँ]]
|-
! २७
| [[सेरामपूर लोकसभा मतदारसंघ|सेरामपूर]]
| [[कल्याण बॅनर्जी]]
| bgcolor=#66FF00|[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|अभातृकाँ]]
|-
! २८
| [[हूगळी लोकसभा मतदारसंघ|हूगळी]]
| [[लॉकेट चॅटर्जी]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २९
| [[आरामबाग लोकसभा मतदारसंघ|आरामबाग]]
| [[अपरूपा पोद्दार]]
| bgcolor=#66FF00|[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|अभातृकाँ]]
|-
! ३०
| [[तामलुक लोकसभा मतदारसंघ|तामलुक]]
| [[दिब्येंदु अधिकारी]]
| bgcolor=#66FF00|[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|अभातृकाँ]]
|-
! ३१
| [[कांती लोकसभा मतदारसंघ|कांती]]
| [[शिशिर अधिकारी]]
| bgcolor=#66FF00|[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|अभातृकाँ]]
|-
! ३२
| [[घटाल लोकसभा मतदारसंघ|घटाल]]
| [[दीपक अधिकारी]]
| bgcolor=#66FF00|[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|अभातृकाँ]]
|-
! ३३
| [[झारग्राम लोकसभा मतदारसंघ|झारग्राम]]
| [[कुणार हेम्ब्राम]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ३४
| [[मेदिनीपूर लोकसभा मतदारसंघ|मेदिनीपूर]]
| [[दिलीप घोष]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ३५
| [[पुरुलिया लोकसभा मतदारसंघ|पुरुलिया]]
| [[ज्योतिर्मोय सिंग माहतो]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ३६
| [[बांकुरा लोकसभा मतदारसंघ|बांकुरा]]
| [[सुभाष सरकार]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ३७
| [[बिश्नुपूर लोकसभा मतदारसंघ|बिश्नुपूर]]
| [[सौमित्र खान]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ३८
| [[बर्धमान-पूर्ब लोकसभा मतदारसंघ|बर्धमान-पूर्ब]]
| [[सुनील कुमार मोंडल]]
| bgcolor=#66FF00|[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|अभातृकाँ]]
|-
! ३९
| [[बर्धमान-दुर्गापूर लोकसभा मतदारसंघ|बर्धमान-दुर्गापूर]]
| [[एस.एस. अहलुवालिया]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ४०
| [[आसनसोल लोकसभा मतदारसंघ|आसनसोल]]
| [[बाबुल सुप्रियो]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ४१
| [[बोलपूर लोकसभा मतदारसंघ|बोलपूर]]
| [[असित कुमार माल]]
| bgcolor=#66FF00|[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|अभातृकाँ]]
|-
! ४२
| [[बीरभूम लोकसभा मतदारसंघ|बीरभूम]]
| [[शताब्दी रॉय]]
| bgcolor=#66FF00|[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|अभातृकाँ]]
|}

===अंदमान आणि निकोबार===
[[File:Andaman and Nicobar Islands Lok Sabha election result 2019.png|thumb|150px]]
'''नोंद:'''
{{legend2|#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}

{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;6&quot;
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
! क्र
! style=&quot;width:120px&quot; | मतदारसंघ
! style=&quot;width:180px&quot; | खासदार
! पक्ष
|-
! १
| [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह लोकसभा मतदारसंघ|अंदमान आणि निकोबार]]
| [[कुलदीप राज शर्मा]]
| bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|}

===चंडीगढ===
[[File:Chandigarh Lok Sabha election result 2019.png|thumb|150px]]
'''नोंद:'''
{{legend2|#FBB917|[[भाजप]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}

{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;6&quot;
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
! क्र
! style=&quot;width:120px&quot; | मतदारसंघ
! style=&quot;width:180px&quot; | खासदार
! पक्ष
|-
! १
| [[चंडीगढ लोकसभा मतदारसंघ|चंडीगढ]]
| [[किरण खेर]]
| bgcolor=#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|}

===दादरा आणि नगर हवेली===
[[File:Dadra and Nagar Haveli Lok Sabha election result.png|thumb|150px]]
'''नोंद:'''
{{legend2|#D3D3D3|अपक्ष (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}

{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;6&quot;
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
! क्र
! style=&quot;width:120px&quot; | मतदारसंघ
! style=&quot;width:180px&quot; | खासदार
! पक्ष
|-
! १
| [[दादरा आणि नगर हवेली लोकसभा मतदारसंघ|दादरा आणि नगर हवेली]]
| [[मोहनभाई सानजीभाई डेलकर]]
| bgcolor=#D3D3D3|अपक्ष
|}

===दमण आणि दीव===
'''नोंद:'''
{{legend2|#FBB917|[[भाजप]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}

{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;6&quot;
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
! क्र
! style=&quot;width:120px&quot; | मतदारसंघ
! style=&quot;width:180px&quot; | खासदार
! पक्ष
|-
! १
| [[दमण आणि दीव लोकसभा मतदार|दमण आणि दीव]]
| [[लालुभाई पटेल]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|}

===दिल्ली===
[[File:Delhi Lok Sabha election result 2019.png|thumb|150px]]
'''नोंद:'''
{{legend2|#FBB917|[[भाजप]] (७) |border=solid 1px #AAAAAA}}

{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;6&quot;
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
! क्र
! style=&quot;width:120px&quot; | मतदारसंघ
! style=&quot;width:180px&quot; | खासदार
! पक्ष
|-
! १
| [[चांदनी चौक लोकसभा मतदारसंघ|चांदनी चौक]]
| [[हर्ष वर्धन (राजकारणी)|हर्ष वर्धन]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! २
| [[ईशान्य दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|ईशान्य दिल्ली]]
| [[मनोज तिवारी]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ३
| [[पूर्व दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व दिल्ली]]
| [[गौतम गंभीर]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ४
| [[नवी दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|नवी दिल्ली]]
| [[मीनाक्षी लेखी]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ५
| [[वायव्य दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|वायव्य दिल्ली]]
| [[हंस राज हंस]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! ६
| [[पश्चिम दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|पश्चिम दिल्ली]]
| [[पर्वेश वर्मा]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|-
! 7
| [[दक्षिण दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण दिल्ली]]
| [[रमेश बिधुरी]]
| bgcolor=#FBB917|[[भाजप]]
|}

===लक्षद्वीप===
'''नोंद:'''
{{legend2|#00B2B2|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राक्राँ]] (1) |border=solid 1px #AAAAAA}}

{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;6&quot;
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
! क्र
! style=&quot;width:120px&quot; | मतदारसंघ
! style=&quot;width:180px&quot; | खासदार
! पक्ष
|-
! १
| [[लक्षद्वीप लोकसभा मतदारसंघ|लक्षद्वीप]]
| [[मोहम्मद फैझल पी.पी.]]
| bgcolor=#00B2B2|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राक्राँ]]
|}

===पुदुच्चेरी===
[[File:Puducherry Lok Sabha election result 2019.png|thumb|150px]]
'''नोंद:'''
{{legend2|#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस|INC]] (1) |border=solid 1px #AAAAAA}}

{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;6&quot;
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
! क्र
! style=&quot;width:120px&quot; | मतदारसंघ
! style=&quot;width:180px&quot; | खासदार
! पक्ष
|-
! १
| [[पुदुच्चेरी लोकसभा मतदारसंघ|पुदुच्चेरी]]
| [[व्ही. वैतिलिंगम]]
| bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|}

===नियुक्त===
'''नोंद:'''

{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;6&quot;
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
! क्र
! style=&quot;width:120px&quot; | मतदारसंघ
! style=&quot;width:180px&quot; | खासदार
! पक्ष
|-
! १
|rowspan=&quot;2&quot;|अँग्लो-इंडियन सदस्य
| '''थकित'''
| 
|-
! २
| '''थकित'''
| 
|}

&lt;/small&gt;

{{भारतीय संसद}}


[[वर्ग:१७ वी लोकसभा|सदस्य]]
[[वर्ग:लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]]</text>
      <sha1>39xd0ork9c0i2cx4spchg5ll8t533xz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>राजेंद्र अग्रवाल</title>
    <ns>0</ns>
    <id>247297</id>
    <revision>
      <id>2697078</id>
      <parentid>2033495</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T16:23:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <origin>2697078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2070" sha1="95tk3lwtlf2k229w9yq77yr3bmond0y" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट पदाधिकारी
| नाव = राजेंद्र अग्रवाल
| चित्र = 
| चित्र आकारमान= 250 px
| क्रम = 
| पद = [[लोकसभा]] सदस्य
| मतदारसंघ = [[मेरठ लोकसभा मतदारसंघ|मेरठ]]
| कार्यकाळ_आरंभ = मे २००९
| कार्यकाळ_समाप्ती = जून २०२४
| मागील = [[मोहम्मद शाहिद आकलाक]]
| पुढील = [[अरूण गोविल]]
| जन्मदिनांक           = {{जन्म दिनांक आणि वय|1951|10|2}}
| जन्मस्थान            = पिलखुवा, [[हापुड जिल्हा]], [[उत्तर प्रदेश]]
| मृत्युदिनांक           = 
| मृत्युस्थान            = 
| राष्ट्रीयत्व               =
| पक्ष                  = [[भारतीय जनता पक्ष]]
| इतरपक्ष               = 
| धर्म                  = 
| सही                  =
| संकेतस्थळ             = 
| तळटीपा               =
}}
'''राजेंद्र अग्रवाल''' हे भारतीय राजकारणी व माजी [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते [[भारतीय जनता पक्ष]]ातर्फे २००९, २०१४ व २०१९ ह्या तीन लोकसभा निवडणुकांमध्ये [[मेरठ लोकसभा मतदारसंघ|मेरठमतदारसंघातून]] लोकसभेवर निवडून गेले होते.

[[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]]</text>
      <sha1>95tk3lwtlf2k229w9yq77yr3bmond0y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697079</id>
      <parentid>2697078</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T16:23:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2697079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2070" sha1="4ko4tzrszi3l2sx50x1yb4ojv5qjose" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट पदाधिकारी
| नाव = राजेंद्र अग्रवाल
| चित्र = 
| चित्र आकारमान= 250 px
| क्रम = 
| पद = [[लोकसभा]] सदस्य
| मतदारसंघ = [[मेरठ लोकसभा मतदारसंघ|मेरठ]]
| कार्यकाळ_आरंभ = मे २००९
| कार्यकाळ_समाप्ती = जून २०२४
| मागील = [[मोहम्मद शाहिद आकलाक]]
| पुढील = [[अरुण गोविल]]
| जन्मदिनांक           = {{जन्म दिनांक आणि वय|1951|10|2}}
| जन्मस्थान            = पिलखुवा, [[हापुड जिल्हा]], [[उत्तर प्रदेश]]
| मृत्युदिनांक           = 
| मृत्युस्थान            = 
| राष्ट्रीयत्व               =
| पक्ष                  = [[भारतीय जनता पक्ष]]
| इतरपक्ष               = 
| धर्म                  = 
| सही                  =
| संकेतस्थळ             = 
| तळटीपा               =
}}
'''राजेंद्र अग्रवाल''' हे भारतीय राजकारणी व माजी [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते [[भारतीय जनता पक्ष]]ातर्फे २००९, २०१४ व २०१९ ह्या तीन लोकसभा निवडणुकांमध्ये [[मेरठ लोकसभा मतदारसंघ|मेरठमतदारसंघातून]] लोकसभेवर निवडून गेले होते.

[[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]]</text>
      <sha1>4ko4tzrszi3l2sx50x1yb4ojv5qjose</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697173</id>
      <parentid>2697079</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T05:19:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2697173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2071" sha1="8spghgyyyzxml0l3z21sjh1ahcbn0eb" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट पदाधिकारी
| नाव = राजेंद्र अग्रवाल
| चित्र = 
| चित्र आकारमान= 250 px
| क्रम = 
| पद = [[लोकसभा]] सदस्य
| मतदारसंघ = [[मेरठ लोकसभा मतदारसंघ|मेरठ]]
| कार्यकाळ_आरंभ = मे २००९
| कार्यकाळ_समाप्ती = जून २०२४
| मागील = [[मोहम्मद शाहिद आकलाक]]
| पुढील = [[अरुण गोविल]]
| जन्मदिनांक           = {{जन्म दिनांक आणि वय|1951|10|2}}
| जन्मस्थान            = पिलखुवा, [[हापुड जिल्हा]], [[उत्तर प्रदेश]]
| मृत्युदिनांक           = 
| मृत्युस्थान            = 
| राष्ट्रीयत्व               =
| पक्ष                  = [[भारतीय जनता पक्ष]]
| इतरपक्ष               = 
| धर्म                  = 
| सही                  =
| संकेतस्थळ             = 
| तळटीपा               =
}}
'''राजेंद्र अग्रवाल''' हे भारतीय राजकारणी व माजी [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते [[भारतीय जनता पक्ष]]ातर्फे २००९, २०१४ व २०१९ ह्या तीन लोकसभा निवडणुकांमध्ये [[मेरठ लोकसभा मतदारसंघ|मेरठ मतदारसंघातून]] लोकसभेवर निवडून गेले होते.

[[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]]</text>
      <sha1>8spghgyyyzxml0l3z21sjh1ahcbn0eb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भारतीय क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>254743</id>
    <revision>
      <id>2697086</id>
      <parentid>2696920</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T17:00:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <origin>2697086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108536" sha1="0v12n8xdtdc4jeqc62pjmnipj2qedtw" xml:space="preserve">खालील यादी भारतीय क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. भारताने १ डिसेंबर २००६ रोजी दक्षिण आफ्रिकेविरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला. भारताने [[२००७ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००७]], [[२०२४ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]] आणि [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]] साली ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक जिंकले तर [[२०१४ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१४]] साली उपविजेता ठरले. तसेच [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुषांची स्पर्धा|२०२२ आशियाई खेळांमध्ये]] भारताने सुवर्णपदक पटकावले. 


== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| भारताने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; |आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
| आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==भारताने देशानुसार खेळलेल्या प्रथम आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याची तारीख==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; width: 400px;&quot;
|-
! संघ !! प्रथम आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना
|-
|align=left|{{cr|RSA}} || १ डिसेंबर २००६
|-
|align=left|{{cr|SCO}} || १३ सप्टेंबर २००७
|-
|align=left|{{cr|PAK}} || १४ सप्टेंबर २००७
|-
|align=left|{{cr|NZ}} || १६ सप्टेंबर २००७
|-
|align=left|{{cr|ENG}} || १९ सप्टेंबर २००७
|-
|align=left|{{cr|AUS}} || २२ सप्टेंबर २००७
|-
|align=left|{{cr|SL}} || १० फेब्रुवारी २००९
|-
|align=left|{{cr|BAN}} || ६ जून २००९
|-
|align=left|{{cr|IRE}} || १० जून २००९
|-
|align=left|{{cr|WIN}} || १२ जून २००९
|-
|align=left|{{cr|AFG|२०१३}} || १ मे २०१०
|-
|align=left|{{cr|ZIM}} || १२ जून २०१०
|-
|align=left|{{cr|UAE}} || ३ मार्च २०१६
|-
|align=left|{{cr|NAM}} || ८ नोव्हेंबर २०२१
|-
|align=left|{{cr|HK}} || ३१ सप्टेंबर २०२२
|-
|align=left|{{cr|NED}} || २७ ऑक्टोबर २०२२
|-
|align=left|{{cr|NEP}} || ३ ऑक्टोबर २०२३
|-
|align=left|{{cr|USA}} || १२ जून २०२४
|-
|align=left|{{cr|OMA}} || १९ सप्टेंबर २०२५
|}
==विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!scope=&quot;col&quot; |विरुद्ध देश
!scope=&quot;col&quot; |[[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|सामने]]
!scope=&quot;col&quot; |विजय
!scope=&quot;col&quot; |पराभव
!scope=&quot;col&quot; |टाय
!scope=&quot;col&quot; |टाय+विजय
!scope=&quot;col&quot; |टाय+पराभव
!scope=&quot;col&quot; |अनिर्णित
!scope=&quot;col&quot; |विजय %
!scope=&quot;col&quot; |प्रथम
!scope=&quot;col&quot; |अलीकडील
|- 
| colspan=&quot;11&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | '''[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|वि. संपूर्ण सदस्य देश]]'''
|-
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{cr|AFG|२०१३}}  
| ९ || ७ || ० || ० || १ || ० || १ || ७७.७८ || २०१० || २०२४
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{cr|AUS}}  
| ३७ || २२ || १२ || ० || ० || ० || ३ || ५९.४५ || २००७ || २०२५
|-
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{cr|BAN}} 
| १८ || १७ || १ || ० || ० || ० || ० || ९४.४४ || २००९ || २०२५
|-  
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{cr|ENG}}  
| ३५ || १८ || १६ || ० || ० || ० || १ || ५१.४२ || २००७ || २०२६
|-  
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{cr|IRE}}  
| १० || ८ || २ || ० || ० || ० || ० || ८०.०० || २००९ || २०२६
|-  
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{cr|NZL}}     
| ३१ || १७ || ११ || १ || २ || ० || ० || ५४.८३ || २००७ || २०२६
|- 
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{cr|PAK}}  
| १७ || १३ || ३ || ० || १ || ० || ० || ७६.४७ || २००७ || २०२६
|- 
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{cr|RSA}}  
| ३६ || २१ || १४ || ० || ० || ० || १ || ५८.३३ || २००६ || २०२६
|- 
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{cr|SL}}  
| ३३ || २१ || ९ || ० || २ || ० || १ || ६५.६२ || २००९ || २०२५
|- 
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{cr|WIN}}  
| ३१ || २०  || १० || ० || ० || ० || १ || ६४.५१ || २००९ || २०२६
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left; background:#cfc;&quot;|{{cr|ZIM}}  
| १७ || १४ || ३ || ० || ० || ० || ० || ८२.३५ || २०१० || २०२६
|-
| colspan=&quot;11&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | '''[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|वि. असोसिएट सदस्य देश]]'''
|-
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{cr|HKG}}  
| १ || १ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०२२ || २०२२
|-
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{cr|NAM}}  
| २ || २ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०२१ || २०२६
|-
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{cr|NEP}}  
| १ || १ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०२३ || २०२३
|- 
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{cr|NED}} 
| २ || २ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०२२ || २०२६
|- 
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{cr|OMA}}  
| १ || १ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०२५ || २०२५
|-
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{cr|SCO}}  
| २ || १ || ० || ० || ० || ० || १ || ५०.०० || २००७ || २०२१
|-
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{cr|UAE}}  
| २ || २ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०१६ || २०२५
|- 
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{flagicon|USA}} [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
| २ || २ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०२४ || २०२६
|-
|- class=&quot;sortbottom&quot;
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |'''एकूण'''
|'''२८७'''||'''१९०'''||'''८१'''||'''१'''||'''६'''||'''०'''||'''९'''||'''६६.२०'''||'''२००६'''||'''२०२६'''
|-
|colspan=11|&lt;small&gt;''सदर आकडेवारी २६ जुलै २०२६ रोजी [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] येथे झालेल्या {{cr-rt|IND}} वि. {{cr|ZIM}} सामन्यापर्यंत अद्ययावत आहे.''&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title= Records / India / Twenty20 Internationals / Result summary|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/results_summary.html?class=3;id=6;type=team|publisher=ESPNcricinfo|access-date=21 November 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title= Records / Twenty20 Internationals / Team records / Results summary
|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/283307.html|publisher=ESPNcricinfo|access-date=21 November 2021}}&lt;/ref&gt; {{navbar|India T20I cricket records by opponent|mini=1|nodiv=1}} 
|}

==यादी== 
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र. 
! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|-
| १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/255954.html १०] || १ डिसेंबर २००६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|IND}} || 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/287859.html २६] || १३ सप्टेंबर २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || अनिर्णित || rowspan=7 | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७ आय.सी.सी. पुरुष विश्व ट्वेंटी२०]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/287862.html २९] || १४ सप्टेंबर २००७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || बरोबरीत
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/287865.html ३२] || १६ सप्टेंबर २००७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|NZ}} 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/287873.html ४०] || १९ सप्टेंबर २००७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || {{cr|IND}} 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/287876.html ४३] || २० सप्टेंबर २००७ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || {{cr|IND}} 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/287878.html ४५] || २२ सप्टेंबर २००७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || {{cr|IND}} 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/287879.html ४६] || २४ सप्टेंबर २००७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|IND}} 
|- 
| ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/297800.html ४७] || २० ऑक्टोबर २००७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | 
|- 
| १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/291356.html ५२] || १ फेब्रुवारी २००८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|- 
| ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/386535.html ८२] || १० फेब्रुवारी २००९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}}
|- 
| १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/386494.html ८४] || २५ फेब्रुवारी २००९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZ}}
|- 
| १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/366622.html ८५] || २७ फेब्रुवारी २००९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेस्टपॅक मैदान]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/355994.html ९३] || ६ जून २००९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९ आय.सी.सी. पुरुष विश्व ट्वेंटी२०]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/356001.html १०१] || १० जून २००९ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/356006.html १०५] || १२ जून २००९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/356010.html १०९] || १४ जून २००९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/356014.html ११३] || १६ जून २००९ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|RSA}}
|- 
| १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/430884.html १२६] || ९ डिसेंबर २००९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|SL}} || rowspan=2 | 
|- 
| २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/430885.html १२७] || १२ डिसेंबर २००९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412679.html १५३] || १ मे २०१० || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, सेंट लुसिया|ब्युसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१० आय.सी.सी. पुरुष विश्व ट्वेंटी२०]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412682.html १५५] || २ मे २०१० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, सेंट लुसिया|ब्युसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412691.html १६५] || ७ मे २०१० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|Barbados}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412695.html १६९] || ९ मे २०१० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Barbados}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412699.html १७३] || ११ मे २०१० || {{cr|SL}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, सेंट लुसिया|ब्युसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|SL}}
|- 
| २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/452153.html १८२] || १२ जून २०१० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} || rowspan=11 |
|- 
| २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/452154.html १८३] || १३ जून २०१० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} 
|- 
| २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/463149.html १९६] || ९ जानेवारी २०११ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || {{cr|IND}} 
|- 
| २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/489200.html २००] || ४ जून २०११ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|IND}} 
|- 
| ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/474476.html २०४] || ३१ ऑगस्ट २०११ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/521217.html २१४] || २९ ऑगस्ट २०११ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/518954.html २१७] || १ फेब्रुवारी २०१२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} 
|- 
| ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/518955.html २१८] || ३ फेब्रुवारी २०१२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IND}} 
|-
| ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/556252.html २४२] || ३० मार्च २०१२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}}
|-
| ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/564786.html २५५] || ७ ऑगस्ट २०१२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[कँडी]] || {{cr|IND}}
|-
| ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/565820.html २६१] || ११ सप्टेंबर २०१२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|NZ}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533274.html २६५] || १९ सप्टेंबर २०१२ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२ आय.सी.सी. पुरुष विश्व ट्वेंटी२०]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533281.html २७२] || २३ सप्टेंबर २०१२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533287.html २७८] || २८ सप्टेंबर २०१२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533291.html २८२] || ३० सप्टेंबर २०१२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533295.html २८६] || २ ऑक्टोबर २०१२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}}
|- 
| ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/565810.html २९२] || २० डिसेंबर २०१२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[चिंचवड]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | 
|- 
| ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/565811.html २९४] || २२ डिसेंबर २०१२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/589306.html २९६] || २५ डिसेंबर २०१२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|PAK}}
|- 
| ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/589307.html २९८] || २८ डिसेंबर २०१२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}}
|- 
| ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/647247.html ३३१] || १० ऑक्टोबर २०१३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[राजकोट]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682921.html ३७८] || २१ मार्च २०१४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} || rowspan=6 | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४ आय.सी.सी. पुरुष विश्व ट्वेंटी२०]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682929.html ३८२] || २३ मार्च २०१४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682943.html ३८९] || २८ मार्च २०१४ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682951.html ३९३] || ३० मार्च २०१४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682963.html ३९९] || ४ एप्रिल २०१४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682965.html ४००] || ६ एप्रिल २०१४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|SL}}
|- 
| ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/667731.html ४०५] || ७ सप्टेंबर २०१४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=11 | 
|- 
| ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/885969.html ४४०] || १७ जुलै २०१५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}}
|- 
| ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/885971.html ४४२] || १९ जुलै २०१५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}}
|- 
| ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/903587.html ४५६] || २ ऑक्टोबर २०१५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[एच.पी.सी.ए. मैदान]], [[धर्मशाळा]] || {{cr|RSA}}
|- 
| ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/903589.html ४५७] || ५ ऑक्टोबर २०१५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|RSA}}
|- 
| ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895817.html ४८५] || २६ जानेवारी २०१६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|IND}}
|-
| ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895819.html ४८६] || २९ जानेवारी २०१६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IND}}
|- 
| ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895821.html ४८९] || ३१ जानेवारी २०१६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}}
|- 
| ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/963697.html ४९६] || ९ फेब्रुवारी २०१६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[चिंचवड]] || {{cr|SL}}
|- 
| ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/963699.html ४९७] || १२ फेब्रुवारी २०१६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || {{cr|IND}}
|- 
| ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/963701.html ४९९] || १४ फेब्रुवारी २०१६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी क्रिकेट मैदान]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966745.html ५०९] || २४ फेब्रुवारी २०१६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | [[२०१६ आशिया चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966751.html ५१२] || २७ फेब्रुवारी २०१६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966757.html ५१५] || १ मार्च २०१६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966761.html ५१७] || ३ मार्च २०१६ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966765.html ५२१] || ६ मार्च २०१६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951329.html ५३५] || १५ मार्च २०१६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|NZ}} || rowspan=5 | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६ आय.सी.सी. पुरुष विश्व ट्वेंटी२०]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951341.html ५४१] || १९ मार्च २०१६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951353.html ५४७] || २३ मार्च २०१६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951363.html ५५३] || २७ मार्च २०१६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951371.html ५५६] || ३१ मार्च २०१६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|WIN}}
|- 
| ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1007655.html ५५८] || १८ जून २०१६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=21 | 
|- 
| ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1007657.html ५५९] || २० जून २०१६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} 
|- 
| ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1007659.html ५६०] || २२ जून २०१६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} 
|- 
| ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1041615.html ५६२] || २७ ऑगस्ट २०१६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{cr|WIN}}
|- 
| ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1041617.html ५६३] || २८ ऑगस्ट २०१६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || अनिर्णित 
|- 
| ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1034825.html ५९२] || २६ जानेवारी २०१७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1034827.html ५९३] || २९ जानेवारी २०१७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}}
|- 
| ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1034829.html ५९४] || १ फेब्रुवारी २०१७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}}
|- 
| ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1098211.html ६१७] || ९ जुलै २०१७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[जमैका]] || {{cr|WIN}}
|- 
| ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1109610.html ६१८] || ६ सप्टेंबर २०१७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}}
|- 
| ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1119501.html ६२३] || ७ ऑक्टोबर २०१७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || {{cr|IND}}
|- 
| ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1119502.html ६२४] || १० ऑक्टोबर २०१७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[बर्सापारा क्रिकेट मैदान]], [[गुवाहाटी]] || {{cr|AUS}}
|- 
| ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1120093.html ६३०] || १ नोव्हेंबर २०१७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]]  || {{cr|IND}}
|- 
| ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1120094.html ६३१] || ४ नोव्हेंबर २०१७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[राजकोट]]  || {{cr|NZ}}
|- 
| ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1120095.html ६३२] || ७ नोव्हेंबर २०१७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीनफील्ड आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[तिरुवनंतपुरम]]  || {{cr|IND}}
|- 
| ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1122729.html ६३३] || २० डिसेंबर २०१७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]]  || {{cr|IND}}
|- 
| ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1122730.html ६३४] || २२ डिसेंबर २०१७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर क्रिकेट मैदान]], [[इंदूर]]  || {{cr|IND}}
|- 
| ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1122731.html ६३५] || २४ डिसेंबर २०१७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]]  || {{cr|IND}}
|- 
| ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1122285.html ६५२] || १८ फेब्रुवारी २०१८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]]  || {{cr|IND}}
|- 
| ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1122286.html ६५४] || २१ फेब्रुवारी २०१८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]]  || {{cr|RSA}}
|- 
| ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1122287.html ६५५] || २४ फेब्रुवारी २०१८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]]  || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1133817.html ६५६] || ६ मार्च २०१८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} || rowspan=5 | [[२०१८ निदाहास चषक|२०१८ श्रीलंका तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1133817.html ६५७] || ८ मार्च २०१८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1133817.html ६५९] || १२ मार्च २०१८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1133817.html ६६०] || १४ मार्च २०१८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1133817.html ६६२] || १८ मार्च २०१८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}}
|- 
| १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1140992.html ६७८] || २७ जून २०१८ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[मालाहाईड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{cr|IND}} ||
|-
! सामना क्र. 
! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1140993.html ६८०] || २९ जून २०१८ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[मालाहाईड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{cr|IND}} || rowspan=45 | 
|- 
| १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1119543.html ६८४] || ३ जुलै २०१८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] || {{cr|IND}}
|- 
| १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1119544.html ६८८] || ६ जुलै २०१८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1119545.html ६९०] || ८ जुलै २०१८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|IND}}
|- 
| १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157759.html ७०७] || ४ नोव्हेंबर २०१८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}}
|- 
| १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157760.html ७०९] || ६ नोव्हेंबर २०१८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{cr|IND}}
|- 
| १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157761.html ७१०] || ११ नोव्हेंबर २०१८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}}
|- 
| १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144990.html ७१२] || २१ नोव्हेंबर २०१८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}}
|- 
| १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144991.html ७१३] || २३ नोव्हेंबर २०१८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित
|- 
| ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144992.html ७१४] || २५ नोव्हेंबर २०१८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}}
|- 
| १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153696.html ७३५] || ६ फेब्रुवारी २०१९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेस्टपॅक मैदान]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}}
|- 
| ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153697.html ७३७] || ८ फेब्रुवारी २०१९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[ईडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|IND}}
|- 
| ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153698.html ७३८] || १० फेब्रुवारी २०१९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{cr|NZ}}
|- 
| ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168247.html ७४८] || २४ फेब्रुवारी २०१९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी क्रिकेट मैदान]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|AUS}}
|- 
| ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168248.html ७४९] || २७ फेब्रुवारी २०१९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|AUS}}
|- 
| ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1188621.html ८४२] || ३ ऑगस्ट २०१९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{cr|IND}}
|- 
| ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1188622.html ८४३] || ४ ऑगस्ट २०१९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{cr|IND}}
|- 
| ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1188623.html ८४६] || ६ ऑगस्ट २०१९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{cr|IND}}
|- 
| ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187005.html ८८८] || १८ सप्टेंबर २०१९ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}}
|- 
| १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187006.html ८९३] || २२ सप्टेंबर २०१९ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|SA}}
|- 
| १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187013.html १०००] || ३ नोव्हेंबर २०१९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|BAN}}
|- 
| १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187014.html १००७] || ७ नोव्हेंबर २०१९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[राजकोट]] || {{cr|IND}}
|- 
| १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187015.html १०१४] || १० नोव्हेंबर २०१९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}}
|- 
| १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187018.html १०२०] || ६ डिसेंबर २०१९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|IND}}
|- 
| १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187019.html १०२२] || ८ डिसेंबर २०१९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीनफील्ड आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[तिरुवनंतपुरम]] || {{cr|WIN}}
|- 
| १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187020.html १०२४] || ११ डिसेंबर २०१९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}}
|- 
| १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202242.html १०२५] || ५ जानेवारी २०२० || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[बर्सापारा क्रिकेट मैदान]], [[गुवाहाटी]] || अनिर्णित
|- 
| १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202243.html १०२६] || ७ जानेवारी २०२० || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर क्रिकेट मैदान]], [[इंदूर]] || {{cr|IND}}
|- 
| १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202244.html १०२७] || १० जानेवारी २०२० || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[चिंचवड]] || {{cr|IND}}
|- 
| १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187677.html १०३१] || २४ जानेवारी २०२० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[ईडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|IND}}
|- 
| १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187678.html १०३४] || २६ जानेवारी २०२० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[ईडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|IND}}
|- 
| १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187679.html १०३५] || २९ जानेवारी २०२० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || बरोबरीत
|- 
| १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187680.html १०३६] || ३१ जानेवारी २०२० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेस्टपॅक मैदान]], [[वेलिंग्टन]] || बरोबरीत
|- 
| १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187681.html १०३७] || २ फेब्रुवारी २०२० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बे ओव्हल]], [[माऊंट माउंगानुई]] || {{cr|IND}}
|- 
| १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223952.html १११४] || ४ डिसेंबर २०२० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{cr|IND}}
|- 
| १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223953.html १११५] || ६ डिसेंबर २०२० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}}
|- 
| १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223954.html १११६] || ८ डिसेंबर २०२० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}}
|- 
| १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243388.html ११३१] || १२ मार्च २०२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243389.html ११३२] || १४ मार्च २०२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}}
|- 
| १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243390.html ११३३] || १६ मार्च २०२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243391.html ११३५] || १८ मार्च २०२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}}
|- 
| १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243392.html ११३८] || २० मार्च २०२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}}
|- 
| १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1262758.html १२०४] || २५ जुलै २०२१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}}
|- 
| १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1262759.html १२०६] || २८ जुलै २०२१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}}
|- 
| १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1262760.html १२०७] || २९ जुलै २०२१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273727.html १३६१] || २४ ऑक्टोबर २०२१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|PAK}} || rowspan=5 | [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273739.html १३८१] || ३१ ऑक्टोबर २०२१ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273744.html १३९०] || ३ नोव्हेंबर २०२१ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273748.html १३९६] || ५ नोव्हेंबर २०२१ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273753.html १४१०] || ८ नोव्हेंबर २०२१ || {{cr|NAM}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}}
|-  
| १५१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278671.html १४३४] || १७ नोव्हेंबर २०२१ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंग मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|IND}} || rowspan=24 | 
|-  
| १५२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278672.html १४४०] || १९ नोव्हेंबर २०२१ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || {{cr|IND}}
|-  
| १५३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278673.html १४४६] || २१ नोव्हेंबर २०२१ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}}
|-  
| १५४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278679.html १४६७] || १६ फेब्रुवारी २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}}
|-  
| १५५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278680.html १४७३] || १८ फेब्रुवारी २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}}
|-  
| १५६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278681.html १४७९] || २० फेब्रुवारी २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}}
|-  
| १५७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278684.html १४९२] || २४ फेब्रुवारी २०२२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी इकाना स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{cr|IND}}
|-  
| १५८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278685.html १४९३] || २६ फेब्रुवारी २०२२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[एच.पी.सी.ए. मैदान]], [[धरमशाळा]] || {{cr|IND}}
|-  
| १५९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278686.html १४९४] || २७ फेब्रुवारी २०२२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[एच.पी.सी.ए. मैदान]], [[धरमशाळा]] || {{cr|IND}}
|-  
| १६० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278687.html १५५४] || ९ जून २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|SA}}
|-  
| १६१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278688.html १५६९] || १२ जून २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|SA}}
|-  
| १६२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278689.html १५७१] || १४ जून २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|डॉ. वाय.एस. रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|IND}}
|-  
| १६३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278690.html १५७२] || १७ जून २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[राजकोट]] || {{cr|IND}}
|-  
| १६४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278691.html १५७५] || १९ जून २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || अनिर्णित
|- 
| १६५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1303307.html १५८०] || २६ जून २०२२ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[मालाहाईड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{cr|IND}}
|- 
| १६६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1303307.html १५८६] || २८ जून २०२२ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[मालाहाईड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{cr|IND}}
|-  
| १६७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1276904.html १६१६] || ७ जुलै २०२२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|IND}}
|-  
| १६८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1276905.html १६२८] || ९ जुलै २०२२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|IND}}
|-  
| १६९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1276906.html १६३१] || १० जुलै २०२२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|-  
| १७० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317903.html १७०२] || २९ जुलै २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[ब्रायन लारा क्रिकेट अकादमी]], [[त्रिनिदाद]] || {{cr|IND}}
|-  
| १७१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317904.html १७१८] || १ ऑगस्ट २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{cr|WIN}}
|-  
| १७२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317905.html १७२०] || २ ऑगस्ट २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{cr|IND}}
|-  
| १७३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317906.html १७२५] || ६ ऑगस्ट २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{cr|IND}}
|-  
| १७४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317907.html १७२६] || ७ ऑगस्ट २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327270.html १७५०] || २८ ऑगस्ट २०२२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | [[२०२२ आशिया चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327272.html १७५४] || ३१ ऑगस्ट २०२२ || {{cr|HK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327276.html १़७५८] || ४ सप्टेंबर २०२२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|PAK}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327277.html १७५९] || ६ सप्टेंबर २०२२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|SL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327279.html १७६१] || ८ सप्टेंबर २०२२ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}}
|-  
| १८० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327503.html १७८८] || २० सप्टेंबर २०२२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|AUS}} || rowspan=6 |
|-  
| १८१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327504.html १७९४] || २३ सप्टेंबर २०२२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}}
|-  
| १८२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327505.html १७९६] || २५ सप्टेंबर २०२२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|IND}}
|-  
| १८३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327506.html १८००] || २८ सप्टेंबर २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीनफील्ड आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[तिरुवनंतपूरम]] || {{cr|IND}}
|-  
| १८४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327507.html १८०३] || २ ऑक्टोबर २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[बर्सापारा क्रिकेट मैदान]], [[गुवाहाटी]] || {{cr|IND}}
|-  
| १८५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327508.html १८०५] || ४ ऑक्टोबर २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर क्रिकेट मैदान]], [[इंदूर]] || {{cr|SA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1298150.html १८४२] || २३ ऑक्टोबर २०२२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IND}} || rowspan=6 | [[२०२२ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२२ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1298157.html १८४८] || २७ ऑक्टोबर २०२२ || {{cr|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1298164.html १८५३] || ३० ऑक्टोबर २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|AUS}} [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] || {{cr|SA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1298169.html १८६०] || २ नोव्हेंबर २०२२ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1298176.html १८७३] || ६ नोव्हेंबर २०२२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1298178.html १८७८] || १० नोव्हेंबर २०२२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}}
|-  
| १९२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1322276.html १८९८] || २० नोव्हेंबर २०२२ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बे ओव्हल]], [[माऊंट माउंगानुई]] || {{cr|IND}} || rowspan=9 |
|-  
| १९३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1322277.html १९११] || २२ नोव्हेंबर २०२२ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || बरोबरीत
|-  
| १९४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348640.html १९८४] || ३ जानेवारी २०२३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}}
|-  
| १९५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348641.html १९८५] || ५ जानेवारी २०२३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[चिंचवड]] || {{cr|SL}}
|-  
| १९६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348642.html १९८६] || ७ जानेवारी २०२३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[राजकोट]] || {{cr|IND}}
|-  
| १९७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348649.html १९९०] || २७ जानेवारी २०२३ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[जे.एस्.सी.ए आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रांची]] || {{cr|NZL}}
|-  
| १९८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348650.html १९९१] || २९ जानेवारी २०२३ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[इकाना आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, लखनौ|अटल बिहारी वाजपेयी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{cr|IND}}
|-  
| १९९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348651.html १९९२] || १ फेब्रुवारी २०२३ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}}
|-  
| २०० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1381217.html २१८८] || ३ ऑगस्ट २०२३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[ब्रायन लारा क्रिकेट अकादमी]], [[त्रिनिदाद]] || {{cr|WIN}}
|-
! सामना क्र. 
! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| २०१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1381218.html २१९१] || ६ ऑगस्ट २०२३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{cr|WIN}} || rowspan=6 | 
|- 
| २०२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1381219.html २१९२] || ८ ऑगस्ट २०२३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{cr|IND}}
|-  
| २०३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1381220.html २१९३] || १२ ऑगस्ट २०२३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{cr|IND}}  
|-  
| २०४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1381221.html २१९४] || १३ ऑगस्ट २०२३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{cr|WIN}} 
|-  
| २०५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1384634.html २२००] || १८ ऑगस्ट २०२३ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[मालाहाईड क्रिकेट क्लब मैदान|द व्हिलेज]], [[डब्लिन]] || {{cr|IND}} 
|-  
| २०६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1384637.html २२०८] || २० ऑगस्ट २०२३ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[मालाहाईड क्रिकेट क्लब मैदान|द व्हिलेज]], [[डब्लिन]] || {{cr|IND}} 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २०७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1399113.html २२७८] || ३ ऑक्टोबर २०२३ || {{cr|NEP}}|| {{flagicon|CHN}} [[क्वांगचौ|झेजियांग तंत्रज्ञान विद्यापीठ क्रिकेट मैदान]], [[क्वांगचौ]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुषांची स्पर्धा|२०२२ आशियाई खेळ]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २०८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1399117.html २२९६] || ६ ऑक्टोबर २०२३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|CHN}} [[क्वांगचौ|झेजियांग तंत्रज्ञान विद्यापीठ क्रिकेट मैदान]], [[क्वांगचौ]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २०९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1399120.html २३०१] || ७ ऑक्टोबर २०२३ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|CHN}} [[क्वांगचौ|झेजियांग तंत्रज्ञान विद्यापीठ क्रिकेट मैदान]], [[क्वांगचौ]] || अनिर्णित
|-  
| २१० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1389391.html २३६१] || २३ नोव्हेंबर २०२३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|IND}} || rowspan=10 |
|-  
| २११ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1389392.html २३६८] || २६ नोव्हेंबर २०२३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीनफील्ड आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[तिरुवनंतपूरम]] || {{cr|IND}}
|-  
| २१२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1389392.html २३७३] || २८ नोव्हेंबर २०२३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{cr|AUS}}
|-  
| २१३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1389393.html २३८०] || १ डिसेंबर २०२३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || {{cr|IND}}
|-  
| २१४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1389394.html २३८१] || ३ डिसेंबर २०२३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} 
|-  
| २१५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1387598.html २३९६] || १२ डिसेंबर २०२३ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|SA}}
|-  
| २१६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1387599.html २४०१] || १४ डिसेंबर २०२३ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग]] || {{cr|IND}} 
|-  
| २१७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1389396.html २४२८] || ११ जानेवारी २०२४ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन आयएस बिंद्रा स्टेडियम|इंदरजितसिंग बिंद्रा स्टेडियम]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}}
|-  
| २१८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1389397.html २४३१] || १४ जानेवारी २०२४ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर स्टेडियम]], [[इंदूर]] || {{cr|IND}} 
|-  
| २१९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1389398.html २४३५] || १७ जानेवारी २०२४ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || बरोबरीत 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415708.html २६३९] || ५ जून २०२४ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|USA}} [[नासाऊ काउंटी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[नासाउ काउंटी (न्यू यॉर्क)|नासाउ काऊंटी, न्यू यॉर्क]] || {{cr|IND}} || rowspan=8 | [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415719.html २६५८] || ९ जून २०२४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|USA}} [[नासाऊ काउंटी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[नासाउ काउंटी (न्यू यॉर्क)|नासाउ काऊंटी, न्यू यॉर्क]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415725.html २६७१] || १२ जून २०२४ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|USA}} [[नासाऊ काउंटी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[नासाउ काउंटी (न्यू यॉर्क)|नासाउ काऊंटी, न्यू यॉर्क]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415743.html २७१०] || २० जून २०२४ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|Barbados}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415747.html २७१६] || २२ जून २०२४ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[ॲंटिगा]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415751.html २७२१] || २४ जून २०२४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, सेंट लुसिया|डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सेंट लुसिया]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415754.html २७२४] || २७ जून २०२४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415755.html २७२९] || २९ जून २०२४ || {{cr|SA}} || {{flagicon|Barbados}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|IND}}
|-  
| २२८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1420223.html २७३७] || ६ जुलै २०२४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=20 |
|-  
| २२९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1420224.html २७३९] || ७ जुलै २०२४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}}
|-  
| २३० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1420225.html २७४९] || १० जुलै २०२४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}}
|-  
| २३१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1420226.html २७५८] || १३ जुलै २०२४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}}
|-  
| २३२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1420227.html २७६२] || १४ जुलै २०२४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}}
|-  
| २३३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1442987.html २७६७] || २७ जुलै २०२४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पल्लेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[पल्लेकेले]] || {{cr|IND}}
|- 
| २३४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1442988.html २७६८] || २८ जुलै २०२४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पल्लेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[पल्लेकेले]] || {{cr|IND}}
|-  
| २३५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1442989.html २७६९] || ३० जुलै २०२४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पल्लेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[पल्लेकेले]] || टाय
|-  
| २३६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439893.html २८९७] || ६ ऑक्टोबर २०२४ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[माधवराव सिंधिया क्रिकेट मैदान|श्रीमंत माधवराव सिंधिया क्रिकेट स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}}
|-  
| २३७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439894.html २८९९] || ९ ऑक्टोबर २०२४ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली मैदान|अरुण जेटली क्रिकेट स्टेडियम]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}}
|-  
| २३८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439895.html २९०४] || १२ ऑक्टोबर २०२४ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम (हैदराबाद)|राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हैदराबाद]] || {{cr|IND}}
|- 
| २३९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1449301.html २९३८] || ८ नोव्हेंबर २०२४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || {{cr|IND}}
|- 
| २४० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1449302.html २९४२] || १० नोव्हेंबर २०२४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA}}
|- 
| २४१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1449303.html २९४७] || १३ नोव्हेंबर २०२४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|IND}}
|- 
| २४२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1449304.html २९५२] || १५ नोव्हेंबर २०२४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग]] || {{cr|IND}}
|-  
| २४३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439899.html ३०८२] || २२ जानेवारी २०२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}}
|-  
| २४४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439900.html ३०८३] || २५ जानेवारी २०२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}}
|-  
| २४५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439901.html ३०८४] || २८ जानेवारी २०२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम|निरंजन शाह स्टेडियम]], [[राजकोट]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २४६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439902.html ३०८५] || ३१ जानेवारी २०२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[चिंचवड]] || {{cr|IND}}
|-  
| २४७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439903.html ३०८६] || २ फेब्रुवारी २०२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[चर्चगेट]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496921.html ३४४४] || १० सप्टेंबर २०२५ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} || rowspan=7 | [[२०२५ आशिया चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496925.html ३४५५] || १४ सप्टेंबर २०२५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496931.html ३४६५] || १९ सप्टेंबर २०२५ || {{cr|OMA}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496933.html ३४६८] || २१ सप्टेंबर २०२५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496935.html ३४७०] || २४ सप्टेंबर २०२५ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496937.html ३४७६] || २६ सप्टेंबर २०२५ || {{cr|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || टाय
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496938.html ३४८२] || २८ सप्टेंबर २०२५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}}
|-  
| २५५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478907.html ३५३६] || २९ ऑक्टोबर २०२५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || अनिर्णित || rowspan=14 |
|-  
| २५६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478908.html ३५४१] || ३१ ऑक्टोबर २०२५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|-  
| २५७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478909.html ३५५१] || २ नोव्हेंबर २०२५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|IND}}
|-  
| २५८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478910.html ३५६१] || ६ नोव्हेंबर २०२५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरारा स्टेडियम]], [[गोल्ड कोस्ट (क्वीन्सलंड)|गोल्ड कोस्ट]] || {{cr|IND}}
|-  
| २५९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478911.html ३५६५] || ८ नोव्हेंबर २०२५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित 
|- 
| २६० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1479576.html ३६२३] || ९ डिसेंबर २०२५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}}
|- 
| २६१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1479577.html ३६३१] || ११ डिसेंबर २०२५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[महाराजा यादवेंद्र सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मुल्लनपूर गरीबदास]] || {{cr|RSA}} 
|- 
| २६२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1479578.html ३६४४] || १४ डिसेंबर २०२५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[एच.पी.सी.ए. मैदान|हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[धरमशाळा]] || {{cr|IND}}
|- 
| २६३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1479580.html ३६४५] || १९ डिसेंबर २०२५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}}
|-  
| २६४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490234.html ३६६३] || २१ जानेवारी २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}}
|- 
| २६५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490235.html ३६६७] || २३ जानेवारी २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || {{cr|IND}}
|-  
| २६६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490236.html ३६६९] || २५ जानेवारी २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{cr|IND}}
|-  
| २६७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490237.html ३६७२] || २८ जानेवारी २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट स्टेडियम|आंध्र क्रिकेट असोसिएशन-विशाखापट्टणम जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|NZ}}
|-  
| २६८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490238.html ३६८०] || ३१ जानेवारी २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[द स्पोर्ट्स हब]], [[तिरुवनंतपुरम]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512721.html ३६८६] || ७ फेब्रुवारी २०२६ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} || rowspan=9 | [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512736.html ३७०३] || १२ फेब्रुवारी २०२६ || {{cr|NAM}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512745.html ३७१५] || १५ फेब्रुवारी २०२६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512754.html ३७२३] || १८ फेब्रुवारी २०२६ || {{cr|NED}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512761.html ३७३०] || २२ फेब्रुवारी २०२६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|RSA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512766.html ३७४१] || २६ फेब्रुवारी २०२६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम (चेन्नई)|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512770.html ३७५०] || १ मार्च २०२६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512772.html ३७५२] || ५ मार्च २०२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[चर्चगेट]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512773.html ३७५५] || ८ मार्च २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}}
|-  
| २७८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528548.html ३९९३] || २६ जून २०२६ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[स्टोरमोंट]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|IRE}} || rowspan=13 |
|-  
| २७९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528549.html ४००४] || २८ जून २०२६ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[स्टोरमोंट]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|IRE}}
|-  
| २८० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496574.html ४००७] || १ जुलै २०२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || अनिर्णित
|-  
| २८१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496575.html ४०१२] || ४ जुलै २०२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २८२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496576.html ४०१३] || ७ जुलै २०२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २८३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496577.html ४०२०] || ९ जुलै २०२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २८४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496578.html ४०२५] || ११ जुलै २०२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २८५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1530060.html ४०३९] || २३ जुलै २०२६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}}
|-  
| २८६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1530061.html ४०४१] || २५ जुलै २०२६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}}
|-  
| २८७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1530062.html ४०४४] || २६ जुलै २०२६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}}
|- 
| २८८ ||[ ] || १३ सप्टेंबर २०२६ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]] || TBD
|- 
| २८९ ||[ ] || १५ सप्टेंबर २०२६ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]] || TBD
|- 
| २९० ||[ ] || २६ सप्टेंबर २०२६ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]] || TBD  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २९१ ||[ ] || २८ सप्टेंबर २०२६ || TBD || {{flagicon|JPN}} [[ऐची प्रांत|कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[ऐची प्रांत|निश्शीन]] || TBD || [[२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुषांची स्पर्धा|२०२६ आशियाई खेळ]]
|-  
| २९२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529230.html] || ६ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एकाना आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|भारतरत्न श्री अटलबिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[लखनौ]] || TBD || rowspan=9 |
|-  
| २९३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529231.html] || ९ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम संकुल|झारखंड राज्य क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम संकुल]], [[रांची]] || TBD
|-  
| २९४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529232.html] || ११ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर स्टेडियम|राजमाता अहिल्याबाई होळकर आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[इंदूर]] || TBD
|-  
| २९५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529233.html] || १४ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम (हैदराबाद)|राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हैदराबाद]] || TBD
|-  
| २९६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529234.html] || १७ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम (बंगळूर)|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || TBD
|-  
| २९७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539432.html] || २२ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || TBD
|-  
| २९८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539433.html] || २४ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || TBD
|-  
| २९९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539434.html] || २७ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || TBD
|-  
| ३०० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539435.html] || ३० ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || TBD
|-
! सामना क्र. 
! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|-  
| ३०१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539436.html] || १ नोव्हेंबर २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन (न्यू झीलंड)|हॅमिल्टन]] || TBD || rowspan=4 |
|-  
| ३०२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529238.html] || २२ डिसेंबर २०२६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[निरंजन शाह स्टेडियम]], [[राजकोट]] || TBD
|-  
| ३०३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529239.html] || २४ डिसेंबर २०२६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || TBD
|-  
| ३०४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529240.html] || २७ डिसेंबर २०२६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[चिंचवड]] || TBD
|}

==हे ही पहा==
* [[भारतीय क्रिकेट संघाने खेळलेल्या कसोटी सामन्यांची यादी]]
* [[भारतीय क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची यादी]]
* [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला कसोटी सामन्यांची यादी]]
* [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची यादी]]
* [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी]]
* [[भारतीय १९ वर्षाखालील क्रिकेट संघाने खेळलेल्या युवा कसोटी सामन्यांची यादी]]
* [[भारतीय १९ वर्षाखालील क्रिकेट संघाने खेळलेल्या युवा आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची यादी]]

{{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}}

[[वर्ग:भारतीय क्रिकेट]]</text>
      <sha1>0v12n8xdtdc4jeqc62pjmnipj2qedtw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>केर (दोडामार्ग)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>261177</id>
    <revision>
      <id>2697206</id>
      <parentid>2622069</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T07:01:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41686-86</username>
        <id>185683</id>
      </contributor>
      <comment>/* भौगोलिक स्थान */</comment>
      <origin>2697206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3945" sha1="i6ozadoxd28netzb7emawisi4jhjuqd" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार=गाव
|इतर_नाव=
| स्थानिक_नाव ='''केर'''
| आकाशदेखावा = 
| आकाशदेखावा_शीर्षक = 
| शोधक_स्थान= right
| अक्षांश = 
| रेखांश = 
| उंची = 
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|जवळचे_शहर=दोडामार्ग
| जिल्हा = [[सिंधुदुर्ग जिल्हा]]
|अधिकृत_भाषा=मराठी
| नेता_पद =[[सरपंच]] 
| नेता_नाव =
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष  = २०११
| लोकसंख्या_एकूण = 
| लोकसंख्या_घनता =
|लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = 
| क्षेत्रफळ_एकूण = 
|पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = 
| पिन कोड = 
| आरटीओ_कोड =  एमएच/०७
|संकेतस्थळ=
|कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]]
|कोरे_उत्तर_१ = 
| तळटिपा =}}

''' केर''' हे भारतातील [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] दक्षिण कोकणातील [[सिंधुदुर्ग जिल्हा|सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील]] [[दोडामार्ग तालुका|दोडामार्ग तालुक्यातील]] एक गाव आहे. विविध प्राणी, पक्षी, सरीसृप, वनस्पतीतीचे प्रकार येथे आढळतात.  गावात [[चांदकुडा]] नामक विशाल वृक्ष आहे. वाघ, हत्ती, [[वनमानव(स्लेन्डरलोरीस)]], [[मलाबार ट्रोगन]] आदी दुर्मीळ पशु पक्षी येथील डोंगरात आढळतात.

==भौगोलिक स्थान==
येथे स्थानिक निसर्ग अभ्यासकांनी फ्लायिंग लिझार्ड , कीटकभक्षी वनस्पती, स्तलांतरित पक्षी, पट्टेरी वाघ, इतर दुर्मिळतेची नोंद केलेली आहे.

==हवामान==
पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व अनेकदा सकाळी धुके पडते. उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते. पावसाळ्यात येथे [[तांदूळ|भातशेती]] केली जाते.

==लोकजीवन==

==नागरी सुविधा==
==जवळपासची गावे==

==संदर्भ==
१.https://villageinfo.in/
२.https://www.census2011.co.in/
३.http://tourism.gov.in/
४.https://www.incredibleindia.org/
५.https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
६.https://www.mapsofindia.com/

[[वर्ग:दोडामार्ग तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>i6ozadoxd28netzb7emawisi4jhjuqd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697209</id>
      <parentid>2697206</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T07:05:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41686-86</username>
        <id>185683</id>
      </contributor>
      <comment>/* जवळपासची गावे */</comment>
      <origin>2697209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4104" sha1="o32mg56xop32kiwjts815o7tojdynt9" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार=गाव
|इतर_नाव=
| स्थानिक_नाव ='''केर'''
| आकाशदेखावा = 
| आकाशदेखावा_शीर्षक = 
| शोधक_स्थान= right
| अक्षांश = 
| रेखांश = 
| उंची = 
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|जवळचे_शहर=दोडामार्ग
| जिल्हा = [[सिंधुदुर्ग जिल्हा]]
|अधिकृत_भाषा=मराठी
| नेता_पद =[[सरपंच]] 
| नेता_नाव =
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष  = २०११
| लोकसंख्या_एकूण = 
| लोकसंख्या_घनता =
|लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = 
| क्षेत्रफळ_एकूण = 
|पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = 
| पिन कोड = 
| आरटीओ_कोड =  एमएच/०७
|संकेतस्थळ=
|कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]]
|कोरे_उत्तर_१ = 
| तळटिपा =}}

''' केर''' हे भारतातील [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] दक्षिण कोकणातील [[सिंधुदुर्ग जिल्हा|सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील]] [[दोडामार्ग तालुका|दोडामार्ग तालुक्यातील]] एक गाव आहे. विविध प्राणी, पक्षी, सरीसृप, वनस्पतीतीचे प्रकार येथे आढळतात.  गावात [[चांदकुडा]] नामक विशाल वृक्ष आहे. वाघ, हत्ती, [[वनमानव(स्लेन्डरलोरीस)]], [[मलाबार ट्रोगन]] आदी दुर्मीळ पशु पक्षी येथील डोंगरात आढळतात.

==भौगोलिक स्थान==
येथे स्थानिक निसर्ग अभ्यासकांनी फ्लायिंग लिझार्ड , कीटकभक्षी वनस्पती, स्तलांतरित पक्षी, पट्टेरी वाघ, इतर दुर्मिळतेची नोंद केलेली आहे.

==हवामान==
पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व अनेकदा सकाळी धुके पडते. उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते. पावसाळ्यात येथे [[तांदूळ|भातशेती]] केली जाते.

==लोकजीवन==

==नागरी सुविधा==
==जवळपासची गावे==
 शिरवल, तळकट, भेकूर्ली, मिरवेल, मोर्ले, घोटगेवाडी, परमे, घोटगे .

==संदर्भ==
१.https://villageinfo.in/
२.https://www.census2011.co.in/
३.http://tourism.gov.in/
४.https://www.incredibleindia.org/
५.https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
६.https://www.mapsofindia.com/

[[वर्ग:दोडामार्ग तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>o32mg56xop32kiwjts815o7tojdynt9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कॅमी स्मिथ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>270756</id>
    <revision>
      <id>2697169</id>
      <parentid>2156470</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T04:45:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>माहिती</comment>
      <origin>2697169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7272" sha1="pdzjwzcpqogddbrztlrthl82sb2oc5k" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''कॅमेरॉन विल्बरफोर्स''' ''कॅमी'' '''स्मिथ''' ([[२९ जुलै]], [[इ.स. १९३३|१९३३]]:[[बार्बाडोस]] - हयात) हा {{cr|WIN}}कडून १९६० ते १९६२ दरम्यान ५ कसोटी सामने खेळलेला [[क्रिकेट]] खेळाडू आहे. हा उजव्या हाताने फलंदाजी करीत असे.

स्मिथने १९६०-६१ मध्ये {{cr|WIN}} संघासोबत {{cr|AUS}}चा दौरा केला आणि [[ब्रिस्बेन]] येथील पहिल्या कसोटी सामन्यात सलामीवीर म्हणून कसोटी पदार्पण करताना ७ आणि ६ धावा केल्या. दुसऱ्या कसोटीतून त्याला वगळण्यात आले, परंतु तिसऱ्या कसोटीसाठी त्याने संघात पुनरागमन करत १६ आणि ५५ धावा केल्या. या दरम्यान त्यांनी [[फ्रँक वॉरेल]]सोबत ६७ मिनिटांत १०१ धावांची चौथ्या गड्यासाठीची शतकी भागीदारी रचली.&lt;ref&gt;''[[विस्डेन]]'' १९६२, पान ८४८.&lt;/ref&gt; या सामन्यात वेस्ट इंडीजचा २२२ धावांनी विजय झाला. ही त्यांच्या कसोटी कारकिर्दीतील एकमेव अर्धशतकी खेळी ठरली. या मालिकेतील उर्वरित दोन कसोटी सामन्यांमध्ये त्यांनी २८, ४६, ११ आणि ३७ धावा केल्या. यातील एका डावात त्यांनी &quot;[[फ्रँक मिसन]] यांच्या दुसऱ्याच चेंडूवर फाईन लेगच्या वरून षटकार ठोकला आणि त्यांनी हुंट यांच्यासोबत अवघ्या ५० मिनिटांत धावफलकावर ५० धावा लावून दिल्या.&quot;&lt;ref&gt;''[[Wisden Cricketers' Almanack|विस्डेन]]'' १९६२, पान ८५२.&lt;/ref&gt;

स्मिथ यांनी १९६१-६२ च्या हंगामाची सुरुवात [[जमैका क्रिकेट|जमैका]]विरुद्ध १२७ धावांची खेळी करत केली व त्यांनी हंट यांच्यासोबत पहिल्या गड्यासाठी २४४ धावांची भागीदारी रचली. {{cr}IND}}विरुद्ध पहिल्या कसोटी सामन्यात त्यांनी १२ आणि ४ नाबाद धावा केल्या. तसेच या सामन्यात [[जॅकी हेंड्रिक्स]] यांच्या जागी यष्टीरक्षक म्हणून क्षेत्ररक्षण करताना त्यांनी [[रुसी सुरती]] यांना यष्टीचित केले.&lt;ref&gt;[https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/25/25328.html वेस्ट इंडीज विरुद्ध भारत, पोर्ट ऑफ स्पेन १९६१-६२]&lt;/ref&gt; परंतु दुसऱ्या कसोटी सामन्यात [[ईस्टन मॅकमॉरिस]] यांच्यामुळे त्यांना आपली सलामीची जागा गमवावी लागली आणि त्यानंतर ते एकाही कसोटी सामन्यात खेळू शकले नाहीत.

१९६२-६३ मध्ये [[त्रिनिदाद क्रिकेट संघ|त्रिनिदाद]] विरुद्ध १४० धावा करत त्यांनी आपल्या सर्वोच्च वैयक्तिक धावसंख्येची बरोबरी केली. या सामन्यात त्यांनी [[सीमोर नर्स]] यांच्यासोबत दुसऱ्या गड्यासाठी ३१८ धावांची भागीदारी रचली.&lt;ref&gt;[https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/25/25949.html बार्बाडोस विरुद्ध त्रिनिदाद १९६२-६३]&lt;/ref&gt; १९६४ च्या इंग्लिश हंगामाच्या शेवटी ते सर फ्रँक वॉरेल ११ संघासाठी तीन प्रथम श्रेणी सामने खेळले, तर १९६४-६५ मध्ये प्रथम श्रेणी क्रिकेटमधून निवृत्ती घेण्यापूर्वी भारतामध्ये राष्ट्रकुल ११ संघासाठी एक सामना खेळले. त्यांनी १९६५, १९६६ आणि १९६७ मध्ये इंग्लंडमधील [[इंटरनॅशनल कॅव्हॅलियर्स]] संघासाठी काही सामने खेळले.

स्मिथने निवृत्तीनंतर विमाविक्रेता नंतर म्हणून काम केले.&lt;ref&gt;[[टोनी कोझिमोर]], ''द वेस्ट इंडीज: फिफ्टी इयर्स ऑफ टेस्ट क्रिकेट'', अँगस अँड रॉबर्टसन, ब्रायटन (यूके), १९७८, पान १०२.&lt;/ref&gt; नंतरच्या काळात त्यांनी वेस्ट इंडीजच्या अनेक संघांचे व्यवस्थापक म्हणून जबाबदारी सांभाळली, तसेच १९९३ ते २००२ दरम्यान ४२ कसोटी सामने आणि ११८ [[एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट|एकदिवसीय सामन्यांमध्ये]] सामनापंच (मॅच रेफरी) म्हणून काम पाहिले.

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:स्मिथ, कॅमी}}
[[वर्ग:वेस्ट इंडीजचे क्रिकेट खेळाडू]]
[[वर्ग:इ.स. १९३३ मधील जन्म]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>pdzjwzcpqogddbrztlrthl82sb2oc5k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मुकणे राजघराणे</title>
    <ns>0</ns>
    <id>275943</id>
    <revision>
      <id>2697085</id>
      <parentid>2347899</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T16:43:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>मयुरराजे जाधवराव</username>
        <id>184975</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */ जव्हार संस्थान</comment>
      <origin>2697085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9681" sha1="0g8porjpswqiwnsnux61n3m7ut809sg" xml:space="preserve">[[जव्हार संस्थान]]ची स्थापना करणारे ''जयदेवराव (जयबाजीराजे)'' हे क्षत्रिय मराठा समाजाचे राजे होते. इ.स. १४व्या शतकात जयबाजीराजे मुकणे यांनी प्रथम या संस्थानाची स्थापना केली. आणि जवळपास ६०० वर्षे मुकणे राजघराण्याची या संस्थानावर सत्ता होती. त्यानंतर १९४७ मध्ये यशवंतराव मुकणे यांनी जव्हार संस्थान भारतात विलीन केले.

==इतिहास==
मुकणे राजघराण्याचे प्रथम शासक जयबाजीराव मुकणे यांनी [[डहाणू]] येथील [[महालक्ष्मी मंदिर, डहाणू|महालक्ष्मी]] मंदिर बांधले. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.punjabkesari.in/dharm/news/mahalaxmi-temple-dahanu-maharashtra-922710|title=महालक्ष्मी के इस मंदिर में चढ़ती है पहली फसल रहस्य जानकर चौंक जाएंगे आप - mobile|date=2018-12-21|website=punjabkesari|access-date=2021-02-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=JC-014hKeKAC&amp;pg=PA225&amp;lpg=PA225&amp;dq=mahalaxmi+mukne&amp;source=bl&amp;ots=DOQDj8k74A&amp;sig=ACfU3U0iLm8Ewtq6wfoakzdlT6pQcPUHkw&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwiT69vN_vToAhXr6XMBHawXCXEQ6AEwBHoECAYQAQ#v=onepage&amp;q=mahalaxmi%20mukne&amp;f=false|title=Fairs and Festivals of Indian Tribes|last=Tribhuwan|first=Robin D.|date=2003|publisher=Discovery Publishing House|isbn=978-81-7141-640-0|language=en}}&lt;/ref&gt;

जायबाजीरावच्या मुलाने म्हणजे, नेमशाह मुकणे यांनी तब्बल २२ किल्ले जिंकून साम्राज्यविस्तार केला. यामुळे ५ जून १३४३ रोजी दिल्लीचा तत्कालीन सुल्तान [[मुहम्मद बिन तुघलक]] ने महाराज नेमशाह यांना '''शाह''' ही उपाधि देऊन सम्मानित केले आणि प्रथमच स्वतंत्र राज्याचा दर्जा दिला.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V14_093.gif|title=Imperial Gazetteer2 of India, Volume 14, page 87 -- Imperial Gazetteer of India -- Digital South Asia Library|website=dsal.uchicago.edu|access-date=2020-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20100304155157/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V14_093.gif|archive-date=2021-02-21}}&lt;/ref&gt; त्यानंतर नेमशाहचा नातू महाराजा देवबारराव मुकणे यांनी  [[बहामनी सल्तनत]]चे सुल्तान अहमदशहा (अल्लाउद्दीन) बहमानी  विदारच्या किल्ल्यावर युद्ध केले. युद्ध कळताच ते बहामनी सल्तनतच्या राजकुमारीच्या प्रेमात पडले आणि तिच्याशी लग्न करून जव्हारला परत आले.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== मुकणे राजघराण्यातील शासनकर्ते ==
जव्हार संस्थान वर राज्य केलेल्या मुकणे राजघराण्यातील महाराजांची यादी पुढीलप्रमाणे आहे&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.worldstatesmen.org/India_princes_A-J.html|title=Indian Princely States before 1947 A-J|website=www.worldstatesmen.org|access-date=२१ फेब्रुवारी २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20200105065313/https://www.worldstatesmen.org/India_princes_A-J.html|archive-date=१५ जुलै २०१५|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://rulers.org/indstat1.html|title=Indian states before 1947 A-J|website=rulers.org|access-date=२१ फेब्रुवारी २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20150715010957/http://rulers.org/indstat1.html|archive-date=१५ जुलै २०१५|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1)श्रीमंत [[जयबाजीराव मुकणे]](इ.स.1316-1337)

2)श्रीमंत धुळाबाराव उर्फ नेमशाह मुकणे(इ.स.1337-1388)

3)श्रीमंत भीमराव उर्फ भीमशहा मुकणे(इ.स.1388-1429)

4)श्रीमंत देवबाराव उर्फ महंमदशहा मुकणे(इ.स.1429-1492)

5)श्रीमंत कृष्णाराव मुकणे प्रथम(इ.स.1492-1560)

6)श्रीमंत नेमशाह मुकणे द्वितीय(इ.स.1560-1630)

7)श्रीमंत विक्रमशाह मुकणे प्रथम(इ.स.1630-1678)

8)श्रीमंत पतंगशाह मुकणे प्रथम(इ.स.1678-1694)

9)श्रीमंत कृष्णशहा मुकणे द्वितीय(इ.स.1694-1710)

10)श्रीमंत विक्रमशहा मुकणे द्वितीय(इ.स.1710-1742)

11)श्रीमंत कृष्णशहा मुकणे तृतीय(इ.स.1742-1758)

12)श्रीमंत गंगाधरराव उर्फ पतंगशहा द्वितीय(इ.स.1758-1798)

13)श्रीमंत मालोजीराव उर्फ विक्रमशहा तृतीय(इ.स.1798-1821)

14)श्रीमंत हनुमंतराव उर्फ पतंगशाह तृतीय(इ.स.1821-1865)

15)श्रीमंत नारायणराव उर्फ माधवराव उर्फ विक्रमशहा चतुर्थ(इ.स.1865-1865)

16)श्रीमंत मल्हारराव उर्फ पतंगशहा चतुर्थ(इ.स.1865-1905)

17)श्रीमंत गणपतराव उर्फ कृष्णशहा चतुर्थ(इ.स.1905-1917)

18)श्रीमंत मार्तंडराव उर्फ विक्रमशहा पंचम(इ.स.1918-1927)

19)श्रीमंत [[यशवंतराव मार्तंडराव मुकणे]] उर्फ पतंगशहा सहावे (इ.स.1927-1978)

20)श्रीमंत दिग्विजयसिंहराजे मुकणे (इ.स.1978-1992)

21)श्रीमंत महेंद्रसिंहराजे मुकणे (इ.स1992)

==चित्रदालन==
[[File:महाराजा मार्तंडराव मुकने.png|thumb|महाराजा मार्तंडराव मुकणे]]

[[File:महाराजा मार्तंडराव मुकने जव्हार रियासत.jpg|thumb|महाराजा मार्तंडराव मुकणे]]

[[File:महाराजा यशवंतराव मुकने (दाएं) दिग्विजयसिंहराव मुकने (बाएं) और राजकुमार महेंद्रसिंहराव.png|thumb|महाराजा यशवंतराव मुकणे(उजवीकडे), दिग्विजयसिंहराव मुकणे (डावीकडे) आणि राजकुमार महेंद्रसिंहराव मुकणे]]

[[File:महाराजा यशवंतराव मुकने बाल अवस्था.jpg|thumb| लहानपणीचे महाराजा यशवंतराव मुकणे ]]

 
[[File:महाराजा यशवंतराव मुकने जवानी में.png|thumb|महाराजा यशवंतराव मुकणे तरुणपणी]]

[[File:महाराजा यशवंतराव मुकने जव्हार राज्य.jpg|thumb|महाराजा यशवंतराव मुकणे वृद्धावस्था]]

[[File:जव्हार रियासत (मुकने राजवंश) की मुद्रा.png|thumb|जव्हार संस्थान (मुकणे राजघराणे)ची मुद्रा]]


[[File:Statue of Maharaja Yashwantrao Martandrao Mukne of Jawhar State.jpg|thumb|यशवंतराव मुकणे]]

[[File:Meharban Shrimant Raja Ganpatrao Malharrao Mukne (Krishnashah V Patangshah Muken).jpg|thumb|राजा गणपतराव मल्हारराव मुकणे]]

==हे सुद्धा पहा==
* [[जव्हार संस्थान]]
* [[जव्हार]]
==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:भारताचा इतिहास]]
[[वर्ग:भारतीय राजवंश]]</text>
      <sha1>0g8porjpswqiwnsnux61n3m7ut809sg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697088</id>
      <parentid>2697085</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T17:10:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/मयुरराजे जाधवराव|मयुरराजे जाधवराव]] ([[User talk:मयुरराजे जाधवराव|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले.</comment>
      <origin>2347899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9697" sha1="olca1x28rgz17omlbtupbvbg3rj2ewh" xml:space="preserve">[[जव्हार संस्थान]]ची स्थापना करणारे ''जयदेवराव (जयबाजीराजे)'' हे क्षत्रिय महादेव कोळी समाजाचे राजे होते. इ.स. १४व्या शतकात जयबाजीराजे मुकणे यांनी प्रथम या संस्थानाची स्थापना केली. आणि जवळपास ६०० वर्षे मुकणे राजघराण्याची या संस्थानावर सत्ता होती. त्यानंतर १९४७ मध्ये यशवंतराव मुकणे यांनी जव्हार संस्थान भारतात विलीन केले.

==इतिहास==
मुकणे राजघराण्याचे प्रथम शासक जयबाजीराव मुकणे यांनी [[डहाणू]] येथील [[महालक्ष्मी मंदिर, डहाणू|महालक्ष्मी]] मंदिर बांधले. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.punjabkesari.in/dharm/news/mahalaxmi-temple-dahanu-maharashtra-922710|title=महालक्ष्मी के इस मंदिर में चढ़ती है पहली फसल रहस्य जानकर चौंक जाएंगे आप - mobile|date=2018-12-21|website=punjabkesari|access-date=2021-02-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=JC-014hKeKAC&amp;pg=PA225&amp;lpg=PA225&amp;dq=mahalaxmi+mukne&amp;source=bl&amp;ots=DOQDj8k74A&amp;sig=ACfU3U0iLm8Ewtq6wfoakzdlT6pQcPUHkw&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwiT69vN_vToAhXr6XMBHawXCXEQ6AEwBHoECAYQAQ#v=onepage&amp;q=mahalaxmi%20mukne&amp;f=false|title=Fairs and Festivals of Indian Tribes|last=Tribhuwan|first=Robin D.|date=2003|publisher=Discovery Publishing House|isbn=978-81-7141-640-0|language=en}}&lt;/ref&gt;

जायबाजीरावच्या मुलाने म्हणजे, नेमशाह मुकणे यांनी तब्बल २२ किल्ले जिंकून साम्राज्यविस्तार केला. यामुळे ५ जून १३४३ रोजी दिल्लीचा तत्कालीन सुल्तान [[मुहम्मद बिन तुघलक]] ने महाराज नेमशाह यांना '''शाह''' ही उपाधि देऊन सम्मानित केले आणि प्रथमच स्वतंत्र राज्याचा दर्जा दिला.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V14_093.gif|title=Imperial Gazetteer2 of India, Volume 14, page 87 -- Imperial Gazetteer of India -- Digital South Asia Library|website=dsal.uchicago.edu|access-date=2020-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20100304155157/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V14_093.gif|archive-date=2021-02-21}}&lt;/ref&gt; त्यानंतर नेमशाहचा नातू महाराजा देवबारराव मुकणे यांनी  [[बहामनी सल्तनत]]चे सुल्तान अहमदशहा (अल्लाउद्दीन) बहमानी  विदारच्या किल्ल्यावर युद्ध केले. युद्ध कळताच ते बहामनी सल्तनतच्या राजकुमारीच्या प्रेमात पडले आणि तिच्याशी लग्न करून जव्हारला परत आले.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== मुकणे राजघराण्यातील शासनकर्ते ==
जव्हार संस्थान वर राज्य केलेल्या मुकणे राजघराण्यातील महाराजांची यादी पुढीलप्रमाणे आहे&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.worldstatesmen.org/India_princes_A-J.html|title=Indian Princely States before 1947 A-J|website=www.worldstatesmen.org|access-date=२१ फेब्रुवारी २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20200105065313/https://www.worldstatesmen.org/India_princes_A-J.html|archive-date=१५ जुलै २०१५|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://rulers.org/indstat1.html|title=Indian states before 1947 A-J|website=rulers.org|access-date=२१ फेब्रुवारी २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20150715010957/http://rulers.org/indstat1.html|archive-date=१५ जुलै २०१५|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1)श्रीमंत [[जयबाजीराव मुकणे]](इ.स.1316-1337)

2)श्रीमंत धुळाबाराव उर्फ नेमशाह मुकणे(इ.स.1337-1388)

3)श्रीमंत भीमराव उर्फ भीमशहा मुकणे(इ.स.1388-1429)

4)श्रीमंत देवबाराव उर्फ महंमदशहा मुकणे(इ.स.1429-1492)

5)श्रीमंत कृष्णाराव मुकणे प्रथम(इ.स.1492-1560)

6)श्रीमंत नेमशाह मुकणे द्वितीय(इ.स.1560-1630)

7)श्रीमंत विक्रमशाह मुकणे प्रथम(इ.स.1630-1678)

8)श्रीमंत पतंगशाह मुकणे प्रथम(इ.स.1678-1694)

9)श्रीमंत कृष्णशहा मुकणे द्वितीय(इ.स.1694-1710)

10)श्रीमंत विक्रमशहा मुकणे द्वितीय(इ.स.1710-1742)

11)श्रीमंत कृष्णशहा मुकणे तृतीय(इ.स.1742-1758)

12)श्रीमंत गंगाधरराव उर्फ पतंगशहा द्वितीय(इ.स.1758-1798)

13)श्रीमंत मालोजीराव उर्फ विक्रमशहा तृतीय(इ.स.1798-1821)

14)श्रीमंत हनुमंतराव उर्फ पतंगशाह तृतीय(इ.स.1821-1865)

15)श्रीमंत नारायणराव उर्फ माधवराव उर्फ विक्रमशहा चतुर्थ(इ.स.1865-1865)

16)श्रीमंत मल्हारराव उर्फ पतंगशहा चतुर्थ(इ.स.1865-1905)

17)श्रीमंत गणपतराव उर्फ कृष्णशहा चतुर्थ(इ.स.1905-1917)

18)श्रीमंत मार्तंडराव उर्फ विक्रमशहा पंचम(इ.स.1918-1927)

19)श्रीमंत [[यशवंतराव मार्तंडराव मुकणे]] उर्फ पतंगशहा सहावे (इ.स.1927-1978)

20)श्रीमंत दिग्विजयसिंहराजे मुकणे (इ.स.1978-1992)

21)श्रीमंत महेंद्रसिंहराजे मुकणे (इ.स1992)

==चित्रदालन==
[[File:महाराजा मार्तंडराव मुकने.png|thumb|महाराजा मार्तंडराव मुकणे]]

[[File:महाराजा मार्तंडराव मुकने जव्हार रियासत.jpg|thumb|महाराजा मार्तंडराव मुकणे]]

[[File:महाराजा यशवंतराव मुकने (दाएं) दिग्विजयसिंहराव मुकने (बाएं) और राजकुमार महेंद्रसिंहराव.png|thumb|महाराजा यशवंतराव मुकणे(उजवीकडे), दिग्विजयसिंहराव मुकणे (डावीकडे) आणि राजकुमार महेंद्रसिंहराव मुकणे]]

[[File:महाराजा यशवंतराव मुकने बाल अवस्था.jpg|thumb| लहानपणीचे महाराजा यशवंतराव मुकणे ]]

 
[[File:महाराजा यशवंतराव मुकने जवानी में.png|thumb|महाराजा यशवंतराव मुकणे तरुणपणी]]

[[File:महाराजा यशवंतराव मुकने जव्हार राज्य.jpg|thumb|महाराजा यशवंतराव मुकणे वृद्धावस्था]]

[[File:जव्हार रियासत (मुकने राजवंश) की मुद्रा.png|thumb|जव्हार संस्थान (मुकणे राजघराणे)ची मुद्रा]]


[[File:Statue of Maharaja Yashwantrao Martandrao Mukne of Jawhar State.jpg|thumb|यशवंतराव मुकणे]]

[[File:Meharban Shrimant Raja Ganpatrao Malharrao Mukne (Krishnashah V Patangshah Muken).jpg|thumb|राजा गणपतराव मल्हारराव मुकणे]]

==हे सुद्धा पहा==
* [[जव्हार संस्थान]]
* [[जव्हार]]
==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:भारताचा इतिहास]]
[[वर्ग:भारतीय राजवंश]]</text>
      <sha1>olca1x28rgz17omlbtupbvbg3rj2ewh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>साचा:देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी</title>
    <ns>10</ns>
    <id>280207</id>
    <revision>
      <id>2697066</id>
      <parentid>2695539</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T13:46:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <origin>2697066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57150" sha1="jiufedyidzd04ygdisgunkv2l0q40mi" xml:space="preserve">{{Navbox with columns
 | name = देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी
 | title = देशानुसार [[२०-२० सामने|आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामने]] यांची यादी
|bodystyle = background:#fdfdfd; width:100%; vertical-align:top; 
|belowstyle = background:#ddddff; padding-left:1em; padding-right:1em;  
|groupstyle = background:#ddddff; width:12%;padding-left:1em; padding-right:1em; text-align:right; 
|liststyle = background:transparent;
|oddstyle = background:transparent; 
|evenstyle = background:#f7f7f7; 
|fullwidth = y
|col1  = {{navbox|subgroup
 | group1 = {{देशध्वज|AFG|२०१३}}
 | list1 = [[अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; 
| group2 = {{देशध्वज|ARG}}
 | list2 = [[आर्जेन्टिना क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[आर्जेन्टिना महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]] 
| group3 = {{देशध्वज|AUS}}
 | list3 = [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]] 
| group4 = {{देशध्वज|AUT}}
 | list4 = [[ऑस्ट्रिया क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[ऑस्ट्रिया महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]] 
| group5 = {{देशध्वज|BAH}}
 | list5 = [[बहामास क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; 
| group6 = {{देशध्वज|Bahrain}}
 | list6 = [[बहरैन क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[बहरैन महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]] 
| group7 = {{देशध्वज|BAN}}
 | list7 = [[बांगलादेश क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]] 
| group8 = {{देशध्वज|BAR}}
 | list8 = &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;पुरुष&lt;/span&gt;  • [[बार्बाडोस महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]] 
| group9 = {{देशध्वज|BEL}}
 | list9 = [[बेल्जियम क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[बेल्जियम महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group10 = {{देशध्वज|BLZ}}
 | list10 = [[बेलीझ क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[बेलीझ महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group11 = {{देशध्वज|BER}}
 | list11 = [[बर्म्युडा क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; 
| group12 = {{देशध्वज|BHU}}
 | list12 = [[भूतान क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[भूतान महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group13 = {{देशध्वज|BOT}}
 | list13 = [[बोत्स्वाना क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[बोत्स्वाना महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group14 = {{देशध्वज|BRA}}
 | list14 = [[ब्राझील क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[ब्राझील महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group15 = {{देशध्वज|BUL}}
 | list15 = [[बल्गेरिया क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[बल्गेरिया महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]] 
| group16 = {{देशध्वज|CAM}}
 | list16 = [[कंबोडिया क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[कंबोडिया महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group17 = {{देशध्वज|CMR}}
 | list17 = [[कामेरून क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[कामेरून महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group18 = {{देशध्वज|CAN}}
 | list18 = [[कॅनडा क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[कॅनडा महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group19 = {{देशध्वज|CAY}}
 | list19 = [[केमन द्वीपसमूह क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[केमन द्वीपसमूह महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group20 = {{देशध्वज|Chile}}
 | list20 = [[चिले क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[चिले महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
}}
|col2  = {{navbox|subgroup
| group21 = {{देशध्वज|CHN}}
 | list21 = [[चीन क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[चीन महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group22 = {{देशध्वज|COK}}
 | list22 = [[कूक द्वीपसमूह क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[कूक द्वीपसमूह महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group23 = {{देशध्वज|Costa Rica}}
 | list23 = [[कोस्टा रिका क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[कोस्टा रिका महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group24 = {{देशध्वज|Croatia}}
 | list24 = [[क्रोएशिया क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[क्रोएशिया महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group25 = {{देशध्वज|Cyprus}}
 | list25 = [[सायप्रस क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[सायप्रस महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group26 = {{देशध्वज|CZE}}
 | list26 = [[चेक प्रजासत्ताक क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[चेक प्रजासत्ताक महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group27 = {{देशध्वज|DEN}}
 | list27 = [[डेन्मार्क क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[डेन्मार्क महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group28 = {{देशध्वज|ENG}}
 | list28 = [[इंग्लंड क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group29 = {{देशध्वज|EST}}
 | list29 = [[एस्टोनिया क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[एस्टोनिया महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group30 = {{देशध्वज|Swaziland}}
 | list30 = [[इस्वाटिनी क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[इस्वाटिनी महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group31 = {{देशध्वज|FLK}}
 | list31 = [[फॉकलंड द्वीपसमूह क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt;
| group32 = {{देशध्वज|FIJ}}
 | list32 = [[फिजी क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[फिजी महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group33 = {{देशध्वज|FIN}}
 | list33 = [[फिनलंड क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[फिनलंड महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group34 = {{देशध्वज|FRA}}
 | list34 = [[फ्रान्स क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[फ्रान्स महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group35 = {{देशध्वज|GAM}}
 | list35 = [[गांबिया क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[गांबिया महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group36 = {{देशध्वज|GER}}
 | list36 = [[जर्मनी क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[जर्मनी महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group37 = {{देशध्वज|GHA}}
 | list37 = [[घाना क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[घाना महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group38 = {{देशध्वज|GIB}}
 | list38 = [[जिब्राल्टर क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[जिब्राल्टर महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group39 = {{देशध्वज|GRE}}
 | list39 = [[ग्रीस क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[ग्रीस महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group40 = {{देशध्वज|GUE}}
 | list40 = [[गर्न्सी क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[गर्न्सी महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
}}
|col3  = {{navbox|subgroup
| group41 = {{देशध्वज|HK}}
 | list41 = [[हाँग काँग क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[हाँग काँग महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group42 = {{देशध्वज|HUN}}
 | list42 = [[हंगेरी क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt;
| group43 = आयसीसी आंतरराष्ट्रीय XI 
 | list43 = [[आंतरराष्ट्रीय XI क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt;
| group44 = {{देशध्वज|IND}}
 | list44 = [[भारतीय क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group45 = {{देशध्वज|Indonesia}}
 | list45 = [[इंडोनेशिया क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[इंडोनेशिया महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group46 = {{देशध्वज|Iran}}
 | list46 = [[इराण क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt;
| group47 = {{देशध्वज|IRE}}
 | list47 = [[आयर्लंड क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group48 = {{देशध्वज|IMN}}
 | list48 = [[आईल ऑफ मान क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[आईल ऑफ मान महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group49 = {{देशध्वज|Israel}}
 | list49 = [[इस्रायल क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt;
| group50 = {{देशध्वज|ITA}}
 | list50 = [[इटली क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[इटली महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group51 = {{देशध्वज|Ivory Coast}}
 | list51 = [[आयवरी कोस्ट क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt;
| group52 = {{देशध्वज|JPN}}
 | list52 = [[जपान क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[जपान महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group53 = {{देशध्वज|JER}}
 | list53 = [[जर्सी क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[जर्सी महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group54 = {{देशध्वज|KEN}}
 | list54 = [[केन्या क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[केन्या महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group55 = {{देशध्वज|KUW}}
 | list55 = [[कुवेत क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[कुवेत महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group56 = {{देशध्वज|LES}}
 | list56 = [[लेसोथो क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[लेसोथो महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group57 = {{देशध्वज|LUX}}
 | list57 = [[लक्झेंबर्ग क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[लक्झेंबर्ग महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group58 = {{देशध्वज|MWI}}
 | list58 = [[मलावी क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[मलावी महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group59 = {{देशध्वज|MAS}}
 | list59 = [[मलेशिया क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[मलेशिया महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group60 = {{देशध्वज|MDV}}
 | list60 = [[मालदीव क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[मालदीव महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
}}
|col4  = {{navbox|subgroup
| group61 = {{देशध्वज|MLI}}
 | list61 = [[माली क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[माली महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group62 = {{देशध्वज|MLT}}
 | list62 = [[माल्टा क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[माल्टा महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group63 = {{देशध्वज|MEX}}
 | list63 = [[मेक्सिको क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[मेक्सिको महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group64 = {{देशध्वज|MGL}}
 | list64 = [[मंगोलिया क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[मंगोलिया महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group65 = {{देशध्वज|MOZ}}
 | list65 = [[मोझांबिक क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[मोझांबिक महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group66 = {{देशध्वज|MYA}}
 | list66 = [[म्यानमार क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[म्यानमार महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group67 = {{देशध्वज|NAM}}
 | list67 = [[नामिबिया क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[नामिबिया महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group68 = {{देशध्वज|NEP}}
 | list68 = [[नेपाळ क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[नेपाळ महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group69 = {{देशध्वज|NED}}
 | list69 = [[नेदरलँड्स क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[नेदरलँड्स महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group70 = {{देशध्वज|NZ}}
 | list70 = [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group71 = {{देशध्वज|NGA}}
 | list71 = [[नायजेरिया क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[नायजेरिया महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group72 = {{देशध्वज|NOR}}
 | list72 = [[नॉर्वे क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[नॉर्वे महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group73 = {{देशध्वज|OMA}}
 | list73 = [[ओमान क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[ओमान महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group74 = {{देशध्वज|PAK}}
 | list74 = [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[पाकिस्तान महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group75 = {{देशध्वज|PAN}}
 | list75 = [[पनामा क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt;
| group76 = {{देशध्वज|PNG}}
 | list76 = [[पापुआ न्यू गिनी क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[पापुआ न्यू गिनी महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group77 = {{देशध्वज|Peru}}
 | list77 = [[पेरू क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[पेरू महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group78 = {{देशध्वज|PHI}}
 | list78 = [[फिलिपिन्स क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[फिलिपिन्स महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group79 = {{देशध्वज|POR}}
 | list79 = [[पोर्तुगाल क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[पोर्तुगाल महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group80 = {{देशध्वज|QAT}}
 | list80 = [[कतार क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[कतार महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
}}
|col5  = {{navbox|subgroup
| group81 = {{देशध्वज|ROM}}
 | list81 = [[रोमेनिया क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[रोमेनिया महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group82 = {{देशध्वज|RWA}}
 | list82 = [[रवांडा क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[रवांडा महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group83 = {{देशध्वज|SAM}}
 | list83 = [[सामोआ क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[सामोआ महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group84 = {{देशध्वज|SAU}}
 | list84 = [[सौदी अरेबिया क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[सौदी अरेबिया महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group85 = {{देशध्वज|SCO}}
 | list85 = [[स्कॉटलंड क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[स्कॉटलंड महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group86 = {{देशध्वज|SER}}
 | list86 = [[सर्बिया क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[सर्बिया महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group87 = {{देशध्वज|SEY}}
 | list87 = [[सेशेल्स क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt;
| group88 = {{देशध्वज|SLE}}
 | list88 = [[सियेरा लिओन क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[सियेरा लिओन महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group89 = {{देशध्वज|SIN}}
 | list89 = [[सिंगापूर क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[सिंगापूर महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group90 = {{देशध्वज|SVN}}
 | list90 = [[स्लोव्हेनिया क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt;
| group91 = {{देशध्वज|SA}}
 | list91 = [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group92 = {{देशध्वज|KOR}}
 | list92 = [[दक्षिण कोरिया क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[दक्षिण कोरिया महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group93 = {{देशध्वज|ESP}}
 | list93 = [[स्पेन क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[स्पेन महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group94 = {{देशध्वज|SL}}
 | list94 = [[श्रीलंका क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[श्रीलंका महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group95 = {{देशध्वज|Saint Helena}}
 | list95 = [[सेंट हेलेना क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt;
| group96 = {{देशध्वज|Suriname}}
 | list96 = [[सुरिनाम क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt;
| group97 = {{देशध्वज|SWE}}
 | list97 = [[स्वीडन क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[स्वीडन महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group98 = {{देशध्वज|SWI}}
 | list98 = [[स्वित्झर्लंड क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[स्वित्झर्लंड महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group99 = {{देशध्वज|Tajikistan}}
 | list99 = &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;पुरुष&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt;
| group100 = {{देशध्वज|TAN}}
 | list100 = [[टांझानिया क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[टांझानिया महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
}}
|col6  = {{navbox|subgroup
| group101 = {{देशध्वज|THA}}
 | list101 = [[थायलंड क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[थायलंड महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group102 = {{देशध्वज|Timor Leste}}
 | list102 = [[पूर्व तिमोर क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt;
| group103 = {{देशध्वज|TUR}}
 | list103 = [[तुर्कस्तान क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[तुर्कस्तान महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group104 = {{देशध्वज|Turks and Caicos Islands}}
 | list104 = [[टर्क्स आणि कैकास द्वीपसमूह क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt;
| group105 = {{देशध्वज|UGA}}
 | list105 = [[युगांडा क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[युगांडा महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group106 = {{देशध्वज|UAE}}
 | list106 = [[संयुक्त अरब अमिराती क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[संयुक्त अरब अमिराती महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group107 = {{देशध्वज|USA}}
 | list107 = [[अमेरिका क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[अमेरिका महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group108 = {{देशध्वज|Uzbekistan}}
 | list108 = [[उझबेकिस्तान क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt;
| group109 = {{देशध्वज|VAN}}
 | list109 = [[व्हानुआतू क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[व्हानुआतू महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group110 = {{देशध्वज|WIN}}
 | list110 = [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group111 = {{देशध्वज|ZAM}}
 | list111 = [[झांबिया क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[झांबिया महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
| group112 = {{देशध्वज|ZIM}}
 | list112 = [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|पुरुष]] • [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी‎|महिला]]
}}
}}
&lt;noinclude&gt;
[[वर्ग:क्रिकेट मार्गक्रमण साचे|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;

&lt;noinclude&gt;
[[वर्ग:साचे]]
[[वर्ग:खेळ साचे]]
[[वर्ग:क्रिकेट साचे]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jiufedyidzd04ygdisgunkv2l0q40mi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अंकित सिवाच</title>
    <ns>0</ns>
    <id>284204</id>
    <revision>
      <id>2697064</id>
      <parentid>2642547</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T13:37:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>प्रतीक भगवान वाघमारे</username>
        <id>185657</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|1 */</comment>
      <origin>2697064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4156" sha1="9q8b7cbfzx7gsifcabkw9eznvm4y0pj" xml:space="preserve">'''अंकित सिवाच''' (जन्म १९९१ - [[मेरठ|मीरत]]) हा एक [[भारत|भारती]]&lt;nowiki/&gt;य दूरदर्शन अभिनेता आहे. रिश्टन का चक्रव्यूह मधे अधीर पांडे, मनमोहिनी मधील राम / राणा भानू प्रताप सिंह आणि सोनी टीव्हीच्या बेहाड २ मध्ये विक्रम जयसिंग या व्यक्तिरेखा साकारण्यासाठी ते ओळखले जातात. २०२१ मध्ये तो वूट सिलेक्टच्या रोमँटिक थ्रिलर मालिकेत इश्क में मरजावां २: नया सफार यामध्ये व्योमच्या भूमिकेत दिसला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indulgexpress.com/entertainment/cinema/2021/may/27/sumit-mishras-short-film-khirki-made-ankit-siwach-grow-as-an-actor-33861.html|title=Sumit Mishra’s short film Khidki made Ankit Siwach grow as an actor|website=www.indulgexpress.com|language=en|access-date=2021-06-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/tv/ankit-siwach-the-term-star-has-become-metaphorical-it-doesn-t-lift-or-push-down-skills-101614011427983.html|title=Ankit Siwach: The term star has become metaphorical. It doesn’t lift or push down skills|date=2021-02-22|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2021-06-15}}&lt;/ref&gt;

[[File:Ankit Siwach .jpg|250px]]

== कारकीर्द ==
सिवाचने २०१७ मध्ये [[स्टार प्लस]] 'रिश्टन का चक्रव्यूह. २०१८ मध्ये इन्स्पेक्टर अधीरज पांडे यांच्या मुख्य भूमिकेतून आपल्या दूरचित्रवाणी कारकीर्दीची सुरुवात केली. २०१८ मध्ये ते स्टार प्लस 'इश्कबाआज'साठी एक कॅमिओ रोल आणि टीव्हीच्या लाल इश्कच्या एपिसोडिक भूमिकेत दिसले. नोव्हेंबर २०१८ मध्ये, तो झी टीव्हीच्या मनमोहिनीमध्ये राम / राणा भानु प्रताप सिंग खेळताना दिसला आहे.२०२० मध्ये तो बेहाड 2 मध्ये अँटिगोनिस्ट खेळला.ऑगस्ट २०२० पर्यंत, तो एपिक टीव्ही सफर्णनामामध्ये होस्ट म्हणून पाहिलेला आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/meet-the-times-20-most-desirable-men-on-television-2020/articleshow/83403113.cms|title=Meet The Times 20 Most Desirable Men on Television 2020 - टाइम्स ऑफ इंडिया|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2021-06-15}}&lt;/ref&gt;

== दूरदर्शन ==

* २०१७–१८ रिश्टन का चक्रव्यूह
* २०१८ इश्कबाआझ
* २०१८ लाल इश्क
* २०१८–१९ मनमोहिनी
* २०२० बेहाड 2
* २०२० – सध्याचे सफर्णनामा
* २०२१ इश्क में मरजावां २: नया सफर

== बाह्य दुवे ==
[[imdbname:9323177|अंकित सिवाच आयएमडीबीवर]]

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेते]]</text>
      <sha1>9q8b7cbfzx7gsifcabkw9eznvm4y0pj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>करण वाही</title>
    <ns>0</ns>
    <id>287184</id>
    <revision>
      <id>2697157</id>
      <parentid>2381549</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T03:30:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>माहिती</comment>
      <origin>2697157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7539" sha1="1wsnqc0vfl1iw024fyrzrb0ib3l9p7e" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट अभिनेता
| नाव = करण वाही
| चित्र = Karan Wahi at the Zee Gold Awards 2017.jpg
}}

== दूरदर्शन मालिका ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|-
! वर्ष !! मालिका !! भूमिका !! संदर्भ
|-
| २००४–२००६ || [[रिमिक्स (दूरदर्शन मालिका)|रिमिक्स]] || रणवीर सिसौदिया || &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/karan-wahi-remix-made-me-the-person-i-am-today/articleshow/79001234.cms |title=Karan Wahi: Remix made me the person I am today |publisher=The Times of India}}&lt;/ref&gt;
|-
| २००७ || [[कसम से]] || प्रदीप || &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0811902/ |title=Kasamh Se - Full Cast &amp; Crew |publisher=IMDb}}&lt;/ref&gt;
|-
| २००९ || [[मेरे घर आई एक नन्ही परी]] || राजवीर || &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/karan-wahi-to-star-in-mere-ghar-aayi-ek-nanhi-pari/story-12345.html |title=Karan Wahi in Mere Ghar Aayi Ek Nanhi Pari |newspaper=Hindustan Times}}&lt;/ref&gt;
|-
| २००९–२०१० || [[दिल मिल गये]] || डॉ. सिद्धांत &quot;सिड&quot; मोदी || &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/karan-wahi-enters-dill-mill-gayye-345 |title=Karan Wahi enters Dill Mill Gayye |website=TellyChakkar}}&lt;/ref&gt;
|-
| २०१० || [[श्रद्धा (दूरदर्शन मालिका)|श्रद्धा]] || रोहित खुराना || &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt1536780/ |title=Shraddha TV Series |publisher=IMDb}}&lt;/ref&gt;
|-
| २०१०–२०११ || [[बात हमारी पक्की है]] || रणबीर || &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/karan-wahi-in-baat-hamari-pakki-hai/articleshow/6543210.cms |title=Karan Wahi in Baat Hamari Pakki Hai |publisher=The Times of India}}&lt;/ref&gt;
|-
| २०१२ || [[कुछ तो लोग कहेंगे]] || रोहन सोळंकी || &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/karan-wahi-enters-kuch-toh-log-kahenge |title=Karan Wahi enters Kuch Toh Log Kahenge |website=TellyChakkar}}&lt;/ref&gt;
|-
| २०१२ || [[तेरी मेरी लव्ह स्टोरी]] || रितेश || &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt2341238/ |title=Teri Meri Love Stories |publisher=IMDb}}&lt;/ref&gt;
|-
| २०१५–२०१७ || [[कॉमेडी नाईट्स बचाओ]] || हास्य कलाकार (कॉमेडियन) || &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/karan-wahi-in-comedy-nights-bachao/articleshow/48901234.cms |title=Karan Wahi in Comedy Nights Bachao |publisher=The Times of India}}&lt;/ref&gt;
|-
| २०१६ || [[कहानी हमारी दिल दोस्ती दिवानेपन की]] || शिविन रायचंद || &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.aajtak.in/entertainment/television/story/karan-wahi-kahani-hamari-dil-dosti-deewanepan-ki-354321.html |title=कहानी हमारी दिल दोस्ती दीवानेपन की में करण वाही |newspaper=Aaj Tak}}&lt;/ref&gt;
|-
| २०२० || [[लेडीज व्हर्सेस जेंटलमन]] || पॅनेल सदस्य || &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://m.in.news.yahoo.com/ladies-v-gentlemen-karan-wahi-1234567.html |title=Ladies Vs Gentlemen Show Panelists |publisher=Yahoo News}}&lt;/ref&gt;
|}

== चित्रपट ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|-
! वर्ष !! चित्रपट !! भूमिका !! संदर्भ
|-
| २०१४ || [[दावत-ए-इश्क]] || अमजद बेग || &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/daawat-e-ishq/cast/ |title=Daawat-e-Ishq Cast &amp; Crew |publisher=Bollywood Hungama}}&lt;/ref&gt;
|-
| २०१८ || [[हेट स्टोरी ४]] || राजवीर खुराना || &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/hate-story-4-movie-review-karan-wahi-urvashi-rautela-5089301/ |title=Hate Story 4 Movie Review |newspaper=The Indian Express}}&lt;/ref&gt;
|}

== वेब सिरीज ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|-
! वर्ष !! शीर्षक !! भूमिका !! संदर्भ
|-
| २०१६ || [[आय डोन्ट वॉच टीव्ही]] || स्वत: || &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.hindustantimes.com/tv/i-don-t-watch-tv-web-series-on-television-industry/story-98765.html |title=I Don't Watch TV Web Series |newspaper=Hindustan Times}}&lt;/ref&gt;
|-
| २०१७ || [[हॅव यु मेट यु?]] || करण || &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt7123456/ |title=Have You Met You Short Film |publisher=IMDb}}&lt;/ref&gt;
|-
| २०१८ || [[सेक्रेड गेम्स (वेब मालिका)|सेक्रेड गेम्स]] || करण मल्होत्रा || &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.mid-day.com/entertainment/bollywood-news/article/karan-wahi-on-sacred-games-1961234 |title=Karan Wahi on his role in Sacred Games |newspaper=Mid-Day}}&lt;/ref&gt;
|-
| २०१८ || [[बारकोड (वेब मालिका)|बारकोड]] || विकी अरोरा || &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.dnaindia.com/television/report-karan-wahi-in-web-series-bar-code-2678912 |title=Karan Wahi in Bar Code |newspaper=DNA India}}&lt;/ref&gt;
|-
| २०२० || [[हंड्रेड (वेब मालिका)|हंड्रेड]] || मनोहर &quot;मॅडी&quot; दाहिया || &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.jagran.com/entertainment/web-series-hundred-review-lara-dutta-and-karan-wahi-20228012.html |title=वेब सीरीज हंड्रेड रिव्यू: लारा दत्ता और करण वाही |newspaper=Dainik Jagran}}&lt;/ref&gt;
|}

== म्युझिक अल्बम ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|-
! वर्ष !! गाण्याचे नाव !! गायक !! संदर्भ
|-
| २०१९ || [[अखबार (गाणे)|अखबार]] || अर्को प्रावो मुखर्जी || &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://music.apple.com/in/album/akhbaar-single/1451234567 |title=Akhbaar Song by Arko featuring Karan Wahi |publisher=Apple Music}}&lt;/ref&gt;
|-
| २०१९ || [[झूट्टी (गाणे)|झूट्टी]] || लिल गोलू, सीपी झा || &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=JuttiKaranWahi |title=Jutti Music Video featuring Karan Wahi |publisher=YouTube}}&lt;/ref&gt;
|}

== चित्रदालन ==
&lt;gallery&gt;
Karan Wahi at the launch of Telly House calendar.jpg
Karan Wahi 01.jpg
&lt;/gallery&gt;

== संदर्भ आणि नोंदी==
{{संदर्भयादी}}

{{विस्तार}}

{{DEFAULTSORT:वाही, करण}}
[[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेते]]
[[वर्ग:इ.स. १९८६ मधील जन्म]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>1wsnqc0vfl1iw024fyrzrb0ib3l9p7e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697158</id>
      <parentid>2697157</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T03:30:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT II</username>
        <id>140753</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>शुद्धलेखन — इंग्रजी colon चा मराठी विसर्ग ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#इंग्रजी colon चा मराठी विसर्ग|अधिक माहिती]])</comment>
      <origin>2697158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7541" sha1="pauw6vewagccrcerza6s1a7dgyohs8n" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट अभिनेता
| नाव = करण वाही
| चित्र = Karan Wahi at the Zee Gold Awards 2017.jpg
}}

== दूरदर्शन मालिका ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|-
! वर्ष !! मालिका !! भूमिका !! संदर्भ
|-
| २००४–२००६ || [[रिमिक्स (दूरदर्शन मालिका)|रिमिक्स]] || रणवीर सिसौदिया || &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/karan-wahi-remix-made-me-the-person-i-am-today/articleshow/79001234.cms |title=Karan Wahi: Remix made me the person I am today |publisher=The Times of India}}&lt;/ref&gt;
|-
| २००७ || [[कसम से]] || प्रदीप || &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0811902/ |title=Kasamh Se - Full Cast &amp; Crew |publisher=IMDb}}&lt;/ref&gt;
|-
| २००९ || [[मेरे घर आई एक नन्ही परी]] || राजवीर || &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/karan-wahi-to-star-in-mere-ghar-aayi-ek-nanhi-pari/story-12345.html |title=Karan Wahi in Mere Ghar Aayi Ek Nanhi Pari |newspaper=Hindustan Times}}&lt;/ref&gt;
|-
| २००९–२०१० || [[दिल मिल गये]] || डॉ. सिद्धांत &quot;सिड&quot; मोदी || &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/karan-wahi-enters-dill-mill-gayye-345 |title=Karan Wahi enters Dill Mill Gayye |website=TellyChakkar}}&lt;/ref&gt;
|-
| २०१० || [[श्रद्धा (दूरदर्शन मालिका)|श्रद्धा]] || रोहित खुराना || &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt1536780/ |title=Shraddha TV Series |publisher=IMDb}}&lt;/ref&gt;
|-
| २०१०–२०११ || [[बात हमारी पक्की है]] || रणबीर || &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/karan-wahi-in-baat-hamari-pakki-hai/articleshow/6543210.cms |title=Karan Wahi in Baat Hamari Pakki Hai |publisher=The Times of India}}&lt;/ref&gt;
|-
| २०१२ || [[कुछ तो लोग कहेंगे]] || रोहन सोळंकी || &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/karan-wahi-enters-kuch-toh-log-kahenge |title=Karan Wahi enters Kuch Toh Log Kahenge |website=TellyChakkar}}&lt;/ref&gt;
|-
| २०१२ || [[तेरी मेरी लव्ह स्टोरी]] || रितेश || &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt2341238/ |title=Teri Meri Love Stories |publisher=IMDb}}&lt;/ref&gt;
|-
| २०१५–२०१७ || [[कॉमेडी नाईट्स बचाओ]] || हास्य कलाकार (कॉमेडियन) || &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/karan-wahi-in-comedy-nights-bachao/articleshow/48901234.cms |title=Karan Wahi in Comedy Nights Bachao |publisher=The Times of India}}&lt;/ref&gt;
|-
| २०१६ || [[कहानी हमारी दिल दोस्ती दिवानेपन की]] || शिविन रायचंद || &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.aajtak.in/entertainment/television/story/karan-wahi-kahani-hamari-dil-dosti-deewanepan-ki-354321.html |title=कहानी हमारी दिल दोस्ती दीवानेपन की में करण वाही |newspaper=Aaj Tak}}&lt;/ref&gt;
|-
| २०२० || [[लेडीज व्हर्सेस जेंटलमन]] || पॅनेल सदस्य || &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://m.in.news.yahoo.com/ladies-v-gentlemen-karan-wahi-1234567.html |title=Ladies Vs Gentlemen Show Panelists |publisher=Yahoo News}}&lt;/ref&gt;
|}

== चित्रपट ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|-
! वर्ष !! चित्रपट !! भूमिका !! संदर्भ
|-
| २०१४ || [[दावत-ए-इश्क]] || अमजद बेग || &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/daawat-e-ishq/cast/ |title=Daawat-e-Ishq Cast &amp; Crew |publisher=Bollywood Hungama}}&lt;/ref&gt;
|-
| २०१८ || [[हेट स्टोरी ४]] || राजवीर खुराना || &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/hate-story-4-movie-review-karan-wahi-urvashi-rautela-5089301/ |title=Hate Story 4 Movie Review |newspaper=The Indian Express}}&lt;/ref&gt;
|}

== वेब सिरीज ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|-
! वर्ष !! शीर्षक !! भूमिका !! संदर्भ
|-
| २०१६ || [[आय डोन्ट वॉच टीव्ही]] || स्वतः || &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.hindustantimes.com/tv/i-don-t-watch-tv-web-series-on-television-industry/story-98765.html |title=I Don't Watch TV Web Series |newspaper=Hindustan Times}}&lt;/ref&gt;
|-
| २०१७ || [[हॅव यु मेट यु?]] || करण || &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt7123456/ |title=Have You Met You Short Film |publisher=IMDb}}&lt;/ref&gt;
|-
| २०१८ || [[सेक्रेड गेम्स (वेब मालिका)|सेक्रेड गेम्स]] || करण मल्होत्रा || &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.mid-day.com/entertainment/bollywood-news/article/karan-wahi-on-sacred-games-1961234 |title=Karan Wahi on his role in Sacred Games |newspaper=Mid-Day}}&lt;/ref&gt;
|-
| २०१८ || [[बारकोड (वेब मालिका)|बारकोड]] || विकी अरोरा || &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.dnaindia.com/television/report-karan-wahi-in-web-series-bar-code-2678912 |title=Karan Wahi in Bar Code |newspaper=DNA India}}&lt;/ref&gt;
|-
| २०२० || [[हंड्रेड (वेब मालिका)|हंड्रेड]] || मनोहर &quot;मॅडी&quot; दाहिया || &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.jagran.com/entertainment/web-series-hundred-review-lara-dutta-and-karan-wahi-20228012.html |title=वेब सीरीज हंड्रेड रिव्यू: लारा दत्ता और करण वाही |newspaper=Dainik Jagran}}&lt;/ref&gt;
|}

== म्युझिक अल्बम ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|-
! वर्ष !! गाण्याचे नाव !! गायक !! संदर्भ
|-
| २०१९ || [[अखबार (गाणे)|अखबार]] || अर्को प्रावो मुखर्जी || &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://music.apple.com/in/album/akhbaar-single/1451234567 |title=Akhbaar Song by Arko featuring Karan Wahi |publisher=Apple Music}}&lt;/ref&gt;
|-
| २०१९ || [[झूट्टी (गाणे)|झूट्टी]] || लिल गोलू, सीपी झा || &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=JuttiKaranWahi |title=Jutti Music Video featuring Karan Wahi |publisher=YouTube}}&lt;/ref&gt;
|}

== चित्रदालन ==
&lt;gallery&gt;
Karan Wahi at the launch of Telly House calendar.jpg
Karan Wahi 01.jpg
&lt;/gallery&gt;

== संदर्भ आणि नोंदी==
{{संदर्भयादी}}

{{विस्तार}}

{{DEFAULTSORT:वाही, करण}}
[[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेते]]
[[वर्ग:इ.स. १९८६ मधील जन्म]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>pauw6vewagccrcerza6s1a7dgyohs8n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697159</id>
      <parentid>2697158</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T03:31:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>रुंदी</comment>
      <origin>2697159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7541" sha1="4hjj52gokjqsdzhxc50t5twk4pbmrqn" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट अभिनेता
| नाव = करण वाही
| चित्र = Karan Wahi at the Zee Gold Awards 2017.jpg
}}

== दूरदर्शन मालिका ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:auto;&quot;
|-
! वर्ष !! मालिका !! भूमिका !! संदर्भ
|-
| २००४–२००६ || [[रिमिक्स (दूरदर्शन मालिका)|रिमिक्स]] || रणवीर सिसौदिया || &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/karan-wahi-remix-made-me-the-person-i-am-today/articleshow/79001234.cms |title=Karan Wahi: Remix made me the person I am today |publisher=The Times of India}}&lt;/ref&gt;
|-
| २००७ || [[कसम से]] || प्रदीप || &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0811902/ |title=Kasamh Se - Full Cast &amp; Crew |publisher=IMDb}}&lt;/ref&gt;
|-
| २००९ || [[मेरे घर आई एक नन्ही परी]] || राजवीर || &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/karan-wahi-to-star-in-mere-ghar-aayi-ek-nanhi-pari/story-12345.html |title=Karan Wahi in Mere Ghar Aayi Ek Nanhi Pari |newspaper=Hindustan Times}}&lt;/ref&gt;
|-
| २००९–२०१० || [[दिल मिल गये]] || डॉ. सिद्धांत &quot;सिड&quot; मोदी || &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/karan-wahi-enters-dill-mill-gayye-345 |title=Karan Wahi enters Dill Mill Gayye |website=TellyChakkar}}&lt;/ref&gt;
|-
| २०१० || [[श्रद्धा (दूरदर्शन मालिका)|श्रद्धा]] || रोहित खुराना || &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt1536780/ |title=Shraddha TV Series |publisher=IMDb}}&lt;/ref&gt;
|-
| २०१०–२०११ || [[बात हमारी पक्की है]] || रणबीर || &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/karan-wahi-in-baat-hamari-pakki-hai/articleshow/6543210.cms |title=Karan Wahi in Baat Hamari Pakki Hai |publisher=The Times of India}}&lt;/ref&gt;
|-
| २०१२ || [[कुछ तो लोग कहेंगे]] || रोहन सोळंकी || &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/karan-wahi-enters-kuch-toh-log-kahenge |title=Karan Wahi enters Kuch Toh Log Kahenge |website=TellyChakkar}}&lt;/ref&gt;
|-
| २०१२ || [[तेरी मेरी लव्ह स्टोरी]] || रितेश || &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt2341238/ |title=Teri Meri Love Stories |publisher=IMDb}}&lt;/ref&gt;
|-
| २०१५–२०१७ || [[कॉमेडी नाईट्स बचाओ]] || हास्य कलाकार (कॉमेडियन) || &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/karan-wahi-in-comedy-nights-bachao/articleshow/48901234.cms |title=Karan Wahi in Comedy Nights Bachao |publisher=The Times of India}}&lt;/ref&gt;
|-
| २०१६ || [[कहानी हमारी दिल दोस्ती दिवानेपन की]] || शिविन रायचंद || &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.aajtak.in/entertainment/television/story/karan-wahi-kahani-hamari-dil-dosti-deewanepan-ki-354321.html |title=कहानी हमारी दिल दोस्ती दीवानेपन की में करण वाही |newspaper=Aaj Tak}}&lt;/ref&gt;
|-
| २०२० || [[लेडीज व्हर्सेस जेंटलमन]] || पॅनेल सदस्य || &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://m.in.news.yahoo.com/ladies-v-gentlemen-karan-wahi-1234567.html |title=Ladies Vs Gentlemen Show Panelists |publisher=Yahoo News}}&lt;/ref&gt;
|}

== चित्रपट ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:auto;&quot;
|-
! वर्ष !! चित्रपट !! भूमिका !! संदर्भ
|-
| २०१४ || [[दावत-ए-इश्क]] || अमजद बेग || &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/daawat-e-ishq/cast/ |title=Daawat-e-Ishq Cast &amp; Crew |publisher=Bollywood Hungama}}&lt;/ref&gt;
|-
| २०१८ || [[हेट स्टोरी ४]] || राजवीर खुराना || &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/hate-story-4-movie-review-karan-wahi-urvashi-rautela-5089301/ |title=Hate Story 4 Movie Review |newspaper=The Indian Express}}&lt;/ref&gt;
|}

== वेब सिरीज ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:auto;&quot;
|-
! वर्ष !! शीर्षक !! भूमिका !! संदर्भ
|-
| २०१६ || [[आय डोन्ट वॉच टीव्ही]] || स्वतः || &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.hindustantimes.com/tv/i-don-t-watch-tv-web-series-on-television-industry/story-98765.html |title=I Don't Watch TV Web Series |newspaper=Hindustan Times}}&lt;/ref&gt;
|-
| २०१७ || [[हॅव यु मेट यु?]] || करण || &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt7123456/ |title=Have You Met You Short Film |publisher=IMDb}}&lt;/ref&gt;
|-
| २०१८ || [[सेक्रेड गेम्स (वेब मालिका)|सेक्रेड गेम्स]] || करण मल्होत्रा || &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.mid-day.com/entertainment/bollywood-news/article/karan-wahi-on-sacred-games-1961234 |title=Karan Wahi on his role in Sacred Games |newspaper=Mid-Day}}&lt;/ref&gt;
|-
| २०१८ || [[बारकोड (वेब मालिका)|बारकोड]] || विकी अरोरा || &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.dnaindia.com/television/report-karan-wahi-in-web-series-bar-code-2678912 |title=Karan Wahi in Bar Code |newspaper=DNA India}}&lt;/ref&gt;
|-
| २०२० || [[हंड्रेड (वेब मालिका)|हंड्रेड]] || मनोहर &quot;मॅडी&quot; दाहिया || &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.jagran.com/entertainment/web-series-hundred-review-lara-dutta-and-karan-wahi-20228012.html |title=वेब सीरीज हंड्रेड रिव्यू: लारा दत्ता और करण वाही |newspaper=Dainik Jagran}}&lt;/ref&gt;
|}

== म्युझिक अल्बम ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:auto;&quot;
|-
! वर्ष !! गाण्याचे नाव !! गायक !! संदर्भ
|-
| २०१९ || [[अखबार (गाणे)|अखबार]] || अर्को प्रावो मुखर्जी || &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://music.apple.com/in/album/akhbaar-single/1451234567 |title=Akhbaar Song by Arko featuring Karan Wahi |publisher=Apple Music}}&lt;/ref&gt;
|-
| २०१९ || [[झूट्टी (गाणे)|झूट्टी]] || लिल गोलू, सीपी झा || &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=JuttiKaranWahi |title=Jutti Music Video featuring Karan Wahi |publisher=YouTube}}&lt;/ref&gt;
|}

== चित्रदालन ==
&lt;gallery&gt;
Karan Wahi at the launch of Telly House calendar.jpg
Karan Wahi 01.jpg
&lt;/gallery&gt;

== संदर्भ आणि नोंदी==
{{संदर्भयादी}}

{{विस्तार}}

{{DEFAULTSORT:वाही, करण}}
[[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेते]]
[[वर्ग:इ.स. १९८६ मधील जन्म]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>4hjj52gokjqsdzhxc50t5twk4pbmrqn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>होंडा शाइन (मोटरसायकल)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>297162</id>
    <revision>
      <id>2697067</id>
      <parentid>2396539</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T13:52:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2697067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5121" sha1="83rv0xwsqitbuyth9jx3dlxczhyneyi" xml:space="preserve">'''होंडा शाइन''' (इंग्रजी: Honda Shine) ही [[होंडा मोटरसायकल अँड स्कूटर इंडिया]] (HMSI) आणि [[बांगलादेश]] होंडा प्रायव्हेट लिमिटेड (BHL) यांनी विकसित केलेली 125cc मोटारसायकल आहे, जी भारतात पहिल्यांदा 2006 मध्ये सादर केली गेली होती. ही 4-स्पीड मोटरसायकल होती. 125cc सेगमेंटमध्ये ही भारतातील सर्वाधिक विक्री होणाऱ्या मोटारसायकलींपैकी एक आहे.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.surfindia.com/automobile/honda-shine.html|title=Honda Shine, 125 cc Bikes In India, Honda Shine Features|website=www.surfindia.com|access-date=2022-01-04}}&lt;/ref&gt;

मोटारसायकलमध्ये दरवर्षी अनेक सुधारणा झाल्या आहेत कारण Honda दरवर्षी नवीन आवर्तने जारी करते जे एकतर नवीन रंग आणि ग्राफिक्स सारखे कॉस्मेटिक बदल किंवा [[भारत]]&lt;nowiki/&gt;ीय उपखंडात आवश्यकतेनुसार भारत BS-IV उत्सर्जन नियमांचे पालन यांसारखी छोटी वैशिष्ट्ये आहेत. 2019 Honda CB Shine ने नेहमीच्या ग्राफिक बदलांसह नवीन 5-स्पोक अलॉय व्हील आणि क्रोम हेडलॅम्प्स आणले आहेत.

== विशेषता ==
होंडाचा दावा आहे की ती 0 ते 60 किमी/तास (0 ते 37 मैल प्रतितास) 5.30 सेकंदात वेग वाढवू शकते आणि तिचा सर्वोच्च वेग 95-100 किमी/ता (59-62 mph) आहे.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

जुलै, 2019 मध्ये, बांगलादेश होंडा प्रायव्हेट लिमिटेड (BHL) ने CB Shine SPची बांगलादेशी बनावटीची आवृत्ती लाँच केली, जी 125cc मोटारसायकल देखील आहे - CB Shine SP जी 5-स्पीड गिअर-बॉक्ससह येते आणि उंचावर सहजतेने प्रवास करू शकते. गती ही मोटारसायकल होंडा इको टेक्नॉलॉजी (HET) इंजिनने सुसज्ज आहे जी 10.7 Ps पॉवर आणि 65 kmpl* मायलेजचा चांगला समतोल प्रदान करते.

2020 मध्ये, HMSI ने &quot;सायलेंट&quot; इलेक्ट्रिक स्टार्टसाठी 5 स्पीड गिअरबॉक्स, उच्च कॉम्प्रेशन रेशो आणि एन्हांस्ड स्मार्ट पॉवर (eSP) सह Honda Shineची इंधन इंजेक्टेड आवृत्ती लाँच केली.

== लोकप्रियता ==
भारतात ही मोटारसायकल बऱ्याच वर्षांपासून खूप लोकप्रिय आहे. ही गाडी दरवर्षी सर्वात जास्त विकल्या जाणाऱ्या गाड्यांच्या यादीत असते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.rushlane.com/top-10-motorcycles-sep-2021-splendor-cb-shine-12415513.html|title=Top 10 Motorcycles Sep 2021 - Splendor, CB Shine, Pulsar, Apache|date=2021-10-21|website=RushLane|language=en-US|access-date=2022-01-04|archive-date=2022-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220104073901/https://www.rushlane.com/top-10-motorcycles-sep-2021-splendor-cb-shine-12415513.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.autocarindia.com/bike-news/best-selling-bikes-in-india-january-2021-420094|title=Best selling bikes in India: January 2021|website=Autocar India|access-date=2022-01-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://auto.hindustantimes.com/auto/news/top-10-most-selling-bikes-in-india-in-february-splendor-shine-pulsar-more-41616230240038.html|title=Top 10 most selling bikes in India in February - Splendor, Shine, Pulsar &amp; more|last=Desk|first=HT Auto|date=2021-03-20|website=Hindustan Times Auto News|language=en|access-date=2022-01-04}}&lt;/ref&gt; 

== संदर्भ ==

[[वर्ग:होंडा मोटरसायकल]]</text>
      <sha1>83rv0xwsqitbuyth9jx3dlxczhyneyi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वेंडी गेरिट्सन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>299416</id>
    <revision>
      <id>2697189</id>
      <parentid>2014676</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T06:12:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>माहिती</comment>
      <origin>2697189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5456" sha1="2qeh57zqsuiifglyt83it1h3ldzzhys" xml:space="preserve">'''वेंडी गेरिट्सन''' ([[६ ऑक्टोबर]], [[इ.स. १९७२|१९७२]]:[[नेदरलँड्स]] - हयात) ही {{crw|NED}}च्या महिला क्रिकेट संघाकडून १९९३ ते १९९५ दरम्यान ७ महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामने खेळलेली [[क्रिकेट]] खेळाडू आहे. 

गेरिटसेनने वयाच्या १९ व्या वर्षी जुलै १९९२ मधील [[इंग्लंड]] दौऱ्यादरम्यान {{cr|NED}} संघाकडून ज्येष्ठ (वरिष्ठ) गटात पदार्पण केले.&lt;ref&gt;[https://cricketarchive.com/Archive/Players/17/17197/Womens_Miscellaneous_Matches.html Women's miscellaneous matches played by Wendy Gerritsen] – CricketArchive. Retrieved 19 October 2015.&lt;/ref&gt; इंग्लंडमध्ये झालेल्या [[१९९३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९३च्या विश्वचषक स्पर्धेमध्ये]] तिने चार सामन्यांमध्ये भाग घेतला.&lt;ref name=&quot;odi&quot;&gt;[https://cricketarchive.com/Archive/Players/17/17197/Womens_ODI_Matches.html Women's ODI matches played by Wendy Gerritsen] – CricketArchive. Retrieved 19 October 2015.&lt;/ref&gt; मुख्यत्वे गोलंदाज म्हणून संघात स्थान मिळूनही, संपूर्ण सामन्यांमध्ये गेरिटसेनने फक्त २० षटके गोलंदाजी केली. स्पर्धेतील अंतिम सामन्यात [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|इंग्लंडविरुद्ध]] त्यांनी १२ षटकांत ३८ धावा देऊन ३ बळी (३/३८) घेतले,&lt;ref&gt;[https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/57/57680.html England Women v Netherlands Women], Women's World Cup 1993 – CricketArchive. Retrieved 19 October 2015.&lt;/ref&gt; हे या स्पर्धेतील तिचे एकमेव बळी ठरले.&lt;ref&gt;[https://cricketarchive.com/Archive/Events/1/Womens_World_Cup_1993/Netherlands_Women_Bowling.html Bowling for Netherlands women], Women's World Cup 1993 – CricketArchive. Retrieved 23 August 2015.&lt;/ref&gt; गेरिटसेन यांचे उर्वरित एकदिवसीय सामने {{cr|IRE}}मध्ये झालेल्या १९९५ च्या [[महिला युरोपीय क्रिकेट अजिंक्यपद|युरोपीय अजिंक्यपद]] स्पर्धेत आले.&lt;ref name=&quot;odi&quot;/&gt; इंग्लंडविरुद्धच्या पहिल्या सामन्यात तिने [[जेट व्हॅन नूर्टविक]] यांच्यासोबत गोलंदाजी केली. परंतु तिला एकही बळी मिळाला नाही.&lt;ref&gt;[https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/60/60842.html England Women v Netherlands Women], Women's European Championship 1995 – CricketArchive. Retrieved 19 October 2015.&lt;/ref&gt; [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघ|आयर्लंडविरुद्ध]] तिने कामगिरीत सुधारणा करत नऊ षटकांत ४० धावा देऊन १ बळी (१/४०) घेतला,&lt;ref&gt;[https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/60/60848.html Ireland Women v Netherlands Women], Women's European Championship 1995 – CricketArchive. Retrieved 19 October 2015.&lt;/ref&gt; तर [[डेन्मार्क महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|डेन्मार्कविरुद्धच्या]] आपल्या अंतिम एकदिवसीय सामन्यात १० षटकांत २१ धावा देऊन ३ बळी (३/२१) घेत कारकिर्दीतील सर्वोत्तम कामगिरीची नोंद केली.&lt;ref&gt;[https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/60/60859.html Denmark Women v Netherlands Women], Women's European Championship 1995 – CricketArchive. Retrieved 19 October 2015.&lt;/ref&gt; गेरिटसेनने तिच्या एकदिवसीय कारकिर्दीचा सांगता २४.८५ च्या [[गोलंदाजीची सरासरी|गोलंदाजी सरासरीने]] केला.&lt;ref&gt;[https://cricketarchive.com/Archive/Players/17/17197/17197.html Wendy Gerritsen] – CricketArchive. Retrieved 19 October 2015.&lt;/ref&gt;
 
== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}
 
{{DEFAULTSORT:गेरिट्सन, वेंडी}}
[[वर्ग:नेदरलँड्सच्या महिला क्रिकेट खेळाडू]]
[[वर्ग:इ.स. १९७२ मधील जन्म]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>2qeh57zqsuiifglyt83it1h3ldzzhys</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697190</id>
      <parentid>2697189</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T06:12:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT II</username>
        <id>140753</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>शुद्धलेखन — अंक व शब्दामधील जागा काढली ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#अंक व शब्दामधील जागा|अधिक माहिती]])</comment>
      <origin>2697190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5457" sha1="pzib984bwk9vtkqds1wda57rfqe2x95" xml:space="preserve">'''वेंडी गेरिट्सन''' ([[६ ऑक्टोबर]], [[इ.स. १९७२|१९७२]]:[[नेदरलँड्स]] - हयात) ही {{crw|NED}}च्या महिला क्रिकेट संघाकडून १९९३ ते १९९५ दरम्यान ७ महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामने खेळलेली [[क्रिकेट]] खेळाडू आहे. 

गेरिटसेनने वयाच्या १९ व्या वर्षी जुलै १९९२ मधील [[इंग्लंड]] दौऱ्यादरम्यान {{cr|NED}} संघाकडून ज्येष्ठ (वरिष्ठ) गटात पदार्पण केले.&lt;ref&gt;[https://cricketarchive.com/Archive/Players/17/17197/Womens_Miscellaneous_Matches.html Women's miscellaneous matches played by Wendy Gerritsen] – CricketArchive. Retrieved 19 October 2015.&lt;/ref&gt; इंग्लंडमध्ये झालेल्या [[१९९३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९३ च्या विश्वचषक स्पर्धेमध्ये]] तिने चार सामन्यांमध्ये भाग घेतला.&lt;ref name=&quot;odi&quot;&gt;[https://cricketarchive.com/Archive/Players/17/17197/Womens_ODI_Matches.html Women's ODI matches played by Wendy Gerritsen] – CricketArchive. Retrieved 19 October 2015.&lt;/ref&gt; मुख्यत्वे गोलंदाज म्हणून संघात स्थान मिळूनही, संपूर्ण सामन्यांमध्ये गेरिटसेनने फक्त २० षटके गोलंदाजी केली. स्पर्धेतील अंतिम सामन्यात [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|इंग्लंडविरुद्ध]] त्यांनी १२ षटकांत ३८ धावा देऊन ३ बळी (३/३८) घेतले,&lt;ref&gt;[https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/57/57680.html England Women v Netherlands Women], Women's World Cup 1993 – CricketArchive. Retrieved 19 October 2015.&lt;/ref&gt; हे या स्पर्धेतील तिचे एकमेव बळी ठरले.&lt;ref&gt;[https://cricketarchive.com/Archive/Events/1/Womens_World_Cup_1993/Netherlands_Women_Bowling.html Bowling for Netherlands women], Women's World Cup 1993 – CricketArchive. Retrieved 23 August 2015.&lt;/ref&gt; गेरिटसेन यांचे उर्वरित एकदिवसीय सामने {{cr|IRE}}मध्ये झालेल्या १९९५ च्या [[महिला युरोपीय क्रिकेट अजिंक्यपद|युरोपीय अजिंक्यपद]] स्पर्धेत आले.&lt;ref name=&quot;odi&quot;/&gt; इंग्लंडविरुद्धच्या पहिल्या सामन्यात तिने [[जेट व्हॅन नूर्टविक]] यांच्यासोबत गोलंदाजी केली. परंतु तिला एकही बळी मिळाला नाही.&lt;ref&gt;[https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/60/60842.html England Women v Netherlands Women], Women's European Championship 1995 – CricketArchive. Retrieved 19 October 2015.&lt;/ref&gt; [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघ|आयर्लंडविरुद्ध]] तिने कामगिरीत सुधारणा करत नऊ षटकांत ४० धावा देऊन १ बळी (१/४०) घेतला,&lt;ref&gt;[https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/60/60848.html Ireland Women v Netherlands Women], Women's European Championship 1995 – CricketArchive. Retrieved 19 October 2015.&lt;/ref&gt; तर [[डेन्मार्क महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|डेन्मार्कविरुद्धच्या]] आपल्या अंतिम एकदिवसीय सामन्यात १० षटकांत २१ धावा देऊन ३ बळी (३/२१) घेत कारकिर्दीतील सर्वोत्तम कामगिरीची नोंद केली.&lt;ref&gt;[https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/60/60859.html Denmark Women v Netherlands Women], Women's European Championship 1995 – CricketArchive. Retrieved 19 October 2015.&lt;/ref&gt; गेरिटसेनने तिच्या एकदिवसीय कारकिर्दीचा सांगता २४.८५ च्या [[गोलंदाजीची सरासरी|गोलंदाजी सरासरीने]] केला.&lt;ref&gt;[https://cricketarchive.com/Archive/Players/17/17197/17197.html Wendy Gerritsen] – CricketArchive. Retrieved 19 October 2015.&lt;/ref&gt;
 
== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}
 
{{DEFAULTSORT:गेरिट्सन, वेंडी}}
[[वर्ग:नेदरलँड्सच्या महिला क्रिकेट खेळाडू]]
[[वर्ग:इ.स. १९७२ मधील जन्म]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>pzib984bwk9vtkqds1wda57rfqe2x95</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>गोवा विधानसभा निवडणूक, २०२२</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301369</id>
    <revision>
      <id>2697275</id>
      <parentid>2692830</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T09:15:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* मतदान टक्केवारी */</comment>
      <origin>2697275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13614" sha1="f9si3vtdq8t4fsnxi4hgfrqtfwvjnw0" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''गोवा विधानसभा निवडणूक, २०२२''' या फेब्रुवारी, मार्च महिन्यात घेतल्या गेल्या. २०१७ मध्ये निवडूण आलेल्या विधानसभेचा कार्यकाळ २०२२ मध्ये संपला.
 
== वेळापत्रक ==
भारत निवडणूक आयोगाने ८ जानेवारी २०२२ रोजी निवडणुकीचे वेळापत्रक जाहीर केले होते.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/elections/assembly-election-2022-date-check-complete-polling-schedule-for-uttar-pradesh-uttarakhand-goa-manipur-punjab-101641639532618.html|title=Assembly elections 2022: Check complete schedule for Uttar Pradesh, Uttarakhand, Goa, Manipur &amp; Punjab|date=2022-01-08|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2022-01-08}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
!अनुक्रम
|कार्यक्रम
|तारीख
|दिवस
|-
!१.
|नामांकनाची तारीख
|२१ जानेवारी २०२२
|शुक्रवार
|-
!२.
|नामांकन दाखल करण्याची शेवटची तारीख
|२८ जानेवारी २०२२
|शुक्रवार
|-
!३.
|नामनिर्देशनपत्रांच्या छाननीची तारीख
|२९ जानेवारी २०२२
|शनिवार
|-
!४.
|उमेदवारी अर्ज मागे घेण्याची शेवटची तारीख
|३१ जानेवारी २०२२
|सोमवार
|-
!५.
|मतदानाची तारीख
|१४ फेब्रुवारी २०२२
|सोमवार
|-
!६.
|मतमोजणीची तारीख
|१० मार्च २०२२
|गुरुवार
|}

== पक्ष आणि आघाड्या ==

=== {{legend2|darkorange|[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]}} ===
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;50%&quot;
|+
!अनुक्रम
!पक्ष
!झेंडा
!चिन्ह
!नेता
!चित्र
!जागा लढवल्या
!पुरुष उमेदवार
!महिला उमेदवार
|-
| style=&quot;text-align:center; background:darkorange;color:black&quot; |'''1.'''
|[[भारतीय जनता पक्ष]]
| 
|[[चित्र:Lotus flower symbol.svg|50x50अंश]]
|[[प्रमोद सावंत]]
|[[चित्र:The_Chief_Minister_of_Goa,_Shri_Pramod_Sawant.jpg|64x64अंश]]
|40&lt;ref&gt;{{Cite news|last=|url=https://www.business-standard.com/article/elections/goa-bjp-to-contest-all-40-seats-candidates-shortlisted-says-ct-ravi-122011400054_1.html|title=Goa: BJP to contest all 40 seats, candidates shortlisted, says CT Ravi|date=2022-01-14|work=Business Standard India|access-date=2022-01-20}}&lt;/ref&gt;
|37
|3
|}

=== {{legend2|lightblue|[[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]}} ===
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;50%&quot;
|+
!अनुक्रम
!पक्ष&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/goa-forward-party-former-key-bjp-ally-pledges-support-to-congress-2631092|title=Goa Forward Party, Former Key BJP Ally, To Join Congress In State Polls|website=NDTV.com|access-date=2021-12-06}}&lt;/ref&gt;
!झेंडा
!चिन्ह
!नेता
!चित्र
!जागा लढवल्या&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://indianexpress.com/elections/goa-polls-cong-gfp-candidates-pledge-of-loyalty-rahul-gandhi-presence-7756605/|title=Goa polls: Cong-GFP candidates take pledge of loyalty in Rahul Gandhi’s presence|date=2022-02-04|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2022-02-14}}&lt;/ref&gt;
!पुरुष उमेदवार
!महिला उमेदवार
|-
| style=&quot;text-align:center; background:lightblue;color:white&quot; |'''1.'''
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|[[चित्र:Indian National Congress Flag.svg|60x60अंश]]
|[[चित्र:Hand_INC.svg|60x60अंश]]
|[[दिगंबर कामत]]
|[[चित्र:Digambar_Kamat.jpg|67x67अंश]]
|37
|35
|2
|-
| style=&quot;text-align:center; background:MediumSlateBlue;color:white&quot; |'''2.'''
|[[गोवा फॉरवर्ड पार्टी]]
|[[चित्र:Goa_Forward_Party_Flag.jpg|60x60अंश]]
|[[चित्र:Indian_election_symbol_Coconut.svg|50x50अंश]]
|विजय सरदेसाई
| 
|3
|3
|0
|-
|}

=== {{legend2|cyan|[[आम आदमी पक्ष]]}} ===
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;50%&quot;
|+
!अनुक्रम
!पक्ष
!झेंडा
!चिन्ह
!नेता
!चित्र
!जागा लढवल्या
!पुरुष उमेदवार
!महिला उमेदवार
|-
| style=&quot;text-align:center; background:cyan;color:white&quot; |'''1.'''
|[[आम आदमी पक्ष]]
|[[चित्र:Aam_Aadmi_Party_logo_(English).svg|50x50अंश]]
|[[चित्र:AAP_Symbol.png|50x50अंश]]
|अमित पालेकर
|
|39&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web |title=AAP Announces 4th List of 5 Candidates, Pledges to Support Dr. Chandrakant Shetye |url=https://www.prudentmedia.in/politics/aap-announces-4th-list-of-5-candidates-pledges-to-support-dr-chandrakant-shetye-/20341.html |access-date=2022-01-31 |website=www.prudentmedia.in |archive-date=2022-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220131165631/https://www.prudentmedia.in/politics/aap-announces-4th-list-of-5-candidates-pledges-to-support-dr-chandrakant-shetye-/20341.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|36
|3
|-
| style=&quot;text-align:center; background:gray;color: black&quot; |'''2.'''
|[[अपक्ष]]
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |'''N/A'''
|डॉ. चंद्रकांत शेट्ये 
|[[चित्र:Circle-icons-profile.svg|50x50अंश]]
|1&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.prudentmedia.in/politics/aap-announces-4th-list-of-5-candidates-pledges-to-support-dr-chandrakant-shetye-/20341.html|title=AAP Announces 4th List of 5 Candidates, Pledges to Support Dr. Chandrakant Shetye|website=www.prudentmedia.in|access-date=2022-01-31}}&lt;/ref&gt;
|1
|0
|}

=== {{legend2|limegreen|[[तृणमूल काँग्रेस]]+}} ===
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;50%&quot;
|+
!अनुक्रम
!पक्ष&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/goa/mgp-announces-alliance-with-tmc-ahead-of-goa-assembly-polls-7659083/|title=TMC, MGP to contest Goa polls in alliance|date=2021-12-06|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2021-12-08}}&lt;/ref&gt;
!झेंडा
!चिन्ह
!नेता
!चित्र
!जागा लढवल्या&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.news9live.com/india/goa-election-2022-campaign-for-february-14-election-ends-153246|title=Goa Election 2022 underway; things to know about multi-cornered contest|last=|first=|date=2022-02-13|website=NEWS9LIVE|language=en|access-date=2022-02-14|archive-date=2022-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220214083506/https://www.news9live.com/india/goa-election-2022-campaign-for-february-14-election-ends-153246|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
!पुरुष उमेदवार
!महिला उमेदवार
|-
| style=&quot;text-align:center; background:limegreen;color:black&quot; |'''1.'''
|[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
|[[चित्र:All_India_Trinamool_Congress_flag_(2).svg|50x50अंश]]
|[[चित्र:All India Trinamool Congress symbol 2021.svg|50x50अंश]]
|[[महुआ मोइत्रा|महुआ मोईत्रा]]
| 
|26
|22
|4
|-
| style=&quot;text-align:center; background:DarkViolet;color:black&quot; |'''2.'''
|[[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष]]
|[[चित्र:No_image_available.svg|50x50अंश]]
|[[चित्र:Indian_Election_Symbol_Lion.svg|50x50अंश]]
|सुदिन ढवळीकर
| 
|13
|13
|0
|}

=== {{legend2|deepskyblue|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]}}+ ===
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;50%&quot;
|+
!अनुक्रम
!पक्ष&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/goa-shiv-sena-ncp-form-alliance-for-state-assembly-polls-to-contests-on-15-16-seats|title=Goa: Shiv Sena, NCP form alliance for state Assembly polls, to contests on 15-16 seats|website=Free Press Journal|language=en|access-date=2022-01-15}}&lt;/ref&gt;
!झेंडा
!चिन्ह
!नेता
!चित्र
!जागा लढवल्या
!पुरुष उमेदवार
!महिला उमेदवार
|-
| style=&quot;text-align:center; background:deepskyblue;color:black&quot; |'''1.'''
|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|[[चित्र:NCP-flag.svg|50x50अंश]]
|[[चित्र:Nationalist_Congress_Party_Election_Symbol.png|50x50अंश]]
|जोस फिलिप डिसोझा
| 
|13&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nationalheraldindia.com/politics/ncp-eyes-post-poll-role-in-goa-if-it-improves-tally-of-1-notched-up-in-2017|title=NCP eyes post-poll role in Goa if it improves tally of 1 notched up in 2017|last=|first=|date=2022-02-11|website=National Herald|language=en|access-date=2022-02-14}}&lt;/ref&gt;
|13
|0
|-
| style=&quot;text-align:center; background:orangered;color:black&quot; |'''2.'''
|[[शिवसेना]]
|[[चित्र:Logo_of_Shiv_Sena.svg|मध्यवर्ती|50x50अंश]]
|[[चित्र:Indian_Election_Symbol_Bow_And_Arrow.svg|50x50अंश]]
|जितेश कामत
|[[चित्र:Circle-icons-profile.svg|50x50अंश]]
|10&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/nation/2022/feb/10/goa-polls-shiv-sena-hopes-to-make-inroads-in-coastal-state-with-sons-of-soil-agenda-2417791.html|title=Goa polls: Shiv Sena hopes to make inroads in coastal state with 'sons of soil' agenda|website=The New Indian Express|access-date=2022-02-14}}&lt;/ref&gt;
|8
|2
|-
| style=&quot;text-align:center; background:gray;color: black&quot; |'''3.'''
|[[अपक्ष]]
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |'''N/A'''
|उत्पल पर्रीकर
|[[चित्र:Circle-icons-profile.svg|50x50अंश]]
|1&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/goa-assembly-elections-shiv-sena-withdraws-its-panaji-candidate-in-support-of-utpal-parrikar-101643635169629.html|title=Goa Assembly elections: Shiv Sena withdraws its Panaji candidate in support of Utpal Parrikar|date=2022-01-31|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2022-01-31}}&lt;/ref&gt;
|1
|0
|}

=== इतर ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; width=&quot;50%&quot;
|+
!अनुक्रम
!पक्ष
!झेंडा
!चिन्ह
!नेता
!चित्र
!जागा लढवल्या
!पुरुष उमेदवार
!महिला उमेदवार
|-
| style=&quot;text-align:center; background:#E3C773;color:white&quot; |'''1.'''
|क्रांतिकारी गोवा पक्ष
|[[चित्र:No_image_available.svg|50x50अंश]]
| 
|मनोज परब
|
|38&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thegoan.net/goa-news/%EF%BB%BFfinally-ec-recognises-rg-as-political-party/78650.html|title=Finally, EC recognises RG as political party|website=The Goan EveryDay|language=en|access-date=2022-01-23}}&lt;/ref&gt;
|36
|2
|-
| style=&quot;text-align:center; background:#026D37;color:white&quot; |'''2.'''
|गोएंचो स्वाभिमान पक्ष
|[[चित्र:No_image_available.svg|50x50अंश]]
|[[चित्र:No_image_available.svg|50x50अंश]]
|स्वप्नेश शेर्लेकर
|[[चित्र:Circle-icons-profile.svg|50x50अंश]]
|4&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/goencho-swabhiman-party-to-contest-4-seats/articleshow/89125263.cms|title=Goa polls: Goencho Swabhiman Party to contest 4 seats {{!}} Goa News - टाइम्स ऑफ इंडिया|last=|first=|date=2022-01-26|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2022-01-27}}&lt;/ref&gt;
|3
|1
|}

== मतदान टक्केवारी ==
स्रोत:&lt;ref name=&quot;turnout&quot;&gt;{{Cite web|title=Constituency-wise voter turnout|url=https://ceogoa.nic.in/pdf/ELECTION/Voter%20Turnout%20GE-2022.pdf|website=www.ceogoa.nic.in}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
| '''जिल्हा'''
| '''जागा'''
| '''मतदान (%)'''
|-
|'''[[उत्तर गोवा जिल्हा|उत्तर गोवा]]'''
|19
|81.15
|-
|'''[[दक्षिण गोवा जिल्हा|दक्षिण गोवा]]'''
|21
|78.27
|-
|'''एकूण'''
!40
!79.61
|}

== निकाल ==
या निवडणुकीचा निकाल १० मार्च २०२२ रोजी जाहीर करण्यात येईल.

== बाह्य दुवे ==

== हे सुद्धा पहा ==

== संदर्भ ==

[[वर्ग:इ.स. २०२२ मधील विधानसभा निवडणुका]]
[[वर्ग:गोवा विधानसभा निवडणुका|२०२२]]
[[वर्ग:इ.स. २०२२ मधील भारत]]</text>
      <sha1>f9si3vtdq8t4fsnxi4hgfrqtfwvjnw0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>नायगाव</title>
    <ns>0</ns>
    <id>318832</id>
    <revision>
      <id>2697194</id>
      <parentid>2488496</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T06:24:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>माहिती</comment>
      <origin>2697194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4419" sha1="e3yosqi4k1iolj96sf2xqgvtffa6ey2" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''नायगाव''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[पालघर जिल्हा|पालघर जिल्ह्यातील]] [[वसई तालुका|वसई तालुक्यात]] असलेले एक शहर आणि [[वसई-विरार शहर महानगरपालिका|वसई-विरार शहर महानगरपालिकेच्या]] अखत्यारीत येणारे ठिकाण आहे&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Naigaon|title=Naigaon - Wikipedia|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;। हे ठिकाण [[मुंबई महानगर प्रदेश|मुंबई महानगर प्रदेशाचा]] भाग असून [[मुंबई उपनगरी रेल्वे]] प्रणालीच्या [[पश्चिम रेल्वे (भारत)|पश्चिम रेल्वे]] मार्गावर नायगाव रेल्वे स्थानक आहे&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://saamtv.esakal.com/ampstories/web-stories/what-is-the-history-behind-the-name-of-the-city-of-naigaon-dss02|title=नायगाव शहराच्या नावामागचा इतिहास काय?|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;।

== भूगोल आणि स्थान ==
नायगाव वसई खाडीच्या उत्तरेस वसलेले आहे. घोडबंदर पुलाद्वारे आणि राष्ट्रीय महामार्गाने हे क्षेत्र [[ठाणे जिल्हा|ठाणे]] आणि मुंबई शहराशी जोडलेले आहे&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Naigaon|title=Naigaon details|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;। हे शहर दोन भागांत विभागले गेले आहे:
* '''नायगाव पूर्व''': हे क्षेत्र प्रामुख्याने निवासी संकुले आणि राष्ट्रीय महामार्गाला जोडणाऱ्या मार्गांसाठी ओळखले जाते.
* '''नायगाव पश्चिम''': हा भाग मुख्यत्वे जुन्या कोळीवाड्या, भातशेती, मिठागरी आणि मिठाच्या व्यापारासाठी प्रसिद्ध आहे.

== प्रशासन ==
नायगाव हे [[वसई-विरार शहर महानगरपालिका]] क्षेत्रात येते. कायदा आणि सुव्यवस्थेच्या दृष्टीने हे ठिकाण मिरा-भाईंदर वसई-विरार पोलीस आयुक्तालयाच्या कार्यक्षेत्रात समाविष्ट आहे&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Naigaon|title=Naigaon Administrative Jurisdiction|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;।

== वाहतूक ==
नायगाव हे रेल्वे आणि रस्ते मार्गाने चांगल्या प्रकारे जोडलेले आहे:
* '''रेल्वे connectivity''': नायगाव हे [[पश्चिम रेल्वे (भारत)|पश्चिम रेल्वे]] लाईनवरील महत्त्वाचे स्थानक आहे, जिथून चर्चगेट आणि डहाणू रोड दरम्यान लोकल रेल्वे गाड्या धावतात.
* '''रस्ते वाहतूक''': राष्ट्रीय महामार्ग ४८ द्वारे नायगाव थेट गुजरात आणि मुंबईशी जोडले गेले आहे.

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:पालघर जिल्ह्यातील गावे]]
[[वर्ग:वसई तालुका]]</text>
      <sha1>e3yosqi4k1iolj96sf2xqgvtffa6ey2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697195</id>
      <parentid>2697194</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T06:24:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:वसई तालुका]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2697195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4447" sha1="1yodg121a24m9rl43nhgxlbl3nclndc" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''नायगाव''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[पालघर जिल्हा|पालघर जिल्ह्यातील]] [[वसई तालुका|वसई तालुक्यात]] असलेले एक शहर आणि [[वसई-विरार शहर महानगरपालिका|वसई-विरार शहर महानगरपालिकेच्या]] अखत्यारीत येणारे ठिकाण आहे&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Naigaon|title=Naigaon - Wikipedia|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;। हे ठिकाण [[मुंबई महानगर प्रदेश|मुंबई महानगर प्रदेशाचा]] भाग असून [[मुंबई उपनगरी रेल्वे]] प्रणालीच्या [[पश्चिम रेल्वे (भारत)|पश्चिम रेल्वे]] मार्गावर नायगाव रेल्वे स्थानक आहे&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://saamtv.esakal.com/ampstories/web-stories/what-is-the-history-behind-the-name-of-the-city-of-naigaon-dss02|title=नायगाव शहराच्या नावामागचा इतिहास काय?|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;।

== भूगोल आणि स्थान ==
नायगाव वसई खाडीच्या उत्तरेस वसलेले आहे. घोडबंदर पुलाद्वारे आणि राष्ट्रीय महामार्गाने हे क्षेत्र [[ठाणे जिल्हा|ठाणे]] आणि मुंबई शहराशी जोडलेले आहे&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Naigaon|title=Naigaon details|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;। हे शहर दोन भागांत विभागले गेले आहे:
* '''नायगाव पूर्व''': हे क्षेत्र प्रामुख्याने निवासी संकुले आणि राष्ट्रीय महामार्गाला जोडणाऱ्या मार्गांसाठी ओळखले जाते.
* '''नायगाव पश्चिम''': हा भाग मुख्यत्वे जुन्या कोळीवाड्या, भातशेती, मिठागरी आणि मिठाच्या व्यापारासाठी प्रसिद्ध आहे.

== प्रशासन ==
नायगाव हे [[वसई-विरार शहर महानगरपालिका]] क्षेत्रात येते. कायदा आणि सुव्यवस्थेच्या दृष्टीने हे ठिकाण मिरा-भाईंदर वसई-विरार पोलीस आयुक्तालयाच्या कार्यक्षेत्रात समाविष्ट आहे&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Naigaon|title=Naigaon Administrative Jurisdiction|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;।

== वाहतूक ==
नायगाव हे रेल्वे आणि रस्ते मार्गाने चांगल्या प्रकारे जोडलेले आहे:
* '''रेल्वे connectivity''': नायगाव हे [[पश्चिम रेल्वे (भारत)|पश्चिम रेल्वे]] लाईनवरील महत्त्वाचे स्थानक आहे, जिथून चर्चगेट आणि डहाणू रोड दरम्यान लोकल रेल्वे गाड्या धावतात.
* '''रस्ते वाहतूक''': राष्ट्रीय महामार्ग ४८ द्वारे नायगाव थेट गुजरात आणि मुंबईशी जोडले गेले आहे.

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:पालघर जिल्ह्यातील गावे]]
[[वर्ग:वसई तालुक्यातील गावे]]</text>
      <sha1>1yodg121a24m9rl43nhgxlbl3nclndc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६२</title>
    <ns>0</ns>
    <id>319166</id>
    <revision>
      <id>2697107</id>
      <parentid>2440845</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T20:28:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* निकाल */</comment>
      <origin>2697107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14397" sha1="rl9vjfyawnyy20ykmu78f6r7015fqcl" xml:space="preserve">[[महाराष्ट्र]] राज्याच्या निर्मिनंतर १९६२ मध्ये पहिल्यांदाच [[महाराष्ट्र विधानसभा|विधानसभा]] निवडणुका झाल्या. या निवडणुकीत [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षा]]&lt;nowiki/&gt;ने एकूण २६४ पैकी २१५ जिंकल्या होत्या. काँग्रेसनंतर दुसऱ्या क्रमांकावर असणाऱ्या [[शेतकरी कामगार पक्ष|शेतकरी कामगार पक्षा]]&lt;nowiki/&gt;कडे केवळ १५ जागा होत्या. त्यानंतर प्रजा समाजवादी पक्षाला ९, [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष|भारतीय कम्युनिस्ट पक्षा]]&lt;nowiki/&gt;ला ६, [[भारतीय रिपब्लिकन पक्ष|रिपब्लिकन पार्टी]]&lt;nowiki/&gt;ला ३ आणि समाजवादी पक्षाला १ जागा मिळाली. या विधानसभेत १५ अपक्ष आमदारही निवडून आले होते. काँग्रेसला मतांमध्ये ५१.२२ टक्के वाटा मिळाला होता तर शेकापला केवळ ७.४७ टक्के मतांवर समाधान मानावं लागलं होतं.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/files/file/3714-maharashtra-1962/|title=1962 Maharashtra Legislative Assembly election|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 

महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेआधी १९५७ मध्ये झालेल्या [[बॉम्बे प्रांत|द्विभाषिक मुंबई प्रांता]]&lt;nowiki/&gt;च्या विधानसभा निवडणुकीमध्ये भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षाला ३९६ पैकी २६९ जागा मिळाल्या होत्या आणि काँग्रेसचे [[यशवंतराव चव्हाण]] मुख्यंत्री झाले. त्यावेळी मुंबई प्रांतात २८२ एकल-सदस्यीय मतदारसंघ तर ५७ द्विसदस्यीय मतदारसंघ होते. पुढे १९६० मध्ये द्विभाषिक [[बॉम्बे प्रांत|मुंबई प्रांता]]&lt;nowiki/&gt;चे विभाजन करून [[महाराष्ट्र]] आणि [[गुजरात]] ही दोन नवीन राज्ये निर्माण करण्यात आली, त्याच वेळी  मुंबई प्रांताच्या विधानसभेचेही विभाजन झाले आणि १९६० मध्ये यशवंतराव चव्हाण यांनी पुन्हा [[महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे पहिले मुख्यमंत्री]] म्हणून शपथ घेतली. १९६१ मध्ये भारतातील द्विसदस्यीय मतदारसंघ संपुष्टात आणून नवीन मतदारसंघाची रचना करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiacode.nic.in/repealed-act/repealed_act_documents/A1961-1.pdf|title=The Two- Member Constituencies (Abolition) Act, 1961|url-status=live}}&lt;/ref&gt; १९६२ मध्ये सर्व २६४ मतदारसंघासाठी निवडणुका लढवल्या गेल्या. यामध्ये भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षाला प्रचंड बहुमत मिळाले.  या विधानसभेची स्थापना झाल्यावर विधानसभा अध्यक्षपदी [[बाळासाहेब भारदे]] यांची निवड झाली. बाळासाहेब भारदे हे सलग दोन विधानसभांसाठी अध्यक्ष होते. १९६२ ते १९७२ असा प्रदीर्घ काळ ते महाराष्ट्र विधानसभेचे अध्यक्ष होते. [[भारत-चीन युद्ध|भारत-चीन सीमा संघर्षा]]&lt;nowiki/&gt;च्या पार्श्वभूमीवर [[व्ही.के. कृष्ण मेनन|कृष्ण मेनन]] यांनी १९६२ मध्ये [[भारताचे संरक्षणमंत्री|संरक्षण मंत्री]]&lt;nowiki/&gt;पदाचा राजीनामा दिल्यानंतर, पंतप्रधान [[जवाहरलाल नेहरू]] यांनी यशवंतरावांना ते मंत्रीपद दिले. त्यांच्यानंतर [[मारोतराव कन्नमवार]] हे महाराष्ट्राचे दुसरे मुख्यमंत्री झाले. परंतु २४ नोव्हेंबर १९६३ मध्ये त्यांचे मुख्यमंत्री पदावर असतानाच अकाली निधन झाले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://bolbhidu.com/veteraan-journalist-suresh-dwadashiwar-remembering-former-maharashtra-marotrao-kannamwar1/|title=एकेकाळी वृत्तपत्रे विकणारा हा माणूस महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्रीपदावर पोहोचला होता.|date=2020-11-24|language=en-GB|access-date=2022-12-10}}&lt;/ref&gt; [[मारोतराव कन्नमवार]] यांच्या आकस्मिक निधनामुळे महाराष्ट्राच्या हंगामी मुख्यमंत्रिपदाची सूत्रे [[बाळासाहेब सावंत]] यांच्याकडे आली, ते २४ नोव्हेंबर, इ.स. १९६३ ते ५ डिसेंबर, इ.स. १९६३ या कालावधीत महाराष्ट्राचे हंगामी मुख्यमंत्री होते. त्यानंतर [[वसंतराव नाईक]] महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री झाले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/maharashtra/how-was-held-the-first-assembly-election-of-the-maharashtra-ndj97|title=महाराष्ट्र दिन: राज्याची पहिली विधानसभा निवडणूक कशी झालेली ? {{!}}Maharashtra Day|website=eSakal - Marathi Newspaper|language=mr-IN|access-date=2022-12-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-49444233|title=महाराष्ट्राच्या विधानसभेची पहिली निवडणूक आणि तीन मुख्यमंत्री|language=mr}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!मतदारसंघाचा प्रकार
!खुला
!अनुसूचित जाती
!अनुसूचित जमाती
!एकूण
|-
|मतदारसंघांची संख्या
|२१७
|३३
|१४
|२६४
|}

== निकाल ==
{{Pie chart
| caption = लोकप्रिय मते / टक्केवारी
| alt = पक्षनिहाय लोकप्रिय मते दर्शवणारा वर्तुळाकार आलेख
| thumb = right
| label1 = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| value1 = 51.22
| color1 = {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}
| label2 = [[शेतकरी कामगार पक्ष]]
| value2 = 7.47
| color2 = {{शेतकरी कामगार पक्ष/meta/color}}
| label3 = प्रजा सोशलिस्ट पार्टी
| value3 = 7.23
| color3 = salmon
| label4 = [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]]
| value4 = 5.90
| color4 = {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष/meta/color}}
| label5 = [[भारतीय रिपब्लिकन पक्ष]]
| value5 = 5.38
| color5 = {{भारतीय रिपब्लिकन पक्ष/meta/color}}
| label6 = [[अपक्ष]]
| value6 = 16.74
| color6 = {{अपक्ष/meta/color}}
| label7 = इतर (समाजवादी पक्ष)
| value7 = 0.50
| color7 = lime
}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;150&quot; |पक्ष
! colspan=&quot;3&quot; |लोकप्रिय मते
! colspan=&quot;4&quot; |जागा
|-
! width=&quot;70&quot; |मते
! width=&quot;45&quot; | टक्केवारी
! width=&quot;50&quot; |+/-
!लढवल्या
! width=&quot;45&quot; |जिंकल्या
! टक्केवारी
!+/-
|-
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]{{Composition bar|215|264|{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}}
|५६,१७,३४७
|५१.२२%
|{{increase}}२.५६%
|२६४
|२१५
|८१%
|{{increase}}८०
|-
| style=&quot;background-color: {{शेतकरी कामगार पक्ष/meta/color}}&quot; |
|[[शेतकरी कामगार पक्ष]]{{Composition bar|15|264|{{शेतकरी कामगार पक्ष/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}}
|८,१८,८०१
|७.४७%
|{{increase}}०.८१%
|७९
|१५
|६%
|{{decrease}}१६
|-
| style=&quot;background-color: salmon&quot; |
|प्रजा सोशलिस्ट पार्टी{{Composition bar|9|264|salmon|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}}
|७,९२,७५५
|७.२३%
|{{Decrease}}१.७४%
|१०१
|९
|३%
|{{decrease}}२४
|-
| style=&quot;background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष/meta/color}}&quot; |
|[[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]]{{Composition bar|6|264|{{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}}
|६,४७,३९०
|५.९०%
|{{increase}}२.२७%
|५६
|६
|२%
|{{decrease}}७
|-
| style=&quot;background-color: {{भारतीय रिपब्लिकन पक्ष/meta/color}}&quot; |
|[[भारतीय रिपब्लिकन पक्ष]]{{Composition bar|3|264|indigo|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}}
|५,८९,६५३
|५.३८%
|{{decrease}}०.८५%
|६६
|३
|१%
|{{decrease}}१०
|-
| style=&quot;background-color:lime&quot; |
|समाजवादी पक्ष{{Composition bar|1|264|lime|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}}
|५४,७६४
|०.५०
|{{increase}}०.५०%
|१४
|१
|०.४%
| bgcolor=&quot;#E9E9E9&quot; |{{increase}}१
|-
| style=&quot;background-color:{{अपक्ष/meta/color}}&quot; |
|[[अपक्ष]]{{Composition bar|15|264|{{अपक्ष/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}}
|१८,३६,०९५
|१६.७४%
|{{decrease}}७.०३%
|४३७
|१५
|६%
|{{decrease}}१५
|-
| colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#E9E9E9&quot; |
|- style=&quot;font-weight:bold;&quot;
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |एकूण
|'''१,१७,०६,६७४'''
|१००.००%
| bgcolor=&quot;#E9E9E9&quot; |
|११६१
|२६४
|
| bgcolor=&quot;#E9E9E9&quot; |
|-
! colspan=&quot;9&quot; |
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |'''एकूण दिलेली मते / मतदान'''
| align=&quot;right&quot; |'''१,१७,०६,६७४'''
| align=&quot;right&quot; |'''६०.३६%'''
| colspan=&quot;5&quot; rowspan=&quot;2&quot; |
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |'''नोंदणीकृत मतदार'''
| align=&quot;right&quot; |'''१,९३,९५,७९५'''
| colspan=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:#E9E9E9&quot; |
|-
|}

== बाह्य दुवे ==

* [https://ceoelection.maharashtra.gov.in/ceo/ मुख्य निवडणूक अधिकारी, महाराष्ट्र राज्य] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221109063711/https://ceoelection.maharashtra.gov.in/ceo/ |date=2022-11-09 }}
* https://eci.gov.in/statistical-report/statistical-reports/

== हे सुद्धा पहा ==

* [[महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्र्यांची यादी]]
* [[महाराष्ट्र विधानसभा मतदारसंघांची यादी]]
* [[महाराष्ट्र विधानसभा]]
* [[महाराष्ट्र विधान परिषद]]
* [[महाराष्ट्राचे राज्यपाल]]
* [[संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ]]

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
{{महाराष्ट्र विधानसभा}}

[[वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका|१९६२]]</text>
      <sha1>rl9vjfyawnyy20ykmu78f6r7015fqcl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>श्रीनगर (उत्तराखंड)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330757</id>
    <revision>
      <id>2697289</id>
      <parentid>2341465</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T11:06:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2697289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1864" sha1="b9t9ndcr450b811vec6aloo56qh6imf" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
{{हा लेख|भारताच्या उत्तराखंड राज्यातील श्रीनगर शहर|श्रीनगर}}
'''श्रीनगर''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[उत्तराखंड]] [[भारताची राज्ये आणि प्रदेश|राज्यातील]] [[पौडी गढवाल जिल्हा|पौरी गढवाल जिल्ह्यातील]] एक [[शहर]] आणि महानगरपालिका आहे. हे [[पौडी|पौरी शहरापासून]] सुमारे ३३ किमी वर स्थित आहे.

[[अलकनंदा नदी|अलकनंदा]] नदीच्या डाव्या तीरावर श्रीनगर वसले आहे. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/39/Srinagar.html |title=Falling Rain Genomics, Inc – Srinagar |access-date=2023-04-25 |archive-date=2020-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200225092719/http://www.fallingrain.com/world/IN/39/Srinagar.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

[[भारताची जनगणना २०११|२०११ च्या जनगणनेनुसार]], श्रीनगरची लोकसंख्या २०,११५ होती. लोकसंख्येच्या ५२% पुरुष आणि ४८% स्त्रिया आहेत. श्रीनगर हे गढवाल टेकड्यांमधील सर्वात मोठे शहर आहे.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:उत्तराखंडमधील शहरे]]</text>
      <sha1>b9t9ndcr450b811vec6aloo56qh6imf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वर्तुळ (लघुपट)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>331201</id>
    <revision>
      <id>2697294</id>
      <parentid>2696935</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T11:46:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Klf2026</username>
        <id>182330</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>small corrections</comment>
      <origin>2697294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22751" sha1="n7h0ahn442dunqkm258hmsc3uljvv6s" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट चित्रपट
|छायाचित्र =
|नाव = वर्तुळ 
|दिग्दर्शन = [[संतोष राम]]
|कथा = [[संतोष राम]]
|पटकथा = [[संतोष राम]]
|निर्मिती =	विवेक चित्र निर्मिती ,मोकळ  फिल्म्स
|प्रमुख कलाकार = [[अश्विनी गिरी]], चिन्मय पटवर्धन, अजिंक्य भिसे 
|छायांकन = प्रवीण मोकळ 
|संकलन = विनोद  बोराटे 
|संगीत =श्रीरंग उमराणी 
|वितरक = विवेक चित्र
|प्रदर्शन तारीख = १ जुलै २००९
|अवधी = १९ मिनिटे
|भाषा = मराठी
|imdb_id=https://www.imdb.com/title/tt1885434/}}

'''वर्तुळ''' हा २००९ मधील [[संतोष राम]] यांनी लिहिलेला आणि दिग्दर्शित केलेला आणि ''विवेक चित्र, मोकल फिल्म्स'' निर्मित [[भारत|भारतीय]] [[लघुपट]] आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://marathilaghupat.com/?tag=santosh-ram|title='वर्तुळ′ मराठी लघुपट क्षेत्रातील एक उत्तम व यशस्वी प्रयत्न.|website=marathilaghupat.com|access-date=2023-05-05|archive-date=2021-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210822075950/http://marathilaghupat.com/?tag=santosh-ram|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210822075950/http://marathilaghupat.com/?tag=santosh-ram |date=2021-08-22 }}&lt;/ref&gt;

== निर्मिती ==
या लघुपटात [[अश्विनी गिरी]], [[चिन्मय पटवर्धन]], [[अजिंक्य भिसे]] आणि [[शैलेश शंकर कुलकर्णी]] या प्रमुख कलाकारांचा समावेश होता. लघुपटाची निर्मिती करण्यासाठी एक वर्षाचा काळ गेला मे २००८ मध्ये चित्रीकरण सुरू झाले आणि जुलै २००९ मध्ये हा लघुपट प्रदर्शित झाला. कलाकार व अन्य टीमची विवेक चित्र निर्मिती संस्थेने केली होती. या लघुपटाचे चित्रीकरण [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रात]] भोर येथे करण्यात आले. कमी बजेटमुळे टीमला विविध अडचणींचा सामना करावा लागला.

== कथानक ==
हा चित्रपट दामू या १० वर्षांच्या मुलाभोवती फिरतो. सण आहे म्हणून आईला गोड करायचं आहे. आई दामूला दुकानात जाऊन गूळ आणायला सांगते. दामूला डब्यातून पैसे घ्यायचे आहेत, पण पेटीत एका नाण्याशिवाय आणखी पैसे शिल्लक नाहीत असे त्याला दिसते. तो गूळ विकत घेण्यासाठी घरातून बाहेर पडतो. वाटेत त्याला त्याचा मित्र गण्या भेटतो. गण्या दामूला शर्यतीसाठी विचारतो आणि दामू लगेच होकार देतो. मध्येच दुकानाला जाताना ते बायोस्कोपवाल्याजवळ थांबतात. गण्याला बायोस्कोपवाल्याचा शो बघायचा आहे आणि तो दामूला पण शो बघण्यासाठी सांगतो. दामूला माहिती आहे कि त्याच्याकडे पुरेसे पैसे नाहीत, त्याला शो बघायचा आहे पण त्याला नकार द्यावा लागतो. शो नंतर दामू कुतूहलाने गण्याला त्या बद्दल विचारतो. गण्या दामूला सायकल जात असताना शोमधील गोष्टी सांगतो. 

तेवढ्यात गण्यासाठी कोणीतरी हाक मारते. गण्या आणि दामू सायकल रस्त्याच्या कडेला सोडतात. ते तिथे जाऊन बघतात तर  गण्याचे मित्र पैशाचा खेळ खेळत असतात. खेळ म्हणजे तुम्हाला दगडाच्या चिपटीने नाणे मारायचे आहेत. गण्या खेळामध्ये सामील  होतो. प्रत्येकजण पैसे जिंकत आहे हा लोभ दामूला एक डाव खेळण्यासाठी तयार करतो. दामू खेळ खेळून काही झटपट पैसे कमवायचे ठरवतो. तो खेळ खेळू लागतो. दामूच्या बाबतीत नवशिक्यांचे नशीब कामी येते. सुरुवातीला तो खेळ जिंकतो आणि त्याची पैशाची हाव अधिक वाढते.

खेळ संपल्यावर दामू दुकानात जातो. दामू दुकानदाराला गूळ द्यायला सांगतो. दुकानदार त्याला गूळ देतो आणि त्या बदल्यात दामू दुकानदाराच्या हातात पैसे देतो. दुकानदार खराब झालेल्या नाण्याकडे बघतो आणि दामूला सांगतो की हे नाणे चालत नाही. दामू दुकानदाराला विनंती करतो पण दुकानदार वेगळे नाणे मागतो. आता दामू रडवलेल्या डोळ्यांनी परत घरी निघतो.

== कलाकार ==
* अश्विनी गिरी - आई
* चिन्मय पटवर्धन - दामू
* अजिंक्य भिसे - गण्या
* कल्याण गाडगीळ - कल्या
* आकाश गिरी - आक्या
* शिवम चेतन मोरे - शिव्या
* अनंत शंकर साळुंके - अंत्या
* जयेश दिखळे - जिवन्या
* रोहन चौधरी - रोहन्या
* करण लोखंडे - दिन्या
* शैलेश शंकर कुलकर्णी - दुकानदार
* विनोद आनंद कांबळे - ग्रामस्थ
* विजय कदम - बायोस्कोपवाला

== अन्य ==
* कथा, पटकथा : [[संतोष राम]]&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/features/cinema/Tales-of-struggle-and-hope-from-Maharashtra%E2%80%99s-celluloid-boondocks/article13994152.ece|title=Tales of struggle and hope from Maharashtra's celluloid boondocks|date=9 January 2016|work=द हिंदू|language=en}}&lt;/ref&gt;
* निर्माते : रामचंद्र पुंडलिकराव मरेवाड, मोकल ब्रदर्स
* संपादक : विनोद गामा बोराटे
* छायांकन : प्रवीण मोकल
* संगीत : श्रीरंग उमराणी
* संपादक : विनोद गामा बोराटे
* कला दिग्दर्शक : संतोष संखद
* पुनः ध्वनिमुद्रण : महेश लिमये
* वेशभूषा : सोनाली संतोष संखड
* ध्वनी रेकॉर्डिस्ट : राशी बुटी
* प्रोमो संपादक : वैभव दाभाडे

== पुरस्कार ==
जुलै २००९ मध्ये त्याच्या प्रदर्शनापासून, जगभरातील जवळपास ५३ फिल्म फेस्टिव्हलसाठी या लघुपटाची अधिकृत निवड करण्यात आली आहे आणि यामध्ये वर्तुळने तेरा पुरस्कार जिंकले आहेत.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! महोत्सव/पुरस्कार
! श्रेणी
! परिणाम
|-
| भारताचा चौथा आंतरराष्ट्रीय लघुपट महोत्सव २०१०, चेन्नई
| सर्वोत्कृष्ट चित्रपट 
| विजयी
|-
| दुसरा आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव २०११, नागपूर 
| सर्वोत्कृष्ट चित्रपट 
| विजयी  
|-
| पुणे लघुपट महोत्सव २०११, पुणे
| सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक 
| विजयी 
|-
| बंगाल वेब फेअर शॉर्ट आणि डॉक्युमेंटरी फिल्म फेस्टिव्हल २०१३, कोलकाता
| सर्वोत्कृष्ट छायाचित्रकार  
| विजयी 
|-
| ६ वा गोवा मराठी चित्रपट महोत्सव २०१३, गोवा&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://goanewswire.wordpress.com/tag/goa-marathi-film-festival|title=Goa Marathi Film Festival 2013|website=goanewswire.wordpress.com}}&lt;/ref&gt;
| सर्वोत्कृष्ट चित्रपट 
| विजयी
|-
| मलबार लघुपट महोत्सव २०१३, कालिकत
| सर्वोत्कृष्ट बालचित्रपट 
| विजयी
|-
| लेकसिटी आंतरराष्ट्रीय लघुपट महोत्सव २०१३, भोपाळ
| सर्वोत्कृष्ट बाल अभिनेता 
| विजयी 
|-
| कन्याकुमारी आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव २०१३, कन्याकुमारी
| चित्रपट निर्मितीतील उत्कृष्टतेसाठी प्रशंसा पुरस्कार 
| विजयी
|-
| नवी मुंबई आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव २०१४, नवी मुंबई&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://bollyspice.com/final-day-first-year-navi-mumbai-international-film-festival|title=Final Day of the first year of Navi Mumbai International Film Festival|date=8 February 2014|website=bollyspice.com}}&lt;/ref&gt;
| ज्युरी विशेष उल्लेख 
| विजयी 
|-
| दुसरा दरभंगा आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव २०१४
| सर्वोत्कृष्ट अभिनेता 
| विजयी 
|-
| दुसरा दरभंगा आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव २०१४
| सर्वोत्कृष्ट सिनेमॅटोग्राफर 
| विजयी
|-
| बार्शी लघुपट महोत्सव २०१४
| सर्वोत्कृष्ट चित्रपट 
| विजयी
|-
| पहिला महाराष्ट्र लघुपट महोत्सव २०१४
| सर्वोत्कृष्ट चित्रपट 
| विजयी 
|-
| महाराष्ट्र टाइम्स सन्मान २०१०
|सर्वोत्कृष्ट लघुपट  
| नामांकित
|}

== चित्रपट महोत्सवांची यादी ==
# दुसरा नाशिक आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव २००९, नाशिक, भारत
# थर्ड आय ८वा आशियाई चित्रपट महोत्सव  २००९, मुंबई, भारत&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/vartul-to-be-screened-at-8th-third-eye-asian-film-festival/articleshow/5285972.cms|title=Vartul' to be screened at 8th Third Eye Asian film festival|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en}}&lt;/ref&gt; 
# ११ वा ओसियन्स सिनेफॅन चित्रपट महोत्सव २००९, नवी दिल्ली, भारत&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.deccanherald.com/content/27577/Vartul-screened-osians-cinefan-film.html |title='Vartul' to be screened at Osian's-Cinefan film festival|website=deccanherald.com|date=28 September 2009}}&lt;/ref&gt;
# ७ वा कल्पनानिर्झर इंटरनॅशनल शॉर्ट फिक्शन फिल्म फेस्टिव्हल, कोलकाता, भारत
# ८वा पुणे आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव २०१०, पुणे, भारत
# दुसरा जयपूर आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव  २०१०, जयपूर, भारत
# ९वी इंटरनॅशनल सोशल कम्युनिकेशन सिनेमा कॉन्फरन्स २०१०, कोलकाता, भारत
# चौथा राष्ट्रीय लघु आणि माहितीपट महोत्सव २०१०, करीमनगर एपी, भारत
# विबगोयर आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव २०१०, त्रिशूर, केरळ, भारत
# काळा घोडा कला चित्रपट महोत्सव  २०१०, मुंबई (भारत)
# दुसरा सी.एम.एस. आंतरराष्ट्रीय बालचित्रपट महोत्सव २०१०, लखनौ, भारत
# भारताचा दुसरा थेंदिसाई आंतरराष्ट्रीय लघुपट महोत्सव मदुराई तमिळनाडू, २०१०
# थर्ड आय २ रा आशियाई चित्रपट महोत्सव २०१०, कोल्हापूर, भारत
# १२ वा मदुराई इंटरनॅशनल डॉक्युमेंटरी आणि शॉर्ट फिल्म फेस्टिव्हल २०१० (ओपनिंग फिल्म)
# अंकुर फिल्म फेस्टिव्हल २०१०, नाशिक, भारत
# भारताचा चौथा आंतरराष्ट्रीय लघुपट महोत्सव २०१०, चेन्नई, भारत
# केरळचा तिसरा आंतरराष्ट्रीय माहितीपट आणि लघुपट महोत्सव, २०१०, भारत
# स्क्रिप्ट इंटरनॅशनल शॉर्ट फिल्म फेस्टिव्हल २०११, कोची, भारत
# दुसरा आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव नागपूर  २०११, नागपूर, भारत
# पहिला गुवाहाटी आंतरराष्ट्रीय लघुपट महोत्सव, २०११, गुवाहाटी (भारत)
# पुणे लघुपट महोत्सव २०११ (भारत)
# पु.ल. उत्सव २०११ पुणे (भारत)
# आंतरराष्ट्रीय लघुपट महोत्सव २०११, भुवनेश्वर, भारत
# गुजरात आंतरराष्ट्रीय लघुपट महोत्सव  २०११, सुरत, भारत
# ५वा चिन्ह इंडिया किड्स चित्रपट महोत्सव २०११, नवी दिल्ली, भारत
# दादा साहेब फाळके फिल्म फेस्टिव्हल- २०११, ग्रेटर नोएडा, भारत
# एफ एफ एस आई लघु आणि माहितीपट चित्रपट महोत्सव २०१२ कोलकाता (भारत)
# चौथा लाहोर आंतरराष्ट्रीय बालचित्रपट महोत्सव २०१२ (पाकिस्तान)
# जागरण चित्रपट महोत्सव २०१२ (भारत)
# इग्नाइट शॉर्ट फिल्म फेस्टिव्हल २०१३, विजयवाडा, आंध्र प्रदेश, भारत
# ६वा फिल्मसाझ, लघुपट आणि माहितीपटांचा आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव २०१३ (भारत)
# तिनसुकिया ऑरेंज चित्रपट महोत्सव २०१३
# इकॉनॉकलास्त २०१३ राष्ट्रीय लघुपट महोत्सव मुंबई (भारत)
# ६ वा गोवा मराठी चित्रपट महोत्सव २०१३ (भारत)
# द आर्ट फॅक्टरी: संडे फ्लिक्स, एक नवीन स्वतंत्र चित्रपट मालिका २०१३ पॅटरसन, एनजे (यूएसए)
# मलबार लघुपट महोत्सव २०१३ कालिकत (भारत)
# कन्याकुमारी आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव २०१३ (भारत)
# नो ग्लॉस फिल्म फेस्टिव्हल २०१३, लीड्स, यूके
# लेकसिटी इंटरनॅशनल शॉर्ट फिल्म फेस्टिव्हल २०१३ (भारत)
# दक्षिण टेक्सास अंडरग्राउंड फिल्म फेस्टिव्हल २०१३, टेक्सास (यूएसए)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.undergroundfilmjournal.com/2013-south-texas-underground-film-festival-official-lineup |title=2013 South Texas Underground Film Festival: Official Lineup |website=undergroundfilmjournal.com|date=4 October 2013 }}&lt;/ref&gt;
# फ्री स्पिरिट फिल्म फेस्टिव्हल २०१३, मॅक्लिओड गंज, हिमाचल प्रदेश (भारत)
# १७वा टोरंटो रील आशियाई आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव २०१३ (कॅनडा)
# ९ वा वार्षिक फ्री स्पिरिट फिल्म फेस्टिव्हल २०१३, मॅक्लिओड गंज (भारत)
# मिदनापूर आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव २०१३, पश्चिम बंगाल (भारत)
# चौथा आंतरराष्ट्रीय यादृच्छिक चित्रपट महोत्सव २०१३, गार्पेनबर्ग (स्वीडन)
# दुसरा शान-ए-अवध आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव २०१३ लखनौ, भारत
# नवी मुंबई आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव २०१३ नवी मुंबई, भारत
# ९वा चिल्ड्रन्स इंडिया इंटरनॅशनल चिल्ड्रन्स फिल्म फेस्टिव्हल २०१४, बंगलोर (भारत)
# दरभंगा आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव २०१४, दरभंगा (भारत)
# बार्शी लघुपट महोत्सव २०१४ (भारत)
# वारणानगर लघुपट महोत्सव २०१४ (भारत)
# ५ वा राष्ट्रीय शो स्वतंत्र सिनेमा &quot;ओट्रोस सिनेस&quot;, सॅन निकोलस (अर्जेंटिना) २०१४
# पहिला महाराष्ट्र लघुपट महोत्सव २०१४ (भारत)
# पहिला गोवा लघुपट महोत्सव २०१४ (भारत)

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
* {{आय.एम.डी.बी. शीर्षक|id=1885434|title=Vartul}}
[[वर्ग:मराठी लघुपट]]
[[वर्ग:भारतीय लघुपट]]</text>
      <sha1>n7h0ahn442dunqkm258hmsc3uljvv6s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>टीव्ही आस्तेका</title>
    <ns>0</ns>
    <id>332133</id>
    <revision>
      <id>2697156</id>
      <parentid>2575242</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T03:27:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2697156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1820" sha1="adxlstbioteazv23zztz5xf8pq0h7gt" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
{{बदल}}
'''टीव्ही आस्तेका''' (TV Azteca)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Azteca retoma el nombre de TV Azteca|url=http://www.produ.com/television/noticia.html?IDNoti=130894|website=produ.com|accessdate=2013-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924082138/http://www.produ.com/television/noticia.html?IDNoti=130894|archive-date=2015-09-24|language=es}}&lt;/ref&gt; गृपो सालिनास च्या मालकीचे मेक्सिकन मीडिया समूह आहे. याची स्थापना 1993 मध्ये रिकार्डो सॅलिनास प्लिगो यांनी केली होती. [[टेलिव्हिसा]] नंतर ही मेक्सिकोमधील दुसरी सर्वात मोठी मीडिया कंपनी आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.perfectsensedigital.com/tv-azteca-deportes-noticias-and-more-sites-replatform-on-brightspot|title=TV Azteca, Mexico's Second-Largest Mass Media Company, Replatforms on Brightspot|date=2019-08-26|website=Perfect Sense|language=en|access-date=2020-04-18|archive-date=2020-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725081321/https://www.perfectsensedigital.com/tv-azteca-deportes-noticias-and-more-sites-replatform-on-brightspot|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gruposalinas.com/en/tv-azteca|title=TV Azteca|website=Grupo Salinas}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भ यादी}}

[[वर्ग:दूरचित्रवाणी वाहिन्या]]
[[वर्ग:मेक्सिकोमधील कंपन्या]]
[[वर्ग:इ.स. १९९३ मधील जन्म]]</text>
      <sha1>adxlstbioteazv23zztz5xf8pq0h7gt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>राणी गुणाजी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>333303</id>
    <revision>
      <id>2697207</id>
      <parentid>2296583</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T07:02:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* मालिका */</comment>
      <origin>2697207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3932" sha1="2i8zd10569ieepxep04tg6j34cpdadm" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट व्यक्ती|जन्म_दिनांक=|नाव=राणी गुणाजी|राष्ट्रीयत्व=[[भारतीय]]|पेशा=अभिनेत्री|प्रसिद्ध_कामे=[[आम्ही सारे खवय्ये]]|धर्म=[[हिंदू]]|जोडीदार=[[मिलिंद गुणाजी]]}}

'''राणी गुणाजी''' ही एक भारतीय मराठी अभिनेत्री आहेत जी प्रामुख्याने मराठी दूरचित्रवाणी मालिकांमध्ये काम करते‌.

{{विस्तार}}

'''राणी गुणाजी''' या भारतीय चित्रपट आणि दूरदर्शन अभिनेत्री तसेच सूत्रसंचालक आहेत&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/marathi/bhatkanti-host-milind-gunajis-son-abhishek-gets-hitched-in-an-intimate-ceremony/articleshow/88356955.cms|title=Rani Gunaji Details|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;। त्यांनी [[मराठी चित्रपट]], नाटके आणि दूरदर्शन मालिकांमध्ये काम केले आहे। त्या प्रसिद्ध अभिनेते [[मिलिंद गुणाजी]] यांच्या पत्नी आहेत&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Milind_Gunaji|title=Milind Gunaji Biography|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;।

== कारकीर्द ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! वर्ष !! चित्रपट !! भूमिका !! भाषा !! टिपण
|-
| २०१३ || [[प्रेमाची गोष्ट]] || पाहुणी कलाकार || [[मराठी भाषा|मराठी]] || विशेष भूमिका&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://marathimovieworld.com/tag/premachi-goshta-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%80-%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F/|title=Premachi Goshta Cast Details|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;
|}

== दूरचित्रवाणी मालिका आणि कार्यक्रम ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! कार्यक्रम/मालिका !! वाहिनी !! भूमिका !! नोंदी
|-
| [[मन मानसी]] || [[झी मराठी]] || सूत्रसंचालक || दूरदर्शन कार्यक्रम&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/bollywood-news/amit-thackeray-gives-clap-for-ravan-calling-movie-which-is-directed-by-abhishek-gunaji/articleshow/103568995.cms|title=Rani Gunaji Career Details|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[आम्ही सारे खवय्ये]] || [[झी मराठी]] || सूत्रसंचालक || स्वयंपाकविषयक कार्यक्रम&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Aamhi_Saare_Khavayye|title=Aamhi Saare Khavayye Details|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;
|-
| एच.यू.एम. बने टी.यू.एम. बने || [[सोनी मराठी]] || अभिनेत्री || कुटुंबप्रधान मालिका&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/marathi/bhatkanti-host-milind-gunajis-son-abhishek-gets-hitched-in-an-intimate-ceremony/articleshow/88356955.cms|title=Rani Gunaji TV Shows|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी अभिनेत्री]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>2i8zd10569ieepxep04tg6j34cpdadm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697208</id>
      <parentid>2697207</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T07:03:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>प्रस्तावना</comment>
      <origin>2697208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3637" sha1="k8kyyh8x4va18qisn3789bduhwgygie" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट व्यक्ती|जन्म_दिनांक=|नाव=राणी गुणाजी|राष्ट्रीयत्व=[[भारतीय]]|पेशा=अभिनेत्री|प्रसिद्ध_कामे=[[आम्ही सारे खवय्ये]]|धर्म=[[हिंदू]]|जोडीदार=[[मिलिंद गुणाजी]]
}}
'''राणी गुणाजी''' ही भारतीय चित्रपट आणि दूरदर्शन अभिनेत्री तसेच सूत्रसंचालक आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/marathi/bhatkanti-host-milind-gunajis-son-abhishek-gets-hitched-in-an-intimate-ceremony/articleshow/88356955.cms|title=Rani Gunaji Details|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;। त्यांनी [[मराठी चित्रपट]], नाटके आणि दूरदर्शन मालिकांमध्ये काम केले आहे। त्या प्रसिद्ध अभिनेते [[मिलिंद गुणाजी]] यांच्या पत्नी आहेत&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Milind_Gunaji|title=Milind Gunaji Biography|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;

{{विस्तार}}

== कारकीर्द ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! वर्ष !! चित्रपट !! भूमिका !! भाषा !! टिपण
|-
| २०१३ || [[प्रेमाची गोष्ट]] || पाहुणी कलाकार || [[मराठी भाषा|मराठी]] || विशेष भूमिका&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://marathimovieworld.com/tag/premachi-goshta-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%80-%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F/|title=Premachi Goshta Cast Details|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;
|}

== दूरचित्रवाणी मालिका आणि कार्यक्रम ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! कार्यक्रम/मालिका !! वाहिनी !! भूमिका !! नोंदी
|-
| [[मन मानसी]] || [[झी मराठी]] || सूत्रसंचालक || दूरदर्शन कार्यक्रम&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/bollywood-news/amit-thackeray-gives-clap-for-ravan-calling-movie-which-is-directed-by-abhishek-gunaji/articleshow/103568995.cms|title=Rani Gunaji Career Details|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[आम्ही सारे खवय्ये]] || [[झी मराठी]] || सूत्रसंचालक || स्वयंपाकविषयक कार्यक्रम&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Aamhi_Saare_Khavayye|title=Aamhi Saare Khavayye Details|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;
|-
| एच.यू.एम. बने टी.यू.एम. बने || [[सोनी मराठी]] || अभिनेत्री || कुटुंबप्रधान मालिका&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/marathi/bhatkanti-host-milind-gunajis-son-abhishek-gets-hitched-in-an-intimate-ceremony/articleshow/88356955.cms|title=Rani Gunaji TV Shows|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी अभिनेत्री]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>k8kyyh8x4va18qisn3789bduhwgygie</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>फ्लायअडील</title>
    <ns>0</ns>
    <id>341858</id>
    <revision>
      <id>2697220</id>
      <parentid>2645014</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T07:43:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* विमानताफा */</comment>
      <origin>2697220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18677" sha1="2t7xj0bh8ulswxaac6dc40ki37773a5" xml:space="preserve">[[चित्र:Flyadeal Logo.svg|thumb|लोगो]]
'''फ्लायअडील''' ( {{Lang-ar|طيران أديل}};''तायरान अडील'') ही [[जेद्दाह]] येथील [[किंग अब्दुलअझीझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|किंग अब्दुलअझीझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर]] स्थित सौदी अरेबियाची किफायतशीर विमानवाहतूक कंपनी आहे. ही कंपनी सौदीची ध्वजवाहक विमानकंपनी [[सौदिया|सौदीयाच्या]] मालकीची आहे. फ्लायअडीलचे प्रवासी मुख्यत्वे देशांतर्गत प्रवास करणारी, [[हज]] आणि [[उमरा]] यात्रेकरू आणि सौदीला भेट देणारे पर्यटक असतात.&lt;ref name=&quot;hanware&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|last=Hanware|first=Khalil|url=http://www.arabnews.com/economy/news/912581|title=Flyadeal's launch puts Saudia at higher altitude|date=19 April 2016|work=[[Arab News]]|location=Jeddah|access-date=20 April 2016}}&lt;/ref&gt; 

== इतिहास ==
[[सौदिया|सौदीया]]&lt;nowiki/&gt;ने १७ एप्रिल, २०१६ रोजी फ्लायअडीलच्या निर्मितीची घोषणा केली &lt;ref&gt;{{Cite press release|date=18 April 2016|title=Saudia Airlines announces launching flyadeal, a new low-cost carrier|url=http://aaco.org/media-center/news/aaco-members/saudia-airlines-announce-launching-flyadeal-a-new-low-cost-carrier|publisher=[[Arab Air Carriers Organization]]|access-date=20 April 2016}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;gulfnews&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://gulfnews.com/business/aviation/saudia-launches-low-cost-flyadeal-airline-1.1715397|title=Saudia launches low cost Flyadeal airline|date=18 April 2016|work=[[Gulf News]]|location=Dubai|access-date=20 April 2016}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ch-aviation.com/portal/news/45573-saudia-unveils-new-budget-carrier-flyadeal|title=Saudia unveils new budget carrier, flyadeal|date=18 April 2016|website=ch-aviation|access-date=20 April 2016}}&lt;/ref&gt; फ्लायअडीलने २३ सप्टेंबर, २०१७ रोजी [[जेद्दाह]] ते [[रियाध]] असे पहिले उड्डाण केले. &lt;ref name=&quot;chav25sep2017&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.ch-aviation.com/portal/news/59746-saudi-arabias-flyadeal-commences-operations|title=Saudi Arabia's flyadeal commences operations|date=25 September 2017|work=ch-aviation|access-date=1 October 2017}}&lt;/ref&gt; त्यानंतर १० जून, २०२२ दम्माम ते कैरो असे आंतरराष्ट्रीय उड्डाण केले गेले &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.alriyadh.com/1955612|title=&quot;طيران أديل&quot; يطلقُ أولى رحلاتِه الدولية من الدمام إلى القاهرة|date=10 June 2022|website=www.alriyadh.com|language=ar|trans-title=Flyadeal launch its first international fly from Dammam to Cairo|access-date=10 June 2022}}&lt;/ref&gt;

== गंतव्यस्थाने ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!देश
!शहर
!विमानतळ
!नोंदी
! class=&quot;unsortable&quot; |संदर्भ
|-
| [[अझरबैजान]]
|[[बाकू]]
|[[हैदर अलियेव आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
|मोसमी
| align=&quot;center&quot; |
|-
| [[बॉस्निया आणि हर्झगोव्हिना]]
|[[सारायेव्हो]]
|[[सारायेव्हो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
|मोसमी
| align=&quot;center&quot; |
|-
| [[सायप्रस]]
| [[लार्नाका]]
| [[लार्नाका आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
|मोसमी
| align=&quot;center&quot; |
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | [[इजिप्त]]
|[[कैरो]]
|[[कैरो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
|
| align=&quot;center&quot; |
|-
|[[शर्म अल-शेख]]
|[[शर्म अल-शेख आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] || मोसमी
| align=&quot;center&quot; |
|-
| [[जॉर्जिया]]
| [[त्बिलिसी]]
| [[त्बिलिसी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
|
| align=&quot;center&quot; |
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | [[ग्रीस]]
| [[हेराक्लियोन]]
| [[हेराक्लियोन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
|
| align=&quot;center&quot; |
|-
| [[ऱ्होड्स]]
| [[ऱ्होड्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
|
| align=&quot;center&quot; |
|-
| [[भारत]]
| [[कोलकाता]]
| [[नेताजी सुभाषचंद्र बोस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] || मोसमी
| align=&quot;center&quot; |
|-
| [[इराक]]
| [[बगदाद]]
| [[बगदाद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] || भविष्यात
| align=&quot;center&quot; |
|-
| [[जॉर्डन]]
|[[अम्मान]]
|[[क्वीन आलिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
|
| align=&quot;center&quot; |
|-
| [[कुवेत]]
| [[कुवेत शहर]]
|[[कुवेत आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
|
| align=&quot;center&quot; |[https://flights.flyadeal.com/en/flights-to-kuwait-city?utm_source=homepage&amp;utm_medium=banner_best_destinations2023&amp;utm_campaign=kwi_en_21082023]
|-
| [[माँटेनिग्रो]]
| [[तिव्हात]]
| [[तिव्हात विमानतळ]]
|
| align=&quot;center&quot; |
|-
| rowspan=&quot;17&quot; | [[सौदी अरेबिया]]
| [[आभा (सौदी अरेबिया)|आभा]]
| [[आभा विमानतळ]]
|
| align=&quot;center&quot; |
|-
| [[अल बहा]]
| [[अल बहा अंतर्देशीय विमानतळ]]
|
| align=&quot;center&quot; |
|-
| [[बिशा]]
| [[बिशा अंतर्देशीय विमानतळ]]
|
| align=&quot;center&quot; |
|-
|[[दम्माम]]
|[[किंग फहाद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] || ठाणे
| align=&quot;center&quot; |
|-
| [[हाइल]]
| [[हाइल प्रादेशिक विमानतळ]]
|
| align=&quot;center&quot; |
|-
| [[होफुफ]]
| [[अल-अह्सा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
|
| align=&quot;center&quot; |
|-
|[[जेद्दाह]]
|[[किंग अब्दुलअझीझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] || ठाणे
| align=&quot;center&quot; |
|-
| [[जिझान]]
| [[किंग अब्दुल्ला बिन अब्दुलअझीझ विमानतळ]]
|
| align=&quot;center&quot; |
|-
| [[जौफ]]
| [[अल जौफ विमानतळ]]
|
| align=&quot;center&quot; |
|-
|[[मदीना]]
| [[प्रिन्स मोहम्मद बिन अब्दुलअझीझ विमानतळ]]
|
| align=&quot;center&quot; |
|-
| [[नाजरान]]
| [[नाजरान अंतर्देशीय विमानतळ]]
|
| align=&quot;center&quot; |
|-
| [[नेओम]]
| [[नेओम बे विमानतळ]]
|
| align=&quot;center&quot; |
|-
| [[कासिम (सौदी अरेबिया)|कासिम]]
| [[प्रिन्स नैफ बिन अब्दुलअझीझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
|
| align=&quot;center&quot; |
|-
| [[कुरय्यात]]
| [[कुरय्यात अंतर्देशीय विमानतळ]]
|
| align=&quot;center&quot; |
|-
|[[रियाध]]
|[[किंग खालिद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] || ठाणे
| align=&quot;center&quot; |
|-
| [[ताबुक]]
| [[ताबुक प्रादेशिक विमानतळ]]
|
| align=&quot;center&quot; |
|-
| [[तैफ]]
| [[तैफ प्रादेशिक विमानतळ]]
|
| align=&quot;center&quot; |
|-
| [[सुदान]]
| [[खार्टूम]]
| [[खार्टूम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
|(स्थगित)
| align=&quot;center&quot; |
|-
| [[थायलंड]]
| [[हाट याइ]]
| [[हाट याइ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हाट याइ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |मोसमी
| align=&quot;center&quot; |
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |Turkey
|[[अंताल्या]]
| [[अंताल्या आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
|मोसमी
| align=&quot;center&quot; |
|-
| [[बोद्रुम]]
| [[मिलास-बोद्रुम विमानतळ]]
|मोसमी
| align=&quot;center&quot; |
|-
|[[इझ्मिर]]
| [[इझ्मिर मेंदेरेस विमानतळ]]
|मोसमी
| align=&quot;center&quot; |
|-
| [[इस्तंबूल]]
| [[इस्तंबूल विमानतळ]]
|
| align=&quot;center&quot; |
|-
| [[त्राबझोन]]
| [[त्राबझोन विमानतळ]]
|मोसमी
| align=&quot;center&quot; |
|-
| [[संयुक्त अरब अमिराती|संयुक्त अरब अमीराती]]
|[[दुबई]]
|[[दुबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
|
| align=&quot;center&quot; |
|-
|}

== विमान ताफा ==
{{As of|2025|9}}, फ्लायअडील खालील विमानांचा ताफा चालवते:&lt;ref&gt;{{cite magazine |title=Global Airline Guide 2025 - Flyadeal |magazine=Airliner World |date=September 2025 |page=74}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date= 3 April 2024|title=Orders and Deliveries {{!}} Airbus |url=https://www.airbus.com/en/products-services/commercial-aircraft/orders-and-deliveries |access-date=2025-10-08 |website=www.airbus.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;border-collapse:collapse;text-align:center;margin:auto;&quot;
|+फ्लायअडील ताफा
|-
!विमान
!एकूण
!ऑर्डर्स
!प्रवासी
!टिपण
|-
|[[एरबस ए३२० कुटुंब|एरबस ए३२०-२००]]
|११
|&amp;mdash;
|१८६&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.flyadeal.com/en/about-us/what-we-fly|title=what we fly|accessdate=25 September 2017|website=flyadeal.com}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|[[एरबस ए३२०निओ कुटुंब#ए३२०निओ|एरबस ए३२०निओ]]
|३०
|१५
|१८६
|साउदियाकडून ऑर्डर हस्तांतरित.&lt;br /&gt;अधिक २० विमानांचा पर्याय.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Saudi Arabia's flyadeal takes first A320neo|url=https://www.ch-aviation.com/portal/news/94478-saudi-arabias-flyadeal-takes-first-a320neo|access-date=2020-12-22|website=ch-aviation|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;new320neos&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.ch-aviation.com/news/140444-saudia-group-orders-105-a320a321neo|title=Saudia Group orders 105 A320/A321neo|website=ch-aviation.com|date=20 May 2024}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[एरबस ए३२१निओ]]
|&amp;mdash;
|३९
|&lt;abbr title=&quot;To Be Announced&quot;&gt;जाहिर केले जाईल&lt;/abbr&gt;
|साउदियाकडून ऑर्डर हस्तांतरित.&lt;br /&gt;२०२६ पासून वितरण.&lt;ref name=&quot;new320neos&quot;/&gt;
|-
|[[एरबस ए३३०निओ#ए३३०-९००|एरबस ए३३०-९००]]
|&amp;mdash;
|१०
|&lt;abbr title=&quot;To Be Announced&quot;&gt;जाहिर केले जाईल&lt;/abbr&gt;
|१० खरेदी हक्कांसह ऑर्डर.&lt;br /&gt;जुलै २०२७ पासून वितरण.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |date=2025-04-23 |title=Saudia Group discloses order for 10 Airbus A330neo aircraft for flyadeal {{!}} Airbus |url=https://www.airbus.com/en/newsroom/press-releases/2025-04-saudia-group-discloses-order-for-10-airbus-a330neo-aircraft |access-date=2025-04-24 |website=www.airbus.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Hepher |first=Tim |date=April 23, 2025 |title=Flyadeal confirms Airbus jet order for long-haul expansion |url=https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/saudi-flyadeal-confirms-order-10-airbus-a330neo-jets-2025-04-23/ |access-date=April 23, 2025 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;
|-
!एकूण
!४१
!६४
! colspan=&quot;2&quot; |
|}

७ जुलै २०१९ रोजी, फ्लायअडीलने ३० [[एरबस ए३२०निओ कुटुंब|एरबस ए३२०निओ]] विमानांची ऑर्डर देण्याची आणि अधिक २० विमानांचा पर्याय ठेवण्याची आपली इच्छा जाहीर केली. फ्लायअडीलने यापूर्वी [[बोईंग ७३७ मॅक्स]] विमानांसाठी वचनबद्धता दर्शविली होती, परंतु [[बोईंग ७३७ मॅक्स उड्डाण बंदी|बोईंग ७३७ मॅक्सच्या उड्डाण बंदीमुळे]] ३० विमाने आणि २० पर्यायांची आपली ऑर्डर अंतिम न करण्याचा निर्णय घेतला. बोईंगने या निर्णयाचे कारण &quot;वेळापत्रकाच्या गरजा&quot; असल्याचे सांगितले.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.flightglobal.com/news/articles/saudi-carrier-flyadeal-switches-to-a320neo-from-737-459504/|title=Saudi carrier Flyadeal switches to A320neo from 737 Max|last=Kaminski-Morrow|first=David|date=7 July 2019|website=Flightglobal.com|language=en-GB|access-date=2019-07-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/business-48899588|title=Boeing loses big order for 737 Max aircraft|date=7 July 2019|access-date=2019-07-07|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

जुलै २०२१ मध्ये, असे सांगण्यात आले की फ्लायअडील ५० विमानांच्या ऑर्डरचा भाग म्हणून त्या वर्षाच्या शेवटी ए३२०निओ विमानांची डिलिव्हरी घेणे सुरू करेल. या [[कमी खर्चाची विमान कंपनी|कमी खर्चाच्या विमान कंपनीच्या]] भविष्यातील योजनांमध्ये १०० विमानांच्या ताफ्याचा समावेश आहे.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.arabianaerospace.aero/2021-year-of-the-real-deal-.html |title=2021: year of the real Deal? |date=20 July 2021|access-date=10 August 2021}}&lt;/ref&gt;

२३ एप्रिल २०२५ रोजी, [[एरबस ए३३०निओ]] किंवा [[बोईंग ७८७ ड्रीमलायनर]]ची ऑर्डर देण्याबाबत किंवा लांब पल्ल्याच्या लोकप्रिय मार्गांसाठी [[साउदिया]]कडून [[बोईंग ७७७]] विमाने हस्तांतरित करण्याबाबत बऱ्याच काळाने, फ्लायअडीलने त्या नवीन मार्गांसाठी १० ए३३०-९०० विमानांची ऑर्डर दिली. ड्रीमलायनरची जास्त प्रवासी क्षमतेच्या रचनेतील अपुरी क्षमता, त्याचा दीर्घ डिलिव्हरी प्रतीक्षा कालावधी आणि बोईंग ७७७ ची मोठी क्षमता पूर्ण न करू शकण्याची असमर्थता ही कारणे यासाठी देण्यात आली.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== दुर्घटना ==
[[चित्र:Flyadeal_A320_(HZ-FAB)_parked_at_Jeddah_Airport.jpg|इवलेसे|ड्रोनने खराबी झालेले विमान (HZ-FAB) १४ महिन्यांपूर्वी जेद्दाह विमानतळावर असताना.]]
१० फेब्रुवारी, २०२१ रोजी [[सौदी अरेबिया]]तील [[आभा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|आभा आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर]] [[हूथी]] सैन्याले केलेल्या ड्रोन हल्ल्यात &quot;HZ-FAB&quot; नोंदणीकृत असलेले एरबस ए३२० विमानाची खराबी झाली. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=20210210-0|title=ASN Aircraft accident Airbus A320-214 (WL) HZ-FAB Abha International Airport (OHB/OEAB)|last=Ranter|first=Harro|website=aviation-safety.net|publisher=[[Aviation Safety Network]]|access-date=2021-03-03}}&lt;/ref&gt; यात कोणीही जखमी झाले नाही. विमानाची दुरुस्ती करण्यात आली आणि ते सेवेत परत आले. &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=|first=|url=https://www.reuters.com/article/us-yemen-security-saudi-airport-idUSKBN2AA1IG|title=Yemen's Houthis say they carried out drone attack on Saudi airport|date=2021-02-10|work=Reuters|access-date=2021-03-03}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:सौदी अरेबियामधील विमानवाहतूक कंपन्या]]
[[वर्ग:इ.स. २०१८ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>2t7xj0bh8ulswxaac6dc40ki37773a5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>व्हेनेसा रेडग्रेव्ह</title>
    <ns>0</ns>
    <id>345560</id>
    <revision>
      <id>2697213</id>
      <parentid>2498151</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T07:25:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* वैयक्तिक जीवन */</comment>
      <origin>2697213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20166" sha1="0ls0oldh9rp2akzpcrgljkja03niivb" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''डेम व्हेनेसा रेडग्रेव्ह''' (जन्म ३० जानेवारी १९३७) एक इंग्रजी अभिनेत्री आहे. तिच्या सहा दशकांहून अधिक काळ चाललेल्या कारकिर्दीत, रेडग्रेव्हने [[ऑस्कर पुरस्कार|अकादमी पुरस्कार]], एक [[टोनी पुरस्कार]], दोन प्राइमटाइम एमी पुरस्कार आणि एक [[लॉरेन्स ऑलिव्हिये पुरस्कार|ऑलिव्हियर पुरस्कार]] यासह असंख्य प्रशंसा मिळवल्या आहेत. ती [[अभिनयाचा तिहेरी मुकुट (अमेरिका)|अभिनयाचा तिहेरी मुकुट]] प्राप्त करणाऱ्या काही कलाकारांपैकी एक आहे. तिला बाफ्टा फेलोशिप अवॉर्ड, गोल्डन लायन ऑनररी अवॉर्ड आणि अमेरिकन थिएटर हॉल ऑफ फेममध्ये समावेशासह विविध मानद पुरस्कार देखील मिळाले आहेत.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://old.post-gazette.com/ae/20040128fameweb0128p1.asp|title=Theater honours put women in the spotlight|work=Pittsburgh Post-Gazette|access-date=5 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304060009/http://old.post-gazette.com/ae/20040128fameweb0128p1.asp|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.bafta.org/press/vanessa-redgrave-to-receive-fellowship,82,SNS.html|title=Vanessa Redgrave to receive Academy Fellowship|date=21 February 2010|publisher=BAFTA|access-date=26 August 2010|archive-date=2014-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20140817212136/http://www.bafta.org/press/vanessa-redgrave-to-receive-fellowship,82,SNS.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

रेडग्रेव्हने १९५८ मध्ये ''अ टच ऑफ सन''  या नाटकाद्वारे रंगमंचावर अभिनयाची सुरुवात केली. १९६१ मध्ये तिने रॉयल शेक्सपियर कंपनीसोबत शेक्सपियरच्या कॉमेडी ''ॲज यू लाइक इटमध्ये'' रोझलिंडची भूमिका साकारली आणि तेव्हापासून तिने वेस्ट एंड आणि [[ब्रॉडवे (न्यू यॉर्क)|ब्रॉडवेवर]] असंख्य निर्मितीमध्ये भूमिका केल्या आहेत. तिने ''द एस्पर्न पेपर्स'' (१९८४) साठी रिव्हायव्हलमधील सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचा [[लॉरेन्स ऑलिव्हिये पुरस्कार|ऑलिव्हियर पुरस्कार]] जिंकला. तिने ''ए टच ऑफ द पोएट'' (१९८८), ''जॉन गॅब्रिएल बोर्कमन'' (१९९७), आणि ''द इनहेरिटन्स'' (२०१९) साठी ऑलिव्हियर नामांकन प्राप्त केले. ''लाँग डेज जर्नी टू नाईट'' (२००३) च्या पुनरुज्जीवनासाठी तिने नाटकातील सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचा [[टोनी पुरस्कार]] जिंकला. तिला ''द यीअर ऑफ मॅजिकल थिंकिंग'' (२००७) आणि ''ड्रायव्हिंग मिस डेझी'' (२०११) साठी टोनी नामांकन मिळाले आहे.

रेडग्रेव्हने तिच्या वडिलांच्या सोबत वैद्यकीय नाटक ''बिहाइंड द मास्क'' (१९५८) मध्ये अभिनय करून तिच्या चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केले आणि ''मॉर्गन: अ सुटेबल केस फॉर ट्रीटमेंट'' (१९६६) या व्यंगचित्रात्मक चित्रपटातून प्रसिद्धी मिळवली. ह्यासाठी तिला सहा [[ऑस्कर पुरस्कार|अकादमी पुरस्कार]] नामांकनांपैकी पहिले नामांकन मिळवून दिले. ''ज्युलिया'' (१९७७) साठी सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्रीचा पुरस्कार तिला मिळाला. तिचे इतर नामांकन ''इसाडोरा'' (१९६८), ''मेरी, क्वीन ऑफ स्कॉट्स'' (१९७१), ''द बोस्टोनियन्स'' (१९८४), आणि ''हॉवर्ड्स एंड'' (१९९२) साठी होते. ''अ मॅन फॉर ऑल सीझन्स'' (१९६६), ''ब्लोअप'' (१९६६), ''कॅमलोट'' (१९६७), ''द डेव्हिल्स'' (१९७१), ''मर्डर ऑन द ओरिएंट एक्सप्रेस'' (१९७४), ''अगाथा'' (१९७९), ''प्रिक अप युअर इअर्स'' (१९८७), ''[[मिशन: इम्पॉसिबल (चित्रपट)|मिशन: इम्पॉसिबल]]'' (१९९६), ''व्हीनस'' (२००६),  ''अटोनमेंट'' (२००७), ''कोरियोलनस'' (२०११), आणि ''फॉक्सकॅचर'' (२०१४).हे तिच्या इतर चित्रपटांपैकी आहेत. 

'''[[वनेसा रेडग्रेव्ह]]''' या एक प्रसिद्ध [[युनायटेड किंगडम|ब्रिटिश]] अभिनेत्री आहेत&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Vanessa_Redgrave_on_screen_and_stage|title=Vanessa Redgrave on screen and stage|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;। त्यांनी [[चित्रपट]], [[दूरदर्शन]] आणि [[रंगभूमी|रंगभूमीवर]] उल्लेखनीय काम केले आहे&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Vanessa-Redgrave|title=Vanessa Redgrave - Biography, Movies, Plays, &amp; Facts - Britannica|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;। त्यांना [[ऑस्कर पुरस्कार]], [[टोनी पुरस्कार]] आणि [[एमी पुरस्कार]] यांसारखे अनेक प्रतिष्ठित सन्मान मिळाले आहेत&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://goldenglobes.com/person/vanessa-redgrave/|title=Vanessa Redgrave - Golden Globes|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;।

== चित्रपट सूची ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! वर्ष !! चित्रपट !! भूमिका !! टिपण
|-
| १९५८ || [[बिहाइंड द मास्क (१९५८ चित्रपट)|बिहाइंड द मास्क]] || पॅमेला ग्रे || पहिला चित्रपट&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tvguide.com/celebrities/vanessa-redgrave/credits/3000007204/|title=Vanessa Redgrave Credits - TV Guide|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९६६ || [[मॉर्गन - अ सूटेबल केस फॉर ट्रीटमेंट]] || लिओनी डेल्ट || ऑस्कर नामांकन
|-
| १९६६ || [[ब्लो-अप]] || जेन || प्रसिद्ध चित्रपट
|-
| १९६६ || [[अ मॅन फॉर ऑल सीझन्स (१९६६ चित्रपट)|अ मॅन फॉर ऑल सीझन्स]] || ॲन बोलेन || विशेष भूमिका
|-
| १९६७ || [[कॅमलोट (चित्रपट)|कॅमलोट]] || ग्विनेव्हेअर || संगीतमय चित्रपट
|-
| १९६८ || [[इसाडोरा]] || [[इसाडोरा डंकन]] || ऑस्कर नामांकन
|-
| १९७१ || [[मेरी, क्वीन ऑफ स्कॉट्स (१९७१ चित्रपट)|मेरी, क्वीन ऑफ स्कॉट्स]] || [[स्कॉटलंडची मेरी पहिली|मेरी]] || ऑस्कर नामांकन
|-
| १९७१ || [[द डेव्हिल्स (चित्रपट)|द डेव्हिल्स]] || सिस्टर जिन्ने द आंज || ऐतिहासिक चित्रपट
|-
| १९७४ || [[मर्डर ऑन द ओरिएंट एक्सप्रेस (१९७४ चित्रपट)|मर्डर ऑन द ओरिएंट एक्सप्रेस]] || मेरी डिबेनहॅम || रहस्यमयी चित्रपट
|-
| १९७७ || [[जुलिया (१९७७ चित्रपट)|जुलिया]] || जुलिया || ऑस्कर पुरस्कार विजेती कामगिरी
|-
| १९८४ || [[द बॉस्टोनियन्स (चित्रपट)|द बॉस्टोनियन्स]] || ऑलिव्ह चान्सलर || ऑस्कर नामांकन
|-
| १९९२ || [[हावर्ड्स एंड (चित्रपट)|हावर्ड्स एंड]] || रूथ विल्कॉक्स || ऑस्कर नामांकन
|-
| १९९६ || [[मिशन: इम्पॉसिबल (चित्रपट)|मिशन: इम्पॉसिबल]] || मॅक्स || प्रसिद्ध चित्रपट
|-
| २००७ || [[अटोन्मेंट (चित्रपट)|अटोन्मेंट]] || ग्रॅंडमा ब्राईनी || नाट्यमय चित्रपट
|-
| २०१४ || [[फॉक्सकॅचर]] || जीन ड्यु पॉन्ट || चरित्रपट
|}

== दूरदर्शन ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! वर्ष !! मालिका / कार्यक्रम !! भूमिका !! टिपण
|-
| १९६६ || [[अ फेअरवेल टू आर्म्स (मालिका)|अ फेअरवेल टू आर्म्स]] || कॅथरीन बार्कले || लघुमालिका&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tvguide.com/celebrities/vanessa-redgrave/credits/3000007204/|title=Vanessa Redgrave TV Credits - TV Guide|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९८० || [[प्लेइंग फॉर टाईम (चित्रपट)|प्लेइंग फॉर टाईम]] || फानिया फेनलोन || एमी पुरस्कार विजेता
|-
| १९८६ || [[पीटर द ग्रेट (लघुमालिका)|पीटर द ग्रेट]] || सोफिया || लघुमालिका
|-
| २००० || [[इफ दीज वॉल्स कुड टॉक २]] || एडिथ ट्रेस || एमी पुरस्कार विजेता
|-
| २००२ || [[द गॅदरिंग स्टॉर्म (२००२ चित्रपट)|द गॅदरिंग स्टॉर्म]] || [[क्लेमेंटाईन चर्चिल]] || दूरदर्शन चित्रपट
|-
| २००४-२००९ || [[निप/टक]] || डॉ. एरिका नॉटन || मालिका
|}

== रंगभूमी ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! वर्ष !! नाटक !! भूमिका !! टिपण
|-
| २००३ || [[लाँग डेज जर्नी इन टू नाईट]] || मेरी टायरोन || टोनी पुरस्कार विजेता&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Vanessa-Redgrave|title=Vanessa Redgrave Stage Performances - Britannica|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;
|}

== वैयक्तिक जीवन ==
अभिनेत्यांच्या रेडग्रेव्ह कुटुंबातील त्या एक सदस्य आहे. ती सर मायकेल रेडग्रेव्ह आणि लेडी रेडग्रेव्ह (राचेल केम्पसन) यांची मुलगी आहे, लिन रेडग्रेव्ह आणि कोरिन रेडग्रेव्ह यांची बहीण, इटालियन अभिनेता फ्रँको नीरोची पत्नी, अभिनेत्री जोली रिचर्डसन आणि नताशा यांची आई, रिचर्डसन आणि पटकथा लेखक आणि दिग्दर्शक कार्लो गॅब्रिएल नीरो, ब्रिटिश अभिनेत्री जेम्मा रेडग्रेव्हची मावशी, अभिनेता [[लियाम नीसन]] आणि चित्रपट निर्माता टिम बेव्हनची सासू आणि डेझी बेव्हन, मायकेल रिचर्डसन आणि डॅनियल नीसन यांची आजी.

रेडग्रेव्हने १९६२ ते १९६७ या काळात चित्रपट आणि नाटक दिग्दर्शक टोनी रिचर्डसनशी लग्न केले होते. या जोडप्याला दोन मुली होत्या: अभिनेत्री नताशा रिचर्डसन (१९६३-२००९) आणि जोली रिचर्डसन (जन्म १९६५). १९६७ मध्ये, रेडग्रेव्हने रिचर्डसनला घटस्फोट दिला, जो फ्रेंच अभिनेत्री जीन मोर्यू सोबत संबंधीत होता. जेव्हाच ''कॅमलोटच्या'' सेटवर रेडग्रेव्ह इटालियन अभिनेता फ्रँको नीरोच्या प्रेमात पडली. १९६९ मध्ये, त्यांना कार्लो गॅब्रिएल रेडग्रेव्ह स्पानेरो  हा मुलगा झाला जो पटकथा लेखक आणि दिग्दर्शक आहे. १९७१ ते १९८६ पर्यंत, तिचे अभिनेता टिमोथी डाल्टन यांच्याशी दीर्घकालीन संबंध होते, ज्यांच्यासोबत ती ''मेरी, क्वीन ऑफ स्कॉट्स'' (१९७१) या चित्रपटात दिसली होती.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.oocities.org/hollywood/film/7518/Vanessa/Vanessa.htm|title=Excerpts from Vanessa Redgrave's Autobiography|publisher=Oocities.org|access-date=13 June 2012}}&lt;/ref&gt; रेडग्रेव्ह आणि फ्रँको नीरो पुन्हा एकत्र आले आणि त्यांनी ३१ डिसेंबर २००६ रोजी लग्न केले. कार्लो नीरोने दिग्दर्शित केलेल्या ''द फिव्हर'' (२००४) मध्ये रेडग्रेव्ह होत्या.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.democracynow.org/2007/6/13/vanessa_redgrave_combines_lifelong_devotion_to|title=Vanessa Redgrave Combines Lifelong Devotion to Acting and Political Involvement in New HBO Film ''The Fever''|last=Amy Goodman|date=13 June 2007|website=Democracy Now!|format=.MP3|access-date=14 May 2007}}&lt;/ref&gt; रेडग्रेव्हला सहा नातवंडे आहेत.

२००९ आणि २०१० मध्ये १४ महिन्यांत, रेडग्रेव्हने एक मुलगी आणि तिची दोन लहान भावंडं गमावली. तिची मुलगी नताशा रिचर्डसन १८ मार्च २००९ रोजी [[स्कीइंग]] अपघातामुळे मेंदूला झालेल्या दुखापतीमुळे मरण पावली.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7949195.stm|title=Natasha Richardson dies aged 45|date=19 March 2009|work=BBC News|access-date=27 May 2010}}&lt;/ref&gt; ६ एप्रिल २०१० रोजी तिचा भाऊ, कोरिन रेडग्रेव्ह, मरण पावला आणि २ मे २०१० रोजी तिची बहीण लिन रेडग्रेव्ह मरण पावली.

रेडग्रेव्हला एप्रिल २०१५ मध्ये [[हृदयाघात|हृदयविकाराचा]] झटका आला होता.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=Buchanan|first=Sarah|url=http://www.express.co.uk/celebrity-news/608167/Vanessa-Redgrave-survives-near-fatal-heart-attack-answer-phone-message|title=Vanessa Redgrave survives severe heart attack thanks to answer phone message|date=26 September 2015|work=Daily Express}}&lt;/ref&gt; सप्टेंबर २०१५ मध्ये, तिने उघड केले की वर्षानुवर्षे धुम्रपान केल्यामुळे होणाऱ्या एम्फिसीमामुळे तिची फुफ्फुसे केवळ ३० टक्के क्षमतेने काम करत आहेत.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=Roberts|first=Alison|url=https://www.standard.co.uk/lifestyle/london-life/vanessa-redgrave-before-i-didn-t-care-at-all-now-i-find-myself-thinking-what-a-miracle-everything-is-a2954866.html|title=Vanessa Redgrave: 'Before I didn't care at all – now I find myself thinking what a miracle everything is'|date=24 September 2015|work=London Evening Standard}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:टोनी पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:इंग्लिश दूरचित्रवाहिनी अभिनेत्री]]
[[वर्ग:हयात व्यक्ती]]
[[वर्ग:इ.स. १९३७ मधील जन्म]]
[[वर्ग:ऑस्कर पुरस्कार विजेत्या अभिनेत्री]]
[[वर्ग:एमी पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:लॉरेन्स ऑलिव्हिये पुरस्कारविजेते]]</text>
      <sha1>0ls0oldh9rp2akzpcrgljkja03niivb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अस्तित्व (चित्रपट)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>347469</id>
    <revision>
      <id>2697121</id>
      <parentid>2633182</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T22:08:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2697121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13646" sha1="qbe78czimn9vz7cgfpxsox2d7bw666z" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''''अस्तित्त्व'''''  हा २००० साली [[मराठी भाषा|मराठी]] आणि [[हिंदी भाषा|हिंदी]] भाषांमध्ये एकाच वेळी बनलेला भारतीय चित्रपट आहे, ज्याचे लेखन आणि दिग्दर्शन [[महेश मांजरेकर]] यांनी केले आहे. हा चित्रपट अदिती पंडित या सुखी विवाहित महिलेची कथा सांगतो, जिचा पती श्रीकांत पंडितला तिच्या माजी संगीत शिक्षक, मल्हार कामत यांनी कडून मिळालेल्या अनपेक्षित वारसावर संशय घेतो. संगीताचे वर्ग संपल्यानंतर अनेक वर्षांनी तिला कामतकडून हा वारसा का मिळाला हे जाणून घेण्याचा श्रीकांत प्रयत्न करतो आणि नंतर त्याचा शोध लावतो.

''अस्तित्त्व'' चित्रपटाला २००० सालचा [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट मराठी चित्रपट|मराठीतील सर्वोत्कृष्ट चित्रपटाचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]] मिळाला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://pib.nic.in/focus/foyr2001/fomar2001/fo270320012b.html|title=48th National Film Awards}}&lt;/ref&gt; [[तब्बू|तब्बूच्या]] अभिनयाची तिला अनेक पुरस्कार जिंकून खूप प्रशंसा झाली.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-miscellaneous/tp-others/film-review-astitva/article28048420.ece|title=Film Review: ''Astitva''|date=2000-10-13|work=द हिंदू|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2019-06-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://in.bookmyshow.com/entertainment/movies/top-5-performances-by-tabu/|title=Top 5 Performances by Tabu|last=Singh|first=Shikha|date=2016-11-04|website=BookMyShow|language=en-US|access-date=2019-06-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.scoopwhoop.com/entertainment/tabu-greatest-actress-of-our-generation/|title=From 'Maachis' To 'Andhadhun', Here's Why Tabu Is One Of The Most Versatile Actors Of Our Time|date=October 2018|website=www.scoopwhoop.com|access-date=2019-06-25|archive-date=2023-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230427112321/https://www.scoopwhoop.com/entertainment/tabu-greatest-actress-of-our-generation/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== उत्पादन ==
मुख्य अभिनेत्रीची भूमिका सर्वप्रथम [[माधुरी दीक्षित|माधुरी दीक्षितला]] ऑफर करण्यात आली होती, ती तिच्या काळातील आघाडीची महिला होती. जेव्हा तिने ही ऑफर नाकारली तेव्हा ती तब्बूकडे गेली, जिला तिच्या अभिनय कारकिर्दीतील एक महत्त्वाचा चित्रपट मिळाला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indiatoday.intoday.in/gallery/casting-chronicle-2-states-baazigar-darr-munna-bhai-arjun-kapoor-imran-khan/1/11687.html#photo5|title=Casting chronicle: One's miss is another's hit|publisher=India Today|access-date=2014-05-05}}&lt;/ref&gt;

ही कथा [[गी द मोपासाँ|गी द मोपसां]] यांच्या &quot;पियरे एट जीन&quot; या कादंबरीवर आधारित आहे, जी १९४३  मध्ये फ्रेंच चित्रपट ''पियरे अँड जीन'', १९५२ मध्ये प्रदर्शित झालेला मेक्सिकन चित्रपट ''उना मुजेर सिन अमोर'' आणि २०१५ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या अमेरिकन ड्रामा फिल्म ''पीटर आणि जॉन''  मध्ये रुपांतरीत झाली होती.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://en.unifrance.org/movie/4073/pierre-and-jean#|title=Pierre and Jean (1943)|website=en.unifrance.org|language=en|access-date=2022-05-10}}&lt;/ref&gt;

== कलाकार ==
* अदिती पंडितच्या भूमिकेत [[तब्बू]]
* श्रीकांत पंडितच्या भूमिकेत [[सचिन खेडेकर]]
* रवीच्या भूमिकेत [[रवींद्र मंकणी]]
* मेघनाच्या भूमिकेत [[स्मिता जयकर]]
* मल्हार कामतच्या भूमिकेत [[मोहनीश बहल]]
* अनिकेत पंडितच्या भूमिकेत [[सुनील बर्वे]]
* रेवतीच्या भूमिकेत [[नम्रता शिरोडकर]]
* अस्मा परवीनच्या भूमिकेत गुलफाम खान
* सुधाच्या भूमिकेत [[रेशम टिपणीस]]

== संगीत ==
# &quot;चल चल मेरे संग संग&quot; - [[सुखविंदर सिंग]]
# &quot;गाना मेरे बस की बात नहीं&quot; - [[साधना सरगम]], [[शंकर महादेवन]]
# &quot;गाना मेरे बस की बात नहीं - २&quot; - साधना सरगम, शंकर महादेवन
# &quot;कितने किस्से हैं तेरे मेरे&quot; - हेमा सरदेसाई
# &quot;मैं थी मैं हूं&quot; - [[कविता कृष्णमूर्ती]]
# &quot;सबसे पहले संगीत बाना&quot; - कविता कृष्णमूर्ती, सुखविंदर सिंग
# &quot;स्पीरीट ऑफ अस्तित्त्व&quot; - 
# &quot;जिंदगी क्या बात है&quot; - सुखविंदर सिंग

== पुरस्कार ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! scope=&quot;col&quot; |पुरस्कार 
! scope=&quot;col&quot; |दिनांक / वर्ष 
! scope=&quot;col&quot; |श्रेणी
! scope=&quot;col&quot; |विजेते
! scope=&quot;col&quot; |निकाल
! scope=&quot;col&quot; |संदर्भ
|-
! rowspan=&quot;4&quot; scope=&quot;row&quot; |बॉलिवूड मुव्ही पुरस्कार
| rowspan=&quot;4&quot; |२८ एप्रिल २००१
|सर्वोत्तम कथा
| [[महेश मांजरेकर]]
| {{Nom}}
| rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.bollywoodawards.com/ballot/ballot.html|title=The Nominees and Winners for the Bollywood Awards 2001 were|website=Bollywood Movie Awards|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20020407134036/http://www.bollywoodawards.com/ballot/ballot.html|archive-date=7 April 2002|access-date=27 June 2021}}&lt;/ref&gt;
|-
|सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री
| rowspan=&quot;6&quot; |[[तब्बू]]
| {{Nom}}
|-
|सर्वोत्कृष्ट समीक्षक भूमिका - महिला
| {{Won}}
|-
|सर्वात सनसनाटी अभिनेत्री
| {{Won}}
|-
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; |[[फिल्मफेर पुरस्कार]]
| rowspan=&quot;2&quot; |१७ फेब्रुवारी २००१
|[[फिल्मफेर सर्वोत्तम अभिनेत्री पुरस्कार]]
| {{Nom}}
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://filmfare.indiatimes.com/ffawards/nominees.html|title=46th Filmfare Awards 2001 Nominations|work=Indian Times|access-date=27 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20010210102906/http://filmfare.indiatimes.com/ffawards/nominees.html|archive-date=10 February 2001|agency=The Times Group}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sites.google.com/site/deep750/FilmfareAwards.pdf?attredirects=0|title=Filmfare Nominees and Winners|last=Dhirad|first=Sandeep|date=2006|website=Filmfare|pages=107–109|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151019034032/https://sites.google.com/site/deep750/FilmfareAwards.pdf?attredirects=0|archive-date=19 October 2015|access-date=27 June 2021}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[फिल्मफेर सर्वोत्तम अभिनेत्री समीक्षक पुरस्कार]]
| {{Won}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |[[आय.आय.एफ.ए. पुरस्कार]]
|१६ जून २००१
|सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री
| {{Nom}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://server1.msn.co.in/iifa/nominee/index.html|title=2nd IIFA Awards 2001 Nominations|work=MSN|access-date=27 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20010826062906/http://server1.msn.co.in/iifa/nominee/index.html|archive-date=26 August 2001|agency=Microsoft}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |[[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]]
| १२ डिसेंबर २००१
|[[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट मराठी चित्रपट|सर्वोत्कृष्ट मराठी चित्रपट]]
|निर्माता: [[झामु सुखंड]] &lt;br /&gt;दिग्दर्शक: [[महेश मांजरेकर]]
| {{Won}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://dff.nic.in/images/Documents/69_48thNfacatalogue.pdf|title=48th National Film Awards|publisher=Directorate of Film Festivals|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725232402/http://dff.nic.in/images/Documents/69_48thNfacatalogue.pdf|archive-date=25 July 2020|access-date=27 June 2021}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;6&quot; scope=&quot;row&quot; |[[स्क्रीन पुरस्कार]]
| rowspan=&quot;6&quot; |२० जानेवारी २००१
|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट
|''अस्तित्त्व ''
| {{Nom}}
| rowspan=&quot;6&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://www.screenindia.com/svawards/winom.htm|title=Nominations for 7th Annual Screen Awards are|date=2001|work=[[स्क्रीन (नियतकालिक)|स्क्रीन]]|access-date=27 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20040219220635/http://www.screenindia.com/svawards/winom.htm|archive-date=19 February 2004|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=Express News Service|url=http://www.expressindia.com/ie/daily/20010122/ien22062.html|title=Kaho Naa Pyaar Hai all the way, bags 8 trophies|date=21 January 2001|work=द इंडियन एक्सप्रेस|location=Mumbai, India|access-date=27 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20040224140257/http://www.expressindia.com/ie/daily/20010122/ien22062.html|archive-date=24 February 2004|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://www.screenindia.com/screenawards/award00.html|title=Screen Award winners for the year 2000 are|work=[[Screen (magazine)|Screen India]]|access-date=27 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20031029003354/http://www.screenindia.com/screenawards/award00.html|archive-date=29 October 2003|agency=Indian Express Limited}}&lt;/ref&gt;
|-
|सर्वोत्कृष्ट कथा
| rowspan=&quot;3&quot; | [[महेश मांजरेकर]]
| {{Won}}
|-
|सर्वोत्कृष्ट पटकथा
| {{Nom}}
|-
|विशेष ज्युरी पुरस्कार{{Efn|''[[निदान]]'' साठी देखील.}}
| {{Won}}
|-
|सर्वोत्कृष्ट संवाद
|इम्तियाज हुसेन
| {{Nom}}
|-
|सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री
| rowspan=&quot;2&quot; |[[तब्बू]]
| {{Won}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |[[झी सिने पुरस्कार]]
| ३ मार्च २००१
|सर्वोत्कृष्ट अभिनेता - महिला
| {{Won}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:इ.स. २००० मधील मराठी चित्रपट]]
[[वर्ग:भारतीय स्त्रीवादी चित्रपट]]
[[वर्ग:व्यभिचाराबद्दल चित्रपट]]
[[वर्ग:महेश मांजरेकर दिग्दर्शित चित्रपट]]</text>
      <sha1>qbe78czimn9vz7cgfpxsox2d7bw666z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>उन्हाळी ऑलिंपिक खेळांमधील आंदोराच्या पदकविजेत्यांची यादी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>353073</id>
    <revision>
      <id>2697204</id>
      <parentid>2466260</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T06:46:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>अभय नातू ने पुनर्निर्देशन ठेउन लेख [[उन्हाळी ऑलिंपिक खेळांमधील अँडोराच्या पदकविजेत्यांची यादी]] वरुन [[उन्हाळी ऑलिंपिक खेळांमधील आंदोराच्या पदकविजेत्यांची यादी]] ला हलविला</comment>
      <origin>2466260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1575" sha1="mmkp1du86hhvijjil10z7fdl4sjcgy6" xml:space="preserve">खालील यादी अँडोराने आतापर्यंत [[ऑलिंपिक]] खेळांमध्ये मिळवलेल्या सर्व पदकांची आहे. [[अँडोरा]] देश [[१९७६ उन्हाळी ऑलिंपिक|१९७६ माँट्रियल ऑलिंपिक]] खेळापासून खेळाडू पाठवतो. [[२०२४ उन्हाळी ऑलिंपिक|२०२४ पॅरिस ऑलिंपिक]]च्या समापनापर्यंत अँडोराकडे एकूण ० पदके आहेत.

==सुवर्ण पदक==
अँडोराने अजून एकही सुवर्ण पदक जिंकलेले नाही. 
==रजत/रौप्य पदक==
अँडोराने अजून एकही रजत/रौप्य पदक जिंकलेले नाही. 
==कांस्य पदक==
अँडोराने अजून एकही कांस्य पदक जिंकलेले नाही. 

{{देशानुसार उन्हाळी ऑलिंपिक पदकविजेत्यांची यादी}}


[[वर्ग:ऑलिंपिक खेळात आंदोरा|पदकविजेते]]
[[वर्ग:देशानुसार उन्हाळी ऑलिंपिक खेळांमधील पदकविजेत्यांची यादी|अँडोरा]]</text>
      <sha1>mmkp1du86hhvijjil10z7fdl4sjcgy6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>१९७१ लोकसभा निवडणुका</title>
    <ns>0</ns>
    <id>355241</id>
    <revision>
      <id>2697272</id>
      <parentid>2488731</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T09:06:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* निकाल */</comment>
      <origin>2697272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14284" sha1="7tonbxjfkvpqixdrt2dsm0owtpa48ro" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
भारतात १ ते १० मार्च १९७१ दरम्यान [[पाचवी लोकसभा|पाचव्या]] लोकसभेचे सदस्य निवडण्यासाठी '''१९७१ च्या सार्वत्रिक निवडणुका''' झाल्या. १९४७ मध्ये स्वातंत्र्यानंतर या पाचव्या सार्वत्रिक निवडणुका होत्या. २७ भारतीय राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांचे प्रतिनिधित्व ५१८ मतदारसंघांनी केले होते ज्यात प्रत्येकी एक जागा होती.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1971/Vol_I_LS71.pdf|title=General Election of India 1971, 5th Lok Sabha|publisher=Election Commission of India|page=6|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140718175452/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1971/Vol_I_LS71.pdf|archive-date=18 July 2014|access-date=13 January 2010}}&lt;/ref&gt;

[[इंदिरा गांधी|इंदिरा गांधींच्या]] नेतृत्वाखाली, भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (आर) ने एका मोहिमेचे नेतृत्व केले ज्याने गरिबी कमी करण्यावर लक्ष केंद्रित केले आणि पक्षातील फुटीवर मात करून आणि मागील निवडणुकीत गमावलेल्या अनेक जागा परत मिळवून मोठा विजय मिळवला. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/lok-sabha-general-elections-2019/the-story-of-1971-lok-sabha-election-all-you-need-to-know-2185812.html|title=INKredible India: The story of 1971 Lok Sabha election - All you need to know|date=2019-03-07|website=Zee News|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201008232038/https://zeenews.india.com/lok-sabha-general-elections-2019/the-story-of-1971-lok-sabha-election-all-you-need-to-know-2185812.html|archive-date=8 October 2020|access-date=2020-12-03}}&lt;/ref&gt;

== पार्श्वभूमी ==
त्यांच्या मागील कार्यकाळात, इंदिरा गांधी आणि पक्ष स्थापनेदरम्यान, विशेषतः [[मोरारजी देसाई]] यांच्यात भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसमध्ये अंतर्गत फूट पडली होती. १९६९ मध्ये तिची पक्षातून हकालपट्टी करण्यात आली, त्यामुळे फूट पडली. काँग्रेसचे बहुतेक खासदार आणि तळागाळातील समर्थक गांधींच्या इंडियन नॅशनल काँग्रेस (रिक्विजिशनिस्ट) गटात सामील झाले, ज्याला [[भारतीय निवडणूक आयोग|निवडणूक आयोगाने]] पूर्वीच्या पक्षाचा उत्तराधिकारी म्हणून मान्यता दिली होती. गांधींना विरोध करणाऱ्या ३१ खासदारांनी भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (संघटन) पक्षाची स्थापना केली.

इंदिरा गांधींचे दुसरे  सरकार, नोव्हेंबर १९६९ मध्ये स्थापन झाले आणि मार्च १९७१ मध्ये विसर्जित झाले. हे स्वतंत्र भारतातील पहिले अल्पसंख्याक सरकार होते. विभाजनानंतर, गांधींनी ५२३ जागांच्या संसदेत २२१ जागा घेतल्या; ज्या बहुमतापेक्षा ४१ जागा कमी होत्या. तथापि, [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] (२६ जागा), [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] आणि नुकत्याच तयार झालेला फुटीर गट, [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] (ज्यांनी  होते) यासारख्या डाव्या विचारसरणीच्या पक्षांच्या बाहेरील समर्थनावर अवलंबून राहून गांधी आणि त्यांचे मंत्रिमंडळ सत्तेत राहिले. कम्युनिस्ट पक्षांच्या एकत्र ४२ जागा होत्या. पण डिसेंबर १९७० मध्ये गांधींचे अल्पमतातील सरकार पडेल हे जाणून राष्ट्रपती [[वराहगिरी वेंकट गिरी|व्ही.व्ही.गिरी]] यांनी गांधींच्या शिफारशीनुसार लोकसभा विसर्जित केली.

== निकाल ==
[[File:Lok Sabha Zusammensetzung 1971.svg|350px|इवलेसे]]
{{Pie chart
| caption = १९७१ च्या भारतीय सार्वत्रिक निवडणुकीत मिळालेली मते
| thumb = right
| class = sortable
| label1 = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रिक्विजिशनिस्ट)]]
| value1 = ६४०३३२७४
| color1 = #00BFFF
| label2 = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (संघटन)]]
| value2 = १५२८५८५१
| color2 = #000080
| label3 = [[भारतीय जनसंघ]]
| value3 = १०७७७११९
| color3 = #FF9933
| label4 = [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]
| value4 = ७५१००८९
| color4 = #FF0000
| label5 = [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]]
| value5 = ९६३३६२७
| color5 = #CC0000
| label6 = [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| value6 = ५६२२७५८
| color6 = #008000
| label7 = [[स्वतंत्र पक्ष]]
| value7 = ४४९७९८८
| color7 = #FFFF00
| label8 = [[संयुक्त समाजवादी पक्ष]]
| value8 = ३५५५६३९
| color8 = #FF6666
| label9 = [[भारती क्रांति दल]]
| value9 = ३१८९८२१
| color9 = #996633
| label10 = अपक्ष
| value10 = १२२७९६२९
| color10 = #DDDDDD
| label11 = इतर
| value11 = ९४५६४६१
| color11 = #CCCCCC
}}
विभाजन होऊनही, सत्ताधारी गटाने भक्कम बहुमत मिळवले.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ भारताचा निकाल&lt;ref&gt;[https://eci.gov.in/files/file/4115-general-election-1971-vol-i-ii/?do=download&amp;r=9746&amp;confirm=1&amp;t=1&amp;csrfKey=6df04992cf2c2fe96a9487465b425663 ECI]&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |राजकीय पक्ष
! मते
! जागा
|-
| bgcolor={{पक्ष रंग|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रिक्विजिशनिस्ट)]] || ६,४०,३३,२७४ || ३५२
|-
| bgcolor={{पक्ष रंग|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (संघटन)]] || १,५२,८५,८५१ || १६
|-
|
| [[भारतीय जनसंघ]] || १,०७,७७,११९ || २२
|-
| bgcolor={{पक्ष रंग|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)}} |
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] || ७५,१०,०८९ || २५
|-
| bgcolor={{पक्ष रंग|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष}} |
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] || ९६,३३,६२७ || २३
|-
| bgcolor={{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}} |
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] || ५६,२२,७५८ || २३
|-
| bgcolor={{केरळ काँग्रेस/meta/color}} |
| [[केरळ काँग्रेस]]|| ५,४२,४३१ || ३
|-
| bgcolor={{अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक/meta/color}} |
| [[अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक]] || ९,६२,९७१ || २
|-
| bgcolor={{शिरोमणी अकाली दल/meta/color}} |
| [[शिरोमणी अकाली दल]] || १२,७९,८७३ || १
|-
| bgcolor={{प्रजा सोशलिस्ट पार्टी/meta/color}} |
| [[प्रजा सोशलिस्ट पार्टी]] || १५,२६,०७६ || २
|-
| bgcolor={{पक्ष रंग|जनता पक्ष}} |
| [[जनता पक्ष]] || १,३९,०९१ || ०
|-
| bgcolor={{स्वतंत्र पक्ष/meta/color}} |
| [[स्वतंत्र पक्ष]] || ४४,९७,९८८ || ८
|-
| 
| [[संयुक्त समाजवादी पक्ष]] || ३५,५५,६३९ || ३
|-
| 
| [[तेलंगणा प्रजा समीती]] || १८,७३,५८९ || १०
|-
| 
| [[उत्त्कल काँग्रस]] || १०,५३,१७६ || १
|-
|
| [[बांग्ला काँग्रस]] || ५,१८,७८१ || १
|-
| || [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]] || ४,१६,५४५ || २ 
|-
| bgcolor={{क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष/meta/color}} |
| [[क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष]] || ७,२४,००१ || ३ 
|-
| || [[भारती क्रांति दल]] || ३१,८९,८२१ || १
|-
| || [[विशाल हरियाणा पक्ष]] || ३,५२,५१४ || १
|-
| || [[अखिल भारतीय झारखंड पार्टी]] || २,७२,५६३ || १
|-
| || [[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया]] || १,५३,७९४ || १
|-
| || [[ऑल पार्टी हिल लीडर्स कॉन्फरन्स]] || ९०,७७२ || १
|-
| || युनायटेड फ्रंट ऑफ नागालॅंड || ८९,५१४ || १
|-
| || युनायटेड गोअन्स - सेक्वेरिया ग्रुप || ५८,४०१ || १
|-
| bgcolor={{शेतकरी कामगार पक्ष/meta/color}} |
| [[शेतकरी कामगार पक्ष]] || ७,४१,५३५ || ०
|-
| bgcolor={{शिवसेना/meta/color}} |
| [[शिवसेना]] || २,२७,४६८ || ०
|-
|
| [[अखिल भारतीय हिंदू महासभा]] || ७३,१९१ || ०
|-
| bgcolor={{पक्ष रंग|अपक्ष}} |
| अपक्ष || १२,२७९,६२९ || १४
|-
| || नामांकित अँग्लो-इंडियन (२) &lt;br&gt; व [[नॉर्थ-ईस्ट फ्रंटियर एजन्सी]] (१) || - || ३
|-
! || वैध मते || १४,६६,०२,२७६ || ५२१
|-
| || अवैध मते || ४९,३४,५२६ || -
|-
| || एकूण मते || १५,१५,३६,८०२ || -
|-
| || वैध मतदार || २७,४१,८९,१३२ || -
|-
|}

== नंतरच्या घडामोडी ==
१२ जून १९७५ रोजी [[अलाहाबाद उच्च न्यायालय|अलाहाबाद उच्च न्यायालयाने]] गांधींच्या मतदारसंघातील निवडणूक गैरव्यवहाराच्या कारणास्तव अवैध ठरवला. राजीनामा देण्याऐवजी इंदिरा गांधींनी [[आणीबाणी (भारत)|आणीबाणीची स्थिती]] आणली व लोकशाही निलंबित केली. [[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७]] मध्ये लोकशाही पुनर्संचयित झाल्यानंतर, विरोधी गटाने [[जनता पक्ष]] नावाच्या पक्षांची युती स्थापन केली, ज्याने काँग्रेसचा पहिला निवडणूक पराभव केला.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
{{भारतामधील निवडणुका}}
[[वर्ग:भारतीय लोकसभा निवडणुका]]
[[वर्ग:५ वी लोकसभा]]
[[वर्ग:इ.स. १९७१ मधील निवडणुका]]</text>
      <sha1>7tonbxjfkvpqixdrt2dsm0owtpa48ro</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697273</id>
      <parentid>2697272</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T09:07:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* निकाल */</comment>
      <origin>2697273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13887" sha1="i0u8imngqtvk8sn4iz2s41jx7ton7c0" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
भारतात १ ते १० मार्च १९७१ दरम्यान [[पाचवी लोकसभा|पाचव्या]] लोकसभेचे सदस्य निवडण्यासाठी '''१९७१ च्या सार्वत्रिक निवडणुका''' झाल्या. १९४७ मध्ये स्वातंत्र्यानंतर या पाचव्या सार्वत्रिक निवडणुका होत्या. २७ भारतीय राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांचे प्रतिनिधित्व ५१८ मतदारसंघांनी केले होते ज्यात प्रत्येकी एक जागा होती.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1971/Vol_I_LS71.pdf|title=General Election of India 1971, 5th Lok Sabha|publisher=Election Commission of India|page=6|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140718175452/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1971/Vol_I_LS71.pdf|archive-date=18 July 2014|access-date=13 January 2010}}&lt;/ref&gt;

[[इंदिरा गांधी|इंदिरा गांधींच्या]] नेतृत्वाखाली, भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (आर) ने एका मोहिमेचे नेतृत्व केले ज्याने गरिबी कमी करण्यावर लक्ष केंद्रित केले आणि पक्षातील फुटीवर मात करून आणि मागील निवडणुकीत गमावलेल्या अनेक जागा परत मिळवून मोठा विजय मिळवला. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/lok-sabha-general-elections-2019/the-story-of-1971-lok-sabha-election-all-you-need-to-know-2185812.html|title=INKredible India: The story of 1971 Lok Sabha election - All you need to know|date=2019-03-07|website=Zee News|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201008232038/https://zeenews.india.com/lok-sabha-general-elections-2019/the-story-of-1971-lok-sabha-election-all-you-need-to-know-2185812.html|archive-date=8 October 2020|access-date=2020-12-03}}&lt;/ref&gt;

== पार्श्वभूमी ==
त्यांच्या मागील कार्यकाळात, इंदिरा गांधी आणि पक्ष स्थापनेदरम्यान, विशेषतः [[मोरारजी देसाई]] यांच्यात भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसमध्ये अंतर्गत फूट पडली होती. १९६९ मध्ये तिची पक्षातून हकालपट्टी करण्यात आली, त्यामुळे फूट पडली. काँग्रेसचे बहुतेक खासदार आणि तळागाळातील समर्थक गांधींच्या इंडियन नॅशनल काँग्रेस (रिक्विजिशनिस्ट) गटात सामील झाले, ज्याला [[भारतीय निवडणूक आयोग|निवडणूक आयोगाने]] पूर्वीच्या पक्षाचा उत्तराधिकारी म्हणून मान्यता दिली होती. गांधींना विरोध करणाऱ्या ३१ खासदारांनी भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (संघटन) पक्षाची स्थापना केली.

इंदिरा गांधींचे दुसरे  सरकार, नोव्हेंबर १९६९ मध्ये स्थापन झाले आणि मार्च १९७१ मध्ये विसर्जित झाले. हे स्वतंत्र भारतातील पहिले अल्पसंख्याक सरकार होते. विभाजनानंतर, गांधींनी ५२३ जागांच्या संसदेत २२१ जागा घेतल्या; ज्या बहुमतापेक्षा ४१ जागा कमी होत्या. तथापि, [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] (२६ जागा), [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] आणि नुकत्याच तयार झालेला फुटीर गट, [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] (ज्यांनी  होते) यासारख्या डाव्या विचारसरणीच्या पक्षांच्या बाहेरील समर्थनावर अवलंबून राहून गांधी आणि त्यांचे मंत्रिमंडळ सत्तेत राहिले. कम्युनिस्ट पक्षांच्या एकत्र ४२ जागा होत्या. पण डिसेंबर १९७० मध्ये गांधींचे अल्पमतातील सरकार पडेल हे जाणून राष्ट्रपती [[वराहगिरी वेंकट गिरी|व्ही.व्ही.गिरी]] यांनी गांधींच्या शिफारशीनुसार लोकसभा विसर्जित केली.

== निकाल ==
[[File:Lok Sabha Zusammensetzung 1971.svg|350px|इवलेसे]]
{{Pie chart
| caption = १९७१ च्या भारतीय सार्वत्रिक निवडणुकीत मिळालेली मते
| thumb = right
| label1 = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रिक्विजिशनिस्ट)]]
| value1 = 64033274
| color1 = #00BFFF
| label2 = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (संघटन)]]
| value2 = 15285851
| color2 = #000080
| label3 = अपक्ष
| value3 = 12279629
| color3 = #DDDDDD
| label4 = [[भारतीय जनसंघ]]
| value4 = 10777119
| color4 = #FF9933
| label5 = [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]]
| value5 = 9633627
| color5 = #CC0000
| label6 = [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]
| value6 = 7510089
| color6 = #FF0000
| label7 = [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| value7 = 5622758
| color7 = #008000
| label8 = [[स्वतंत्र पक्ष]]
| value8 = 4497988
| color8 = #FFFF00
| label9 = इतर
| value9 = 16961941
| color9 = #CCCCCC
}}
विभाजन होऊनही, सत्ताधारी गटाने भक्कम बहुमत मिळवले.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ भारताचा निकाल&lt;ref&gt;[https://eci.gov.in/files/file/4115-general-election-1971-vol-i-ii/?do=download&amp;r=9746&amp;confirm=1&amp;t=1&amp;csrfKey=6df04992cf2c2fe96a9487465b425663 ECI]&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |राजकीय पक्ष
! मते
! जागा
|-
| bgcolor={{पक्ष रंग|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रिक्विजिशनिस्ट)]] || ६,४०,३३,२७४ || ३५२
|-
| bgcolor={{पक्ष रंग|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (संघटन)]] || १,५२,८५,८५१ || १६
|-
|
| [[भारतीय जनसंघ]] || १,०७,७७,११९ || २२
|-
| bgcolor={{पक्ष रंग|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)}} |
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] || ७५,१०,०८९ || २५
|-
| bgcolor={{पक्ष रंग|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष}} |
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] || ९६,३३,६२७ || २३
|-
| bgcolor={{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}} |
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] || ५६,२२,७५८ || २३
|-
| bgcolor={{केरळ काँग्रेस/meta/color}} |
| [[केरळ काँग्रेस]]|| ५,४२,४३१ || ३
|-
| bgcolor={{अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक/meta/color}} |
| [[अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक]] || ९,६२,९७१ || २
|-
| bgcolor={{शिरोमणी अकाली दल/meta/color}} |
| [[शिरोमणी अकाली दल]] || १२,७९,८७३ || १
|-
| bgcolor={{प्रजा सोशलिस्ट पार्टी/meta/color}} |
| [[प्रजा सोशलिस्ट पार्टी]] || १५,२६,०७६ || २
|-
| bgcolor={{पक्ष रंग|जनता पक्ष}} |
| [[जनता पक्ष]] || १,३९,०९१ || ०
|-
| bgcolor={{स्वतंत्र पक्ष/meta/color}} |
| [[स्वतंत्र पक्ष]] || ४४,९७,९८८ || ८
|-
| 
| [[संयुक्त समाजवादी पक्ष]] || ३५,५५,६३९ || ३
|-
| 
| [[तेलंगणा प्रजा समीती]] || १८,७३,५८९ || १०
|-
| 
| [[उत्त्कल काँग्रस]] || १०,५३,१७६ || १
|-
|
| [[बांग्ला काँग्रस]] || ५,१८,७८१ || १
|-
| || [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]] || ४,१६,५४५ || २ 
|-
| bgcolor={{क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष/meta/color}} |
| [[क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष]] || ७,२४,००१ || ३ 
|-
| || [[भारती क्रांति दल]] || ३१,८९,८२१ || १
|-
| || [[विशाल हरियाणा पक्ष]] || ३,५२,५१४ || १
|-
| || [[अखिल भारतीय झारखंड पार्टी]] || २,७२,५६३ || १
|-
| || [[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया]] || १,५३,७९४ || १
|-
| || [[ऑल पार्टी हिल लीडर्स कॉन्फरन्स]] || ९०,७७२ || १
|-
| || युनायटेड फ्रंट ऑफ नागालॅंड || ८९,५१४ || १
|-
| || युनायटेड गोअन्स - सेक्वेरिया ग्रुप || ५८,४०१ || १
|-
| bgcolor={{शेतकरी कामगार पक्ष/meta/color}} |
| [[शेतकरी कामगार पक्ष]] || ७,४१,५३५ || ०
|-
| bgcolor={{शिवसेना/meta/color}} |
| [[शिवसेना]] || २,२७,४६८ || ०
|-
|
| [[अखिल भारतीय हिंदू महासभा]] || ७३,१९१ || ०
|-
| bgcolor={{पक्ष रंग|अपक्ष}} |
| अपक्ष || १२,२७९,६२९ || १४
|-
| || नामांकित अँग्लो-इंडियन (२) &lt;br&gt; व [[नॉर्थ-ईस्ट फ्रंटियर एजन्सी]] (१) || - || ३
|-
! || वैध मते || १४,६६,०२,२७६ || ५२१
|-
| || अवैध मते || ४९,३४,५२६ || -
|-
| || एकूण मते || १५,१५,३६,८०२ || -
|-
| || वैध मतदार || २७,४१,८९,१३२ || -
|-
|}

== नंतरच्या घडामोडी ==
१२ जून १९७५ रोजी [[अलाहाबाद उच्च न्यायालय|अलाहाबाद उच्च न्यायालयाने]] गांधींच्या मतदारसंघातील निवडणूक गैरव्यवहाराच्या कारणास्तव अवैध ठरवला. राजीनामा देण्याऐवजी इंदिरा गांधींनी [[आणीबाणी (भारत)|आणीबाणीची स्थिती]] आणली व लोकशाही निलंबित केली. [[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७]] मध्ये लोकशाही पुनर्संचयित झाल्यानंतर, विरोधी गटाने [[जनता पक्ष]] नावाच्या पक्षांची युती स्थापन केली, ज्याने काँग्रेसचा पहिला निवडणूक पराभव केला.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
{{भारतामधील निवडणुका}}
[[वर्ग:भारतीय लोकसभा निवडणुका]]
[[वर्ग:५ वी लोकसभा]]
[[वर्ग:इ.स. १९७१ मधील निवडणुका]]</text>
      <sha1>i0u8imngqtvk8sn4iz2s41jx7ton7c0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697274</id>
      <parentid>2697273</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T09:09:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* निकाल */</comment>
      <origin>2697274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14294" sha1="n9yotc0qmlj2wrf0db6ku118qm5v2w4" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
भारतात १ ते १० मार्च १९७१ दरम्यान [[पाचवी लोकसभा|पाचव्या]] लोकसभेचे सदस्य निवडण्यासाठी '''१९७१ च्या सार्वत्रिक निवडणुका''' झाल्या. १९४७ मध्ये स्वातंत्र्यानंतर या पाचव्या सार्वत्रिक निवडणुका होत्या. २७ भारतीय राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांचे प्रतिनिधित्व ५१८ मतदारसंघांनी केले होते ज्यात प्रत्येकी एक जागा होती.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1971/Vol_I_LS71.pdf|title=General Election of India 1971, 5th Lok Sabha|publisher=Election Commission of India|page=6|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140718175452/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1971/Vol_I_LS71.pdf|archive-date=18 July 2014|access-date=13 January 2010}}&lt;/ref&gt;

[[इंदिरा गांधी|इंदिरा गांधींच्या]] नेतृत्वाखाली, भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (आर) ने एका मोहिमेचे नेतृत्व केले ज्याने गरिबी कमी करण्यावर लक्ष केंद्रित केले आणि पक्षातील फुटीवर मात करून आणि मागील निवडणुकीत गमावलेल्या अनेक जागा परत मिळवून मोठा विजय मिळवला. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/lok-sabha-general-elections-2019/the-story-of-1971-lok-sabha-election-all-you-need-to-know-2185812.html|title=INKredible India: The story of 1971 Lok Sabha election - All you need to know|date=2019-03-07|website=Zee News|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201008232038/https://zeenews.india.com/lok-sabha-general-elections-2019/the-story-of-1971-lok-sabha-election-all-you-need-to-know-2185812.html|archive-date=8 October 2020|access-date=2020-12-03}}&lt;/ref&gt;

== पार्श्वभूमी ==
त्यांच्या मागील कार्यकाळात, इंदिरा गांधी आणि पक्ष स्थापनेदरम्यान, विशेषतः [[मोरारजी देसाई]] यांच्यात भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसमध्ये अंतर्गत फूट पडली होती. १९६९ मध्ये तिची पक्षातून हकालपट्टी करण्यात आली, त्यामुळे फूट पडली. काँग्रेसचे बहुतेक खासदार आणि तळागाळातील समर्थक गांधींच्या इंडियन नॅशनल काँग्रेस (रिक्विजिशनिस्ट) गटात सामील झाले, ज्याला [[भारतीय निवडणूक आयोग|निवडणूक आयोगाने]] पूर्वीच्या पक्षाचा उत्तराधिकारी म्हणून मान्यता दिली होती. गांधींना विरोध करणाऱ्या ३१ खासदारांनी भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (संघटन) पक्षाची स्थापना केली.

इंदिरा गांधींचे दुसरे  सरकार, नोव्हेंबर १९६९ मध्ये स्थापन झाले आणि मार्च १९७१ मध्ये विसर्जित झाले. हे स्वतंत्र भारतातील पहिले अल्पसंख्याक सरकार होते. विभाजनानंतर, गांधींनी ५२३ जागांच्या संसदेत २२१ जागा घेतल्या; ज्या बहुमतापेक्षा ४१ जागा कमी होत्या. तथापि, [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] (२६ जागा), [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] आणि नुकत्याच तयार झालेला फुटीर गट, [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] (ज्यांनी  होते) यासारख्या डाव्या विचारसरणीच्या पक्षांच्या बाहेरील समर्थनावर अवलंबून राहून गांधी आणि त्यांचे मंत्रिमंडळ सत्तेत राहिले. कम्युनिस्ट पक्षांच्या एकत्र ४२ जागा होत्या. पण डिसेंबर १९७० मध्ये गांधींचे अल्पमतातील सरकार पडेल हे जाणून राष्ट्रपती [[वराहगिरी वेंकट गिरी|व्ही.व्ही.गिरी]] यांनी गांधींच्या शिफारशीनुसार लोकसभा विसर्जित केली.

== निकाल ==
[[File:Lok Sabha Zusammensetzung 1971.svg|350px|इवलेसे]]
{{Pie chart
| शीर्षक = १९७१ च्या भारतीय सार्वत्रिक निवडणुकीत मिळालेली मते
| स्थान = उजवे
| लेबल१ = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रिक्विजिशनिस्ट)]]
| मूल्य१ = ६४०३३२७४
| रंग१ = #00BFFF
| लेबल२ = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (संघटन)]]
| मूल्य२ = १५२८५८५१
| रंग२ = #000080
| लेबल३ = अपक्ष
| मूल्य३ = १२२७९६२९
| रंग३ = #DDDDDD
| लेबल४ = [[भारतीय जनसंघ]]
| मूल्य४ = १०७७७११९
| रंग४ = #FF9933
| लेबल५ = [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]]
| मूल्य५ = ९६३३६२७
| रंग५ = #CC0000
| लेबल६ = [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]
| मूल्य६ = ७५१००८९
| रंग६ = #FF0000
| लेबल७ = [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| मूल्य७ = ५६२२७५८
| रंग७ = #008000
| लेबल८ = [[स्वतंत्र पक्ष]]
| मूल्य८ = ४४९७९८८
| रंग८ = #FFFF00
| लेबल९ = इतर
| मूल्य९ = १६९६१९४१
| रंग९ = #CCCCCC
}}
विभाजन होऊनही, सत्ताधारी गटाने भक्कम बहुमत मिळवले.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ भारताचा निकाल&lt;ref&gt;[https://eci.gov.in/files/file/4115-general-election-1971-vol-i-ii/?do=download&amp;r=9746&amp;confirm=1&amp;t=1&amp;csrfKey=6df04992cf2c2fe96a9487465b425663 ECI]&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |राजकीय पक्ष
! मते
! जागा
|-
| bgcolor={{पक्ष रंग|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रिक्विजिशनिस्ट)]] || ६,४०,३३,२७४ || ३५२
|-
| bgcolor={{पक्ष रंग|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (संघटन)]] || १,५२,८५,८५१ || १६
|-
|
| [[भारतीय जनसंघ]] || १,०७,७७,११९ || २२
|-
| bgcolor={{पक्ष रंग|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)}} |
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] || ७५,१०,०८९ || २५
|-
| bgcolor={{पक्ष रंग|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष}} |
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] || ९६,३३,६२७ || २३
|-
| bgcolor={{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}} |
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] || ५६,२२,७५८ || २३
|-
| bgcolor={{केरळ काँग्रेस/meta/color}} |
| [[केरळ काँग्रेस]]|| ५,४२,४३१ || ३
|-
| bgcolor={{अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक/meta/color}} |
| [[अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक]] || ९,६२,९७१ || २
|-
| bgcolor={{शिरोमणी अकाली दल/meta/color}} |
| [[शिरोमणी अकाली दल]] || १२,७९,८७३ || १
|-
| bgcolor={{प्रजा सोशलिस्ट पार्टी/meta/color}} |
| [[प्रजा सोशलिस्ट पार्टी]] || १५,२६,०७६ || २
|-
| bgcolor={{पक्ष रंग|जनता पक्ष}} |
| [[जनता पक्ष]] || १,३९,०९१ || ०
|-
| bgcolor={{स्वतंत्र पक्ष/meta/color}} |
| [[स्वतंत्र पक्ष]] || ४४,९७,९८८ || ८
|-
| 
| [[संयुक्त समाजवादी पक्ष]] || ३५,५५,६३९ || ३
|-
| 
| [[तेलंगणा प्रजा समीती]] || १८,७३,५८९ || १०
|-
| 
| [[उत्त्कल काँग्रस]] || १०,५३,१७६ || १
|-
|
| [[बांग्ला काँग्रस]] || ५,१८,७८१ || १
|-
| || [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]] || ४,१६,५४५ || २ 
|-
| bgcolor={{क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष/meta/color}} |
| [[क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष]] || ७,२४,००१ || ३ 
|-
| || [[भारती क्रांति दल]] || ३१,८९,८२१ || १
|-
| || [[विशाल हरियाणा पक्ष]] || ३,५२,५१४ || १
|-
| || [[अखिल भारतीय झारखंड पार्टी]] || २,७२,५६३ || १
|-
| || [[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया]] || १,५३,७९४ || १
|-
| || [[ऑल पार्टी हिल लीडर्स कॉन्फरन्स]] || ९०,७७२ || १
|-
| || युनायटेड फ्रंट ऑफ नागालॅंड || ८९,५१४ || १
|-
| || युनायटेड गोअन्स - सेक्वेरिया ग्रुप || ५८,४०१ || १
|-
| bgcolor={{शेतकरी कामगार पक्ष/meta/color}} |
| [[शेतकरी कामगार पक्ष]] || ७,४१,५३५ || ०
|-
| bgcolor={{शिवसेना/meta/color}} |
| [[शिवसेना]] || २,२७,४६८ || ०
|-
|
| [[अखिल भारतीय हिंदू महासभा]] || ७३,१९१ || ०
|-
| bgcolor={{पक्ष रंग|अपक्ष}} |
| अपक्ष || १२,२७९,६२९ || १४
|-
| || नामांकित अँग्लो-इंडियन (२) &lt;br&gt; व [[नॉर्थ-ईस्ट फ्रंटियर एजन्सी]] (१) || - || ३
|-
! || वैध मते || १४,६६,०२,२७६ || ५२१
|-
| || अवैध मते || ४९,३४,५२६ || -
|-
| || एकूण मते || १५,१५,३६,८०२ || -
|-
| || वैध मतदार || २७,४१,८९,१३२ || -
|-
|}

== नंतरच्या घडामोडी ==
१२ जून १९७५ रोजी [[अलाहाबाद उच्च न्यायालय|अलाहाबाद उच्च न्यायालयाने]] गांधींच्या मतदारसंघातील निवडणूक गैरव्यवहाराच्या कारणास्तव अवैध ठरवला. राजीनामा देण्याऐवजी इंदिरा गांधींनी [[आणीबाणी (भारत)|आणीबाणीची स्थिती]] आणली व लोकशाही निलंबित केली. [[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७]] मध्ये लोकशाही पुनर्संचयित झाल्यानंतर, विरोधी गटाने [[जनता पक्ष]] नावाच्या पक्षांची युती स्थापन केली, ज्याने काँग्रेसचा पहिला निवडणूक पराभव केला.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
{{भारतामधील निवडणुका}}
[[वर्ग:भारतीय लोकसभा निवडणुका]]
[[वर्ग:५ वी लोकसभा]]
[[वर्ग:इ.स. १९७१ मधील निवडणुका]]</text>
      <sha1>n9yotc0qmlj2wrf0db6ku118qm5v2w4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सरन्या पोनवन्नन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>361536</id>
    <revision>
      <id>2697216</id>
      <parentid>2645664</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T07:27:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* वैयक्तिक जीवन */</comment>
      <origin>2697216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19215" sha1="cd5z3vq6bob2sbbfu89d6iedxkwplhi" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
[[चित्र:Saranya Ponvannan at Saivam Audio Launch.jpg|इवलेसे|सरन्या पोनवन्नन]]
'''सरन्या पोनवन्नन''' (जन्म '''शीला क्रिस्टीना''')&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://wcc.edu.in/alumnae/distinguished-alumnae/|title=Distinguished Alumnae|website=Women's Christian College|language=en-US|access-date=3 December 2018|archive-date=2015-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150124202610/http://wcc.edu.in/alumnae/distinguished-alumnae/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ही एक भारतीय अभिनेत्री आहे जी प्रामुख्याने [[तमिळ भाषा|तमिळ]], [[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] आणि [[मल्याळम भाषा|मल्याळम]] आणि काही [[कन्नड भाषा|कन्नड]] भाषेतील चित्रपटांमध्ये काम करते. तिने २०२२ मध्ये ''चुप: रिव्हेंज ऑफ द आर्टिस्ट'' या [[हिंदी भाषा|हिंदी]] चित्रपटातही काम केले आहे. सरन्याने [[मणी रत्नम|मणी रत्नमच्या]] ''नायकन'' (१९८७) मध्ये मुख्य भूमिकेतून अभिनय क्षेत्रात पदार्पण केले आणि १९८७ ते १९९६ पर्यंत तिने मुख्य भूमिका साकारल्या. आठ वर्षांच्या विश्रांतीनंतर, ती २००३ मध्ये पात्र अभिनेत्रीच्या भूमिकेत चित्रपटांमध्ये परतली. तिच्या २५ वर्षांहून अधिक काळच्या कारकिर्दीत तिने एक [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]], दोन तमिळनाडू राज्य चित्रपट पुरस्कार आणि पाच [[फिल्मफेर पुरस्कार दक्षिण]] यासह अनेक पुरस्कार जिंकले आहेत.

== कारकीर्द ==
१९८७ मध्ये [[कमल हासन|कमल हासन यांच्या]] विरुद्ध मुख्य अभिनेत्री म्हणून सरन्याने [[मणी रत्नम|मणिरत्नम]] यांच्या ''नायकन'' या चित्रपटातून तमिळ भाषेत पदार्पण केले. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://www.hindu.com/mp/2006/11/25/stories/2006112500390100.htm|title=Back into form with a bang|date=25 November 2006|work=[[द हिंदू]]|location=Chennai, India|access-date=30 October 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105130839/http://www.hindu.com/mp/2006/11/25/stories/2006112500390100.htm|archive-date=5 November 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|last=Ashok Kumar|first=S.R.|url=http://www.hindu.com/2005/12/15/stories/2005121516900200.htm|title=An actress who plays her roles with aplomb|date=15 December 2005|work=[[द हिंदू]]|location=Chennai, India|access-date=3 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20060513074212/http://www.hindu.com/2005/12/15/stories/2005121516900200.htm|archive-date=13 May 2006|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; १९८९ मध्ये तिने ''नीरजनम''  या चित्रपटात तेलुगू भाषेत पहिला अभिनय केला; त्याच वर्षी तिने मल्याळम चित्रपट ''अर्थम'' मध्ये पदार्पण केले ज्यामध्ये [[मामूट्टी|मामूट्टीसोबत]] तिने अभिनय केला होता.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|last=Nair|first=Vidya|url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/mollywood/141018/screen-mother-to-superstar.html|title=Screen-mother to Superstar|date=14 October 2018|work=Deccan Chronicle|language=en|access-date=3 December 2018}}&lt;/ref&gt;

१९९६ मध्ये तिने ''आप्पाजी'' चित्रपटासोबत कन्नडमध्ये पदार्पण केले. १९९६ नंतर तिने अभिनय सोडला. २००० मध्ये ती विनोदी टेलिव्हिजन मालिका, ''वीट्टुक्कु वीडू लूटी'' मध्ये मुख्य भूमिका साकारत होती आणि त्यानंतर इतर प्रकल्पांमध्ये काही सहाय्यक भूमिका स्वीकारल्या.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; २००६ मध्ये ती [[सन टीव्ही|सन टीव्हीवर]] प्रसारित होणाऱ्या ''मुगंगल'' या कौटुंबिक-नाटक मालिकेत दिसली.

चित्रपटांमधून ब्रेक घेतल्यानंतर तिने २००३ मध्ये [[रघुवरन]] यांच्यासोबत ''अलाई'' या तमिळ चित्रपटात पुनरागमन केले. या चित्रपटात तिने [[सिलंबरसन|सिलंबरसनच्या]] आईची भूमिका साकारली. तेव्हापासून ती २००० च्या दशकाच्या मध्यात ''राम'', ''थवामाई थवामीरुंधू'' आणि ''एम मगन'' या चित्रपटांमधील आईच्या भूमिकांसाठी प्रसिद्ध आहे.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

२०१० मध्ये प्रदर्शित झालेल्या ''थेनमेरकू परुवाकात्रू'' या तिच्या १०० व्या चित्रपटात, प्रेम आणि मालकी हक्काच्या भावनांमध्ये अडकलेल्या विधवा आई वीरायीची भूमिका साकारल्याने तिला [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री|सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]] मिळाला.&lt;ref name=&quot;timesofindia.indiatimes.com&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/Best-actor--female-Saranya-Ponvannan-takes-it-in-her-stride/articleshow/8450360.cms|title=Best actor – female: Saranya Ponvannan takes it in her stride|date=20 May 2011|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=3 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105135246/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-05-20/chennai/29563898_1_female-actor-bagging-awards-tamil-movie|archive-date=5 November 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; २००५ मधील तमिळ चित्रपट ''थवामाई थवामीरुंधू'' हा तिचा मोठा यश होता, त्यानंतर तिने दक्षिण भारतातील एक प्रमुख आणि आघाडीची अभिनेत्री म्हणून स्वतःची स्थापना केली. २०१७ पर्यंत, ती दक्षिण भारतीय चित्रपट उद्योगातील सर्वाधिक मानधन घेणाऱ्या पात्र अभिनेत्रींपैकी एक होती.&lt;ref name=&quot;timesofindia.indiatimes.com&quot; /&gt;

२०१४ मध्ये, तिने चेन्नईतील विरुगमक्कम येथे डिझाईन अँड स्कूल ऑफ फॅशन टेक्नॉलॉजी (DSOFT) ही फॅशन संस्था सुरू केली.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=Subhakeerthana|first=S|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/tamil/2018/may/13/saranya-ponvannan-nobody-calls-me-madam-on-the-sets-im-always-their-amma-1814234.html|title=Saranya Ponvannan: Nobody calls me 'madam' on the sets, I'm always their 'Amma'|date=14 May 2018|work=The New Indian Express|access-date=3 December 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=Anantharam|first=Chitra Deepa|url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/meet-the-multi-talented-amma-of-kollywood/article19872070.ece|title=Meet the multi-talented Amma|date=16 October 2017|work=द हिंदू|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=3 December 2018}}&lt;/ref&gt;

तिने ''अचमिंद्री'' (२०१६) मध्ये खलनायिकेची भूमिका देखील केली आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=Krishnakumar|first=Ranjani|url=https://silverscreen.in/tamil/features/ms-en-scene-in-praise-of-saranya-ponvannan-the-mother-that-i-never-had/|title=Ms. En Scene: In Praise Of Saranya Ponvannan, The Mother That I Never Had|date=13 August 2018|work=Silverscreen|language=en-US|access-date=3 December 2018}}{{मृत दुवा|date=February 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=Subramamian|first=Anupama|url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/kollywood/231216/saranya-ponvannan-from-adorable-mom-to-angry-woman.html|title=Saranya Ponvannan: From adorable mom to angry woman|date=23 December 2016|work=Deccan Chronicle|language=en|access-date=3 December 2018}}&lt;/ref&gt;

'''[[सरन्या पोनवन्नन]]''' या एक प्रसिद्ध भारतीय अभिनेत्री आहेत&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Saranya_Ponvannan|title=Saranya Ponvannan - Wikipedia|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;। त्यांनी प्रामुख्याने [[तमिळ चित्रपट|तमिळ]], [[तेलुगू चित्रपट|तेलुगू]], [[मल्याळम चित्रपट|मल्याळम]] आणि [[कन्नड चित्रपट|कन्नड]] चित्रपटांमध्ये काम केले आहे&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tvguide.com/celebrities/saranya-ponvannan/credits/3000736180/|title=Saranya Ponvannan Credits - TV Guide|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;। त्यांनी [[मणी रत्नम]] यांच्या 'नायगन' (१९८७) या चित्रपटातून आपल्या अभिनयाची सुरुवात केली&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Saranya_Ponvannan|title=Saranya Ponvannan Debut|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;। त्यांना 'थेनमेर्कु पारुवाकात्रु' या चित्रपटातील उत्कृष्ट अभिनयासाठी [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री|सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]] मिळाला आहे&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Saranya_Ponvannan|title=Saranya Ponvannan Awards|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;।

=== निवडक चित्रपट ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! वर्ष !! चित्रपट !! भूमिका !! भाषा !! टिपण
|-
| १९८७ || [[नायगन]] || नीला || तमिळ || पहिला चित्रपट&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Saranya_Ponvannan|title=Nayakan Movie Details|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९८९ || [[नीराजनम]] || स्वाती || तेलुगू || तेलुगू पदार्पण
|-
| १९८९ || [[अर्थम]] || मानस || मल्याळम || मल्याळम पदार्पण
|-
| १९९६ || [[अप्पाजी]] || अनुराधा || कन्नड || कन्नड पदार्पण
|-
| २००४ || [[राम (२००५ चित्रपट)|राम]] || शारदा || तमिळ || फिल्मफेअर नामांकन
|-
| २००५ || [[थवमई थवमिरुंधु]] || शारदा मुथिया || तमिळ || फिल्मफेअर पुरस्कार विजेता
|-
| २००६ || [[एम मगन]] || सेल्वी || तमिळ || फिल्मफेअर पुरस्कार विजेता
|-
| २०१० || [[कलवानी]] || मणिकांडमची आई || तमिळ || आनंद विकटन पुरस्कार
|-
| २०१० || [[थेनमेर्कु पारुवाकात्रु]] || वीरम्यी || तमिळ || राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार विजेता
|-
| २०१२ || [[नीरपरवई]] || मेरी || तमिळ || सायमा पुरस्कार विजेता
|-
| २०१४ || [[वेलाईइल्ला पट्टाधारी]] || भुवना || तमिळ || सायमा पुरस्कार विजेता
|-
| २०१६ || [[कोडी (चित्रपट)|कोडी]] || कोडीची आई || तमिळ || तमिळ चित्रपट
|-
| २०१६ || [[रेमो (चित्रपट)|रेमो]] || कवुसल्य || तमिळ || तमिळ चित्रपट
|-
| २०१८ || [[कोलामावू कोकिला]] || कोकिलाची आई || तमिळ || फिल्मफेअर पुरस्कार विजेता
|-
| २०१९ || [[गँग लीडर (२०१९ चित्रपट)|गँग लीडर]] || वरलक्ष्मी || तेलुगू || तेलुगू चित्रपट
|-
| २०२२ || [[चुप: रिव्हेंज ऑफ द आर्टिस्ट]] || निलाची आई || हिंदी || हिंदी पदार्पण
|-
| २०२३ || [[चंद्रमुखी २]] || मंदिर समिती प्रमुख || तमिळ || तमिळ चित्रपट
|}

=== दूरचित्रवाणी ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! वर्ष !! मालिका / कार्यक्रम !! भूमिका !! वाहिनी !! टिपण
|-
| २००० || [[वीट्टुक्कू वीडू लुट्ठी]] || ललिता || सन टीव्ही || कॉमेडी मालिका&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Saranya_Ponvannan|title=Saranya TV Shows|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;
|-
| २००६ || [[मुगंगल]] || कौसल्या || सन टीव्ही || कौटुंबिक मालिका
|}

== वैयक्तिक जीवन ==
सरन्या यांचा जन्म [[चेन्नई]] येथील एका [[कॅथलिक चर्च|कॅथोलिक ख्रिश्चन]] कुटुंबात झाला.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=Bureau|first=द हिंदू|url=https://www.thehindu.com/news/cities/chennai/madeofchennai-saranya-ponvannan-on-her-memorable-childhood-outings-in-chennai/article68609824.ece|title=Saranya Ponvannan on her memorable childhood outings in Chennai|date=5 September 2024|work=द हिंदू|language=en-IN}}&lt;/ref&gt; ती मल्याळम चित्रपट दिग्दर्शक ए.बी. राज यांची मुलगी आहे, &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/coronavirus?utm_source=affiliate&amp;utm_medium=cpc&amp;utm_campaign=toi_poc_2075099&amp;utm_term=e066b5b4333d2b75963b595e5e0f4191|title=TOI Coronavirus Live Tracker: How India is fighting coronavirus. Updates, myth-busters, tips and more|work=The Times of India|language=en}}&lt;/ref&gt; ज्यांनी ७५ हून अधिक चित्रपटांचे दिग्दर्शन केले आहे. तिचे कुटुंब [[केरळ|केरळमधील]] [[अलप्पुळा]] येथील आहे. तिने १९९५ मध्ये अभिनेता-दिग्दर्शक पोनवन्ननशी लग्न केले ज्यांनी तिच्यासोबत ''करुथम्मा'' (१९९४) मध्ये सह-कलाकार म्हणून काम केले होते. या जोडप्याला दोन मुली आहेत.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-south-interview-with-saranya-ponvannan/20110621.htm#1|title=I never expected the National Award|date=21 June 2011|work=Rediff|access-date=3 December 2018}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री}}

[[वर्ग:तमिळ दूरचित्रवाहिनी अभिनेत्री]]
[[वर्ग:कन्नड चित्रपट अभिनेत्री]]
[[वर्ग:तेलुगू चित्रपट अभिनेत्री]]
[[वर्ग:राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री]]
[[वर्ग:भारतीय चित्रपट अभिनेत्री]]
[[वर्ग:मल्याळम चित्रपट अभिनेत्री]]
[[वर्ग:तमिळ चित्रपट अभिनेत्री]]
[[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय अभिनेत्री]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]
[[वर्ग:इ.स. १९७० मधील जन्म]]</text>
      <sha1>cd5z3vq6bob2sbbfu89d6iedxkwplhi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>नक्षलबारी उठाव</title>
    <ns>0</ns>
    <id>362295</id>
    <revision>
      <id>2697122</id>
      <parentid>2554872</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T22:13:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2697122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13205" sha1="74t9r5wsj8oo3sv4rb2weacjyz2qsgy" xml:space="preserve">'''नक्षलवादी''' पश्चिम बंगालमध्ये दार्जिलिंग जिल्ह्याच्या सिलीगुडी पोटविभागात आणि हिमालयाच्या पायथ्याशी नक्षलबारी हा सु. २०७ चौ. किमी.चा प्रदेश आहे. या भागात एकूण ६० खेड्यांचा अंतर्भाव होतो. तेथील वस्ती बव्हंशी [[संथाळ जमात|संथाळ]], ओराओं, मुंडा आणि राजवंशी या आदिवासी जमातींची आहे. मे १९६७ मध्ये मार्क्सिस्ट कम्युनिस्ट पक्षाच्या नक्षलबारी शाखेने मध्यवर्ती पक्षाला डावलून येथे आदिवासींचा सशस्त्र उठाव केला. नक्षलवादी उठावाची ही सुरुवात होती. ‘सशस्त्र क्रांतीने सत्ता संपादन’ आणि ‘[[माओ त्झ-तोंग]] हे आमचे प्रमुख’ या त्यांच्या घोषणा आणि चिनी सरहद्दीची समीपता यांमुळे नक्षलवादी उठावाकडे सर्व देशांचे लक्ष वेधले गेले. या उठावामागील विचारप्रणाली नक्षलवाद म्हणून ओळखली जाते.

नक्षलवादी उठावांच्या एकंदर पाच अवस्था आढळून येतात. पहिली अवस्था म्हणजे प. बंगालमध्ये संयुक्त आघाडीचे सरकार अधिकारावर असताना झालेला उठाव ही होय. हा उठाव दोन महिने टिकला. जुलै १९६७ मध्ये पोलिसांनी या बंडाचा बीमोड करून त्याचे सूत्रधार [[चारू मजुमदार]] व प्रत्यक्ष संचलन करणारे नेते [[कानू सन्याल]] व [[जंगल संथाळ]] यांना अटक केली. तीन महिन्यांनंतर त्यांना सोडून देण्यात आले. दुसऱ्या अवस्थेत नोव्हेंबर १९६८ मध्ये आंध्र प्रदेशात श्रीकाकुलम् भागात असाच आदिवासी उठाव करण्यात आला. एप्रिल १९६९ मध्ये उत्तर प्रदेश, बिहार, पंजाब, केरळ इ. राज्यांत अस्तित्वात आलेल्या नक्षलवादी गटांना एकत्र करून त्यांचा मार्क्सवादी-लेनिनवादी कम्युनिस्ट पक्ष हा स्वतंत्र पक्ष स्थापन करण्यात आला. मुख्यतः शेतकऱ्यांच्या द्वारा ग्रामीण भागांत सशस्त्र लढे करून सत्ता काबीज करणे, हे या पक्षाचे ध्येय होते. संसदीय कार्यपद्धतीला तसेच जनसंघटना व जनआंदोलन यांना त्यांचा तीव्र विरोध होता. चारू मजुमदार हे या पक्षाचे मुख्य सैद्धांतिक होते. माओ-त्से-तुंग आणि [[चीनचा कम्युनिस्ट पक्ष]] यांच्याशी संपूर्ण एकनिष्ठ राहणे व माओच्या विचारानुसार भारतात क्रांती करणे, ही नक्षलवादाची प्रमुख तत्त्वे होती.

तिसऱ्या अवस्थेत त्यांनी ग्रामीण भागांत ‘लाल तळ’ स्थापन करणे आणि वर्गशत्रूंचा निःपात करणे हे दोन कार्यक्रम हाती घेतले. या अवस्थेत आंध्र प्रदेशातील श्रीकाकुलम्‌ मधील पार्वतीपुरम् या आदिवासी वस्त्या आणि प. बंगालमधील डेब्रा व गोपीबल्लवपूर या भागांत उठाव करण्यात आले. ते १९७० च्या मध्यापर्यंत चिरडले गेले. वर्गशत्रूंचा निःपात याचा अर्थ प्रत्यक्षात जमीनदार व पोलीस सहायक यांचा खून करणे असा होतो. त्यांची तथाकथित ‘गनिमी पथके’ ही त्यांच्या राजकीय पक्ष-संघटनेपासून स्वतंत्रपणे काम करू लागली.

चौथी अवस्था साधारण एक वर्ष टिकली. या अवस्थेत त्यांच्या हालचाली मुख्यतः कलकत्ता शहर आणि उपनगरे यांपुरत्याच केंद्रित होत्या. एप्रिल १९७० मध्ये शाळांवर छापे घालून नासधूस करणे व परीक्षांवर बहिष्कार घालणे, मान्यवर नेत्यांच्या पुतळ्यांचा विध्वंस करणे हा कार्यक्रम त्यांनी सुरू केला. नंतर त्यांनी शहरांतही वर्गशत्रूंचा निःपात करण्याचे धोरण स्वीकारले. या धोरणानुसार अनेक निःशस्त्र पोलीस, छोटे व्यापारी आणि राजकीय विरोधक (मुख्यतः मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्षाचे कार्यकर्ते) यांचे खून केले. कलकत्त्याच्या काही भागांत त्यांनी आपली ‘मुक्तता क्षेत्रे’ स्थापन करून तेथून सर्व विरोधकांची हकालपट्टी केली. काही विद्यार्थी व समाजकंटक यांच्या गटाने ही चळवळ आपल्या ताब्यात घेतली.

त्यानंतर चळवळीत फाटाफूट पडली. उत्तर प्रदेश–बिहारच्या नक्षलवाद्यांनी पक्षातून अंग काढून घेतले. श्रीकाकुलम्‌मधील नक्षलवाद्यांनी पक्षनेतृत्वाचा धिक्कार केला व बंगालमधील सुशीतल रॉयचौधरी सारखे प्रमुख पुढारी भ्रमनिरास होऊन चारू मजुमदार यांच्यापासून दूर गेले. नक्षलवादी गटांचे आपसांतही सशस्त्र संघर्ष झाले. सुशीतल रॉयचौधरी मार्च १९७१ मध्ये हृदयविकाराने मरण पावले. आशू मजुमदार पोलिसांच्या चकमकीत मारला गेला. चारू मजुमदार जुलै १९७२ मध्ये पकडले गेले व तुरुंगात असतानाच तेही निधन पावले. अशी रीतीने या नक्षलवादी उठावांचा शेवट झाला.

नक्षलवाद हा भारतातील माओवाद म्हणून सामान्यतः ओळखला जातो. मार्क्सवादी-लेनिनवादी आणि कट्टर माओवादी अशी त्यांची विचारप्रणाली आहे परंतु प्रत्यक्षात नक्षलवादी तंत्र हे माओच्या जनयुद्धाच्या तंत्रापेक्षा फार भिन्न होते. विशेषतः जनसंघटना आणि जनआंदोलन यांचा पुरस्कार, मुख्य शत्रूविरुद्ध दुय्यम शत्रूबरोबर संयुक्त आघाडी करणे, लोकांमध्ये पाण्यातील माशांप्रमाणे मिसळून राहणे, या सर्व बाबतींत त्यांनी माओची सूत्रे पाळली नाहीत. पक्षसंघटनेच्या बाबतीत त्यांनी ‘लोकशाहीनिष्ठ केंद्रीकरणा’चे लेनिनचे तत्त्व सोडून विकेंद्रित पक्षसंघटना बांधण्याचा प्रयत्न केला. किंबहुना विकेंद्रितच काय पण कोणत्याच प्रकारची संघटना बांधण्यास व समिती पद्धतीने कामकाज करण्यास चारू मजुमदार यांचा विरोध होता. संसदीय पद्धतीवरील संपूर्ण बहिष्कार हाही मार्क्सवादाशी आणि साम्यवादी पक्षाच्या धोरणाशी सुसंगत नव्हता. तसेच वर्गशत्रूंचे वैयक्तिक रीत्या खून करणे, हे मार्क्सवादी-लेनिनवादी अथवा माओवादी धोरणात बसत नाही. तो निव्वळ वैयक्तिक दहशतवाद होतो. रशियात व चीनमध्ये गनिमी पथकांवर राजकीय पक्षाचे नियंत्रण होते बंदुकीवर पक्षाचेच नियंत्रण असावे, अशी भूमिका माओने साग्रह मांडलेली आहे परंतु चारू मजुमदार यांनी त्यांच्या पथकांना पक्षनियंत्रणापासून अलिप्त ठेवले. चारू मजुमदार यांचा माओवाद हा माओवादाचीही भ्रष्ट नक्कल ठरला. शेतकऱ्यांच्या संघटना उभारण्यास नकार देऊन आणि आर्थिक लढ्यांना विरोध करून मार्क्सवाद-लेनिनवादातील एका मूलभूत सूत्रालाच त्यांनी मुरड घातली. नक्षलवाद्यांचे तीन किंवा चार प्रमुख गट निरनिराळ्या प्रदेशांत काम करीत असतात. ते कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सिस्ट-लेनिनिस्ट) या त्यांच्या पक्षाची पुनर्घटना करून सर्व नक्षलवाद्यांत सुसूत्रता आणण्याचा प्रयत्न करीत आहेत.

[[वर्ग:नक्षलवादी चळवळ]]</text>
      <sha1>74t9r5wsj8oo3sv4rb2weacjyz2qsgy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>रियाध मेट्रो</title>
    <ns>0</ns>
    <id>364701</id>
    <revision>
      <id>2697290</id>
      <parentid>2574369</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T11:07:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>685</id>
      </contributor>
      <comment>मूळ स्रोतातून हे चित्र काढले गेल्यामुळे मराठी विकिपीडियावरुनही ते काढण्यात येत आहे.</comment>
      <origin>2697290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17805" sha1="5nq7z2sbrmpayp945yuvz8tvus1cxq0" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट वाहतूक
| नाव = रियाध मेट्रो &lt;br/&gt; قطار الرياض
| चित्र = Riyadh Metro Logo.svg
| चित्र२ ={{multiple image
 | total_width = 270
 | border = infobox
 | perrow = 1/2
 | caption_align = center
| image1 = Riyadh Metro - innoTrans 2016.jpg
| caption1 = मेट्रोचे आतले भाग
| image3 =
| caption3 = कस्र अल होक्म स्थानक
}}
| वर्णन =
| मालक = [[रियाध शहराचे शाही आयोग]]
| स्थान = [[रियाध]], [[सौदी अरेबिया]]
| प्रकार = [[जलद वाहतूक]]
| मार्ग = ६ 
| लांबी = १७६
| स्थानके = ८५
| प्रवासी = 
| वार्षिक_प्रवासी = 
| आरंभ = २७ नोव्हेंबर २०२४
| ridership = 
| अधिकारी = 
| मुख्यालय =
| वेब = https://rpt.sa/en/
| नकाशा = 
}}

'''रियाध मेट्रो''' ([[अरबी भाषा|अरबी]] : ''قطار الرياض'') ही [[सौदी अरेबिया|सौदी अरेबियाची]] राजधानी [[रियाध]], येथे सेवा देणारी एक [[जलद परिवहन]] प्रणाली आहे. '''रियाध सार्वजनिक वाहतुकीसाठी किंग अब्दुलअझीझ प्रकल्पाचा''' एक भाग म्हणून, ही जगातील सर्वात लांब चालकविरहित मेट्रो प्रणाली आहे.

या प्रणालीमध्ये ८५ स्थानकांना जोडणाऱ्या आणि १७६ किलोमीटर एकूण लांबी असलेल्या सहा मार्गिका आहेत. [[मक्का]] येथील [[अल मशाएर–अल मुगद्दासाह मेट्रो मार्गिका|अल मशाएर–अल मुगद्दासाह मेट्रो]] नंतर ही [[सौदी अरेबिया|सौदी अरेबियातील]] दुसरी, [[अरबी द्वीपकल्प|अरबी द्वीपकल्पातील]] चौथी, [[अरब राष्ट्रे|अरब जगात]] सहावी आणि [[मध्यपूर्व|मध्य पूर्वेतील]] पंधरावी मेट्रो प्रणाली आहे. या प्रकल्पासाठी २२.५ अब्ज डॉलरचा खर्च आला.  ही सेवा प्रवाशांसाठी १ डिसेंबर २०२४ रोजी उघडण्यात आली.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.msn.com/en-us/travel/news/worlds-longest-driverless-metro-with-109-mile-connectivity-opens-in-riyadh/ss-AA1v84jf|title=World's longest driverless metro with 109-mile connectivity opens in Riyadh|website=[[MSN]]|access-date=2024-12-07}}&lt;/ref&gt;

=== मेट्रोचे उद्घाटन ===
२७ नोव्हेंबर २०२४ रोजी रियाध मेट्रोचे उद्घाटन राजा सलमान यांच्या हस्ते झाले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.railwaygazette.com/metros/king-inaugurates-riyadh-metro-ahead-of-public-opening/67903.article|title=King inaugurates Riyadh Metro ahead of public opening|date=November 28, 2024}}&lt;/ref&gt; १, ४ आणि ६ मार्गिकांचे उद्घाटन १ डिसेंबर २०२४ रोजी झाले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://english.alarabiya.net/News/2024/12/01/all-aboard-riyadh-metro-kicks-off-first-phase-operations|title=All aboard: Riyadh Metro kicks off first phase operations|date=December 1, 2024|website=[[al-Arabiya]]}}&lt;/ref&gt; दोन आठवड्यांनंतर १५ डिसेंबर रोजी मार्गिका २ आणि ५ उघडण्यात आल्या आणि शेवटची मार्गिका - मार्गिका ३ - ५ जानेवारी २०२५ रोजी उघडण्यात आली.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://economymiddleeast.com/news/saudi-arabia-inaugurates-riyadh-metro/|title=Saudi Arabia inaugurates Riyadh Metro|date=2024-11-28|access-date=2024-11-29}}&lt;/ref&gt; ११ डिसेंबर २०२४ रोजी, पहिल्या आठवड्यात १९ लाख प्रवाशांनी मेट्रोमध्ये प्रवास केल्याचे वृत्त आले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://english.alarabiya.net/News/saudi-arabia/2024/12/11/saudi-s-new-riyadh-metro-sees-almost-2-million-passengers-hop-aboard-in-first-week|title=Saudi's new Riyadh Metro sees almost 2 million passengers hop aboard in first week|date=2024-12-11|website=Al Arabiya English|language=en|access-date=2024-12-12}}&lt;/ref&gt; जानेवारी २०२५ च्या सुरुवातीला, केशरी मार्गिका (मार्गिका ३) सुरू झाल्यानंतर मेट्रो प्रणाली पूर्णपणे कार्यरत झाल्याचे कळले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://gulfnews.com/world/gulf/saudi/saudi-arabia-launches-worlds-longest-driverless-train-system-1.500010903|title=World's longest driverless train system now fully operational in Saudi Arabia|last=Al Amir|first=Khitam|date=2025-01-05|website=Gulf News: Latest UAE news, Dubai news, Business, travel news, Dubai Gold rate, prayer time, cinema|language=en|access-date=2025-01-06}}&lt;/ref&gt;

=== भ्रष्टाचाराचे आरोप ===
२०१७ मध्ये, प्रिन्स तुर्की बिन अब्दुल्ला अल सौद यांना २०१७ च्या सौदी अरेबियाच्या राजकीय पक्षशुद्धीकरणाचा भाग म्हणून अटक करण्यात आली. त्यांच्यावरील आरोपांपैकी एक म्हणजे, रियाधचे राज्यपाल म्हणून त्यांने रियाध मेट्रोचे कंत्राट त्यांच्या स्वतःच्या कंपन्यांना दिले होते.

== मार्गिका ==
[[चित्र:Riyadh_Metro_Network_Map.svg|उजवे|इवलेसे|565x565अंश|रियाध मेट्रो मार्गिकांची आकृती]]
रियाध मेट्रोच्या जाळ्यात एकूण {{Convert|176|km|mi}} लांबीच्या सहा मार्गिका आहेत. प्रत्येक मेर्गिकेला एक वेगळा रंग आणि क्रमांक दिलेला आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.rcrc.gov.sa/en/projects/king-abdulaziz-project-for-riyadh-public-transport|title=King Abdulaziz Project for Riyadh Public Transport|website=Saudi Arabia Railway and Public Transport Commission|access-date=2024-12-07}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
! क्रमांक
! मार्गिकेचे नाव
! मार्गिकेची लांबी
! स्थानकांची संख्या
! अंत्यस्थानके
|- align=&quot;center&quot;
|[[मार्गिका १ (रियाध मेट्रो)|{{color box|#0018A8|'''१'''|border=#0018A8}}]]
| style=&quot;color:#FFFFFF; background-color:#00AEE6&quot; |निळी मार्गिका
| {{Convert|38|km|abbr=on}}
| २५
| एसएबी बँक ↔ अद दार अल-बैदा
|- align=&quot;center&quot;
|[[मार्गिका २ (रियाध मेट्रो)|{{color box|#D70040|'''२''' |border=#D70040}}]]
| style=&quot;color:#FFFFFF; background-color:#EF4838&quot; |लाल मार्गिका
| {{Convert|25.3|km|abbr=on}}
| १५
| किंग सौद विद्यापीठ ↔ किंग फहद स्पोर्ट्स सिटी
|- align=&quot;center&quot;
|[[मार्गिका ३ (रियाध मेट्रो)|{{color box|#ED9121|'''३''' |border=#ED9121}}]]
| style=&quot;color:#FFFFFF; background-color:#F68D38&quot; |केशरी मार्गिका
| {{Convert|40.7|km|abbr=on}}
| २२
| जेद्दाह मार्ग ↔ खाश्म अल-अन
|- align=&quot;center&quot;
|[[मार्गिका ४ (रियाध मेट्रो)|{{color box|#FFD300|'''४''' |border=#FFD300}}]]
| style=&quot;color:#000000; background-color:#FED00B&quot; |पिवळी मार्गिका
| {{Convert|29.6|km|abbr=on}}
| ९
| विमानतळ T1-2 ↔ KAFD
|- align=&quot;center&quot;
|[[मार्गिका ५ (रियाध मेट्रो)|{{color box|#177245|'''५''' |border=#177245}}]]
| style=&quot;color:#FFFFFF; background-color:#42B649&quot; |हिरवी मार्गिका
| {{Convert|12.9|km|abbr=on}}
| १२
| शिक्षण मंत्रालय ↔ राष्ट्रीय संग्रहालय
|- align=&quot;center&quot;
|[[मार्गिका ६ (रियाध मेट्रो)|{{color box|#8806CE|'''६''' |border=#8806CE}}]]
| style=&quot;color:#FFFFFF; background-color:#984B9D&quot; |जांभळी मार्गिका
| {{Convert|29.9|km|abbr=on}}
| ११
| केएएफडी ↔ अन् नसीम
|-
| colspan=&quot;5&quot; | '''स्रोत:''' &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.riyadhbus.sa/en/web/guest/lines|title=Public transport lines|website=Riyadh Metro|access-date=|archive-date=2024-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20241222222708/https://www.riyadhbus.sa/en/web/guest/lines|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|}

== भविष्य ==
रियाध मेट्रोच्या प्रमुखांनी एका पॉडकास्टमध्ये सांगितले की,  रियाध मेट्रोचा विस्तार खुझम आणि फुरसान उपनगर, बद्र आणि शाफा जिल्हा, इथपर्यंत करण्याच्या भविष्यातील योजना आहेत.

=== मार्गिका ७ ===
मार्गिका ७ ही सर्व [[किंग खालिद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] टर्मिनल्सना किद्दियाशी जोडणारी प्रस्तावित मार्गिका आहे. ही मार्गिका मिस्क सिटी, न्यू मुराबा, दिरिया आणि किंग अब्दुल्ला आंतरराष्ट्रीय बाग, या ठिकाणांवरून जाईल.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.meed.com/saudi-arabia-tenders-riyadh-metro-line-7|title=Saudi Arabia tenders Riyadh Metro Line 7|date=18 September 2024|work=MEED}}&lt;/ref&gt;

=== मार्गिका २ चा विस्तार ===
मार्गिका २ चा प्रस्तावित विस्तार किंग सौद विद्यापीठाच्या पश्चिमेकडील बाजूस, शक्यतो डिप्लोमॅटिक क्वार्टरला व्यापून, दिरिया येथे संपवण्याचा आहे. येथील काही स्थानकांचे बांधकाम आधीच सुरू झाले आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.constructionweekonline.com/projects-tenders/saudi-binyah-secures-193mn-diriyah-gate-riyadh-metro-excavation-contract|title=Saudi Binyah secures 193M Diriyah Gate Riyadh Metro excavation contract|date=3 April 2024}}&lt;/ref&gt;

== स्थानके ==
या प्रणालीमध्ये ८५ स्थानके आहेत, ज्यामध्ये अनेक [[अदलाबदल स्थानक|अदलाबदल स्थानके]] आहेत.&lt;ref name=&quot;Zawya1&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.zawya.com/mena/en/story/Alstom_delivers_first_metro_trainset_to_Riyadh-ZAWYA20170310042825/|title=Alstom delivers first metro trainset to Riyadh|website=Zawya|access-date=12 March 2017}}&lt;/ref&gt; ८५ पैकी १५ स्थानकांना नामकरणाचे अधिकार [[रियाध शहराचे शाही आयोग|रियाध शहराच्या शाही आयोगाकडून]] देण्याची योजना आहे. या अधिकारांमध्ये स्थानकांमध्ये दुकाने आणि जाहिरातींसाठी जागा समाविष्ट आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://www.constructionweekonline.com/article-48880-saudi-authority-receives-bids-to-name-10-riyadh-metro-stations|title=Saudi authority receives bids to name 10 Riyadh Metro stations|date=5 April 2018|work=Construction Week Online|access-date=6 April 2018}}&lt;/ref&gt;

वाहने आणि स्थानकांवर कॅमेरे, पूर्वसूचना प्रणाली आणि मुख्य नियंत्रण केंद्राशी थेट जोडलेल्या संप्रेषण प्रणालींद्वारे लक्ष ठेवले जाते. मुख्य स्थानकात अनेक पातळ्यांवर संकल्पना केलेल्या मोनोरेल स्थानकातील वैशिष्ट्ये. प्रवाशांच्या आराम आणि सुरक्षिततेचा विचार करून ही स्थानके वातानुकूलित आहेत. वातानुकूलन आणि प्रकाशयोजनेसाठी लागणाऱ्या सुमारे २०% उर्जेची बचत करण्यासाठी स्थानके सौर-पेशी तंत्रज्ञानाचा देखील वापर करतात.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ada.gov.sa/ADA_e/DocumentShow_e/?url=/res/ADA/En/Projects/RiyadhMetro/index.html|title=Arriyadh Development Authority|website=www.ada.gov.sa|access-date=2018-06-23}}&lt;/ref&gt;

== घटना आणि अपघात ==
कोणीतरी ट्रेनच्या आपत्कालीन स्विचमध्ये छेडछाड केल्याने, रियाध मेट्रो सुरू झाल्यानंतर अवघ्या ६ दिवसांतच [[मार्गिका १ (रियाध मेट्रो)|निळ्या मार्गिकेत]] काही तांत्रिक समस्या आल्या, ज्यामुळे एसटीसी आणि अलिन्मा बँक स्थानकांदरम्यान सेवा थांबविण्यात आली. रियाध मेट्रोने  पुढील व्यत्यय टाळण्यासाठी दोन्ही स्थानकांवर शटल बसची व्यवस्था केली होती.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ada.gov.sa/ADA_e/DocumentShow_e/?url=/res/ADA/En/Projects/RiyadhMetro/index.html|title=Arriyadh Development Authority|website=www.ada.gov.sa|access-date=2018-06-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.alarabiya.net/saudi-today/2024/12/06/بسبب-العبث-بمقابض-الطوارئ-قطار-الرياض-يعلق-جزئياً-الخدمة-في-مساره-الأزرق-|title=بسبب العبث بمقابض الطوارئ .. قطار الرياض يعلق جزئياً الخدمة في مساره الأزرق|date=7 December 2024|website=AlArabiya|language=ar-sa|access-date=21 December 2024}}&lt;/ref&gt;

== हे देखील बघा ==
* [[रियाध बस]]
* [[जेद्दाह मेट्रो]]
* [[मदीना मेट्रो]]
* [[मक्का मेट्रो]]
* [[हरामैन द्रुतगती रेल्वे]]

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
* [https://www.rcrc.gov.sa/en/projects/king-abdulaziz-project-for-riyadh-public-transport रियाध शहराच्या शाही आयोगाच्या वेबसाइटवरील रियाध मेट्रोचे पान]

[[वर्ग:रियाध मेट्रो]]
[[वर्ग:इ.स. २०२४ मधील निर्मिती]]
[[वर्ग:सौदी अरेबियामधील जलद परिवहन]]</text>
      <sha1>5nq7z2sbrmpayp945yuvz8tvus1cxq0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कुन्नूर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>368034</id>
    <revision>
      <id>2697138</id>
      <parentid>2588433</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T00:33:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2697138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3385" sha1="4qoh4ufgn3jxsm45to3lswezklryktg" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''कुन्नूर ''' हा भारताच्या तमिळनाडू राज्यातील 
[[निलगिरी जिल्हा|निलगिरी जिल्ह्यातील]] एक तालुका आहे.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Rongmei |first1=Precious |title=Coonoor, a tranquil retreat in the Nilgiris you need to explore |url=https://timesofindia.indiatimes.com/travel/destinations/coonoor-a-tranquil-retreat-in-the-nilgiris-you-need-to-explore/articleshow/105600157.cms |access-date=13 April 2024 |work=The Times of India |location=Tamil Nadu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Elevation of Coonoor |url=https://nilgiris.nic.in/about-district/#:~:text=The%20Nilgiris%20is%20situated%20at,76.0%20E%20to%2077.15%20E).}}&lt;/ref&gt; २०११ पर्यंत, या शहराची लोकसंख्या ४५,४९४ होती. हे शहर नीलगिरी पठाराच्या आग्नेय कोपऱ्यावर आणि कुन्नूर घाटाच्या माथ्यावर वसलेले आहे. हे शहर [[चेन्नई]]पासून रेल्वेने ३६३ मैल (५८४ किमी) [[उदगमंडलम|उटी]]पासून १२ मैल (१९ किमी) अंतरावर आहे. हे शहर जंगली टेकड्यांनी वेढलेल्या रमणीय जकातल्ला दरी (जगताला) मध्ये वसलेले आहे.

कुन्नूर हे निलगिरी पठाराच्या आग्नेय कोपऱ्यात आणि कुन्नूर घाटाच्या माथ्यावर वसलेले आहे, जो निलगिरींना मैदानांशी जोडणारा प्रमुख खिंड आहे. ते ११.३४५°उत्तर ७६.७९५°पूर्व येथे स्थित आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/25/Coonoor.html |title=Maps, Weather, and Airports for Coonoor, India |work=fallingrain.com |access-date=2025-07-11 |archive-date=2025-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251011004353/https://fallingrain.com/world/IN/25/Coonoor.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; समुद्रसपाटीपासून त्याची सरासरी उंची १,६५० मीटर (५,४१३ फूट) आहे. ते राज्याची राजधानी चेन्नई पासून रेल्वेने ५८४ किमी (३६३ मैल) आणि जिल्हा मुख्यालय उटीपासून १९ किमी (१२ मैल) अंतरावर आहे.

== हवामान ==
कुन्नूरमध्ये उंची जास्त असल्याने उप-उष्णकटिबंधीय उच्च प्रदेशातील हवामान आहे.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{तमिळनाडू राज्य}}

[[वर्ग:निलगिरी जिल्हा]]
[[वर्ग:थंड हवेची ठिकाणे]]</text>
      <sha1>4qoh4ufgn3jxsm45to3lswezklryktg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>आकाश भडसावळे</title>
    <ns>0</ns>
    <id>374580</id>
    <revision>
      <id>2697125</id>
      <parentid>2697026</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T22:23:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2697125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18426" sha1="6zyq7wz84amdkskis1yfn72giyf02ev" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट अभिनेता
| पार्श्वभूमी_रंग = 
| नाव = आकाश भडसावळे
| चित्र = 
| चित्र_रुंदी = 
| चित्र_शीर्षक = 
| पूर्ण_नाव = आकाश अजित भडसावळे
| जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1996|02|09}}
| जन्म_स्थान = 
| मृत्यू_दिनांक = 
| मृत्यू_स्थान = 
| इतर_नावे = 
| कार्यक्षेत्र = [[मराठी]], [[हिंदी]], [[इंग्रजी]] रंगभूमी आणि मालिका व चित्रपट
| राष्ट्रीयत्व = भारतीय
| भाषा = मराठी
| व्यवसाय = अभिनेता, दिग्दर्शक, नाट्य निर्माता
| कारकीर्द_काळ = २०११ ते आजतागायत
| प्रमुख_नाटके = होय मी सावरकर बोलतोय, [[टिळक आणि आगरकर]], वासूची सासू
| प्रमुख_चित्रपट =
| प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = 
| पुरस्कार =[[लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्ड्‌स]] 
| वडील_नाव = 
| आई_नाव = 
| पती_नाव = 
| पत्नी_नाव = 
| अपत्ये = 
| ट्विटर=
| संकेतस्थळ = 
| धर्म     = [[हिंदू]]
| तळटिपा = 
|प्रभाव=[[विनायक दामोदर सावरकर]], [[बाळ गंगाधर टिळक]]}}

'''आकाश भडसावळे''' हे नाट्य क्षेत्रातील एक व्यावसायिक अभिनेते, दिग्दर्शक आणि निर्माते आहेत. ते अनेक वर्षांपासून नाट्य अभ्यासक आहेत. एका दिवसात ३ नाटकांचे १२ प्रयोग सादर करून त्यांनी नाट्यक्षेत्रात २०२४ साली जागतिक विक्रम केला आहे.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/name/nm13304995/|title=Akash Bhadsavle {{!}} Actor, Producer|website=IMDb|language=en-US|access-date=2025-12-13}}&lt;/ref&gt; त्याची नोंद [[लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्ड्‌स]] मध्ये घेतली गेली आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/entertainment/bollywood/akash-bhadsavle-limca-book-of-world-record-know-about-actor-akash-bhadsavle-drama-entertainment-1234723|title=आकाश भडसावळेने केला रंगकर्मींची मान अभिमानाने उंचावणारा विश्वविक्रम|last=डेस्क|first=एबीपी माझा एंटरटेनमेंट|date=2023-12-05|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2025-12-13}}&lt;/ref&gt;

वयाच्या १९व्या वर्षी त्यांनी तरुण निर्माता म्हणून नाट्य निर्मिती सुरू केली आणि नव्या नाटकांबरोबर अनेक जुनी अभिजात नाटके मराठी रंगभूमीवर पुनरुजजीवित करून तरुण रंगकर्मींना प्रेरणा दिली. 'अभिजात' आणि 'सवाईगंधर्व' या त्यांच्या दोन संस्था गेली अनेक वर्षे नाट्य व संगीत क्षेत्रात उल्लेखनीय कार्य करीत आहेत.{{संदर्भ हवा}}

== अभिनय सूची ==
=== नाटक ===
भडसावळे यांनी साकारलेल्या काही भूमिका पुढील प्रमाणे आहेत.
* होय, मी सावरकर बोलतोय - स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर (तात्याराव) सावरकर &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/pune/voluntary-rehearsal-play-yes-i-am-savarkar-boltoy-pune-a684/|title=‘होय मी सावरकर बोलतोय’नाटकाचे पुण्यात स्वेच्छा प्रयोग|last=author/lokmat-news-network|date=2020-12-15|website=Lokmat|language=mr|access-date=2025-12-13}}&lt;/ref&gt;
* [[संगीत सौभद्र]] - 
* [[संगीत स्वयंवर (नाटक)]] - जरासंध / एकदंत
* संगीत संत गोरा कुंभार - सासरा
* (संगीत) हे बंध रेशमाचे - बन्सी
* [[टिळक आणि आगरकर (नाटक)]] - सुधारक गोपाळ गणेश आगरकर &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/mumbai-news/tilak-and-agarkar-drama-once-again-on-stage-on-the-occasion-of-death-anniversary-of-bal-gangadhar-tilak/articleshow/84664701.cms|title=सह्याद्रीवर 'टिळक आणि आगरकर'|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2025-12-14}}&lt;/ref&gt;
* संगीत चंद्रप्रिया - भैरव, सेनापती
* (संगीत) गीता गाती ज्ञानेश्वर - संत निवृत्तीनाथ
* देहभान - आबासाहेब
* [[मी नथुराम गोडसे बोलतोय]] - महात्मा गांधी, देविदास गांधी &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.publicsamachar.in/breaking-news/27126/|title=ओरिजनल ‘नथुराम गोडसे’ पुन्हा एकदा रंगमंचावर.! लवकरच ८१८ वा प्रयोग…|last=Samachar|first=Public|date=2023-11-20|website=Public Samachar|access-date=2025-12-14}}{{मृत दुवा|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* सुखांशी भांडतो आम्ही - सदाशिव
* वासूची सासू - अण्णा आणि स्त्री भूमिका - सासू &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/entertainment-drama/abhijit-kelkar-ankur-wadhave-and-other-in-vasuchi-sasu-marathi-drama/articleshow/89249700.cms|title=रंगभूमीवरील अजरामर नाटक 'वासूची सासू' पुन्हा एकदा प्रेक्षकांच्या भेटीला|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2025-12-14}}&lt;/ref&gt;
* सागरा प्राण तळमळला - क्रांतिवीर गणेश दामोदर (बाबाराव) सावरकर, नाना &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tarunbharat.net/Encyc/2023/7/26/Savarkar-s-Hinduism.html|title=सावरकरांचे हिंदुत्व प्रत्येकापर्यंत पोहचविणे आवश्यक!|website=www.tarunbharat.net|language=en|access-date=2025-12-14}}&lt;/ref&gt;
* नथुराम गोडसे मस्ट डाय (इंग्लिश नाटक) - महात्मा गांधी, देविदास गांधी
* नथुराम को मरना होगा (हिन्दी नाटक) - महात्मा गांधी, देविदास गांधी
* हेरगिरी चालू आहे - मिस्टर प्राधान &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.navarashtra.com/movies/marathi/bharat-dabholkar-debut-marathi-theatre-hergiri-chalu-aahe-natak-promotion-1212916.html|title=भरत दाभोळकरांची मराठी रंगभूमीवर 'हेरगिरी चालू आहे'! स्वतः रिक्षा चालवत गाठलं नाट्यगृह; पाहा हटके प्रमोशन|last=Navarashtra|date=2026-04-27|website=Navarashtra|language=mr|access-date=2026-04-27}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;

=== मालिका &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ===
त्यांनी अभिनय केलेल्या मालिका आणि प्रसारण माध्यमे पुढील प्रमाणे आहेत.
* साजणा (झी युवा) &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/title/tt10305758/?ref_=nm_knf_c_3|title=Saajanaa|website=IMDb|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* लक्ष्य (स्टार प्रवाह) &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/title/tt5762426/fullcredits/?ref_=tt_cst_sm|title=Lakshya|website=IMDb|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* गर्जा महाराष्ट्र (सोनी मराठी) &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/title/tt9437564/?ref_=nm_knf_c_4|title=Garja Maharashtra|website=IMDb|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
=== चित्रपट &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ===
भडसावळे यांनी अभिनय केलेले चित्रपट आणि वर्ष पुढील प्रमाणे आहेत.
* वेल डन आई - २०२५ &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/title/tt38454480/?ref_=nm_knf_t_1|title=Well Done Aai|website=IMDb|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== निर्मित नाटके &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.rangabhoomi.com/news/abhijat-mahamaohtsav-akash-bhadsavle-natyajagran/|title=अभिजात संस्थेतर्फे कलाकारांचा २४ तासांचा नाट्यजागर |last=जाधव|first=साक्षी|date=2025-11-25|website=rangabhoomi.com/ |access-date=2025-12-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/entertainment-drama/swanandi-tikekar-to-play-babyraje-role-in-sundar-mi-honar-marathi-natak/articleshow/120694541.cms|title=पु. ल. देशपांडेंनी लिहिलेलं नाटक ३० वर्षांनी रंगभूमीवर, स्वानंदी टिकेकर दिसणार 'या' भूमिकेत|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2025-12-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/entertainment/theatre/ajay-purkar-new-marathi-drama-friend-request-marathi-natak-prasad-dani-kumar-natak-know-entertainment-latest-update-upcoming-dramas-1248734|title='सुभेदार'नंतर अजय पुरकर यांचं रंगभूमीवर कमबॅक; 'फ्रेन्ड रिक्वेस्ट'ने उडवली खळबळ|last=डेस्क|first=एबीपी माझा एंटरटेनमेंट|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2026-03-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.navarashtra.com/movies/marathi/bharat-dabholkar-debut-marathi-theatre-hergiri-chalu-aahe-natak-promotion-1212916.html|title=भरत दाभोळकरांची मराठी रंगभूमीवर 'हेरगिरी चालू आहे'! स्वतः रिक्षा चालवत गाठलं नाट्यगृह; पाहा हटके प्रमोशन|last=Navarashtra|date=2026-04-27|website=Navarashtra|language=mr|access-date=2026-04-27}}&lt;/ref&gt; ==
त्यांनी निर्मित केलेली काही नाटके आणि वर्ष पुढील प्रमाणे आहेत.
* होय, मी सावरकर बोलतोय (लेखक - [[अनंत ओगले]]) - २०१५
* टिळक आणि आगरकर (लेखक - [[विश्राम बेडेकर]]) - २०१७
* वासूची सासू (लेखक - [[प्रदीप दळवी]]) - २०२२
* नवरा आला वेशीपाशी - २०२३
* फ्रेन्ड रिक्वेस्ट (दिग्दर्शक - [[कुमार सोहोनी]]) - २०२४
* सुंदर मी होणार (लेखक - [[पु.ल. देशपांडे]]) - २०२५
* हेरगिरी चालू आहे (लेखक/दिग्दर्शक - [[भरत दाभोळकर]]) - २०२६

== सांगीतिक कार्यक्रम &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum23h50753-txt-thane-today-20231121104807|title=गंधर्वगान कार्यक्रमातून जवानांसाठी मदत|last=CD|date=2023-11-21|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2025-12-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://nashikcalling.com/nashik-swar-sawai-news-update/|title=नाशिकच्या कालिदासमध्ये घुमणार &quot;स्वर सवाई&quot; !|date=2024-04-26|website=Nashik Calling - Nashik News in Marathi|language=en-US|access-date=2025-12-14}}&lt;/ref&gt; ==
भडसावळे यांनी निर्मित केलेले सांगीतिक कार्यक्रम व त्यातील गायक पुढील प्रमाणे आहेत.

* गजलियत (गायक - केतकी भावे, नचिकेत देसाई)
* गंधर्वगान (गायक - आनंदगंधर्व पं. [[आनंद भाटे]], स्वराधीश डॉ. भरत बलवल्ली)
* स्वर सवाई (गायक - विदुषी [[आरती अंकलीकर-टिकेकर]], आनंदगंधर्व पं. [[आनंद भाटे]])
* स्वर साज (गायक - विदुषी [[आरती अंकलीकर-टिकेकर]], पंडित जयतीर्थ मेवुंडी)
* रंग अभिषेकी (गायक - पं. [[शौनक अभिषेकी]], विदुषी [[मंजुषा कुलकर्णी-पाटील]])

== लिम्का बुक रेकॉर्ड साठी सादर केलेली नाटके (२०२४)&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.adarshmaharashtra.in/full-story/8356/natya-ksetratila-nava-vikramavira-salaga-12-prayoga-karuna-akasa-bhadasavale-ne-modale-june-vikrama |title=नाट्य क्षेत्रातील नवा विक्रमवीर सलग १२ प्रयोग करून आकाश भडसावळे ने मोडले जुने विक्रम!  |website=www.adarshmaharashtra.in |language=mr |access-date=2025-12-13 |archive-date=6 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260106063742/https://www.adarshmaharashtra.in/full-story/8356/natya-ksetratila-nava-vikramavira-salaga-12-prayoga-karuna-akasa-bhadasavale-ne-modale-june-vikrama  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.navarashtra.com/special-coverage/records-that-highlight-indias-diverse-achievements-are-documented-in-the-limca-book-of-records-598418.html|title=भारताच्या वैविध्यपूर्ण यशावर प्रकाशझोत टाकणाऱ्या विक्रमांचे दस्तऐवजीकरण लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्डसमध्ये!|last=कदम|first=सुरुची|date=2024-08-14|website=Navarashtra|language=mr|access-date=2025-12-13}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.marathi.hindusthanpost.com/special/from-independence-to-fame-incredible-indias-diverse-achievements-documented-in-limca-book-of-records/|title=Records : लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्डसमध्ये भारतातील आजवरच्या पराक्रमांचे संकलन|last=Bureau|first=HindusthanPost|date=2024-08-14|language=en-US|access-date=2025-12-14}}&lt;/ref&gt; ==
ही नाटके ऑक्टोबर २०२२ मध्ये सादर झाली, ज्याची नोंद २०२४ च्या ‘लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्ड्स’ मध्ये घेतली गेली -
# टेलिपथी (सस्पेन्स ड्रामा | लेखक - योगेश सोमण)
# मरणोत्पात (ब्लॅक कॉमेडी | लेखक - सुयश पुरोहित)
# अस्थिकलश (गंभीर, सामाजिक-राजकीय | लेखक - इरफान मुजावर)

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
{{DEFAULTSORT: भडसावळे, आकाश}}
[[वर्ग:अभिनेते]]
[[वर्ग:मराठी अभिनेते]]
[[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]]
[[वर्ग:मराठी नाट्यकलाकार]]
[[वर्ग:नाट्य दिग्दर्शक]]
[[वर्ग:मराठी नाट्यदिग्दर्शक]]
[[वर्ग:नाट्य निर्माते]]</text>
      <sha1>6zyq7wz84amdkskis1yfn72giyf02ev</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697170</id>
      <parentid>2697125</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T04:55:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41539-80</username>
        <id>185675</id>
      </contributor>
      <comment>नाटकाचे विकी पेज सापडले ते जोडले</comment>
      <origin>2697170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18430" sha1="bv1nobu95uhs8cc0u4jozrmht48a25c" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट अभिनेता
| पार्श्वभूमी_रंग = 
| नाव = आकाश भडसावळे
| चित्र = 
| चित्र_रुंदी = 
| चित्र_शीर्षक = 
| पूर्ण_नाव = आकाश अजित भडसावळे
| जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1996|02|09}}
| जन्म_स्थान = 
| मृत्यू_दिनांक = 
| मृत्यू_स्थान = 
| इतर_नावे = 
| कार्यक्षेत्र = [[मराठी]], [[हिंदी]], [[इंग्रजी]] रंगभूमी आणि मालिका व चित्रपट
| राष्ट्रीयत्व = भारतीय
| भाषा = मराठी
| व्यवसाय = अभिनेता, दिग्दर्शक, नाट्य निर्माता
| कारकीर्द_काळ = २०११ ते आजतागायत
| प्रमुख_नाटके = होय मी सावरकर बोलतोय, [[टिळक आणि आगरकर]], वासूची सासू
| प्रमुख_चित्रपट =
| प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = 
| पुरस्कार =[[लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्ड्‌स]] 
| वडील_नाव = 
| आई_नाव = 
| पती_नाव = 
| पत्नी_नाव = 
| अपत्ये = 
| ट्विटर=
| संकेतस्थळ = 
| धर्म     = [[हिंदू]]
| तळटिपा = 
|प्रभाव=[[विनायक दामोदर सावरकर]], [[बाळ गंगाधर टिळक]]}}

'''आकाश भडसावळे''' हे नाट्य क्षेत्रातील एक व्यावसायिक अभिनेते, दिग्दर्शक आणि निर्माते आहेत. ते अनेक वर्षांपासून नाट्य अभ्यासक आहेत. एका दिवसात ३ नाटकांचे १२ प्रयोग सादर करून त्यांनी नाट्यक्षेत्रात २०२४ साली जागतिक विक्रम केला आहे.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/name/nm13304995/|title=Akash Bhadsavle {{!}} Actor, Producer|website=IMDb|language=en-US|access-date=2025-12-13}}&lt;/ref&gt; त्याची नोंद [[लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्ड्‌स]] मध्ये घेतली गेली आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/entertainment/bollywood/akash-bhadsavle-limca-book-of-world-record-know-about-actor-akash-bhadsavle-drama-entertainment-1234723|title=आकाश भडसावळेने केला रंगकर्मींची मान अभिमानाने उंचावणारा विश्वविक्रम|last=डेस्क|first=एबीपी माझा एंटरटेनमेंट|date=2023-12-05|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2025-12-13}}&lt;/ref&gt;

वयाच्या १९व्या वर्षी त्यांनी तरुण निर्माता म्हणून नाट्य निर्मिती सुरू केली आणि नव्या नाटकांबरोबर अनेक जुनी अभिजात नाटके मराठी रंगभूमीवर पुनरुजजीवित करून तरुण रंगकर्मींना प्रेरणा दिली. 'अभिजात' आणि 'सवाईगंधर्व' या त्यांच्या दोन संस्था गेली अनेक वर्षे नाट्य व संगीत क्षेत्रात उल्लेखनीय कार्य करीत आहेत.{{संदर्भ हवा}}

== अभिनय सूची ==
=== नाटक ===
भडसावळे यांनी साकारलेल्या काही भूमिका पुढील प्रमाणे आहेत.
* होय, मी सावरकर बोलतोय - स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर (तात्याराव) सावरकर &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/pune/voluntary-rehearsal-play-yes-i-am-savarkar-boltoy-pune-a684/|title=‘होय मी सावरकर बोलतोय’नाटकाचे पुण्यात स्वेच्छा प्रयोग|last=author/lokmat-news-network|date=2020-12-15|website=Lokmat|language=mr|access-date=2025-12-13}}&lt;/ref&gt;
* [[संगीत सौभद्र]] - 
* [[संगीत स्वयंवर (नाटक)]] - जरासंध / एकदंत
* संगीत संत गोरा कुंभार - सासरा
* (संगीत) हे बंध रेशमाचे - बन्सी
* [[टिळक आणि आगरकर (नाटक)]] - सुधारक गोपाळ गणेश आगरकर &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/mumbai-news/tilak-and-agarkar-drama-once-again-on-stage-on-the-occasion-of-death-anniversary-of-bal-gangadhar-tilak/articleshow/84664701.cms|title=सह्याद्रीवर 'टिळक आणि आगरकर'|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2025-12-14}}&lt;/ref&gt;
* संगीत चंद्रप्रिया - भैरव, सेनापती
* (संगीत) गीता गाती ज्ञानेश्वर - संत निवृत्तीनाथ
* देहभान - आबासाहेब
* [[मी नथुराम गोडसे बोलतोय]] - महात्मा गांधी, देविदास गांधी &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.publicsamachar.in/breaking-news/27126/|title=ओरिजनल ‘नथुराम गोडसे’ पुन्हा एकदा रंगमंचावर.! लवकरच ८१८ वा प्रयोग…|last=Samachar|first=Public|date=2023-11-20|website=Public Samachar|access-date=2025-12-14}}{{मृत दुवा|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* सुखांशी भांडतो आम्ही - सदाशिव
* वासूची सासू - अण्णा आणि स्त्री भूमिका - सासू &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/entertainment-drama/abhijit-kelkar-ankur-wadhave-and-other-in-vasuchi-sasu-marathi-drama/articleshow/89249700.cms|title=रंगभूमीवरील अजरामर नाटक 'वासूची सासू' पुन्हा एकदा प्रेक्षकांच्या भेटीला|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2025-12-14}}&lt;/ref&gt;
* सागरा प्राण तळमळला - क्रांतिवीर गणेश दामोदर (बाबाराव) सावरकर, नाना &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tarunbharat.net/Encyc/2023/7/26/Savarkar-s-Hinduism.html|title=सावरकरांचे हिंदुत्व प्रत्येकापर्यंत पोहचविणे आवश्यक!|website=www.tarunbharat.net|language=en|access-date=2025-12-14}}&lt;/ref&gt;
* नथुराम गोडसे मस्ट डाय (इंग्लिश नाटक) - महात्मा गांधी, देविदास गांधी
* नथुराम को मरना होगा (हिन्दी नाटक) - महात्मा गांधी, देविदास गांधी
* हेरगिरी चालू आहे - मिस्टर प्राधान &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.navarashtra.com/movies/marathi/bharat-dabholkar-debut-marathi-theatre-hergiri-chalu-aahe-natak-promotion-1212916.html|title=भरत दाभोळकरांची मराठी रंगभूमीवर 'हेरगिरी चालू आहे'! स्वतः रिक्षा चालवत गाठलं नाट्यगृह; पाहा हटके प्रमोशन|last=Navarashtra|date=2026-04-27|website=Navarashtra|language=mr|access-date=2026-04-27}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;

=== मालिका &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ===
त्यांनी अभिनय केलेल्या मालिका आणि प्रसारण माध्यमे पुढील प्रमाणे आहेत.
* साजणा (झी युवा) &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/title/tt10305758/?ref_=nm_knf_c_3|title=Saajanaa|website=IMDb|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* लक्ष्य (स्टार प्रवाह) &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/title/tt5762426/fullcredits/?ref_=tt_cst_sm|title=Lakshya|website=IMDb|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* गर्जा महाराष्ट्र (सोनी मराठी) &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/title/tt9437564/?ref_=nm_knf_c_4|title=Garja Maharashtra|website=IMDb|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
=== चित्रपट &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ===
भडसावळे यांनी अभिनय केलेले चित्रपट आणि वर्ष पुढील प्रमाणे आहेत.
* वेल डन आई - २०२५ &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/title/tt38454480/?ref_=nm_knf_t_1|title=Well Done Aai|website=IMDb|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== निर्मित नाटके &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.rangabhoomi.com/news/abhijat-mahamaohtsav-akash-bhadsavle-natyajagran/|title=अभिजात संस्थेतर्फे कलाकारांचा २४ तासांचा नाट्यजागर |last=जाधव|first=साक्षी|date=2025-11-25|website=rangabhoomi.com/ |access-date=2025-12-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/entertainment-drama/swanandi-tikekar-to-play-babyraje-role-in-sundar-mi-honar-marathi-natak/articleshow/120694541.cms|title=पु. ल. देशपांडेंनी लिहिलेलं नाटक ३० वर्षांनी रंगभूमीवर, स्वानंदी टिकेकर दिसणार 'या' भूमिकेत|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2025-12-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/entertainment/theatre/ajay-purkar-new-marathi-drama-friend-request-marathi-natak-prasad-dani-kumar-natak-know-entertainment-latest-update-upcoming-dramas-1248734|title='सुभेदार'नंतर अजय पुरकर यांचं रंगभूमीवर कमबॅक; 'फ्रेन्ड रिक्वेस्ट'ने उडवली खळबळ|last=डेस्क|first=एबीपी माझा एंटरटेनमेंट|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2026-03-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.navarashtra.com/movies/marathi/bharat-dabholkar-debut-marathi-theatre-hergiri-chalu-aahe-natak-promotion-1212916.html|title=भरत दाभोळकरांची मराठी रंगभूमीवर 'हेरगिरी चालू आहे'! स्वतः रिक्षा चालवत गाठलं नाट्यगृह; पाहा हटके प्रमोशन|last=Navarashtra|date=2026-04-27|website=Navarashtra|language=mr|access-date=2026-04-27}}&lt;/ref&gt; ==
त्यांनी निर्मित केलेली काही नाटके आणि वर्ष पुढील प्रमाणे आहेत.
* होय, मी सावरकर बोलतोय (लेखक - [[अनंत ओगले]]) - २०१५
* टिळक आणि आगरकर (लेखक - [[विश्राम बेडेकर]]) - २०१७
* वासूची सासू (लेखक - [[प्रदीप दळवी]]) - २०२२
* नवरा आला वेशीपाशी - २०२३
* फ्रेन्ड रिक्वेस्ट (दिग्दर्शक - [[कुमार सोहोनी]]) - २०२४
* [[सुंदर मी होणार]] (लेखक - [[पु.ल. देशपांडे]]) - २०२५
* हेरगिरी चालू आहे (लेखक/दिग्दर्शक - [[भरत दाभोळकर]]) - २०२६

== सांगीतिक कार्यक्रम &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum23h50753-txt-thane-today-20231121104807|title=गंधर्वगान कार्यक्रमातून जवानांसाठी मदत|last=CD|date=2023-11-21|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2025-12-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://nashikcalling.com/nashik-swar-sawai-news-update/|title=नाशिकच्या कालिदासमध्ये घुमणार &quot;स्वर सवाई&quot; !|date=2024-04-26|website=Nashik Calling - Nashik News in Marathi|language=en-US|access-date=2025-12-14}}&lt;/ref&gt; ==
भडसावळे यांनी निर्मित केलेले सांगीतिक कार्यक्रम व त्यातील गायक पुढील प्रमाणे आहेत.

* गजलियत (गायक - केतकी भावे, नचिकेत देसाई)
* गंधर्वगान (गायक - आनंदगंधर्व पं. [[आनंद भाटे]], स्वराधीश डॉ. भरत बलवल्ली)
* स्वर सवाई (गायक - विदुषी [[आरती अंकलीकर-टिकेकर]], आनंदगंधर्व पं. [[आनंद भाटे]])
* स्वर साज (गायक - विदुषी [[आरती अंकलीकर-टिकेकर]], पंडित जयतीर्थ मेवुंडी)
* रंग अभिषेकी (गायक - पं. [[शौनक अभिषेकी]], विदुषी [[मंजुषा कुलकर्णी-पाटील]])

== लिम्का बुक रेकॉर्ड साठी सादर केलेली नाटके (२०२४)&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.adarshmaharashtra.in/full-story/8356/natya-ksetratila-nava-vikramavira-salaga-12-prayoga-karuna-akasa-bhadasavale-ne-modale-june-vikrama |title=नाट्य क्षेत्रातील नवा विक्रमवीर सलग १२ प्रयोग करून आकाश भडसावळे ने मोडले जुने विक्रम!  |website=www.adarshmaharashtra.in |language=mr |access-date=2025-12-13 |archive-date=6 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260106063742/https://www.adarshmaharashtra.in/full-story/8356/natya-ksetratila-nava-vikramavira-salaga-12-prayoga-karuna-akasa-bhadasavale-ne-modale-june-vikrama  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.navarashtra.com/special-coverage/records-that-highlight-indias-diverse-achievements-are-documented-in-the-limca-book-of-records-598418.html|title=भारताच्या वैविध्यपूर्ण यशावर प्रकाशझोत टाकणाऱ्या विक्रमांचे दस्तऐवजीकरण लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्डसमध्ये!|last=कदम|first=सुरुची|date=2024-08-14|website=Navarashtra|language=mr|access-date=2025-12-13}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.marathi.hindusthanpost.com/special/from-independence-to-fame-incredible-indias-diverse-achievements-documented-in-limca-book-of-records/|title=Records : लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्डसमध्ये भारतातील आजवरच्या पराक्रमांचे संकलन|last=Bureau|first=HindusthanPost|date=2024-08-14|language=en-US|access-date=2025-12-14}}&lt;/ref&gt; ==
ही नाटके ऑक्टोबर २०२२ मध्ये सादर झाली, ज्याची नोंद २०२४ च्या ‘लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्ड्स’ मध्ये घेतली गेली -
# टेलिपथी (सस्पेन्स ड्रामा | लेखक - योगेश सोमण)
# मरणोत्पात (ब्लॅक कॉमेडी | लेखक - सुयश पुरोहित)
# अस्थिकलश (गंभीर, सामाजिक-राजकीय | लेखक - इरफान मुजावर)

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
{{DEFAULTSORT: भडसावळे, आकाश}}
[[वर्ग:अभिनेते]]
[[वर्ग:मराठी अभिनेते]]
[[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]]
[[वर्ग:मराठी नाट्यकलाकार]]
[[वर्ग:नाट्य दिग्दर्शक]]
[[वर्ग:मराठी नाट्यदिग्दर्शक]]
[[वर्ग:नाट्य निर्माते]]</text>
      <sha1>bv1nobu95uhs8cc0u4jozrmht48a25c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>रणपति शिवराय: स्वारी आग्रा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>377318</id>
    <revision>
      <id>2697160</id>
      <parentid>2655007</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T03:35:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* कलाकार */</comment>
      <origin>2697160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4750" sha1="rm9q78uffgbjc00ypjakn23ef55uv55" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट चित्रपट|संगीत=मयूर राऊत|देश=भारत|भाषा=मराठी|नाव=रणपति शिवराय: स्वारी आग्रा|दिग्दर्शन=दिग्पाल लांजेकर|प्रमुख कलाकार=अभिजीत श्वेतचंद्र, [[मृणाल कुलकर्णी]], [[अजय पूरकर]], [[समीर धर्माधिकारी]]|प्रदर्शन तारीख=६ फेब्रुवारी २०२६|अवधी=१६७ मिनिटे|imdb_id=tt39196717}}

'''''रणपति शिवराय: स्वारी आग्रा''''' हा दिग्पाल लांजेकर लिखित आणि दिग्दर्शित २०२६ चा भारतीय [[मराठी भाषा|मराठी]] भाषेतील ऐतिहासिक ॲक्शन चित्रपट आहे. हे श्री शिवराज अष्टक चित्रपट मालिकेतील सहावा भाग आहे.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://saamtv.esakal.com/entertainment/ranapati-shivray-swari-agra-movie-sixth-chapter-of-digpal-lanjekar-shivraj-ashtak-releasing-on-19-february-2026-svk01|title=Ranapati Shivray Swari Agra: 'रणपति शिवराय- स्वारी आग्रा'; शिवराज अष्टकातील सहावे चित्रपुष्प लवकरच प्रेक्षकांच्या भेटीला|date=2025-10-02|website=[[साम टीव्ही]]|access-date=2026-02-11}}&lt;/ref&gt; या चित्रपटात अभिजीत श्वेतचंद्र, [[मृणाल कुलकर्णी]], [[पुनीत इस्सार]], [[अजय पूरकर]], [[समीर धर्माधिकारी]], दिग्पाल लांजेकर, प्रसन्न केतकर, ऋषी सक्सेना यांच्या प्रमुख भूमिका आहेत.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; हा चित्रपट ६ फेब्रुवारी २०२६ रोजी चित्रपटगृहामध्ये प्रदर्शित झाला. सकारात्मक पुनरावलोकने असूनही, चित्रपट बॉक्स ऑफिसवर कमी कामगिरी करू शकला.

== कलाकार ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|-
! क्र. !! कलाकाराचे नाव !! पात्राचे नाव
|-
! १
| [[अभिजीत श्वेतचंद्र]] || छत्रपती राजाराम महाराज
|-
! २
| [[मृणाल कुलकर्णी]] || राजमाता जिजाऊ/सोयराबाई
|-
! ३
| [[पुनीत इस्सार]] || अफझल खान/मिर्झा राजे जयसिंग
|-
! ४
| [[अजय पूरकर]] || बाजीप्रभू देशपांडे/तानाजी मालुसरे
|-
! ५
| [[समीर धर्माधिकारी]] || औरंगजेब/छत्रपती शाहू महाराज
|-
! ६
| [[निखिल राऊत]] || किसना/फिरंगोजी नरसाळा
|-
! ७
| [[दिग्पाल लांजेकर]] || बहिरजी नाईक
|-
! ८
| [[प्रसन्न केतकर]] || अझम शाह/सर्जाखान
|-
! ९
| [[ऋषी सक्सेना]] || फत्तेखान/घनश्याम
|-
! १०
| [[नुपूर दैठणकर]] || महाराणी ताराबाई
|-
! ११
| [[सचिन देशपांडे]] || मोरोपंत पिंगळे
|-
! १२
| [[योगेश सोमण]] || आबाजी सोनदेव/कारतलब खान
|-
! १३
| [[स्मिता शेवाळे]] || सगुणाबाई
|-
! १४
| [[विराजस कुलकर्णी]] || जीवा महाला
|-
! १५
| [[अक्षय वाघमारे]] || कान्होजी जेधे/कौलसखान
|-
! १६
| [[बिपिन सुर्वे]] || बाजी पासलकर
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मराठी चित्रपट]]
[[वर्ग:शिवराज अष्टक]]</text>
      <sha1>rm9q78uffgbjc00ypjakn23ef55uv55</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697161</id>
      <parentid>2697160</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T03:36:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* कलाकार */</comment>
      <origin>2697161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4750" sha1="gvjhxhxcoxz8ddldmjqyjnwq9t2gifu" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट चित्रपट|संगीत=मयूर राऊत|देश=भारत|भाषा=मराठी|नाव=रणपति शिवराय: स्वारी आग्रा|दिग्दर्शन=दिग्पाल लांजेकर|प्रमुख कलाकार=अभिजीत श्वेतचंद्र, [[मृणाल कुलकर्णी]], [[अजय पूरकर]], [[समीर धर्माधिकारी]]|प्रदर्शन तारीख=६ फेब्रुवारी २०२६|अवधी=१६७ मिनिटे|imdb_id=tt39196717}}

'''''रणपति शिवराय: स्वारी आग्रा''''' हा दिग्पाल लांजेकर लिखित आणि दिग्दर्शित २०२६ चा भारतीय [[मराठी भाषा|मराठी]] भाषेतील ऐतिहासिक ॲक्शन चित्रपट आहे. हे श्री शिवराज अष्टक चित्रपट मालिकेतील सहावा भाग आहे.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://saamtv.esakal.com/entertainment/ranapati-shivray-swari-agra-movie-sixth-chapter-of-digpal-lanjekar-shivraj-ashtak-releasing-on-19-february-2026-svk01|title=Ranapati Shivray Swari Agra: 'रणपति शिवराय- स्वारी आग्रा'; शिवराज अष्टकातील सहावे चित्रपुष्प लवकरच प्रेक्षकांच्या भेटीला|date=2025-10-02|website=[[साम टीव्ही]]|access-date=2026-02-11}}&lt;/ref&gt; या चित्रपटात अभिजीत श्वेतचंद्र, [[मृणाल कुलकर्णी]], [[पुनीत इस्सार]], [[अजय पूरकर]], [[समीर धर्माधिकारी]], दिग्पाल लांजेकर, प्रसन्न केतकर, ऋषी सक्सेना यांच्या प्रमुख भूमिका आहेत.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; हा चित्रपट ६ फेब्रुवारी २०२६ रोजी चित्रपटगृहामध्ये प्रदर्शित झाला. सकारात्मक पुनरावलोकने असूनही, चित्रपट बॉक्स ऑफिसवर कमी कामगिरी करू शकला.

== कलाकार ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:auto;&quot;
|-
! क्र. !! कलाकाराचे नाव !! पात्राचे नाव
|-
! १
| [[अभिजीत श्वेतचंद्र]] || छत्रपती राजाराम महाराज
|-
! २
| [[मृणाल कुलकर्णी]] || राजमाता जिजाऊ/सोयराबाई
|-
! ३
| [[पुनीत इस्सार]] || अफझल खान/मिर्झा राजे जयसिंग
|-
! ४
| [[अजय पूरकर]] || बाजीप्रभू देशपांडे/तानाजी मालुसरे
|-
! ५
| [[समीर धर्माधिकारी]] || औरंगजेब/छत्रपती शाहू महाराज
|-
! ६
| [[निखिल राऊत]] || किसना/फिरंगोजी नरसाळा
|-
! ७
| [[दिग्पाल लांजेकर]] || बहिरजी नाईक
|-
! ८
| [[प्रसन्न केतकर]] || अझम शाह/सर्जाखान
|-
! ९
| [[ऋषी सक्सेना]] || फत्तेखान/घनश्याम
|-
! १०
| [[नुपूर दैठणकर]] || महाराणी ताराबाई
|-
! ११
| [[सचिन देशपांडे]] || मोरोपंत पिंगळे
|-
! १२
| [[योगेश सोमण]] || आबाजी सोनदेव/कारतलब खान
|-
! १३
| [[स्मिता शेवाळे]] || सगुणाबाई
|-
! १४
| [[विराजस कुलकर्णी]] || जीवा महाला
|-
! १५
| [[अक्षय वाघमारे]] || कान्होजी जेधे/कौलसखान
|-
! १६
| [[बिपिन सुर्वे]] || बाजी पासलकर
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मराठी चित्रपट]]
[[वर्ग:शिवराज अष्टक]]</text>
      <sha1>gvjhxhxcoxz8ddldmjqyjnwq9t2gifu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६</title>
    <ns>0</ns>
    <id>377458</id>
    <revision>
      <id>2697177</id>
      <parentid>2696036</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T05:44:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <comment>/* References */</comment>
      <origin>2697177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82099" sha1="b4jfe0eyp7j51mi3essbz64nsbw9xvv" xml:space="preserve">{{short description|International cricket season}}
{{Use dmy dates|date=January 2025}}{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट वर्षे|२०२५-२६|२०२६-२७}}
'''२०२६ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट हंगाम''' एप्रिल २०२६ ते सप्टेंबर २०२६ पर्यंत असेल.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cricschedule.com/ftp.php|title=Future Tour Programs (FTP) Schedule of ICC|website=CricSchedule|access-date=2024-03-16}}&lt;/ref&gt; या कालावधीमध्ये पुरुषांचे [[कसोटी सामना|कसोटी]], [[एकदिवसीय क्रिकेट|एकदिवसीय]] आणि [[टी२०]] सामने (पूर्ण सदस्य संघांमधील), [[महिला कसोटी क्रिकेट|महिला कसोटी]], [[महिला एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|महिला एकदिवसीय]] आणि [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला]] [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|टी२०]] सामने तसेच काही इतर महत्त्वाच्या मालिका समाविष्ट असतील.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf|title=Men's Future Tours Programme 2023 to 2027|work=International Cricket Council|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20221226133751/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf|archive-date=26 December 2022|accessdate=14 March 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/2747093|title=Men's FTP for 2023-2027 announced|work=International Cricket Council|accessdate=14 March 2023}}&lt;/ref&gt; [[२०२६ महिला टी२० विश्वचषक]] जून आणि जुलै २०२६ दरम्यान इंग्लंडमध्ये आयोजित करण्याचे नियोजित आहे.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.skysports.com/cricket/news/12123/12659535/england-to-host-2026-womens-t20-cricket-world-cup|title=England to host 2026 T20 Women's World Cup|work=[[Sky Sports]]|access-date=26 July 2022}}&lt;/ref&gt; येथे दाखवलेल्या सामन्यांव्यतिरिक्त, या कालावधीत सहयोगी राष्ट्रांशी संबंधित इतर अनेक टी२०आय मालिका खेळवल्या जातील.

== मोसम आढावा ==

=== पुरुषांचे कार्यक्रम ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; white-space:nowrap&quot;
! colspan=&quot;6&quot; |'''आंतरराष्ट्रीय दौरे'''
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |'''आरंभ दिनांक'''
! rowspan=&quot;2&quot; |यजमान संघ
! rowspan=&quot;2&quot; |पाहुणा संघ
! colspan=&quot;3&quot; |निकाल [सामने]
|-
! width=&quot;80&quot; |[[कसोटी सामना|कसोटी]]
! width=&quot;80&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेट|आं.ए.दि.]]
! width=&quot;80&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय टी२०|आं.टी२०]]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#न्यू झीलंडचा बांगलादेश दौरा|{{date|17 April 2026}}]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|BAN}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|NZ}} 
| {{n/a}} || २–१ [३] || १–१ [३]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#पाकिस्तानचा बांगलादेश दौरा|{{date|8 May 2026}}]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|BAN}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|PAK}} 
| २–० [२] || {{n/a}} || {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#न्यू झीलंडचा आयर्लंड दौरा|{{date|27 May 2026}}]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|IRE}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|NZ}}
| ०–१ [१] || {{n/a}} || {{n/a}}
|-
|style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#ऑस्ट्रेलियाचा पाकिस्तान दौरा|{{date|30 May 2026}}]]
|style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|PAK}}
|style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|AUS}}
|{{n/a}}
|२–१ [३]
|{{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#श्रीलंकेचा वेस्ट इंडीज दौरा|{{date|3 June 2026}}]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|WIN}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|SL}}
| १–० [२] || ०–१ [३] || २–१ [३]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#न्यू झीलंडचा इंग्लंड दौरा|{{date|4 June 2026}}]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|ENG}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|NZ}}
|१–२ [३] || {{n/a}} || {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#अफगाणिस्तानचा भारत दौरा|{{date|6 June 2026}}]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|IND}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|AFG|२०१३}}
| १–० [१] || ३–० [३] || {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#ऑस्ट्रेलियाचा बांगलादेश दौरा|{{date|9 June 2026}}]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|BAN}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|AUS}}
| {{n/a}} || २–१ [३] || ०–३ [३]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#भारताचा आयर्लंड दौरा|२६ जून २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|IRE}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|IND}}
| {{n/a}}|| {{n/a}} || २–० [२]

|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#बांगलादेशचा झिम्बाब्वे दौरा|{{date|28 June 2026}}]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|ZIM}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|BAN}}
|१–० [२] || २–१ [५] 
|[३]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#भारताचा इंग्लंड दौरा|{{date|1 July 2026}}]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|ENG}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|IND}}
| {{n/a}} || २–१ [३] || ४–० [५]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#न्यू झीलंडचा वेस्ट इंडीज दौरा|{{date|11 July 2026}}]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|WIN}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|NZ}}
| {{n/a}} || [५] || {{n/a}} 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#भारताचा झिम्बाब्वे  दौरा|{{date|23 July 2026}}]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|ZIM}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|IND}}
| {{n/a}} || {{n/a}} || [३]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#पाकिस्तानचा वेस्ट इंडीज दौरा|{{date|25 July 2026}}]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|WIN}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|PAK}}
| [२]|| {{n/a}} || {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#अफगाणिस्तानचा आयर्लंड दौरा|{{date|5 August 2026}}]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|IRE}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|AFG|२०१३}}
| {{n/a}} || [५] || {{n/a}} 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#बांगलदेशचा ऑस्ट्रेलिया दौरा |{{date|13 August 2026}}]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|AUS}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|BAN}}
| [२] || {{n/a}} || {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#भारताचा श्रीलंका दौरा|{{date|15 August 2026}}]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|SRI}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|IND}}
|[२] || {{n/a}} || {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#पाकिस्तानचा इंग्लंड दौरा|{{date|19 August 2026}}]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|ENG}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|PAK}}
|[३] || {{n/a}} || {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#दक्षिण आफ्रिकेचा नामिबिया दौरा|{{date|August 2026}}]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|NAM}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|SA}}
| {{n/a}} || [३] || {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#श्रीलंकेचा इंग्लंड दौरा|{{date|15 September 2026}}]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|ENG}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|SL}}
| {{n/a}} || [३] || [३]
|-
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;text-align :center&quot; |'''आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा'''
|-
!'''आरंभ दिनांक'''
! colspan=&quot;4&quot; |'''स्पर्धा'''
!'''विजेते'''
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका |{{date|2 April 2026}}]]
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:left&quot; |{{flagicon|NAM}} [[२०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका|२०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका (१६वी फेरी)]]
|{{n/a}}
|-
|style=&quot;text-align:left&quot; | [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (१७वी फेरी)|२५ एप्रिल २०२६]]
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; |{{ध्वजचिन्ह|NEP}} [[२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका|२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (१७वी फेरी)]]
| {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (१८वी फेरी)|१२ मे २०२६]]
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:left&quot; |{{flagicon|USA}} [[२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (मे)|२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (१८वी फेरी)]]
| {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका |६ जून २०२६]]
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:left&quot; |{{flagicon|USA}} [[२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका|२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका (१९वी फेरी)]]
| {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका|{{date|21 July 2026}}]]
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:left&quot; |{{flagicon|NED}} [[२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका|२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका (२०वी फेरी)]]
| {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका|{{date|3 August 2026}}]]
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:left&quot; |{{flagicon|NED}} [[२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका|२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका (२१वी फेरी)]]
| {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ नामिबिया आं.टी२० तिरंगी मालिका|{{date|August 2026}}]]
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:left&quot; |{{flagicon|NAM}} २०२६ नामिबिया आं.टी२० तिरंगी मालिका
| style=&quot;text-align:left&quot; |
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग बी (टांझानिया)|{{date|August 2026}}]]
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:left&quot; |{{flagicon|TAN}} [[२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग बी (टांझानिया)|२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग बी]]
| {{n/a}}
|}

=== महिलांचे कार्यक्रम ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; white-space:nowrap&quot;
! colspan=&quot;6&quot; |'''महिलांचे आंतरराष्ट्रीय दौरे'''
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |आरंभ दिनांक
! rowspan=&quot;2&quot; |यजमान संघ
! rowspan=&quot;2&quot; |पाहुणा संघ
! colspan=&quot;3&quot; |'''निकाल [सामने]'''
|-
! width=&quot;80&quot; |[[महिला कसोटी क्रिकेट|म. कसोटी]]
! width=&quot;80&quot; |[[महिला एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|म.आं.ए.दि.]]
! width=&quot;80&quot; |[[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|म.आं.टी२०]]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#भारतीय महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा|{{date|17 April 2026}}]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{crw|SA}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{crw|IND}}
| {{n/a}} || {{n/a}} || ४–१ [५]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#श्रीलंका महिलांचा बांगलादेश दौरा|{{date|20 April 2026}}]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{crw|BAN}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{crw|SRI}}
| {{n/a}} || १–२ [३] || ०–३ [३]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#झिम्बाब्वे महिलांचा पाकिस्तान दौरा |{{date|3 May 2026}}]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{crw|PAK}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{crw|ZIM}}
| {{n/a}} || ३–० [३] || ३–० [३]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#न्यू झीलंड महिलांचा इंग्लंड दौरा|{{date|10 May 2026}}]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{crw|ENG}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{crw|NZ}}
| {{n/a}} || १-१ [३] || २-१ [३]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#भारतीय महिलांचा इंग्लंड दौरा|{{date|28 May 2026}}]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{crw|ENG}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{crw|IND}}
| ०–१ [१] || {{n/a}} || २-१ [३]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#वेस्ट इंडीज महिलांचा आयर्लंड दौरा|१० जुलै २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{crw|IRE}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{crw|WIN}}
| {{n/a}} || ०–३ [३] || {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#पाकिस्तान महिलांचा श्रीलंका दौरा|२३ जुलै २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{crw|IRE}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{crw|WIN}}
| {{n/a}} || [३] || [३] 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#आयर्लंड महिलांचा इंग्लंड दौरा|१ सप्टेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{crw|ENG}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{crw|IRE}}
| {{n/a}} || [३] || {{n/a}}  
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#दक्षिण आफ्रिका महिलांचा झिम्बाब्वे दौरा|११ सप्टेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{crw|ZIM}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{crw|RSA}}
| {{n/a}} || {{n/a}} || [५]   
|-
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;text-align :center&quot; |'''आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा'''
|-
!'''आरंभ दिनांक'''
! colspan=&quot;4&quot; |'''स्पर्धा'''
!'''विजेते'''

|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका|२८ मे २०२६]]
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:left&quot; |{{flagicon|SCO}} [[२०२६ स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{Crw|SCO}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका|२८ मे २०२६]]
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:left&quot; |{{flagicon|IRE|cricket}} [[२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{Crw|WIN}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ महिला टी२० क्रिकेट विश्वचषक|१२ जून २०२६]]
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:left&quot; |{{flagicon|ENG}} [[२०२६ महिला टी२० क्रिकेट विश्वचषक]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{Crw|AUS}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ महिला आशिया चषक |जुलै २०२६]]
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:left&quot; |[[२०२६ महिला आशिया चषक]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |
|}

== एप्रिल ==
=== २०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका ===
{{main|२०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;6&quot; |[[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] - आं.ए.दि. तिरंगी मालिका
|-
!क्र. 
!दिनांक
!संघ १
!संघ २
!ठिकाण
!निकाल
|-
|[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529139.html आं.ए.दि. ४९४६]
|२ एप्रिल 
|{{cr|OMA}}
|{{cr|SCO}}
|[[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]]
|सामना रद्द
|-
|[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529140.html आं.ए.दि. ४९४७]
|४ एप्रिल
|{{cr|NAM}}
|{{cr|OMA}}
|[[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]]
|{{cr|OMA}} ३ गडी राखून 
|-
|[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529141.html आं.ए.दि. ४९४८]
|६ एप्रिल
|{{cr|NAM}}
|{{cr|SCO}}
|[[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]]
|अनिर्णित
|-
|[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529142.html आं.ए.दि. ४९४९]
|८ एप्रिल
|{{cr|OMA}}
|{{cr|SCO}}
|[[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]]
|{{cr|OMA}} १२ धावांनी
|-
|[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529143.html आं.ए.दि. ४९५०]
|१० एप्रिल
|{{cr|NAM}}
|{{cr|OMA}}
|[[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]]
|{{cr|NAM}} १ गडी राखून 
|-
|[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529144.html आं.ए.दि. ४९५१]
|१२ एप्रिल
|{{cr|NAM}}
|{{cr|SCO}}
|[[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]]
|{{cr|SCO}} ७ गडी राखून
|}

=== न्यू झीलंडचा बांगलादेश दौरा ===
{{Main|न्यूझीलंड क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; |आं.ए.दि. मालिका
|-
!क्र. 
!दिनांक
!ठिकाण
!निकाल
|-
|[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528272.html १ला आं.ए.दि.]
|१७ एप्रिल
|[[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मीरपूर]]
|{{cr|NZ}} २६ धावांनी
|-
|[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528273.html २रा आं.ए.दि.]
|२० एप्रिल
|[[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मीरपूर]]
|{{cr|BAN}} ६ गडी राखून
|-
|[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528274.html ३रा आं.ए.दि.]
|२३ एप्रिल
|[[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]]
|{{cr|BAN}} ५५ धावांनी
|-
! colspan=&quot;4&quot; |आं.टी२० मालिका
|-
!क्र. 
!दिनांक
!ठिकाण
!निकाल
|-
|[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528275.html १ला आं.टी२०]
|२७ एप्रिल
|[[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]]
|{{cr|BAN}} ६ गडी राखून
|-
|[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528276.html २रा आं.टी२०]
|२९ एप्रिल
|[[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]]
|सामना रद्द
|-
|[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528276.html ३रा आं.टी२०]
|२ मे
|[[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मीरपूर]]
|{{cr|NZ}} ६ गडी राखून ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]])
|}

=== भारतीय महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा ===
{{main|भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; |म.आं.टी२० मालिका
|-
!क्र. 
!दिनांक
!ठिकाण
!निकाल
|-
|[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527253.html १ला म.आं.टी२०]
|१७ एप्रिल
|[[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]]
|{{Crw|SA}} ६ गडी राखून
|-
|[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527254.html २रा म.आं.टी२०]
|१९ एप्रिल
|[[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]]
|{{Crw|SA}} ८ गडी राखून
|-
|[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527255.html ३रा म.आं.टी२०]
|२२ एप्रिल
|[[वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]]
|{{Crw|SA}} ९ गडी राखून
|-
|[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527256.html ४था म.आं.टी२०]
|२५ एप्रिल
|[[वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]]
|{{Crw|IND}} १४ धावांनी
|-
|[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527257.html ५वा म.आं.टी२०]
|२७ एप्रिल
|[[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी (ग्वाटेंग)|बेनोनी]] 
|{{Crw|SA}} २३ धावांनी
|}

=== श्रीलंका महिलांचा बांगलादेश दौरा ===
{{main|श्रीलंका महिला क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; |{{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}}
|-
!क्र.
!दिनांक
!ठिकाण
!निकाल
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528279.html १ला म.आं.ए.दि.]
|२० एप्रिल
|[[शहीद कमरुझ्झमान स्टेडियम]], [[राजशाही]]
|{{Crw|BAN}} ३ गडी राखून
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496580.html २रा म.आं.ए.दि.]
|२२ एप्रिल
|[[शहीद कमरुझ्झमान स्टेडियम]], [[राजशाही]]
|{{Crw|SL}} ४ गडी राखून
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496581.html ३रा म.आं.ए.दि.]
|२५ एप्रिल
|[[शहीद कमरुझ्झमान स्टेडियम]], [[राजशाही]]
|{{Crw|SL}} ७ गडी राखून
|-
! colspan=&quot;4&quot; |WT20I series
|-
!क्र.
!दिनांक
!ठिकाण
!निकाल
|-
|[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496582.html १ला म.आं.टी२०]
|२८ एप्रिल
|[[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]]
|{{Crw|SL}} २५ धावांनी
|-
|[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496583.html २रा म.आं.टी२०]
|३० एप्रिल
|[[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]]
|{{Crw|SL}} २१ धावांनी
|-
|[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496584.html ३रा म.आं.टी२०]
|२ मे 
|[[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]]
|{{Crw|SL}} ३ धावांनी
|}

=== २०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (१७वी फेरी) ===
{{main|२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;6&quot; | [[२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] – तिरंगी मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! संघ १
! संघ २
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531696.html आं.ए.दि. ४९५४]|| २५ एप्रिल || {{cr|NEP}} || {{cr|UAE}}|| [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|NEP}} ३७ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531698.html आं.ए.दि. ४९५५]|| २७ एप्रिल || {{cr|OMA}} || {{cr|UAE}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|UAE}} २५ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531699.html आं.ए.दि. ४९५६]|| २९ एप्रिल || {{cr|NEP}} || {{cr|OMA}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]|| {{cr|OMA}} १०२ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]])
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531700.html आं.ए.दि. ४९५७]|| १ मे || {{cr|NEP}} || {{cr|UAE}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]|| {{cr|NEP}} ६ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]])
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531701.html आं.ए.दि. ४९५८]|| ३ मे || {{cr|OMA}} || {{cr|UAE}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|UAE}} ५४ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531702.html आं.ए.दि. ४९५९]|| ५ मे || {{cr|NEP}} || {{cr|OMA}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]|| {{cr|NEP}} ८१ धावांनी
|}

== मे==
=== झिम्बाब्वे महिलांचा पाकिस्तान दौरा ===
{{Main|झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; |{{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}}
|-
!क्र. 
!दिनांक
!ठिकाण
!निकाल
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1534071.html म.आं.ए.दि. १५४५]
|४ मे
|[[राष्ट्रीय स्टेडियम (कराची)|राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[कराची]]
|{{Crw|PAK}} १६८ धावांनी
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1534072.html म.आं.ए.दि. १५४६]
|६ मे
|[[राष्ट्रीय स्टेडियम (कराची)|राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[कराची]]
|{{Crw|PAK}} २०६ धावांनी
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1534073.html म.आं.ए.दि. १५४७]
|९ मे
|[[राष्ट्रीय स्टेडियम (कराची)|राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[कराची]]
|{{Crw|PAK}} ९ गडी राखून
|-
! colspan=&quot;4&quot; |म.आं.टी२०. मालिका
|-
!क्र. 
!दिनांक
!ठिकाण
!निकाल
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1534074.html म.आं.टी२० २७६६]
|१२ मे
|[[राष्ट्रीय स्टेडियम (कराची)|राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[कराची]]
|{{Crw|PAK}} १५३ धावांनी
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1534075.html म.आं.टी२० २७६७]
|१४ मे
|[[राष्ट्रीय स्टेडियम (कराची)|राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[कराची]]
|{{Crw|PAK}} ६७ धावांनी
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1534076.html म.आं.टी२० २७६९]
|१५ मे
|[[राष्ट्रीय स्टेडियम (कराची)|राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[कराची]]
|{{Crw|PAK}} १३३ धावांनी
|}
===पाकिस्तानचा बांगलादेश दौरा===
{{main|पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२५–२६}}

{|class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; | {{nowrap|[[ २०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद]] – कसोटी मालिका}}
|-
!क्र. 
!दिनांक
!ठिकाण
!निकाल
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532486.html कसोटी २६१७] || ८–१२ मे || [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} १०४ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532487.html कसोटी २६१८] || १६–२० मे|| [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] || {{cr|BAN}} ७८ धावांनी
|}

=== न्यू झीलंड महिलांचा इंग्लंड दौरा===
{{Main|न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; |{{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}}
|-
!क्र.
!दिनांक
!ठिकाण
!निकाल
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496542.html म.आं.ए.दि. १५४८]
|१० मे
|[[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]]
|{{Cr|ENG}} १ गडी राखून
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496543.html म.आं.ए.दि. १५४९]
|१३ मे
|[[काउंटी क्रिकेट मैदान (नॉरदॅम्प्टन)|काउंटी मैदान]], [[नॉरदॅम्प्टन]]
|अनिर्णित
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496544.html म.आं.ए.दि. १५५०]
|१६ मे
|[[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]]
|{{Cr|NZL}} १७ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]])
|-
! colspan=&quot;4&quot; |म.आं.टी२० मालिका
|-
!क्र.
!दिनांक
!ठिकाण
!निकाल
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496545.html म.आं.टी२० २७७२] 
|२० मे
|[[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान ]], [[डर्बी]]
|{{Cr|ENG}} ७ गडी राखून
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496546.html म.आं.टी२० २७७४] 
|२३ मे
|[[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]]
|{{Cr|NZL}} १४ धावांनी 
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496547.html म.आं.टी२० २७७५] 
|२५ मे
|[[काउंटी क्रिकेट मैदान (होव)|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]]
|{{Cr|ENG}} ७ गडी राखून
|}
=== २०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (१८वी फेरी) ===
{{main|२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (मे)}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;6&quot; | [[२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] – तिरंगी मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! संघ १
! संघ २
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531702.html आं.ए.दि. ४९६०]|| १२ मे || {{cr|NEP}} || {{cr|SCO}}|| [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|SCO}} २ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]])
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531703.html आं.ए.दि. ४९६१]|| १४ मे || {{cr|SCO}} || {{cr|USA}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|SCO}} २ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]])
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531704.html आं.ए.दि. ४९६२]|| १६ मे || {{cr|NEP}} || {{cr|USA}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]|| {{cr|NEP}} ९ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531705.html आं.ए.दि. ४९६३]|| १८ मे || {{cr|NEP}} || {{cr|SCO}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]|| {{cr|NEP}} ६ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531706.html आं.ए.दि. ४९६४]|| २० मे || {{cr|SCO}} || {{cr|USA}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|USA}} ६ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531707.html आं.ए.दि. ४९६५]|| २२ मे || {{cr|NEP}} || {{cr|USA}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]|| {{cr|NEP}} १२२ धावांनी
|}

===न्यू झीलंडचा आयर्लंड दौरा ===
{{Main|न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; |कसोटी मालिका
|-
!क्र.
!दिनांक
!ठिकाण
!निकाल
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528547.html कसोटी २६१९]
|२७-३० मे
|[[स्टॉर्मोंट (क्रिकेट मैदान)|स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]]
|{{Cr|NZ}} १ डाव आणि ७९ धावांनी 
|-
|}

=== २०२६ स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका===
{{main|२०२६ स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका}}
{{#section:२०२६ स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका|pointtable}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;6&quot; | साखळी सामने
|-
! क्र.
! दिनांक
! संघ १
! संघ २
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535591.html म.आं.टी२० २७८२]|| २८ मे || {{crw|SCO}} || {{crw|NED}}|| [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबरा]] || {{crw|SCO}} ९ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535592.html म.आं.टी२० २७९१]|| ३० मे || {{crw|SCO}} || {{crw|BAN}}  || [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबरा]] || {{crw|SCO}} ८ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535593.html म.आं.टी२० २७९६]|| ३१ मे || {{crw|BAN}} || {{crw|NED}}|| [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबरा]]|| {{crw|NED}} ८ धावांनी 
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535594.html म.आं.टी२० २७९९]|| २ जून || {{crw|SCO}} || {{crw|BAN}} || [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबरा]]|| {{crw|BAN}} ३४ धावांनी 
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535595.html म.आं.टी२० २८०९]|| ३ जून || {{crw|SCO}} || {{crw|NED}} || [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबरा]] || {{crw|SCO}} २४ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]])
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535596.html म.आं.टी२० २८१९]|| ४ जून || {{crw|BAN}} || {{crw|NED}} || [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबरा]]|| {{crw|BAN}} १३ धावांनी
|}

===२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका===
{{Main|२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका}}
{{#section:२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका|pointtable}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;6&quot; | साखळी सामने
|-
! क्र.
! दिनांक
! संघ १
! संघ २
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528538.html म.आं.टी२० २७८३] || २८ मे || {{crw|IRE}} || {{crw|WIN}} || [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[क्लोंटार्फ (डब्लिन)|क्लोंटार्फ]] || {{crw|WIN}} ८ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528539.html म.आं.टी२० २७८६] || २९ मे || {{crw|PAK}} || {{crw|WIN}} || [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[क्लोंटार्फ (डब्लिन)|क्लोंटार्फ]]|| {{crw|WIN}} २५ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528540.html म.आं.टी२० २७९७] || ३१ मे || {{crw|IRE}} || {{crw|PAK}} || [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[क्लोंटार्फ (डब्लिन)|क्लोंटार्फ]] || {{crw|IRE}} ७ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528541.html म.आं.टी२० २७९८] || १ जून || {{crw|IRE}} || {{crw|WIN}} || [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[क्लोंटार्फ (डब्लिन)|क्लोंटार्फ]] || {{crw|IRE}} १ धावेने ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]])
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528542.html म.आं.टी२० २८१०] || ३ जून || {{crw|PAK}} || {{crw|WIN}} || [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[क्लोंटार्फ (डब्लिन)|क्लोंटार्फ]] || अनिर्णित 
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528543.html म.आं.टी२० २८१९अ] || ४ जून|| {{crw|IRE}} || {{crw|PAK}} || [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[क्लोंटार्फ (डब्लिन)|क्लोंटार्फ]] || सामना रद्द
|}
=== भारतीय महिलांचा इंग्लंड दौरा===
{{main|भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; |म.आं.टी२० मालिका
|-
!क्र.
!दिनांक
!ठिकाण
!निकाल
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496548.html म.आं.टी२० २७८४]
|२८ मे
|[[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]]
|{{crw|IND}} ३८ धावांनी
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496549.html म.आं.टी२० २७९२]
|३० मे
|[[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]]
|{{crw|ENG}} २६ धावांनी
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496550.html म.आं.टी२० २८००]
|२ जून
|[[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]]
|{{crw|ENG}} ६ गडी राखून
|-
! colspan=&quot;4&quot; |महिला कसोटी
|-
!क्र.
!दिनांक
!ठिकाण
!निकाल
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496551.html म.कसोटी १५३]
|१०–१३ जुलै
|[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]
|{{crw|IND}} २७० धावांनी
|}

=== ऑस्ट्रेलियाचा पाकिस्तान दौरा===
{{main|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; |आं.ए.दि. मालिका
|-
!क्र.
!दिनांक
!ठिकाण
!निकाल
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535645.html आं.ए.दि. ४९६६]
|३० मे
|[[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]]
|{{cr|PAK}} ५ गडी राखून
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535646.html आं.ए.दि. ४९६७]
|२ जून
|[[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]]
|{{cr|AUS}} ४१ धावांनी
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535647.html आं.ए.दि. ४९६९]
|४ जून
|[[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]]
|{{cr|PAK}} ४ गडी राखून
|}

==जून==
===श्रीलंकेचा वेस्ट इंडीज दौरा===
{{main|श्रीलंका क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot;| आं.ए.दि. मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538304.html आं.ए.दि. ४९६८] || ३ जून || [[सबाइना पार्क (जमैका)|सबाइना पार्क]], [[किंग्स्टन]]|| {{cr|SL}} ४१ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538305.html आं.ए.दि. ४९७१] || ६ जून || [[सबाइना पार्क (जमैका)|सबाइना पार्क]], [[किंग्स्टन]]|| अनिर्णित
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538306.html आं.ए.दि. ४९७२अ] || ८ जून || [[सबाइना पार्क (जमैका)|सबाइना पार्क]], [[किंग्स्टन]]|| सामना रद्द
|-
! colspan=&quot;4&quot;| आं.टी२० मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538307.html आं.टी२० ३९४७] || ११ जून || [[सबाइना पार्क (जमैका)|सबाइना पार्क]], [[किंग्स्टन]]|| {{cr|WIN}} ७ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538308.html आं.टी२० ३९५२] || १३ जून || [[सबाइना पार्क (जमैका)|सबाइना पार्क]], [[किंग्स्टन]]|| {{cr|SL}} ३७ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538309.html आं.टी२० ३९५५] || १४ जून || [[सबाइना पार्क (जमैका)|सबाइना पार्क]], [[किंग्स्टन]]|| {{cr|WIN}} ५ गडी राखून
|-
! colspan=&quot;4&quot; | {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}}
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538311.html कसोटी २६२४] || २५–२९ जून || [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[नॉर्थ साउंड]]|| {{cr|WIN}} १ डाव आणि २१७ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538312.html कसोटी २६२६] || ३–७ जुलै || [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[नॉर्थ साउंड]]|| सामना अनिर्णित
|}

===न्यू झीलंडचा इंग्लंड दौरा===
{{Main|न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; | {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}}
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496571.html कसोटी २६२०] || ४–८ जून || [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]|| {{cr|ENG}} ११५ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496572.html कसोटी २६२२] || १७–२१ जून || [[द ओव्हल]], [[लंडन]]|| {{cr|NZ}} २५३ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496573.html कसोटी २६२३] || २५–२९ जून || [[ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]]|| {{cr|NZ}} १६० धावांनी
|}

===अफगाणिस्तानचा भारत दौरा===
{{main|अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot;| एकमेव कसोटी
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527150.html कसोटी २६२१] || ६–१० जून || [[महाराजा यादवेंद्र सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], नवीन चंदिगढ || {{cr|IND}} १ डाव आणि ३०० धावांनी
|-
! colspan=&quot;4&quot;| आं.ए.दि. मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527151.html आं.ए.दि. ४९७७] || १३ जून || [[हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[धर्मशाळा (हिमाचल प्रदेश)|धर्मशाळा]]|| {{cr|IND}} ७ गडी राखून
|-
| [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527152.html आं.ए.दि. ४९८०] || १७ जून || [[इकाना क्रिकेट स्टेडियम]], [[लखनौ]]|| {{cr|IND}} १७० धावांनी
|-
| [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527153.html आं.ए.दि. ४९८१] || २० जून || [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]]|| {{cr|IND}} ९ गडी राखून
|}

===२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका (१९वी फेरी)===
{{main|२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;6&quot; | [[२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] '''– तिरंगी मालिका'''
|-
! क्र.
! दिनांक
! संघ १
! संघ २ 
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538425.html आं.ए.दि. ४९७०] || ६ जून || {{cr|CAN}} || {{cr|USA}} || [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]|| {{cr|USA}} ८ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538426.html आं.ए.दि. ४९७२] || ८ जून || {{cr|NED}} || {{cr|USA}} || [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]|| {{cr|NED}} २१ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538427.html आं.ए.दि. ४९७४] || १० जून || {{cr|CAN}} || {{cr|NED}} || [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]|| {{cr|CAN}} २ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538428.html आं.ए.दि. ४९७६] || १२ जून || {{cr|CAN}} || {{cr|USA}} || [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]|| {{cr|USA}} ५ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538429.html आं.ए.दि. ४९७८अ] || १४ जून || {{cr|NED}} || {{cr|USA}} || [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]|| सामना रद्द
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538430.html आं.ए.दि. ४९७९] || १६ जून || {{cr|CAN}} || {{cr|NED}} || [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]|| अनिर्णित
|}

===ऑस्ट्रेलियाचा बांगलादेश दौरा===
{{Main|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot;| आं.ए.दि. मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532480.html आं.ए.दि. ४९७३] || ९ जून || [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]]|| {{cr|BAN}} ८६ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]])
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532481.html आं.ए.दि. ४९७५] || ११ जून || [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]]|| {{cr|BAN}} ५ गडी राखून ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]])
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532482.html आं.ए.दि. ४९७८] || १४ जून || [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]]|| {{cr|AUS}} १  गडी राखून 
|-
! colspan=&quot;4&quot;| आं.टी२० मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532483.html आं.टी२० ३९५६] || १७ जून || [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|AUS}} ४ गडी राखून 
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532484.html आं.टी२० ३९६०] || १९ जून || [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|AUS}} ७ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532485.html आं.टी२० ३९७२] || २१ जून || [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|AUS}} ७ गडी राखून
|}

===२०२६ महिला टी२० विश्वचषक===
{{main|२०२६ महिला टी२० विश्वचषक}}
{{#section:२०२६ महिला टी२० विश्वचषक|गट अ}}
{{#section:२०२६ महिला टी२० विश्वचषक|GroupB}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;6&quot; |साखळी सामने
|-
! क्र.
! दिनांक
! संघ १
! संघ २
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490677.html म.आं.टी२० २८४७] || १२ जून || {{crw|ENG}} || {{crw|SL}} || [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} ८७ धावांनी  
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490678.html म.आं.टी२० २८५०] || १३ जून || {{crw|IRE}} || {{crw|SCO}} || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड ]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|SCO}} ४० धावांनी  
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490679.html म.आं.टी२० २८५१] || १३ जून || {{crw|AUS}} || {{crw|SA}} || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड ]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|AUS}} ६५ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490680.html म.आं.टी२० २८५२] || १३ जून || {{crw|NZ}} || {{crw|WIN}} || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|WIN}} ७ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490681.html म.आं.टी२० २८५४] || १४ जून || {{crw|BAN}} || {{crw|NED}} || [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|BAN}} ६ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490682.html म.आं.टी२० २८५७] || १४ जून || {{crw|IND}} || {{crw|PAK}} || [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|IND}} ६४ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490683.html म.आं.टी२० २८६१] || १६ जून || {{crw|NZ}} || {{crw|SL}} || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|SL}} ५ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490684.html म.आं.टी२० २८६२] || १६ जून || {{crw|ENG}} || {{crw|IRE}} || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|ENG}} ४ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490685.html म.आं.टी२० २८६३] || १७ जून || {{crw|AUS}} || {{crw|BAN}} || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] || {{crw|AUS}} ९ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490686.html म.आं.टी२० २८६५] || १७ जून || {{crw|IND}} || {{crw|NED}} || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] || {{crw|IND}} ९५ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490687.html म.आं.टी२० २८६६] || १७ जून || {{crw|PAK}} || {{crw|SA}} || [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|SA}} २ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490688.html म.आं.टी२० २८७०] || १८ जून || {{crw|SCO}} || {{crw|WIN}} || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] || {{crw|WIN}} ७ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490689.html म.आं.टी२० २८७४] || १९ जून || {{crw|IRE}} || {{crw|NZ}} || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|NZ}} ४ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490690.html म.आं.टी२० २८७७] || २० जून || {{crw|AUS}} || {{crw|NED}} || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|AUS}} ९८ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490691.html म.आं.टी२० २८७८] || २० जून || {{crw|BAN}} || {{crw|PAK}} || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|BAN}} २३ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490692.html म.आं.टी२० २८७९] || २० जून || {{crw|ENG}} || {{crw|SCO}} || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] || {{crw|ENG}} ३८ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490693.html म.आं.टी२० २८८०]|| २१ जून || {{crw|SL}} || {{crw|WIN}} || [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|WIN}} ५ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490694.html म.आं.टी२० २८८१] || २१ जून || {{crw|IND}} || {{crw|SA}} || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड ]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|SA}} ६ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490695.html म.आं.टी२० २८८२] || २५ जून || {{crw|NZ}} || {{crw|SCO}} || [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|NZ}} ६ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490696.html म.आं.टी२० २८८३] || २३ जून || {{crw|IRE}} || {{crw|SL}} || [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|SL}}  ९ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490697.html म.आं.टी२० २८८४] || २३ जून || {{crw|AUS}} || {{crw|PAK}} || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] || {{crw|AUS}} ११३ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490698.html म.आं.टी२० २८८५] || २४ जून || {{crw|ENG}} || {{crw|WIN}} || [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]|| {{crw|ENG}} ३९ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490699.html म.आं.टी२० २८८६] || २५ जून || {{crw|BAN}} || {{crw|IND}} || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड ]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}} ५ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490700.html म.आं.टी२० २८८७] || २५ जून || {{crw|NED}} || {{crw|SA}} || [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|SA}} ८८ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490701.html म.आं.टी२० २८९१] || २६ जून || {{crw|SCO}} || {{crw|SL}} || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड ]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|SL}} ३ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490702.html म.आं.टी२० २८९५] || २७ जून || {{crw|NED}} || {{crw|PAK}} || [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|PAK}} ३७ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490703.html म.आं.टी२० २८९९] || २७ जून || {{crw|IRE}} || {{crw|WIN}} || [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|IRE}} ६ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490704.html म.आं.टी२० २९००] || २७ जून || {{crw|ENG}} || {{crw|NZ}} || [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} ९ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490705.html म.आं.टी२० २९०४] || २८ जून ||{{crw|BAN}} || {{crw|SA}} || [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]|| {{crw|SA}} ४ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490706.html म.आं.टी२० २९०७] || २८ जून || {{crw|AUS}} || {{crw|IND}} || [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]|| {{crw|AUS}} ६ गडी राखून
|-
! colspan=&quot;6&quot; |उपांत्य सामने
|-
! क्र.
! दिनांक
! संघ १
! संघ २
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490707.html म.आं.टी२० २९०८] || ३० जून || {{crw|AUS}} || {{crw|WIN}} || [[द ओव्हल]], [[लंडन]]|| {{crw|AUS}} ८ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490708.html म.आं.टी२० २९०९] || २ जुलै || {{crw|ENG}} || {{crw|SA}} || [[द ओव्हल]], [[लंडन]]|| {{crw|ENG}} ४० धावांनी
|-
! colspan=&quot;6&quot; |अंतिम सामना
|-
! क्र.
! दिनांक
! संघ १
! संघ २
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490709.html म.आं.टी२० २९१०] || ५ जुलै || {{crw|ENG}} || {{crw|AUS}} || [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]|| {{crw|AUS}} ७ गडी राखून
|}

===भारताचा आयर्लंड दौरा===
{{Main|भारतीय क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; | आं.टी२० मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528548.html आं.टी२० ३९९३] || २६ जून || [[स्टॉर्मोंट (क्रिकेट मैदान)|स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]]|| {{cr|IRE}} ३४ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528549.html आं.टी२० ४००४] || २८ जून || [[स्टॉर्मोंट (क्रिकेट मैदान)|स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]]|| {{cr|IRE}} १ धावेने
|}

=== बांगलादेशचा झिम्बाब्वे दौरा===
{{Main|बांगलादेश क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; | {{nowrap| कसोटी सामना}}
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538297.html कसोटी २६२५] || २८ जून–२ जुलै || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]]|| {{cr|ZIM}} १ डाव आणि ८५ धावांनी
|-
! colspan=&quot;4&quot;| आं.ए.दि. मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538298.html आं.ए.दि. ४९८२] || ६ जुलै || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]]|| {{cr|ZIM}} २५ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538299.html आं.ए.दि. ४९८३] || ९ जुलै || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]]|| {{cr|ZIM}} १३ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538300.html आं.ए.दि. ४९८४] || ११ जुलै || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]]|| {{cr|BAN}} ७ गडी राखून
|-
! colspan=&quot;4&quot;| आं.टी२० मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538301.html आं.टी२० ४०३६] || १५ जुलै || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]]|| {{cr|ZIM}} ३२ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538302.html आं.टी२० ४०३७] || १७ जुलै || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]]|| {{cr|BAN}} ३४ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538303.html आं.टी२० ४०३८] || १९ जुलै || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]]|| यंग`
|}

== जुलै ==

===भारताचा इंग्लंड दौरा===
{{Main|भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; |आं.टी२० मालिका
|-
!क्र.
!दिनांक
!ठिकाण
!निकाल
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496574.html १ला आं.टी२०] 
|१ जुलै 
|[[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]]
|सामना अनिर्णित 
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496575.html २रा आं.टी२०] 
|४ जुलै 
|[[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]]
|
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496576.html ३रा आं.टी२०] 
|७ जुलै 
|[[ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]]
|
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496577.html ४था आं.टी२०] 
|९ जुलै
|[[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]]
|
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496578.html ५वा आं.टी२०] 
|११ जुलै
|[[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)| रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]]
|
|-
! colspan=&quot;4&quot; |आं.ए.दि. मालिका
|-
!क्र.
!दिनांक
!ठिकाण
!निकाल
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496579.html १ला आं.ए.दि.]
|१४ जुलै
|[[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान| एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]]
|
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496580.html २रा आं.ए.दि.]
|१६ जुलै
|[[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]]
|
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496581.html ३रा आं.ए.दि.]
|१९ जुलै
|[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]
|
|}

=== 2026 Netherlands Tri-Nation Series ===
{{main|2026 Netherlands Tri-Nation Series}}

=== Bangladesh in Zimbabwe ===
{{Main|Bangladeshi cricket team in Zimbabwe in 2026}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; |{{nowrap|कसोटी मालिका}}
|-
!क्र.
!दिनांक
!ठिकाण
!निकाल
|-
|1st Test
|
|
|
|-
|२रा Test
|
|
|
|-
! colspan=&quot;4&quot; |आं.ए.दि. मालिका
|-
!क्र.
!दिनांक
!ठिकाण
!निकाल
|-
|1st ODI
|
|
|
|-
|२रा ODI
|
|
|
|-
|३रा ODI
|
|
|
|-
|४था ODI
|
|
|
|-
|५वा ODI
|
|
|
|}

=== 2026 Women's Asia Cup ===&lt;!-- {{main|2026 Women's Asia Cup}} --&gt;

== August ==

=== 2026 Namibia T20I Tri-Nation Series ===&lt;!-- {{main|2026 Namibia T20I Tri-Nation Series}} --&gt;
{{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR
|source=
|show_tie=no
|update=future
|start_date=August 2026

|team1=NAM
|team2=SA
|team3=ZIM

|win_NAM= |loss_NAM= |nr_NAM= |rs_NAM= |or_NAM= |rc_NAM= |ob_NAM=
|win_SA= |loss_SA= |nr_SA= |rs_SA= |or_SA= |rc_SA= |ob_SA=
|win_ZIM= |loss_ZIM= |nr_ZIM= |rs_ZIM= |or_ZIM= |rc_ZIM= |ob_ZIM=
 
|name_NAM={{cr|NAM}}
|name_SA={{cr|SA}}
|name_ZIM={{cr|ZIM}}
}}

=== Bangladesh in Australia ===
{{Main|Bangladeshi cricket team in Australia in 2026}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;4&quot; |{{nowrap|[[2025–2027 World Test Championship|2025–2027 ICC World Test Championship]] – कसोटी मालिका}}
|-
!क्र.
!दिनांक
!ठिकाण
!निकाल
|-
|1st Test
|13–17 August
|[[Marrara Oval]], [[Darwin, Northern Territory|Darwin]]
|
|-
|२रा Test
|22–26 August
|[[Great Barrier Reef Arena]], [[Mackay, Queensland|Mackay]]
|
|}

=== Pakistan in England ===
{{Main|Pakistani cricket team in England in 2026}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; |{{nowrap|[[2025–2027 World Test Championship|2025–2027 ICC World Test Championship]] – कसोटी मालिका}}
|-
!क्र.
!दिनांक
!ठिकाण
!निकाल
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496582.html १ली कसोटी] 
|19–23 August
|[[Headingley Cricket Ground|Headingley]], [[Leeds]]
|
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496583.html २री कसोटी] 
|27–31 August
|[[Lord's]], [[London]]
|
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496584.html ३री कसोटी] 
|9–13 September
|[[Edgbaston Cricket Ground|Edgbaston]], [[Birmingham]]
|
|}

=== Bangladesh in Ireland ===
{{Main|Bangladeshi cricket team in Ireland in 2026}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; |आं.ए.दि. मालिका
|-
!क्र.
!दिनांक
!ठिकाण
!निकाल
|-
|1st ODI
|
|
|
|-
|२रा ODI
|
|
|
|-
|३रा ODI
|
|
|
|-
! colspan=&quot;4&quot; |आं.टी२० मालिका
|-
!क्र.
!दिनांक
!ठिकाण
!निकाल
|-
|1st T20I
|
|
|
|-
|२रा T20I
|
|
|
|-
|३रा T20I
|
|
|
|}

=== 2026 Cricket World Cup Challenge League B (Tanzania) ===
{{main|2026 Cricket World Cup Challenge League B (Tanzania)}}Teams:

* {{cr|BHR}}
* {{cr|HK}}
* {{cr|ITA}}
* {{cr|SIN}}
* {{cr|TAN}}
* {{cr|UGA}}

== September ==

=== India बांगलादेश दौरा ===
{{Main|Indian cricket team बांगलादेश दौरा in 2026}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; |आं.ए.दि. मालिका
|-
!क्र.
!दिनांक
!ठिकाण
!निकाल
|-
|1st ODI
|1 September
|
|
|-
|२रा ODI
|3 September
|
|
|-
|३रा ODI
|6 September
|
|
|-
! colspan=&quot;4&quot; |आं.टी२० मालिका
|-
!क्र.
!दिनांक
!ठिकाण
!निकाल
|-
|1st T20I
|9 September
|
|
|-
|२रा T20I
|12 September
|
|
|-
|३रा T20I
|13 September
|
|
|}

=== Ireland women in England ===
{{Main|Ireland women's cricket team in England in 2026}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; |{{nowrap|[[2025–2029 ICC Women's Championship]] — WODI series}}
|-
!क्र.
!दिनांक
!ठिकाण
!निकाल
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496552.html १ला म.आं.ए.दि.]
|1 September
|[[Grace Road]], [[Leicester]]
|
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496553.html २रा म.आं.ए.दि.]
|3 September
|[[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]]
|
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496554.html ३रा म.आं.ए.दि.]
|6 September
|[[New Road, Worcester|New Road]], [[Worcester, England|Worcester]]
|
|}

=== Sri Lanka in England ===
{{Main|Sri Lankan cricket team in England in 2026}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; |आं.टी२० मालिका
|-
!क्र.
!दिनांक
!ठिकाण
!निकाल
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496585.html १ला आं.टी२०] 
|15 September
|[[Rose Bowl (cricket ground)|Rose Bowl]], [[Southampton]]
|
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496586.html २रा आं.टी२०] 
|17 September
|[[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]]
|
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496587.html ३रा आं.टी२०] 
|19 September
|[[Old Trafford Cricket Ground|Old Trafford]], [[Manchester]]
|
|-
! colspan=&quot;4&quot; |आं.ए.दि. मालिका
|-
!क्र.
!दिनांक
!ठिकाण
!निकाल
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496588.html १ला आं.ए.दि.]
|22 September
|[[Riverside Ground]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]]
|
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496589.html २रा आं.ए.दि.]
|24 September
|[[Headingley Cricket Ground|Headingley]], [[Leeds]]
|
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496590.html ३रा आं.ए.दि.]
|27 September
|[[The Oval]], [[London]]
|
|}

== See also ==

* [[Associate international cricket in 2026]]
* [[International cricket in 2025–26]]
* [[International cricket in 2026–27]]

== References ==
{{reflist}}

{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}}</text>
      <sha1>b4jfe0eyp7j51mi3essbz64nsbw9xvv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>हृदय व रक्तवाहिन्यासंबंधी रोग</title>
    <ns>0</ns>
    <id>378156</id>
    <revision>
      <id>2697063</id>
      <parentid>2674696</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T13:36:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2697063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25350" sha1="o2726nqtbj8i6uud0fa7eco15exa4x2" xml:space="preserve">{{Infobox medical condition (new)
| name          = हृदयवाहिन्यासंबंधी आजार
| image         = Cardiac amyloidosis very high mag movat.jpg
| alt           = Movat's stain वापरून रंगवलेल्या हृदय ऊतींचे सूक्ष्मदर्शकीय दृश्य. स्नायू ऊतक लाल, कोलाजेन पिवळे आणि अमायलॉइड तपकिरी रंगात.
| caption       = [[Micrograph|सूक्ष्मदर्शकीय प्रतिमा]]: [[heart|हृदय]] ज्यामध्ये [[fibrosis]] (पिवळे) आणि [[अमायलॉइडोसिस]] (तपकिरी) दिसते. [[Movat's stain]].
| field         = [[हृदयरोगशास्त्र]]
| symptoms      = [[छातीत वेदना]], [[श्वास लागणे]], [[fatigue|थकवा]], [[शुद्ध हरपणे]]
| complications = हृदय अपयश, हृदयविकाराचा झटका, स्ट्रोक, अॅन्युरिझम, पेरिफेरल आर्टरी रोग, अचानक हृदयविकाराने मृत्यू.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Heart disease |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/heart-disease/symptoms-causes/syc-20353118|publisher=Mayo Clinic |date=2022-08-25}}&lt;/ref&gt;
| onset         = वृद्ध व्यक्तींमध्ये अधिक सामान्य
| duration      = 
| types         = [[कोरोनरी आर्टरी रोग]], [[stroke|स्ट्रोक]], [[heart failure|हृदय अपयश]], [[hypertensive heart disease|उच्च रक्तदाबजन्य हृदय रोग]], [[rheumatic heart disease|र्‍ह्युमॅटिक हृदय रोग]], [[cardiomyopathy]], [[हृदयाची अनियमित धडधड]]
| risks         = [[मधुमेह]],[[hyperlipidemia|रक्तातील चरबीचे उच्च प्रमाण]], जादा वजन, [[धूम्रपान]], औषधांचा अतिवापर, [[मद्यपान]]ाचा अतिरेक, आनुवंशिक प्रवृत्ती
| diagnosis     = 
| differential  = 
| prevention    = [[समतोल आहार]], [[व्यायाम]], [[तंबाखू]] टाळणे, मर्यादित [[मद्यपान]], एकूण जीवनशैलीत बदल
| treatment     = [[उच्च रक्तदाब]], [[रक्तातील चरबी]], [[मधुमेह]] यांचे नियंत्रण
| medication    = [[ऍस्पिरिन]], [[बीटा ब्लॉकर्स ]], [[अँटीकोआगुलंट|रक्त पातळ करणारी औषधे]]
| prognosis     = 
| frequency     = 
| deaths        = 17.9 million / 32% (2015)
}}
हृदयरोग (Cardiovascular Disease)
, [[हृदय]] आणि रक्तवाहिन्या ([[धमनी]], [[शिरा]] व [[केशवाहिनी|केशवाहिन्या]]) संबंधित रोगांचा अभ्यास करतो.&lt;ref&gt;{{cite book | आडनाव = Maton |first = Anthea | लेखक २=Jean Hopkins |लेखक३=Charles William McLaughlin |लेखक४=Susan Johnson |लेखक५=Maryanna Quon Warner |लेखक६=David LaHart |लेखक७=Jill D. Wright | title = Human Biology and Health | publisher = Prentice Hall | date = 1993 | स्थान = Englewood Cliffs, New Jersey | URL =https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho | ISBN = 0-13-981176-1}}&lt;/ref&gt;
प्रामुख्याने हृदय-संवहन तंत्र, [[मेंदू]], [[मूत्रपिंड]] व [[परिधीय धमन्या]] (PAD) संबंधित रोगांना हृदयरोग म्हणतात.&lt;ref name=Fuster&gt;{{cite book |लेखक=Bridget B. Kelly; Institute of Medicine; Fuster, Valentin |शीर्षक=Promoting Cardiovascular Health in the Developing World: A Critical Challenge to Achieve Global Health |URL=https://archive.org/details/promotingcardiov0000nati |Publisher=National Academies Press |स्थान=Washington, D.C |date=2010 |ISBN=0-309-14774-3}}&lt;/ref&gt; हृदयरोगाची अनेक कारणे असू शकतात, परंतु [[उच्च रक्तदाब]] व [[एथेरोस्क्लेरोसिस]] ही प्रमुख कारणे आहेत. त्याचबरोबर, वयाबरोबर हृदयाच्या संरचनात्मक व शरीरक्रियात्मक बदलांमुळेही हृदयरोग उद्भवतो, जे निरोगी व्यक्तींनाही होऊ शकते.&lt;ref&gt;{{ cite journal|लेखक=Dantas AP, Jimenez-Altayo F, Vila E |शीर्षक=Vascular aging: facts and factors |नियतकालिक=Frontiers in Vascular Physiology |खंड=3 |अंक=325 |पृष्ठे=1–2 |तारीख=August 2012 |pmid=22934073 |DOI=10.3389/fphys.2012.00325}}&lt;/ref&gt;
१९७० नंतर विकसित देशांमध्ये मृत्युदर कमी झाला असला तरी हृदय व रक्तवाहिन्यांचे विकार हे जगभरात आणि आफ्रिका वगळता इतर सर्व प्रदेशांमध्ये मृत्यूचे प्रमुख कारण आहेत&lt;ref&gt;{{पुस्तक संदर्भ|आडनाव=Countries|नाव=Committee on Preventing the Global Epidemic of Cardiovascular Disease: Meeting the Challenges in Developing|शीर्षक=Promoting cardiovascular health in the developing world : a critical challenge to achieve global health|वर्ष=2010|प्रकाशक=National Academies Press|स्थान=Washington, D.C.|ISBN=978-0-309-14774-3|URL=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK45688/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation | title = Global Atlas on cardiovascular disease prevention and control | year = 2011 | isbn = 978-92-4-156437-3 | last1 = Mendis| first1 = S. | last2 = Puska | first2 = P. | last3 = Norrving| first3 = B.(editors)}}&lt;/ref&gt; त्याचवेळी, मध्यम व अल्प उत्पन्न असलेल्या देशांमध्ये हृदयरोगाचे प्रमाण व त्यामुळे होणारे मृत्यू वेगाने वाढत आहेत.&lt;ref name=Finegold&gt;{{cite journal|आडनाव=Finegold|नाव=JA|लेखक२=Asaria, P |लेखक३=Francis, DP |शीर्षक=Mortality from ischaemic heart disease by country, region, and age: Statistics from World Health Organisation and United Nations.|नियतकालिक=International journal of cardiology|तारीख=Dec 4, 2012|pmid=23218570|DOI=10.1016/j.ijcard.2012.10.046|खंड=168|अंक=2|पृष्ठे=934–945}}&lt;/ref&gt; जरी हृदयरोग प्रौढांना होतो, तरी हृदयरोगाची पूर्वावस्था एथेरोस्क्लेरोसिस खूप आधीपासूनच सुरू होते.&lt;ref&gt;{{cite journal |लेखक=McGill HC, McMahan CA, Gidding SS |शीर्षक=Preventing heart disease in the 21st century: implications of the Pathobiological Determinants of Atherosclerosis in Youth (PDAY) study |Journal=Circulation |खंड=117 |अंक=9 |पृष्ठे=1216–27 |तारीख=March 2008 |pmid=18316498 |DOI=10.1161/CIRCULATIONAHA.107.717033 |URL=https://archive.org/details/sim_circulation_2008-03-04_117_9/page/1216}}&lt;/ref&gt; म्हणूनच पौष्टिक आहार, शारीरिक श्रम, तंबाखूजन्य पदार्थांचे सेवन टाळणे यांद्वारे हृदयरोग प्रतिबंधावर भर दिला जातो.

==प्रकार==
हृदयरोगाचे अनेक प्रकार आहेत. उदाहरणार्थ:
*कोरोनरी हृदयरोग
*कार्डिओ-मायोपॅथी
*उच्च रक्तदाबजन्य हृदयरोग
*हार्ट फेल्युअर
*कोर पल्मोनाल (Cor Pulmonale) – हृदयाची उजवी बाजू निकामी होणे, श्वसनास अडथळा
*कार्डियाक डिसरिदमिया (Cardiac Dysrhythmia)
*व्हाल्व्युलर हृदयरोग,
*सेरेब्रोव्हास्कुलर रोग – मेंदूला रक्तपुरवठा करणाऱ्या रक्तवाहिन्यांचे रोग, जसे[[पक्षाघात]]
*परिधीय धमनींचे रोग (Peripheral Arterial Diseases)-हृदय किंवा मेंदूला रक्तपुरवठा करणाऱ्या धमन्यांव्यतिरिक्त, इतर धमन्यांचे असामान्यरीत्या अरुंद होणे.
*जन्मजात हृदयरोग (congenital heart disease)-
ऱ्ह्युमॅटिक हृदयरोग – संधिवाताच्या तापामुळे हृदयाचे स्नायू व झडपा क्षतिग्रस्त होणे

==जोखमीचे घटक==
हृदयरोगास अनेक गोष्टी जबाबदार असतात: वय, [[लिंग]], [[उच्च रक्तदाब]], अतिरिक्त रक्तमेद (हायपरलिपिडेमिया ) [[मधुमेह]] , [[धूम्रपान]], अतिरिक्त मद्यपान, कौटुंबिक इतिहास, लठ्ठपणा, कमी शारीरिक हालचाल आणि [[वायू प्रदूषण]]. वेगवेगळ्या प्रदेशांसाठी वेगवेगळी कारणे जबाबदार असली तरी एकत्रितपणे ही सर्व हृदयरोगाची कारणे आहेत. मात्र जीवनशैलीत बदल, सामाजिक सुधारणा, औषधोपचार आणि उच्च रक्तदाब, अतिरिक्त रक्तमेद,  व [[मधुमेह]] प्रतिबंधाद्वारे हृदयरोगाचा धोका मोठ्या प्रमाणात कमी करता येतो.

===वय===
[[File:Calcified Heart.jpg|thumb|एका वयस्क महिलेचे कॅल्शियमयुक्त हृदय]]
हृदयरोगामागे वय हा सर्वात महत्त्वाचा जोखमीचा घटक आहे.&lt;ref name=Finegold/&gt; असे दिसून आले आहे की ६५ वर्षांपेक्षा जास्त वयाच्या व्यक्तींपैकी ८२ टक्के हृदयरोगाने मृत्युमुखी पडले आहेत.&lt;ref&gt;&quot;Understand Your Risk of Heart Attack&quot;. American Heart Association. http://www.heart.org/HEARTORG/Conditions/HeartAttack/UnderstandYourRiskofHeartAttack/Understand-Your-Risk-of-Heart-Attack_UCM_002040_Article.jsp#&lt;/ref&gt; त्याचवेळी, ५५ वर्षांनंतर [[पक्षाघात]] होण्याची शक्यता दुप्पट होते.&lt;ref&gt;Mackay, Mensah, Mendis, et al. The Atlas of Heart Disease and Stroke. World Health Organization. January 2004.&lt;/ref&gt;
वयाबरोबर हृदयरोग का वाढतो, याचे अनेक स्पष्टीकरण प्रस्तावित केले गेले आहेत. त्यापैकी एक सीरम पित्तस्थिरोलशी संबंधित आहे.&lt;ref name=Jou99&gt;{{cite journal | लेखक = Jousilahti Vartiainen, Tuomilehto Puska |date = 1999 | शीर्षक = Sex, Age, Cardiovascular Risk Factors, and coronary heart disease | URL=https://archive.org/details/sim_circulation_1999-03-09_99_9/page/1164| नियतकालिक = Circulation | खंड = 99 | पृष्ठे = 1165–1172 | DOI=10.1161/01.cir.99.9.1165}}&lt;/ref&gt; बहुतांश लोकसंख्येत वयाबरोबर सीरम कोलेस्टेरॉलची पातळी वाढते. पुरुषांमध्ये ४५ ते ५० वर्षांपर्यंत आणि स्त्रियांमध्ये ६० ते ६५ वर्षांपूर्वी नाही.&lt;ref name=Jou99/&gt;
वय रक्तवाहिन्यांच्या भिंतींमध्ये संरचनात्मक बदल घडवते, त्यामुळे धमन्यांची लवचिकता नष्ट होते, परिणामी कोरोनरी धमनीचा रोग होतो.&lt;ref name=&quot;autogenerated357&quot;&gt;{{cite journal | लेखक = Jani B, Rajkumar C | वर्ष = 2006 | शीर्षक = Ageing and vascular ageing | URL=https://archive.org/details/sim_postgraduate-medical-journal_2006-06_82_968/page/357| नियतकालिक = Postgrad Med J | खंड = 82 | पृष्ठे = 357–362 | DOI=10.1136/pgmj.2005.036053}}&lt;/ref&gt;
===लिंग===
प्रजनन-सक्षम स्त्रियांच्या तुलनेत पुरुषांना हृदयरोग होण्याचा धोका जास्त असतो.&lt;ref name=Finegold/&gt;&lt;ref name=WHF&gt;{{cite web|URL=http://www.world-heart-federation.org/cardiovascular-health/cardiovascular-disease-risk-factors|शीर्षक=Cardiovascular disease risk factors|संग्रहण-दिनांक=१० मे २०१२|संग्रहण-URL=https://web.archive.org/web/20120510135600/http://www.world-heart-federation.org/cardiovascular-health/cardiovascular-disease-risk-factors/|title=संग्रहित प्रत|access-date=2026-03-23|archive-date=2012-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20120510135600/http://www.world-heart-federation.org/cardiovascular-health/cardiovascular-disease-risk-factors/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; प्रजनन-काल संपल्यानंतर, स्त्रियांना हृदयरोग होण्याची शक्यता पुरुषांइतकीच असते.&lt;ref name=WHF/&gt;&lt;ref name=Finegold/&gt; जर एखाद्या स्त्रीला [[मधुमेह]] असेल, तर तिला मधुमेह असलेल्या पुरुषापेक्षा जास्त हृदयरोग होण्याचा धोका असतो.&lt;ref&gt;{{cite web|URL=http://www.npr.org/blogs/health/2014/05/22/314869923/diabetes-raises-womens-risk-of-heart-disease-more-than-for-men|शीर्षक=Diabetes raises women's risk of heart disease more than for men|कार्य=NPR.org|तारीख=May 22, 2014}}&lt;/ref&gt;
मध्यमवयीन लोकांमध्ये कोरोनरी हृदयरोग स्त्रियांच्या तुलनेत पुरुषांना २ ते ५ पट जास्त आढळतो.&lt;ref name=Jou99/&gt; जागतिक आरोग्य संघटनेच्या सर्वेक्षणानुसार, हृदयरोगाने होणाऱ्या मृत्युदरात लिंगभेद सुमारे ४०% फरक निर्माण करू शकतो.&lt;ref&gt;Jackson R, Chambles L, Higgins M, Kuulasmaa K, Wijnberg L, Williams D (WHO MONICA Project, and ARIC Study.) Sex difference in ischaemic heart disease mortality and risk factors in 46 communities: an ecologic analysis. Cardiovasc Risk Factors. 1999; 7:43-54.&lt;/ref&gt; दुसऱ्या एका सर्वेक्षणानेही सांगितले आहे की लिंगभेद हृदयरोगाच्या जोखमीच्या सुमारे निम्म्याशी संबंधित आहे.&lt;ref name=Jou99/&gt;
एका स्पष्टीकरणानुसार, हृदयरोगातील लिंगभेदाचे कारण हार्मोन्समधील फरक आहे.&lt;ref name=Jou99/&gt; स्त्रियांमध्ये इस्ट्रोजेन हा प्रमुख लैंगिक हार्मोन आहे. [[ग्लुकोज]] [[चयापचय]]द्वारे [[इस्ट्रोजेन]] संरक्षणात्मक प्रभाव टाकतो.&lt;ref name=Jou99/&gt; प्रजनन-काल संपल्यानंतर इस्ट्रोजेनचे उत्पादन कमी होते आणि [[उच्च घनता लिपोप्रोटीन|HDL]] कमी होते व LDL, कोलेस्टेरॉल वाढते.&lt;ref name=Jou99/&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated357&quot;/&gt;
===वायू प्रदूषण===
==पॅथोफिजिओलॉजी==
लोकसंख्याआधारित संशोधनानुसार, हृदयरोगाची पूर्वावस्था असलेला एथेरोस्क्लेरोसिस बालपणापासूनच सुरू होतो.&lt;ref&gt;{{cite journal |लेखक=Vanhecke TE, Miller WM, Franklin BA, Weber JE, McCullough PA |शीर्षक=Awareness, knowledge, and perception of heart disease among adolescents |नियतकालिक=Eur J Cardiovasc Prev Rehabil. |खंड=13 |अंक=5 |पृष्ठे=718–23 |तारीख=Oct 2006 |pmid=17001210 |DOI=10.1097/01.hjr.0000214611.91490.5e}}&lt;/ref&gt;
हे लक्षात घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे की एथेरोस्क्लेरोसिसमुळे उद्भवलेल्या गुंतागुंतीत प्रत्येक तीनपैकी एक व्यक्ती मृत्युमुखी पडते. याला प्रतिबंध करण्यासाठी सामान्य जनतेमध्ये शिक्षण व जागरूकता निर्माण करण्यासाठी प्रभावी पावले उचलणे आवश्यक आहे.
लठ्ठपणा आणि मधुमेह मेलिटस हे हृदयरोगाशी संबंधित आहेत.&lt;ref&gt;{{cite journal | लेखक = Highlander P, Shaw GP | वर्ष = 2010 | शीर्षक = Current pharmacotherapeutic concepts for the treatment of cardiovascular disease in diabetics | नियतकालिक = Ther Adv Cardiovasc Dis. | खंड = 4 | पृष्ठे = 43–54 | DOI=10.1177/1753944709354305}}&lt;/ref&gt; हे दीर्घकालीन मूत्रपिंडाच्या आजाराचीही पूर्वचिन्हे आहेत.&lt;ref name=&quot;nps01&quot;&gt;{{cite web |शीर्षक=NPS Prescribing Practice Review 53: Managing lipids |URL=http://www.nps.org.au/health_professionals/publications/prescribing_practice_review/current/prescribing_practice_review_53 |लेखक=NPS Medicinewise |संग्रहण-URL=https://web.archive.org/web/20110319103522/http://www.nps.org.au/health_professionals/publications/prescribing_practice_review/current/prescribing_practice_review_53 |संग्रहण-दिनांक=१९ मार्च २०११}}&lt;/ref&gt; वास्तविक, मधुमेहाशी संबंधित हृदयरोग हे सर्वाधिक मृत्यूचे कारण आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal | लेखक = Kvan E., Pettersen K.I., Sandvik L., Reikvam A. | वर्ष = 2007 | शीर्षक = High mortality in diabetic patient with acute myocardial infarction: cardiovascular co-morbidities contribute most to the high risk | नियतकालिक = Int J Cardiol | खंड = 121 | पृष्ठे = 184–188 | DOI=10.1016/j.ijcard.2006.11.003}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{नियतकालिक संदर्भ | लेखक = Norhammar A., Malmberg K., Diderhol E., Lagerqvist B., Lindahl B., Ryde et al. | वर्ष = 2004 | शीर्षक = Diabetes mellitus: the major risk factor in unstable coronary artery disease even after consideration of the extent of coronary artery disease and benefits of revascularization. J | नियतकालिक = Am Coll Cardiol | खंड = 43 | पृष्ठे = 585–591 | DOI=10.1016/j.jacc.2003.08.050}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | लेखक = DECODE, European Diabetes Epidemiology Group | वर्ष = 1999 | शीर्षक = Glucose tolerance and mortality: comparison of WHO and American Diabetes Association diagnostic criteria | URL=https://archive.org/details/sim_the-lancet_1999-08-14_354_9178/page/n101| नियतकालिक = Lancet | खंड = 354 | पृष्ठे = 617–621 | DOI=10.1016/S0140-6736(98)12131-1 | pmid=10466661}}&lt;/ref&gt;
==लक्षणे==
हृदयरोगाचे सर्वात सामान्य लक्षण म्हणजे छातीत दुखणे किंवा अस्वस्थता. मात्र हे नेहमीच एकमेव लक्षण नसते. इतर लक्षणांमध्ये श्वासोच्छवासाचा त्रास, पोटाच्या वरच्या भागात असह्य वेदना, डोके हलके वाटणे, शरीराच्या वरच्या भागात – जसे पाठ, पोट, घसा, डाव्या दंडात वेदना, मान किंवा जबड्यात दुखणे किंवा अस्वस्थता यांचा समावेश होतो.&lt;ref&gt;{{cite web|URL=http://www.arthosuchak.com/archives/19774/लक्षण-जानुन-हृदयरोग-थेके-बाचुन/|शीर्षक=लक्षणे जाणा, हृदयरोगापासून वाचा|लेखक=arthosuchak|कार्य=ArthoSuchak}}&lt;/ref&gt;
==रोगशास्त्र==
[[File:Cardiovascular diseases world map - DALY - WHO2004.svg|thumb|250px|२००४ साली प्रति १,००,००० लोकांमागे हृदयरोगामुळे अपंगत्व-समायोजित जीवन वर्षे&lt;ref&gt;{{cite web|URL=http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |title=WHO Disease and injury country estimates |वर्ष=2009 |कार्य=World Health Organization}}&lt;/ref&gt;]]
हृदयरोग हे मृत्यूचे प्रमुख कारण आहे. २००८ साली ३०% जागतिक मृत्यूसाठी हृदयरोग जबाबदार होता. अल्प व मध्यम उत्पन्न असलेल्या देशांमधील ८०% जागतिक मृत्यूसाठी हृदयरोग जबाबदार आहे. एका अंदाजानुसार, २०३० पर्यंत दरवर्षी हृदयरोगामुळे २३ दशलक्ष लोक मृत्युमुखी पडतील.
WHO च्या ग्लोबल रिपोर्ट ऑन हायपरटेन्शन २०२३ नुसार, बांगलादेशात दरवर्षी २ लाख ७३ हजार लोक हृदयरोगाने मृत्युमुखी पडतात.&lt;ref&gt;[https://www.jagonews24.com/m/health/news/971531 देशात दरवर्षी हृदयरोगाने मृत्यू पावतात २ लाख ७३ हजार लोक, जागो न्यूज टुएंटी फोर डॉटकॉम, २९ सप्टेंबर २०२४]&lt;/ref&gt;
==संदर्भ==
{{संदर्भ यादी|30em}}
[[वर्ग:रक्त संवहन तंत्राचे रोग]]
[[वर्ग:वयोवृद्धीशी संबंधित रोग]]</text>
      <sha1>o2726nqtbj8i6uud0fa7eco15exa4x2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>हर्ष भारती</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381315</id>
    <revision>
      <id>2697053</id>
      <parentid>2696374</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T13:01:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2697053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5914" sha1="1u9nmvguk2e5po1j1klbmsyngtxq8tp" xml:space="preserve">{{Infobox sportsperson
| name = हर्ष भारती
| image = [[File:Harsh Bharti before a kickboxing bout at the 2025 Senior National Kickboxing Championship.jpg|thumb|Harsh Bharti before his bout at the 2025 Senior National Kickboxing Championship.]]
| caption = हर्ष भारती
| nationality = भारतीय
| birth_place = हिमाचल प्रदेश, भारत
| sport = किकबॉक्सिंग
| event = फुल कॉन्टॅक्ट
| weight_class = −51 किलोग्रॅम
| team = हिमाचल प्रदेश
}}
{{बदल}}
'''हर्ष भारती''' हा हिमाचल प्रदेशातील भारतीय किकबॉक्सर आहे. तो पुरुषांच्या −51 किलोग्रॅम फुल कॉन्टॅक्ट गटात स्पर्धा करतात. त्यांनी वाको इंडिया किकबॉक्सिंग फेडरेशनद्वारे आयोजित ज्युनियर राष्ट्रीय, राष्ट्रीय आणि वरिष्ठ राष्ट्रीय किकबॉक्सिंग स्पर्धांमध्ये पदके जिंकली आहेत.

== कारकीर्द ==

भारती यांनी ज्युनियर गटातून राष्ट्रीय स्तरावर स्पर्धा करण्यास सुरुवात केली. २०२२ मध्ये कोलकाता येथे झालेल्या ज्युनियर राष्ट्रीय किकबॉक्सिंग स्पर्धेत त्यांनी यंगर ज्युनियर −45 किलोग्रॅम फुल कॉन्टॅक्ट गटात सुवर्णपदक जिंकले.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.sportdata.org/kickboxing/set-online/popup_main.php?popup_action=results&amp;vernr=1333
|title=Junior National Kickboxing Championship 2022 Results
|website=Sportdata
|access-date=29 June 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|url=https://www.firstverdict.com/harsh-bharti-won-gold-medal-in-junior-kick-boxing-competition
|title=Harsh Bharti won gold medal in junior kickboxing competition
|work=First Verdict
|access-date=29 June 2026
}}&lt;/ref&gt;

२०२३ मध्ये झारखंडमधील रांची येथे झालेल्या राष्ट्रीय किकबॉक्सिंग स्पर्धेत त्यांनी ओल्डर ज्युनियर −51 किलोग्रॅम फुल कॉन्टॅक्ट गटात रौप्यपदक जिंकले.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.sportdata.org/kickboxing/set-online/popup_main.php?popup_action=results&amp;vernr=1925
|title=National Kickboxing Championship 2023 Results
|website=Sportdata
|access-date=29 June 2026
}}&lt;/ref&gt;

२०२४ मध्ये पश्चिम बंगालमधील सिलीगुडी येथे झालेल्या राष्ट्रीय किकबॉक्सिंग स्पर्धेत त्यांनी ओल्डर ज्युनियर −51 किलोग्रॅम फुल कॉन्टॅक्ट गटात कांस्यपदक जिंकले.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.sportdata.org/kickboxing/set-online/popup_main.php?popup_action=results&amp;vernr=1925
|title=Juniors National Kickboxing Championship 2024 Results
|website=Sportdata
|access-date=29 June 2026
}}&lt;/ref&gt;

२०२५ मध्ये छत्तीसगडमधील रायपूर येथे झालेल्या वरिष्ठ राष्ट्रीय किकबॉक्सिंग स्पर्धेत त्यांनी पुरुषांच्या −51 किलोग्रॅम फुल कॉन्टॅक्ट गटात रौप्यपदक जिंकले.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.sportdata.org/kickboxing/set-online/popup_main.php?popup_action=results&amp;vernr=2409
|title=Senior National Kickboxing Championship 2025 Results
|website=Sportdata
|access-date=29 June 2026
}}&lt;/ref&gt;

== प्रमुख कामगिरी ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! वर्ष
! स्पर्धा
! गट
! पदक
|-
| २०२२
| ज्युनियर राष्ट्रीय किकबॉक्सिंग स्पर्धा
| यंगर ज्युनियर −45 किलोग्रॅम फुल कॉन्टॅक्ट
| सुवर्ण
|-
| २०२३
| राष्ट्रीय किकबॉक्सिंग स्पर्धा
| ओल्डर ज्युनियर −51 किलोग्रॅम फुल कॉन्टॅक्ट
| रौप्य
|-
| २०२४
| राष्ट्रीय किकबॉक्सिंग स्पर्धा
| ओल्डर ज्युनियर −51 किलोग्रॅम फुल कॉन्टॅक्ट
| कांस्य
|-
| २०२५
| वरिष्ठ राष्ट्रीय किकबॉक्सिंग स्पर्धा
| वरिष्ठ −51 किलोग्रॅम फुल कॉन्टॅक्ट
| रौप्य
|}


== बाह्य दुवे ==

* [https://kickboxer-harsh.online अधिकृत संकेतस्थळ]
* [https://liquipedia.net/lab/Harsh_bharti Liquipedia वरील हर्ष भारती] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260709140429/https://liquipedia.net/lab/Harsh_bharti |date=2026-07-09 }}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:भारतीय किकबॉक्सर]]</text>
      <sha1>1u9nmvguk2e5po1j1klbmsyngtxq8tp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (मे)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381462</id>
    <revision>
      <id>2697072</id>
      <parentid>2694570</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T15:41:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2697072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36033" sha1="jp1x2adsdb9vlywbxdyr8d8dloc3027" xml:space="preserve">{{Infobox cricket series
| series = २०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (मे)
| image = ICC Men's CWC League 2 logo (Round-18).svg
| image_size = 250px
| caption = '''१८वी फेरी'''
| partof = [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]]
| date = १२ – २२ मे २०२६
| place = नेपाळ
| team1 = {{cr|NEP}}
| team2 = {{cr|SCO}}
| team3 = {{cr|USA}}
| captain1 = [[रोहित कुमार]]
| captain2 = [[रिची बेरिंग्टन]]
| captain3 = [[मोनांक पटेल]], [[साईतेजा मुक्कामल्ला]]{{efn|name=&quot;usacaptain&quot;|[[साईतेजा मुक्कामल्ला]]ने  मालिकेतील दुसऱ्या, तिसऱ्या आणि चवथ्या सामन्यात अमेरिकेचे नेतृत्व केले.}}
| runs1 = [[कुशल भुर्टेल]] (१७७)
| runs2 = [[ब्रँडन मॅकमुलेन]] (१६७)
| runs3 = [[स्मित पटेल]] (१९२)
| wickets1 = [[संदीप लामिछाने]] (११)
| wickets2 = [[ब्रॅड करी]] (५)&lt;br /&gt;[[मार्क वॅट]] (५)
| wickets3 = [[शुभम रांजणे]] (६)
| previous = [[२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (एप्रिल)|नेपाळ २०२६]]
| next = [[२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका|कॅनडा २०२६]]
}}

'''२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका''' ही [[२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] स्पर्धेची अठरावी फेरी होती, जी १२ ते २२ मे २०२६ या कालावधीत [[नेपाळ]]मध्ये खेळली गेली. &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://english.ratopati.com/story/57850/cricket-mega-event-in-kirtipur-series-under-world-cup-league-2-to-be-held |trans-title= नेपाळ एप्रिल आणि मे महिन्यात 'आयसीसी पुरुष क्रिकेट विश्वचषक लीग २' तिरंगी मालिकेचे यजमानपद भूषवणार. |title=Nepal to Host ICC Men's Cricket World Cup League-2 Tri-Series in April and May |work=रातोपाटी |date=७ एप्रिल २०२६ |access-date=१५ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/nepal-vs-scotland-vs-usa-cwc-league-2-odi-tri-series-2026/ |trans-title= नेपाळ क्रिकेट मे २०२६ मध्ये स्कॉटलंड आणि अमेरिकेविरुद्धच्या एकदिवसीय तिरंगी मालिकेचे यजमानपद भूषवणार.|title=Nepal Cricket to host Scotland and USA for ODI Tri-series in May 2026 |work=Czarsportz |date=७ एप्रिल २०२६ |access-date=१५ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt; 

ही [[नेपाळ राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नेपाळ]], [[स्कॉटलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|स्कॉटलंड]] आणि [[अमेरिका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|अमेरिकेच्या]] पुरुष राष्ट्रीय संघांमधील तिरंगी मालिका होती. &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://kathmandupost.com/sports/2025/10/19/after-qualifying-for-t20-world-cup-rhinos-aim-to-do-the-same-in-odi |trans-title=टी२० विश्वचषकासाठी पात्रता मिळवल्यानंतर, 'राइनोज'ची नजर आता एकदिवसीय विश्वचषकासाठी पात्रता मिळवण्यावर. |title=After qualifying for T20 World Cup, Rhinos aim to do the same in ODI |work=[[द काठमांडू पोस्ट]] |date=४ जानेवारी २०२६|access-date=१५ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://kathmandupost.com/cricket/2026/01/04/cricketing-activities-for-2026-revealed |trans-title= २०२६ मधील क्रिकेटविषयक उपक्रमांची घोषणा |title=Cricketing activities for 2026 revealed |work=[[द काठमांडू पोस्ट]] |access-date=१५ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt; हे सामने '[[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]]' (ODI) स्वरूपात खेळले गेले. &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.latestly.com/sports/cricket/nepal-cricket-team-schedule-after-t20-world-cup-2026-7318386.html |trans-title=२०२६ टी-२० विश्वचषकानंतर नेपाळ क्रिकेट संघाचे वेळापत्रक|title=Nepal Cricket Team Schedule After T20 World Cup 2026 |work=लेटेस्टली|date=१७ फेब्रुवारी २०२६ |access-date=१५ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/eight-team-cwc-league-2-begins-in-nepal-on-the-road-to-2027 |trans-title=२०२७ च्या दिशेने वाटचाल: नेपाळमध्ये आठ संघांच्या 'क्रिकेट विश्वचषक लीग २' स्पर्धेला सुरुवात|title=Eight-team CWC League 2 begins in Nepal on the road to 2027 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|access-date=१५ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt; 

[[नेपाळ क्रिकेट असोसिएशन]]ने ७ एप्रिल २०२६ रोजी सामन्यांचे वेळापत्रक जाहीर केले.&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= कॅनद्वारे 'लीग २' तिरंगी मालिकेच्या पुनर्निर्धारित तारखा जाहीर; क्रिकेट विश्वचषक लीग २ चे नेपाळमध्ये पुनरागमन. |title=CWCL2 returns to Nepal as CAN announces rescheduled League 2 tri-series dates |url=https://www.cricnepal.com/cwcl2-returns-to-nepal-as-can-announces-rescheduled-league-2-tri-series-dates |website=क्रिकनेपाळ|date=८ एप्रिल २०२६ |access-date=१५ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=|title= कॅनकडून क्रिकेट विश्वचषक लीग २ मधील दोन त्रिकोणी मालिकांच्या तारखा जाहीर [सामन्यांच्या वेळापत्रकासह]|url=https://en.himalpress.com/can-announces-dates-for-two-wcl-2-tri-series/ |website=हिमल प्रेस|date=७ एप्रिल २०२६ |access-date=१५ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt; सर्व सामने [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] येथे खेळवले गेले.&lt;ref&gt;{{cite web | title=क्रिकेट विश्वकप लिग ‘टु’ का २ सिरिज नेपाल हुँदै |trans-title= नेपाळमध्ये क्रिकेट विश्वचषक लीग 'दोन' मालिका होणार |url=https://www.hamrokhelkud.com/cricket/171165.html |website=हमरो खेलकुद |date=७ एप्रिल २०२६ |access-date=१५ जुलै २०२६|language=ne}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= नेपाळमध्ये २५ एप्रिलपासून 'लीग २' त्रिकोणी मालिका होणार |title=लिग २ को त्रिकोणात्मक शृङ्खला २५ अप्रिलबाट नेपालमा हुने |url=https://www.nepalpress.com/2026/04/07/711892/league-2-triangular-series-to-be-held-in-nepal-from-april-25/  |website=नेपाळ प्रेस|date=७ एप्रिल २०२६ |access-date=१५ जुलै २०२६|language=ne}}&lt;/ref&gt;
==संघ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; margin:auto&quot;
|-
!{{cr|NEP}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://english.ratopati.com/story/62099/15-member-squad-announced-for-icc-cricket-world-cup-league-2-ishan-returns |trans-title= नेपाळने आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २ मालिकेसाठी १५ सदस्यांचा संघ जाहीर केला. |title=Nepal Announces 15-Member Squad for ICC Cricket World Cup League 2 Series |work=रातोपाटी |date=९ मे २०२६|access-date=१५ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;
!{{cr|SCO}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cricketscotland.com/Article/bba8a834-3dce-4d80-ad4d-dc25f8f4db9b |trans-title=|title= स्कॉटलंडच्या नेपाळ दौऱ्यासाठी जोन्स आणि इंग्लिश यांचा समावेश |work=[[क्रिकेट स्कॉटलंड]] |date=५ मे २०२६|access-date=१५ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;
!{{cr|USA}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/138697/appidis-maiden-call-up-headlines-usa-squad-as-mukkamalla-named-deputy-cricbuzzcom |trans-title=|title=Appidi's maiden call-up headlines USA squad as Mukkamalla named deputy |work=Cricbuzz |access-date=१५ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;vertical-align:top&quot;
|
* [[रोहित कुमार]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[दीपेंद्र सिंह ऐरी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]])
* अर्जुन कुमल
* [[आरिफ शेख]]
* [[आसिफ शेख]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* ईशान पांडे
* [[करण के.सी.]]
* [[कुशल भुर्टेल]]
* [[गुलशन झा]]
* [[नंदन यादव]]
* [[भीम शर्की]]
* [[ललित राजबंशी]]
* [[विनोद भंडारी]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[संदीप लामिछाने]]
* [[सोमपाल कामी]]
|
* [[रिची बेरिंग्टन]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[ऑलिव्हर डेव्हिडसन]]
* [[ऑली जोन्स]]
* [[ओवेन गोल्ड]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[जॅक जार्व्हिस]]
* [[जॅस्पर डेव्हिडसन]]
* [[जॉर्ज मुन्से]]
* [[फिनले मॅकक्रेथ]]
* [[ब्रँडन मॅकमुलेन]]
* [[ब्रॅड करी]]
* [[मायकेल इंग्लिश]]
* [[मायकेल लीस्क]]
* [[मार्क वॅट]]
* [[मॅथ्यू क्रॉस]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[साफयान शरीफ]]
|
* [[मोनांक पटेल]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]){{efn|name=&quot;usacap&quot;}}
* [[साईतेजा मुक्कामल्ला]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]){{efn|name=&quot;usacap&quot;|[[मोनांक पटेल]]ने पहिल्या सामन्यात तर [[साईतेजा मुक्कामल्ला]] उर्वरित मालिकेत नेतृत्व केले.}}
* [[जसदीप सिंग]]
* [[नोशतुश केंजीगे]]
* [[मिलिंद कुमार]]
* [[मोहम्मद मोहसीन]]
* [[रुशील उगरकर]]
* ऋत्विक अप्पिडी
* [[शायन जहांगीर]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[शुभम रांजणे]]
* [[शेहान जयसूर्या]]
* [[संजय कृष्णमूर्ती]]
* [[सौरभ नेत्रावळकर]]
* [[स्मित पटेल]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[हरमीत सिंग बधन]]
|}

==सराव सामने==
[[मुलपाणी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]]वर 'लीग २' चे सामने होण्यापूर्वी, [[स्कॉटलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|स्कॉटलंड]] आणि [[युनायटेड स्टेट्स राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|युनायटेड स्टेट्स]] या प्रत्येकाने 'नेपाळ अ' संघाविरुद्ध दोन सराव सामने खेळले.&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=नेपाळ क्रिकेट असोसिएशन ओमान, स्कॉटलंड आणि अमेरिका यांचा समावेश असलेली एकदिवसीय मालिका आयोजित करणार |title=Nepal Cricket Association to Host ODI Series Featuring Oman, Scotland, and USA |url=https://english.ratopati.com/story/58232/nepal-a-to-play-odis-against-oman-scotland-and-usa |website=रातोपाटी|date=९ एप्रिल २०२६ |access-date=१५ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=नेपाल ‘ए’ क्रिकेट टोलीले तीन देशसँग एक दिवसीय खेल खेल्ने |trans-title=नेपाळचा ‘अ’ क्रिकेट संघ तीन देशांशी एकदिवसीय सामने खेळणार आहे.|url=https://www.nepalpress.com/2026/04/09/712802/nepal-a-cricket-team-to-play-one-day-matches-against-those-countries/ |website=नेपाळ प्रेस|date=९ एप्रिल २०२६ |access-date=१५ जुलै २०२६|language=ne}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= |title=Nepal ‘A’ team to play against Oman, Scotland, and the USA |url=https://cricketkitchen.com/nepal-a-5/ |website=Cricket Kitchen |date=१० एप्रिल २०२६ |access-date=१५ जुलै २०२६ |archive-date=2026-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260416094717/https://cricketkitchen.com/nepal-a-5/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; हे सराव सामने मूळतः ६ मे २०२६ रोजी सुरू होणार होते,&lt;ref&gt;{{cite tweet |number=2042242495128703240 |user=CricketNep |trans-title=अप्पर मुलपानी येथे नेपल ‘ए’ एकदिवसीय सामना|title=𝐍𝐞𝐩𝐚𝐥 ‘𝐀’ ODI at Upper Mulpani}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=|title=नेपाल ‘ए’ क्रिकेट टिमले पनि ओमान, स्कटल्यान्ड र अमेरिकासँग खेल्ने |trans-title=नेपाळचा ‘अ’ क्रिकेट संघ ओमान, स्कॉटलंड आणि अमेरिकेविरुद्धही खेळणार आहे.|url=https://www.nepalpress.com/2026/04/09/712802/nepal-a-cricket-team-to-play-one-day-matches-against-those-countries/ |website=ऑनलाइन खबर |date=९ एप्रिल २०२६ |access-date=१५ जुलै २०२६|language=ne}}&lt;/ref&gt; परंतु हवामानातील अडचणींमुळे त्यांचे वेळापत्रक बदलून ते ७ मे रोजी आयोजित करण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite tweet |number=2051980040154529864 |user=CricketNep |trans-title= नेपाळ 'ए' संघाची उद्यापासून स्कॉटलंड आणि अमेरिकेविरुद्ध लढत! {{!}} हवामानामुळे सामन्यांच्या वेळापत्रकात बदल |title=Nepal ‘A’ take on Scotland &amp; USA starting tomorrow! {{!}} Revised fixtures due to weather constraints}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= हवामानामुळे क्रिकेट मालिकेचे वेळापत्रक बदलले |title=Cricket Series Schedule Changed Due to Weather |url=https://english.ratopati.com/story/61712/nepal-as-match-schedule-against-scotland-and-usa-changed-due-to-weather |website=रातोपाटी|date=६ मे २०२६ |access-date=१५ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;
{{hidden begin
|title = सराव सामने
|titlestyle = background:lightblue;
}}

{{hatnote|सर्व वेळा ह्या नेपाळ प्रमाणवेळा आहेत ([[यूटीसी+०५:४५]])}}

{{Single-innings cricket match
| round = '''सराव सामना १'''
| date = ७ मे २०२६
| time = ०९:००
| team1 = नेपाळ अ {{flagdeco|NEP}}
| team2 = {{cr|SCO}}
| score1 = २७७/८ (५० षटके)
| runs1 = [[देव खनाल]] ६३ (६५)
| wickets1 = [[साफयान शरीफ]] २/२९ (६ षटके)
| score2 = २३२ (४८.२ षटके)
| runs2 = [[फिनले मॅकक्रेथ]] ५२ (७३)
| wickets2 = [[राशिद खान (नेपाळी क्रिकेट खेळाडू) | राशिद खान]] ३/२३ (३.२ षटके)
| result = नेपाळ अ ४५ धावांनी विजयी
| report = [https://cricclubs.com/Nepal/viewScorecard.do?matchId=3292&amp;clubId=1099950 धावफलक]
| venue = [[मुलपाणी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कागेश्वरी-मनोहरा]]
| umpires = हेम राज भट्टा (ने) आणि हिमल गिरी (ने)
| motm = [[देव खनाल]] (नेपाळ अ)
| toss = नेपाळ अ ने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
}}
----
{{Single-innings cricket match
| round = '''सराव सामना २'''
| date = ८ मे २०२६
| time = ०९:००
| team1 = {{cr-rt|USA}}
| team2 = {{flagdeco|NEP}} नेपाळ अ
| score1 = २६२/८ (५० षटके)
| runs1 = [[स्मित पटेल]] ११६ (१०८)
| wickets1 = [[पवन सराफ]] २/४४ (८ षटके)
| score2 = २६३/७ (४९.१ षटके)
| runs2 = मयन यादव  ७२ (८०)
| wickets2 = [[मिलिंद कुमार]] २/३९ (८.१ षटके)
| result = नेपाळ अ ३ गडी राखून विजयी
| report = [https://cricclubs.com/Nepal/info.do?matchId=3301&amp;clubId=1099950 धावफलक]
| venue = [[मुलपाणी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कागेश्वरी-मनोहरा]]
| umpires = राम कैलाश यादव (ने) आणि उज्ज्वल रेग्मी (ने)
| motm = मयन यादव  (नेपाळ अ)
| toss =  अमेरिकेने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
}}
----
{{Single-innings cricket match
| round = '''सराव सामना ३'''
| date = ९ मे २०२६
| time = ०९:००
| team1 = {{cr-rt|SCO}}
| team2 = {{flagdeco|NEP}} नेपाळ अ
| score1 = ३०२/८ (५० षटके)
| runs1 = [[जॉर्ज मुन्से]] ६२ (५१)
| wickets1 = [[आकाश चांद]] ३/५९ (९ षटके)
| score2 = २०४/४ (३४.५ षटके)
| runs2 = [[संदीप जोरा]] ८३ (९४)
| wickets2 = [[ब्रॅड करी]] १/२१ (४ षटके)
| result = नेपाळ अ ९ गडी राखून विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धत]])
| report = [https://cricclubs.com/Nepal/viewScorecard.do?matchId=3308&amp;clubId=1099950 धावफलक]
| venue = [[मुलपाणी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कागेश्वरी-मनोहरा]]
| umpires = हेम राज भट्टा (ने) आणि उज्ज्वल रेग्मी (ने)
| motm = [[संदीप जोरा]] (नेपाळ अ)
| toss = स्कॉटलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
| rain = पावसामुळे पुढील खेळ होऊ शकला नाही.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Nischal |first=Tiwari |date=9 May 2026 |trans-title= पावसाचा व्यत्यय आलेल्या अटीतटीच्या सामन्यात संदीप जोराच्या नाबाद ८३ धावांच्या जोरावर नेपाळ 'अ' संघाने मिळवला स्कॉटलंडवर विजय. |title= Sundeep Jora’s 83 not out steers Nepal A past Scotland in rain-hit thriller |url=https://www.cricnepal.com/sundeep-joras-83-not-out-steers-nepal-a-past-scotland-in-rain-hit-thriller |website=क्रिकनेपाळ|access-date=१५ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;
}}
----
{{Single-innings cricket match
| round = '''सराव सामना ४'''
| date = ११ मे २०२६
| time = ०९:००
| team1 = नेपाळ अ {{flagdeco|NEP}}
| team2 = {{cr|USA}}
| score1 = २६४ (४९.५ षटके)
| runs1 = [[संदीप जोरा]] १११ (११५)
| wickets1 = [[सौरभ नेत्रावळकर]] ३/२१ (८ षटके)
| score2 = २५७ (४९.१ षटके)
| runs2 = [[शेहान जयसूर्या]] ७१ (६७)
| wickets2 = [[शेर मल्ल]] ४/३० (७.१ षटके)
| result = नेपाळ अ ७ धावांनी विजयी
| report = [https://cricclubs.com/Nepal/viewScorecard.do?matchId=3317&amp;clubId=1099950 धावफलक]
| venue = [[मुलपाणी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कागेश्वरी-मनोहरा]]
| umpires = हिमल गिरी (ने) आणि कैलाश यादव (ने)
| motm = [[संदीप जोरा]] (नेपाळ अ)
| toss = नेपाळ अ ने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
}}
{{hidden end}}

==लीग २ मालिका==
{{hatnote|सर्व वेळा ह्या नेपाळ प्रमाणवेळा आहेत ([[यूटीसी+०५:४५]])}}
=== १ला आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १२ मे २०२६
| time = ०९:३०
| team1 = {{cr-rt|SCO}}
| team2 = {{cr|NEP}}
| score1 = २४३/८ (५० षटके)
| runs1 = [[जॉर्ज मुन्से]] ७५ (६२)
| wickets1 = [[संदीप लामिछाने]] ४/४१ (१० षटके)
| score2 = २१८/७ (३९ षटके)
| runs2 = [[गुलशन झा]] ६१[[नाबाद|*]] (३५)
| wickets2 = [[ब्रॅड करी]] ३/४३ (८ षटके)
| result = स्कॉटलंड २ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धत]])
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531702.html धावफलक]
| venue = [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]
| umpires = [[बुद्धी प्रधान]] (ने) आणि [[फैसल अफ्रिदी]] (पा)
| motm = [[ब्रॅड करी]] (स्कॉ)
| toss = स्कॉटलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
| rain = पावसामुळे नेपाळसमोर ३९ षटकांत २२१ धावांचे सुधारित लक्ष्य ठेवण्यात आले..
}}

===२रा आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १४ मे २०२६
| time = ०९:३०
| team1 = {{cr-rt|SCO}}
| team2 = {{cr|USA}}
| score1 = ३२१/६ (४७ षटके)
| runs1 = [[फिनले मॅकक्रेथ]] ७७ (१०२)
| wickets1 = [[सौरभ नेत्रावळकर]] २ /४४ (९ षटक)
| score2 = २४६/८ (३२ षटके)
| runs2 = [[साईतेजा मुक्कामल्ला]] १०४ (७५)
| wickets2 = [[ब्रँडन मॅकमुलेन]] २/४० (६ षटके)
| result = स्कॉटलंड २ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धत]])
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531703.html धावफलक]
| venue = [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]
| umpires = [[बुद्धी प्रधान]] (ने) आणि [[दुर्गा सुबेदी]] (ने)
| motm = [[ब्रँडन मॅकमुलेन]] (स्कॉ)
| toss = अमेरिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain = पावसामुळे अमेरिकेसमोर ३२ षटकांत २४९ धावांचे सुधारित लक्ष्य ठेवण्यात आले.
| notes = [[मोहम्मद मोहसीन]] (युएसए) याने आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले .
}}

===३रा आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १६ मे २०२६
| time = ०९:३०
| team1 = {{cr-rt|USA}}
| team2 = {{cr|NEP}}
| score1 = १९५ (४३.३ षटके)
| runs1 = [[स्मित पटेल]] ८३ (८९)
| wickets1 = [[दीपेंद्र सिंह ऐरी]] ४/२४ (७.३ षटके)
| score2 = १९९/१ (३६.४ षटके)
| runs2 = [[कुशल भुर्टेल]] १२०[[नाबाद|*]] (११८)
| wickets2 = [[मोहम्मद मोहसीन]] १/४१ (७ षटके)
| result = नेपाळ ९ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531704.html धावफलक]
| venue = [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]
| umpires = [[दुर्गा सुबेदी]] (ने) आणि [[फैसल अफ्रिदी]] (पा)
| motm = [[कुशल भुर्टेल]] (ने)
| toss = अमेरिकेने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
| notes = ईशान पांडे (ने) आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले .&lt;ref&gt;{{cite web |last=निश्चल तिवारी |date=१६ मे २०२६ |url=https://www.cricnepal.com/ishan-pandey-becomes-nepal-mens-44th-odi-player-against-usa |trans-title=अमेरिकेविरुद्धच्या सामन्यात ईशान पांडे बनला नेपाळचा ४४ वा पुरुष एकदिवसीय खेळाडू. |title=Ishan Pandey becomes Nepal men's 44th ODI player against USA |work=क्रिकनेपाळ |access-date=१५ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;
* [[साईतेजा मुक्कामल्ला]]ने आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यात पहिल्यांदाच अमेरिकेचे नेतृत्व केले.
}}

===४था आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १८ मे २०२६
| time = ०९:३०
| team1 = {{cr-rt|SCO}}
| team2 = {{cr|NEP}}
| score1 = १९४ (३९.१ षटके)
| runs1 = [[ब्रँडन मॅकमुलेन]] ७३ (४४)
| wickets1 = [[ललित राजबंशी]] ४/३२ (८ षटके)
| score2 = १९९/४ (३८.१ षटके)
| runs2 = [[रोहित कुमार]] ७४[[नाबाद|*]] (९८)
| wickets2 = [[मार्क वॅट]] २/५८ (१० षटके)
| result = नेपाळ ६ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531705.html धावफलक]
| venue = [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]
| umpires = [[फैसल अफ्रिदी]] (पा) आणि [[बुद्धी प्रधान]] (ने)
| motm = [[ललित राजबंशी]] (ने)
| toss = स्कॉटलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
| notes = [[ऑली जोन्स]] (स्कॉ) याने आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले .
* [[संदीप लामिछाने]] (ने) हा पुरुषांच्या एकदिवसीय सामन्यांमध्ये १५० बळी घेणारा, खेळलेले सामने (७३) आणि टाकलेले चेंडू (३,९७३) यांच्या आधारे सर्वात जलद गोलंदाज ठरला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://kathmandupost.com/cricket/2026/05/18/sandeep-lamichhane-sets-world-record-for-fastest-150-odi-wickets |trans-title=संदीप लामिछानेचा एकदिवसीय सामन्यांत सर्वात जलद १५० बळींचा जागतिक विक्रम |title=Sandeep Lamichhane sets world record for fastest 150 ODI wickets |work=द काठमांडू पोस्ट|date=१८ मे २०२६ |access-date=१५ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/283533.html |trans-title= विक्रम {{!}} एकदिवसीय सामने {{!}} गोलंदाजीचे विक्रम {{!}} सर्वात जलद १५० बळी |title=Records {{!}} ODI matches {{!}} Bowling records {{!}} Fastest to 150 wickets |website=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=१५ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;
}}

===५वा आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = २० मे २०२६
| time = ०९:३०
| team1 = {{cr-rt|SCO}}
| team2 = {{cr|USA}}
| score1 = १६९ (४३.३ षटके)
| runs1 = [[मार्क वॅट]] ६६ (८५)
| wickets1 = [[रुशील उगरकर]] ४/४८ (८.३ षटके)
| score2 = १७०/४ (२७.१ षटके)
| runs2 = [[शायन जहांगीर]] ३७ (३४)
| wickets2 = [[जॅक जार्व्हिस]] १/१७ (२ षटके)
| result = अमेरिका ६ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531706.html धावफलक]
| venue = [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]
| umpires = [[बुद्धी प्रधान]] (ने) आणि [[दुर्गा सुबेदी]] (ने)
| motm = [[सौरभ नेत्रावळकर]] (युएसए)
| toss = स्कॉटलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
}}

===६वा आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = २२ मे २०२६
| time = ०९:३०
| team1 = {{cr-rt|NEP}}
| team2 = {{cr|USA}}
| score1 = ३१७/८ (५० षटके)
| runs1 = ईशान पांडे ८४ (८३)
| wickets1 = [[शुभम रांजणे]] ३/६१ (१० षटके)
| score2 = १९५ (४१.२ षटके)
| runs2 = [[संजय कृष्णमूर्ती]] ५६ (४४)
| wickets2 = [[संदीप लामिछाने]] ३/३० (१० षटके)
| result = नेपाळ १२२ धावांनी विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531707.html धावफलक]
| venue = [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]
| umpires = [[दुर्गा सुबेदी]] (ने) आणि [[फैसल अफ्रिदी]] (पा)
| motm = ईशान पांडे (ने)
| toss = अमेरिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain = 
| notes = 
}}
==नोंदी==
{{notelist}}

==संदर्भयादी==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्यदुवे==
* [https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-cricket-world-cup-league-2-2023-24-2027-1420525 क्रिकेट विश्वचषक लीग २ मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर]

{{२०२७ क्रिकेट विश्वचषक}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}}

[[वर्ग: नेपाळमधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे नेपाळ दौरे]]
[[वर्ग:अमेरिका क्रिकेट संघाचे नेपाळ दौरे]]
[[वर्ग:स्कॉटलंड क्रिकेट संघाचे नेपाळ दौरे]]</text>
      <sha1>jp1x2adsdb9vlywbxdyr8d8dloc3027</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381832</id>
    <revision>
      <id>2697120</id>
      <parentid>2696666</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T21:33:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2697120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28855" sha1="9l0w209iz3kktm0ogu4wuzftyb0ymfh" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tour
| series_name              = अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६
| team1_image              = Flag of India.svg
| team1_name               = भारत
| team2_image              = Flag of Afghanistan (2013–2021).svg
| team2_name               = अफगाणिस्तान
| from_date                = ६
| to_date                  = २० जून २०२६
| team1_captain            = [[शुभमन गिल]]
| team2_captain            = [[हश्मतुल्लाह शहिदी]]
| no_of_tests              = 1
| team1_tests_won          = 1
| team2_tests_won          = 0
| team1_tests_most_runs    = [[शुभमन गिल]] (१२६)
| team2_tests_most_runs    = [[रहमत शाह]] (७३)
| team1_tests_most_wickets = [[मानव सुथार]] (७)
| team2_tests_most_wickets = [[मोहम्मद सलीम (अफगाण क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद सलीम]] (६)
| player_of_test_series    = 
| no_of_ODIs               = 3
| team1_ODIs_won           = 3
| team2_ODIs_won           = 0
| team1_ODIs_most_runs     = [[शुभमन गिल]] (२३८)
| team2_ODIs_most_runs     = [[रहमानुल्लाह गुरबाझ]] (१४८)
| team1_ODIs_most_wickets  = [[गुरनूर ब्रार]] (७)
| team2_ODIs_most_wickets  = [[नांग्यालाय खरोटी]] (४)&lt;br&gt;[[राशिद खान (क्रिकेट खेळाडू)|राशिद खान]] (४)
| player_of_ODI_series     = [[शुभमन गिल]] (भा)
}}

[[अफगाणिस्तान क्रिकेट संघ]]ाने [[भारतीय क्रिकेट संघ]]ाविरुद्ध सामने खेळण्यासाठी जून २०२६ मध्ये [[भारत]]ाचा दौरा केला. &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/schedule-for-afghanistan-s-multi-format-tour-of-india-unveiled |trans-title= अफगाणिस्तानच्या भारत दौऱ्यावरील विविध प्रकारच्या सामन्यांच्या मालिकेचे वेळापत्रक जाहीर |title=Schedule for Afghanistan's multi-format tour of India unveiled |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|access-date=२४ जुलै २०२६ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://acb.af/en-US/post/afghanatalan-to-tour-india-for-a-solitary-test-and-three-odis |trans-title= अफगाणअतालन एक कसोटी आणि तीन एकदिवसीय सामन्यांच्या मालिकेसाठी भारताचा दौरा करणार |title=AfghanAtalan to Tour India for a Solitary Test and Three ODIs |work=[[अफगाणिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |access-date=२४ जुलै २०२६ }}&lt;/ref&gt; या दौऱ्यात एक [[कसोटी सामने|कसोटी]] सामना आणि तीन [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] सामन्यांचा समावेश होता. &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/india-to-host-afghanistan-for-one-test-and-three-odis-in-june-1526608 |trans-title= भारत जूनमध्ये अफगाणिस्तानविरुद्ध एक कसोटी आणि तीन एकदिवसीय सामने खेळणार आहे. |title=India to host Afghanistan for one Test and three ODIs in June |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=२४ जुलै २०२६ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=पुरुषांचे भविष्यकालीन दौऱ्यांचे कार्यक्रम |title=Men’s Future Tour Program |url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |access-date=२४ जुलै २०२६ |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |archive-date=2022-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226133751/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; मार्च २०२६ मध्ये, [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]]ाने २०२६ च्या देशांतर्गत आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा भाग म्हणून या दौऱ्याचे वेळापत्रक निश्चित केले.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bcci.tv/bccilink/articles/XSvoAXx9 |trans-title=अफगाणिस्तानच्या भारत दौऱ्याचे वेळापत्रक जाहीर |title=Schedule for Afghanistan's Tour of India announced |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ |बीसीसीआय]] |access-date=२४ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;
==संघ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; &quot;
|-
!colspan=&quot;2&quot; |{{cr|IND}}
!colspan=&quot;2&quot; |{{cr|AFG|२०१३}}
|-
!कसोटी&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bcci.tv/articles/2026/news/55556341/india-s-squads-for-afghanistan-s-tour-of-india-announced |trans-title=अफगाणिस्तानच्या भारत दौऱ्यासाठी भारताचे संघ जाहीर |title=India’s squads for Afghanistan’s Tour of India announced |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ |बीसीसीआय]] |access-date= २४ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;
!आं.ए.दि.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/bumrah-rested-for-afghanistan-test-rahul-replaces-pant-as-vice-captain-1537483 |trans-title=अफगाणिस्तानविरुद्धच्या कसोटीसाठी बुमराहला विश्रांती; पंतच्या जागी राहुल उपकर्णधार |title=Bumrah rested for Afghanistan Test; Rahul replaces Pant as vice-captain |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date= २४ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;
!कसोटी &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/ind-vs-afg-test-rashid-and-zadran-rested-from-afghanistan-squad-for-one-off-test-against-india-1538386 |trans-title= भारताविरुद्धच्या एकमेव कसोटीसाठी रशीद आणि झाद्रान यांना विश्रांती. |title=Rashid and Zadran rested for one-off Test against India|work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date= २४ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;
!आं.ए.दि.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://m.cricbuzz.com/cricket-news/138937/atal-rahmat-omarzai-return-to-afghanistan-test-squad|trans-title=अटल, रहमत, ओमरझाई यांचे अफगाणिस्तान कसोटी संघात पुनरागमन |title=Atal, Rahmat, Omarzai return to Afghanistan Test squad|work=क्रिकबझ्झ |access-date= २४ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;vertical-align:top&quot;
|
* [[शुभमन गिल]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[लोकेश राहुल]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]])
* [[ऋषभ पंत]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[कुलदीप यादव]]
* [[गुरनूर ब्रार]]
* [[देवदत्त पडिक्कल]]
* [[ध्रुव जुरेल]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[नितीश कुमार रेड्डी]]
* [[प्रसिद्ध कृष्ण]]
* [[मानव सुथार]]
* [[मोहम्मद सिराज]]
* [[यशस्वी जैस्वाल]]
* [[वॉशिंग्टन सुंदर]]
* [[साई सुदर्शन]]
* [[हर्ष दुबे]]
|
* [[शुभमन गिल]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[श्रेयस अय्यर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]])
* [[अर्शदीप सिंग]]
* [[ईशान किशन]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[कुलदीप यादव]]
* [[गुरनूर ब्रार]]
* [[नितीश कुमार रेड्डी]]
* [[प्रसिद्ध कृष्ण]]
* [[प्रिन्स यादव]]
* [[यशस्वी जैस्वाल]]
* [[रोहित शर्मा]]
* [[लोकेश राहुल]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* &lt;s&gt;[[विराट कोहली]]&lt;/s&gt;
* [[वॉशिंग्टन सुंदर]]
* [[हर्ष दुबे]]
* [[हर्षित राणा]]
* [[हार्दिक पंड्या]]
|
* [[हश्मतुल्लाह शहिदी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[अझमतुल्लाह ओमरझाई]]
* [[अफसर झझई]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[अब्दुल मलिक]]
* [[इक्राम अलिखिल]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[कैस अहमद]]
* [[झियाउर रहमान (अफगाण क्रिकेट खेळाडू)|झियाउर रहमान]]
* [[नांग्यालाय खरोटी]]
* [[बिलाल सामी]]
* [[मोहम्मद सलीम (अफगाण क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद सलीम]]
* [[रहमत शाह]]
* [[रहमानुल्लाह गुरबाझ]]
* [[रहमानुल्लाह झाद्रान]]
* [[शराफुद्दीन अशरफ]]
* [[सेदीकुल्लाह अटल]]
|
* [[हश्मतुल्लाह शहिदी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[अझमतुल्लाह ओमरझाई]]
* [[अल्लाह मोहम्मद गझनफर]]
* [[इक्राम अलिखिल]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[इब्राहिम झद्रान]]
* [[झियाउर रहमान (अफगाण क्रिकेट खेळाडू)|झियाउर रहमान]]
* [[दरविश रसूली]]
* [[नांग्यालाय खरोटी]]
* [[फरीद अहमद]]
* [[बिलाल सामी]]
* [[मोहम्मद नबी]]
* [[रहमत शाह]]
* [[रहमानुल्लाह गुरबाझ]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[राशिद खान (क्रिकेट खेळाडू)|राशिद खान]]
* [[सेदीकुल्लाह अटल]]
|}
हॅमस्ट्रिंगच्या दुखापतीमुळे विराट कोहली एकदिवसीय मालिकेतून बाहेर पडला आणि त्याच्या जागी यशस्वी जैस्वालची निवड करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web |last=ईएसपीएन क्रिकइन्फो स्टाफ |date= ६ जून २०२६|url=https://www.espncricinfo.com/story/virat-kohli-out-of-india-afghanistan-odis-with-hamstring-injury-yashasvi-jaiswal-named-replacement-1539585|trans-title=|title=Yashasvi Jaiswal replaces injured Virat Kohli for Afghanistan ODIs |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date= २४ जुलै २०२६ }}&lt;/ref&gt; १९ जून २०२६ रोजी, तिसऱ्या एकदिवसीय सामन्यासाठी हर्षित राणाचा संघात समावेश करण्यात आला, मात्र तो सामना खेळला नाही.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=२४ जुलै २०२६ |trans-title=हर्षित राणा अफगाणिस्तानविरुद्ध अंतिम सामन्यासाठी भारतीय संघात सामील |title=Harshit Rana added to India squad for final Afghanistan ODI |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/139221/harshit-rana-added-to-india-squad-for-final-afghanistan-odi-cricbuzzcom |website=क्रिकबझ्झ}}&lt;/ref&gt;

==एकमेव कसोटी==
{{Two-innings cricket match
| date = ६–८ जून २०२६
| team1 = {{cr-rt|IND}}
| team2 = {{cr|AFG|२०१३}}

| score-team1-inns1 = ५६४/८[[घोषणा आणि जप्ती#घोषणा|घो]] (१२७ षटके)
| runs-team1-inns1 = [[शुभमन गिल]] १२६ (१७७)
| wickets-team1-inns1 = [[मोहम्मद सलीम (अफगाण क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद सलीम]] ६/१४० (२७ षटके)

| score-team2-inns1 = १५२ (५८.४ षटके)
| runs-team2-inns1 = [[रहमत शाह]] ६० (१३५)
| wickets-team2-inns1 = [[मानव सुथार]] ६/३३ (२२ षटके)

| score-team2-inns2 = ११२ (३५.५ षटके) ([[फॉलो-ऑन|फॉ-ऑ]])
| runs-team2-inns2 = [[सेदीकुल्लाह अटल]] ४२ (८०)
| wickets-team2-inns2 = [[वॉशिंग्टन सुंदर]] ४/३६ (११ षटके)

| result = भारत १ डाव आणि ३०० धावांनी विजयी
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527150.html धावफलक]
| venue = [[महाराजा यादवेंद्र सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[नवीन चंदिगढ]]
| umpires = [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इं) आणि [[शारफुदौला]] (बां)
| motm = [[मानव सुथार]] (भा)
| toss = भारताने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
| notes = या मैदानावर खेळली गेलेली ही पहिलीच कसोटी होती. &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cricbuzz.com/cricket-news/137938/india-to-play-afghanistan-in-new-chandigarhs-maiden-testrsapara-cricket-stadium/article69361309.ece |trans-title=नवीन चंदिगढमधील पहिल्या कसोटी सामन्यात भारत अफगाणिस्तानशी खेळणार |title=India to play Afghanistan in New Chandigarh's maiden Test |work=क्रिकबझ्झ |access-date=२४ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;
* [[मानव सुथार]] (भा) आणि [[नांग्यालाय खरोटी]] (अ) या दोघांनीही कसोटी पदार्पण केले..
* [[मोहम्मद सलीम (अफगाण क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद सलीम]] (अ) आणि [[मानव सुथार]] (भा) या दोघांनीही कसोटी क्रिकेटमध्ये पहिल्यांदाच एका डावात पाच बळी घेण्याची कामगिरी केली.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=२४ जुलै २०२६|trans-title= भारत वि अफगाणिस्तान: मानव सुथारने कसोटी पदार्पणात पाच विकेट घेतल्या |title=IND vs AFG: Manav Suthar picks five wickets on Test debut |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/manav-suthar-5-wickets-test-debut-record-india-vs-afghanistan/article71075287.ece |work=[[स्पोर्टस्टार]]}}&lt;/ref&gt;
* [[रहमत शाह]] (अ) याने कसोटी क्रिकेटमध्ये आपल्या १,००० धावा पूर्ण केल्या..
* कसोटी क्रिकेटमधील भारताचा डावाच्या फरकाने झालेला हा सर्वात मोठा विजय होता. &lt;ref&gt;{{cite web |access-date=२४ जुलै २०२६ |trans-title= भारताचा कसोटी क्रिकेटमधील सर्वात मोठा विजय; अफगाणिस्तानचा एका डावाने आणि ३०० धावांनी उडवला धुव्वा. |title=India register their biggest victory in Tests; crush Afghanistan by an innings and 300 runs |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/india-vs-afghanistan/suthar-sundar-and-kuldeep-spin-india-to-biggest-victory-in-test-history-crush-afghanistan-by-an-innings-and-300-runs/articleshow/131584548.cms |work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]}}&lt;/ref&gt;
*कसोटी क्रिकेटमधील अफगाणिस्तानचा डावाच्या फरकाने झालेला हा सर्वात मोठा पराभव होता.
}}
== आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका ==
=== १ला आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १३ जून २०२६
| time = १३:३०
| daynight = Y
| team1 = {{cr-rt|AFG|२०१३}}
| team2 = {{cr|IND}}
| score1 = १९४  (२४.५ षटके)
| runs1 = [[रहमानुल्लाह गुरबाझ]] १०२ (५१)
| wickets1 = [[गुरनूर ब्रार]] ३/२७ (४.५ षटके)
| score2 = १९५/३ (२२.५ षटके)
| runs2 = [[शुभमन गिल]] ८४[[नाबाद|*]] (६६)
| wickets2 = [[राशिद खान (क्रिकेट खेळाडू)|राशिद खान]] १/३७ (५ षटके)
| result = भारत ७ गडी राखून विजयी
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527151.html धावफलक]
| venue = [[हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[धर्मशाळा]]
| umpires = [[क्रिस गॅफने]] (न्यू) आणि [[रोहन पंडित]] (भा)
| motm = [[शुभमन गिल]] (भा)
| toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी २५ षटकांचा करण्यात आला.
| notes = [[गुरनूर ब्रार]], [[हर्ष दुबे]] (भा) आणि [[झियाउर रहमान (अफगाण क्रिकेट खेळाडू)|झियाउर रहमान]] (अ) ह्या सर्वांनी आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.
* ही या दोन देशांमधील पहिलीच एकदिवसीय मालिका होती.&lt;ref&gt;{{cite web |first=अभिमन्यू |last=बोस|access-date=२४ जुलै २०२६ |trans-title= अफगाणिस्तानविरुद्धच्या पहिल्यावहिल्या वनडे मालिकेत भारताच्या बेंच स्ट्रेंथची (राखीव फळीची) कसोटी लागणार आहे. |title=India face test of depth in first-ever ODI series against Afghanistan |url=https://www.espncricinfo.com/series/afghanistan-in-india-2026-1527147/india-vs-afghanistan-1st-odi-1527151/match-preview |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
* [[रोहित शर्मा]]ने (भा) आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये सलामीवीर म्हणून १६,००० धावा पूर्ण केल्या.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=१३ जून २०२६ |trans-title= रोहित शर्माच्या सलामीवीर म्हणून आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये १६,००० धावा पूर्ण; एका प्रतिष्ठित यादीत स्थान मिळवले. |title=Rohit Sharma completes 16,000 international runs as opener, joins elite list |url=https://www.rediff.com/cricket/report/rohit-sharma-completes-16000-international-runs-as-opener-joins-elite-list/20260613.htm |work=रेडीफ}}&lt;/ref&gt;
}}
===२रा आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date =  १७ जून २०२६
| time = १३:३०
| daynight = Y
| team1 = {{cr-rt|IND}}
| team2 = {{cr|AFG|२०१३}}
| score1 = ४०२ (४९.५ षटके)
| runs1 = [[शुभमन गिल]] १५४ (११०)
| wickets1 = [[नांग्यालाय खरोटी]] ४/७६ (१० षटके)
| score2 = २३२ (४४.३ षटके)
| runs2 = [[रहमत शाह]] ७९ (८९)
| wickets2 = [[अर्शदीप सिंग]] ३/४५ (९ षटके)
| result = भारत १७० धावांनी विजयी
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527152.html धावफलक]
| venue = [[इकाना क्रिकेट स्टेडियम]], [[लखनौ]]
| umpires = [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इं) आणि [[वीरेंद्र शर्मा]] (भा)
| motm = [[शुभमन गिल]] (भा)
| toss = अफगाणिस्तान नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain = 
| notes = [[प्रिन्स यादव]] (भा) आणि [[दरविश रसूली]] (अ) ह्या दोघांनी आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये  पदार्पण केले.
* [[ईशान किशन]]ने (भा) आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय कारकिर्दीतील १,००० धावा पूर्ण केल्या.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=२४ जुलै २०२६|trans-title= भारतासाठी एकदिवसीय सामन्यांत १,००० धावा पूर्ण करणारा इशान किशन चौथा सर्वात जलद फलंदाज ठरला. |title=Ishan Kishan becomes 4th-fastest to 1,000 runs in ODIs for India |url=https://www.aninews.in/news/sports/ishan-kishan-becomes-4th-fastest-to-1000-runs-in-odis-for-india20260617175827 |work=[[एशियन न्यूज इंटरनॅशनल |एएनआय]]}}&lt;/ref&gt;
* [[श्रेयस अय्यर]]ने (भा) आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय कारकिर्दीतील ३,००० धावा पूर्ण केल्या.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=२४ जुलै २०२६|trans-title=श्रेयस अय्यरने विराट कोहलीला मागे टाकले; भारतासाठी एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये ३००० धावा करणारा संयुक्तरीत्या दुसरा सर्वात जलद भारतीय फलंदाज ठरला. |title=Shreyas Iyer surpasses Virat Kohli, becomes joint second-fastest Indian to score 3000 ODI runs for India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/india-vs-afghanistan/shreyas-iyer-surpasses-virat-kohli-becomes-joint-second-fastest-indian-to-3000-odi-runs/articleshow/131799465.cms |work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]}}&lt;/ref&gt;
}}
===३रा आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = २० जून २०२६
| time = १३:३०
| daynight = Y
| team1 = {{cr-rt|AFG|२०१३}}
| team2 = {{cr|IND}}
| score1 = २१८ (४४.२ षटके)
| runs1 = [[हश्मतुल्लाह शहिदी]] १०२ (१३१)
| wickets1 = [[प्रसिद्ध कृष्ण]] ५/२३ (८.२ षटके)
| score2 = २२४/१ (२८.४ षटके)
| runs2 = [[यशस्वी जैस्वाल]] ११०[[नाबाद|*]] (८६)
| wickets2 = [[मोहम्मद नबी]] १/४७ (७.४ षटके)
| result = भारत ९ गडी राखून विजयी
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527153.html धावफलक]
| venue = [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]]
| umpires = [[क्रिस गॅफने]] (न्यू) आणि [[रोहन पंडित]] (भा)
| motm = [[प्रसिद्ध कृष्ण]] (भा)
| toss = अफगाणिस्तानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
| rain = 
| notes = [[प्रसिद्ध कृष्ण]]ने (भा) आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांमध्ये पहिल्यांदाच एका डावात पाच बळी घेतले. &lt;ref&gt;{{cite web |date=२० जून २०२६|trans-title= प्रसिद्धची पाच बळींची कामगिरी आणि जैस्वालचे शतक यांच्या जोरावर भारताने अफगाणिस्तानविरुद्धची मालिका ३-० अशी जिंकली.|title=Prasidh five-for, Jaiswal hundred help India sweep Afghanistan 3-0 |url=https://www.espncricinfo.com/series/afghanistan-in-india-2026-1527147/india-vs-afghanistan-3rd-odi-1527153/match-report |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
* [[हश्मतुल्लाह शहिदी]]ने (अ) आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय कारकिर्दीतील आपले पहिले शतक झळकावले.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=२४ जुलै २०२६ |trans-title= हश्मतुल्लाह शाहिदने रचला भारताविरुद्ध इतिहास, चेपॉक येथे पहिले एकदिवसीय शतक झळकावले |title= Hashmatullah Shahidi creates history against India, slams maiden ODI century at Chepauk |url=https://www.indiatvnews.com/sports/cricket/hashmatullah-shahidi-creates-history-against-india-slams-maiden-odi-century-at-chepauk-2026-06-20-1045551 |work=[[इंडिया टीव्ही]]}}&lt;/ref&gt;
}}

==संदर्भयादी==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्यदुवे==
* [https://www.espncricinfo.com/series/afghanistan-in-india-2026-1527147 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर]

{{भारताचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}}

[[वर्ग:अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचे भारत दौरे|२०२६]]
[[वर्ग:अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|भारत]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघाचे भारतीय दौरे]]</text>
      <sha1>9l0w209iz3kktm0ogu4wuzftyb0ymfh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>लोकापुरे समीकरण</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381872</id>
    <revision>
      <id>2697052</id>
      <parentid>2697034</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T12:32:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Meta2026</username>
        <id>185199</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ref added cited</comment>
      <origin>2697052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12238" sha1="hjzwl9cujtbwgot9nu8dpvwsx5gmpbv" xml:space="preserve">'''लोकापुरे समीकरण''' ({{lang-en|Lokapure Equation}}) हे सन प्रोटेक्शन फॅक्टर (SPF) चे स्पेक्ट्रोफोटोमेट्रिक निर्धारण करण्यासाठी प्रस्तावित करण्यात आलेले गणितीय मॉडेल आहे. हे समीकरण [[सचिन गंगाधर लोकापुरे]] यांनी विकसित केले असून, पारंपरिक SPF निर्धारण पद्धतींच्या तुलनेत संपूर्ण 290–400 nm अतिनील (UV) स्पेक्ट्रमचा विचार करते. या मॉडेलमध्ये UVB मुळे होणारा एरिथेमा (Sunburn) तसेच UVA मुळे होणारे फोटोएजिंग (Photoaging) आणि दीर्घकालीन जैविक परिणाम यांचा संयुक्त विचार केला जातो.&lt;ref name=&quot;Lokapure2026&quot;&gt;{{cite journal
|last=Lokapure
|first=Sachin G.
|title=A New Sun Protection Factor Equation: Integrating Erythemal and Photoaging Risks Across Biological and Space UV Exposure
|journal=Research Journal of Topical and Cosmetic Sciences
|year=2026
|volume=17
|issue=1
|pages=11–14
|doi=10.52711/2321-5844.2026.00003
|url=https://rjtcsonline.com/AbstractView.aspx?PID=2026-17-1-3
}}&lt;/ref&gt; लेखकांनी या समीकरणाची विस्तारित आवृत्ती पृथ्वीबाहेरील (Space UV Environment) अतिनील किरणोत्सर्गाच्या अभ्यासासाठीही प्रस्तावित केली असून, त्यामध्ये 200–400 nm या विस्तारित तरंगलांबी श्रेणीचा विचार करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;Lokapure2026&quot;/&gt;

[[File:Sun protection factor- Lokapure Equation.jpg|thumb|लोकापुरे समीकरणाचे संकल्पनात्मक चित्र.]]

== पार्श्वभूमी ==

सन प्रोटेक्शन फॅक्टर (SPF) हे सनस्क्रीन उत्पादनांच्या संरक्षणक्षमतेचे मोजमाप करण्यासाठी वापरले जाणारे मानक आहे. 1986 मध्ये विकसित झालेली मन्सूर स्पेक्ट्रोफोटोमेट्रिक पद्धत (Mansur Method) इन विट्रो SPF निर्धारणासाठी मोठ्या प्रमाणावर वापरली जाते. ही पद्धत मुख्यतः 290–320 nm या UVB श्रेणीवर आधारित असून एरिथेमल वेटिंग फंक्शनचा वापर करते.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last1=Mansur
|first1=J.S.
|last2=Breder
|first2=M.N.R.
|last3=Mansur
|first3=M.C.A.
|last4=Azulay
|first4=R.D.
|title=Determinação do fator de proteção solar por espectrofotometria
|journal=Anais Brasileiros de Dermatologia
|year=1986
|volume=61
|pages=167–172
}}&lt;/ref&gt; विविध संशोधनांनुसार UVA किरणांचा त्वचेचे वृद्धत्व (Photoaging), कोलेजनचे नुकसान, ऑक्सिडेटिव्ह स्ट्रेस आणि काही त्वचारोगांमध्ये महत्त्वपूर्ण सहभाग असतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Diffey
|first=B.L.
|title=Solar ultraviolet radiation effects on biological systems
|journal=Physics in Medicine and Biology
}}&lt;/ref&gt; या पार्श्वभूमीवर लोकापुरे समीकरणामध्ये UVA आणि UVB या दोन्ही श्रेणींचा विचार करून जैविक संरक्षणाचे अधिक व्यापक मूल्यांकन करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;Lokapure2026&quot;/&gt;

== समीकरण ==

&lt;math&gt;
SPF = K \int_{290}^{400} E_{eff}(\lambda)\,[1-T(\lambda)]\,d\lambda
&lt;/math&gt;

'''टीप:''' अंतराळीय (Space UV) परिस्थितीच्या प्रस्तावित मॉडेलमध्ये अभ्यासासाठी 200–400 nm या विस्तारित स्पेक्ट्रल श्रेणीचा विचार केला जातो.&lt;ref name=&quot;Lokapure2026&quot;/&gt;

=== समीकरणातील चले ===

* &lt;math&gt;K&lt;/math&gt; — कॅलिब्रेशन स्थिरांक (Calibration Constant)
* &lt;math&gt;E_{eff}(\lambda)&lt;/math&gt; — संयुक्त जैविक वजनन फलन (Combined Biological Weighting Function)
* &lt;math&gt;T(\lambda)&lt;/math&gt; — संबंधित तरंगलांबीवरील सनस्क्रीनचे ट्रान्समिटन्स (Transmittance)
* &lt;math&gt;\lambda&lt;/math&gt; — अतिनील किरणांची तरंगलांबी

== संयुक्त जैविक वजनन फलन ==

लोकापुरे समीकरणामधील संयुक्त जैविक वजनन पुढीलप्रमाणे व्यक्त केले जाते:

&lt;math&gt;
E_{eff}(\lambda)=w_1E_{ery}(\lambda)+w_2E_{age}(\lambda)
&lt;/math&gt;

येथे,

* &lt;math&gt;E_{ery}(\lambda)&lt;/math&gt; — एरिथेमल (Sunburn) प्रभाव
* &lt;math&gt;E_{age}(\lambda)&lt;/math&gt; — फोटोएजिंग (Skin Aging) प्रभाव
* &lt;math&gt;w_1,w_2&lt;/math&gt; — जैविक परिणामांसाठी वापरलेले वजन गुणांक

या पद्धतीमुळे SPF मूल्यांकनामध्ये UVA मुळे होणाऱ्या दीर्घकालीन त्वचा नुकसानीचाही विचार केला जातो.&lt;ref name=&quot;Lokapure2026&quot;/&gt; &lt;ref name=&quot;Sayre1979&quot;&gt;Sayre RM, Agin PP, LeVee GJ, Marlowe E. ''A comparison of in vivo and in vitro testing of sunscreening formulas.'' Photochem Photobiol. 1979;29(3):559–566.&lt;/ref&gt;

== कार्यपद्धती ==

या मॉडेलमध्ये संपूर्ण UV स्पेक्ट्रममधील प्रत्येक तरंगलांबीसाठी जैविक वजनन फलन आणि सनस्क्रीनचे ट्रान्समिटन्स यांचा गुणाकार करून त्याचे समाकलन (Integration) केले जाते. प्राप्त मूल्य कॅलिब्रेशन स्थिरांकाद्वारे सामान्यीकृत (Normalize) करून SPF निश्चित केला जातो.&lt;ref name=&quot;Lokapure2026&quot;/&gt;

== अंतराळीय विस्तार ==

पृथ्वीच्या वातावरणाबाहेर UVC किरणांचे प्रमाण तुलनेने अधिक असल्यामुळे लेखकांनी या समीकरणाची विस्तारित आवृत्ती प्रस्तावित केली आहे. या आवृत्तीमध्ये 200–400 nm तरंगलांबी, UVC किरणे, DNA नुकसानाशी संबंधित जैविक परिणाम आणि अंतराळातील UV फ्लक्स विचारात घेतला जातो.

&lt;math&gt;
SPF_{space}=K_s\int_{200}^{400}E_{space}(\lambda)[1-T(\lambda)]d\lambda
&lt;/math&gt;

येथे,

* &lt;math&gt;E_{space}(\lambda)&lt;/math&gt; — अंतराळीय UV जैविक परिणाम फलन
* &lt;math&gt;K_s&lt;/math&gt; — अंतराळीय कॅलिब्रेशन स्थिरांक
* 200–400 nm — विस्तारित अतिनील स्पेक्ट्रल श्रेणी

या प्रस्तावित मॉडेलचा उद्देश भविष्यातील अंतराळ मोहिमांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या सनस्क्रीन किंवा संरक्षणात्मक पदार्थांच्या मूल्यमापनासाठी सैद्धांतिक चौकट उपलब्ध करून देणे हा आहे.&lt;ref name=&quot;Lokapure2026&quot;/&gt;
== प्रमाणीकरण ==

लोकापुरे समीकरण प्रकाशित झाल्यानंतर त्याचा वापर स्वतंत्र संशोधनामध्ये वनस्पतीजन्य सनस्क्रीनच्या इन विट्रो (''in vitro'') मूल्यांकनासाठी करण्यात आला. 2026 मध्ये ''Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry'' मध्ये प्रकाशित झालेल्या अभ्यासामध्ये ''Syzygium cumini'' (जांभूळ) फळाच्या इथेनॉलिक अर्काच्या प्रकाशसंरक्षण (photoprotective) क्षमतेचे मूल्यांकन लोकापुरे समीकरणाच्या साहाय्याने करण्यात आले. या अभ्यासात 290–400 nm तरंगलांबी श्रेणीतील स्पेक्ट्रोफोटोमेट्रिक माहिती वापरून SPF मूल्य 87.70 नोंदविण्यात आले. संशोधकांनी या अभ्यासातून लोकापुरे समीकरणाचा वनस्पतीजन्य सनस्क्रीनच्या व्यापक-स्पेक्ट्रम (broad-spectrum) इन विट्रो SPF मूल्यांकनासाठी उपयोग होऊ शकतो, असे नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last1=Maske
|first1=Pratik Prakash
|last2=Malavi
|first2=Shobhraj Bharat
|last3=Kolap
|first3=Umesh Bhupal
|last4=Ambale
|first4=Suraj Mahadev
|title=Comprehensive in vitro evaluation of the UV-protective efficacy of Syzygium cumini extract using the Lokapure SPF equation
|journal=Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry
|year=2026
|volume=15
|issue=4
|pages=139–142
|doi=10.22271/phyto.2026.v15.i4b.16002
|url=https://www.phytojournal.com/archives/2026.v15.i4.16002/comprehensive-in-vitro-evaluation-of-the-uv-protective-efficacy-of-syzygium-cumini-extract-using-the-lokapure-spf-equation
}}&lt;/ref&gt;
== उपयोग ==

* इन विट्रो SPF निर्धारण
* UVA आणि UVB संरक्षणाचे संयुक्त मूल्यांकन
* वनस्पतीजन्य (Herbal) सनस्क्रीनचे परीक्षण
* कॉस्मेटिक उत्पादनांचे UV संरक्षण विश्लेषण
* अंतराळीय UV संरक्षणावरील सैद्धांतिक संशोधन

== हेही पहा ==

* [[सन प्रोटेक्शन फॅक्टर]]
* [[सनस्क्रीन]]
* [[अतिनील किरणे]]
* [[मन्सूर पद्धत]]
* [[ISO 24443]]

== संदर्भ ==
{{Reflist}}

[[Category:समीकरणे]]
[[वर्ग:त्वचा]]
[[Category:अतिनील किरणे]]
[[Category:सौंदर्यप्रसाधने]]
[[वर्ग:सौर ऊर्जा]]</text>
      <sha1>hjzwl9cujtbwgot9nu8dpvwsx5gmpbv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697090</id>
      <parentid>2697052</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T17:55:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Meta2026</username>
        <id>185199</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */ edit minor</comment>
      <origin>2697090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12213" sha1="o8n6s31g941uswh708ebvw9vrdc093r" xml:space="preserve">'''लोकापुरे समीकरण''' ({{lang-en|Lokapure Equation}}) हे सन प्रोटेक्शन फॅक्टर (SPF) चे स्पेक्ट्रोफोटोमेट्रिक निर्धारण करण्यासाठी प्रस्तावित करण्यात आलेले गणितीय मॉडेल आहे. हे समीकरण [[सचिन गंगाधर लोकापुरे]] यांनी विकसित केले असून, पारंपरिक SPF निर्धारण पद्धतींच्या तुलनेत संपूर्ण 290–400 nm अतिनील (UV) स्पेक्ट्रमचा विचार करते. या मॉडेलमध्ये UVB मुळे होणारा एरिथेमा (Sunburn) तसेच UVA मुळे होणारे फोटोएजिंग (Photoaging) आणि दीर्घकालीन जैविक परिणाम यांचा संयुक्त विचार केला जातो.&lt;ref name=&quot;Lokapure2026&quot;&gt;{{cite journal
|last=Lokapure
|first=Sachin G.
|title=A New Sun Protection Factor Equation: Integrating Erythemal and Photoaging Risks Across Biological and Space UV Exposure
|journal=Research Journal of Topical and Cosmetic Sciences
|year=2026
|volume=17
|issue=1
|pages=11–14
|doi=10.52711/2321-5844.2026.00003
|url=https://rjtcsonline.com/AbstractView.aspx?PID=2026-17-1-3
}}&lt;/ref&gt; या समीकरणाची विस्तारित आवृत्ती पृथ्वीबाहेरील (Space UV Environment) अतिनील किरणोत्सर्गाच्या अभ्यासासाठीही प्रस्तावित केली असून, त्यामध्ये 200–400 nm या विस्तारित तरंगलांबी श्रेणीचा विचार करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;Lokapure2026&quot;/&gt;

[[File:Sun protection factor- Lokapure Equation.jpg|thumb|लोकापुरे समीकरणाचे संकल्पनात्मक चित्र.]]

== पार्श्वभूमी ==

सन प्रोटेक्शन फॅक्टर (SPF) हे सनस्क्रीन उत्पादनांच्या संरक्षणक्षमतेचे मोजमाप करण्यासाठी वापरले जाणारे मानक आहे. 1986 मध्ये विकसित झालेली मन्सूर स्पेक्ट्रोफोटोमेट्रिक पद्धत (Mansur Method) इन विट्रो SPF निर्धारणासाठी मोठ्या प्रमाणावर वापरली जाते. ही पद्धत मुख्यतः 290–320 nm या UVB श्रेणीवर आधारित असून एरिथेमल वेटिंग फंक्शनचा वापर करते.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last1=Mansur
|first1=J.S.
|last2=Breder
|first2=M.N.R.
|last3=Mansur
|first3=M.C.A.
|last4=Azulay
|first4=R.D.
|title=Determinação do fator de proteção solar por espectrofotometria
|journal=Anais Brasileiros de Dermatologia
|year=1986
|volume=61
|pages=167–172
}}&lt;/ref&gt; विविध संशोधनांनुसार UVA किरणांचा त्वचेचे वृद्धत्व (Photoaging), कोलेजनचे नुकसान, ऑक्सिडेटिव्ह स्ट्रेस आणि काही त्वचारोगांमध्ये महत्त्वपूर्ण सहभाग असतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Diffey
|first=B.L.
|title=Solar ultraviolet radiation effects on biological systems
|journal=Physics in Medicine and Biology
}}&lt;/ref&gt; या पार्श्वभूमीवर लोकापुरे समीकरणामध्ये UVA आणि UVB या दोन्ही श्रेणींचा विचार करून जैविक संरक्षणाचे अधिक व्यापक मूल्यांकन करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;Lokapure2026&quot;/&gt;

== समीकरण ==

&lt;math&gt;
SPF = K \int_{290}^{400} E_{eff}(\lambda)\,[1-T(\lambda)]\,d\lambda
&lt;/math&gt;

'''टीप:''' अंतराळीय (Space UV) परिस्थितीच्या प्रस्तावित मॉडेलमध्ये अभ्यासासाठी 200–400 nm या विस्तारित स्पेक्ट्रल श्रेणीचा विचार केला जातो.&lt;ref name=&quot;Lokapure2026&quot;/&gt;

=== समीकरणातील चले ===

* &lt;math&gt;K&lt;/math&gt; — कॅलिब्रेशन स्थिरांक (Calibration Constant)
* &lt;math&gt;E_{eff}(\lambda)&lt;/math&gt; — संयुक्त जैविक वजनन फलन (Combined Biological Weighting Function)
* &lt;math&gt;T(\lambda)&lt;/math&gt; — संबंधित तरंगलांबीवरील सनस्क्रीनचे ट्रान्समिटन्स (Transmittance)
* &lt;math&gt;\lambda&lt;/math&gt; — अतिनील किरणांची तरंगलांबी

== संयुक्त जैविक वजनन फलन ==

लोकापुरे समीकरणामधील संयुक्त जैविक वजनन पुढीलप्रमाणे व्यक्त केले जाते:

&lt;math&gt;
E_{eff}(\lambda)=w_1E_{ery}(\lambda)+w_2E_{age}(\lambda)
&lt;/math&gt;

येथे,

* &lt;math&gt;E_{ery}(\lambda)&lt;/math&gt; — एरिथेमल (Sunburn) प्रभाव
* &lt;math&gt;E_{age}(\lambda)&lt;/math&gt; — फोटोएजिंग (Skin Aging) प्रभाव
* &lt;math&gt;w_1,w_2&lt;/math&gt; — जैविक परिणामांसाठी वापरलेले वजन गुणांक

या पद्धतीमुळे SPF मूल्यांकनामध्ये UVA मुळे होणाऱ्या दीर्घकालीन त्वचा नुकसानीचाही विचार केला जातो.&lt;ref name=&quot;Lokapure2026&quot;/&gt; &lt;ref name=&quot;Sayre1979&quot;&gt;Sayre RM, Agin PP, LeVee GJ, Marlowe E. ''A comparison of in vivo and in vitro testing of sunscreening formulas.'' Photochem Photobiol. 1979;29(3):559–566.&lt;/ref&gt;

== कार्यपद्धती ==

या मॉडेलमध्ये संपूर्ण UV स्पेक्ट्रममधील प्रत्येक तरंगलांबीसाठी जैविक वजनन फलन आणि सनस्क्रीनचे ट्रान्समिटन्स यांचा गुणाकार करून त्याचे समाकलन (Integration) केले जाते. प्राप्त मूल्य कॅलिब्रेशन स्थिरांकाद्वारे सामान्यीकृत (Normalize) करून SPF निश्चित केला जातो.&lt;ref name=&quot;Lokapure2026&quot;/&gt;

== अंतराळीय विस्तार ==

पृथ्वीच्या वातावरणाबाहेर UVC किरणांचे प्रमाण तुलनेने अधिक असल्यामुळे लेखकांनी या समीकरणाची विस्तारित आवृत्ती प्रस्तावित केली आहे. या आवृत्तीमध्ये 200–400 nm तरंगलांबी, UVC किरणे, DNA नुकसानाशी संबंधित जैविक परिणाम आणि अंतराळातील UV फ्लक्स विचारात घेतला जातो.

&lt;math&gt;
SPF_{space}=K_s\int_{200}^{400}E_{space}(\lambda)[1-T(\lambda)]d\lambda
&lt;/math&gt;

येथे,

* &lt;math&gt;E_{space}(\lambda)&lt;/math&gt; — अंतराळीय UV जैविक परिणाम फलन
* &lt;math&gt;K_s&lt;/math&gt; — अंतराळीय कॅलिब्रेशन स्थिरांक
* 200–400 nm — विस्तारित अतिनील स्पेक्ट्रल श्रेणी

या प्रस्तावित मॉडेलचा उद्देश भविष्यातील अंतराळ मोहिमांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या सनस्क्रीन किंवा संरक्षणात्मक पदार्थांच्या मूल्यमापनासाठी सैद्धांतिक चौकट उपलब्ध करून देणे हा आहे.&lt;ref name=&quot;Lokapure2026&quot;/&gt;
== प्रमाणीकरण ==

लोकापुरे समीकरण प्रकाशित झाल्यानंतर त्याचा वापर स्वतंत्र संशोधनामध्ये वनस्पतीजन्य सनस्क्रीनच्या इन विट्रो (''in vitro'') मूल्यांकनासाठी करण्यात आला. 2026 मध्ये ''Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry'' मध्ये प्रकाशित झालेल्या अभ्यासामध्ये ''Syzygium cumini'' (जांभूळ) फळाच्या इथेनॉलिक अर्काच्या प्रकाशसंरक्षण (photoprotective) क्षमतेचे मूल्यांकन लोकापुरे समीकरणाच्या साहाय्याने करण्यात आले. या अभ्यासात 290–400 nm तरंगलांबी श्रेणीतील स्पेक्ट्रोफोटोमेट्रिक माहिती वापरून SPF मूल्य 87.70 नोंदविण्यात आले. संशोधकांनी या अभ्यासातून लोकापुरे समीकरणाचा वनस्पतीजन्य सनस्क्रीनच्या व्यापक-स्पेक्ट्रम (broad-spectrum) इन विट्रो SPF मूल्यांकनासाठी उपयोग होऊ शकतो, असे नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last1=Maske
|first1=Pratik Prakash
|last2=Malavi
|first2=Shobhraj Bharat
|last3=Kolap
|first3=Umesh Bhupal
|last4=Ambale
|first4=Suraj Mahadev
|title=Comprehensive in vitro evaluation of the UV-protective efficacy of Syzygium cumini extract using the Lokapure SPF equation
|journal=Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry
|year=2026
|volume=15
|issue=4
|pages=139–142
|doi=10.22271/phyto.2026.v15.i4b.16002
|url=https://www.phytojournal.com/archives/2026.v15.i4.16002/comprehensive-in-vitro-evaluation-of-the-uv-protective-efficacy-of-syzygium-cumini-extract-using-the-lokapure-spf-equation
}}&lt;/ref&gt;
== उपयोग ==

* इन विट्रो SPF निर्धारण
* UVA आणि UVB संरक्षणाचे संयुक्त मूल्यांकन
* वनस्पतीजन्य (Herbal) सनस्क्रीनचे परीक्षण
* कॉस्मेटिक उत्पादनांचे UV संरक्षण विश्लेषण
* अंतराळीय UV संरक्षणावरील सैद्धांतिक संशोधन

== हेही पहा ==

* [[सन प्रोटेक्शन फॅक्टर]]
* [[सनस्क्रीन]]
* [[अतिनील किरणे]]
* [[मन्सूर पद्धत]]
* [[ISO 24443]]

== संदर्भ ==
{{Reflist}}

[[Category:समीकरणे]]
[[वर्ग:त्वचा]]
[[Category:अतिनील किरणे]]
[[Category:सौंदर्यप्रसाधने]]
[[वर्ग:सौर ऊर्जा]]</text>
      <sha1>o8n6s31g941uswh708ebvw9vrdc093r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अमेरिका महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381887</id>
    <revision>
      <id>2697054</id>
      <parentid>2696943</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T13:11:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2697054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17365" sha1="15hxc3eoe3x0c0zl5tsctwzyecoid0a" xml:space="preserve">खालील यादी अमेरिका महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. अमेरिकाने १७ मे २०१९ रोजी कॅनडा विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला.

== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| अमेरिकाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; |महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
| आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध ट्वेंटी२० सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==यादी== 
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र. 
! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183855.html ६५६] || १७ मे २०१९ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || rowspan=3 | [[२०१९ आयसीसी महिला पात्रता अमेरिका|२०२० आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183856.html ६५८] || १८ मे २०१९ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183857.html ६६०] || १९ मे २०१९ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197049.html ७३४] || ३१ ऑगस्ट २०१९ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]] || {{crw|SCO}} || rowspan=5 | [[२०१९ महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|२०२० आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक जागतिक पात्रता]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197054.html ७३९] || १ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{crw|BAN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197058.html ७४४] || ३ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|PNG}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{crw|PNG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197060.html ७४८] || ५ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{crw|NED}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197063.html ७५४] || ७ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|NAM}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282927.html ९८४] || १८ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || rowspan=6 | [[२०२१ महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता|२०२३ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282930.html ९८७] || १९ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282931.html ९८८] || २१ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282934.html ९९१] || २२ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282935.html ९९२] || २४ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{crw|CAN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282938.html ९९५] || २५ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1329245.html १२०६] || १० सप्टेंबर २०२२ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{crw|ZIM}} || rowspan=3 | [[२०२२-२३ संयुक्त अरब अमिराती महिला चौरंगी मालिका|२०२२ संयुक्त अरब अमिराती महिला चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1329248.html १२१३] || १२ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|THA}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{crw|THA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1329250.html १२१५] || १३ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|UAE}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331387.html १२२१] || १८ सप्टेंबर २०२२ || {{{crw|SCO}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|SCO}} || rowspan=5 | [[२०२२ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक पात्रता|२०२३ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक जागतिक पात्रता]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331391.html १२२५] || १९ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|IRE}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331392.html १२२६] || २१ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{crw|BAN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331399.html १२३३] || २३ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|PNG}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|PNG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331402.html १२३५] || २५ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|UAE}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|UAE}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395007.html १६०३] || ४ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || rowspan=6 | [[२०२३ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक अमेरिका पात्रता|२०२४ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395009.html १६१५] || ५ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395011.html १६३४] || ७ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395014.html १६४९] || ८ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395016.html १६५६] || १० सप्टेंबर २०२३ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395018.html १६६०] || १२ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| २९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1425643.html १८५२] || २७ एप्रिल २०२४ || {{crw|UGA}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{crw|UGA}} || rowspan=4 | [[२०२४ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक पात्रता|२०२४ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक जागतिक पात्रता]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| ३० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1425646.html १८५७] || २९ एप्रिल २०२४ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|SCO}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1425653.html १८६६] || १ मे २०२४ || {{crw|THA}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{crw|THA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| ३२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1425656.html १८७२] || ३ मे २०२४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|SL}}
|}

{{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}}

[[वर्ग:अमेरिका क्रिकेट|महिला ट्वेंटी२० आंतरराष्ट्रीय]]
[[वर्ग:महिला क्रिकेट]]</text>
      <sha1>15hxc3eoe3x0c0zl5tsctwzyecoid0a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697056</id>
      <parentid>2697054</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T13:17:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2697056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20273" sha1="5hf0gzm27lg0hva3eb7tkfixv8e62sb" xml:space="preserve">खालील यादी अमेरिका महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. अमेरिकाने १७ मे २०१९ रोजी कॅनडा विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला.

== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| अमेरिकाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; |महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
| आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध ट्वेंटी२० सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==यादी== 
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र. 
! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183855.html ६५६] || १७ मे २०१९ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || rowspan=3 | [[२०१९ आयसीसी महिला पात्रता अमेरिका|२०२० आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183856.html ६५८] || १८ मे २०१९ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183857.html ६६०] || १९ मे २०१९ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197049.html ७३४] || ३१ ऑगस्ट २०१९ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]] || {{crw|SCO}} || rowspan=5 | [[२०१९ महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|२०२० आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक जागतिक पात्रता]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197054.html ७३९] || १ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{crw|BAN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197058.html ७४४] || ३ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|PNG}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{crw|PNG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197060.html ७४८] || ५ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{crw|NED}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197063.html ७५४] || ७ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|NAM}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282927.html ९८४] || १८ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || rowspan=6 | [[२०२१ महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता|२०२३ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282930.html ९८७] || १९ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282931.html ९८८] || २१ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282934.html ९९१] || २२ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282935.html ९९२] || २४ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{crw|CAN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282938.html ९९५] || २५ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1329245.html १२०६] || १० सप्टेंबर २०२२ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{crw|ZIM}} || rowspan=3 | [[२०२२-२३ संयुक्त अरब अमिराती महिला चौरंगी मालिका|२०२२ संयुक्त अरब अमिराती महिला चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1329248.html १२१३] || १२ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|THA}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{crw|THA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1329250.html १२१५] || १३ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|UAE}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331387.html १२२१] || १८ सप्टेंबर २०२२ || {{{crw|SCO}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|SCO}} || rowspan=5 | [[२०२२ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक पात्रता|२०२३ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक जागतिक पात्रता]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331391.html १२२५] || १९ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|IRE}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331392.html १२२६] || २१ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{crw|BAN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331399.html १२३३] || २३ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|PNG}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|PNG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331402.html १२३५] || २५ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|UAE}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|UAE}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395007.html १६०३] || ४ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || rowspan=6 | [[२०२३ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक अमेरिका पात्रता|२०२४ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395009.html १६१५] || ५ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395011.html १६३४] || ७ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395014.html १६४९] || ८ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395016.html १६५६] || १० सप्टेंबर २०२३ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395018.html १६६०] || १२ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| २९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1425643.html १८५२] || २७ एप्रिल २०२४ || {{crw|UGA}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{crw|UGA}} || rowspan=4 | [[२०२४ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक पात्रता|२०२४ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक जागतिक पात्रता]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| ३० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1425646.html १८५७] || २९ एप्रिल २०२४ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|SCO}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1425653.html १८६६] || १ मे २०२४ || {{crw|THA}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{crw|THA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| ३२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1425656.html १८७२] || ३ मे २०२४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|SL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474981.html २१९१] || १० मार्च २०२५ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{crw|CAN}} || rowspan=6 | [[२०२५ महिला टी२० विश्वचषक अमेरिका पात्रता स्पर्धा|२०२६ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474983.html २१९५] || ११ मार्च २०२५ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474985.html २२०४] || १३ मार्च २०२५ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474988.html २२१२] || १४ मार्च २०२५ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474990.html २२१६] || १६ मार्च २०२५ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474992.html २२१८] || १७ मार्च २०२५ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|}

{{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}}

[[वर्ग:अमेरिका क्रिकेट|महिला ट्वेंटी२० आंतरराष्ट्रीय]]
[[वर्ग:महिला क्रिकेट]]</text>
      <sha1>5hf0gzm27lg0hva3eb7tkfixv8e62sb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697057</id>
      <parentid>2697056</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T13:18:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2697057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20272" sha1="r6yvt054yc7umqw1i9ojiakjpwskypb" xml:space="preserve">खालील यादी अमेरिका महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. अमेरिकाने १७ मे २०१९ रोजी कॅनडा विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला.

== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| अमेरिकाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; |महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
| आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध ट्वेंटी२० सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==यादी== 
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र. 
! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183855.html ६५६] || १७ मे २०१९ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || rowspan=3 | [[२०१९ आयसीसी महिला पात्रता अमेरिका|२०२० आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183856.html ६५८] || १८ मे २०१९ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183857.html ६६०] || १९ मे २०१९ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197049.html ७३४] || ३१ ऑगस्ट २०१९ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]] || {{crw|SCO}} || rowspan=5 | [[२०१९ महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|२०२० आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक जागतिक पात्रता]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197054.html ७३९] || १ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{crw|BAN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197058.html ७४४] || ३ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|PNG}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{crw|PNG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197060.html ७४८] || ५ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{crw|NED}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197063.html ७५४] || ७ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|NAM}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282927.html ९८४] || १८ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || rowspan=6 | [[२०२१ महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता|२०२३ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282930.html ९८७] || १९ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282931.html ९८८] || २१ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282934.html ९९१] || २२ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282935.html ९९२] || २४ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{crw|CAN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282938.html ९९५] || २५ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1329245.html १२०६] || १० सप्टेंबर २०२२ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{crw|ZIM}} || rowspan=3 | [[२०२२-२३ संयुक्त अरब अमिराती महिला चौरंगी मालिका|२०२२ संयुक्त अरब अमिराती महिला चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1329248.html १२१३] || १२ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|THA}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{crw|THA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1329250.html १२१५] || १३ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|UAE}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331387.html १२२१] || १८ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|SCO}} || rowspan=5 | [[२०२२ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक पात्रता|२०२३ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक जागतिक पात्रता]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331391.html १२२५] || १९ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|IRE}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331392.html १२२६] || २१ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{crw|BAN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331399.html १२३३] || २३ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|PNG}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|PNG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331402.html १२३५] || २५ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|UAE}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|UAE}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395007.html १६०३] || ४ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || rowspan=6 | [[२०२३ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक अमेरिका पात्रता|२०२४ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395009.html १६१५] || ५ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395011.html १६३४] || ७ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395014.html १६४९] || ८ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395016.html १६५६] || १० सप्टेंबर २०२३ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395018.html १६६०] || १२ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| २९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1425643.html १८५२] || २७ एप्रिल २०२४ || {{crw|UGA}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{crw|UGA}} || rowspan=4 | [[२०२४ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक पात्रता|२०२४ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक जागतिक पात्रता]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| ३० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1425646.html १८५७] || २९ एप्रिल २०२४ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|SCO}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1425653.html १८६६] || १ मे २०२४ || {{crw|THA}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{crw|THA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| ३२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1425656.html १८७२] || ३ मे २०२४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|SL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474981.html २१९१] || १० मार्च २०२५ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{crw|CAN}} || rowspan=6 | [[२०२५ महिला टी२० विश्वचषक अमेरिका पात्रता स्पर्धा|२०२६ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474983.html २१९५] || ११ मार्च २०२५ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474985.html २२०४] || १३ मार्च २०२५ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474988.html २२१२] || १४ मार्च २०२५ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474990.html २२१६] || १६ मार्च २०२५ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474992.html २२१८] || १७ मार्च २०२५ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|}

{{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}}

[[वर्ग:अमेरिका क्रिकेट|महिला ट्वेंटी२० आंतरराष्ट्रीय]]
[[वर्ग:महिला क्रिकेट]]</text>
      <sha1>r6yvt054yc7umqw1i9ojiakjpwskypb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697059</id>
      <parentid>2697057</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T13:21:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2697059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22620" sha1="27xohqv424ed2ucfjaemled2mijvmjr" xml:space="preserve">खालील यादी अमेरिका महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. अमेरिकाने १७ मे २०१९ रोजी कॅनडा विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला.

== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| अमेरिकाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; |महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
| आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध ट्वेंटी२० सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==यादी== 
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र. 
! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183855.html ६५६] || १७ मे २०१९ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || rowspan=3 | [[२०१९ आयसीसी महिला पात्रता अमेरिका|२०२० आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183856.html ६५८] || १८ मे २०१९ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183857.html ६६०] || १९ मे २०१९ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197049.html ७३४] || ३१ ऑगस्ट २०१९ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]] || {{crw|SCO}} || rowspan=5 | [[२०१९ महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|२०२० आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक जागतिक पात्रता]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197054.html ७३९] || १ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{crw|BAN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197058.html ७४४] || ३ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|PNG}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{crw|PNG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197060.html ७४८] || ५ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{crw|NED}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197063.html ७५४] || ७ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|NAM}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282927.html ९८४] || १८ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || rowspan=6 | [[२०२१ महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता|२०२३ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282930.html ९८७] || १९ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282931.html ९८८] || २१ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282934.html ९९१] || २२ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282935.html ९९२] || २४ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{crw|CAN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282938.html ९९५] || २५ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1329245.html १२०६] || १० सप्टेंबर २०२२ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{crw|ZIM}} || rowspan=3 | [[२०२२-२३ संयुक्त अरब अमिराती महिला चौरंगी मालिका|२०२२ संयुक्त अरब अमिराती महिला चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1329248.html १२१३] || १२ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|THA}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{crw|THA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1329250.html १२१५] || १३ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|UAE}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331387.html १२२१] || १८ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|SCO}} || rowspan=5 | [[२०२२ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक पात्रता|२०२३ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक जागतिक पात्रता]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331391.html १२२५] || १९ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|IRE}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331392.html १२२६] || २१ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{crw|BAN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331399.html १२३३] || २३ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|PNG}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|PNG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331402.html १२३५] || २५ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|UAE}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|UAE}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395007.html १६०३] || ४ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || rowspan=6 | [[२०२३ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक अमेरिका पात्रता|२०२४ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395009.html १६१५] || ५ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395011.html १६३४] || ७ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395014.html १६४९] || ८ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395016.html १६५६] || १० सप्टेंबर २०२३ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395018.html १६६०] || १२ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| २९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1425643.html १८५२] || २७ एप्रिल २०२४ || {{crw|UGA}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{crw|UGA}} || rowspan=4 | [[२०२४ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक पात्रता|२०२४ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक जागतिक पात्रता]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| ३० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1425646.html १८५७] || २९ एप्रिल २०२४ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|SCO}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1425653.html १८६६] || १ मे २०२४ || {{crw|THA}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{crw|THA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| ३२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1425656.html १८७२] || ३ मे २०२४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|SL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474981.html २१९१] || १० मार्च २०२५ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{crw|CAN}} || rowspan=6 | [[२०२५ महिला टी२० विश्वचषक अमेरिका पात्रता स्पर्धा|२०२६ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474983.html २१९५] || ११ मार्च २०२५ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474985.html २२०४] || १३ मार्च २०२५ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474988.html २२१२] || १४ मार्च २०२५ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474990.html २२१६] || १६ मार्च २०२५ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474992.html २२१८] || १७ मार्च २०२५ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|-  
| ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1481709.html २२४८] || २५ मार्च २०२५ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|USA}} [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[डॅलस-फोर्ट वर्थ मेट्रोप्लेक्स|डॅलस]] || {{crw|ZIM}} || rowspan=7 |  
|-  
| ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1481710.html २२५७] || २७ मार्च २०२५ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|USA}} [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[डॅलस-फोर्ट वर्थ मेट्रोप्लेक्स|डॅलस]] || {{crw|ZIM}}
|-  
| ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1481711.html २२६२] || २९ मार्च २०२५ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|USA}} [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[डॅलस-फोर्ट वर्थ मेट्रोप्लेक्स|डॅलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|-   
| ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1487652.html २३५३] || ९-१० जून २०२५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क मार्शालकरवीर्ड]], [[उट्रेच]] || {{crw|NED}}  
|-   
| ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1487653.html २३६०] || ११ जून २०२५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क मार्शालकरवीर्ड]], [[उट्रेच]] || {{crw|NED}}
|-   
| ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1487654.html २३६६] || १२ जून २०२५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क मार्शालकरवीर्ड]], [[उट्रेच]] || {{crw|NED}}
|-   
| ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1487655.html २३७१] || १३ जून २०२५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क मार्शालकरवीर्ड]], [[उट्रेच]] || {{crw|NED}}
|}

{{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}}

[[वर्ग:अमेरिका क्रिकेट|महिला ट्वेंटी२० आंतरराष्ट्रीय]]
[[वर्ग:महिला क्रिकेट]]</text>
      <sha1>27xohqv424ed2ucfjaemled2mijvmjr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697061</id>
      <parentid>2697059</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T13:32:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2697061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26117" sha1="jysd0de2msp99bx2hvjbaf4dmcjo7jp" xml:space="preserve">खालील यादी अमेरिका महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. अमेरिकाने १७ मे २०१९ रोजी कॅनडा विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला.

== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| अमेरिकाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; |महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
| आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध ट्वेंटी२० सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==यादी== 
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र. 
! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183855.html ६५६] || १७ मे २०१९ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || rowspan=3 | [[२०१९ आयसीसी महिला पात्रता अमेरिका|२०२० आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183856.html ६५८] || १८ मे २०१९ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183857.html ६६०] || १९ मे २०१९ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197049.html ७३४] || ३१ ऑगस्ट २०१९ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]] || {{crw|SCO}} || rowspan=5 | [[२०१९ महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|२०२० आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक जागतिक पात्रता]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197054.html ७३९] || १ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{crw|BAN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197058.html ७४४] || ३ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|PNG}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{crw|PNG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197060.html ७४८] || ५ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{crw|NED}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197063.html ७५४] || ७ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|NAM}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282927.html ९८४] || १८ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || rowspan=6 | [[२०२१ महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता|२०२३ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282930.html ९८७] || १९ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282931.html ९८८] || २१ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282934.html ९९१] || २२ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282935.html ९९२] || २४ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{crw|CAN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282938.html ९९५] || २५ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1329245.html १२०६] || १० सप्टेंबर २०२२ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{crw|ZIM}} || rowspan=3 | [[२०२२-२३ संयुक्त अरब अमिराती महिला चौरंगी मालिका|२०२२ संयुक्त अरब अमिराती महिला चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1329248.html १२१३] || १२ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|THA}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{crw|THA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1329250.html १२१५] || १३ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|UAE}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331387.html १२२१] || १८ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|SCO}} || rowspan=5 | [[२०२२ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक पात्रता|२०२३ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक जागतिक पात्रता]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331391.html १२२५] || १९ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|IRE}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331392.html १२२६] || २१ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{crw|BAN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331399.html १२३३] || २३ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|PNG}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|PNG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331402.html १२३५] || २५ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|UAE}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|UAE}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395007.html १६०३] || ४ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || rowspan=6 | [[२०२३ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक अमेरिका पात्रता|२०२४ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395009.html १६१५] || ५ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395011.html १६३४] || ७ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395014.html १६४९] || ८ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395016.html १६५६] || १० सप्टेंबर २०२३ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395018.html १६६०] || १२ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| २९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1425643.html १८५२] || २७ एप्रिल २०२४ || {{crw|UGA}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{crw|UGA}} || rowspan=4 | [[२०२४ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक पात्रता|२०२४ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक जागतिक पात्रता]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| ३० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1425646.html १८५७] || २९ एप्रिल २०२४ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|SCO}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1425653.html १८६६] || १ मे २०२४ || {{crw|THA}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{crw|THA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| ३२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1425656.html १८७२] || ३ मे २०२४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|SL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474981.html २१९१] || १० मार्च २०२५ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{crw|CAN}} || rowspan=6 | [[२०२५ महिला टी२० विश्वचषक अमेरिका पात्रता स्पर्धा|२०२६ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474983.html २१९५] || ११ मार्च २०२५ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474985.html २२०४] || १३ मार्च २०२५ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474988.html २२१२] || १४ मार्च २०२५ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474990.html २२१६] || १६ मार्च २०२५ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474992.html २२१८] || १७ मार्च २०२५ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|-  
| ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1481709.html २२४८] || २५ मार्च २०२५ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|USA}} [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[डॅलस-फोर्ट वर्थ मेट्रोप्लेक्स|डॅलस]] || {{crw|ZIM}} || rowspan=7 |  
|-  
| ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1481710.html २२५७] || २७ मार्च २०२५ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|USA}} [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[डॅलस-फोर्ट वर्थ मेट्रोप्लेक्स|डॅलस]] || {{crw|ZIM}}
|-  
| ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1481711.html २२६२] || २९ मार्च २०२५ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|USA}} [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[डॅलस-फोर्ट वर्थ मेट्रोप्लेक्स|डॅलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|-   
| ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1487652.html २३५३] || ९-१० जून २०२५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क मार्शालकरवीर्ड]], [[उट्रेच]] || {{crw|NED}}  
|-   
| ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1487653.html २३६०] || ११ जून २०२५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क मार्शालकरवीर्ड]], [[उट्रेच]] || {{crw|NED}}
|-   
| ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1487654.html २३६६] || १२ जून २०२५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क मार्शालकरवीर्ड]], [[उट्रेच]] || {{crw|NED}}
|-   
| ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1487655.html २३७१] || १३ जून २०२५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क मार्शालकरवीर्ड]], [[उट्रेच]] || {{crw|NED}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1515209.html २६२५] || १८ जानेवारी २०२६ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|NEP}} [[मुलपाणी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कागेश्वरी-मनोहरा]] || {{crw|BAN}} || rowspan=7 | [[२०२६ महिला टी२० विश्वचषक पात्रता|२०२६ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1515215.html २६३२] || २० जानेवारी २०२६ || {{crw|NAM}} || {{flagicon|NEP}} [[मुलपाणी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कागेश्वरी-मनोहरा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1515216.html २६३५] || २२ जानेवारी २०२६ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NEP}} [[मुलपाणी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कागेश्वरी-मनोहरा]] || {{crw|IRE}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1515225.html २६४६] || २६ जानेवारी २०२६ || {{crw|PNG}} || {{flagicon|NEP}} [[मुलपाणी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कागेश्वरी-मनोहरा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1515230.html २६५३] || २८ जानेवारी २०२६ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NEP}} [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[काठमांडू|किर्तीपूर]] || {{crw|NED}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1515233.html २६५७] || ३० जानेवारी २०२६ || {{crw|THA}} || {{flagicon|NEP}} [[मुलपाणी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कागेश्वरी-मनोहरा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1515236.html २६६०] || १ फेब्रुवारी २०२६ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|NEP}} [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[काठमांडू|किर्तीपूर]] || {{crw|SCO}}
|}

{{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}}

[[वर्ग:अमेरिका क्रिकेट|महिला ट्वेंटी२० आंतरराष्ट्रीय]]
[[वर्ग:महिला क्रिकेट]]</text>
      <sha1>jysd0de2msp99bx2hvjbaf4dmcjo7jp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697065</id>
      <parentid>2697061</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T13:44:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2697065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30234" sha1="nh28re39evyy0gfa6ucq8ki1v1xq1cn" xml:space="preserve">खालील यादी अमेरिका महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. अमेरिकाने १७ मे २०१९ रोजी कॅनडा विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला.

== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| अमेरिकाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; |महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
| आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध ट्वेंटी२० सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==यादी== 
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र. 
! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183855.html ६५६] || १७ मे २०१९ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || rowspan=3 | [[२०१९ आयसीसी महिला पात्रता अमेरिका|२०२० आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183856.html ६५८] || १८ मे २०१९ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183857.html ६६०] || १९ मे २०१९ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197049.html ७३४] || ३१ ऑगस्ट २०१९ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]] || {{crw|SCO}} || rowspan=5 | [[२०१९ महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|२०२० आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक जागतिक पात्रता]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197054.html ७३९] || १ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{crw|BAN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197058.html ७४४] || ३ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|PNG}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{crw|PNG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197060.html ७४८] || ५ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{crw|NED}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197063.html ७५४] || ७ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|NAM}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282927.html ९८४] || १८ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || rowspan=6 | [[२०२१ महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता|२०२३ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282930.html ९८७] || १९ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282931.html ९८८] || २१ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282934.html ९९१] || २२ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282935.html ९९२] || २४ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{crw|CAN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282938.html ९९५] || २५ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1329245.html १२०६] || १० सप्टेंबर २०२२ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{crw|ZIM}} || rowspan=3 | [[२०२२-२३ संयुक्त अरब अमिराती महिला चौरंगी मालिका|२०२२ संयुक्त अरब अमिराती महिला चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1329248.html १२१३] || १२ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|THA}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{crw|THA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1329250.html १२१५] || १३ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|UAE}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331387.html १२२१] || १८ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|SCO}} || rowspan=5 | [[२०२२ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक पात्रता|२०२३ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक जागतिक पात्रता]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331391.html १२२५] || १९ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|IRE}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331392.html १२२६] || २१ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{crw|BAN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331399.html १२३३] || २३ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|PNG}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|PNG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331402.html १२३५] || २५ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|UAE}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|UAE}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395007.html १६०३] || ४ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || rowspan=6 | [[२०२३ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक अमेरिका पात्रता|२०२४ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395009.html १६१५] || ५ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395011.html १६३४] || ७ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395014.html १६४९] || ८ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395016.html १६५६] || १० सप्टेंबर २०२३ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395018.html १६६०] || १२ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| २९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1425643.html १८५२] || २७ एप्रिल २०२४ || {{crw|UGA}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{crw|UGA}} || rowspan=4 | [[२०२४ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक पात्रता|२०२४ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक जागतिक पात्रता]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| ३० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1425646.html १८५७] || २९ एप्रिल २०२४ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|SCO}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1425653.html १८६६] || १ मे २०२४ || {{crw|THA}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{crw|THA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| ३२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1425656.html १८७२] || ३ मे २०२४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|SL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474981.html २१९१] || १० मार्च २०२५ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{crw|CAN}} || rowspan=6 | [[२०२५ महिला टी२० विश्वचषक अमेरिका पात्रता स्पर्धा|२०२६ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474983.html २१९५] || ११ मार्च २०२५ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474985.html २२०४] || १३ मार्च २०२५ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474988.html २२१२] || १४ मार्च २०२५ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474990.html २२१६] || १६ मार्च २०२५ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474992.html २२१८] || १७ मार्च २०२५ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|-  
| ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1481709.html २२४८] || २५ मार्च २०२५ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|USA}} [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[डॅलस-फोर्ट वर्थ मेट्रोप्लेक्स|डॅलस]] || {{crw|ZIM}} || rowspan=7 |  
|-  
| ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1481710.html २२५७] || २७ मार्च २०२५ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|USA}} [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[डॅलस-फोर्ट वर्थ मेट्रोप्लेक्स|डॅलस]] || {{crw|ZIM}}
|-  
| ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1481711.html २२६२] || २९ मार्च २०२५ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|USA}} [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[डॅलस-फोर्ट वर्थ मेट्रोप्लेक्स|डॅलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|-   
| ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1487652.html २३५३] || ९-१० जून २०२५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क मार्शालकरवीर्ड]], [[उट्रेच]] || {{crw|NED}}  
|-   
| ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1487653.html २३६०] || ११ जून २०२५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क मार्शालकरवीर्ड]], [[उट्रेच]] || {{crw|NED}}
|-   
| ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1487654.html २३६६] || १२ जून २०२५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क मार्शालकरवीर्ड]], [[उट्रेच]] || {{crw|NED}}
|-   
| ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1487655.html २३७१] || १३ जून २०२५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क मार्शालकरवीर्ड]], [[उट्रेच]] || {{crw|NED}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1515209.html २६२५] || १८ जानेवारी २०२६ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|NEP}} [[मुलपाणी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कागेश्वरी-मनोहरा]] || {{crw|BAN}} || rowspan=7 | [[२०२६ महिला टी२० विश्वचषक पात्रता|२०२६ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1515215.html २६३२] || २० जानेवारी २०२६ || {{crw|NAM}} || {{flagicon|NEP}} [[मुलपाणी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कागेश्वरी-मनोहरा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1515216.html २६३५] || २२ जानेवारी २०२६ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NEP}} [[मुलपाणी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कागेश्वरी-मनोहरा]] || {{crw|IRE}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1515225.html २६४६] || २६ जानेवारी २०२६ || {{crw|PNG}} || {{flagicon|NEP}} [[मुलपाणी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कागेश्वरी-मनोहरा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1515230.html २६५३] || २८ जानेवारी २०२६ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NEP}} [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[काठमांडू|किर्तीपूर]] || {{crw|NED}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1515233.html २६५७] || ३० जानेवारी २०२६ || {{crw|THA}} || {{flagicon|NEP}} [[मुलपाणी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कागेश्वरी-मनोहरा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1515236.html २६६०] || १ फेब्रुवारी २०२६ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|NEP}} [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[काठमांडू|किर्तीपूर]] || {{crw|SCO}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531151.html २७२६] || १८ एप्रिल २०२६ || {{crw|NEP}} || {{flagicon|RWA}} [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[किगाली]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || rowspan=8 | [[२०२६ आय.सी.सी. महिला चॅलेंज चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531154.html २७३०] || २१ एप्रिल २०२६ || {{crw|RWA}} || {{flagicon|RWA}} [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[किगाली]] || {{crw|RWA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531157.html २७३३] || २२ एप्रिल २०२६ || {{crw|VAN}} || {{flagicon|RWA}} [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|गहांगा आंतरराष्ट्रीय ब क्रिकेट मैदान]], [[किगाली]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531159.html २७३६] || २४ एप्रिल २०२६ || {{crw|ITA}} || {{flagicon|RWA}} [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[किगाली]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531161.html २७४१] || २६ एप्रिल २०२६ || {{crw|NEP}} || {{flagicon|RWA}} [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|गहांगा आंतरराष्ट्रीय ब क्रिकेट मैदान]], [[किगाली]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531163.html २७४४] || २७ एप्रिल २०२६ || {{crw|VAN}} || {{flagicon|RWA}} [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[किगाली]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531166.html २७४९] || ३० एप्रिल २०२६ || {{crw|ITA}} || {{flagicon|RWA}} [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[किगाली]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531168.html २७५२] || १ मे २०२६ || {{crw|RWA}} || {{flagicon|RWA}} [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|गहांगा आंतरराष्ट्रीय ब क्रिकेट मैदान]], [[किगाली]] || अनिर्णित
|}

{{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}}

[[वर्ग:अमेरिका क्रिकेट|महिला ट्वेंटी२० आंतरराष्ट्रीय]]
[[वर्ग:महिला क्रिकेट]]</text>
      <sha1>nh28re39evyy0gfa6ucq8ki1v1xq1cn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सिंहविष्णू</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381905</id>
    <revision>
      <id>2697098</id>
      <parentid>2697014</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T20:14:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2697098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3259" sha1="sezodqyi94jwwy9h9qunm808ox1ev3d" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट राज्याधिकारी
| नाव = सम्राट सिंहविष्णू
| पदवी = सम्राट
| चित्र =  Simhavishnu portrait in stone.jpg
| चित्र_शीर्षक = सिंहविष्णू आपल्या राण्यांसह: महाबलीपुरम येथील आदिवराह मंडपममध्ये सापडलेले शिल्प. हे शिल्प त्यांचा नातू, नरसिंहवर्मन प्रथम (६३०-६६८) यांच्या कारकिर्दीतील आहे .
| राजध्वज_चित्र =  
| राजध्वज_चित्र_शीर्षक =  
| राज्य_काळ = [[इ.स. ५७५]] – [[इ.स. ६००]]
| राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक 
| राज्याभिषेक = [[इ.स. ५७५]]
| राज्यव्याप्ती = 
| राजधानी = [[कांचीपुरम]]
| उप राजधानी = 
| पूर्ण_नाव = सिंहविष्णू
| जन्म_दिनांक = 
| जन्म_स्थान =
| मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. ६००]]
| मृत्यू_स्थान = 
| पूर्वाधिकारी = [[तिसरा सिंहवर्मन]]
| राजपद_वारस = 
| राजपद_वारस_प्रकार = 
| उत्तराधिकारी = [[पहिला महेंद्रवर्मन]]
| वडील = [[तिसरा सिंहवर्मन]]
| आई = 
| पत्नी = विक्रमेंद्र वर्मा द्वितीय यांची कन्या 
| इतर_पत्नी =
| पती = 
| इतर_पती = 
| संतती = [[पहिला महेंद्रवर्मन]]
| राजवंश = [[पल्लव वंश]]
| धर्म = [[हिंदू धर्म]]
| राजगीत =
| राजब्रीदवाक्य = 
| राजचलन = 
| तळटिपा = 
}}

'''सिंहविष्णू''' ज्याला अवनीसिंह म्हणूनही ओळखले जाते, हा सिंहवर्मन तृतीयचा पुत्र आणि पल्लव वंशाचा एक राजा होता, ज्याने या वंशाचे पुनरुज्जीवन केले. तो पहिला पल्लव सम्राट होता, ज्याचे साम्राज्य कांचीपुरमच्या (कांची) पलीकडे दक्षिणेकडे पसरले होते. त्याचा मुलगा [[पहिला महेंद्रवर्मन]] याने लिहिलेल्या 'मत्तविलास प्रहसन' या नाटकात त्याला एक महान विजेता म्हणून चित्रित केले आहे .

[[वर्ग:पल्लव सम्राट]]</text>
      <sha1>sezodqyi94jwwy9h9qunm808ox1ev3d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697099</id>
      <parentid>2697098</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T20:14:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2697099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3327" sha1="ppaxiqbkewtdz480at1thkzr1l9jcim" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट राज्याधिकारी
| नाव = सम्राट सिंहविष्णू
| पदवी = सम्राट
| चित्र =  Simhavishnu portrait in stone.jpg
| चित्र_शीर्षक = सिंहविष्णू आपल्या राण्यांसह: महाबलीपुरम येथील आदिवराह मंडपममध्ये सापडलेले शिल्प. हे शिल्प त्यांचा नातू, नरसिंहवर्मन प्रथम (६३०-६६८) यांच्या कारकिर्दीतील आहे .
| राजध्वज_चित्र =  
| राजध्वज_चित्र_शीर्षक =  
| राज्य_काळ = [[इ.स. ५७५]] – [[इ.स. ६००]]
| राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक 
| राज्याभिषेक = [[इ.स. ५७५]]
| राज्यव्याप्ती = 
| राजधानी = [[कांचीपुरम]]
| उप राजधानी = 
| पूर्ण_नाव = सिंहविष्णू
| जन्म_दिनांक = 
| जन्म_स्थान =
| मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. ६००]]
| मृत्यू_स्थान = 
| पूर्वाधिकारी = [[तिसरा सिंहवर्मन]]
| राजपद_वारस = 
| राजपद_वारस_प्रकार = 
| उत्तराधिकारी = [[पहिला महेंद्रवर्मन]]
| वडील = [[तिसरा सिंहवर्मन]]
| आई = 
| पत्नी = विक्रमेंद्र वर्मा द्वितीय यांची कन्या 
| इतर_पत्नी =
| पती = 
| इतर_पती = 
| संतती = [[पहिला महेंद्रवर्मन]]
| राजवंश = [[पल्लव वंश]]
| धर्म = [[हिंदू धर्म]]
| राजगीत =
| राजब्रीदवाक्य = 
| राजचलन = 
| तळटिपा = 
}}

'''सिंहविष्णू''' ज्याला अवनीसिंह म्हणूनही ओळखले जाते, हा सिंहवर्मन तृतीयचा पुत्र आणि पल्लव वंशाचा एक राजा होता, ज्याने या वंशाचे पुनरुज्जीवन केले. तो पहिला पल्लव सम्राट होता, ज्याचे साम्राज्य कांचीपुरमच्या (कांची) पलीकडे दक्षिणेकडे पसरले होते. त्याचा मुलगा [[पहिला महेंद्रवर्मन]] याने लिहिलेल्या 'मत्तविलास प्रहसन' या नाटकात त्याला एक महान विजेता म्हणून चित्रित केले आहे .

[[वर्ग:पल्लव सम्राट]]
[[वर्ग:इ.स. ६०० मधील मृत्यू]]</text>
      <sha1>ppaxiqbkewtdz480at1thkzr1l9jcim</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697100</id>
      <parentid>2697099</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T20:14:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2697100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3388" sha1="hla2g0vxofiwq08qkuavnynpme5e630" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट राज्याधिकारी
| नाव = सम्राट सिंहविष्णू
| पदवी = सम्राट
| चित्र =  Simhavishnu portrait in stone.jpg
| चित्र_शीर्षक = सिंहविष्णू आपल्या राण्यांसह: महाबलीपुरम येथील आदिवराह मंडपममध्ये सापडलेले शिल्प. हे शिल्प त्यांचा नातू, नरसिंहवर्मन प्रथम (६३०-६६८) यांच्या कारकिर्दीतील आहे .
| राजध्वज_चित्र =  
| राजध्वज_चित्र_शीर्षक =  
| राज्य_काळ = [[इ.स. ५७५]] – [[इ.स. ६००]]
| राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक 
| राज्याभिषेक = [[इ.स. ५७५]]
| राज्यव्याप्ती = 
| राजधानी = [[कांचीपुरम]]
| उप राजधानी = 
| पूर्ण_नाव = सिंहविष्णू
| जन्म_दिनांक = 
| जन्म_स्थान =
| मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. ६००]]
| मृत्यू_स्थान = 
| पूर्वाधिकारी = [[तिसरा सिंहवर्मन]]
| राजपद_वारस = 
| राजपद_वारस_प्रकार = 
| उत्तराधिकारी = [[पहिला महेंद्रवर्मन]]
| वडील = [[तिसरा सिंहवर्मन]]
| आई = 
| पत्नी = विक्रमेंद्र वर्मा द्वितीय यांची कन्या 
| इतर_पत्नी =
| पती = 
| इतर_पती = 
| संतती = [[पहिला महेंद्रवर्मन]]
| राजवंश = [[पल्लव वंश]]
| धर्म = [[हिंदू धर्म]]
| राजगीत =
| राजब्रीदवाक्य = 
| राजचलन = 
| तळटिपा = 
}}

'''सिंहविष्णू''' ज्याला अवनीसिंह म्हणूनही ओळखले जाते, हा सिंहवर्मन तृतीयचा पुत्र आणि पल्लव वंशाचा एक राजा होता, ज्याने या वंशाचे पुनरुज्जीवन केले. तो पहिला पल्लव सम्राट होता, ज्याचे साम्राज्य कांचीपुरमच्या (कांची) पलीकडे दक्षिणेकडे पसरले होते. त्याचा मुलगा [[पहिला महेंद्रवर्मन]] याने लिहिलेल्या 'मत्तविलास प्रहसन' या नाटकात त्याला एक महान विजेता म्हणून चित्रित केले आहे .

[[वर्ग:पल्लव सम्राट]]
[[वर्ग:इ.स. ६०० मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>hla2g0vxofiwq08qkuavnynpme5e630</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:प्रतीक भगवान वाघमारे</title>
    <ns>3</ns>
    <id>381909</id>
    <revision>
      <id>2697062</id>
      <timestamp>2026-07-26T13:35:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>साहाय्य चमू</username>
        <id>25365</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला</comment>
      <origin>2697062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="320" sha1="ogybdtaw3yfed9popjhh3a07rmy22t6" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=प्रतीक भगवान वाघमारे}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १९:०५, २६ जुलै २०२६ (IST)</text>
      <sha1>ogybdtaw3yfed9popjhh3a07rmy22t6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:Achal pandav</title>
    <ns>3</ns>
    <id>381910</id>
    <revision>
      <id>2697068</id>
      <timestamp>2026-07-26T13:59:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>साहाय्य चमू</username>
        <id>25365</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला</comment>
      <origin>2697068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="276" sha1="i9vxr3lxbh8ls3r8xi9vc4pz4dpcahe" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Achal pandav}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १९:२९, २६ जुलै २०२६ (IST)</text>
      <sha1>i9vxr3lxbh8ls3r8xi9vc4pz4dpcahe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:प्रतीक वाघमारे</title>
    <ns>3</ns>
    <id>381911</id>
    <revision>
      <id>2697073</id>
      <timestamp>2026-07-26T15:54:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>साहाय्य चमू</username>
        <id>25365</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला</comment>
      <origin>2697073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="304" sha1="1hd3wmzica8l9jsxzero0lgvdeg1rtp" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=प्रतीक वाघमारे}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २१:२४, २६ जुलै २०२६ (IST)</text>
      <sha1>1hd3wmzica8l9jsxzero0lgvdeg1rtp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:Vishu rakde</title>
    <ns>3</ns>
    <id>381912</id>
    <revision>
      <id>2697076</id>
      <timestamp>2026-07-26T16:06:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>साहाय्य चमू</username>
        <id>25365</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला</comment>
      <origin>2697076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="275" sha1="76x19i9u9yfaboffycpdiunwelb7bs9" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Vishu rakde}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २१:३६, २६ जुलै २०२६ (IST)</text>
      <sha1>76x19i9u9yfaboffycpdiunwelb7bs9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:Swapnil Govindrao Bonlewad</title>
    <ns>3</ns>
    <id>381913</id>
    <revision>
      <id>2697092</id>
      <timestamp>2026-07-26T18:51:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>साहाय्य चमू</username>
        <id>25365</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला</comment>
      <origin>2697092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="290" sha1="hzlduw1yqvc7dvqvtt5aa2vv9s0a6rb" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Swapnil Govindrao Bonlewad}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ००:२१, २७ जुलै २०२६ (IST)</text>
      <sha1>hzlduw1yqvc7dvqvtt5aa2vv9s0a6rb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>दालन:मजकुर</title>
    <ns>100</ns>
    <id>381914</id>
    <revision>
      <id>2697093</id>
      <timestamp>2026-07-26T18:53:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Swapnil Govindrao Bonlewad</username>
        <id>185666</id>
      </contributor>
      <comment>Yes</comment>
      <origin>2697093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="hwnj1f5x6g6ix9jms9yg4fhttbvprhy" xml:space="preserve">शिक्षण civil engineer assistant, B.A,B.com,Mcom, Blib Mlib</text>
      <sha1>hwnj1f5x6g6ix9jms9yg4fhttbvprhy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697104</id>
      <parentid>2697093</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T20:23:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>उत्पात काढला</comment>
      <origin>2697104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य:Swapnil Govindrao Bonlewad</title>
    <ns>2</ns>
    <id>381915</id>
    <revision>
      <id>2697094</id>
      <timestamp>2026-07-26T19:06:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Swapnil Govindrao Bonlewad</username>
        <id>185666</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2697094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1301" sha1="hybh6bkvqdhbvdrj4t8adtpyo5ji3aw" xml:space="preserve">पत्ता मुळगाव : मनोहर टाकिज गल्ली मुखेड या मुखेड जिल्हा नांदेड.                                                                       राहच पत्ता: मंत्री नगर भावसार चौक नांदेड.                         वडिल: गोविंदराव बोन्लेवाड (मुख्य पोस्ट मास्तर)आई कमल गोविंदराव बोन्लेवाड, भाऊ प्रमोद बोन्लेवाड (प्रयोग शाळा सहाय्यक) बहिण 1 स्वाती प्रविण बारलावार 2 सपना रूपेश गोपोड                                                                       जात (मन्नेरवारलु अनुसूचित जमाती).                                जन्म 29/01/1995 मुखेड तालुका मुखेड जिल्हा नांदेड.    काही शिक्षण मुखेड, नांदेड.                                            Instagram ID swapnil bonlewad.                           WhatsApp number 9049124650.</text>
      <sha1>hybh6bkvqdhbvdrj4t8adtpyo5ji3aw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697095</id>
      <parentid>2697094</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T19:09:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Swapnil Govindrao Bonlewad</username>
        <id>185666</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2697095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1313" sha1="4a4j2t5hb8w2qx2oc5c5nmti928jqwu" xml:space="preserve">शिक्षण: Civil assistant engineer deploma,(B.A,B.com,Mcom,B.lib,M.lib,)मुळगाव : मनोहर टाकिज गल्ली मुखेड या मुखेड जिल्हा नांदेड.                                                                       राहच पत्ता: मंत्री नगर भावसार चौक नांदेड.                         वडिल: गोविंदराव बोन्लेवाड (मुख्य पोस्ट मास्तर)आई कमल गोविंदराव बोन्लेवाड, भाऊ प्रमोद बोन्लेवाड (प्रयोग शाळा सहाय्यक) बहिण 1 स्वाती प्रविण बारलावार 2 सपना रूपेश गोपोड                                                                       जात (मन्नेरवारलु अनुसूचित जमाती).                                जन्म 29/01/1995 मुखेड तालुका मुखेड जिल्हा नांदेड.    काही शिक्षण मुखेड, नांदेड.                                            Instagram ID swapnil bonlewad.</text>
      <sha1>4a4j2t5hb8w2qx2oc5c5nmti928jqwu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697096</id>
      <parentid>2697095</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T19:10:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Swapnil Govindrao Bonlewad</username>
        <id>185666</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2697096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1314" sha1="g7618s11hjxmyfrshdlxo8kvzs4z5mg" xml:space="preserve">शिक्षण: Civil assistant engineer deploma,(B.A,B.com,Mcom,B.lib,M.lib,)मुळगाव : मनोहर टाकिज गल्ली मुखेड या मुखेड जिल्हा नांदेड.                                                                       राहच पत्ता: मंत्री नगर भावसार चौक नांदेड.                         वडिल: गोविंदराव बोन्लेवाड (मुख्य पोस्ट मास्तर)आई कमल गोविंदराव बोन्लेवाड, भाऊ प्रमोद बोन्लेवाड (प्रयोग शाळा सहाय्यक) बहिण 1 स्वाती प्रविण बारलावार 2 सपना रूपेश गोपोड                                                                       (जात (मन्नेरवारलु अनुसूचित जमाती).                                जन्म 29/01/1995 मुखेड तालुका मुखेड जिल्हा नांदेड.    काही शिक्षण मुखेड, नांदेड.                                            Instagram ID swapnil bonlewad.</text>
      <sha1>g7618s11hjxmyfrshdlxo8kvzs4z5mg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अवनीसिंह</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381916</id>
    <redirect title="सिंहविष्णू" />
    <revision>
      <id>2697097</id>
      <timestamp>2026-07-26T20:13:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नामभेद</comment>
      <origin>2697097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75" sha1="eq6ndc98l7vxznduti1ygkh2b3wotoh" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[सिंहविष्णू]]</text>
      <sha1>eq6ndc98l7vxznduti1ygkh2b3wotoh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वर्ग:इ.स. ६०० मधील मृत्यू</title>
    <ns>14</ns>
    <id>381917</id>
    <revision>
      <id>2697101</id>
      <timestamp>2026-07-26T20:15:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन</comment>
      <origin>2697101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57" sha1="s0pwnck8au4ejfbv9pg3oqcvzwutmd3" xml:space="preserve">*

[[वर्ग:इ.स. ६००|मृत्यू]]</text>
      <sha1>s0pwnck8au4ejfbv9pg3oqcvzwutmd3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वर्ग:पल्लव सम्राट</title>
    <ns>14</ns>
    <id>381918</id>
    <revision>
      <id>2697102</id>
      <timestamp>2026-07-26T20:17:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन</comment>
      <origin>2697102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="137" sha1="mxku93wri1pxblglllq58ecn2veij5t" xml:space="preserve">*

[[वर्ग:भारतीय सम्राट]]
[[वर्ग:पल्लव साम्राज्य|सम्राट]]</text>
      <sha1>mxku93wri1pxblglllq58ecn2veij5t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वर्ग:पल्लव साम्राज्य</title>
    <ns>14</ns>
    <id>381919</id>
    <revision>
      <id>2697103</id>
      <timestamp>2026-07-26T20:17:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन</comment>
      <origin>2697103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="gtktp0vhow6by9ic57g7oocj80pc7ja" xml:space="preserve">*

[[वर्ग:भारतीय साम्राज्ये]]</text>
      <sha1>gtktp0vhow6by9ic57g7oocj80pc7ja</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>गुल्झारीलाल नंदा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381920</id>
    <redirect title="गुलझारीलाल नंदा" />
    <revision>
      <id>2697110</id>
      <timestamp>2026-07-26T20:32:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2697110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88" sha1="1wp0jszpe7e3dqkwqj1rpp5qwsggqc4" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[गुलझारीलाल नंदा]]</text>
      <sha1>1wp0jszpe7e3dqkwqj1rpp5qwsggqc4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ललित नारायण मिश्र</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381921</id>
    <redirect title="ललित नारायण मिश्रा" />
    <revision>
      <id>2697111</id>
      <timestamp>2026-07-26T20:33:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2697111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95" sha1="fyi9ywpiyi302aqgwrym2dworslpyyr" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[ललित नारायण मिश्रा]]</text>
      <sha1>fyi9ywpiyi302aqgwrym2dworslpyyr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जगन्नाथ पहाडिया</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381922</id>
    <redirect title="जगन्नाथ पहाडीया" />
    <revision>
      <id>2697112</id>
      <timestamp>2026-07-26T20:33:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2697112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88" sha1="c98v794uo3axtyqsu562fskg1vobyu0" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[जगन्नाथ पहाडीया]]</text>
      <sha1>c98v794uo3axtyqsu562fskg1vobyu0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>के. आर. गणेश</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381923</id>
    <redirect title="के.आर. गणेश" />
    <revision>
      <id>2697113</id>
      <timestamp>2026-07-26T20:34:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2697113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="k9b919pcsd1ceb3a9jvd9v2ox2it97h" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[के.आर. गणेश]]</text>
      <sha1>k9b919pcsd1ceb3a9jvd9v2ox2it97h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>तमिळ मानिला काँग्रेस</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381924</id>
    <redirect title="तमिळ मानिल काँग्रेस" />
    <revision>
      <id>2697116</id>
      <timestamp>2026-07-26T20:40:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2697116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98" sha1="7w7wju8vaioyzuvkwe9e68emgyy6czx" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[तमिळ मानिल काँग्रेस]]</text>
      <sha1>7w7wju8vaioyzuvkwe9e68emgyy6czx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>टी. टी. कृष्णमचारी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381925</id>
    <redirect title="टी.टी. कृष्णमचारी" />
    <revision>
      <id>2697117</id>
      <timestamp>2026-07-26T20:41:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2697117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90" sha1="6i25j33wbabo95c2bn1t14xabd1yt6g" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[टी.टी. कृष्णमचारी]]</text>
      <sha1>6i25j33wbabo95c2bn1t14xabd1yt6g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>एच. एम. पटेल</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381926</id>
    <redirect title="हिरुभाई एम. पटेल" />
    <revision>
      <id>2697118</id>
      <timestamp>2026-07-26T20:41:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2697118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87" sha1="4rvxnd4ymgrnsr8lhvyyh6y02frxotd" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[हिरुभाई एम. पटेल]]</text>
      <sha1>4rvxnd4ymgrnsr8lhvyyh6y02frxotd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>आर. के. षण्मुखम चेट्टी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381927</id>
    <redirect title="आर.के. षण्मुखम चेट्टी" />
    <revision>
      <id>2697119</id>
      <timestamp>2026-07-26T20:41:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2697119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100" sha1="hh3de8r6m2h2x38f7xrji4oe4expzam" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[आर.के. षण्मुखम चेट्टी]]</text>
      <sha1>hh3de8r6m2h2x38f7xrji4oe4expzam</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदाशिवगड</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381928</id>
    <redirect title="मसुदा:सदाशिवगड" />
    <revision>
      <id>2697127</id>
      <timestamp>2026-07-26T22:24:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>अभय नातू ने लेख [[सदाशिवगड]] वरुन [[मसुदा:सदाशिवगड]] ला हलविला</comment>
      <origin>2697127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="0e2jpvnt8wbqqw8y3qsaf158nngi8kv" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[मसुदा:सदाशिवगड]]</text>
      <sha1>0e2jpvnt8wbqqw8y3qsaf158nngi8kv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>झाकीर हुसेन (संगीतकार)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381929</id>
    <redirect title="झाकिर हुसेन (संगीतकार)" />
    <revision>
      <id>2697130</id>
      <timestamp>2026-07-26T22:32:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2697130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103" sha1="dq5jcde23dbci67hnsy6n0v8krtsovm" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[झाकिर हुसेन (संगीतकार)]]</text>
      <sha1>dq5jcde23dbci67hnsy6n0v8krtsovm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>क्रिस्टियानो रोनाल्डो</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381930</id>
    <redirect title="क्रिस्तियानो रोनाल्डो" />
    <revision>
      <id>2697144</id>
      <timestamp>2026-07-27T01:39:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2697144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="106" sha1="bavickcntmmlketyrvouoli32fn2hdl" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[क्रिस्तियानो रोनाल्डो]]</text>
      <sha1>bavickcntmmlketyrvouoli32fn2hdl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>दिएगो माराडोना</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381931</id>
    <redirect title="दिएगो मारादोना" />
    <revision>
      <id>2697145</id>
      <timestamp>2026-07-27T01:42:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2697145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="knjdnf2bcm20ya1pfjkn1y1a39epp84" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[दिएगो मारादोना]]</text>
      <sha1>knjdnf2bcm20ya1pfjkn1y1a39epp84</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>थिएरी ऑनरी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381932</id>
    <redirect title="थिएरी ऑन्री" />
    <revision>
      <id>2697146</id>
      <timestamp>2026-07-27T01:43:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2697146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="pxmfc9ux982d603ovmc842ujcast5fg" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[थिएरी ऑन्री]]</text>
      <sha1>pxmfc9ux982d603ovmc842ujcast5fg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>रणपती शिवराय: स्वारी आग्रा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381933</id>
    <redirect title="रणपति शिवराय: स्वारी आग्रा" />
    <revision>
      <id>2697153</id>
      <timestamp>2026-07-27T02:42:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2697153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115" sha1="qucdjqcv76evrkhsk12ueipug2ho8z5" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[रणपति शिवराय: स्वारी आग्रा]]</text>
      <sha1>qucdjqcv76evrkhsk12ueipug2ho8z5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>उझबेकिस्तान क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381934</id>
    <revision>
      <id>2697172</id>
      <timestamp>2026-07-27T05:14:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: खालील यादी उझबेकिस्तान क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. उझबेकिस्तानने २२ जून २०२६ रोजी सिंगापूर विरुद्ध पहिला आंतरराष...</comment>
      <origin>2697172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3818" sha1="k1rzzzg51s92w4gq4f1wmojtnvyearr" xml:space="preserve">खालील यादी उझबेकिस्तान क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. उझबेकिस्तानने २२ जून २०२६ रोजी सिंगापूर विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला.

== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| उझबेकिस्तानने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; |आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
| आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध ट्वेंटी२० एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==यादी== 
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र. 
! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1541804.html ३९७७] || २२ जून २०२६ || {{cr|SIN}} || {{flagicon|SIN}} [[नॅशनल स्टेडियम, सिंगापूर|नॅशनल स्टेडियम]], [[सिंगापूर]] || {{cr|SIN}} || rowspan=4 | [[२०२६ आशिया प्रशांत क्रिकेट चॅम्पियन्स ट्रॉफी]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1541805.html ३९८१] || २३ जून २०२६ || {{cr|IDN}} || {{flagicon|SIN}} [[नॅशनल स्टेडियम, सिंगापूर|नॅशनल स्टेडियम]], [[सिंगापूर]] || {{cr|IDN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1541807.html ३९८६] || २५ जून २०२६ || {{cr|THA}} || {{flagicon|SIN}} [[नॅशनल स्टेडियम, सिंगापूर|नॅशनल स्टेडियम]], [[सिंगापूर]] || {{cr|THA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1541809.html ३९९०] || २६ जून २०२६ || {{cr|IDN}} || {{flagicon|SIN}} [[नॅशनल स्टेडियम, सिंगापूर|नॅशनल स्टेडियम]], [[सिंगापूर]] || {{cr|IDN}}
|}

{{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}}</text>
      <sha1>k1rzzzg51s92w4gq4f1wmojtnvyearr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697176</id>
      <parentid>2697172</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T05:43:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2697176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3960" sha1="37qt8mn6a1h5y9ms5czxcjxzhcikbdm" xml:space="preserve">खालील यादी उझबेकिस्तान क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. उझबेकिस्तानने २२ जून २०२६ रोजी सिंगापूर विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला.

== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| उझबेकिस्तानने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; |आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
| आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध ट्वेंटी२० एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==यादी== 
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र. 
! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1541804.html ३९७७] || २२ जून २०२६ || {{cr|SIN}} || {{flagicon|SIN}} [[नॅशनल स्टेडियम, सिंगापूर|नॅशनल स्टेडियम]], [[सिंगापूर]] || {{cr|SIN}} || rowspan=4 | [[२०२६ आशिया प्रशांत क्रिकेट चॅम्पियन्स ट्रॉफी]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1541805.html ३९८१] || २३ जून २०२६ || {{cr|IDN}} || {{flagicon|SIN}} [[नॅशनल स्टेडियम, सिंगापूर|नॅशनल स्टेडियम]], [[सिंगापूर]] || {{cr|IDN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1541807.html ३९८६] || २५ जून २०२६ || {{cr|THA}} || {{flagicon|SIN}} [[नॅशनल स्टेडियम, सिंगापूर|नॅशनल स्टेडियम]], [[सिंगापूर]] || {{cr|THA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1541809.html ३९९०] || २६ जून २०२६ || {{cr|IDN}} || {{flagicon|SIN}} [[नॅशनल स्टेडियम, सिंगापूर|नॅशनल स्टेडियम]], [[सिंगापूर]] || {{cr|IDN}}
|}

{{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}}

[[वर्ग:उझबेकिस्तान क्रिकेट|ट्वेंटी२० आंतरराष्ट्रीय]]</text>
      <sha1>37qt8mn6a1h5y9ms5czxcjxzhcikbdm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जे. बी. कृपलानी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381935</id>
    <redirect title="आचार्य कृपलानी" />
    <revision>
      <id>2697183</id>
      <timestamp>2026-07-27T05:53:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2697183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="3i070q5io5gnqqkbv4nkf1gr7xsj20p" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[आचार्य कृपलानी]]</text>
      <sha1>3i070q5io5gnqqkbv4nkf1gr7xsj20p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ऑल इंडिया अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कझगम</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381936</id>
    <redirect title="अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम" />
    <revision>
      <id>2697184</id>
      <timestamp>2026-07-27T05:55:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नामभेद</comment>
      <origin>2697184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="152" sha1="t1vn7nn8zytbkl2wxbx0k5lkf6fjoe3" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]</text>
      <sha1>t1vn7nn8zytbkl2wxbx0k5lkf6fjoe3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>शाहनवाझ खान</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381937</id>
    <revision>
      <id>2697186</id>
      <timestamp>2026-07-27T05:56:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: [[चित्र:Shah Nawaz Khan.jpg|200 px|इवलेसे|१९४० साली शाहनवाझ खान]] '''मेजर जनरल शाहनवाझ खान''' (२४ जानेवारी १९१४ - ९ डिसेंबर १९८३) हे एक भारतीय लष्करी अधिकारी व राजकारणी होते. त्यांनी दुसरे महायुद्ध|दुसऱ...</comment>
      <origin>2697186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2730" sha1="1iev6x7fr1k6af2iutl16vht1cgb8mm" xml:space="preserve">[[चित्र:Shah Nawaz Khan.jpg|200 px|इवलेसे|१९४० साली शाहनवाझ खान]]
'''मेजर जनरल शाहनवाझ खान''' (२४ जानेवारी १९१४ - ९ डिसेंबर १९८३) हे एक भारतीय लष्करी अधिकारी व राजकारणी होते. त्यांनी [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान]] [[नेताजी सुभाषचंद्र बोस]]ांच्या [[आझाद हिंद फौज]]ेमध्ये कामगिरी बजावली होती. [[कोहिमा]] व [[इंफाल]] येथील आझाद हिंद सेनेच्या यशामध्ये त्यांचा मोठा सहभाग होता.

युद्ध संपल्यानंतर [[ब्रिटिश भारतीय लष्कर]]ाने शाहनवाझ खान ह्यांच्यावर कोर्ट मार्शलचा खटला भरून त्यांना मृत्यूदंड ठोठावला होता. परंतु जनक्षोभामुळे भारतीय लष्करप्रमुखांनी ही शिक्षा रद्द केली.

त्यानंतर शाहनवाझ खान ह्यांनी [[महात्मा गांधी]]ंच्या [[अहिंसा]] तत्त्वाचा अंगिकार केला व [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस पक्षामध्ये]] प्रवेश केला. ते १९५२, १९५७, १९६२ व १९७१ ह्या चार लोकसभा निवडणुकांमध्ये [[उत्तर प्रदेश]]च्या [[मेरठ लोकसभा मतदारसंघ]]ामधून लोकसभेवर निवडून आले.

१९८३ साली [[दिल्ली]] येथे वयाच्या ६९व्या वर्षी त्यांचा मृत्यू झाला.

[[वर्ग: इ.स. १९१४ मधील जन्म]]
[[वर्ग: इ.स. १९८३ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:१ ली लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:२ री लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:३ री लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:५ वी लोकसभा सदस्य]]</text>
      <sha1>1iev6x7fr1k6af2iutl16vht1cgb8mm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697187</id>
      <parentid>2697186</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T05:59:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2697187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2785" sha1="qcn4b1iwbxasq45f7zzsrlh74hqk2y2" xml:space="preserve">[[चित्र:Shah Nawaz Khan.jpg|200 px|इवलेसे|१९४० साली शाहनवाझ खान]]
'''मेजर जनरल शाहनवाझ खान''' (२४ जानेवारी १९१४ - ९ डिसेंबर १९८३) हे एक भारतीय लष्करी अधिकारी व राजकारणी होते. त्यांनी [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान]] [[नेताजी सुभाषचंद्र बोस]]ांच्या [[आझाद हिंद फौज]]ेमध्ये कामगिरी बजावली होती. [[कोहिमा]] व [[इंफाल]] येथील आझाद हिंद सेनेच्या यशामध्ये त्यांचा मोठा सहभाग होता.

युद्ध संपल्यानंतर [[ब्रिटिश भारतीय लष्कर]]ाने शाहनवाझ खान ह्यांच्यावर कोर्ट मार्शलचा खटला भरून त्यांना मृत्यूदंड ठोठावला होता. परंतु जनक्षोभामुळे भारतीय लष्करप्रमुखांनी ही शिक्षा रद्द केली.

त्यानंतर शाहनवाझ खान ह्यांनी [[महात्मा गांधी]]ंच्या [[अहिंसा]] तत्त्वाचा अंगिकार केला व [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस पक्षामध्ये]] प्रवेश केला. ते १९५२, १९५७, १९६२ व १९७१ ह्या चार लोकसभा निवडणुकांमध्ये [[उत्तर प्रदेश]]च्या [[मेरठ लोकसभा मतदारसंघ]]ामधून लोकसभेवर निवडून आले.

१९८३ साली [[दिल्ली]] येथे वयाच्या ६९व्या वर्षी त्यांचा मृत्यू झाला.

[[वर्ग: इ.स. १९१४ मधील जन्म]]
[[वर्ग: इ.स. १९८३ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:१ ली लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:२ री लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:३ री लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:५ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:मेरठचे खासदार]]</text>
      <sha1>qcn4b1iwbxasq45f7zzsrlh74hqk2y2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697188</id>
      <parentid>2697187</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T05:59:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2697188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2846" sha1="6abydmo9wmp1bn263jqy4s44h7ms50h" xml:space="preserve">[[चित्र:Shah Nawaz Khan.jpg|200 px|इवलेसे|१९४० साली शाहनवाझ खान]]
'''मेजर जनरल शाहनवाझ खान''' (२४ जानेवारी १९१४ - ९ डिसेंबर १९८३) हे एक भारतीय लष्करी अधिकारी व राजकारणी होते. त्यांनी [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान]] [[नेताजी सुभाषचंद्र बोस]]ांच्या [[आझाद हिंद फौज]]ेमध्ये कामगिरी बजावली होती. [[कोहिमा]] व [[इंफाल]] येथील आझाद हिंद सेनेच्या यशामध्ये त्यांचा मोठा सहभाग होता.

युद्ध संपल्यानंतर [[ब्रिटिश भारतीय लष्कर]]ाने शाहनवाझ खान ह्यांच्यावर कोर्ट मार्शलचा खटला भरून त्यांना मृत्यूदंड ठोठावला होता. परंतु जनक्षोभामुळे भारतीय लष्करप्रमुखांनी ही शिक्षा रद्द केली.

त्यानंतर शाहनवाझ खान ह्यांनी [[महात्मा गांधी]]ंच्या [[अहिंसा]] तत्त्वाचा अंगिकार केला व [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस पक्षामध्ये]] प्रवेश केला. ते १९५२, १९५७, १९६२ व १९७१ ह्या चार लोकसभा निवडणुकांमध्ये [[उत्तर प्रदेश]]च्या [[मेरठ लोकसभा मतदारसंघ]]ामधून लोकसभेवर निवडून आले.

१९८३ साली [[दिल्ली]] येथे वयाच्या ६९व्या वर्षी त्यांचा मृत्यू झाला.

[[वर्ग: इ.स. १९१४ मधील जन्म]]
[[वर्ग: इ.स. १९८३ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:१ ली लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:२ री लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:३ री लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:५ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:मेरठचे खासदार]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>6abydmo9wmp1bn263jqy4s44h7ms50h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>चर्चा:सुझलॉन</title>
    <ns>1</ns>
    <id>381938</id>
    <revision>
      <id>2697193</id>
      <timestamp>2026-07-27T06:23:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41664-77</username>
        <id>185680</id>
      </contributor>
      <comment>/* कंपनीचे मालक */ नवीन विभाग</comment>
      <origin>2697193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="275" sha1="lsh0z8wmzj0g80zlmlyq94fqhdsizdh" xml:space="preserve">== कंपनीचे मालक  ==

कंपनीचे मालक 

[[विशेष:योगदान/&amp;#126;2026-41664-77|&amp;#126;2026-41664-77]] ([[सदस्य चर्चा:&amp;#126;2026-41664-77|talk]]) ११:५३, २७ जुलै २०२६ (IST)</text>
      <sha1>lsh0z8wmzj0g80zlmlyq94fqhdsizdh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381939</id>
    <revision>
      <id>2697202</id>
      <timestamp>2026-07-27T06:39:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: {{Infobox cricket series | series = २०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका | partof = [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] | date = ६ – १६ जून २०२६ | place = कॅनडा | team1 = {{cr|CAN}} | team2 = {{cr|NED}} | team3 = {{cr|USA}} | captain1 = [[साद बिन झफर]] | captain2 = [[स्कॉट एडवर्ड्स]] | capt...</comment>
      <origin>2697202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4568" sha1="82brvil6scxtje089euraxkc0jr0dai" xml:space="preserve">{{Infobox cricket series
| series = २०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका
| partof = [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]]
| date = ६ – १६ जून २०२६
| place = कॅनडा
| team1 = {{cr|CAN}}
| team2 = {{cr|NED}}
| team3 = {{cr|USA}}
| captain1 = [[साद बिन झफर]]
| captain2 = [[स्कॉट एडवर्ड्स]]
| captain3 = [[मोनांक पटेल]]
| runs1 = [[युवराज समरा]] (१०८)
| runs2 = सेड्रिक डी लँगे (७६)
| runs3 = [[शेहान जयसूर्या]] (१५५)
| wickets1 = झाहिद शिरझाद (६)
| wickets2 = [[आर्यन दत्त]] (६)
| wickets3 = [[हरमीत सिंग बधन]] (७)
| previous = [[२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (मे) | नेपाळ २०२६]]
| next = [[२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका | नेदरलँड्स २०२६]]
}}
२०२६ कॅनडा त्रिकोणी मालिका ही [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] या क्रिकेट स्पर्धेची १९ वी फेरी होती, जी ६ ते १६ जून २०२६ या कालावधीत [[कॅनडा]] येथे खेळवली गेली. &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/canada-usa-netherlands-cwc-league-2-odi-tri-series-2026 |trans-title= क्रिकेट कॅनडा जून २०२६ मध्ये नेदरलँड्स आणि अमेरिकेविरुद्धच्या एकदिवसीय त्रिकोणी मालिकेचे यजमानपद भूषवणार.|title=Cricket Canada to host Netherlands and USA for ODI Tri-series in June 2026 |work=Czarsportz |date=२५ मे २०२६ |access-date=२७ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt; ही कॅनडा, नेदरलँड्स आणि युनायटेड स्टेट्स (अमेरिका) यांच्या पुरुष राष्ट्रीय संघांमधील त्रिकोणी मालिका होती. &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/18qVXrkkkZ/ |trans-title= तुमच्या दिनदर्शिकेत नोंद करून ठेवा आणि 6️⃣भव्य सामन्यांसाठी सज्ज व्हा!|title=Mark your calendars and get ready for 6️⃣ massive clashes! |work=[[क्रिकेट कॅनडा]] |via=[[फेसबुक]] |date=२५ मे २०२६ |access-date=२९ मे २०२६}}&lt;/ref&gt; या मालिकेतील सामने [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] स्वरूपात खेळले गेले. &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/eight-team-cwc-league-2-begins-in-nepal-on-the-road-to-2027 |trans-title=२०२७ च्या दिशेने वाटचाल: नेपाळमध्ये आठ संघांच्या 'क्रिकेट विश्वचषक लीग २' स्पर्धेला सुरुवात|title=Eight-team CWC League 2 begins in Nepal on the road to 2027 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|date=१३ फेब्रुवारी २०२४ |access-date=२७ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;
==संदर्भयादी==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्यदुवे==
* [https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-cricket-world-cup-league-2-2023-24-2027-1420525 क्रिकेट विश्वचषक लीग २ मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर]

{{२०२७ क्रिकेट विश्वचषक}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}}

[[वर्ग: नेदरलँड्स क्रिकेट संघाचे कॅनडा दौरे|२०२६]]
[[वर्ग: अमेरिका क्रिकेट संघाचे कॅनडा दौरे|२०२६]]
[[वर्ग: २०२७ क्रिकेट विश्वचषक]]</text>
      <sha1>82brvil6scxtje089euraxkc0jr0dai</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697203</id>
      <parentid>2697202</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T06:41:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* बाह्यदुवे */</comment>
      <origin>2697203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4632" sha1="sjns5rj43q6yyw5cexd453ll0pte8ai" xml:space="preserve">{{Infobox cricket series
| series = २०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका
| partof = [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]]
| date = ६ – १६ जून २०२६
| place = कॅनडा
| team1 = {{cr|CAN}}
| team2 = {{cr|NED}}
| team3 = {{cr|USA}}
| captain1 = [[साद बिन झफर]]
| captain2 = [[स्कॉट एडवर्ड्स]]
| captain3 = [[मोनांक पटेल]]
| runs1 = [[युवराज समरा]] (१०८)
| runs2 = सेड्रिक डी लँगे (७६)
| runs3 = [[शेहान जयसूर्या]] (१५५)
| wickets1 = झाहिद शिरझाद (६)
| wickets2 = [[आर्यन दत्त]] (६)
| wickets3 = [[हरमीत सिंग बधन]] (७)
| previous = [[२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (मे) | नेपाळ २०२६]]
| next = [[२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका | नेदरलँड्स २०२६]]
}}
२०२६ कॅनडा त्रिकोणी मालिका ही [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] या क्रिकेट स्पर्धेची १९ वी फेरी होती, जी ६ ते १६ जून २०२६ या कालावधीत [[कॅनडा]] येथे खेळवली गेली. &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/canada-usa-netherlands-cwc-league-2-odi-tri-series-2026 |trans-title= क्रिकेट कॅनडा जून २०२६ मध्ये नेदरलँड्स आणि अमेरिकेविरुद्धच्या एकदिवसीय त्रिकोणी मालिकेचे यजमानपद भूषवणार.|title=Cricket Canada to host Netherlands and USA for ODI Tri-series in June 2026 |work=Czarsportz |date=२५ मे २०२६ |access-date=२७ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt; ही कॅनडा, नेदरलँड्स आणि युनायटेड स्टेट्स (अमेरिका) यांच्या पुरुष राष्ट्रीय संघांमधील त्रिकोणी मालिका होती. &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/18qVXrkkkZ/ |trans-title= तुमच्या दिनदर्शिकेत नोंद करून ठेवा आणि 6️⃣भव्य सामन्यांसाठी सज्ज व्हा!|title=Mark your calendars and get ready for 6️⃣ massive clashes! |work=[[क्रिकेट कॅनडा]] |via=[[फेसबुक]] |date=२५ मे २०२६ |access-date=२९ मे २०२६}}&lt;/ref&gt; या मालिकेतील सामने [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] स्वरूपात खेळले गेले. &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/eight-team-cwc-league-2-begins-in-nepal-on-the-road-to-2027 |trans-title=२०२७ च्या दिशेने वाटचाल: नेपाळमध्ये आठ संघांच्या 'क्रिकेट विश्वचषक लीग २' स्पर्धेला सुरुवात|title=Eight-team CWC League 2 begins in Nepal on the road to 2027 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|date=१३ फेब्रुवारी २०२४ |access-date=२७ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;
==संदर्भयादी==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्यदुवे==
* [https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-cricket-world-cup-league-2-2023-24-2027-1420525 क्रिकेट विश्वचषक लीग २ मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर]

{{२०२७ क्रिकेट विश्वचषक}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}}

[[वर्ग:नेदरलँड्स क्रिकेट संघाचे कॅनडा दौरे|२०२६]]
[[वर्ग:अमेरिका क्रिकेट संघाचे कॅनडा दौरे|२०२६]]
[[वर्ग:२०२७ क्रिकेट विश्वचषक]]
[[वर्ग:कॅनडामधील क्रिकेट]]</text>
      <sha1>sjns5rj43q6yyw5cexd453ll0pte8ai</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697210</id>
      <parentid>2697203</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T07:20:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <comment>/* संघ */</comment>
      <origin>2697210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9075" sha1="6f7l736v42d87596utncpwvqhcu8l6r" xml:space="preserve">{{Infobox cricket series
| series = २०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका
| partof = [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]]
| date = ६ – १६ जून २०२६
| place = कॅनडा
| team1 = {{cr|CAN}}
| team2 = {{cr|NED}}
| team3 = {{cr|USA}}
| captain1 = [[साद बिन झफर]]
| captain2 = [[स्कॉट एडवर्ड्स]]
| captain3 = [[मोनांक पटेल]]
| runs1 = [[युवराज समरा]] (१०८)
| runs2 = सेड्रिक डी लँगे (७६)
| runs3 = [[शेहान जयसूर्या]] (१५५)
| wickets1 = झाहिद शिरझाद (६)
| wickets2 = [[आर्यन दत्त]] (६)
| wickets3 = [[हरमीत सिंग बधन]] (७)
| previous = [[२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (मे) | नेपाळ २०२६]]
| next = [[२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका | नेदरलँड्स २०२६]]
}}
२०२६ कॅनडा त्रिकोणी मालिका ही [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] या क्रिकेट स्पर्धेची १९ वी फेरी होती, जी ६ ते १६ जून २०२६ या कालावधीत [[कॅनडा]] येथे खेळवली गेली. &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/canada-usa-netherlands-cwc-league-2-odi-tri-series-2026 |trans-title= क्रिकेट कॅनडा जून २०२६ मध्ये नेदरलँड्स आणि अमेरिकेविरुद्धच्या एकदिवसीय त्रिकोणी मालिकेचे यजमानपद भूषवणार.|title=Cricket Canada to host Netherlands and USA for ODI Tri-series in June 2026 |work=Czarsportz |date=२५ मे २०२६ |access-date=२७ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt; ही कॅनडा, नेदरलँड्स आणि युनायटेड स्टेट्स (अमेरिका) यांच्या पुरुष राष्ट्रीय संघांमधील त्रिकोणी मालिका होती. &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/18qVXrkkkZ/ |trans-title= तुमच्या दिनदर्शिकेत नोंद करून ठेवा आणि 6️⃣भव्य सामन्यांसाठी सज्ज व्हा!|title=Mark your calendars and get ready for 6️⃣ massive clashes! |work=[[क्रिकेट कॅनडा]] |via=[[फेसबुक]] |date=२५ मे २०२६ |access-date=२९ मे २०२६}}&lt;/ref&gt; या मालिकेतील सामने [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] स्वरूपात खेळले गेले. &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/eight-team-cwc-league-2-begins-in-nepal-on-the-road-to-2027 |trans-title=२०२७ च्या दिशेने वाटचाल: नेपाळमध्ये आठ संघांच्या 'क्रिकेट विश्वचषक लीग २' स्पर्धेला सुरुवात|title=Eight-team CWC League 2 begins in Nepal on the road to 2027 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|date=१३ फेब्रुवारी २०२४ |access-date=२७ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;
==संघ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; margin:auto&quot;
|-
!{{cr|CAN}}&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= आयसीसी पुरुष क्रिकेट विश्वचषक लीग २ साठी कॅनडा संघाचा अधिकृत संघ|title=Team Canada Official Squad for ICC Men’s CWC League 2 |work=[[क्रिकेट कॅनडा]] |url=https://www.facebook.com/share/p/1GfbyraqdQ/ |date=४ जून २०२६ |access-date=२७ जुलै २०२६ |via=[[ फेसबुक]]}}&lt;/ref&gt;
!{{cr|NED}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/icc-cricket-world-cup-league-2/news/netherlands-announce-squad-for-canada-league-2-tri-series |trans-title=नेदरलँड्सकडून कॅनडा 'लीग २' तिरंगी मालिकेसाठी संघ जाहीर. |title=Netherlands announce squad for Canada League 2 tri-series |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|date=२८ मे २०२६ |access-date=२७ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;
!{{cr|USA}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1LgvmKD4e9/ |trans-title= कॅनडा आणि नेदरलँड्सविरुद्धच्या आयसीसी सीडब्ल्यूसीएल२ मालिकेसाठी 'टीम यूएसए'चा संघ निश्चित आणि सज्ज. |title=Team USA squad is set and ready to go for the ICC CWCL2 series against Canada and the Netherlands |work= सॅन फ्रान्सिस्को युनिकॉर्न्स |via=[[फेसबुक]] |date=२८ मे २०२६ |access-date=२७ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;vertical-align:top&quot;
|
* [[साद बिन झफर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[हर्ष ठाकर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]])
* अखिल कुमार
* अनूप चीमा ([[यष्टीरक्षक|य]])
* अली नदीम ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[ॲरन जॉन्सन]]
* [[कलीम सना]]
* झाहिद शिरझाद
* [[निकोलस किर्टन]]
* [[परगत सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|परगत सिंग]]
* [[मॅथ्यू स्पूर्स]]
* [[युवराज समरा]]
* शिवम शर्मा
* [[श्रेयस मोव्वा]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* सुखजिंदर सिंह
|
* [[स्कॉट एडवर्ड्स]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]])
* [[आर्यन दत्त]]
* ॲलेक्स रॉय
* ऑलिव्हियर एलेनबास
* [[काइल क्लाइन]]
* [[झॅक लायन-कशेट]]
* [[डॅनियल डोरम]]
* [[नोहा क्रोस]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[बास डी लिड]]
* [[मायकेल लेविट]]
* [[मॅक्स ओ’दाउद]]
* [[रोलॉफ व्हान देर मर्व]]
* [[लोगन व्हान बीक]]
* [[विक्रमजीत सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|विक्रमजीत सिंग]]
* सेड्रिक डी लँगे
* [[सेबास्टियन ब्राट]]
|
* [[मोनांक पटेल]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]])
* [[एहसान आदिल]]
* [[नोशतुश केंजीगे]]
* [[मिलिंद कुमार]]
* [[यासिर मोहम्मद]]
* [[रुशील उगरकर]]
* ऋत्विक अप्पिडी
* [[शायन जहांगीर]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[शुभम रांजणे]]
* [[शेहान जयसूर्या]]
* [[संजय कृष्णमूर्ती]]
* [[साईतेजा मुक्कामल्ला]]
* [[सौरभ नेत्रावळकर]]
* [[स्मित पटेल]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[हरमीत सिंग बधन]]
|}
==संदर्भयादी==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्यदुवे==
* [https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-cricket-world-cup-league-2-2023-24-2027-1420525 क्रिकेट विश्वचषक लीग २ मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर]

{{२०२७ क्रिकेट विश्वचषक}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}}

[[वर्ग:नेदरलँड्स क्रिकेट संघाचे कॅनडा दौरे|२०२६]]
[[वर्ग:अमेरिका क्रिकेट संघाचे कॅनडा दौरे|२०२६]]
[[वर्ग:२०२७ क्रिकेट विश्वचषक]]
[[वर्ग:कॅनडामधील क्रिकेट]]</text>
      <sha1>6f7l736v42d87596utncpwvqhcu8l6r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697276</id>
      <parentid>2697210</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T09:25:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <comment>/* सामने */</comment>
      <origin>2697276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18538" sha1="k4xwzqj7gk1qk1l7llbzdx9vndikjyu" xml:space="preserve">{{Infobox cricket series
| series = २०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका
| partof = [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]]
| date = ६ – १६ जून २०२६
| place = कॅनडा
| team1 = {{cr|CAN}}
| team2 = {{cr|NED}}
| team3 = {{cr|USA}}
| captain1 = [[साद बिन झफर]]
| captain2 = [[स्कॉट एडवर्ड्स]]
| captain3 = [[मोनांक पटेल]]
| runs1 = [[युवराज समरा]] (१०८)
| runs2 = सेड्रिक डी लँगे (७६)
| runs3 = [[शेहान जयसूर्या]] (१५५)
| wickets1 = झाहिद शिरझाद (६)
| wickets2 = [[आर्यन दत्त]] (६)
| wickets3 = [[हरमीत सिंग बधन]] (७)
| previous = [[२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (मे) | नेपाळ २०२६]]
| next = [[२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका | नेदरलँड्स २०२६]]
}}
२०२६ कॅनडा त्रिकोणी मालिका ही [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] या क्रिकेट स्पर्धेची १९ वी फेरी होती, जी ६ ते १६ जून २०२६ या कालावधीत [[कॅनडा]] येथे खेळवली गेली. &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/canada-usa-netherlands-cwc-league-2-odi-tri-series-2026 |trans-title= क्रिकेट कॅनडा जून २०२६ मध्ये नेदरलँड्स आणि अमेरिकेविरुद्धच्या एकदिवसीय त्रिकोणी मालिकेचे यजमानपद भूषवणार.|title=Cricket Canada to host Netherlands and USA for ODI Tri-series in June 2026 |work=Czarsportz |date=२५ मे २०२६ |access-date=२७ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt; ही कॅनडा, नेदरलँड्स आणि युनायटेड स्टेट्स (अमेरिका) यांच्या पुरुष राष्ट्रीय संघांमधील त्रिकोणी मालिका होती. &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/18qVXrkkkZ/ |trans-title= तुमच्या दिनदर्शिकेत नोंद करून ठेवा आणि 6️⃣भव्य सामन्यांसाठी सज्ज व्हा!|title=Mark your calendars and get ready for 6️⃣ massive clashes! |work=[[क्रिकेट कॅनडा]] |via=[[फेसबुक]] |date=२५ मे २०२६ |access-date=२९ मे २०२६}}&lt;/ref&gt; या मालिकेतील सामने [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] स्वरूपात खेळले गेले. &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/eight-team-cwc-league-2-begins-in-nepal-on-the-road-to-2027 |trans-title=२०२७ च्या दिशेने वाटचाल: नेपाळमध्ये आठ संघांच्या 'क्रिकेट विश्वचषक लीग २' स्पर्धेला सुरुवात|title=Eight-team CWC League 2 begins in Nepal on the road to 2027 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|date=१३ फेब्रुवारी २०२४ |access-date=२७ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;
==संघ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; margin:auto&quot;
|-
!{{cr|CAN}}&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= आयसीसी पुरुष क्रिकेट विश्वचषक लीग २ साठी कॅनडा संघाचा अधिकृत संघ|title=Team Canada Official Squad for ICC Men’s CWC League 2 |work=[[क्रिकेट कॅनडा]] |url=https://www.facebook.com/share/p/1GfbyraqdQ/ |date=४ जून २०२६ |access-date=२७ जुलै २०२६ |via=[[ फेसबुक]]}}&lt;/ref&gt;
!{{cr|NED}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/icc-cricket-world-cup-league-2/news/netherlands-announce-squad-for-canada-league-2-tri-series |trans-title=नेदरलँड्सकडून कॅनडा 'लीग २' तिरंगी मालिकेसाठी संघ जाहीर. |title=Netherlands announce squad for Canada League 2 tri-series |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|date=२८ मे २०२६ |access-date=२७ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;
!{{cr|USA}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1LgvmKD4e9/ |trans-title= कॅनडा आणि नेदरलँड्सविरुद्धच्या आयसीसी सीडब्ल्यूसीएल२ मालिकेसाठी 'टीम यूएसए'चा संघ निश्चित आणि सज्ज. |title=Team USA squad is set and ready to go for the ICC CWCL2 series against Canada and the Netherlands |work= सॅन फ्रान्सिस्को युनिकॉर्न्स |via=[[फेसबुक]] |date=२८ मे २०२६ |access-date=२७ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;vertical-align:top&quot;
|
* [[साद बिन झफर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[हर्ष ठाकर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]])
* अखिल कुमार
* अनूप चीमा ([[यष्टीरक्षक|य]])
* अली नदीम ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[ॲरन जॉन्सन]]
* [[कलीम सना]]
* झाहिद शिरझाद
* [[निकोलस किर्टन]]
* [[परगत सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|परगत सिंग]]
* [[मॅथ्यू स्पूर्स]]
* [[युवराज समरा]]
* शिवम शर्मा
* [[श्रेयस मोव्वा]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* सुखजिंदर सिंह
|
* [[स्कॉट एडवर्ड्स]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]])
* [[आर्यन दत्त]]
* ॲलेक्स रॉय
* ऑलिव्हियर एलेनबास
* [[काइल क्लाइन]]
* [[झॅक लायन-कशेट]]
* [[डॅनियल डोरम]]
* [[नोहा क्रोस]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[बास डी लिड]]
* [[मायकेल लेविट]]
* [[मॅक्स ओ’दाउद]]
* [[रोलॉफ व्हान देर मर्व]]
* [[लोगन व्हान बीक]]
* [[विक्रमजीत सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|विक्रमजीत सिंग]]
* सेड्रिक डी लँगे
* [[सेबास्टियन ब्राट]]
|
* [[मोनांक पटेल]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]])
* [[एहसान आदिल]]
* [[नोशतुश केंजीगे]]
* [[मिलिंद कुमार]]
* [[यासिर मोहम्मद]]
* [[रुशील उगरकर]]
* ऋत्विक अप्पिडी
* [[शायन जहांगीर]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[शुभम रांजणे]]
* [[शेहान जयसूर्या]]
* [[संजय कृष्णमूर्ती]]
* [[साईतेजा मुक्कामल्ला]]
* [[सौरभ नेत्रावळकर]]
* [[स्मित पटेल]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[हरमीत सिंग बधन]]
|}
==सामने==
{{hatnote|पूर्व प्रमाण वेळ विभाग ([[यूटीसी−०४:००]])}}
=== १ला आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ६ जून २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|CAN}}
| team2 = {{cr|USA}}
| score1 = २३१/८ (४५ षटके)
| runs1 = अली नदीम ५१ (७०)
| wickets1 = [[एहसान आदिल]] ३/२७ (९ षटके)
| score2 = २३५/२ (३९.५ षटके)
| runs2 = [[शेहान जयसूर्या]] ११३[[नाबाद|*]] (१११)
| wickets2 = झाहिद शिरझाद २/५९ (९ षटके)
| result = अमेरिका ८ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538425.html धावफलक]
| venue = [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]	
| umpires = [[रोलंड ब्लॅक]] (आ) आणि अर्नोल्ड मॅडेल (कॅ)
| motm = [[शेहान जयसूर्या]] (अमेरिका)
| toss = अमेरिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain = पावसामुळे सामना प्रत्येक बाजूसाठी ४५ षटकांचा करण्यात आला.
| notes = झाहिद शिरझाद, सुखजिंदर सिंह (कॅ) आणि ऋत्विक अप्पिडी (अमेरिका) ह्या सर्वांनी आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.
* [[शेहान जयसूर्या]]ने (अमेरिका) आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय कारकिर्दीतील पहिले शतक झळकावले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dreamcricket.com/articles/usa-cricket-news/usa-cricket-jayasuriyas-maiden-odi-century-takes-usa-past-canada-by-eight-wickets/ |trans-title=यूएसए क्रिकेट: जयसूर्याच्या पहिल्या-वहिल्या एकदिवसीय शतकाच्या जोरावर अमेरिकेचा कॅनडावर आठ गडी राखून विजय. |title=USA Cricket: Jayasuriya’s maiden ODI century takes USA past Canada by eight wickets |work=ड्रीमक्रिकेट |date=६ जून २०२६ |access-date=२७ जुलै २०२६ }}&lt;/ref&gt;
}}

===२रा आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ८ जून २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|NED}}
| team2 = {{cr|USA}}
| score1 = १९६/८ (५० षटके)
| runs1 = [[मॅक्स ओ’दाउद]] ५९ (१११)
| wickets1 = [[हरमीत सिंग बधन]] ४/२६ (१० षटके)
| score2 = १७५ (४७.५ षटके)
| runs2 = [[शेहान जयसूर्या]] ३४ (६३)
| wickets2 = [[आर्यन दत्त]] ३/२३ (१० षटके)
| result = नेदरलँड्स २१ धावांनी विजयी.
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538426.html धावफलक]
| venue = [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]	
| umpires = हॅरी ग्रेवाल (कॅ) आणि अर्नोल्ड मॅडेल (कॅ)
| motm = [[मॅक्स ओ’दाउद]] (नेदरलँड्स)
| toss = अमेरिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| notes = सेड्रिक डी लँगे, [[डॅनियल डोरम]] आणि ॲलेक्स रॉय (नेदरलँड्स)ह्या सर्वांनी आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.
}}

===३रा आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १० जून २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|NED}}
| team2 = {{cr|CAN}}
| score1 = २१४ (४८ षटके)
| runs1 = [[स्कॉट एडवर्ड्स]] ५८ (७६)
| wickets1 = [[मॅथ्यू स्पूर्स]] ३/४२ (८ षटके)
| score2 = २१८/८ (४९.५ षटके)
| runs2 = [[श्रेयस मोव्वा]] ८३[[नाबाद|*]] (१०८)
| wickets2 = [[आर्यन दत्त]] ३/४१ (१० षटके)
| result = कॅनडा २ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538427.html धावफलक]
| venue = [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]	
| umpires = [[रोलंड ब्लॅक]] (आ) आणि अर्नोल्ड मॅडेल (कॅ)
| motm = [[श्रेयस मोव्वा]] (कॅ)
| toss = कॅनडाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
}}

===४था आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १२ जून २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|CAN}}
| team2 = {{cr|USA}}
| score1 = २७५/८ (५० षटके)
| runs1 = [[निकोलस किर्टन]] ५३ (६८)
| wickets1 = [[हरमीत सिंग बधन]] २/४७ (१० षटके)
| score2 = २७६/५ (५० षटके)
| runs2 = [[मिलिंद कुमार]] १११[[नाबाद|*]] (१२५)
| wickets2 = [[कलीम सना]] २/५७ (१० षटके)&lt;br /&gt;झाहिद शिरझाद २/५७ (१० षटके)
| result = अमेरिका ५ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538428.html धावफलक]
| venue = [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]	
| umpires = [[रोलंड ब्लॅक]] (आ) आणि अर्नोल्ड मॅडेल (कॅ)
| motm = [[मिलिंद कुमार]] (अमेरिका)
| toss = अमेरिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
}}

===५वा आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १४ जून २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|NED}}
| team2 = {{cr|USA}}
| score1 = 
| score2 = 
| result = सामना रद्द
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538429.html धावफलक]
| venue = [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]	
| umpires = हॅरी ग्रेवाल (कॅ) आणि अर्नोल्ड मॅडेल (कॅ)
| toss = नाणेफेक नाही.
| rain = पावसामुळे खेळ होऊ शकला नाही.
}}

===६वा आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १६ जून २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|NED}}
| team2 = {{cr|CAN}}
| score1 = १५/१ (४.१ षटके)
| runs1 = सेड्रिक डी लँगे १०[[नाबाद|*]] (१०)
| wickets1 = अखिल कुमार १/६ (२ षटके)
| score2 = 
| result = अनिर्णित
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538430.html धावफलक]
| venue = [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]	
| umpires = [[रोलंड ब्लॅक]] (आ) आणि हॅरी ग्रेवाल (कॅ)
| toss = नेदरलँड्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
| rain = धोकादायक खेळपट्टीमुळे पुढील खेळ होऊ शकला नाही.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/canada-netherlands-odi-abandoned-due-to-dangerous-pitch-in-toronto-1541407 |trans-title= टोरोंटोमध्ये धोकादायक खेळपट्टीमुळे कॅनडा-नेदरलँड्स एकदिवसीय सामना रद्द |title=Canada-Netherlands ODI abandoned due to dangerous pitch in Toronto |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |date=१७ जून २०२६|access-date=२७ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;
}}
==संदर्भयादी==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्यदुवे==
* [https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-cricket-world-cup-league-2-2023-24-2027-1420525 क्रिकेट विश्वचषक लीग २ मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर]

{{२०२७ क्रिकेट विश्वचषक}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}}

[[वर्ग:नेदरलँड्स क्रिकेट संघाचे कॅनडा दौरे|२०२६]]
[[वर्ग:अमेरिका क्रिकेट संघाचे कॅनडा दौरे|२०२६]]
[[वर्ग:२०२७ क्रिकेट विश्वचषक]]
[[वर्ग:कॅनडामधील क्रिकेट]]</text>
      <sha1>k4xwzqj7gk1qk1l7llbzdx9vndikjyu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697277</id>
      <parentid>2697276</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T09:25:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* २रा आं.ए.दि. सामना */</comment>
      <origin>2697277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18534" sha1="e56vf4j9e479xr1n3fxqmegb8di2j60" xml:space="preserve">{{Infobox cricket series
| series = २०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका
| partof = [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]]
| date = ६ – १६ जून २०२६
| place = कॅनडा
| team1 = {{cr|CAN}}
| team2 = {{cr|NED}}
| team3 = {{cr|USA}}
| captain1 = [[साद बिन झफर]]
| captain2 = [[स्कॉट एडवर्ड्स]]
| captain3 = [[मोनांक पटेल]]
| runs1 = [[युवराज समरा]] (१०८)
| runs2 = सेड्रिक डी लँगे (७६)
| runs3 = [[शेहान जयसूर्या]] (१५५)
| wickets1 = झाहिद शिरझाद (६)
| wickets2 = [[आर्यन दत्त]] (६)
| wickets3 = [[हरमीत सिंग बधन]] (७)
| previous = [[२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (मे) | नेपाळ २०२६]]
| next = [[२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका | नेदरलँड्स २०२६]]
}}
२०२६ कॅनडा त्रिकोणी मालिका ही [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] या क्रिकेट स्पर्धेची १९ वी फेरी होती, जी ६ ते १६ जून २०२६ या कालावधीत [[कॅनडा]] येथे खेळवली गेली. &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/canada-usa-netherlands-cwc-league-2-odi-tri-series-2026 |trans-title= क्रिकेट कॅनडा जून २०२६ मध्ये नेदरलँड्स आणि अमेरिकेविरुद्धच्या एकदिवसीय त्रिकोणी मालिकेचे यजमानपद भूषवणार.|title=Cricket Canada to host Netherlands and USA for ODI Tri-series in June 2026 |work=Czarsportz |date=२५ मे २०२६ |access-date=२७ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt; ही कॅनडा, नेदरलँड्स आणि युनायटेड स्टेट्स (अमेरिका) यांच्या पुरुष राष्ट्रीय संघांमधील त्रिकोणी मालिका होती. &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/18qVXrkkkZ/ |trans-title= तुमच्या दिनदर्शिकेत नोंद करून ठेवा आणि 6️⃣भव्य सामन्यांसाठी सज्ज व्हा!|title=Mark your calendars and get ready for 6️⃣ massive clashes! |work=[[क्रिकेट कॅनडा]] |via=[[फेसबुक]] |date=२५ मे २०२६ |access-date=२९ मे २०२६}}&lt;/ref&gt; या मालिकेतील सामने [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] स्वरूपात खेळले गेले. &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/eight-team-cwc-league-2-begins-in-nepal-on-the-road-to-2027 |trans-title=२०२७ च्या दिशेने वाटचाल: नेपाळमध्ये आठ संघांच्या 'क्रिकेट विश्वचषक लीग २' स्पर्धेला सुरुवात|title=Eight-team CWC League 2 begins in Nepal on the road to 2027 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|date=१३ फेब्रुवारी २०२४ |access-date=२७ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;
==संघ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; margin:auto&quot;
|-
!{{cr|CAN}}&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= आयसीसी पुरुष क्रिकेट विश्वचषक लीग २ साठी कॅनडा संघाचा अधिकृत संघ|title=Team Canada Official Squad for ICC Men’s CWC League 2 |work=[[क्रिकेट कॅनडा]] |url=https://www.facebook.com/share/p/1GfbyraqdQ/ |date=४ जून २०२६ |access-date=२७ जुलै २०२६ |via=[[ फेसबुक]]}}&lt;/ref&gt;
!{{cr|NED}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/icc-cricket-world-cup-league-2/news/netherlands-announce-squad-for-canada-league-2-tri-series |trans-title=नेदरलँड्सकडून कॅनडा 'लीग २' तिरंगी मालिकेसाठी संघ जाहीर. |title=Netherlands announce squad for Canada League 2 tri-series |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|date=२८ मे २०२६ |access-date=२७ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;
!{{cr|USA}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1LgvmKD4e9/ |trans-title= कॅनडा आणि नेदरलँड्सविरुद्धच्या आयसीसी सीडब्ल्यूसीएल२ मालिकेसाठी 'टीम यूएसए'चा संघ निश्चित आणि सज्ज. |title=Team USA squad is set and ready to go for the ICC CWCL2 series against Canada and the Netherlands |work= सॅन फ्रान्सिस्को युनिकॉर्न्स |via=[[फेसबुक]] |date=२८ मे २०२६ |access-date=२७ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;vertical-align:top&quot;
|
* [[साद बिन झफर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[हर्ष ठाकर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]])
* अखिल कुमार
* अनूप चीमा ([[यष्टीरक्षक|य]])
* अली नदीम ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[ॲरन जॉन्सन]]
* [[कलीम सना]]
* झाहिद शिरझाद
* [[निकोलस किर्टन]]
* [[परगत सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|परगत सिंग]]
* [[मॅथ्यू स्पूर्स]]
* [[युवराज समरा]]
* शिवम शर्मा
* [[श्रेयस मोव्वा]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* सुखजिंदर सिंह
|
* [[स्कॉट एडवर्ड्स]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]])
* [[आर्यन दत्त]]
* ॲलेक्स रॉय
* ऑलिव्हियर एलेनबास
* [[काइल क्लाइन]]
* [[झॅक लायन-कशेट]]
* [[डॅनियल डोरम]]
* [[नोहा क्रोस]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[बास डी लिड]]
* [[मायकेल लेविट]]
* [[मॅक्स ओ’दाउद]]
* [[रोलॉफ व्हान देर मर्व]]
* [[लोगन व्हान बीक]]
* [[विक्रमजीत सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|विक्रमजीत सिंग]]
* सेड्रिक डी लँगे
* [[सेबास्टियन ब्राट]]
|
* [[मोनांक पटेल]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]])
* [[एहसान आदिल]]
* [[नोशतुश केंजीगे]]
* [[मिलिंद कुमार]]
* [[यासिर मोहम्मद]]
* [[रुशील उगरकर]]
* ऋत्विक अप्पिडी
* [[शायन जहांगीर]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[शुभम रांजणे]]
* [[शेहान जयसूर्या]]
* [[संजय कृष्णमूर्ती]]
* [[साईतेजा मुक्कामल्ला]]
* [[सौरभ नेत्रावळकर]]
* [[स्मित पटेल]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[हरमीत सिंग बधन]]
|}
==सामने==
{{hatnote|पूर्व प्रमाण वेळ विभाग ([[यूटीसी−०४:००]])}}
=== १ला आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ६ जून २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|CAN}}
| team2 = {{cr|USA}}
| score1 = २३१/८ (४५ षटके)
| runs1 = अली नदीम ५१ (७०)
| wickets1 = [[एहसान आदिल]] ३/२७ (९ षटके)
| score2 = २३५/२ (३९.५ षटके)
| runs2 = [[शेहान जयसूर्या]] ११३[[नाबाद|*]] (१११)
| wickets2 = झाहिद शिरझाद २/५९ (९ षटके)
| result = अमेरिका ८ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538425.html धावफलक]
| venue = [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]	
| umpires = [[रोलंड ब्लॅक]] (आ) आणि अर्नोल्ड मॅडेल (कॅ)
| motm = [[शेहान जयसूर्या]] (अमेरिका)
| toss = अमेरिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain = पावसामुळे सामना प्रत्येक बाजूसाठी ४५ षटकांचा करण्यात आला.
| notes = झाहिद शिरझाद, सुखजिंदर सिंह (कॅ) आणि ऋत्विक अप्पिडी (अमेरिका) ह्या सर्वांनी आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.
* [[शेहान जयसूर्या]]ने (अमेरिका) आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय कारकिर्दीतील पहिले शतक झळकावले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dreamcricket.com/articles/usa-cricket-news/usa-cricket-jayasuriyas-maiden-odi-century-takes-usa-past-canada-by-eight-wickets/ |trans-title=यूएसए क्रिकेट: जयसूर्याच्या पहिल्या-वहिल्या एकदिवसीय शतकाच्या जोरावर अमेरिकेचा कॅनडावर आठ गडी राखून विजय. |title=USA Cricket: Jayasuriya’s maiden ODI century takes USA past Canada by eight wickets |work=ड्रीमक्रिकेट |date=६ जून २०२६ |access-date=२७ जुलै २०२६ }}&lt;/ref&gt;
}}

===२रा आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ८ जून २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|NED}}
| team2 = {{cr|USA}}
| score1 = १९६/८ (५० षटके)
| runs1 = [[मॅक्स ओ'दाउद]] ५९ (१११)
| wickets1 = [[हरमीत सिंग बधन]] ४/२६ (१० षटके)
| score2 = १७५ (४७.५ षटके)
| runs2 = [[शेहान जयसूर्या]] ३४ (६३)
| wickets2 = [[आर्यन दत्त]] ३/२३ (१० षटके)
| result = नेदरलँड्स २१ धावांनी विजयी.
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538426.html धावफलक]
| venue = [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]	
| umpires = हॅरी ग्रेवाल (कॅ) आणि अर्नोल्ड मॅडेल (कॅ)
| motm = [[मॅक्स ओ'दाउद]] (नेदरलँड्स)
| toss = अमेरिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| notes = सेड्रिक डी लँगे, [[डॅनियल डोरम]] आणि ॲलेक्स रॉय (नेदरलँड्स)ह्या सर्वांनी आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.
}}

===३रा आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १० जून २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|NED}}
| team2 = {{cr|CAN}}
| score1 = २१४ (४८ षटके)
| runs1 = [[स्कॉट एडवर्ड्स]] ५८ (७६)
| wickets1 = [[मॅथ्यू स्पूर्स]] ३/४२ (८ षटके)
| score2 = २१८/८ (४९.५ षटके)
| runs2 = [[श्रेयस मोव्वा]] ८३[[नाबाद|*]] (१०८)
| wickets2 = [[आर्यन दत्त]] ३/४१ (१० षटके)
| result = कॅनडा २ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538427.html धावफलक]
| venue = [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]	
| umpires = [[रोलंड ब्लॅक]] (आ) आणि अर्नोल्ड मॅडेल (कॅ)
| motm = [[श्रेयस मोव्वा]] (कॅ)
| toss = कॅनडाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
}}

===४था आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १२ जून २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|CAN}}
| team2 = {{cr|USA}}
| score1 = २७५/८ (५० षटके)
| runs1 = [[निकोलस किर्टन]] ५३ (६८)
| wickets1 = [[हरमीत सिंग बधन]] २/४७ (१० षटके)
| score2 = २७६/५ (५० षटके)
| runs2 = [[मिलिंद कुमार]] १११[[नाबाद|*]] (१२५)
| wickets2 = [[कलीम सना]] २/५७ (१० षटके)&lt;br /&gt;झाहिद शिरझाद २/५७ (१० षटके)
| result = अमेरिका ५ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538428.html धावफलक]
| venue = [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]	
| umpires = [[रोलंड ब्लॅक]] (आ) आणि अर्नोल्ड मॅडेल (कॅ)
| motm = [[मिलिंद कुमार]] (अमेरिका)
| toss = अमेरिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
}}

===५वा आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १४ जून २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|NED}}
| team2 = {{cr|USA}}
| score1 = 
| score2 = 
| result = सामना रद्द
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538429.html धावफलक]
| venue = [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]	
| umpires = हॅरी ग्रेवाल (कॅ) आणि अर्नोल्ड मॅडेल (कॅ)
| toss = नाणेफेक नाही.
| rain = पावसामुळे खेळ होऊ शकला नाही.
}}

===६वा आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १६ जून २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|NED}}
| team2 = {{cr|CAN}}
| score1 = १५/१ (४.१ षटके)
| runs1 = सेड्रिक डी लँगे १०[[नाबाद|*]] (१०)
| wickets1 = अखिल कुमार १/६ (२ षटके)
| score2 = 
| result = अनिर्णित
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538430.html धावफलक]
| venue = [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]	
| umpires = [[रोलंड ब्लॅक]] (आ) आणि हॅरी ग्रेवाल (कॅ)
| toss = नेदरलँड्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
| rain = धोकादायक खेळपट्टीमुळे पुढील खेळ होऊ शकला नाही.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/canada-netherlands-odi-abandoned-due-to-dangerous-pitch-in-toronto-1541407 |trans-title= टोरोंटोमध्ये धोकादायक खेळपट्टीमुळे कॅनडा-नेदरलँड्स एकदिवसीय सामना रद्द |title=Canada-Netherlands ODI abandoned due to dangerous pitch in Toronto |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |date=१७ जून २०२६|access-date=२७ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;
}}
==संदर्भयादी==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्यदुवे==
* [https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-cricket-world-cup-league-2-2023-24-2027-1420525 क्रिकेट विश्वचषक लीग २ मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर]

{{२०२७ क्रिकेट विश्वचषक}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}}

[[वर्ग:नेदरलँड्स क्रिकेट संघाचे कॅनडा दौरे|२०२६]]
[[वर्ग:अमेरिका क्रिकेट संघाचे कॅनडा दौरे|२०२६]]
[[वर्ग:२०२७ क्रिकेट विश्वचषक]]
[[वर्ग:कॅनडामधील क्रिकेट]]</text>
      <sha1>e56vf4j9e479xr1n3fxqmegb8di2j60</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697278</id>
      <parentid>2697277</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T09:25:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* संघ */</comment>
      <origin>2697278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18533" sha1="oeqnzmk7dyj1fx2mhd69qd3sl2do4z3" xml:space="preserve">{{Infobox cricket series
| series = २०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका
| partof = [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]]
| date = ६ – १६ जून २०२६
| place = कॅनडा
| team1 = {{cr|CAN}}
| team2 = {{cr|NED}}
| team3 = {{cr|USA}}
| captain1 = [[साद बिन झफर]]
| captain2 = [[स्कॉट एडवर्ड्स]]
| captain3 = [[मोनांक पटेल]]
| runs1 = [[युवराज समरा]] (१०८)
| runs2 = सेड्रिक डी लँगे (७६)
| runs3 = [[शेहान जयसूर्या]] (१५५)
| wickets1 = झाहिद शिरझाद (६)
| wickets2 = [[आर्यन दत्त]] (६)
| wickets3 = [[हरमीत सिंग बधन]] (७)
| previous = [[२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (मे) | नेपाळ २०२६]]
| next = [[२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका | नेदरलँड्स २०२६]]
}}
२०२६ कॅनडा त्रिकोणी मालिका ही [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] या क्रिकेट स्पर्धेची १९ वी फेरी होती, जी ६ ते १६ जून २०२६ या कालावधीत [[कॅनडा]] येथे खेळवली गेली. &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/canada-usa-netherlands-cwc-league-2-odi-tri-series-2026 |trans-title= क्रिकेट कॅनडा जून २०२६ मध्ये नेदरलँड्स आणि अमेरिकेविरुद्धच्या एकदिवसीय त्रिकोणी मालिकेचे यजमानपद भूषवणार.|title=Cricket Canada to host Netherlands and USA for ODI Tri-series in June 2026 |work=Czarsportz |date=२५ मे २०२६ |access-date=२७ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt; ही कॅनडा, नेदरलँड्स आणि युनायटेड स्टेट्स (अमेरिका) यांच्या पुरुष राष्ट्रीय संघांमधील त्रिकोणी मालिका होती. &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/18qVXrkkkZ/ |trans-title= तुमच्या दिनदर्शिकेत नोंद करून ठेवा आणि 6️⃣भव्य सामन्यांसाठी सज्ज व्हा!|title=Mark your calendars and get ready for 6️⃣ massive clashes! |work=[[क्रिकेट कॅनडा]] |via=[[फेसबुक]] |date=२५ मे २०२६ |access-date=२९ मे २०२६}}&lt;/ref&gt; या मालिकेतील सामने [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] स्वरूपात खेळले गेले. &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/eight-team-cwc-league-2-begins-in-nepal-on-the-road-to-2027 |trans-title=२०२७ च्या दिशेने वाटचाल: नेपाळमध्ये आठ संघांच्या 'क्रिकेट विश्वचषक लीग २' स्पर्धेला सुरुवात|title=Eight-team CWC League 2 begins in Nepal on the road to 2027 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|date=१३ फेब्रुवारी २०२४ |access-date=२७ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;
==संघ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; margin:auto&quot;
|-
!{{cr|CAN}}&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= आयसीसी पुरुष क्रिकेट विश्वचषक लीग २ साठी कॅनडा संघाचा अधिकृत संघ|title=Team Canada Official Squad for ICC Men’s CWC League 2 |work=[[क्रिकेट कॅनडा]] |url=https://www.facebook.com/share/p/1GfbyraqdQ/ |date=४ जून २०२६ |access-date=२७ जुलै २०२६ |via=[[ फेसबुक]]}}&lt;/ref&gt;
!{{cr|NED}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/icc-cricket-world-cup-league-2/news/netherlands-announce-squad-for-canada-league-2-tri-series |trans-title=नेदरलँड्सकडून कॅनडा 'लीग २' तिरंगी मालिकेसाठी संघ जाहीर. |title=Netherlands announce squad for Canada League 2 tri-series |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|date=२८ मे २०२६ |access-date=२७ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;
!{{cr|USA}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1LgvmKD4e9/ |trans-title= कॅनडा आणि नेदरलँड्सविरुद्धच्या आयसीसी सीडब्ल्यूसीएल२ मालिकेसाठी 'टीम यूएसए'चा संघ निश्चित आणि सज्ज. |title=Team USA squad is set and ready to go for the ICC CWCL2 series against Canada and the Netherlands |work= सॅन फ्रान्सिस्को युनिकॉर्न्स |via=[[फेसबुक]] |date=२८ मे २०२६ |access-date=२७ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;vertical-align:top&quot;
|
* [[साद बिन झफर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[हर्ष ठाकर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]])
* अखिल कुमार
* अनूप चीमा ([[यष्टीरक्षक|य]])
* अली नदीम ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[ॲरन जॉन्सन]]
* [[कलीम सना]]
* झाहिद शिरझाद
* [[निकोलस किर्टन]]
* [[परगत सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|परगत सिंग]]
* [[मॅथ्यू स्पूर्स]]
* [[युवराज समरा]]
* शिवम शर्मा
* [[श्रेयस मोव्वा]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* सुखजिंदर सिंह
|
* [[स्कॉट एडवर्ड्स]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]])
* [[आर्यन दत्त]]
* ॲलेक्स रॉय
* ऑलिव्हियर एलेनबास
* [[काइल क्लाइन]]
* [[झॅक लायन-कशेट]]
* [[डॅनियल डोरम]]
* [[नोहा क्रोस]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[बास डी लिड]]
* [[मायकेल लेविट]]
* [[मॅक्स ओ'दाउद]]
* [[रोलॉफ व्हान देर मर्व]]
* [[लोगन व्हान बीक]]
* [[विक्रमजीत सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|विक्रमजीत सिंग]]
* सेड्रिक डी लँगे
* [[सेबास्टियन ब्राट]]
|
* [[मोनांक पटेल]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]])
* [[एहसान आदिल]]
* [[नोशतुश केंजीगे]]
* [[मिलिंद कुमार]]
* [[यासिर मोहम्मद]]
* [[रुशील उगरकर]]
* ऋत्विक अप्पिडी
* [[शायन जहांगीर]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[शुभम रांजणे]]
* [[शेहान जयसूर्या]]
* [[संजय कृष्णमूर्ती]]
* [[साईतेजा मुक्कामल्ला]]
* [[सौरभ नेत्रावळकर]]
* [[स्मित पटेल]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[हरमीत सिंग बधन]]
|}

==सामने==
{{hatnote|पूर्व प्रमाण वेळ विभाग ([[यूटीसी−०४:००]])}}
=== १ला आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ६ जून २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|CAN}}
| team2 = {{cr|USA}}
| score1 = २३१/८ (४५ षटके)
| runs1 = अली नदीम ५१ (७०)
| wickets1 = [[एहसान आदिल]] ३/२७ (९ षटके)
| score2 = २३५/२ (३९.५ षटके)
| runs2 = [[शेहान जयसूर्या]] ११३[[नाबाद|*]] (१११)
| wickets2 = झाहिद शिरझाद २/५९ (९ षटके)
| result = अमेरिका ८ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538425.html धावफलक]
| venue = [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]	
| umpires = [[रोलंड ब्लॅक]] (आ) आणि अर्नोल्ड मॅडेल (कॅ)
| motm = [[शेहान जयसूर्या]] (अमेरिका)
| toss = अमेरिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain = पावसामुळे सामना प्रत्येक बाजूसाठी ४५ षटकांचा करण्यात आला.
| notes = झाहिद शिरझाद, सुखजिंदर सिंह (कॅ) आणि ऋत्विक अप्पिडी (अमेरिका) ह्या सर्वांनी आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.
* [[शेहान जयसूर्या]]ने (अमेरिका) आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय कारकिर्दीतील पहिले शतक झळकावले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dreamcricket.com/articles/usa-cricket-news/usa-cricket-jayasuriyas-maiden-odi-century-takes-usa-past-canada-by-eight-wickets/ |trans-title=यूएसए क्रिकेट: जयसूर्याच्या पहिल्या-वहिल्या एकदिवसीय शतकाच्या जोरावर अमेरिकेचा कॅनडावर आठ गडी राखून विजय. |title=USA Cricket: Jayasuriya’s maiden ODI century takes USA past Canada by eight wickets |work=ड्रीमक्रिकेट |date=६ जून २०२६ |access-date=२७ जुलै २०२६ }}&lt;/ref&gt;
}}

===२रा आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ८ जून २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|NED}}
| team2 = {{cr|USA}}
| score1 = १९६/८ (५० षटके)
| runs1 = [[मॅक्स ओ'दाउद]] ५९ (१११)
| wickets1 = [[हरमीत सिंग बधन]] ४/२६ (१० षटके)
| score2 = १७५ (४७.५ षटके)
| runs2 = [[शेहान जयसूर्या]] ३४ (६३)
| wickets2 = [[आर्यन दत्त]] ३/२३ (१० षटके)
| result = नेदरलँड्स २१ धावांनी विजयी.
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538426.html धावफलक]
| venue = [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]	
| umpires = हॅरी ग्रेवाल (कॅ) आणि अर्नोल्ड मॅडेल (कॅ)
| motm = [[मॅक्स ओ'दाउद]] (नेदरलँड्स)
| toss = अमेरिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| notes = सेड्रिक डी लँगे, [[डॅनियल डोरम]] आणि ॲलेक्स रॉय (नेदरलँड्स)ह्या सर्वांनी आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.
}}

===३रा आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १० जून २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|NED}}
| team2 = {{cr|CAN}}
| score1 = २१४ (४८ षटके)
| runs1 = [[स्कॉट एडवर्ड्स]] ५८ (७६)
| wickets1 = [[मॅथ्यू स्पूर्स]] ३/४२ (८ षटके)
| score2 = २१८/८ (४९.५ षटके)
| runs2 = [[श्रेयस मोव्वा]] ८३[[नाबाद|*]] (१०८)
| wickets2 = [[आर्यन दत्त]] ३/४१ (१० षटके)
| result = कॅनडा २ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538427.html धावफलक]
| venue = [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]	
| umpires = [[रोलंड ब्लॅक]] (आ) आणि अर्नोल्ड मॅडेल (कॅ)
| motm = [[श्रेयस मोव्वा]] (कॅ)
| toss = कॅनडाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
}}

===४था आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १२ जून २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|CAN}}
| team2 = {{cr|USA}}
| score1 = २७५/८ (५० षटके)
| runs1 = [[निकोलस किर्टन]] ५३ (६८)
| wickets1 = [[हरमीत सिंग बधन]] २/४७ (१० षटके)
| score2 = २७६/५ (५० षटके)
| runs2 = [[मिलिंद कुमार]] १११[[नाबाद|*]] (१२५)
| wickets2 = [[कलीम सना]] २/५७ (१० षटके)&lt;br /&gt;झाहिद शिरझाद २/५७ (१० षटके)
| result = अमेरिका ५ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538428.html धावफलक]
| venue = [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]	
| umpires = [[रोलंड ब्लॅक]] (आ) आणि अर्नोल्ड मॅडेल (कॅ)
| motm = [[मिलिंद कुमार]] (अमेरिका)
| toss = अमेरिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
}}

===५वा आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १४ जून २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|NED}}
| team2 = {{cr|USA}}
| score1 = 
| score2 = 
| result = सामना रद्द
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538429.html धावफलक]
| venue = [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]	
| umpires = हॅरी ग्रेवाल (कॅ) आणि अर्नोल्ड मॅडेल (कॅ)
| toss = नाणेफेक नाही.
| rain = पावसामुळे खेळ होऊ शकला नाही.
}}

===६वा आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १६ जून २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|NED}}
| team2 = {{cr|CAN}}
| score1 = १५/१ (४.१ षटके)
| runs1 = सेड्रिक डी लँगे १०[[नाबाद|*]] (१०)
| wickets1 = अखिल कुमार १/६ (२ षटके)
| score2 = 
| result = अनिर्णित
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538430.html धावफलक]
| venue = [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]	
| umpires = [[रोलंड ब्लॅक]] (आ) आणि हॅरी ग्रेवाल (कॅ)
| toss = नेदरलँड्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
| rain = धोकादायक खेळपट्टीमुळे पुढील खेळ होऊ शकला नाही.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/canada-netherlands-odi-abandoned-due-to-dangerous-pitch-in-toronto-1541407 |trans-title= टोरोंटोमध्ये धोकादायक खेळपट्टीमुळे कॅनडा-नेदरलँड्स एकदिवसीय सामना रद्द |title=Canada-Netherlands ODI abandoned due to dangerous pitch in Toronto |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |date=१७ जून २०२६|access-date=२७ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;
}}
==संदर्भयादी==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्यदुवे==
* [https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-cricket-world-cup-league-2-2023-24-2027-1420525 क्रिकेट विश्वचषक लीग २ मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर]

{{२०२७ क्रिकेट विश्वचषक}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}}

[[वर्ग:नेदरलँड्स क्रिकेट संघाचे कॅनडा दौरे|२०२६]]
[[वर्ग:अमेरिका क्रिकेट संघाचे कॅनडा दौरे|२०२६]]
[[वर्ग:२०२७ क्रिकेट विश्वचषक]]
[[वर्ग:कॅनडामधील क्रिकेट]]</text>
      <sha1>oeqnzmk7dyj1fx2mhd69qd3sl2do4z3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697282</id>
      <parentid>2697278</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T09:33:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <origin>2697282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18532" sha1="jvc6xq4wgo99zkmlv9weefe85qw359p" xml:space="preserve">{{Infobox cricket series
| series = २०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका
| partof = [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]]
| date = ६ – १६ जून २०२६
| place = कॅनडा
| team1 = {{cr|CAN}}
| team2 = {{cr|NED}}
| team3 = {{cr|USA}}
| captain1 = [[साद बिन झफर]]
| captain2 = [[स्कॉट एडवर्ड्स]]
| captain3 = [[मोनांक पटेल]]
| runs1 = [[युवराज समरा]] (१०८)
| runs2 = सेड्रिक डी लँगे (७६)
| runs3 = [[शेहान जयसूर्या]] (१५५)
| wickets1 = झाहिद शिरझाद (६)
| wickets2 = [[आर्यन दत्त]] (६)
| wickets3 = [[हरमीत सिंग बधन]] (७)
| previous = [[२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (मे) | नेपाळ २०२६]]
| next = [[२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका | नेदरलँड्स २०२६]]
}}
२०२६ कॅनडा त्रिकोणी मालिका ही [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] या क्रिकेट स्पर्धेची १९वी फेरी होती, जी ६ ते १६ जून २०२६ या कालावधीत [[कॅनडा]] येथे खेळवली गेली. &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/canada-usa-netherlands-cwc-league-2-odi-tri-series-2026 |trans-title= क्रिकेट कॅनडा जून २०२६ मध्ये नेदरलँड्स आणि अमेरिकेविरुद्धच्या एकदिवसीय त्रिकोणी मालिकेचे यजमानपद भूषवणार.|title=Cricket Canada to host Netherlands and USA for ODI Tri-series in June 2026 |work=Czarsportz |date=२५ मे २०२६ |access-date=२७ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt; ही कॅनडा, नेदरलँड्स आणि युनायटेड स्टेट्स (अमेरिका) यांच्या पुरुष राष्ट्रीय संघांमधील त्रिकोणी मालिका होती. &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/18qVXrkkkZ/ |trans-title= तुमच्या दिनदर्शिकेत नोंद करून ठेवा आणि 6️⃣भव्य सामन्यांसाठी सज्ज व्हा!|title=Mark your calendars and get ready for 6️⃣ massive clashes! |work=[[क्रिकेट कॅनडा]] |via=[[फेसबुक]] |date=२५ मे २०२६ |access-date=२९ मे २०२६}}&lt;/ref&gt; या मालिकेतील सामने [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] स्वरूपात खेळले गेले. &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/eight-team-cwc-league-2-begins-in-nepal-on-the-road-to-2027 |trans-title=२०२७ च्या दिशेने वाटचाल: नेपाळमध्ये आठ संघांच्या 'क्रिकेट विश्वचषक लीग २' स्पर्धेला सुरुवात|title=Eight-team CWC League 2 begins in Nepal on the road to 2027 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|date=१३ फेब्रुवारी २०२४ |access-date=२७ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;
==संघ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; margin:auto&quot;
|-
!{{cr|CAN}}&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= आयसीसी पुरुष क्रिकेट विश्वचषक लीग २ साठी कॅनडा संघाचा अधिकृत संघ|title=Team Canada Official Squad for ICC Men’s CWC League 2 |work=[[क्रिकेट कॅनडा]] |url=https://www.facebook.com/share/p/1GfbyraqdQ/ |date=४ जून २०२६ |access-date=२७ जुलै २०२६ |via=[[ फेसबुक]]}}&lt;/ref&gt;
!{{cr|NED}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/icc-cricket-world-cup-league-2/news/netherlands-announce-squad-for-canada-league-2-tri-series |trans-title=नेदरलँड्सकडून कॅनडा 'लीग २' तिरंगी मालिकेसाठी संघ जाहीर. |title=Netherlands announce squad for Canada League 2 tri-series |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|date=२८ मे २०२६ |access-date=२७ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;
!{{cr|USA}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1LgvmKD4e9/ |trans-title= कॅनडा आणि नेदरलँड्सविरुद्धच्या आयसीसी सीडब्ल्यूसीएल२ मालिकेसाठी 'टीम यूएसए'चा संघ निश्चित आणि सज्ज. |title=Team USA squad is set and ready to go for the ICC CWCL2 series against Canada and the Netherlands |work= सॅन फ्रान्सिस्को युनिकॉर्न्स |via=[[फेसबुक]] |date=२८ मे २०२६ |access-date=२७ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;vertical-align:top&quot;
|
* [[साद बिन झफर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[हर्ष ठाकर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]])
* अखिल कुमार
* अनूप चीमा ([[यष्टीरक्षक|य]])
* अली नदीम ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[ॲरन जॉन्सन]]
* [[कलीम सना]]
* झाहिद शिरझाद
* [[निकोलस किर्टन]]
* [[परगत सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|परगत सिंग]]
* [[मॅथ्यू स्पूर्स]]
* [[युवराज समरा]]
* शिवम शर्मा
* [[श्रेयस मोव्वा]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* सुखजिंदर सिंह
|
* [[स्कॉट एडवर्ड्स]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]])
* [[आर्यन दत्त]]
* ॲलेक्स रॉय
* ऑलिव्हियर एलेनबास
* [[काइल क्लाइन]]
* [[झॅक लायन-कशेट]]
* [[डॅनियल डोरम]]
* [[नोहा क्रोस]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[बास डी लिड]]
* [[मायकेल लेविट]]
* [[मॅक्स ओ'दाउद]]
* [[रोलॉफ व्हान देर मर्व]]
* [[लोगन व्हान बीक]]
* [[विक्रमजीत सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|विक्रमजीत सिंग]]
* सेड्रिक डी लँगे
* [[सेबास्टियन ब्राट]]
|
* [[मोनांक पटेल]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]])
* [[एहसान आदिल]]
* [[नोशतुश केंजीगे]]
* [[मिलिंद कुमार]]
* [[यासिर मोहम्मद]]
* [[रुशील उगरकर]]
* ऋत्विक अप्पिडी
* [[शायन जहांगीर]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[शुभम रांजणे]]
* [[शेहान जयसूर्या]]
* [[संजय कृष्णमूर्ती]]
* [[साईतेजा मुक्कामल्ला]]
* [[सौरभ नेत्रावळकर]]
* [[स्मित पटेल]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[हरमीत सिंग बधन]]
|}

==सामने==
{{hatnote|पूर्व प्रमाण वेळ विभाग ([[यूटीसी−०४:००]])}}
=== १ला आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ६ जून २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|CAN}}
| team2 = {{cr|USA}}
| score1 = २३१/८ (४५ षटके)
| runs1 = अली नदीम ५१ (७०)
| wickets1 = [[एहसान आदिल]] ३/२७ (९ षटके)
| score2 = २३५/२ (३९.५ षटके)
| runs2 = [[शेहान जयसूर्या]] ११३[[नाबाद|*]] (१११)
| wickets2 = झाहिद शिरझाद २/५९ (९ षटके)
| result = अमेरिका ८ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538425.html धावफलक]
| venue = [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]	
| umpires = [[रोलंड ब्लॅक]] (आ) आणि अर्नोल्ड मॅडेल (कॅ)
| motm = [[शेहान जयसूर्या]] (अमेरिका)
| toss = अमेरिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain = पावसामुळे सामना प्रत्येक बाजूसाठी ४५ षटकांचा करण्यात आला.
| notes = झाहिद शिरझाद, सुखजिंदर सिंह (कॅ) आणि ऋत्विक अप्पिडी (अमेरिका) ह्या सर्वांनी आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.
* [[शेहान जयसूर्या]]ने (अमेरिका) आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय कारकिर्दीतील पहिले शतक झळकावले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dreamcricket.com/articles/usa-cricket-news/usa-cricket-jayasuriyas-maiden-odi-century-takes-usa-past-canada-by-eight-wickets/ |trans-title=यूएसए क्रिकेट: जयसूर्याच्या पहिल्या-वहिल्या एकदिवसीय शतकाच्या जोरावर अमेरिकेचा कॅनडावर आठ गडी राखून विजय. |title=USA Cricket: Jayasuriya’s maiden ODI century takes USA past Canada by eight wickets |work=ड्रीमक्रिकेट |date=६ जून २०२६ |access-date=२७ जुलै २०२६ }}&lt;/ref&gt;
}}

===२रा आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ८ जून २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|NED}}
| team2 = {{cr|USA}}
| score1 = १९६/८ (५० षटके)
| runs1 = [[मॅक्स ओ'दाउद]] ५९ (१११)
| wickets1 = [[हरमीत सिंग बधन]] ४/२६ (१० षटके)
| score2 = १७५ (४७.५ षटके)
| runs2 = [[शेहान जयसूर्या]] ३४ (६३)
| wickets2 = [[आर्यन दत्त]] ३/२३ (१० षटके)
| result = नेदरलँड्स २१ धावांनी विजयी.
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538426.html धावफलक]
| venue = [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]	
| umpires = हॅरी ग्रेवाल (कॅ) आणि अर्नोल्ड मॅडेल (कॅ)
| motm = [[मॅक्स ओ'दाउद]] (नेदरलँड्स)
| toss = अमेरिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| notes = सेड्रिक डी लँगे, [[डॅनियल डोरम]] आणि ॲलेक्स रॉय (नेदरलँड्स)ह्या सर्वांनी आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.
}}

===३रा आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १० जून २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|NED}}
| team2 = {{cr|CAN}}
| score1 = २१४ (४८ षटके)
| runs1 = [[स्कॉट एडवर्ड्स]] ५८ (७६)
| wickets1 = [[मॅथ्यू स्पूर्स]] ३/४२ (८ षटके)
| score2 = २१८/८ (४९.५ षटके)
| runs2 = [[श्रेयस मोव्वा]] ८३[[नाबाद|*]] (१०८)
| wickets2 = [[आर्यन दत्त]] ३/४१ (१० षटके)
| result = कॅनडा २ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538427.html धावफलक]
| venue = [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]	
| umpires = [[रोलंड ब्लॅक]] (आ) आणि अर्नोल्ड मॅडेल (कॅ)
| motm = [[श्रेयस मोव्वा]] (कॅ)
| toss = कॅनडाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
}}

===४था आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १२ जून २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|CAN}}
| team2 = {{cr|USA}}
| score1 = २७५/८ (५० षटके)
| runs1 = [[निकोलस किर्टन]] ५३ (६८)
| wickets1 = [[हरमीत सिंग बधन]] २/४७ (१० षटके)
| score2 = २७६/५ (५० षटके)
| runs2 = [[मिलिंद कुमार]] १११[[नाबाद|*]] (१२५)
| wickets2 = [[कलीम सना]] २/५७ (१० षटके)&lt;br /&gt;झाहिद शिरझाद २/५७ (१० षटके)
| result = अमेरिका ५ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538428.html धावफलक]
| venue = [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]	
| umpires = [[रोलंड ब्लॅक]] (आ) आणि अर्नोल्ड मॅडेल (कॅ)
| motm = [[मिलिंद कुमार]] (अमेरिका)
| toss = अमेरिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
}}

===५वा आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १४ जून २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|NED}}
| team2 = {{cr|USA}}
| score1 = 
| score2 = 
| result = सामना रद्द
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538429.html धावफलक]
| venue = [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]	
| umpires = हॅरी ग्रेवाल (कॅ) आणि अर्नोल्ड मॅडेल (कॅ)
| toss = नाणेफेक नाही.
| rain = पावसामुळे खेळ होऊ शकला नाही.
}}

===६वा आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १६ जून २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|NED}}
| team2 = {{cr|CAN}}
| score1 = १५/१ (४.१ षटके)
| runs1 = सेड्रिक डी लँगे १०[[नाबाद|*]] (१०)
| wickets1 = अखिल कुमार १/६ (२ षटके)
| score2 = 
| result = अनिर्णित
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538430.html धावफलक]
| venue = [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]	
| umpires = [[रोलंड ब्लॅक]] (आ) आणि हॅरी ग्रेवाल (कॅ)
| toss = नेदरलँड्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
| rain = धोकादायक खेळपट्टीमुळे पुढील खेळ होऊ शकला नाही.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/canada-netherlands-odi-abandoned-due-to-dangerous-pitch-in-toronto-1541407 |trans-title= टोरोंटोमध्ये धोकादायक खेळपट्टीमुळे कॅनडा-नेदरलँड्स एकदिवसीय सामना रद्द |title=Canada-Netherlands ODI abandoned due to dangerous pitch in Toronto |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |date=१७ जून २०२६|access-date=२७ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;
}}
==संदर्भयादी==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्यदुवे==
* [https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-cricket-world-cup-league-2-2023-24-2027-1420525 क्रिकेट विश्वचषक लीग २ मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर]

{{२०२७ क्रिकेट विश्वचषक}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}}

[[वर्ग:नेदरलँड्स क्रिकेट संघाचे कॅनडा दौरे|२०२६]]
[[वर्ग:अमेरिका क्रिकेट संघाचे कॅनडा दौरे|२०२६]]
[[वर्ग:२०२७ क्रिकेट विश्वचषक]]
[[वर्ग:कॅनडामधील क्रिकेट]]</text>
      <sha1>jvc6xq4wgo99zkmlv9weefe85qw359p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>उन्हाळी ऑलिंपिक खेळांमधील अँडोराच्या पदकविजेत्यांची यादी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381940</id>
    <redirect title="उन्हाळी ऑलिंपिक खेळांमधील आंदोराच्या पदकविजेत्यांची यादी" />
    <revision>
      <id>2697205</id>
      <timestamp>2026-07-27T06:46:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>अभय नातू ने पुनर्निर्देशन ठेउन लेख [[उन्हाळी ऑलिंपिक खेळांमधील अँडोराच्या पदकविजेत्यांची यादी]] वरुन [[उन्हाळी ऑलिंपिक खेळांमधील आंदोराच्या पदकविजेत्यांची यादी]] ला हलविला</comment>
      <origin>2697205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="203" sha1="j2myhy7bqbjrqm7st12o3hc1i2h3fba" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[उन्हाळी ऑलिंपिक खेळांमधील आंदोराच्या पदकविजेत्यांची यादी]]</text>
      <sha1>j2myhy7bqbjrqm7st12o3hc1i2h3fba</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>युवराज समरा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381941</id>
    <revision>
      <id>2697214</id>
      <timestamp>2026-07-27T07:26:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: '''युवराज सिंग समरा''' (जन्म २९ सप्टेंबर २००६) हा कॅनडाचा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटपटू असून तो डावखुरा फलंदाज म्हणून वरच्या फळीत फलंदाजी करतो. तो [[कॅनडा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ]]ाचे आंतर...</comment>
      <origin>2697214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2729" sha1="jttp56kzpegs7yecno2rtu3shag2pn1" xml:space="preserve">'''युवराज सिंग समरा''' (जन्म २९ सप्टेंबर २००६) हा कॅनडाचा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटपटू असून तो डावखुरा फलंदाज म्हणून वरच्या फळीत फलंदाजी करतो. तो [[कॅनडा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ]]ाचे [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] आणि [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामन्यांमध्ये प्रतिनिधित्व करतो.

फेब्रुवारी २०२४ मध्ये, समराने [[हाँग काँग राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|हाँगकाँग]]विरुद्धच्या एका दौऱ्यातील सामन्यात १२४ धावा केल्या. त्याने २६ फेब्रुवारी २०२५ रोजी झिम्बाब्वे 'अ' संघाविरुद्ध कॅनडासाठी [[लिस्ट अ]] क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.

समराने ५ मार्च २०२५ रोजी [[नेदरलँड्स राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नेदरलँड्स]]विरुद्ध, [[२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] स्पर्धेअंतर्गत खेळल्या गेलेल्या [[२०२५ नामिबिया तिरंगी मालिका (दहावी फेरी)|नामिबिया तिरंगी मालिकेत]] कॅनडासाठी आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले. त्याच महिन्यात, याच दौऱ्यावर नामिबियाविरुद्ध त्याने आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्येही पदार्पण केले. जानेवारी २०२६ मध्ये, [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक]] स्पर्धेसाठीच्या कॅनडाच्या संघात समराची निवड करण्यात आली.
==संदर्भयादी==
{{संदर्भयादी}}
==बाह्यदुवे==
* {{cricinfo|id=1419054}}</text>
      <sha1>jttp56kzpegs7yecno2rtu3shag2pn1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697215</id>
      <parentid>2697214</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T07:27:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2697215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2810" sha1="dul47fkw3p40g9n64z275p75oep1mgn" xml:space="preserve">'''युवराज सिंग समरा''' (जन्म २९ सप्टेंबर २००६) हा कॅनडाचा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटपटू असून तो डावखुरा फलंदाज म्हणून वरच्या फळीत फलंदाजी करतो. तो [[कॅनडा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ]]ाचे [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] आणि [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामन्यांमध्ये प्रतिनिधित्व करतो.

फेब्रुवारी २०२४ मध्ये, समराने [[हाँग काँग राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|हाँगकाँग]]विरुद्धच्या एका दौऱ्यातील सामन्यात १२४ धावा केल्या. त्याने २६ फेब्रुवारी २०२५ रोजी झिम्बाब्वे 'अ' संघाविरुद्ध कॅनडासाठी [[लिस्ट अ]] क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.

समराने ५ मार्च २०२५ रोजी [[नेदरलँड्स राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नेदरलँड्स]]विरुद्ध, [[२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] स्पर्धेअंतर्गत खेळल्या गेलेल्या [[२०२५ नामिबिया तिरंगी मालिका (दहावी फेरी)|नामिबिया तिरंगी मालिकेत]] कॅनडासाठी आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले. त्याच महिन्यात, याच दौऱ्यावर नामिबियाविरुद्ध त्याने आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्येही पदार्पण केले. जानेवारी २०२६ मध्ये, [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक]] स्पर्धेसाठीच्या कॅनडाच्या संघात समराची निवड करण्यात आली.
==संदर्भयादी==
{{संदर्भयादी}}
==बाह्यदुवे==
* {{cricinfo|id=1419054}}

[[वर्ग:कॅनडाचे क्रिकेट खेळाडू]]</text>
      <sha1>dul47fkw3p40g9n64z275p75oep1mgn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697217</id>
      <parentid>2697215</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T07:27:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2697217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2915" sha1="l985mn1k7qri6vq38qczdsll09j11od" xml:space="preserve">'''युवराज सिंग समरा''' (जन्म २९ सप्टेंबर २००६) हा कॅनडाचा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटपटू असून तो डावखुरा फलंदाज म्हणून वरच्या फळीत फलंदाजी करतो. तो [[कॅनडा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ]]ाचे [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] आणि [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामन्यांमध्ये प्रतिनिधित्व करतो.

फेब्रुवारी २०२४ मध्ये, समराने [[हाँग काँग राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|हाँगकाँग]]विरुद्धच्या एका दौऱ्यातील सामन्यात १२४ धावा केल्या. त्याने २६ फेब्रुवारी २०२५ रोजी झिम्बाब्वे 'अ' संघाविरुद्ध कॅनडासाठी [[लिस्ट अ]] क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.

समराने ५ मार्च २०२५ रोजी [[नेदरलँड्स राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नेदरलँड्स]]विरुद्ध, [[२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] स्पर्धेअंतर्गत खेळल्या गेलेल्या [[२०२५ नामिबिया तिरंगी मालिका (दहावी फेरी)|नामिबिया तिरंगी मालिकेत]] कॅनडासाठी आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले. त्याच महिन्यात, याच दौऱ्यावर नामिबियाविरुद्ध त्याने आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्येही पदार्पण केले. जानेवारी २०२६ मध्ये, [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक]] स्पर्धेसाठीच्या कॅनडाच्या संघात समराची निवड करण्यात आली.
==संदर्भयादी==
{{संदर्भयादी}}
==बाह्यदुवे==
* {{cricinfo|id=1419054}}

[[वर्ग:कॅनडाचे क्रिकेट खेळाडू]]
[[वर्ग:कॅनडाचे एकदिवसीय क्रिकेट खेळाडू]]</text>
      <sha1>l985mn1k7qri6vq38qczdsll09j11od</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697218</id>
      <parentid>2697217</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T07:28:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2697218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3023" sha1="tdg8f4gzib1qk0x1en3xa3gkgs2kv6c" xml:space="preserve">'''युवराज सिंग समरा''' (जन्म २९ सप्टेंबर २००६) हा कॅनडाचा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटपटू असून तो डावखुरा फलंदाज म्हणून वरच्या फळीत फलंदाजी करतो. तो [[कॅनडा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ]]ाचे [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] आणि [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामन्यांमध्ये प्रतिनिधित्व करतो.

फेब्रुवारी २०२४ मध्ये, समराने [[हाँग काँग राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|हाँगकाँग]]विरुद्धच्या एका दौऱ्यातील सामन्यात १२४ धावा केल्या. त्याने २६ फेब्रुवारी २०२५ रोजी झिम्बाब्वे 'अ' संघाविरुद्ध कॅनडासाठी [[लिस्ट अ]] क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.

समराने ५ मार्च २०२५ रोजी [[नेदरलँड्स राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नेदरलँड्स]]विरुद्ध, [[२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] स्पर्धेअंतर्गत खेळल्या गेलेल्या [[२०२५ नामिबिया तिरंगी मालिका (दहावी फेरी)|नामिबिया तिरंगी मालिकेत]] कॅनडासाठी आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले. त्याच महिन्यात, याच दौऱ्यावर नामिबियाविरुद्ध त्याने आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्येही पदार्पण केले. जानेवारी २०२६ मध्ये, [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक]] स्पर्धेसाठीच्या कॅनडाच्या संघात समराची निवड करण्यात आली.
==संदर्भयादी==
{{संदर्भयादी}}
==बाह्यदुवे==
* {{cricinfo|id=1419054}}

[[वर्ग:कॅनडाचे क्रिकेट खेळाडू]]
[[वर्ग:कॅनडाचे एकदिवसीय क्रिकेट खेळाडू]]
[[वर्ग:कॅनडाचे ट्वेंटी२० क्रिकेट खेळाडू]]</text>
      <sha1>tdg8f4gzib1qk0x1en3xa3gkgs2kv6c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>साउदिया</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381942</id>
    <redirect title="सौदिया" />
    <revision>
      <id>2697221</id>
      <timestamp>2026-07-27T07:46:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2697221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="f12yphyxw5tx3z0wm6unrt7r8c2faqe" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[सौदिया]]</text>
      <sha1>f12yphyxw5tx3z0wm6unrt7r8c2faqe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>एरबस ए३२०निओ कुटुंब</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381943</id>
    <redirect title="एरबस ए३२० परिवार" />
    <revision>
      <id>2697222</id>
      <timestamp>2026-07-27T07:48:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नामभेद</comment>
      <origin>2697222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99" sha1="njmu671ikad7urrcmv7k4s81dcv4qf2" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[एरबस ए३२० परिवार#निओ]]</text>
      <sha1>njmu671ikad7urrcmv7k4s81dcv4qf2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>एरबस ए३३०निओ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381944</id>
    <redirect title="एरबस ए३३०" />
    <revision>
      <id>2697224</id>
      <timestamp>2026-07-27T07:50:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>असलेला लेख</comment>
      <origin>2697224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80" sha1="pvi3uum0a8dxoxdo1s0363yza7z45j6" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[एरबस ए३३०#निओ]]</text>
      <sha1>pvi3uum0a8dxoxdo1s0363yza7z45j6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पूर्व प्रमाण वेळ विभाग</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381945</id>
    <revision>
      <id>2697227</id>
      <timestamp>2026-07-27T08:02:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: '''पूर्व प्रमाण वेळ विभाग''' किंवा '''ईस्टर्न टाईम झोन''' ('''ET''')&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Time Zone Abbreviations - Worldwide List |url=https://www.timeanddate.com/time/zones/ |access-date=2025-07-29 |website=timeanddate.com}}&lt;/ref&gt; हा एक [[आंतरराष्ट्रीय कालविभाग]] आहे ज्यामध्ये पूर्व अमेरिके...</comment>
      <origin>2697227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4046" sha1="avmlx3lia8o6d8y2b6iwzp2zz6d4hrs" xml:space="preserve">'''पूर्व प्रमाण वेळ विभाग''' किंवा '''ईस्टर्न टाईम झोन''' ('''ET''')&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Time Zone Abbreviations - Worldwide List |url=https://www.timeanddate.com/time/zones/ |access-date=2025-07-29 |website=timeanddate.com}}&lt;/ref&gt; हा एक [[आंतरराष्ट्रीय कालविभाग]] आहे ज्यामध्ये पूर्व [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेची संयुक्त संस्थानांमधील]] २३ [[अमेरिकेची राज्ये|राज्यांचा]] काही भाग किंवा संपूर्ण भाग, पूर्व [[कॅनडा]]चे काही भाग, काही [[कॅरिबियन]] बेटे आणि [[मेक्सिको]]मधील [[किंताना रो]] राज्य समाविष्ट आहे. या कालविभागामधील बहुतेक भागांमध्ये [[उन्हाळी प्रमाणवेळ]] पाळली जाते आणि त्यामुळे खालीलप्रमाणे आलटून पालटून पाळला जातो:

{{Anchor|EST|Eastern Standard Time|EDT|Eastern Daylight Time}}
* '''ईस्टर्न स्टँडर्ड टाईम''' ('''EST'''), जो [[जागतिक समन्वित वेळ]]े पेक्षा पाच तास मागे (यूटीसी−०५:००)  असतो आणि शरद ऋतूच्या उत्तरार्धात व हिवाळ्यात पाळला जातो, आणि

* '''ईस्टर्न डेलाइट टाईम''' ('''EDT'''), जो कोऑर्डिनेटेड युनिव्हर्सल टाईम (यूटीसी−०४:००) पेक्षा चार तास मागे असतो आणि वसंत ऋतू, उन्हाळा आणि शरद ऋतूच्या सुरुवातीला पाळला जातो.

पूर्व प्रमाण वेळ विभागामधील ज्या भागांमध्ये उन्हाळी प्रमाणवेळ (daylight saving time) पाळली जात नाही, तिथे पूर्व प्रमाण वेळ (ईस्टर्न स्टँडर्ड टाईम - EST) वापरली जाते; हा वेळ ग्रीनविचच्या पश्चिमेकडील ७५ व्या रेखांशावर आधारित आहे. उन्हाळी प्रमाणवेळेची अंमलबजावणी मार्च महिन्यातील दुसऱ्या रविवारी सुरू होते; त्यावेळी पहाटे २:०० वाजता (EST) घड्याळाची वेळ पुढे करून पहाटे ३:०० (EDT) केली जाते, ज्यामुळे तो दिवस २३ तासांचा होतो. नोव्हेंबर महिन्यातील पहिल्या रविवारी, पहाटे २:०० वाजता (EDT) घड्याळाची वेळ मागे करून पहाटे १:०० (EST) केली जाते, परिणामी तो दिवस २५ तासांचा होतो.

या क्षेत्रातील वेळ ही रॉयल ऑब्झर्व्हेटरी, ग्रीनविचच्या पश्चिमेकडील ७५ व्या रेखावृत्ताच्या सरासरी सौर वेळेवर आधारित आहे.
==संदर्भयादी==
{{संदर्भयादी}}</text>
      <sha1>avmlx3lia8o6d8y2b6iwzp2zz6d4hrs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697228</id>
      <parentid>2697227</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T08:05:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <origin>2697228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4177" sha1="898wqcqiavi0l4zxujgknm95j9c041b" xml:space="preserve">'''पूर्व प्रमाण वेळ विभाग''' किंवा '''ईस्टर्न टाईम झोन''' ('''ET''')&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Time Zone Abbreviations - Worldwide List |url=https://www.timeanddate.com/time/zones/ |access-date=2025-07-29 |website=timeanddate.com}}&lt;/ref&gt; हा एक [[आंतरराष्ट्रीय कालविभाग]] आहे ज्यामध्ये पूर्व [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेची संयुक्त संस्थानांमधील]] २३ [[अमेरिकेची राज्ये|राज्यांचा]] काही भाग किंवा संपूर्ण भाग, पूर्व [[कॅनडा]]चे काही भाग, काही [[कॅरिबियन]] बेटे आणि [[मेक्सिको]]मधील [[किंताना रो]] राज्य समाविष्ट आहे. या कालविभागामधील बहुतेक भागांमध्ये [[उन्हाळी प्रमाणवेळ]] पाळली जाते आणि त्यामुळे खालीलप्रमाणे आलटून पालटून पाळला जातो:

{{Anchor|EST|Eastern Standard Time|EDT|Eastern Daylight Time}}
* '''पूर्व प्रमाण वेळ''' किंवा '''ईस्टर्न स्टँडर्ड टाईम''' ('''EST'''), जी [[जागतिक समन्वित वेळ]]े पेक्षा पाच तास मागे ([[यूटीसी−०५:००]]) असते आणि शरद ऋतूच्या उत्तरार्धात व हिवाळ्यात पाळली जाते, आणि

* '''पूर्ण उन्हाळी प्रमाणवेळ''' किंवा '''ईस्टर्न डेलाइट टाईम''' ('''EDT'''), जी जागतिक समन्वित वेळेपेक्षा चार तास मागे ([[यूटीसी−०४:००]]) असते आणि वसंत ऋतू, उन्हाळा आणि शरद ऋतूच्या सुरुवातीला पाळली जाते.

पूर्व प्रमाण वेळ विभागामधील ज्या भागांमध्ये उन्हाळी प्रमाणवेळ (daylight saving time) पाळली जात नाही, तिथे पूर्व प्रमाण वेळ (ईस्टर्न स्टँडर्ड टाईम - EST) वापरली जाते; हा वेळ ग्रीनविचच्या पश्चिमेकडील ७५ व्या रेखांशावर आधारित आहे. उन्हाळी प्रमाणवेळेची अंमलबजावणी मार्च महिन्यातील दुसऱ्या रविवारी सुरू होते; त्यावेळी पहाटे २:०० वाजता (EST) घड्याळाची वेळ पुढे करून पहाटे ३:०० (EDT) केली जाते, ज्यामुळे तो दिवस २३ तासांचा होतो. नोव्हेंबर महिन्यातील पहिल्या रविवारी, पहाटे २:०० वाजता (EDT) घड्याळाची वेळ मागे करून पहाटे १:०० (EST) केली जाते, परिणामी तो दिवस २५ तासांचा होतो.

या क्षेत्रातील वेळ ही रॉयल ऑब्झर्व्हेटरी, ग्रीनविचच्या पश्चिमेकडील ७५ व्या रेखावृत्ताच्या सरासरी सौर वेळेवर आधारित आहे.
==संदर्भयादी==
{{संदर्भयादी}}</text>
      <sha1>898wqcqiavi0l4zxujgknm95j9c041b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>औरे काउंटी, कॉलोराडो</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381946</id>
    <redirect title="यूरे काउंटी, कॉलोराडो" />
    <revision>
      <id>2697232</id>
      <timestamp>2026-07-27T08:30:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2697232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102" sha1="inipfoolw0n20ujluw3puksxpws1mmv" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[यूरे काउंटी, कॉलोराडो]]</text>
      <sha1>inipfoolw0n20ujluw3puksxpws1mmv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ग्लेनवूड स्प्रिंग्स, कॉलोराडो</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381947</id>
    <redirect title="ग्लेनवूड स्प्रिंग्ज (कॉलोराडो)" />
    <revision>
      <id>2697233</id>
      <timestamp>2026-07-27T08:31:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2697233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="127" sha1="e9kveayc2r1vbpvn3u29io245x9z5dl" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[ग्लेनवूड स्प्रिंग्ज (कॉलोराडो)]]</text>
      <sha1>e9kveayc2r1vbpvn3u29io245x9z5dl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मॉन्टेझुमा काउंटी, कॉलोराडो</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381948</id>
    <redirect title="माँटेझुमा काउंटी, कॉलोराडो" />
    <revision>
      <id>2697240</id>
      <timestamp>2026-07-27T08:36:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2697240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="f0p9s1tzcpmke952jbxrvs6rb5kthp1" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[माँटेझुमा काउंटी, कॉलोराडो]]</text>
      <sha1>f0p9s1tzcpmke952jbxrvs6rb5kthp1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>माँट्रोज काउंटी, कॉलोराडो</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381949</id>
    <redirect title="माँट्रोझ काउंटी, कॉलोराडो" />
    <revision>
      <id>2697241</id>
      <timestamp>2026-07-27T08:36:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2697241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114" sha1="3jwokpx7iglj76e6an1djhqfzr30rz8" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[माँट्रोझ काउंटी, कॉलोराडो]]</text>
      <sha1>3jwokpx7iglj76e6an1djhqfzr30rz8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मोर्गन काउंटी, कॉलोराडो</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381950</id>
    <redirect title="मॉर्गन काउंटी, कॉलोराडो" />
    <revision>
      <id>2697242</id>
      <timestamp>2026-07-27T08:37:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2697242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108" sha1="igznzinoi96x7nzct6fp66jxh1wicnz" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[मॉर्गन काउंटी, कॉलोराडो]]</text>
      <sha1>igznzinoi96x7nzct6fp66jxh1wicnz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>लॅरिमर काउंटी, कॉलोराडो</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381951</id>
    <redirect title="लारीमर काउंटी, कॉलोराडो" />
    <revision>
      <id>2697243</id>
      <timestamp>2026-07-27T08:37:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2697243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108" sha1="ipj9gmykd8yrzo47pmtm7oe7ha7011y" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[लारीमर काउंटी, कॉलोराडो]]</text>
      <sha1>ipj9gmykd8yrzo47pmtm7oe7ha7011y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>रियो ब्लँको काउंटी, कॉलोराडो</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381952</id>
    <redirect title="रियो ब्लांको काउंटी, कॉलोराडो" />
    <revision>
      <id>2697244</id>
      <timestamp>2026-07-27T08:38:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2697244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="124" sha1="7sezazgqdojlcwx62h3ghqcq28krm6w" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[रियो ब्लांको काउंटी, कॉलोराडो]]</text>
      <sha1>7sezazgqdojlcwx62h3ghqcq28krm6w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>साग्वाच काउंटी, कॉलोराडो</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381953</id>
    <redirect title="साग्वाश काउंटी, कॉलोराडो" />
    <revision>
      <id>2697245</id>
      <timestamp>2026-07-27T08:38:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2697245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111" sha1="kvz0kilm5m6s93n17c91gz7p62skooy" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[साग्वाश काउंटी, कॉलोराडो]]</text>
      <sha1>kvz0kilm5m6s93n17c91gz7p62skooy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सॅन मिगेल काउंटी, कॉलोराडो</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381954</id>
    <redirect title="सान मिगेल काउंटी, कॉलोराडो" />
    <revision>
      <id>2697246</id>
      <timestamp>2026-07-27T08:39:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2697246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115" sha1="2jp3q3jbuwnhiy6qcyeopdm8qxf9d7o" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[सान मिगेल काउंटी, कॉलोराडो]]</text>
      <sha1>2jp3q3jbuwnhiy6qcyeopdm8qxf9d7o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सेजग्विक काउंटी, कॉलोराडो</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381955</id>
    <redirect title="सेजविक काउंटी, कॉलोराडो" />
    <revision>
      <id>2697247</id>
      <timestamp>2026-07-27T08:39:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2697247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108" sha1="p7j3sgeqt4o3crjrj24l8yjmfe2skkb" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[सेजविक काउंटी, कॉलोराडो]]</text>
      <sha1>p7j3sgeqt4o3crjrj24l8yjmfe2skkb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ह्युएरफानो काउंटी, कॉलोराडो</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381956</id>
    <redirect title="हुएर्फानो काउंटी, कॉलोराडो" />
    <revision>
      <id>2697248</id>
      <timestamp>2026-07-27T08:40:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2697248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="sb5d68ze4zvff69c7hkgynt0xxo3vht" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[हुएर्फानो काउंटी, कॉलोराडो]]</text>
      <sha1>sb5d68ze4zvff69c7hkgynt0xxo3vht</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ला जुंटा, कॉलोराडो</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381957</id>
    <redirect title="ला हंटा (कॉलोराडो)" />
    <revision>
      <id>2697249</id>
      <timestamp>2026-07-27T08:41:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2697249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91" sha1="gujqmlzttx63wo0mjkqs8sm1r17dts8" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[ला हंटा (कॉलोराडो)]]</text>
      <sha1>gujqmlzttx63wo0mjkqs8sm1r17dts8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>औरे, कॉलोराडो</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381958</id>
    <redirect title="यूरे (कॉलोराडो)" />
    <revision>
      <id>2697250</id>
      <timestamp>2026-07-27T08:41:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2697250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84" sha1="1vgs98ucfdaefsevayafq5cx6gjru00" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[यूरे (कॉलोराडो)]]</text>
      <sha1>1vgs98ucfdaefsevayafq5cx6gjru00</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>डव्ह क्रिक, कॉलोराडो</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381959</id>
    <redirect title="डव्ह क्रीक (कॉलोराडो)" />
    <revision>
      <id>2697252</id>
      <timestamp>2026-07-27T08:42:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2697252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100" sha1="m6d6otoymcrm96r0a6g5rhmgzs63cco" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[डव्ह क्रीक (कॉलोराडो)]]</text>
      <sha1>m6d6otoymcrm96r0a6g5rhmgzs63cco</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वॉल्डन, कॉलोराडो</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381960</id>
    <redirect title="वॉल्डेन (कॉलोराडो)" />
    <revision>
      <id>2697253</id>
      <timestamp>2026-07-27T08:43:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2697253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93" sha1="dt77issqwijlkehsu7wzt953j4owd87" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[वॉल्डेन (कॉलोराडो)]]</text>
      <sha1>dt77issqwijlkehsu7wzt953j4owd87</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>क्रिपल क्रिक, कॉलोराडो</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381961</id>
    <redirect title="क्रिपल क्रीक (कॉलोराडो)" />
    <revision>
      <id>2697254</id>
      <timestamp>2026-07-27T08:43:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2697254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="106" sha1="a39y0nbkrkodjp2fgs7s1i0p0ofntgn" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[क्रिपल क्रीक (कॉलोराडो)]]</text>
      <sha1>a39y0nbkrkodjp2fgs7s1i0p0ofntgn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>लामार, कॉलोराडो</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381962</id>
    <redirect title="लमार (कॉलोराडो)" />
    <revision>
      <id>2697255</id>
      <timestamp>2026-07-27T08:43:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2697255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84" sha1="jtl5iz8gu2movzoc3f8yje558ev8b20" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[लमार (कॉलोराडो)]]</text>
      <sha1>jtl5iz8gu2movzoc3f8yje558ev8b20</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>होलीओके, कॉलोराडो</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381963</id>
    <redirect title="होलियोक (कॉलोराडो)" />
    <revision>
      <id>2697256</id>
      <timestamp>2026-07-27T08:44:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2697256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93" sha1="688oeb0qoirm54ijsjilnkxuz0ez9m4" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[होलियोक (कॉलोराडो)]]</text>
      <sha1>688oeb0qoirm54ijsjilnkxuz0ez9m4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>लास अनिमास, कॉलोराडो</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381964</id>
    <redirect title="लास ॲनिमास (कॉलोराडो)" />
    <revision>
      <id>2697257</id>
      <timestamp>2026-07-27T08:45:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2697257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100" sha1="ah2t12a0gck2yecfcql8chej56etf6q" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[लास ॲनिमास (कॉलोराडो)]]</text>
      <sha1>ah2t12a0gck2yecfcql8chej56etf6q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>माँट्रोज, कॉलोराडो</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381965</id>
    <redirect title="माँट्रोझ (कॉलोराडो)" />
    <revision>
      <id>2697258</id>
      <timestamp>2026-07-27T08:45:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2697258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96" sha1="h3417sobufhqku7ynnqnr2ri752rrpy" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[माँट्रोझ (कॉलोराडो)]]</text>
      <sha1>h3417sobufhqku7ynnqnr2ri752rrpy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>फोर्ट मोर्गन, कॉलोराडो</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381966</id>
    <redirect title="फोर्ट मॉर्गन (कॉलोराडो)" />
    <revision>
      <id>2697259</id>
      <timestamp>2026-07-27T08:48:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2697259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="106" sha1="0uav8xv8iowstc9caka0q04blcuyump" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[फोर्ट मॉर्गन (कॉलोराडो)]]</text>
      <sha1>0uav8xv8iowstc9caka0q04blcuyump</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अक्रॉन, कॉलोराडो</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381967</id>
    <redirect title="एक्रन (कॉलोराडो)" />
    <revision>
      <id>2697260</id>
      <timestamp>2026-07-27T08:49:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2697260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87" sha1="3psn2121pwxjm0jsipnum9amkbgst0v" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[एक्रन (कॉलोराडो)]]</text>
      <sha1>3psn2121pwxjm0jsipnum9amkbgst0v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>लिडव्हिल, कॉलोराडो</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381968</id>
    <redirect title="लेडव्हिल (कॉलोराडो)" />
    <revision>
      <id>2697261</id>
      <timestamp>2026-07-27T08:50:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2697261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96" sha1="5b0ndy33lbufk1pdazbkdevws9d7l47" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[लेडव्हिल (कॉलोराडो)]]</text>
      <sha1>5b0ndy33lbufk1pdazbkdevws9d7l47</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>साग्वाच, कॉलोराडो</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381969</id>
    <redirect title="साग्वाश (कॉलोराडो)" />
    <revision>
      <id>2697263</id>
      <timestamp>2026-07-27T08:52:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2697263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93" sha1="6vdb6q505lwfhu4b176nssnagso6tpo" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[साग्वाश (कॉलोराडो)]]</text>
      <sha1>6vdb6q505lwfhu4b176nssnagso6tpo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सिल्व्हरटन, कॉलोराडो</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381970</id>
    <redirect title="सिल्व्हर्टन (कॉलोराडो)" />
    <revision>
      <id>2697264</id>
      <timestamp>2026-07-27T08:53:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2697264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105" sha1="oa8cjmkg9ol9mrg0yst9ycp5gxejq0k" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[सिल्व्हर्टन (कॉलोराडो)]]</text>
      <sha1>oa8cjmkg9ol9mrg0yst9ycp5gxejq0k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ज्युल्सबर्ग, कॉलोराडो</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381971</id>
    <redirect title="जुल्सबर्ग (कॉलोराडो)" />
    <revision>
      <id>2697265</id>
      <timestamp>2026-07-27T08:53:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2697265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99" sha1="k5dzx9uju0cxapwthzt9xpcxf5oj4p9" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[जुल्सबर्ग (कॉलोराडो)]]</text>
      <sha1>k5dzx9uju0cxapwthzt9xpcxf5oj4p9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ह्यूगो, कॉलोराडो</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381972</id>
    <redirect title="ह्युगो (कॉलोराडो)" />
    <revision>
      <id>2697266</id>
      <timestamp>2026-07-27T08:54:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2697266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90" sha1="1134ljdua07ds62s55inixlp2w3tx4n" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[ह्युगो (कॉलोराडो)]]</text>
      <sha1>1134ljdua07ds62s55inixlp2w3tx4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ब्रूमफील्ड काउंटी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381973</id>
    <redirect title="ब्रूमफील्ड (कॉलोराडो)" />
    <revision>
      <id>2697267</id>
      <timestamp>2026-07-27T08:55:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2697267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102" sha1="br97sh7rgj436mhu1dby6fp6opfww6x" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[ब्रूमफील्ड (कॉलोराडो)]]</text>
      <sha1>br97sh7rgj436mhu1dby6fp6opfww6x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>समीट काउंटी, कॉलोराडो</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381974</id>
    <redirect title="समिट काउंटी, कॉलोराडो" />
    <revision>
      <id>2697268</id>
      <timestamp>2026-07-27T08:56:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2697268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102" sha1="37yjzity0l628a12dxiv16xbofys5cr" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[समिट काउंटी, कॉलोराडो]]</text>
      <sha1>37yjzity0l628a12dxiv16xbofys5cr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>लास अनिमास काउंटी, कॉलोराडो</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381975</id>
    <redirect title="लास ॲनिमास काउंटी, कॉलोराडो" />
    <revision>
      <id>2697270</id>
      <timestamp>2026-07-27T08:56:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2697270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="118" sha1="8x7oqmrwa86ixvj9ttrlz3dokngxnhc" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[लास ॲनिमास काउंटी, कॉलोराडो]]</text>
      <sha1>8x7oqmrwa86ixvj9ttrlz3dokngxnhc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सरस्वती महाल</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381976</id>
    <redirect title="सरस्वती महाल ग्रंथालय" />
    <revision>
      <id>2697271</id>
      <timestamp>2026-07-27T09:03:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2697271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104" sha1="2c4vlm3mu726ygqq72o0kbbpwr13422" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[सरस्वती महाल ग्रंथालय]]</text>
      <sha1>2c4vlm3mu726ygqq72o0kbbpwr13422</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सेबास्टियन ब्राट</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381977</id>
    <revision>
      <id>2697279</id>
      <timestamp>2026-07-27T09:29:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: '''थॉमस सेबस्टियन ब्राट''' (जन्म १४ नोव्हेंबर १९९२) हा एक डच आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटपटू आहे, ज्याने जुलै २०१२ मध्ये [[नेदरलँड्स राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|डच राष्ट्रीय संघा]]साठी पदार्पण के...</comment>
      <origin>2697279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1667" sha1="p4b5f37kt70n0y8ke35pwsvbvbqwrrn" xml:space="preserve">'''थॉमस सेबस्टियन ब्राट''' (जन्म १४ नोव्हेंबर १९९२) हा एक डच आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटपटू आहे, ज्याने जुलै २०१२ मध्ये [[नेदरलँड्स राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|डच राष्ट्रीय संघा]]साठी पदार्पण केले. तो उजव्या हाताने वेगवान गोलंदाजी करतो.

जुलै २०१९ मध्ये, [[संयुक्त अरब अमिराती राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|संयुक्त अरब अमिराती]]विरुद्धच्या  [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] मालिकेसाठी त्याची डच संघात निवड करण्यात आली. त्याने ५ ऑगस्ट २०१९ रोजी संयुक्त अरब अमिरातीविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले. एप्रिल २०२० मध्ये, संघाच्या वरिष्ठ संघात निवड झालेल्या नेदरलँड्समधील १७ क्रिकेटपटूंपैकी तो एक होता. 
==संदर्भयादी==
{{संदर्भयादी}}
==बाह्यदुवे==
*{{cricinfo|id=348095}}</text>
      <sha1>p4b5f37kt70n0y8ke35pwsvbvbqwrrn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697281</id>
      <parentid>2697279</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T09:31:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2697281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1760" sha1="d0nlghbuucijgkdvbw8b4win17e4occ" xml:space="preserve">'''थॉमस सेबस्टियन ब्राट''' (जन्म १४ नोव्हेंबर १९९२) हा एक डच आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटपटू आहे, ज्याने जुलै २०१२ मध्ये [[नेदरलँड्स राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|डच राष्ट्रीय संघा]]साठी पदार्पण केले. तो उजव्या हाताने वेगवान गोलंदाजी करतो.

जुलै २०१९ मध्ये, [[संयुक्त अरब अमिराती राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|संयुक्त अरब अमिराती]]विरुद्धच्या  [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] मालिकेसाठी त्याची डच संघात निवड करण्यात आली. त्याने ५ ऑगस्ट २०१९ रोजी संयुक्त अरब अमिरातीविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले. एप्रिल २०२० मध्ये, संघाच्या वरिष्ठ संघात निवड झालेल्या नेदरलँड्समधील १७ क्रिकेटपटूंपैकी तो एक होता. 
==संदर्भयादी==
{{संदर्भयादी}}
==बाह्यदुवे==
*{{cricinfo|id=348095}}

[[वर्ग:नेदरलँड्सचे क्रिकेट खेळाडू]]</text>
      <sha1>d0nlghbuucijgkdvbw8b4win17e4occ</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381978</id>
    <revision>
      <id>2697288</id>
      <timestamp>2026-07-27T10:23:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: {{Infobox cricket tour | series_name                  = ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६ | team1_image                  = Flag of Bangladesh.svg | team1_name                   = बांगलादेश | team2_image                  = Flag of Australia.svg | team2_name                   = ऑस्ट्रेलिया | from_date                    = ९ जून...</comment>
      <origin>2697288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8156" sha1="315v2evurxsawuukuvotcnpwdzn8hu2" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tour
| series_name                  = ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६
| team1_image                  = Flag of Bangladesh.svg
| team1_name                   = बांगलादेश
| team2_image                  = Flag of Australia.svg
| team2_name                   = ऑस्ट्रेलिया
| from_date                    = ९ जून
| to_date                      = २१ जून २०२६
| team1_captain                = [[मेहेदी हसन मिराझ]]{{Efn|[[नजमुल हुसैन शान्तो]]ने ३ऱ्या आं.ए.दि. सामन्यात बांगलादेशचे नेतृत्व केले.}}&lt;small&gt; (आं.ए.दि.)&lt;/small&gt;&lt;hr /&gt;[[लिटन दास]]{{Efn|[[तौहीद ह्रिदोय]]ने १ल्या आं.टी२० सामन्यात बांगलादेशचे नेतृत्व केले.}}&lt;small&gt; (आं.टी२०)&lt;/small&gt;
| team2_captain                = [[जॉश इंग्लिस]]&lt;small&gt; (आं.ए.दि.)&lt;/small&gt;&lt;hr /&gt;[[मिचेल मार्श]]&lt;small&gt; (आं.टी२०)&lt;/small&gt;
| no_of_ODIs                   = 3
| team1_ODIs_won               = 2
| team2_ODIs_won               = 1
| team1_ODIs_most_runs         = [[मोसद्देक हुसैन]] (१५७)
| team2_ODIs_most_runs         = [[कूपर कॉनोली]] (१८४)
| team1_ODIs_most_wickets      = [[शोरिफुल इस्लाम]] (६)&lt;br/&gt;[[मुस्तफिझुर रहमान]] (६)
| team2_ODIs_most_wickets      = [[मॅट रेनशॉ]] (५)
| player_of_ODI_series         = [[मोसद्देक हुसैन]] (बां)
| no_of_twenty20s              = 3
| team1_twenty20s_won          = 0
| team2_twenty20s_won          = 3
| team1_twenty20s_most_runs    = [[तौहीद ह्रिदोय]] (१०४)
| team2_twenty20s_most_runs    = [[मॅट रेनशॉ]] (११३)
| team1_twenty20s_most_wickets = [[नसुम अहमद]] (३)&lt;br/&gt;[[अब्दुल गफर साकलेन]] (३)
| team2_twenty20s_most_wickets = [[ॲडम झाम्पा]] (६)
| player_of_twenty20_series    = [[मॅट रेनशॉ]] (ऑ)
}}

[[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ]]ाने [[बांगलादेश क्रिकेट संघ]]ाविरुद्ध सामने खेळण्यासाठी बांगलादेशचा दौरा केला. &lt;ref&gt;{{Cite web |date=१७ एप्रिल २०२६|trans-title=बांगलादेश मायदेशात पाकिस्तान आणि ऑस्ट्रेलियाच्या आव्हानासाठी सज्ज |title=Bangladesh brace for Pakistan, Australia challenge at home |url=https://www.icc-cricket.com/news/bangladesh-brace-for-australia-pakistan-series-at-home |access-date=२७ जुलै २०२६ |website=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |trans-title= ऑस्ट्रेलियाचा बांगलादेश दौरा जून महिन्यासाठी निश्चित. |title=Australia's white-ball tour of Bangladesh locked in for June |date=१७ एप्रिल २०२६|url=https://www.espn.in/cricket/story/_/id/48511205/australia-white-ball-tour-bangladesh-locked-june |access-date=२७ जुलै २०२६ |work=[[ईएसपीएन]] }}&lt;/ref&gt; या दौऱ्यात तीन एकदिवसीय आणि तीन टी२० आंतरराष्ट्रीय सामन्यांचा समावेश होता.&lt;ref&gt;{{Cite news |trans-title=ऑस्ट्रेलिया १५ वर्षांत पहिल्यांदाच बांगलादेशचा वनडे मालिका दौरा करणार|title=Australia to tour Bangladesh for first ODI series in 15 years |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/138418/australia-to-tour-bangladesh-for-first-odi-series-in-15-years-cricbuzzcom |access-date=२७ जुलै २०२६|work=क्रिकबझ्झ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |trans-title=ऑस्ट्रेलियाचा जूनमधील बांगलादेशच्या 'व्हाइट-बॉल' दौऱ्याला दुजोरा. |title=Australia confirm Bangladesh white-ball tour in June |url=https://www.thedailystar.net/sports/cricket/news/australia-confirm-bangladesh-white-ball-tour-june-4153701 |access-date=२७ जुलै २०२६|website=द डेली स्टार (बांगलादेश) |language=en}}&lt;/ref&gt; एप्रिल २०२६ मध्ये, [[बांगलादेश क्रिकेट बोर्ड]]ाने या दौऱ्याचे वेळापत्रक निश्चित केले. &lt;ref&gt;{{Cite news |trans-title=ऑस्ट्रेलिया मालिकेचे वेळापत्रक आणि स्थळे निश्चित|title=Dates, venues for Australia series confirmed |url=https://www.newagebd.net/post/cricket/297104/dates-venues-for-australia-series-confirmed |access-date=२७ जुलै २०२६|work=न्यू एज (बांगलादेश) }}&lt;/ref&gt; [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०११ |१५]] वर्षांनंतरचा ऑस्ट्रेलियाचा बांगलादेशातील हा पहिलाच एकदिवसीय दौरा होता.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=१७ एप्रिल २०२६ |trans-title= ऑस्ट्रेलिया जूनमध्ये 'व्हाइट-बॉल' मालिकेसाठी बांगलादेशचा दौरा करणार. |title=Australia to tour Bangladesh for white-ball series in June |url=https://en.prothomalo.com/sports/cricket/1dk3hipgxe |access-date=२७ जुलै २०२६|website=प्रोथोम आलो |language=en}}&lt;/ref&gt;
== हे सुद्धा पहा ==
* [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६]]

== नोंदी ==
{{Notelist}}

== संदर्भयादी ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्यदुवे==
* [https://www.espncricinfo.com/series/australia-in-bangladesh-2026-1532475 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर]
* [https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12063/australia-tour-of-bangladesh-2026 मालिका मुख्यपान क्रिकबझ्झवर]
* [https://www.cricket.com.au/matches/series/CA:4627/bangladesh-v-australia-odis-2026-men एकदिवसीय मालिका मुख्यपान क्रिकेट ऑस्ट्रेलियावर]
* [https://www.cricket.com.au/matches/series/CA:4628/bangladesh-v-australia-t20is-2026-men टी२० मालिका मुख्यपान क्रिकेट ऑस्ट्रेलियावर]

{{बांगलादेशचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}}

[[वर्ग:ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचे बांगलादेश दौरे|२०२६]]
[[वर्ग:ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|बांगलादेश ]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघाचे बांगलादेश दौरे]]</text>
      <sha1>315v2evurxsawuukuvotcnpwdzn8hu2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697292</id>
      <parentid>2697288</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T11:44:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <comment>/* संघ */</comment>
      <origin>2697292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18636" sha1="piw3p4n89gfei4lvgh505fep14flafe" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tour
| series_name                  = ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६
| team1_image                  = Flag of Bangladesh.svg
| team1_name                   = बांगलादेश
| team2_image                  = Flag of Australia.svg
| team2_name                   = ऑस्ट्रेलिया
| from_date                    = ९ जून
| to_date                      = २१ जून २०२६
| team1_captain                = [[मेहेदी हसन मिराझ]]{{Efn|[[नजमुल हुसैन शान्तो]]ने ३ऱ्या आं.ए.दि. सामन्यात बांगलादेशचे नेतृत्व केले.}}&lt;small&gt; (आं.ए.दि.)&lt;/small&gt;&lt;hr /&gt;[[लिटन दास]]{{Efn|[[तौहीद ह्रिदोय]]ने १ल्या आं.टी२० सामन्यात बांगलादेशचे नेतृत्व केले.}}&lt;small&gt; (आं.टी२०)&lt;/small&gt;
| team2_captain                = [[जॉश इंग्लिस]]&lt;small&gt; (आं.ए.दि.)&lt;/small&gt;&lt;hr /&gt;[[मिचेल मार्श]]&lt;small&gt; (आं.टी२०)&lt;/small&gt;
| no_of_ODIs                   = 3
| team1_ODIs_won               = 2
| team2_ODIs_won               = 1
| team1_ODIs_most_runs         = [[मोसद्देक हुसैन]] (१५७)
| team2_ODIs_most_runs         = [[कूपर कॉनोली]] (१८४)
| team1_ODIs_most_wickets      = [[शोरिफुल इस्लाम]] (६)&lt;br/&gt;[[मुस्तफिझुर रहमान]] (६)
| team2_ODIs_most_wickets      = [[मॅट रेनशॉ]] (५)
| player_of_ODI_series         = [[मोसद्देक हुसैन]] (बां)
| no_of_twenty20s              = 3
| team1_twenty20s_won          = 0
| team2_twenty20s_won          = 3
| team1_twenty20s_most_runs    = [[तौहीद ह्रिदोय]] (१०४)
| team2_twenty20s_most_runs    = [[मॅट रेनशॉ]] (११३)
| team1_twenty20s_most_wickets = [[नसुम अहमद]] (३)&lt;br/&gt;[[अब्दुल गफर साकलेन]] (३)
| team2_twenty20s_most_wickets = [[ॲडम झाम्पा]] (६)
| player_of_twenty20_series    = [[मॅट रेनशॉ]] (ऑ)
}}

[[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ]]ाने [[बांगलादेश क्रिकेट संघ]]ाविरुद्ध सामने खेळण्यासाठी बांगलादेशचा दौरा केला. &lt;ref&gt;{{Cite web |date=१७ एप्रिल २०२६|trans-title=बांगलादेश मायदेशात पाकिस्तान आणि ऑस्ट्रेलियाच्या आव्हानासाठी सज्ज |title=Bangladesh brace for Pakistan, Australia challenge at home |url=https://www.icc-cricket.com/news/bangladesh-brace-for-australia-pakistan-series-at-home |access-date=२७ जुलै २०२६ |website=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |trans-title= ऑस्ट्रेलियाचा बांगलादेश दौरा जून महिन्यासाठी निश्चित. |title=Australia's white-ball tour of Bangladesh locked in for June |date=१७ एप्रिल २०२६|url=https://www.espn.in/cricket/story/_/id/48511205/australia-white-ball-tour-bangladesh-locked-june |access-date=२७ जुलै २०२६ |work=[[ईएसपीएन]] }}&lt;/ref&gt; या दौऱ्यात तीन एकदिवसीय आणि तीन टी२० आंतरराष्ट्रीय सामन्यांचा समावेश होता.&lt;ref&gt;{{Cite news |trans-title=ऑस्ट्रेलिया १५ वर्षांत पहिल्यांदाच बांगलादेशचा वनडे मालिका दौरा करणार|title=Australia to tour Bangladesh for first ODI series in 15 years |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/138418/australia-to-tour-bangladesh-for-first-odi-series-in-15-years-cricbuzzcom |access-date=२७ जुलै २०२६|work=क्रिकबझ्झ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |trans-title=ऑस्ट्रेलियाचा जूनमधील बांगलादेशच्या 'व्हाइट-बॉल' दौऱ्याला दुजोरा. |title=Australia confirm Bangladesh white-ball tour in June |url=https://www.thedailystar.net/sports/cricket/news/australia-confirm-bangladesh-white-ball-tour-june-4153701 |access-date=२७ जुलै २०२६|website=द डेली स्टार (बांगलादेश) |language=en}}&lt;/ref&gt; एप्रिल २०२६ मध्ये, [[बांगलादेश क्रिकेट बोर्ड]]ाने या दौऱ्याचे वेळापत्रक निश्चित केले. &lt;ref&gt;{{Cite news |trans-title=ऑस्ट्रेलिया मालिकेचे वेळापत्रक आणि स्थळे निश्चित|title=Dates, venues for Australia series confirmed |url=https://www.newagebd.net/post/cricket/297104/dates-venues-for-australia-series-confirmed |access-date=२७ जुलै २०२६|work=न्यू एज (बांगलादेश) }}&lt;/ref&gt; [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०११ |१५]] वर्षांनंतरचा ऑस्ट्रेलियाचा बांगलादेशातील हा पहिलाच एकदिवसीय दौरा होता.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=१७ एप्रिल २०२६ |trans-title= ऑस्ट्रेलिया जूनमध्ये 'व्हाइट-बॉल' मालिकेसाठी बांगलादेशचा दौरा करणार. |title=Australia to tour Bangladesh for white-ball series in June |url=https://en.prothomalo.com/sports/cricket/1dk3hipgxe |access-date=२७ जुलै २०२६|website=प्रोथोम आलो |language=en}}&lt;/ref&gt;
==संघ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left ; white-space:nowrap;  margin:auto&quot;
|-
!colspan=2|{{cr|BAN}}
!colspan=2|{{cr|AUS}}
|-
!आं.ए.दि.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/bangladesh-name-squad-for-first-two-odis-against-australia |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|trans-title= ऑस्ट्रेलियाविरुद्धच्या पहिल्या दोन एकदिवसीय सामन्यांसाठी बांगलादेशचा संघ जाहीर. |title=Bangladesh name squad for first two ODIs against Australia |access-date= २७ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;
!आं.टी२०&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/bangladesh-squads-for-australia-t20is-zimbabwe-test-revealed |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|trans-title= बांगलादेशकडून ऑस्ट्रेलियाविरुद्धच्या टी२० मालिका आणि झिम्बाब्वेविरुद्धच्या कसोटी सामन्यासाठी संघ जाहीर. |title=Bangladesh name squads for Australia T20Is and Zimbabwe Test |access-date= २७ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;
!आं.ए.दि.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cricket.com.au/news/4502001/australia-squads-pakistan-bangladesh-tour-odi-t20-marsh-no-cummins-starc-hazlewood-oliver-peake-joel-davies-liam-scott |work=[[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]] |trans-title= मोठे खेळाडू अनुपस्थित असताना, 'व्हाइट-बॉल' दौऱ्यांसाठी ऑस्ट्रेलियन संघात नवीन चेहऱ्यांचा समावेश. |title=Aussies include fresh faces for white-ball tours with big names absent |access-date= २७ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;
!आं.टी२०&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/ollie-peake-called-into-australia-s-odi-squad-big-three-absent-maxwell-left-out-of-t20s-1536219 |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |trans-title= पीकची ऑस्ट्रेलियाच्या वनडे संघात निवड; 'बिग थ्री' अनुपस्थित, मॅक्सवेलला टी-२० संघातून वगळले. |title=Peake called into Australia's ODI squad, big three absent, Maxwell left out of T20s |access-date= २७ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;vertical-align:top&quot;
|
* [[मेहेदी हसन मिराझ]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[नजमुल हुसैन शान्तो]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]])
* [[तन्वीर इस्लाम]]
* [[तांझिद हसन]]
* [[तास्किन अहमद]] 
* [[तौहीद ह्रिदोय]]
* [[नाहिद राणा]]
* [[नुरुल हसन]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[मुस्तफिझुर रहमान]]
* [[मोसद्देक हुसैन]]
* [[रिशाद हुसेन]] 
* [[लिटन दास]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[शोरिफुल इस्लाम]]
* [[सैफ हसन]]
* [[सौम्य सरकार]]
|
* [[लिटन दास]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]])
* [[तौहीद ह्रिदोय]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]])
* [[अब्दुल गफर साकलेन]]
* [[तांझिद हसन]]
* [[तास्किन अहमद]]
* [[नसुम अहमद]]
* [[नाहिद राणा]]
* [[नुरुल हसन]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[परवेझ हुसेन इमॉन]]
* [[महेदी हसन]]
* [[मुस्तफिझुर रहमान]]
* [[रिशाद हुसेन]]
* [[शमीम होसेन]]
* [[शोरिफुल इस्लाम]]
* [[सैफ हसन]]
* [[सौम्य सरकार]]
|
* &lt;s&gt;[[मिचेल मार्श]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])&lt;/s&gt;
* [[जॉश इंग्लिस]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[ॲडम झाम्पा]]
* [[ॲलेक्स कॅरे]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[कूपर कॉनोली]]
* [[कॅमेरॉन ग्रीन]]
* [[झेवियर बार्टलेट]]
* &lt;s&gt;[[ट्रॅव्हिस हेड]]&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;[[तन्वीर सांघा]]&lt;/s&gt;
* [[नेथन एलिस]]
* [[बेन ड्वॉरशुइस]]
* [[मार्नस लॅबशॅन]]
* [[मॅट रेनशॉ]]
* [[मॅथ्यू कुन्हेमन]]
* [[रायली मेरेडिथ]]
* [[लियाम स्कॉट]]
| 
* [[मिचेल मार्श]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[ॲडम झाम्पा]]
* [[ॲरन हार्डी]]
* [[कूपर कॉनोली]]
* &lt;s&gt;[[कॅमेरॉन ग्रीन]]&lt;/s&gt;
* [[जॉश इंग्लिस]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[जॉश फिलिप]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[जोएल डेव्हिस]]
* [[झेवियर बार्टलेट]]
* [[टिम डेव्हिड]]
* &lt;s&gt;[[ट्रॅव्हिस हेड]]&lt;/s&gt;
* [[निखिल चौधरी]]
* [[नेथन एलिस]]
* [[मॅट रेनशॉ]]
* [[मॅथ्यू कुन्हेमन]]
* [[रायली मेरेडिथ]]
* [[स्पेन्सर जॉन्सन]]
|}

८ जून २०२६ रोजी, [[मिचेल मार्श]]ला एकदिवसीय (ODI) मालिकेतून वगळण्यात आले आणि त्याच्या जागी [[जॉश इंग्लिस]]कडे ऑस्ट्रेलियन संघाचे कर्णधारपद सोपवण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/travis-head-out-of-bangladesh-tour-mitchell-marsh-to-miss-odis-todd-murphy-called-up-1539607 |trans-title= बांगलादेश दौऱ्यातून बाहेर; मार्श एकदिवसीय मालिका मुकणार; मर्फीची निवड |title=Head out of Bangladesh tour, Marsh to miss ODIs; Murphy called up |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|access-date= २७ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt; त्याच दिवशी, [[तन्वीर सांघा]]च्या जागी [[टॉड मर्फी]]चा ऑस्ट्रेलियन संघात समावेश करण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/139078/travis-head-mitchell-marsh-to-miss-bangladesh-odis |trans-title=ट्रॅव्हिस हेड आणि मिचेल मार्श बांगलादेशविरुद्धच्या एकदिवसीय मालिकांना मुकणार |title=Travis Head, Mitchell Marsh to miss Bangladesh ODIs |access-date= २७ जुलै २०२६|work=क्रिकबझ्झ}}&lt;/ref&gt; ११ जून रोजी, वैयक्तिक कारणास्तव माघार घेतलेल्या [[ट्रॅव्हिस हेड]]च्या जागी [[निखिल चौधरी]]ला टी२० मालिकेसाठी ऑस्ट्रेलियन संघात समाविष्ट करण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite news |last=लुईस कॅमेरॉन |date=११ जून २०२६ |url=https://www.cricket.com.au/news/4517602/nikhil-chaudhary-added-to-australias-t20i-world-cup-squad-bangladesh-india-born-aussie-allrounder-hobart-hurricanes |trans-title= बांगलादेशविरुद्धच्या टी-२० मालिकेसाठी ऑस्ट्रेलियाच्या संघात चौधरीचा समावेश |title=Chaudhary added to Australia's squad for Bangladesh T20Is |work=[[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]] |access-date=२७ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/aussies-add-delhi-born-spinner-to-squad-for-bangladesh-t20is |trans-title=बांगलादेशविरुद्धच्या टी-२० मालिकेसाठी ऑस्ट्रेलियन संघात दिल्लीत जन्मलेल्या फिरकीपटूचा समावेश. |title=Aussies add Delhi-born spinner to squad for Bangladesh T20Is |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|date=११ जून २०२६ |access-date=२७ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt; १४ जून रोजी झालेल्या तिसऱ्या एकदिवसीय सामन्यानंतर [[कॅमेरॉन ग्रीन]]ला टी२० मालिकेतून वगळण्यात आले. &lt;ref&gt;{{cite news |last=पेन्टर |first=जॅक|date=१४ जून २०२६ |trans-title= कॉनलीची १४९ धावांची धडाकेबाज खेळी; एका विकेटच्या थरारक लढतीत ऑस्ट्रेलियाचा विजय |title=Connolly slams 149 as Aussies edge home in one-wicket thriller |url=https://www.cricket.com.au/news/4518922/third-odi-match-report-australia-bangladesh-dhaka-mirpur-scores-highlights-hridoy-renshaw-bartlett-cooper-connolly-century-shoriful-islam |work=क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया |access-date=२७ जुलै २०२६|quote=The Australian camp announced post-match that allrounder Green had been withdrawn from the T20 to manage his workloads...}}&lt;/ref&gt;

== हे सुद्धा पहा ==
* [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६]]

== नोंदी ==
{{Notelist}}

== संदर्भयादी ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्यदुवे==
* [https://www.espncricinfo.com/series/australia-in-bangladesh-2026-1532475 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर]
* [https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12063/australia-tour-of-bangladesh-2026 मालिका मुख्यपान क्रिकबझ्झवर]
* [https://www.cricket.com.au/matches/series/CA:4627/bangladesh-v-australia-odis-2026-men एकदिवसीय मालिका मुख्यपान क्रिकेट ऑस्ट्रेलियावर]
* [https://www.cricket.com.au/matches/series/CA:4628/bangladesh-v-australia-t20is-2026-men टी२० मालिका मुख्यपान क्रिकेट ऑस्ट्रेलियावर]

{{बांगलादेशचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}}

[[वर्ग:ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचे बांगलादेश दौरे|२०२६]]
[[वर्ग:ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|बांगलादेश ]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघाचे बांगलादेश दौरे]]</text>
      <sha1>piw3p4n89gfei4lvgh505fep14flafe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697293</id>
      <parentid>2697292</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T11:45:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <comment>/* संघ */</comment>
      <origin>2697293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18601" sha1="rotib8z1ontni932q4clhzogk4ohhii" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tour
| series_name                  = ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६
| team1_image                  = Flag of Bangladesh.svg
| team1_name                   = बांगलादेश
| team2_image                  = Flag of Australia.svg
| team2_name                   = ऑस्ट्रेलिया
| from_date                    = ९ जून
| to_date                      = २१ जून २०२६
| team1_captain                = [[मेहेदी हसन मिराझ]]{{Efn|[[नजमुल हुसैन शान्तो]]ने ३ऱ्या आं.ए.दि. सामन्यात बांगलादेशचे नेतृत्व केले.}}&lt;small&gt; (आं.ए.दि.)&lt;/small&gt;&lt;hr /&gt;[[लिटन दास]]{{Efn|[[तौहीद ह्रिदोय]]ने १ल्या आं.टी२० सामन्यात बांगलादेशचे नेतृत्व केले.}}&lt;small&gt; (आं.टी२०)&lt;/small&gt;
| team2_captain                = [[जॉश इंग्लिस]]&lt;small&gt; (आं.ए.दि.)&lt;/small&gt;&lt;hr /&gt;[[मिचेल मार्श]]&lt;small&gt; (आं.टी२०)&lt;/small&gt;
| no_of_ODIs                   = 3
| team1_ODIs_won               = 2
| team2_ODIs_won               = 1
| team1_ODIs_most_runs         = [[मोसद्देक हुसैन]] (१५७)
| team2_ODIs_most_runs         = [[कूपर कॉनोली]] (१८४)
| team1_ODIs_most_wickets      = [[शोरिफुल इस्लाम]] (६)&lt;br/&gt;[[मुस्तफिझुर रहमान]] (६)
| team2_ODIs_most_wickets      = [[मॅट रेनशॉ]] (५)
| player_of_ODI_series         = [[मोसद्देक हुसैन]] (बां)
| no_of_twenty20s              = 3
| team1_twenty20s_won          = 0
| team2_twenty20s_won          = 3
| team1_twenty20s_most_runs    = [[तौहीद ह्रिदोय]] (१०४)
| team2_twenty20s_most_runs    = [[मॅट रेनशॉ]] (११३)
| team1_twenty20s_most_wickets = [[नसुम अहमद]] (३)&lt;br/&gt;[[अब्दुल गफर साकलेन]] (३)
| team2_twenty20s_most_wickets = [[ॲडम झाम्पा]] (६)
| player_of_twenty20_series    = [[मॅट रेनशॉ]] (ऑ)
}}

[[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ]]ाने [[बांगलादेश क्रिकेट संघ]]ाविरुद्ध सामने खेळण्यासाठी बांगलादेशचा दौरा केला. &lt;ref&gt;{{Cite web |date=१७ एप्रिल २०२६|trans-title=बांगलादेश मायदेशात पाकिस्तान आणि ऑस्ट्रेलियाच्या आव्हानासाठी सज्ज |title=Bangladesh brace for Pakistan, Australia challenge at home |url=https://www.icc-cricket.com/news/bangladesh-brace-for-australia-pakistan-series-at-home |access-date=२७ जुलै २०२६ |website=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |trans-title= ऑस्ट्रेलियाचा बांगलादेश दौरा जून महिन्यासाठी निश्चित. |title=Australia's white-ball tour of Bangladesh locked in for June |date=१७ एप्रिल २०२६|url=https://www.espn.in/cricket/story/_/id/48511205/australia-white-ball-tour-bangladesh-locked-june |access-date=२७ जुलै २०२६ |work=[[ईएसपीएन]] }}&lt;/ref&gt; या दौऱ्यात तीन एकदिवसीय आणि तीन टी२० आंतरराष्ट्रीय सामन्यांचा समावेश होता.&lt;ref&gt;{{Cite news |trans-title=ऑस्ट्रेलिया १५ वर्षांत पहिल्यांदाच बांगलादेशचा वनडे मालिका दौरा करणार|title=Australia to tour Bangladesh for first ODI series in 15 years |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/138418/australia-to-tour-bangladesh-for-first-odi-series-in-15-years-cricbuzzcom |access-date=२७ जुलै २०२६|work=क्रिकबझ्झ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |trans-title=ऑस्ट्रेलियाचा जूनमधील बांगलादेशच्या 'व्हाइट-बॉल' दौऱ्याला दुजोरा. |title=Australia confirm Bangladesh white-ball tour in June |url=https://www.thedailystar.net/sports/cricket/news/australia-confirm-bangladesh-white-ball-tour-june-4153701 |access-date=२७ जुलै २०२६|website=द डेली स्टार (बांगलादेश) |language=en}}&lt;/ref&gt; एप्रिल २०२६ मध्ये, [[बांगलादेश क्रिकेट बोर्ड]]ाने या दौऱ्याचे वेळापत्रक निश्चित केले. &lt;ref&gt;{{Cite news |trans-title=ऑस्ट्रेलिया मालिकेचे वेळापत्रक आणि स्थळे निश्चित|title=Dates, venues for Australia series confirmed |url=https://www.newagebd.net/post/cricket/297104/dates-venues-for-australia-series-confirmed |access-date=२७ जुलै २०२६|work=न्यू एज (बांगलादेश) }}&lt;/ref&gt; [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०११ |१५]] वर्षांनंतरचा ऑस्ट्रेलियाचा बांगलादेशातील हा पहिलाच एकदिवसीय दौरा होता.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=१७ एप्रिल २०२६ |trans-title= ऑस्ट्रेलिया जूनमध्ये 'व्हाइट-बॉल' मालिकेसाठी बांगलादेशचा दौरा करणार. |title=Australia to tour Bangladesh for white-ball series in June |url=https://en.prothomalo.com/sports/cricket/1dk3hipgxe |access-date=२७ जुलै २०२६|website=प्रोथोम आलो |language=en}}&lt;/ref&gt;
==संघ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left&quot;
|-
!colspan=2|{{cr|BAN}}
!colspan=2|{{cr|AUS}}
|-
!आं.ए.दि.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/bangladesh-name-squad-for-first-two-odis-against-australia |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|trans-title= ऑस्ट्रेलियाविरुद्धच्या पहिल्या दोन एकदिवसीय सामन्यांसाठी बांगलादेशचा संघ जाहीर. |title=Bangladesh name squad for first two ODIs against Australia |access-date= २७ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;
!आं.टी२०&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/bangladesh-squads-for-australia-t20is-zimbabwe-test-revealed |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|trans-title= बांगलादेशकडून ऑस्ट्रेलियाविरुद्धच्या टी२० मालिका आणि झिम्बाब्वेविरुद्धच्या कसोटी सामन्यासाठी संघ जाहीर. |title=Bangladesh name squads for Australia T20Is and Zimbabwe Test |access-date= २७ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;
!आं.ए.दि.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cricket.com.au/news/4502001/australia-squads-pakistan-bangladesh-tour-odi-t20-marsh-no-cummins-starc-hazlewood-oliver-peake-joel-davies-liam-scott |work=[[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]] |trans-title= मोठे खेळाडू अनुपस्थित असताना, 'व्हाइट-बॉल' दौऱ्यांसाठी ऑस्ट्रेलियन संघात नवीन चेहऱ्यांचा समावेश. |title=Aussies include fresh faces for white-ball tours with big names absent |access-date= २७ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;
!आं.टी२०&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/ollie-peake-called-into-australia-s-odi-squad-big-three-absent-maxwell-left-out-of-t20s-1536219 |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |trans-title= पीकची ऑस्ट्रेलियाच्या वनडे संघात निवड; 'बिग थ्री' अनुपस्थित, मॅक्सवेलला टी-२० संघातून वगळले. |title=Peake called into Australia's ODI squad, big three absent, Maxwell left out of T20s |access-date= २७ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;vertical-align:top&quot;
|
* [[मेहेदी हसन मिराझ]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[नजमुल हुसैन शान्तो]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]])
* [[तन्वीर इस्लाम]]
* [[तांझिद हसन]]
* [[तास्किन अहमद]] 
* [[तौहीद ह्रिदोय]]
* [[नाहिद राणा]]
* [[नुरुल हसन]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[मुस्तफिझुर रहमान]]
* [[मोसद्देक हुसैन]]
* [[रिशाद हुसेन]] 
* [[लिटन दास]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[शोरिफुल इस्लाम]]
* [[सैफ हसन]]
* [[सौम्य सरकार]]
|
* [[लिटन दास]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]])
* [[तौहीद ह्रिदोय]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]])
* [[अब्दुल गफर साकलेन]]
* [[तांझिद हसन]]
* [[तास्किन अहमद]]
* [[नसुम अहमद]]
* [[नाहिद राणा]]
* [[नुरुल हसन]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[परवेझ हुसेन इमॉन]]
* [[महेदी हसन]]
* [[मुस्तफिझुर रहमान]]
* [[रिशाद हुसेन]]
* [[शमीम होसेन]]
* [[शोरिफुल इस्लाम]]
* [[सैफ हसन]]
* [[सौम्य सरकार]]
|
* &lt;s&gt;[[मिचेल मार्श]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])&lt;/s&gt;
* [[जॉश इंग्लिस]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[ॲडम झाम्पा]]
* [[ॲलेक्स कॅरे]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[कूपर कॉनोली]]
* [[कॅमेरॉन ग्रीन]]
* [[झेवियर बार्टलेट]]
* &lt;s&gt;[[ट्रॅव्हिस हेड]]&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;[[तन्वीर सांघा]]&lt;/s&gt;
* [[नेथन एलिस]]
* [[बेन ड्वॉरशुइस]]
* [[मार्नस लॅबशॅन]]
* [[मॅट रेनशॉ]]
* [[मॅथ्यू कुन्हेमन]]
* [[रायली मेरेडिथ]]
* [[लियाम स्कॉट]]
| 
* [[मिचेल मार्श]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[ॲडम झाम्पा]]
* [[ॲरन हार्डी]]
* [[कूपर कॉनोली]]
* &lt;s&gt;[[कॅमेरॉन ग्रीन]]&lt;/s&gt;
* [[जॉश इंग्लिस]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[जॉश फिलिप]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[जोएल डेव्हिस]]
* [[झेवियर बार्टलेट]]
* [[टिम डेव्हिड]]
* &lt;s&gt;[[ट्रॅव्हिस हेड]]&lt;/s&gt;
* [[निखिल चौधरी]]
* [[नेथन एलिस]]
* [[मॅट रेनशॉ]]
* [[मॅथ्यू कुन्हेमन]]
* [[रायली मेरेडिथ]]
* [[स्पेन्सर जॉन्सन]]
|}

८ जून २०२६ रोजी, [[मिचेल मार्श]]ला एकदिवसीय (ODI) मालिकेतून वगळण्यात आले आणि त्याच्या जागी [[जॉश इंग्लिस]]कडे ऑस्ट्रेलियन संघाचे कर्णधारपद सोपवण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/travis-head-out-of-bangladesh-tour-mitchell-marsh-to-miss-odis-todd-murphy-called-up-1539607 |trans-title= बांगलादेश दौऱ्यातून बाहेर; मार्श एकदिवसीय मालिका मुकणार; मर्फीची निवड |title=Head out of Bangladesh tour, Marsh to miss ODIs; Murphy called up |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|access-date= २७ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt; त्याच दिवशी, [[तन्वीर सांघा]]च्या जागी [[टॉड मर्फी]]चा ऑस्ट्रेलियन संघात समावेश करण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/139078/travis-head-mitchell-marsh-to-miss-bangladesh-odis |trans-title=ट्रॅव्हिस हेड आणि मिचेल मार्श बांगलादेशविरुद्धच्या एकदिवसीय मालिकांना मुकणार |title=Travis Head, Mitchell Marsh to miss Bangladesh ODIs |access-date= २७ जुलै २०२६|work=क्रिकबझ्झ}}&lt;/ref&gt; ११ जून रोजी, वैयक्तिक कारणास्तव माघार घेतलेल्या [[ट्रॅव्हिस हेड]]च्या जागी [[निखिल चौधरी]]ला टी२० मालिकेसाठी ऑस्ट्रेलियन संघात समाविष्ट करण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite news |last=लुईस कॅमेरॉन |date=११ जून २०२६ |url=https://www.cricket.com.au/news/4517602/nikhil-chaudhary-added-to-australias-t20i-world-cup-squad-bangladesh-india-born-aussie-allrounder-hobart-hurricanes |trans-title= बांगलादेशविरुद्धच्या टी-२० मालिकेसाठी ऑस्ट्रेलियाच्या संघात चौधरीचा समावेश |title=Chaudhary added to Australia's squad for Bangladesh T20Is |work=[[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]] |access-date=२७ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/aussies-add-delhi-born-spinner-to-squad-for-bangladesh-t20is |trans-title=बांगलादेशविरुद्धच्या टी-२० मालिकेसाठी ऑस्ट्रेलियन संघात दिल्लीत जन्मलेल्या फिरकीपटूचा समावेश. |title=Aussies add Delhi-born spinner to squad for Bangladesh T20Is |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|date=११ जून २०२६ |access-date=२७ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt; १४ जून रोजी झालेल्या तिसऱ्या एकदिवसीय सामन्यानंतर [[कॅमेरॉन ग्रीन]]ला टी२० मालिकेतून वगळण्यात आले. &lt;ref&gt;{{cite news |last=पेन्टर |first=जॅक|date=१४ जून २०२६ |trans-title= कॉनलीची १४९ धावांची धडाकेबाज खेळी; एका विकेटच्या थरारक लढतीत ऑस्ट्रेलियाचा विजय |title=Connolly slams 149 as Aussies edge home in one-wicket thriller |url=https://www.cricket.com.au/news/4518922/third-odi-match-report-australia-bangladesh-dhaka-mirpur-scores-highlights-hridoy-renshaw-bartlett-cooper-connolly-century-shoriful-islam |work=क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया |access-date=२७ जुलै २०२६|quote=The Australian camp announced post-match that allrounder Green had been withdrawn from the T20 to manage his workloads...}}&lt;/ref&gt;

== हे सुद्धा पहा ==
* [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६]]

== नोंदी ==
{{Notelist}}

== संदर्भयादी ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्यदुवे==
* [https://www.espncricinfo.com/series/australia-in-bangladesh-2026-1532475 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर]
* [https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12063/australia-tour-of-bangladesh-2026 मालिका मुख्यपान क्रिकबझ्झवर]
* [https://www.cricket.com.au/matches/series/CA:4627/bangladesh-v-australia-odis-2026-men एकदिवसीय मालिका मुख्यपान क्रिकेट ऑस्ट्रेलियावर]
* [https://www.cricket.com.au/matches/series/CA:4628/bangladesh-v-australia-t20is-2026-men टी२० मालिका मुख्यपान क्रिकेट ऑस्ट्रेलियावर]

{{बांगलादेशचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}}

[[वर्ग:ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचे बांगलादेश दौरे|२०२६]]
[[वर्ग:ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|बांगलादेश ]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघाचे बांगलादेश दौरे]]</text>
      <sha1>rotib8z1ontni932q4clhzogk4ohhii</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अब्दुल गफर साकलेन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381979</id>
    <revision>
      <id>2697295</id>
      <timestamp>2026-07-27T11:50:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: '''अब्दुल गफर साकलेन''' (बंगाली: আব্দুল গাফফার সাকলাইন; जन्म १४ फेब्रुवारी १९९८) हा एक बांगलादेशी क्रिकेटपटू आहे. साकलेन हा उजव्या हाताने फलंदाजी आणि उजव्या हाताने मध्यमगती गोलंदाजी...</comment>
      <origin>2697295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1338" sha1="izz23u7fxna7xbycqyj81m0grut5rkq" xml:space="preserve">'''अब्दुल गफर साकलेन''' (बंगाली: আব্দুল গাফফার সাকলাইন; जन्म १४ फेब्रुवारी १९९८) हा एक बांगलादेशी क्रिकेटपटू आहे. साकलेन हा उजव्या हाताने फलंदाजी आणि उजव्या हाताने मध्यमगती गोलंदाजी करतो.

त्याने '२०२५ आशिया कप रायझिंग स्टार्स' स्पर्धेत बांगलादेश 'अ' संघाचे प्रतिनिधित्व केले आहे, ज्यामध्ये बांगलादेशचा संघ उपविजेता ठरला होता.

त्याने २०२६ मध्ये [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६|ऑस्ट्रेलियाविरुद्ध मालिकेमधून]] आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. 

==संदर्भयादी==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्यदुवे==
*{{cricinfo|id=1182029}}</text>
      <sha1>izz23u7fxna7xbycqyj81m0grut5rkq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697296</id>
      <parentid>2697295</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T11:51:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2697296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1431" sha1="7hv3w6rkge281nl9elf4fb9ees7iqk7" xml:space="preserve">'''अब्दुल गफर साकलेन''' (बंगाली: আব্দুল গাফফার সাকলাইন; जन्म १४ फेब्रुवारी १९९८) हा एक बांगलादेशी क्रिकेटपटू आहे. साकलेन हा उजव्या हाताने फलंदाजी आणि उजव्या हाताने मध्यमगती गोलंदाजी करतो.

त्याने '२०२५ आशिया कप रायझिंग स्टार्स' स्पर्धेत बांगलादेश 'अ' संघाचे प्रतिनिधित्व केले आहे, ज्यामध्ये बांगलादेशचा संघ उपविजेता ठरला होता.

त्याने २०२६ मध्ये [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६|ऑस्ट्रेलियाविरुद्ध मालिकेमधून]] आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. 

==संदर्भयादी==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्यदुवे==
*{{cricinfo|id=1182029}}

[[वर्ग:बांगलादेशचे क्रिकेट खेळाडू]]</text>
      <sha1>7hv3w6rkge281nl9elf4fb9ees7iqk7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697297</id>
      <parentid>2697296</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T11:51:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2697297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1536" sha1="n3or5c7z1j51zkokk61av1nm71dh3mc" xml:space="preserve">'''अब्दुल गफर साकलेन''' (बंगाली: আব্দুল গাফফার সাকলাইন; जन्म १४ फेब्रुवारी १९९८) हा एक बांगलादेशी क्रिकेटपटू आहे. साकलेन हा उजव्या हाताने फलंदाजी आणि उजव्या हाताने मध्यमगती गोलंदाजी करतो.

त्याने '२०२५ आशिया कप रायझिंग स्टार्स' स्पर्धेत बांगलादेश 'अ' संघाचे प्रतिनिधित्व केले आहे, ज्यामध्ये बांगलादेशचा संघ उपविजेता ठरला होता.

त्याने २०२६ मध्ये [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६|ऑस्ट्रेलियाविरुद्ध मालिकेमधून]] आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. 

==संदर्भयादी==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्यदुवे==
*{{cricinfo|id=1182029}}

[[वर्ग:बांगलादेशचे क्रिकेट खेळाडू]]
[[वर्ग:बांगलादेशचे टी२० क्रिकेट खेळाडू]]</text>
      <sha1>n3or5c7z1j51zkokk61av1nm71dh3mc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जोएल डेव्हिस</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381980</id>
    <revision>
      <id>2697298</id>
      <timestamp>2026-07-27T11:58:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: '''जोएल डेरेक डेव्हिस''' (जन्म २८ सप्टेंबर २००३) हा एक [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलियाई]] क्रिकेटपटू आहे जो [[बिग बॅश लीग]]मध्ये [[सिडनी सिक्सर्स]]कडून खेळतो. डेव्हिस यापू...</comment>
      <origin>2697298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3746" sha1="70v6kbyaasq1bne8d9nemss6duucwva" xml:space="preserve">'''जोएल डेरेक डेव्हिस''' (जन्म २८ सप्टेंबर २००३) हा एक [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलियाई]] क्रिकेटपटू आहे जो [[बिग बॅश लीग]]मध्ये [[सिडनी सिक्सर्स]]कडून खेळतो. डेव्हिस यापूर्वी [[सिडनी थंडर्स]] कडून खेळला आहे. तो डावखुरा फलंदाज आणि डाव्या हाताचा ऑर्थोडॉक्स फिरकी गोलंदाज आहे.

डिसेंबर २०२२ मध्ये, इंग्लंडच्या १९-वर्षांखालील संघाविरुद्ध खेळण्यासाठी ऑस्ट्रेलियाच्या १९-वर्षांखालील क्रिकेट संघाचा कर्णधार म्हणून त्याची निवड करण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.cricket.com.au/news/australia-under-19-series-all-format-england-brisbane-2023-davies-captain-salzman-bajwa-clark-coach/2022-12-24|title= इंग्लंडविरुद्धच्या मालिकेसाठी ऑस्ट्रेलियाच्या १९-खालील संघाचे नेतृत्व डेव्हिस करणार|website=क्रिकेट.कॉम}}&lt;/ref&gt; यापूर्वी तो [[१९ वर्षांखालील क्रिकेट विश्वचषक, २०२२|२०२२ च्या आयसीसी १९-वर्षांखालील क्रिकेट विश्वचषका]]साठी राखीव खेळाडू म्हणून निवडला गेला होता.

डिसेंबर २०२३ मध्ये, भारताच्या दौऱ्यावर जाणाऱ्या ऑस्ट्रेलियाच्या वरिष्ठ राष्ट्रीय टी२० संघात त्याची निवड झाली होती, मात्र त्याला कोणताही सामना खेळण्याची संधी मिळाली नाही. मे २०२६ मध्ये, [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६|बांगलादेशच्या टी२० दौऱ्यासाठी]] पुन्हा एकदा ऑस्ट्रेलियाच्या संघात त्याची निवड झाली; त्याने पहिल्या सामन्यातून पदार्पण केले आणि १७ धावांत ३ बळी अशी कामगिरी नोंदवली.&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.espncricinfo.com/story/not-the-end-of-the-road-for-maxwell-stoinis-smith-in-t20is-for-australia-1536243|website=espncricinfo|access-date=२७ जुलै २०२६|title= ऑस्ट्रेलियासाठी टी-२० आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये मॅक्सवेल, स्टॉइनिस आणि स्मिथ यांचा प्रवास संपलेला नाही.|date=११ मे २०२६}}&lt;/ref&gt;
==संदर्भयादी==
{{संदर्भयादी}}
==बाह्यदुवे==
*{{cricinfo|id=1295851}}</text>
      <sha1>70v6kbyaasq1bne8d9nemss6duucwva</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>