विकिपीडिया mrwiki https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter मिडिया विशेष चर्चा सदस्य सदस्य चर्चा विकिपीडिया विकिपीडिया चर्चा चित्र चित्र चर्चा मिडियाविकी मिडियाविकी चर्चा साचा साचा चर्चा सहाय्य सहाय्य चर्चा वर्ग वर्ग चर्चा दालन दालन चर्चा मसुदा मसुदा चर्चा TimedText TimedText talk विभाग विभाग चर्चा Event Event talk 0 1862 2697923 2640132 2026-07-30T12:27:11Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2697923 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}}{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |इतर_नाव= |प्रकार=शहर |मूळ_नकाशा_पट्टी=हो |आतील_नकाशा_चिन्ह=हो |शोधक_स्थान=right |रेखांशसेकंद=४४ |अक्षांशमिनिटे=०० |अक्षांश=२१ |रेखांशमिनिटे=३३ |रेखांश=७५ |अक्षांशसेकंद=३१ |विभाग=[[उत्तर महाराष्ट्र]] |राज्य_नाव=महाराष्ट्र |स्थानिक_नाव=<B>जळगाव</B> |जवळचे_शहर= |संकेतस्थळ= |आरटीओ_कोड=MH 19 |एसटीडी_कोड=०२५७ |पिन_कोड= |अधिकृत_भाषा=[[मराठी]] |लोकसंख्या_वर्ष=२०११ |लोकसंख्या_क्रमांक= |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ= |लोकसंख्या_शहरी= |लोकसंख्या_मेट्रो= |साक्षरता=७८ |लिंग_गुणोत्तर=९२५|उंची=२२६ }} [[चित्र:KBC North Maharashtra University main building.jpg|इवलेसे|[[कवयित्री बहिणाबाई चौधरी उत्तर महाराष्ट्र विद्यापीठ]]]] '''जळगाव''' शहर महाराष्ट्र राज्यातील एक शहर आहे.जळगांव ला पूर्व खान्देश असे पण संबोधले जाते,[[जळगाव जिल्हा|जळगाव जिल्ह्याचे]] प्रशासकीय मुख्यालय असलेले जळगाव शहर एक महत्त्वाचे कृषी व्यापार केंद्र आहे.जळगाव नाशिक विभागीय क्षेत्रात येते,कापूस, खाद्यतेले, केळी इ. बाजारपेठा येथे असून जळगाव शहर हे सोन्याची बाजारपेठ म्हणून नावाजलेले आहे. येथे M.I.D.C. आहे, येथील सोने शुद्धतेबद्दल प्रसिद्ध आहे. जळगाव शहरात ठिबक-सिंचन, पाण्याचे पाईप, डाळ व कापड इत्यादी उद्योग आहेत.{{संदर्भ}} जळगाव शहरात उत्तर महाराष्ट्र विद्यापीठ, जैन इरिगेशन सिस्टिम्स लि. व गांधी संग्रहालय या प्रसिद्ध संस्था आहेत. येथून जवळच जगप्रसिद्ध अजिंठा लेणी आहेत. {{संदर्भ}} == भूगोल == जळगाव शहर हे समुद्र सपाटीपासून साधारणतः २०९ मीटर उंचीवर आहे. गिरणा नदी शहराच्या पश्चिमी भागातून वाहते.{{संदर्भ}} जळगाव जिल्ह्यात चांगदेव या ठिकाणी तापी - पूर्णा या नद्यांचा संगम होतो. तापी - पूर्णा खोरे हा खाचदरीचा प्रदेश आहे.{{संदर्भ}} == इतिहास == जळगाव शहराची स्थापना मराठी सरदार तुळाजीराव भोईटे यांनी केली. सरदार तुळाजीराव भोईटे हे साताऱ्याचे संस्थानिक होते. भोईटे कुटुंबाचे पूर्वज दुर्गोजीराव भोईटे हे छत्रपती शाहू महाराजांचे निष्ठावंत सेवक असल्याकारणाने महाराजांकडून त्यांना नशीराबाद आणि जवळील प्रांत अनुदान म्हणून मिळाले होते. भोईटे बऱ्याच काळपर्यंत जळगावचे राज्यकर्ते राहिले. त्यांनी जळगाव येथे एक वाडा बांधला. आज त्या वाड्याला भोईटे गादी म्हणून ओळखले जाते.{{संदर्भ}} === स्वातंत्र्ययुद्ध === [[चित्र:KavyaRtnavaliSquare.jpg|thumb|200px|काव्य रत्‍नावली चौक]] [[चित्र:jalgaon.gif|thumb|200px|जळगाव जिल्ह्याचा नकाशा]] == समाज जीवन == जळगाव जिल्ह्यात हिंदू, मुस्लिम, शीख, ज्यू, ख्रिश्चन इत्यादी धर्माचे लोक राहतात. सोबतच भिल्ल, पावरा, टोकरे-कोळी या आदिवासी जमाती आहेत.लेवा पाटीदार समाज हा जळगाव जिल्ह्यातील मुख समाजघटक आहे.{{संदर्भ}} == उपनगरे व विभाग == * आदर्शनगर * खेडी बुद्रुक * जिल्हा पेठ * जुने जळगाव * नवी पेठ * निमखेडी * पिंप्राळा * बळीराम पेठ * महाबळ * मुक्तताईनगर * भोईटे नगर * मेहरुण * राम पेठ * शंकररावनगर * शनी पेठ * शाहूनगर *रामानंदनगर ==हवामान== जळगाव जिल्ह्यातील हवामान हे विषम व कोरडे आहे. जळगाव जिल्ह्यात सरासरी 75 ते 80 सेमी पाऊस पडतो. == जैवविविधता == जळगाव जिल्हात खूपच जैविविधता आढळून येते == अर्थकारण == == नागरी प्रशासन == जळगाव शहर हे महानगर असून येथील प्रशासकीय कारभार महापालिकेमार्फत चालविला जातो. महापालिकेची प्रशासकीय इमारत १७ मजली आहे. त्या इमारतीचे नाव सरदार वल्लभभाई पटेल असे आहे.{{संदर्भ}} == जिल्हा प्रशासन == == महानगर पोलीस यंत्रणा == राज्याच्या गृह मंत्रालयाने नियुक्त केलेला एक आय. पी. एस. अधिकारी हा जळगाव पोलीस खात्याचा मुख्य आहे. त्यामुळे इथली पोलीसव्यवस्था [[महाराष्ट्र]] राज्याच्या गृहमंत्रालयाच्या अखत्यारीत येते.{{संदर्भ}} == परिवहन == ===लोहमार्ग=== [[जळगाव रेल्वे स्थानक|जळगाव]] हे एक जिल्ह्यातले महत्त्वाचे रेल्वे जंक्शन असून ते [[भारत|भारतातल्या]] [[मुंबई]], [[नागपूर]], [[नवी दिल्ली]], [[कोलकाता]], [[अलाहाबाद]], [[चेन्नई]] यासारख्या मोठ्या शहरांशी रेल्वेमार्गाने जोडलेले आहे. जळगाव जिल्ह्यात [[भुसावळ]], [[चाळीसगाव]] व [[पाचोरा]] हे ही रेल्वे जंक्शने आहेत, त्यांपैकी [[भुसावळ रेल्वे स्थानक]] हे महाराष्ट्रातले मोठे जंक्शन म्हणून ओळखले जाते.{{संदर्भ}} ===हवाई मार्ग=== जळगाव शहरात विमानतळ आहे. {{संदर्भ}} ===रस्ते=== जळगाव शहरातून [[राष्ट्रीय महामार्ग क्र. ६]] ([[सुरत]]-[[धुळे]]-[[मुक्ताईनगर]]-[[नागपूर]]) जातो. तसेच जिल्ह्यातली महत्त्वाची शहरेही राज्य महामार्गांनी जोडली गेली आहेत. == लोकजीवन == जळगावात [[मराठी भाषा|मराठी]] बोलली जाते. बहुतेक लोक खान्देशी ही भाषा बोलतात. कवयित्री बहिणाबाई चौधरी यांच्या कविता याच भाषेत आहेत. अनेकजण मराठी ऐवजी [[अहिराणी बोलीभाषा|अहिराणी]] नावाची बोलीभाषा बोलतात. काही ठिकाणी वऱ्हाडी बोली भाषा सुद्धा बोलली जाते.{{संदर्भ}} == संस्कृती == == रंगभूमी == == चित्रपटगृहे == जळगाव अनेक मल्टिप्लेक्स आहेत. त्यांत मराठी, हिंदी भाषा व इंग्रजी चित्रपट दाखविले जातात. जळगाव स्थानकाजवळील रीगल, मेट्रो, नटवर इत्यादी मल्टिप्लेक्स आहेत. मराठी चित्रपट प्रामुख्याने अशोक आणि राजकमल या चित्रपटगृहांत पहायला मिळतात. आयनाॅक्स,PVR छत्रपती संभाजी महाराज नाट्यगृह, बालगंर्धव खुलं नाटयगृह == मंदिरे == * बालाजी मंदिर (पारोळा) * संत मुक्ताई * चांगदेव * खान्देश निवासिनी माता मनुदेवी * ओंकारेश्वर मंदिर * श्री राम मंदिर, संस्थान (जुने जळगाव) * पद्मालय * सप्तशृंगी माता मंदिर शिरागड़ (लहान गड) * मंगळग्रह मंदिर (अमळनेर) * पाटणादेवी मंदिर (चाळीसगाव) * मनुदेवी मंदिर * हरेश्वर मंदिर, चोपडा. * श्री काळ भैरव मंदिर ,चांदसणी गणपती मंदिर जुने जळगाव === खाद्यसंस्कृती === जळगावचे वांग्याचे भरीत आणि बाजरीची भाकरी, खापरावरची पुरणपोळी तसेच केळी वेफर्स, शेव भाजी प्रसिद्ध आहे. याचबरोबर सणासुदीच्या वेळी देण्यात येणाऱ्या भंडाऱ्यात बनणारी वरण बट्टी आणि वांग्याची घोटलेली भाजीही खूप प्रसिद्ध आहे.{{संदर्भ}} == वर्तमानपत्रे == * दैनिक लोकशाही * दैनिक जनशक्ती * लोकमत * दिव्य मराठी * जळगाव लाईव्ह * दिव्यसारथी == प्राथमिक व विशेष शिक्षण == शेठ लालजी नारायणजी सार्वजनिक विद्यालय जळगाव == जळगावातील महत्त्वाची महाविद्यालये == * जि. प. विद्यानिकेतन कनिष्ट महाविद्यालय * नूतन मराठा महाविद्यालय * मुळजी जेठा महाविद्यालय ==अभियांत्रिकी महाविद्यालये== * [[शासकीय अभियांत्रिकी महाविद्यालय]], Jalgaon. * [[SSBT's College of Engineering and Technology]], Jalgaon. * [[Godavari College of Engineering]], Jalgaon * [[G.H Raisoni Institute of Engineering and Management]], Jalgaon * [[Shri Gulabrao Deokar College of Engineering and Polytechnic]], Jalgaon * [[Government Polytechnic]], Jalgaon * [[Bhagirathi Industrial training institute ITI]], Jalgaon ==वैद्यकीय महाविद्यालये== 1) गव्हर्नमेंट मेडिकल कॉलेज (GMC) 2) गोदावरी मेडिकल कॉलेज 3) चैतन्य आयुर्वेद कॉलेज 4) चामुंडामता होमिओपॅथी कॉलेज ==व्यवस्थापन महाविद्यालये== * KCE's Institute of Management and Research college of social work (Dncvp) == संशोधन संस्था == केळी संशोधन केन्द्र आणि तेलबिया संशोधन केन्द्र जळगावला आहे == खेळ == सॉफ्टबॉल, खो-खो,सॉफ्ट टेनिस, फुटबॉल, कब्बड्डी, क्रिकेट, कुस्ती, मुष्टियुद्ध, बैडमिंटन,लॉन टेनिस, हॉकी, टेबल टेनिस इत्यादी प्रसिद्ध == पर्यटन स्थळे == मुक्ताईनगर तालुक्यातील [[शिरसाळा हनुमान मंदिर]] हे प्रसिद्ध मंदीर आहे जेथे मोठ्या संख्येने भाविक येत असतात विशेष करून हनुमान जयंतीला, शनी अमावस्येला, प्रत्येक शनिवारी आणि मंगळवारी. येथील हनुमानजी जागृत आहेत आहेत अशी भाविकांची भावना आहे, अनेक लोक येथे नवस मानतात व तो फेडत असतात. मुक्ताईनगर गावातील संत मुक्ताबाईचे मंदीर हे वारकरी संप्रदायात खूप लोकप्रिय आहे, अनेक पर्यटक या मंदिरात येतात. फेब्रुवारी महिन्यात महाशिवरात्रीला येथे जत्रा भरते. याच गावाजवळ बोदवळ- मुक्ताईनगर रोडवर कलिंका देवीचे प्रसिद्ध मंदीर आहे, तेथे मोठ्या संख्येने भाविक येतात. [[उनपदेव-सुनपदेव]] हे गरम पाण्याचे झरे, जळगाव पासून 35 किमी अंतरावरील सातपुडा पर्वतातील मनुदेवी मंदिर , [[पाल]] व [[यावल]] अभयारण्ये, [[पद्मालय]] येथील गणेश मंदिर, [[चाळीसगाव]] तालुक्यातील [[कालीमठ]], [[पाटणादेवी]] ही मंदीर प्रसिद्ध मंदिरे आहेत. [[वालझिरी]] व [[गंगाश्रम]], [[पाल]] ही थंड हवेची ठिकाणे. त्याचप्रमाणे जळगाव मधील भाऊंचे उद्यान देखील प्रसिद्ध आहे. == उल्लेखनीय व्यक्ती== • संजु राठोड (मराठी पॉप स्टार, संगीत निर्माता, गायक, गीतकार) - रा. धानवड, ता. जळगाव <ref>{{cite web | title=Sanju Rathod drops another Marathi pop song Sundari featuring Yashika Jatav | website=Mirchi Plus | date=2025-09-12 | url=https://mirchi.in/stories/music/sanju-rathod-drops-another-marathi-pop-song-sundari/152787256 | access-date=2025-11-13}}</ref> # [[भालचंद्र नेमाडे]] (प्रसिद्ध लेखक) - रा. सांगवी, ता. यावल # [[बहिणाबाई चौधरी]] (कवयित्री) - रा. आसोदा भादली, ता-जी. जळगाव # [[सचिन कुमावत]] (अहिराणी गायक, संगीतकार, निर्माते)- रा.शेंदुर्णी, ता.जामनेर. # [[गिरीष महाजन]] (माजी जलसंपदा मंत्री, महाराष्ट्र राज्य, जामनेरचे आमदार) रा. जामनेर # [[त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे|बालकवी]], (मराठी कविवर्य) == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [http://www.nmu.ac.in उत्तर महाराष्ट्र विद्यापीठ संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190910125242/http://nmu.ac.in/ |date=2019-09-10 }} * [http://wikitravel.org/en/Jalgaon_%28district%29 विकिट्रॅव्हेल- जळगाव पर्यटन] * [http://www.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/JALGAON/home.html जळगाव गॅझेटियर] * [http://jalgaon.gov.in जळगाव : अधिकृत संकेतस्थळ ] * [http://www.gpjalgaon.org.in शासकीय तंत्रनिकेतन, जळगाव]{{मृत दुवा|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://wikimapia.org/187869/Jalgaon-City जळगाव विकिमॅपिया] * [http://www.fallingrain.com/world/IN/16/Jalgaon.html जळगाव हवामान ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091105182346/http://www.fallingrain.com/world/IN/16/Jalgaon.html |date=2009-11-05 }} {{महाराष्ट्रातील जिल्हे}} [[वर्ग:जळगाव जिल्हा]] [[वर्ग:खान्देश]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील शहरे]] [[वर्ग:जळगाव]] [[वर्ग:अमळनेर तालुक्यातील गावे]] dmk5vubkt9dm3jppvkht1vd0xs405v6 0 2726 2697984 2564190 2026-07-30T18:09:02Z अभय नातू 206 साचा 2697984 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''शबरी''' ही [[रामायण|रामायणातील]] एक अत्यंत निष्ठावान आणि अनन्य [[भक्ती|भक्त]] म्हणून ओळखली जाणारी पौराणिक स्त्री आहे. [[रामायण|वाल्मीकी रामायणात]] आणि विविध प्रादेशिक रामायणांमध्ये शबरीच्या भक्तीची कथा अत्यंत भावुकपणे वर्णन केली आहे. ती मातंग ऋषींची शिष्या होती आणि त्यांच्या आश्रमात राहून तिने आयुष्याची अनेक वर्षे भगवान [[राम|श्रीरामाच्या]] दर्शनाची वाट पाहण्यात घालवली.<ref>{{Cite book | last = Bulcke | first = Camille | title = Ramkatha: Utpatti aur Vikas | publisher = Hindi Parishad Prakashan | year = 1951 | language = hi | trans-title = रामकथा: उत्पत्ति आणि विकास}}</ref> मातंग ऋषींनी निधनापूर्वी तिला असा आशीर्वाद दिला होता की, एक दिवस श्रीराम स्वतः तिच्या आश्रमात येतील आणि तिला मोक्ष प्राप्त होईल. या विश्वासाने ती दररोज ऋषींचा आश्रम स्वच्छ करत असे आणि श्रीरामांच्या स्वागतासाठी जंगलातून ताजी फळे आणि फुले गोळा करून ठेवत असे. [[चित्र:Shabari's Hospitality.jpg|डावे|350px|thumb|[[राम]] [[लक्ष्मण]] शबरीच्या झोपडीत येतात आणि शबरी त्यांना उष्टी बोरे खायला देते]][[सीता]]शोधार्थ [[दंडकारण्य|दंडकारण्यात]] भ्रमंती करत असताना [[राम|श्रीराम]] आणि [[लक्ष्मण]] मातंग ऋषींच्या आश्रमात पोहोचले, जिथे शबरीने त्यांचे अत्यंत प्रेमाने स्वागत केले.<ref>{{Cite book | last = Shastri | first = Hari Prasad | title = The Ramayana of Valmiki: Aranya Kanda | publisher = Shanti Sadan | year = 1957 | language = en | trans-title = वाल्मीकी रामायण: अरण्यकांड}}</ref> शबरीने श्रीरामांना अत्यंत गोड आणि निवडक बोरे खायला दिली; अशी लोकधारणा आहे की तिने बोरे आंबट किंवा कीड लागलेली नाहीत ना, हे तपासण्यासाठी स्वतः चाखून (उष्टी करून) रामाला दिली होती आणि रामाने तिच्या शुद्ध भक्तीचा स्वीकार करत ती बोरे आनंदाने खाल्ली. शबरीच्या या भक्तीवर प्रसन्न होऊन श्रीरामांनी तिला 'नवधा भक्ती' (भक्तीचे नऊ प्रकार) चा उपदेश केला. शबरीची ही कथा भारतीय संस्कृतीत निष्काम भक्ती, समर्पणाची भावना आणि कोणत्याही सामाजिक भेदभावापलीकडे असलेल्या ईश्वरी प्रेमाचे अजरामर प्रतीक मानली जाते. {{रामायण}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:रामायणातील व्यक्तिरेखा]] cez060jk8mb0uoqvvox82j7uqm5datk 0 6961 2697955 2231740 2026-07-30T15:32:31Z Dharmadhyaksha 28394 2697955 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} भारताच्या [[मध्य प्रदेश]] राज्यात ५५ जिल्हे आहेत. हे ५५ जिल्हे १० विभागांमध्ये वाटले आहे.<ref>{{Cite web |title=Districts of Madhya Pradesh |url=http://www.mpdistricts.nic.in/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119045142/http://www.mpdistricts.nic.in/ |archive-date=19 January 2019 |access-date=14 October 2017 |website=mpdistricts.nic.in |publisher=Government of Madhya Pradesh}}</ref><ref name=":0">{{cite web |title=Madhya Pradesh Profile |url=http://www.mponline.gov.in/Portal/Content/mpprofile.aspx?langid=hi-in |access-date=27 November 2022 |website=MPOnline |publisher=Government of India}}</ref> == यादी == {| class="wikitable sortable" |- ! क्र. !! संकेत<ref name="distcodes">{{cite web |date=18 August 2004 |title=NIC Policy on format of e-mail Address |url=https://www.mail.nic.in/docs/MailService_e-mail_address_Policy_WithCodes.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911133331/https://www.mail.nic.in/docs/MailService_e-mail_address_Policy_WithCodes.pdf |archive-date=11 September 2008 |access-date=24 November 2008 |website=[[National Informatics Centre]] |publisher=Ministry of Communications and Information Technology (India) |pages=5–10}}</ref> !! जिल्हा !! प्रशासकीय केंद्र !! विभाग !! क्षेत्रफळ <br>(किमी²)<ref name="nriol">{{cite web |title=List of districts in Madhya Pradesh |url=https://www.nriol.com/india-statistics/madhya-pradesh/districts.asp |access-date=December 31, 2020 |website=Non Resident Indians Online}}</ref> !! लोकसंख्या <br>(२०११) !! घनता <br>(प्रति किमी²) !! नकाशा |- | १ || BP || [[भोपाळ जिल्हा|भोपाळ]] || [[भोपाळ]] || rowspan="5" | [[भोपाळ विभाग]] || {{formatnum:2772}} || {{formatnum:2371061}} || {{formatnum:855}} || [[File:MP Bhopal district map.svg|100px]] |- | २ || RS || [[रायसेन जिल्हा|रायसेन]] || [[रायसेन]] || {{formatnum:8446}} || {{formatnum:1331597}} || {{formatnum:158}} || [[File:MP Raisen district map.svg|100px]] |- | ३ || RG || [[राजगढ जिल्हा|राजगढ]] || [[राजगढ]] || {{formatnum:6154}} || {{formatnum:1545814}} || {{formatnum:251}} || [[File:MP Rajgarh district map.svg|100px]] |- | ४ || SR || [[शिहोर जिल्हा|शिहोर]] || [[शिहोर]] || {{formatnum:6578}} || {{formatnum:1311332}} || {{formatnum:199}} || [[File:MP Sehore district map.svg|100px]] |- | ५ || VI || [[विदिशा जिल्हा|विदिशा]] || [[विदिशा]] || {{formatnum:7371}} || {{formatnum:1458875}} || {{formatnum:198}} || [[File:MP Vidisha district map.svg|100px]] |- | ६ || MO || [[मोरेना जिल्हा|मोरेना]] || [[मोरेना]] || rowspan="3" | [[चंबळ विभाग]] || {{formatnum:4991}} || {{formatnum:1965970}} || {{formatnum:394}} || [[File:MP Morena district map.svg|100px]] |- | ७ || BD || [[भिंड जिल्हा|भिंड]] || [[भिंड]] || {{formatnum:4459}} || {{formatnum:1703005}} || {{formatnum:382}} || [[File:MP Bhind district map.svg|100px]] |- | ८ || SP || [[शिवपुर जिल्हा|शिवपुर]] || [[शिवपूर]] || {{formatnum:6585}} || {{formatnum:687861}} || {{formatnum:104}} || [[File:MP Sheopur district map.svg|100px]] |- | ९ || GW || [[ग्वाल्हेर जिल्हा|ग्वाल्हेर]] || [[ग्वाल्हेर]] || rowspan="5" | [[ग्वाल्हेर विभाग]] || {{formatnum:5214}} || {{formatnum:2032036}} || {{formatnum:390}} || [[File:MP Gwalior district map.svg|100px]] |- | १० || AS || [[अशोकनगर जिल्हा|अशोकनगर]] || [[अशोकनगर]] || {{formatnum:4674}} || {{formatnum:845071}} || {{formatnum:181}} || [[File:MP Ashok Nagar district map.svg|100px]] |- | ११ || DT || [[दतिया जिल्हा|दतिया]] || [[दतिया]] || {{formatnum:2038}} || {{formatnum:786754}} || {{formatnum:386}} || [[File:MP Datia district map.svg|100px]] |- | १२ || GU || [[गुना जिल्हा|गुना]] || [[गुना]] || {{formatnum:6485}} || {{formatnum:1241519}} || {{formatnum:191}} || [[File:MP Guna district map.svg|100px]] |- | १३ || SV || [[शिवपुरी जिल्हा|शिवपुरी]] || [[शिवपुरी]] || {{formatnum:10278}} || {{formatnum:1726050}} || {{formatnum:168}} || [[File:MP Shivpuri district map.svg|100px]] |- | १४ || IN || [[इंदूर जिल्हा|इंदूर]] || [[इंदूर]] || rowspan="8" | [[इंदूर विभाग]] || {{formatnum:3898}} || {{formatnum:3276697}} || {{formatnum:841}} || [[File:MP Indore district map.svg|100px]] |- | १५ || AL || [[अलीराजपूर जिल्हा|अलीराजपूर]] || [[अलीराजपूर]] || {{formatnum:3182}} || {{formatnum:728999}} || {{formatnum:229}} || [[File:Alirajpur in Madhya Pradesh (India).svg|100px]] |- | १६ || BR || [[बडवानी जिल्हा|बारवानी]] || [[बडवानी|बारवानी]] || {{formatnum:5432}} || {{formatnum:1385881}} || {{formatnum:255}} || [[File:MP Barwani district map.svg|100px]] |- | १७ || BU || [[बऱ्हाणपूर जिल्हा|बऱ्हाणपूर]] || [[बऱ्हाणपूर]] || {{formatnum:2473}} || {{formatnum:757847}} || {{formatnum:306}} || [[File:MP Burhanpur district map.svg|100px]] |- | १८ || DH || [[धार जिल्हा|धार]] || [[धार]] || {{formatnum:8153}} || {{formatnum:2185793}} || {{formatnum:268}} || [[File:MP Dhar district map.svg|100px]] |- | १९ || JH || [[झाबुआ जिल्हा|झाबुआ]] || [[झाबुआ]] || {{formatnum:6782}} || {{formatnum:1025048}} || {{formatnum:151}} || [[File:MP Jhabua district map.svg|100px]] |- | २० || EN || [[खांडवा जिल्हा|खांडवा]] {{efn|आधीचे नाव पूर्व निमर होते.}} || [[खांडवा]] || {{formatnum:4927}} || {{formatnum:1310061}} || {{formatnum:262}} || [[File:MP Khandwa district map.svg|100px]] |- | २१ || WN || [[खरगोन जिल्हा|खरगोन]] {{efn|आधीचे नाव पश्चिम निमर होते.}} || [[खरगोन]] || {{formatnum:4927}} || {{formatnum:1873046}} || {{formatnum:262}} || [[File:MP Khargone district map.svg|100px]] |- | २२ || JA || [[जबलपुर जिल्हा|जबलपुर]] || [[जबलपूर]] || rowspan="9" | [[जबलपूर विभाग]] || {{formatnum:5210}} || {{formatnum:2463289}} || {{formatnum:473}} || [[File:MP Jabalpur district map.svg|100px]] |- | २३ || BL || [[बालाघाट जिल्हा|बालाघाट]] || [[बालाघाट]] || {{formatnum:9229}} || {{formatnum:1701698}} || {{formatnum:184}} || [[File:MP Balaghat district map.svg|100px]] |- | २४ || CN || [[छिंदवाडा जिल्हा|छिंदवाडा]] || [[छिंदवाडा]] || {{formatnum:10293}} || {{formatnum:1716612}} || {{formatnum:177}} || [[File:MP Chhindwara district map.svg|100px]] |- | २५ || DI || [[दिंडोरी जिल्हा|दिंडोरी]] || [[दिंडोरी, मध्यप्रदेश|दिंडोरी]] || {{formatnum:7427}} || {{formatnum:704524}} || {{formatnum:95}} || [[File:MP Dindori district map.svg|100px]] |- | २६ || KA || [[कटनी जिल्हा|कटनी]] || [[कटनी]] || {{formatnum:4927}} || {{formatnum:1292042}} || {{formatnum:262}} || [[File:MP Katni district map.svg|100px]] |- | २७ || ML || [[मंडला जिल्हा|मंडला]] || [[मंडला]] || {{formatnum:5805}} || {{formatnum:1054905}} || {{formatnum:182}} || [[File:MP Mandla district map.svg|100px]] |- | २८ || NA || [[नरसिंगपूर जिल्हा|नरसिंगपूर]] || [[नरसिंगपूर, मध्य प्रदेश|नरसिंगपूर]] || {{formatnum:5133}} || {{formatnum:1091854}} || {{formatnum:213}} || [[File:MP Narsinghpur district map.svg|100px]] |- | २९ || PD || [[पांढुरना जिल्हा]] || [[पांढुरना]] || {{formatnum:1522}} || {{formatnum:374310}} || {{formatnum:246}} || [[File:MP Pandhurna district map.svg|100px]] |- | ३० || SO || [[शिवनी जिल्हा|शिवनी]] || [[शिवनी]] || {{formatnum:8758}} || {{formatnum:1379131}} || {{formatnum:157}} || [[File:MP Seoni district map.svg|100px]] |- | ३१ || HO || [[नर्मदापुरम जिल्हा|नर्मदापुरम]] || [[नर्मदापुरम]] || rowspan="3" | [[नर्मदापुरम विभाग]] || {{formatnum:6698}} || {{formatnum:1241350}} || {{formatnum:185}} || [[File:MP Hoshangabad district map.svg|100px]] |- | ३२ || BE || [[बेतुल जिल्हा|बेतुल]] || [[बेतुल]] || {{formatnum:10043}} || {{formatnum:1575362}} || {{formatnum:157}} || [[File:MP Betul district map.svg|100px]] |- | ३३ || HA || [[हरदा जिल्हा|हरदा]] || [[हरदा]] || {{formatnum:3339}} || {{formatnum:570465}} || {{formatnum:171}} || [[File:MP Harda district map.svg|100px]] |- | ३४ || RE || [[रेवा जिल्हा|रेवा]] || [[रेवा]] || rowspan="6" | [[रेवा विभाग]] || {{formatnum:6434}} || {{formatnum:1748461}} || {{formatnum:368}} || [[File:MP Rewa district map.svg|100px]] |- | ३५ || MH || [[मैहर जिल्हा|मैहर]] || [[मैहर]] || {{formatnum:2722.79}} || {{formatnum:856028}} || {{formatnum:314}} || [[File:MP Maihar district map.svg|100px]] |- | ३६ || MG || [[मऊगंज जिल्हा|मऊगंज]] || [[मऊगंज]] || {{formatnum:1866}} || {{formatnum:616645}} || {{formatnum:331}} || [[File:MP Mauganj district map.svg|100px]] |- | ३७ || ST || [[सतना जिल्हा|सतना]] || [[सतना]] || {{formatnum:7502}} || {{formatnum:2228935}} || {{formatnum:297}} || [[File:MP Satna district map.svg|100px]] |- | ३८ || SI || [[सिधी जिल्हा|सिधी]] || [[सिधी]] || {{formatnum:4851}} || {{formatnum:1127033}} || {{formatnum:230}} || [[File:MP Sidhi district map.svg|100px]] |- | ३९ || SH || [[सिंगरौली जिल्हा|सिंगरौली]] || [[सिंगरौली]] || {{formatnum:5672}} || {{formatnum:1178273}} || {{formatnum:208}} || [[File:MP Singrauli district map.svg|100px]] |- | ४० || SG || [[सागर जिल्हा|सागर]] || [[सागर, मध्यप्रदेश|सागर]] || rowspan="6" | [[सागर विभाग]] || {{formatnum:10252}} || {{formatnum:2378458}} || {{formatnum:232}} || [[File:MP Sagar district map.svg|100px]] |- | ४१ || CT || [[छत्रपूर जिल्हा|छत्रपूर]] || [[छत्रपूर]] || {{formatnum:8687}} || {{formatnum:1762375}} || {{formatnum:203}} || [[File:MP Chhatarpur district map.svg|100px]] |- | ४२ || DM || [[दामोह जिल्हा|दामोह]] || [[दामोह]] || {{formatnum:7306}} || {{formatnum:1264219}} || {{formatnum:173}} || [[File:MP Damoh district map.svg|100px]] |- | ४३ || NI || [[निवारी जिल्हा|निवारी]] || [[निवारी]] || {{formatnum:1170}} || {{formatnum:404807}} || {{formatnum:346}} || [[File:MP Niwari district map.svg|100px]] |- | ४४ || PA || [[पन्ना जिल्हा|पन्ना]] || [[पन्ना]] || {{formatnum:7135}} || {{formatnum:1016520}} || {{formatnum:142}} || [[File:MP Panna district map.svg|100px]] |- | ४५ || TI || [[तिकमगढ जिल्हा|तिकमगढ]] || [[तिकमगढ]] || {{formatnum:3878}} || {{formatnum:1040359}} || {{formatnum:268}} || [[File:MP Tikamgarh district map.svg|100px]] |- | ४६ || SH || [[शाहडोल जिल्हा|शाहडोल]] || [[शाहडोल]] || rowspan="3" | [[शाहडोल विभाग]] || {{formatnum:6205}} || {{formatnum:1066063}} | {{formatnum:172}} || [[File:MP Shahdol district map.svg|100px]] |- | ४७ || AP || [[अनुपपूर जिल्हा|अनुपपुर]] || [[अनुपपूर]] || {{formatnum:3746}} || {{formatnum:749237}} || {{formatnum:200}} || [[File:MP Anuppur district map.svg|100px]] |- | ४८ || UM || [[उमरीया जिल्हा|उमरीया]] || [[उमरीया]] || {{formatnum:4026}} || {{formatnum:644758}} || {{formatnum:160}} || [[File:MP Umaria district map.svg|100px]] |- | ४९ || UJ || [[उज्जैन जिल्हा|उज्जैन]] || [[उज्जैन]] || rowspan="7" | [[उज्जैन विभाग]] || {{formatnum:6091}} || {{formatnum:1986864}} || {{formatnum:326}} || [[File:MP Ujjain district map.svg|100px]] |- | ५० || AG || [[आगर माळवा जिल्हा|आगर माळवा]] || [[आगर, मध्य प्रदेश|आगर]] || {{formatnum:2785}} || {{formatnum:571275}} || {{formatnum:205}} || [[File:Agar Malwa in Madhya Pradesh (India).svg|100px]] |- | ५१ || DE || [[देवास जिल्हा|देवास]] || [[देवास]] || {{formatnum:7020}} || {{formatnum:1563715}} || {{formatnum:223}} || [[File:MP Dewas district map.svg|100px]] |- | ५२ || MS || [[मंदसौर जिल्हा|मंदसौर]] || [[मंदसौर]] || {{formatnum:5530}} || {{formatnum:1340411}} || {{formatnum:242}} || [[File:MP Mandsaur district map.svg|100px]] |- | ५३ || NE || [[नीमच जिल्हा|नीमच]] || [[नीमच]] || {{formatnum:4267}} || {{formatnum:826067}} || {{formatnum:194}} || [[File:MP Neemuch district map.svg|100px]] |- | ५४ || RL || [[रतलाम जिल्हा|रतलाम]] || [[रतलाम]] || {{formatnum:4861}} || {{formatnum:1455069}} || {{formatnum:299}} || [[File:MP Ratlam district map.svg|100px]] |- | ५५ || SJ || [[शाजापूर जिल्हा|शाजापूर]] || [[शाजापूर]] || {{formatnum:3460}} || {{formatnum:941403}} || {{formatnum:272}} || [[File:MP Shajapur district map.svg|100px]] |- |} {{notelist}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{भारतामधील जिल्हे}} {{मध्य प्रदेश - जिल्हे}} [[वर्ग:मध्य प्रदेशमधील जिल्हे| ]] [[वर्ग:भारतामधील जिल्हे]] mrqpc9lcuceoqqrimbs6ivxsqp60l0u 0 8435 2698164 2538361 2026-07-31T10:00:45Z Dharmadhyaksha 28394 2698164 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} भारताच्या [[मणिपूर]] राज्यात १६ जिल्हे आहेत. ९ डिसेंबर २०१६ रोजी मणिपूरमध्ये ७ नवे जिल्हे तयार केले गेले.<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/explained/manipur-violence-new-districts-okram-ibobi-united-naga-council-4436039/|title=Simply put: Seven new districts that set Manipur ablaze|date=20 December 2016}}</ref> == यादी == {| class="wikitable sortable" |- ! क्र. !! संकेत !! जिल्हा !! प्रशासकीय केंद्र !! लोकसंख्या <br>(२०११)<ref>{{cite web |url = http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/Manipur/statement1.xls |format=XLS |title = Ranking of Districts by Population Size, 2001 and 2011 |publisher = The Registrar General & Census Commissioner, India, New Delhi-110011 |date = 2010–2011 |accessdate = 2011-09-18}}</ref> !! क्षेत्रफळ <br>(किमी²) !! घनता <br>(प्रती किमी²) !! नकाशा |- | १ || BPR || [[बिश्नुपूर जिल्हा|बिश्नुपूर]] || [[बिश्नुपूर]] || २,४०,३६३ || ४९६ || ४८४ || [[File:Bishnupur in Manipur (India).svg|100px]] |- | २ || CDL || [[चंदेल जिल्हा|चंदेल]] || [[चंदेल, मणिपुर|चंदेल]] || १,४४,०२८ || २,१०० || ६८ || [[File:Chandel in Manipur (India).svg|100px]] |- | ३ || CCP || [[चुराचांदपूर जिल्हा|चुराचांदपूर]] || [[चुराचांदपूर]] || २,७१,२७४ || २,३९२ || ११३ || [[File:Churachandpur in Manipur (India).svg|100px]] |- | ४ || IE || [[पूर्व इंफाळ जिल्हा|पूर्व इंफाळ]] || [[पोरोम्पाट]] || ४,५२,६६१ || ४९७ || ५५५ || [[File:Imphal East in Manipur (India).svg|100px]] |- | ५ || IW || [[पश्चिम इंफाळ जिल्हा|पश्चिम इंफाळ]] || [[लाम्फेलपाट]] || ५,१४,६८३ || ५१९ || ९९१ || [[File:Imphal West in Manipur (India).svg|100px]] |- | ६ || JBM || [[जिरिबाम जिल्हा|जिरिबाम]] || [[जिरिबाम]] || ४३,८१८ || १८२ || २४० || [[File:Jiribam in Manipur (India).svg|100px]] |- | ७ || KAK || [[काक्चिंग जिल्हा|काक्चिंग]] || [[काक्चिंग]] || १,३५,४८१ || १९० || ७१३ || [[File:Kakching in Manipur (India).svg|100px]] |- | ८ || KJ || [[कामजोंग जिल्हा|कामजोंग]] || [[कामजोंग]] || ४५,६१६ || २,३३८ || १९ || [[File:Kamjong in Manipur (India).svg|100px]] |- | ९ || KPI || [[कांगपोक्पी जिल्हा|कांगपोक्पी]] || [[कांगपोक्पी]] || || १,६९८ || || [[File:Kangpokpi in Manipur (India).svg|100px]] |- | १० || NL || [[नोने जिल्हा|नोने]] || [[नोने]] || || १,०७६ || || [[File:Noney in Manipur (India).svg|100px]] |- | ११ || PZ || [[फेरजॉल जिल्हा|फेरजॉल]] || [[फेरजॉल]] || ४७,२५० || २,१२८ || २२ || [[File:Pherzawl in Manipur (India).svg|100px]] |- | १२ || SE || [[सेनापती जिल्हा|सेनापती]] || [[सेनापती, मणिपूर|सेनापती]] || ३,५४,७७२ || १,५७३ || ११६ || [[File:Senapati in Manipur (India).svg|100px]] |- | १३ || TML || [[तामेंगलाँग जिल्हा|तामेंगलाँग]] || [[तामेंगलाँग]] || १,४०,१४३ || ३,३१५ || ४२ || [[File:Tamenglong in Manipur (India).svg|100px]] |- | १४ || TNL || [[तेंगनौपल जिल्हा|तेंगनौपल]] || [[तेंगनौपल]] || || १,२१३ || || [[File:Tengnoupal in Manipur (India).svg|100px]] |- | १५ || TBL || [[थोउबाल जिल्हा|थोउबाल]] || [[थोउबाल]] || ४,२०,५१७ || ३२४ || ७१३ || [[File:Thoubal in Manipur (India).svg|100px]] |- | १६ || UKR || [[उख्रुल जिल्हा|उख्रुल]] || [[उख्रुल]] || १,८३,११५ || २,२०६ || ३१ || [[File:Ukhrul in Manipur (India).svg|100px]] |- |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{भारतामधील जिल्हे}} [[वर्ग:मणिपूरमधील जिल्हे|*]] [[वर्ग:भारतामधील जिल्हे]] 3b2yps0k805lm4iiesurjt9a19lrphj 0 8644 2697938 2697692 2026-07-30T14:34:09Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2697938 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''डाल्टनगंज''' किंवा '''मेदिनीनगर''' हे भारताच्या [[झारखंड]] राज्यातील एक शहर आहे. हे शहर [[पलामू जिल्हा|पलामू जिल्ह्याचे]] प्रशासकीय केंद्र आहे. == नाव == ब्रिटीश राजवटीदरम्यान, आयर्लंडचे रहिवासी आणि १८६१ मध्ये [[छोटा नागपूर]] विभागाचे आयुक्त व मानववंशशास्त्रज्ञ असलेले कर्नल एडवर्ड ट्युट डाल्टन (१८१५–१८८०) यांच्या नावावरून या शहराला "डाल्टनगंज" असे नाव देण्यात आले.<ref>{{cite web|title=Daltonganj|url=http://www.swansea.ac.uk/visualanthropology/projects/003_Dalton/daltonganj.htm|publisher=University of Swansea|access-date=23 January 2017|archive-date=2017-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202012659/http://www.swansea.ac.uk/visualanthropology/projects/003_Dalton/daltonganj.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|date=2018-08-04|title=The story of Edward Tuite Dalton. {{!}} Farbound.Net|url=https://farbound.net/major-general-edward-tuite-dalton/|access-date=2021-02-07|website=farbound.net|language=en-US}}</ref> २००४ मध्ये [[चेरो राजवंश|चेरो राजवंशाच्या]] राजा मेदिनी रे यांच्या नावावरून या शहराचे नाव "मेदिनीनगर" ठेवण्यात आले.<ref>{{Cite web|last=Government of India Ministry of Home Affairs|date=|title=LOK SABHA UNSTARRED QUESTION NO.3572|url=https://www.mha.gov.in/MHA1/Par2017/pdfs/par2015-pdfs/ls-110815/3572.pdf|access-date=|website=}}</ref> ==संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:झारखंडमधील शहरे]] [[वर्ग:पलामु जिल्हा]] kit0r838l9a2qrjxtpgmxgxoxl6roi4 0 9576 2698072 2674309 2026-07-31T01:37:29Z अभय नातू 206 /* विश्वचषक, १९८७ */ 2698072 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेटपटू संपूर्ण माहिती | नाव = Steve Waugh | image = SRWaugh.png | देश= ऑस्ट्रेलिया | देश_इंग्लिश_नाव = Australia | पूर्ण नाव = स्टीवन रॉजर वॉ | उपाख्य = टुग्गा, आइसमॅन | living = true | दिनांकजन्म = २ | महिनाजन्म = ६ | वर्षजन्म = १९६५ | स्थान_जन्म = [[कॅन्टरबरी, न्यू साउथ वेल्स|कॅन्टरबरी,&nbsp;न्यू&nbsp;साउथ&nbsp;वेल्स]] | देश_जन्म = [[ऑस्ट्रेलिया]] | फलंदाजीची पद्धत = उजखोरा | गोलंदाजीची पद्धत = उजव्या हाताने [[मध्यमगती]] | विशेषता = [[फलंदाज]] | international = true | कसोटी सामना पदार्पण दिनांक = २६ डिसेंबर | कसोटी सामना पदार्पणवर्ष = १९८५ | कसोटी सामना पदार्पण विरूद्ध = भारत | कसोटी सामने = ३३५ | शेवटचा कसोटी सामना दिनांक = २ जानेवारी | शेवटचा कसोटी सामना वर्ष = २००४ | शेवटचा कसोटी सामना विरूद्ध = भारत | आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना पदार्पण दिनांक = ९ जानेवारी | आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना पदार्पणवर्ष = १९८६ | आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना पदार्पण विरूद्ध = न्यू झीलँड | आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामने = ९० | एकदिवसीय शर्ट क्र = ५ | शेवटचा आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना दिनांक = ३ फेब्रुवारी | शेवटचा आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना वर्ष = २००२ | आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना विरूद्ध = दक्षिण आफ्रिका | संघ१ = [[New South Wales Blues|New South Wales]] | वर्ष१ = १९८४/८५–२००३/०४ | संघ२ = [[Kent County Cricket संघ|Kent]] | वर्ष२ = २००२ | संघ३ = [[Ireland cricket team|Ireland]] | वर्ष३ = १९९८ | संघ४ = [[Somerset County Cricket संघ|Somerset]] | वर्ष४ = १९८७–१९८८ | चेंडू = balls | columns = ४ | column१ = [[कसोटी सामना|कसोटी]] | सामने१ = १६८ | धावा१ = १०९२७ | फलंदाजीची सरासरी१ = ५१.०६ | शतके/अर्धशतके१ = ३२/५० | सर्वोच्च धावसंख्या१ = २०० | चेंडू१ = ७८०५ | बळी१ = ९२ | गोलंदाजीची सरासरी१ = ३७.४४ | ५ बळी१ = ३ | १० बळी१ = ० | सर्वोत्तम गोलंदाजी१ = ५/२८ | झेल/यष्टीचीत१ = ११२/– | column२ = [[एकदिवसीय क्रिकेट|ए.सा.]] | सामने२ = ३२५ | धावा२ = ७५६९ | फलंदाजीची सरासरी२ = ३२.९० | शतके/अर्धशतके२ = ३/४५ | सर्वोच्च धावसंख्या२ = १२०* | चेंडू२ = ८८८३ | बळी२ = १९५ | गोलंदाजीची सरासरी२ = ३४.६७ | ५ बळी२ = ० | १० बळी२ = n/a | सर्वोत्तम गोलंदाजी२ = ४/३३ | झेल/यष्टीचीत२ = १११/– | column३ = [[प्रथम वर्गीय क्रिकेट|प्र.श्रे.]] | सामने३ = ३५६ | धावा३ = २४०५२ | फलंदाजीची सरासरी३ = ५१.९४ | शतके/अर्धशतके३ = ७९/९७ | सर्वोच्च धावसंख्या३ = २१६* | चेंडू३ = १७४२८ | बळी३ = २४९ | गोलंदाजीची सरासरी३ = ३२.७५ | ५ बळी३ = ५ | १० बळी३ = ० | सर्वोत्तम गोलंदाजी३ = ६/५१ | झेल/यष्टीचीत३ = २७३/– | column४ = [[लिस्ट अ क्रिकेट|लिस्ट अ]] | सामने४ = ४३६ | धावा४ = ११७६४ | फलंदाजीची सरासरी४ = ३७.७० | शतके/अर्धशतके४ = १३/६७ | सर्वोच्च धावसंख्या४ = १४०* | चेंडू४ = ११२४५ | बळी४ = २५७ | गोलंदाजीची सरासरी४ = ३३.४९ | ५ बळी४ = ० | १० बळी४ = n/a | सर्वोत्तम गोलंदाजी४ = ४/३२ | झेल/यष्टीचीत४ = १५०/– | दिनांक= ३१ डिसेंबर | वर्ष = २००४ | source = http://content-uk.cricinfo.com/ci/content/player/8192.html Cricinfo }} '''स्टीवन रॉजर''' ''स्टीव'' '''वॉ''' ([[जून २]], [[इ.स. १९६५]]:[[कॅन्टरबरी, न्यू साउथ वेल्स]], [[ऑस्ट्रेलिया]] - ) हा [[ऑस्ट्रेलिया]]चा क्रिकेट खेळाडू आहे. वॉ अलिकडच्या काळातील अत्यंत यशस्वी कर्णधार आहे. ऑस्ट्रेलियासाठी सर्वाधिक कसोटी धावांचा (५१.०६ च्या सरासरीने १०,९२७ धावा) विक्रम स्टीव्ह वॉच्या नावावर आहे. स्टीवचा जुळा भाऊ [[मार्क वॉ|मार्क]] हाही ऑस्ट्रेलियाकडून आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळला आहे. == कारकीर्द == ==सुरुवातीचे आंतरराष्ट्रीय सामने== वॉने आपली प्रथम श्रेणीची कारकीर्द [[न्यू साउथ वेल्स]] संघाकडून इ.स. १९८४-८५ च्या मोसमात केली. त्यावेळी तो नवव्या क्रमांकावर फलंदाजी करायचा व मध्यमगती गोलंदाजी करायचा. नऊ प्रथम श्रेणी सामने खेळल्यावर त्याला [[भारत क्रिकेट|भारताविरुद्ध]] इ.स. १९८५-८६ च्या मोसमातील दुसऱ्या कसोटी सामन्यात संधी देण्यात आली. त्यात त्याने १३ व ५ धावा काढल्या व ३६ धावा देऊन दोन बळी मिळवले. जरी या मालिकेत वॉला यश मिळाले नाही तरी त्याला {{NZLc}}विरुद्ध अजून एक संधी दिली गेली. त्या मालिकेतील दुसऱ्या कसोटी सामन्यात त्याने ७४ धावा काढल्या व ५६ धावा देऊन ४ बळी मिळवले. == विश्वचषक, १९८७ == [[भारतीय उपखंड|भारतीय उपखंडात]] खेळला गेलेलला [[क्रिकेट विश्वचषक, १९८७|इ.स. १९८७चा क्रिकेट विश्वचषक]] म्हणजे वॉच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाचे वळण होते. स्पर्धेपूर्वी ऑस्ट्रेलिया जिंकण्याची कोणतीही चिह्ने नव्हती. {{INDc}}विरुद्धच्या पहिल्या सामन्याच्या शेवटी वॉच्या गोलंदाजीवर {{AUSc}}ने एका धावाने विजय मिळवला. त्यानंतरच्या {{NZLc}}विरुद्धच्या सामन्यातील शेवटच्या षटकात न्यू झीलँडला सात धावा हव्या होत्या. वॉने टाकलेल्या या षटकात फक्त तीन धावा गेल्या तर तीन बळी पडले. उपांत्य फेरीत {{PAKc}}विरुद्धच्या शेवटच्या षटकात त्याने १६ धावा फटकावल्या व ऑस्ट्रेलियाला १८ धावांनी विजय मिळाला. अंतिम फेरीत {{ENGc}}विरुद्ध ४७व्या व ४९व्या षटकात त्याने [[ॲलन लॅम्ब|ऍलन लॅम्ब]] व [[फिलिप डिफ्रेटस]]चे बळी मिळवले व ऑस्ट्रेलियाला सात धावांनी विश्वविजेतेपद मिळवून दिले. या कामगिरीनंतर त्याला ''आइसमॅन''चे बिरुद मिळाले. {{Stub-ओस्ट्रेलियन क्रिकेटपटू}} == निवडक विक्रम == * ''यशस्वी कसोटी कर्णधार:'' स्टीव वॉच्या नेतृत्वाखाली ऑस्ट्रेलियाने ५७ कसोटी सामन्यांपैकी ४१ सामने जिंकले. ७१.९२% चा हा विजय दर (Winning Percentage) कसोटी इतिहासातील सर्वोत्तम कर्णधारांच्या यादीत अग्रस्थानी आहे. * ''सलग १६ कसोटी सामने जिंकण्याचा विश्वविक्रम:'' १९९९ ते २००१ या कालावधीत ऑस्ट्रेलियन संघाने सलग १६ कसोटी सामने जिंकून जागतिक विक्रम रचला होता, ज्यातील १५ सामन्यांत स्टीव वॉने नेतृत्व केले होते. * ''सर्व कसोटी खेळणाऱ्या देशांविरुद्ध १५०+ धावा:'' कसोटी क्रिकेटच्या इतिहासात त्या काळी खेळणाऱ्या सर्व प्रमुख देशांविरुद्ध किमान एक १५० किंवा त्याहून अधिक धावांची (१५०+) खेळी करणारा तो पहिला फलंदाज ठरला. * ''१०,००० कसोटी धावांचा टप्पा:'' कसोटी क्रिकेटमध्ये १०,००० पेक्षा जास्त धावा पूर्ण करणाऱ्या फलंदाजांच्या प्रतिष्ठित यादीत त्याचा समावेश आहे. त्याने १६८ कसोटी सामन्यांमध्ये ५१.०६ च्या सरासरीने १०,९२७ धावा केल्या आहेत. * ''कर्णधार म्हणून विश्वचषक विजय:'' १९९९ च्या क्रिकेट विश्वचषक स्पर्धेत ऑस्ट्रेलियाला विजेतेपद मिळवून दिले. याशिवाय १९८७ च्या विश्वचषक विजेत्या ऑस्ट्रेलियन संघाचाही तो एक महत्त्वाचा खेळाडू होता. * ''१०,००० धावा आणि ५० बळी:'' कसोटी क्रिकेटमध्ये १०,००० पेक्षा जास्त धावा आणि ९२ बळी घेणारा तो एक दुर्मिळ अष्टपैलू खेळाडू आहे. एकदिवसीय सामन्यांमध्येही त्याने ७,५६९ धावा आणि १९५ बळी टिपले आहेत. * ''सर्वाधिक कसोटी सामने (त्या काळात):'' निवृत्तीच्या वेळी १६८ कसोटी सामने खेळून जगातील सर्वाधिक कसोटी सामने खेळणारा खेळाडू असण्याचा विक्रम त्याच्या नावावर होता (पुढे हा विक्रम सचिन तेंडुलकरने मोडला). == पुरस्कार आणि सन्मान == * 'विस्डेन क्रिकेटपटू' - १९८९ * 'ऑस्ट्रेलियन ऑफ द इयर' (२००४) * 'आयसीसी क्रिकेट हॉल ऑफ फेम' (२०१०) == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{साचा:१०००० धावा कसोटी सामने}} {{ऑस्ट्रेलिया संघ - क्रिकेट विश्वचषक, १९८७}} {{ऑस्ट्रेलिया संघ - क्रिकेट विश्वचषक, १९९२}} {{ऑस्ट्रेलिया संघ - क्रिकेट विश्वचषक, १९९६}} {{ऑस्ट्रेलिया संघ - क्रिकेट विश्वचषक, १९९९}} {{DEFAULTSORT:वॉ, स्टीव}} [[वर्ग:ऑस्ट्रेलियाचे क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:ऑस्ट्रेलियाचे एकदिवसीय क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:ऑस्ट्रेलियाचे कसोटी क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:ऑस्ट्रेलियाच्या क्रिकेट संघाचे नायक]] [[वर्ग:आयसीसी हॉल ऑफ फेम सदस्य]] [[वर्ग:इ.स. १९६५ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] n38tw7qhh51u07c9rfuubnjolp03fzw 2698073 2698072 2026-07-31T01:38:56Z अभय नातू 206 /* निवडक विक्रम */ 2698073 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेटपटू संपूर्ण माहिती | नाव = Steve Waugh | image = SRWaugh.png | देश= ऑस्ट्रेलिया | देश_इंग्लिश_नाव = Australia | पूर्ण नाव = स्टीवन रॉजर वॉ | उपाख्य = टुग्गा, आइसमॅन | living = true | दिनांकजन्म = २ | महिनाजन्म = ६ | वर्षजन्म = १९६५ | स्थान_जन्म = [[कॅन्टरबरी, न्यू साउथ वेल्स|कॅन्टरबरी,&nbsp;न्यू&nbsp;साउथ&nbsp;वेल्स]] | देश_जन्म = [[ऑस्ट्रेलिया]] | फलंदाजीची पद्धत = उजखोरा | गोलंदाजीची पद्धत = उजव्या हाताने [[मध्यमगती]] | विशेषता = [[फलंदाज]] | international = true | कसोटी सामना पदार्पण दिनांक = २६ डिसेंबर | कसोटी सामना पदार्पणवर्ष = १९८५ | कसोटी सामना पदार्पण विरूद्ध = भारत | कसोटी सामने = ३३५ | शेवटचा कसोटी सामना दिनांक = २ जानेवारी | शेवटचा कसोटी सामना वर्ष = २००४ | शेवटचा कसोटी सामना विरूद्ध = भारत | आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना पदार्पण दिनांक = ९ जानेवारी | आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना पदार्पणवर्ष = १९८६ | आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना पदार्पण विरूद्ध = न्यू झीलँड | आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामने = ९० | एकदिवसीय शर्ट क्र = ५ | शेवटचा आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना दिनांक = ३ फेब्रुवारी | शेवटचा आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना वर्ष = २००२ | आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना विरूद्ध = दक्षिण आफ्रिका | संघ१ = [[New South Wales Blues|New South Wales]] | वर्ष१ = १९८४/८५–२००३/०४ | संघ२ = [[Kent County Cricket संघ|Kent]] | वर्ष२ = २००२ | संघ३ = [[Ireland cricket team|Ireland]] | वर्ष३ = १९९८ | संघ४ = [[Somerset County Cricket संघ|Somerset]] | वर्ष४ = १९८७–१९८८ | चेंडू = balls | columns = ४ | column१ = [[कसोटी सामना|कसोटी]] | सामने१ = १६८ | धावा१ = १०९२७ | फलंदाजीची सरासरी१ = ५१.०६ | शतके/अर्धशतके१ = ३२/५० | सर्वोच्च धावसंख्या१ = २०० | चेंडू१ = ७८०५ | बळी१ = ९२ | गोलंदाजीची सरासरी१ = ३७.४४ | ५ बळी१ = ३ | १० बळी१ = ० | सर्वोत्तम गोलंदाजी१ = ५/२८ | झेल/यष्टीचीत१ = ११२/– | column२ = [[एकदिवसीय क्रिकेट|ए.सा.]] | सामने२ = ३२५ | धावा२ = ७५६९ | फलंदाजीची सरासरी२ = ३२.९० | शतके/अर्धशतके२ = ३/४५ | सर्वोच्च धावसंख्या२ = १२०* | चेंडू२ = ८८८३ | बळी२ = १९५ | गोलंदाजीची सरासरी२ = ३४.६७ | ५ बळी२ = ० | १० बळी२ = n/a | सर्वोत्तम गोलंदाजी२ = ४/३३ | झेल/यष्टीचीत२ = १११/– | column३ = [[प्रथम वर्गीय क्रिकेट|प्र.श्रे.]] | सामने३ = ३५६ | धावा३ = २४०५२ | फलंदाजीची सरासरी३ = ५१.९४ | शतके/अर्धशतके३ = ७९/९७ | सर्वोच्च धावसंख्या३ = २१६* | चेंडू३ = १७४२८ | बळी३ = २४९ | गोलंदाजीची सरासरी३ = ३२.७५ | ५ बळी३ = ५ | १० बळी३ = ० | सर्वोत्तम गोलंदाजी३ = ६/५१ | झेल/यष्टीचीत३ = २७३/– | column४ = [[लिस्ट अ क्रिकेट|लिस्ट अ]] | सामने४ = ४३६ | धावा४ = ११७६४ | फलंदाजीची सरासरी४ = ३७.७० | शतके/अर्धशतके४ = १३/६७ | सर्वोच्च धावसंख्या४ = १४०* | चेंडू४ = ११२४५ | बळी४ = २५७ | गोलंदाजीची सरासरी४ = ३३.४९ | ५ बळी४ = ० | १० बळी४ = n/a | सर्वोत्तम गोलंदाजी४ = ४/३२ | झेल/यष्टीचीत४ = १५०/– | दिनांक= ३१ डिसेंबर | वर्ष = २००४ | source = http://content-uk.cricinfo.com/ci/content/player/8192.html Cricinfo }} '''स्टीवन रॉजर''' ''स्टीव'' '''वॉ''' ([[जून २]], [[इ.स. १९६५]]:[[कॅन्टरबरी, न्यू साउथ वेल्स]], [[ऑस्ट्रेलिया]] - ) हा [[ऑस्ट्रेलिया]]चा क्रिकेट खेळाडू आहे. वॉ अलिकडच्या काळातील अत्यंत यशस्वी कर्णधार आहे. ऑस्ट्रेलियासाठी सर्वाधिक कसोटी धावांचा (५१.०६ च्या सरासरीने १०,९२७ धावा) विक्रम स्टीव्ह वॉच्या नावावर आहे. स्टीवचा जुळा भाऊ [[मार्क वॉ|मार्क]] हाही ऑस्ट्रेलियाकडून आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळला आहे. == कारकीर्द == ==सुरुवातीचे आंतरराष्ट्रीय सामने== वॉने आपली प्रथम श्रेणीची कारकीर्द [[न्यू साउथ वेल्स]] संघाकडून इ.स. १९८४-८५ च्या मोसमात केली. त्यावेळी तो नवव्या क्रमांकावर फलंदाजी करायचा व मध्यमगती गोलंदाजी करायचा. नऊ प्रथम श्रेणी सामने खेळल्यावर त्याला [[भारत क्रिकेट|भारताविरुद्ध]] इ.स. १९८५-८६ च्या मोसमातील दुसऱ्या कसोटी सामन्यात संधी देण्यात आली. त्यात त्याने १३ व ५ धावा काढल्या व ३६ धावा देऊन दोन बळी मिळवले. जरी या मालिकेत वॉला यश मिळाले नाही तरी त्याला {{NZLc}}विरुद्ध अजून एक संधी दिली गेली. त्या मालिकेतील दुसऱ्या कसोटी सामन्यात त्याने ७४ धावा काढल्या व ५६ धावा देऊन ४ बळी मिळवले. == विश्वचषक, १९८७ == [[भारतीय उपखंड|भारतीय उपखंडात]] खेळला गेलेलला [[क्रिकेट विश्वचषक, १९८७|इ.स. १९८७चा क्रिकेट विश्वचषक]] म्हणजे वॉच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाचे वळण होते. स्पर्धेपूर्वी ऑस्ट्रेलिया जिंकण्याची कोणतीही चिह्ने नव्हती. {{INDc}}विरुद्धच्या पहिल्या सामन्याच्या शेवटी वॉच्या गोलंदाजीवर {{AUSc}}ने एका धावाने विजय मिळवला. त्यानंतरच्या {{NZLc}}विरुद्धच्या सामन्यातील शेवटच्या षटकात न्यू झीलँडला सात धावा हव्या होत्या. वॉने टाकलेल्या या षटकात फक्त तीन धावा गेल्या तर तीन बळी पडले. उपांत्य फेरीत {{PAKc}}विरुद्धच्या शेवटच्या षटकात त्याने १६ धावा फटकावल्या व ऑस्ट्रेलियाला १८ धावांनी विजय मिळाला. अंतिम फेरीत {{ENGc}}विरुद्ध ४७व्या व ४९व्या षटकात त्याने [[ॲलन लॅम्ब|ऍलन लॅम्ब]] व [[फिलिप डिफ्रेटस]]चे बळी मिळवले व ऑस्ट्रेलियाला सात धावांनी विश्वविजेतेपद मिळवून दिले. या कामगिरीनंतर त्याला ''आइसमॅन''चे बिरुद मिळाले. {{Stub-ओस्ट्रेलियन क्रिकेटपटू}} == निवडक विक्रम == * ''यशस्वी कसोटी कर्णधार:'' स्टीव वॉच्या नेतृत्वाखाली ऑस्ट्रेलियाने ५७ कसोटी सामन्यांपैकी ४१ सामने जिंकले. ही ७१.९२% टक्केवारी कसोटी इतिहासातील सर्वोत्तम कर्णधारांच्या यादीत अग्रस्थानी आहे. * ''सलग १६ कसोटी सामने जिंकण्याचा विश्वविक्रम:'' १९९९ ते २००१ या कालावधीत ऑस्ट्रेलिय संघाने सलग १६ कसोटी सामने जिंकून जागतिक विक्रम रचला होता, ज्यातील १५ सामन्यांत स्टीव वॉने नेतृत्व केले होते. * ''सर्व कसोटी खेळणाऱ्या देशांविरुद्ध १५०+ धावा:'' कसोटी क्रिकेटच्या इतिहासात त्या काळी खेळणाऱ्या सर्व प्रमुख देशांविरुद्ध किमान एक १५०+ धावांची खेळी करणारा तो पहिला फलंदाज होता. * ''१०,००० कसोटी धावांचा टप्पा:'' कसोटी क्रिकेटमध्ये १०,००० पेक्षा जास्त धावा पूर्ण करणाऱ्या फलंदाजांच्या प्रतिष्ठित यादीत त्याचा समावेश आहे. त्याने १६८ कसोटी सामन्यांमध्ये ५१.०६ च्या सरासरीने १०,९२७ धावा केल्या आहेत. * ''कर्णधार म्हणून विश्वचषक विजय:'' १९९९ च्या क्रिकेट विश्वचषक स्पर्धेत ऑस्ट्रेलियाला विजेतेपद मिळवून दिले. याशिवाय १९८७ च्या विश्वचषक विजेत्या ऑस्ट्रेलियन संघाचाही तो एक महत्त्वाचा खेळाडू होता. * ''१०,००० धावा आणि ५० बळी:'' कसोटी क्रिकेटमध्ये १०,००० पेक्षा जास्त धावा आणि ९२ बळी घेणारा तो एक दुर्मिळ अष्टपैलू खेळाडू आहे. एकदिवसीय सामन्यांमध्येही त्याने ७,५६९ धावा आणि १९५ बळी टिपले आहेत. * ''सर्वाधिक कसोटी सामने (त्या काळात):'' निवृत्तीच्या वेळी १६८ कसोटी सामने खेळून जगातील सर्वाधिक कसोटी सामने खेळणारा खेळाडू असण्याचा विक्रम त्याच्या नावावर होता (पुढे हा विक्रम सचिन तेंडुलकरने मोडला). == पुरस्कार आणि सन्मान == * 'विस्डेन क्रिकेटपटू' - १९८९ * 'ऑस्ट्रेलियन ऑफ द इयर' (२००४) * 'आयसीसी क्रिकेट हॉल ऑफ फेम' (२०१०) == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{साचा:१०००० धावा कसोटी सामने}} {{ऑस्ट्रेलिया संघ - क्रिकेट विश्वचषक, १९८७}} {{ऑस्ट्रेलिया संघ - क्रिकेट विश्वचषक, १९९२}} {{ऑस्ट्रेलिया संघ - क्रिकेट विश्वचषक, १९९६}} {{ऑस्ट्रेलिया संघ - क्रिकेट विश्वचषक, १९९९}} {{DEFAULTSORT:वॉ, स्टीव}} [[वर्ग:ऑस्ट्रेलियाचे क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:ऑस्ट्रेलियाचे एकदिवसीय क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:ऑस्ट्रेलियाचे कसोटी क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:ऑस्ट्रेलियाच्या क्रिकेट संघाचे नायक]] [[वर्ग:आयसीसी हॉल ऑफ फेम सदस्य]] [[वर्ग:इ.स. १९६५ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] nxfp31svboz94f670rwc9gnoc8ki8i4 0 11189 2697931 2697861 2026-07-30T13:08:24Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2697931 wikitext text/x-wiki {{जुलै दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|जुलै|३१|२१२|२१३}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == === आठवे शतक === * [[इ.स. ७८१|७८१]] - [[जपान]]च्या [[माउंट फुजि|फुजियामा]] ज्वालामुखीच्या उद्रेकाची प्रथम नोंद.<ref>{{Cite web | title = Historic Eruptions of Mount Fuji | url = https://www.volcanodiscovery.com/fuji-eruptions.html | access-date = ३१ जुलै २०२६ | trans-title = माऊंट फुजीच्या ऐतिहासिक ज्वालामुखी उद्रेकांची नोंद}}</ref> === अकरावे शतक === * [[इ.स. १००९|१००९]] - [[पोप सर्जियस चौथा|सर्जियस चौथा]] पोपपदी.<ref>{{Cite web | title = Pope Sergius IV | url = https://www.newadvent.org/cathen/13738a.htm | access-date = ३१ जुलै २०२६ | work = कॅथलिक एन्सायक्लोपिडिया | trans-title = पोप सर्जियस चौथा}}</ref> === पंधरावे शतक === * [[इ.स. १४९८|१४९८]] - [[क्रिस्टोफर कोलंबस]] [[त्रिनिदाद]]ला पोचला.<ref>{{Cite book | last = Morison | first = Samuel Eliot | title = Admiral of the Ocean Sea: A Life of Christopher Columbus | publisher = Little, Brown and Company | year = 1942 | trans-title = ॲडमिरल ऑफ द ओशन सी: ख्रिस्तफर कोलंबसचे चरित्र}}</ref> === अठरावे शतक === * [[इ.स. १७०३|१७०३]] - [[डॅनियेल डॅफो]]ला सरकारविरुद्ध वात्रटिका लिहिल्याबद्दल [[राजद्रोह|राजद्रोहाच्या]] आरोपाखाली चौकात बांधून ठेवून दगडांनी मारण्याची शिक्षा. या वात्रटिका जनतेला इतक्या आवडल्या की त्यांनी डॅफोला दगडांऐवजी फुले मारली.<ref>{{Cite book | last = Backscheider | first = Paula R. | title = Daniel Defoe: His Life | publisher = Johns Hopkins University Press | year = 1989 | trans-title = डॅनिएल डॅफो: त्यांचे जीवन}}</ref> === एकोणिसावे शतक === * [[इ.स. १८५६|१८५६]] - [[न्यू झीलंड]]ची राजधानी [[क्राइस्टचर्च]]ची स्थापना.<ref>{{Cite web | title = Christchurch History | url = https://www.ccc.govt.nz/culture-and-community/christchurch-history | access-date = ३१ जुलै २०२६ | work = क्राइस्टचर्च सिटी कौन्सिल | trans-title = क्राइस्टचर्चचा इतिहास}}</ref> === विसावे शतक === * [[इ.स. १९१७|१९१७]] - [[पहिले महायुद्ध]] - [[य्प्रेसची तिसरी लढाई]].<ref>{{Cite book | last = Terraine | first = John | title = The Road to Passchendaele: The Third Battle of Ypres, 1917 | publisher = Leo Cooper | year = 1977 | trans-title = द रोड टू पासचेंडेल: य्प्रेसची तिसरी लढाई, १९१७}}</ref> * [[इ.स. १९३२|१९३२]] - [[जर्मनी]]तील निवडणुकांत [[नाझी पार्टी]]ला ३८% मते मिळाली.<ref>{{Cite book | last = Evans | first = Richard J. | title = The Coming of the Third Reich | publisher = Penguin Books | year = 2003 | trans-title = द कमिंग ऑफ द थर्ड रायख}}</ref> * [[इ.स. १९४०|१९४०]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेत]] [[कुयाहोगा फॉल्स, ओहायो]] येथे रेल्वे अपघात. ४३ ठार.<ref>{{Cite news | title = 43 Killed in Ohio Train Collision | newspaper = The New York Times | date = 1 August 1940 | trans-title = ओहायो रेल्वे अपघातात ४३ ठार}}</ref> * [[इ.स. १९४५|१९४५]] - [[दुसरे महायुद्ध]] - [[विची फ्रांस]]च्या पंतप्रधान [[पिएर लव्हाल]]ने [[दोस्त राष्ट्रे|दोस्त राष्ट्रांसमोर]] आत्मसमर्पण केले.<ref>{{Cite book | last = Warner | first = Geoffrey | title = Pierre Laval and the Eclipse of France | publisher = Eyre & Spottiswoode | year = 1968 | trans-title = पिएर लव्हाल आणि फ्रान्सचा अस्त}}</ref> * [[इ.स. १९४८|१९४८]] - [[न्यू यॉर्क]]चा [[जॉन एफ. केनेडी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] खुला.<ref>{{Cite web | title = JFK Airport History | url = https://www.jfkairport.com/about/history | access-date = ३१ जुलै २०२६ | trans-title = जेएफके विमानतळाचा इतिहास}}</ref> * [[इ.स. १९५१|१९५१]] - [[जपान एरलाइन्स]]ची स्थापना.<ref>{{Cite web | title = Japan Airlines History | url = https://www.jal.com/en/outline/history.html | access-date = ३१ जुलै २०२६ | trans-title = जपान एरलाइन्सचा इतिहास}}</ref> * [[इ.स. १९५४|१९५४]] - [[इटली]]च्या [[अर्दितो देसियो]]च्या नेतृत्वाखाली गिऱ्यारोहक पथकाचे [[के-२]] शिखरावर पहिले यशस्वी आरोहण.<ref>{{Cite book | last = Desio | first = Ardito | title = Victory over K2 | publisher = McGraw-Hill | year = 1956 | trans-title = के-२ वर विजय}}</ref> * [[इ.स. १९५६|१९५६]] - [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]] मैदानावर [[जिम लेकर]]ने एकाच कसोटी सामन्यात १९ बळी मिळवून विश्वविक्रम स्थापला.<ref>{{Cite web | title = Laker's 19 wickets at Old Trafford | url = https://www.espncricinfo.com/story/jim-laker-19-wickets-in-a-test-match-254583 | access-date = ३१ जुलै २०२६ | work = ईएसपीएन क्रिकइन्फो | trans-title = ओल्ड ट्रॅफर्डवर जिम लेकरचे १९ बळी}}</ref> * [[इ.स. १९७१|१९७१]] - [[अपोलो १५]]च्या अंतराळवीरांनी [[चंद्र|चंद्रावर]] पहिल्यांदा मानवनिर्मित बग्गी चालवली.<ref>{{Cite web | title = Apollo 15 Lunar Roving Vehicle | url = https://www.nasa.gov/mission_pages/apollo/apollo-15 | access-date = ३१ जुलै २०२६ | work = नासा | trans-title = अपोलो १५ ल्युना रोव्हिंग व्हेइकल | archive-date = 2020-07-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200731223606/https://www.nasa.gov/mission_pages/apollo/apollo-15/ | url-status = dead }}</ref> * [[इ.स. १९७३|१९७३]] - [[डेल्टा एरलाइन्स]]चे विमान [[बॉस्टन]]च्या [[लोगन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ, बॉस्टन|लोगन आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर]] उतरत असताना कोसळले. ८९ ठार.<ref>{{Cite web | title = Aircraft Accident Report: Delta Air Lines Flight 723 | url = https://www.ntsb.gov | access-date = ३१ जुलै २०२६ | publisher = राष्ट्रीय वाहतूक सुरक्षा मंडळ | trans-title = विमान अपघात अहवाल: डेल्टा एरलाइन्स फ्लाइट ७२३}}</ref> * [[इ.स. १९७५|१९७५]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेतील]] [[टीम्स्टर युनियन]]चा नेता [[जिमी हॉफा]] गायब.<ref>{{Cite news | title = Jimmy Hoffa Disappearance | newspaper = Detroit Free Press | date = 31 July 1975 | trans-title = जिमी हॉफा गुप्त होणे}}</ref> * [[इ.स. १९८१|१९८१]] - [[पनामा]]चा हुकुमशहा [[ओमर तोरिहोस]]चा विमान अपघातात मृत्यू.<ref>{{Cite news | title = Panama Leader Omar Torrijos Dies in Plane Crash | newspaper = The Washington Post | date = 1 August 1981 | trans-title = पनामाचे नेते ओमर तोरिहोस यांचा विमान अपघातात मृत्यू}}</ref> * [[इ.स. १९८७|१९८७]] - [[कॅनडा]]तील [[एडमंटन]] शहरात [[एफ.४, टोर्नेडो|एफ.४]] टोर्नेडो. २७ ठार, ३३ कोटी [[अमेरिकन डॉलर|डॉलरपेक्षा]] जास्त मिळकतीचे नुकसान.<ref>{{Cite web | title = The Edmonton Tornado of 1987 | url = https://www.canada.ca/en/environment-climate-change.html | access-date = ३१ जुलै २०२६ | publisher = पर्यावरण आणि हवामान बदल कॅनडा | trans-title = १९८७ चा एडमंटन टोर्नेडो}}</ref> * [[इ.स. १९८८|१९८८]] - [[मलेशिया]]च्या [[बटरवर्थ, मलेशिया|बटरवर्थ]] शहरात फेरीवर जाण्यासाठीचा पूल कोसळला. ३२ ठार, १,६७४ जखमी.<ref>{{Cite news | title = Butterworth Ferry Terminal Bridge Collapse | newspaper = New Straits Times | date = 1 August 1988 | trans-title = बटरवर्थ फेरी टर्मिनलचा पूल कोसळला}}</ref> * [[इ.स. १९९२|१९९२]] - [[थाई एरवेझ]]चे [[एअर बस ए-३००|एरबस ए.३००]] प्रकारचे विमान [[नेपाळ]]ची राजधानी [[काठमांडू]]जवळ कोसळले. ११३ ठार.<ref>{{Cite web | title = Commercial Aviation Accidents: Thai Airways Flight 311 | url = https://aviation-safety.net/database/record.php?id=19920731-0 | access-date = ३१ जुलै २०२६ | work = एव्हिएशन सेफ्टी नेटवर्क | trans-title = व्यावसायिक विमान अपघात: थाई एरवेझ फ्लाइट ३११}}</ref> === एकविसावे शतक === == जन्म == * [[इ.स. ११४३|११४३]] - [[निजो]], [[:वर्ग:जपानी सम्राट|जपानी सम्राट]].<ref>{{Cite book | last = Varley | first = H. Paul | title = Jinnō Shōtōki: A Chronicle of Gods and Sovereigns | publisher = Columbia University Press | year = 1980 | trans-title = जिन्नो शोतोकी: देव आणि सम्राटांची नोंद}}</ref> * [[इ.स. १५२७|१५२७]] - [[मॅक्सिमिलियन दुसरा, पवित्र रोमन सम्राट]].<ref>{{Cite book | last = Fichtner | first = Paula Sutter | title = Emperor Maximilian II | publisher = Yale University Press | year = 2001 | trans-title = सम्राट मॅक्सिमिलियन दुसरा}}</ref> * [[इ.स. १९०२|१९०२]] - सर [[ऑस्वाल्ड ब्राउनिंग ऍलन]], [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू|इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]].<ref name="wisden">{{Cite web | title = Gubby Allen Profile | url = https://www.espncricinfo.com/cricketers/gubby-allen-8591 | access-date = ३१ जुलै २०२६ | work = ईएसपीएन क्रिकइन्फो | trans-title = गबी ॲलन माहितीज्ञान}}</ref> * [[इ.स. १९१२|१९१२]] - [[बिल ब्राउन]], [[:वर्ग:ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू|ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू]].<ref>{{Cite web | title = Bill Brown Profile | url = https://www.espncricinfo.com/cricketers/bill-brown-4220 | access-date = ३१ जुलै २०२६ | work = ईएसपीएन क्रिकइन्फो | trans-title = बिल ब्राउन माहितीज्ञान}}</ref> * १९१२ - [[मिल्टन फ्रीडमन]], अमेरिकन अर्थतज्ञ.<ref>{{Cite book | last = Friedman | first = Milton | title = A Monetary History of the United States, 1867–1960 | publisher = Princeton University Press | year = 1963 | trans-title = युनायटेड स्टेट्सचा मौद्रिक इतिहास}}</ref> * [[इ.स. १९१९|१९१९]] - लेफ्टनंट कर्नल [[हेमु अधिकारी]], [[:वर्ग:भारतातील पुरूष क्रिकेट खेळाडू|भारतीय क्रिकेट खेळाडू]].<ref>{{Cite web | title = Hemu Adhikari Profile | url = https://www.espncricinfo.com/cricketers/hemu-adhikari-26156 | access-date = ३१ जुलै २०२६ | work = ईएसपीएन क्रिकइन्फो | trans-title = हेमु अधिकारी माहितीज्ञान}}</ref> * [[इ.स. १९५३|१९५३]] - [[जिमी कूक]], [[:वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू|दक्षिण आफ्रिकेचा क्रिकेट खेळाडू]].<ref>{{Cite web | title = Jimmy Cook Profile | url = https://www.espncricinfo.com/cricketers/jimmy-cook-44605 | access-date = ३१ जुलै २०२६ | work = ईएसपीएन क्रिकइन्फो | trans-title = जिमी कूक माहितीज्ञान}}</ref> * [[इ.स. १९४१|१९४१]] - [[अमरसिंह चौधरी]], [[गुजरात]]चा मुख्यमंत्री.<ref>{{Cite news | title = Former Gujarat CM Amarsinh Chaudhary passes away | newspaper = The Times of India | date = 16 August 2004 | trans-title = गुजरातचे माजी मुख्यमंत्री अमरसिंह चौधरी यांचे निधन}}</ref> * [[इ.स. १९७५|१९७५]] - [[अँड्रु हॉल]], [[:वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू|दक्षिण आफ्रिकेचा क्रिकेट खेळाडू]].<ref>{{Cite web | title = Andrew Hall Profile | url = https://www.espncricinfo.com/cricketers/andrew-hall-45472 | access-date = ३१ जुलै २०२६ | work = ईएसपीएन क्रिकइन्फो | trans-title = अँड्रु हॉल माहितीज्ञान}}</ref> * [[इ.स. १९८२|१९८२]] - [[ब्लेसिंग माहविरे]], [[:वर्ग:झिम्बाब्वेचे क्रिकेट खेळाडू|झिम्बाब्वेचा क्रिकेट खेळाडू]].<ref>{{Cite web | title = Blessing Mahwire Profile | url = https://www.espncricinfo.com/cricketers/blessing-mahwire-55610 | access-date = ३१ जुलै २०२६ | work = ईएसपीएन क्रिकइन्फो | trans-title = ब्लेसिंग माहविरे माहितीज्ञान}}</ref> == मृत्यू == * [[इ.स. ११०८|११०८]] - [[पहिला फिलिप, फ्रान्स|फिलिप पहिला, फ्रांस]]चा राजा.<ref>{{Cite book | last = Bradbury | first = Jim | title = The Capetians: Kings of France 987–1328 | publisher = Hambledon Continuum | year = 2007 | trans-title = कपेशियन: फ्रान्सचे राजे ९८७–१३२८}}</ref> * [[इ.स. १५०८|१५०८]] - [[नाओद, इथियोपिया]]चा सम्राट.<ref>{{Cite book | last = Pankhurst | first = Richard | title = The Ethiopians: A History | publisher = Blackwell Publishing | year = 1998 | trans-title = इथियोपियन: एक इतिहास}}</ref> * [[इ.स. १५४७|१५४७]] - [[फ्रांसिस पहिला, फ्रांस]]चा राजा.<ref>{{Cite book | last = Knecht | first = R. J. | title = Francis I | publisher = Cambridge University Press | year = 1982 | trans-title = फ्रान्सिस पहिला}}</ref> * [[इ.स. १७५०|१७५०]] - [[होआव पाचवा, पोर्तुगाल]]चा राजा.<ref>{{Cite book | last = Livermore | first = H. V. | title = A New History of Portugal | publisher = Cambridge University Press | year = 1969 | trans-title = पोर्तुगालचा नवीन इतिहास}}</ref> * [[इ.स. १८७५|१८७५]] - [[ॲन्ड्‌ऱ्यू जॉन्सन|अँड्रु जॉन्सन]], [[:वर्ग:अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष|अमेरिकेचा १७वा राष्ट्राध्यक्ष]].<ref>{{Cite book | last = Trefousse | first = Hans L. | title = Andrew Johnson: A Biography | publisher = W. W. Norton & Company | year = 1989 | trans-title = अँड्रु जॉन्सन: एक चरित्र}}</ref> * [[इ.स. १९४३|१९४३]] - [[हेडली व्हेरिटी]], [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू|इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]] (युद्धबंदी असताना).<ref>{{Cite web | title = Hedley Verity Profile | url = https://www.espncricinfo.com/cricketers/hedley-verity-22218 | access-date = ३१ जुलै २०२६ | work = ईएसपीएन क्रिकइन्फो | trans-title = हेडली व्हेरिटी माहितीज्ञान}}</ref> * [[इ.स. १९७२|१९७२]] - [[पॉल-हेन्री स्पाक]], [[:वर्ग:बेल्जियमचे पंतप्रधान|बेल्जियमचा पंतप्रधान]].<ref>{{Cite book | last = Huynen | first = Johannes | title = Paul-Henri Spaak: A Political Biography | publisher = Elsevier | year = 1973 | trans-title = पॉल-हेन्री स्पाक: राजकीय चरित्र}}</ref> * [[इ.स. १९८०|१९८०]] - [[मोहम्मद रफी]], भारतीय पार्श्वगायक.<ref>{{Cite news | title = Legendary Singer Mohammed Rafi Passes Away | newspaper = The Hindu | date = 1 August 1980 | trans-title = दिग्गज गायक मोहम्मद रफी यांचे निधन}}</ref> * [[इ.स. १९९३|१९९३]] - [[बॉद्वां पहिला, बेल्जियम]]चा राजा.<ref>{{Cite news | title = King Baudouin of Belgium Dies at 62 | newspaper = The New York Times | date = 1 August 1993 | trans-title = बेल्जियमचे राजे बॉद्वां यांचे वयाच्या ६२ व्या वर्षी निधन}}</ref> == प्रतिवार्षिक पालन == * [[हरी पहलावान]] - [[मलेशिया]]. * [[का हेइ हवाई]] - [[हवाई]]. == बाह्य दुवे == {{बीबीसी आज||july/31}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} ---- [[जुलै २९]] - [[जुलै ३०]] - '''जुलै ३१''' - [[ऑगस्ट १]] - [[ऑगस्ट २]] - [[जुलै महिना]] {{ग्रेगरियन महिने}} eia3etkylsfsq1efhokg63vz9fdb7h8 0 15290 2697968 2638494 2026-07-30T16:29:39Z WordWise22 161849 Wikilink added 2697968 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट हिंदू देवता | नाव = शिव | चित्र = Murudeshwar Shiva.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = भगवान शिव शंकर | आधिपत्य = | नाव_मराठी_देवनागरी_लेखन = शिव 6313 | नाव_संस्कृत_देवनागरी_लेखन = | नाव_पाली_लेखन = | नाव_अन्य_लिपी = | नाव_अन्य_लिपी_लेखन = | निवासस्थान = [[कैलास]], [[स्मशान]] | लोक = शैव | वाहन = [[नंदी]] | शस्त्र = [[त्रिशूळ]] | वडील_नाव = अज्ञात | आई_नाव = अज्ञात | पती_नाव = | पत्नी_नाव = [[सती]], [[पार्वती]], | अपत्ये = [[कार्तिकेय]], [[गणपती]], [[अशोक सुंंदरी]] | अन्य_नावे = [[महादेव]], उमापती, भोलेनाथ, उमेश, गंगाधर, त्रिनेत्र, त्र्यंबक, नीलकंठ, महेश, [[रुद्र]], [[शंकर]], शंभू, शूलपाणि, सदाशिव, सांब, गौरीहर, दीनानाथ, खंडोबा, | या_देवतेचे_अन्य_अवतार = [[खंडोबा]], [[ज्योतिबा]], [[कालभैरव]], | या_अवताराची_मुख्य_देवता = [[महादेव]] | मंत्र = ॐ नमः शिवाय ! | इतर मंत्र = [[हर हर महादेव]] | प्रिय = बिल्वपत्र (बेल), रुद्राक्ष, धोतऱ्याचे फुल, जलाभिषेक | स्थान = स्मशान | नामोल्लेख_धार्मिक_साहित्य = [[लिंग पुराण]] | मुख्य_तीर्थक्षेत्रे = [[ज्योतिर्लिंग|१२ ज्योतिर्लिंग]] | तळटिपा = }} [[चित्र:शिव पार्वती.jpg|इवलेसे|बंगळूर संग्रहालय येथील शिव पार्वती मूर्ती]] '''शिव''' ही [[हिंदू धर्म|हिंदू धर्मातील]] एक देवता आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=kotvBQAAQBAJ&pg=PA96&dq=%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5+%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A4%BE&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiRjIe_28bnAhX873MBHW4VBqkQ6AEIRTAD#v=onepage&q=%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%20%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A4%BE&f=false|title=Hindu Devi-Devta|last=Tripathi|first=Pt Kk|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=978-93-5048-298-8|language=hi}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=dxNKDwAAQBAJ&pg=PA63&dq=%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5+%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A4%BE&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiRjIe_28bnAhX873MBHW4VBqkQ6AEIWTAF#v=onepage&q=%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%20%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A4%BE&f=false|title=Sadhana Path February 2018: साधना पथ फेब्रुवारी 2018|last=Shashikant|date=2018-02-02|publisher=Diamond Pocket Books Pvt Ltd|language=hi}}</ref> ==देवताविषयक धारणा== भगवान शिव यांची अनेक नावे आणि विविध रूपे प्रसिद्ध आहेत. सर्व देवांमध्ये श्रेष्ठ म्हणून त्यांना "महादेव" असे संबोधले जाते. समुद्रमंथातून निर्माण झालेले विष प्राशन करून ते आपल्या कंठात साठविल्यामुळे त्यांचा गळा निळ्या रंगाचा झाला, आणि म्हणूनच त्यांना "नीलकंठ" किंवा "नीलग्रिव" म्हणले जाऊ लागले. समस्त प्राणिमात्रा व पशूंचे स्वामी असल्याने ते "पशुपती" म्हणून देखील ओळखले जातात. भगवान शंकर हेही या देवतेच्या अनेक नावांपैकी एक नाव आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=6qcbAAAAIAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=%E0%A4%B6%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%80+%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A5%87&q=%E0%A4%B6%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%80+%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A5%87&hl=en|title=Dasarā-Divāḷī|date=1990|publisher=Mahārāshṭra Śāsana Śikshaṇa Vibhāga, Mahārāshṭra Rājya Lokasāhitya Samitīsāṭhī|language=mr}}</ref> शिव हे या जगताचे आदियोगी, प्रथम योगी, आदि गुरू, प्रथम गुरू आहेत अशी मान्यता आहे. '''शं करोती इति शंङ्कर:''' ([[संस्कृत]] शंङ्कर) | म्हणजे जो आपले कल्याण करतो तो शंकर होय. भारतीय सप्तऋषींना भगवान शिवाने प्रथम ज्ञान दिले असे मानले जाते. भगवान शिव हे सर्व सृष्टीचे कारण आहेत. रुद्र हे शिव शंकराचे वेदांतील नाव आहे. पार्वती त्यांची अर्धांगिनी (शक्ती) आहे. आणि स्कंद आणि [[गणेश]]ही त्यांची मुले आहेत. [[ब्रह्मदेव|भगवान ब्रह्मदेवाने]] सृष्टीची निर्मिती केली व [[भगवान विष्णू]] हे ह्या सृष्टीचे पालन करतात. परंतु सृष्टीचे कल्याण हे भगवान शिव शंकरामुळेच होणार आहे. भगवान शंकर हे तमोगुणाचे कारक असून सृष्टीचा संहार आणि विघटन त्यांच्या अधिपत्याखाली आहे. हे त्रिदेव म्हणजे नित्य नियमित [[जन्म]]-[[मरण]] चक्राची रूपके आहेत. भगवान शिवाच्या अनेक रूपांमध्ये उमा-महेश्वर, अर्धनारीश्वर, पशुपति, कृतिवास, दक्षिणमूर्ती आणि योगीश्वर इत्यादी रूपे प्रसिद्ध आहेत. शिव हा [[योगी]] मानला जातो आणि शिव शंकराची पूजा लिंग स्वरूपात केली जाते.भगवान शंकराला बेलपत्र प्रिय आहे .<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=D1hFEAAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA50&dq=%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A5%80+%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5&hl=en|title=Sanatan Dharm: Nitya Karm Evam Ritucharya|last=Ballabh|first=Hira|date=2021-09-29|publisher=Blue Rose Publishers|language=hi}}</ref> ==देवता विकास== भारतीय संस्कृतीचे मूळ असलेल्या वैदिक साहित्यात '''रुद्र''' या नावाची देवता आढळते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=uKeubCiBOPQC&pg=PA114&dq=rudra+god&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiGgf_63MbnAhWn6nMBHSjjCxMQ6AEIQjAD#v=onepage&q=rudra%20god&f=false|title=The Religion of the Veda|last=Oldenberg|first=Hermann|date=1988|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=978-81-208-0392-3|language=en}}</ref> [[यजुर्वेद|यजुर्वेदा]]तील '''रुद्रसूक्त''' प्रसिद्ध आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=QsN0DwAAQBAJ&pg=PT246&dq=rudra+sukta&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiCyJiu3cbnAhVTWH0KHZthAG4Q6AEIKDAA#v=onepage&q=rudra%20sukta&f=false|title=Vedic Evolution: Its Philosophy and Science|last=S|first=Chandra Mouli M.|date=2018-10-25|publisher=Notion Press|isbn=978-1-64429-525-0|language=en}}</ref> हीच रुद्र देवता पुराणकाळात [[शंकर]] किंवा शिव या नावाने उदयाला आलेली दिसते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=yMFwMHH4HzMC&pg=PA27&dq=rudra+god&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiGgf_63MbnAhWn6nMBHSjjCxMQ6AEIKDAA#v=onepage&q=rudra%20god&f=false|title=The Concept of Rudra-Śiva Through the Ages|last=Chakravarti|first=Mahadev|date=1986|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=978-81-208-0053-3|language=en}}</ref> शिव या देवतेला लोकप्रिय करण्यासाठी शैव संप्रदायाचे मोठे योगदान आहे. या संप्रदायाचे साहित्य म्हणजे [[शिव पुराण]], [[लिंग पुराण]] ही शंकर या देवतेशी संबंधित शैव पुराणे होत.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=N6-VttFFXT4C&pg=PA10&dq=shankar+God&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiy0oOyksnnAhWVbysKHYxuAfIQ6AEIKDAA#v=onepage&q=shankar%20God&f=false|title=The Hymns And Orisions Of Lord Shankar|last=Chaturvedi|first=B. K.|date=199?|publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd.|isbn=978-81-7182-169-3|language=en}}</ref> ==देवतेचे स्वरूप== भगवान शिव यांचे कुटुंब खूप मोठे आहे. शिवपुत्र [[गणपती|गणपतीला]] रिद्धी-सिद्धी या दोन पत्नी, आणि शुभ और लाभ असे दोन मुलगे आहेत. शिव ही पुरुष देवता असून ब्रह्मा, विष्णू या देवतांच्या जोडीने तिचे उल्लेख सापडतात. प्रलयाच्या वेळी शिव हा या सृष्टीचा तारणहार आहे असे मानले जाते. या देवतेचे वास्तव्य [[कैलास पर्वत|कैलास पर्वता]]वर असून [[पार्वती]] ह्या त्याच्या पत्नी सह तिथे वास आहे. [[गणपती]] आणि [[कार्तिकेय]] हे शिवाचे पुत्र तर अशोकसुंदरी त्याची पुत्री मानले जातात.<ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|title=भारतीय संस्कृती कोश खंड नववा|last=जोशी|first=महादेवशास्त्री|publisher=भारतीय संस्कृतीकोश मंडळ प्रकाशन|year=२००० (पुनर्मुद्रण)|isbn=|location=पुणे|pages=३०५-३२१}}</ref> *'''वैदिक काळ-'''- वैदिक काळात शिव हा [[रुद्र]] या स्वरूपात पूजिला जात असे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=4FI6DQAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PT51&dq=%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0+%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4&hl=en|title=Rigveda : ऋग्वेद|last=Pandey|first=Dr Raj Bahadur|date=2016-10-10|publisher=Diamond Pocket Books Pvt Ltd|isbn=978-93-5261-292-5|language=hi}}</ref> रुद्र ही [[ऋग्वेद|ऋग्वेदा]]त मध्यम स्वरूपाची देवता मानली जाते. [[धनुष्य]] बाण हे त्याचे आयुध असून तो जटाधारी आहे. तो एक महान वैद्य असून त्याच्याजवळ वेगवेगळी [[औषधे]] असतात असे मानले जाते.<ref name=":0" /> [[अथर्ववेद|अथर्ववेदा]]त व्रात्यकाण्ड आहे. यामध्ये रुद्र हा व्रात्यांशी संबंधित देव आहे असे नोंदविले आहे. याला महादेव असे संबोधिले आहे. हा देव नंतर पशूंच्याकडे गेला. त्याला नंतर पशुपती असेही नाव पडले आहे. ब्राह्मणग्रंथांच्या काळात रुद्र ही वैदिक धर्मातील एक महत्त्वाची देवता बनली होती. त्यानंतर [[उपनिषद]] साहित्याने देखील महेश्वर, शिव या नावाने या देवतेला सन्मान दिलेला दिसतो.<ref name=":0" /> *'''[[रामायण]] काळ'''- रामायण हा जरी [[वैष्णव |वैष्णव संप्रदाया]]चा ग्रंथ असला तरी त्यामध्ये शिवाच्या पूजनाचे संदर्भ दिसतात. रामायणातील शिवाची उपासना ही केवळ मानव करतात असे नसून देव आणि दानवसुद्धा शिवाची पूजा करतात. [[रावण|रावणा]]ने केलेली शंकराची तपश्चर्या हा यातील विशेष उल्लेख मानला जातो.<ref name=":0" /> *'''[[महाभारत]]'''- महाभारतात शिवाचे एक दार्शनिक रूप दिसते आणि दुसरे रूप हे लोकांमध्ये प्रचलित असे आहे. शिवाचा योगदर्शनाशी असलेला संबंध हा ही महाभारतात दिसून येतो. त्याला महायोगी असे संबोधिले आहे.<ref name=":0" /> == शारीरिक आणि भौतिक वैशिष्ट्ये== * राखाडी रंग शिवाचा रंग कर्पूरासारखा (कापरासारखा) पांढरा आहे; म्हणून त्याला `कर्पूरगौर' असेही म्हणतात. हे राखाडी रंगाचे आवरण म्हणजे '''चिताभस्म''' असते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=F7KhDwAAQBAJ&pg=PT300&dq=shiv+and+chitabhasma&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjV1-DbocnnAhWPXisKHfymD7cQ6AEIMzAB#v=onepage&q=shiv%20and%20chitabhasma&f=false|title=Hindu Culture and Lifestyle: Living Indian Traditions in the age of Artificial Intelligence|last=Shah|first=Vaishali|date=2019-07-11|publisher=Notion Press|isbn=978-1-64587-608-3|language=en}}</ref> शिवाला रोज नवीन चिताभस्म लागते. * गंगा जी (स्नानकर्त्या जिवाला) भगवत्पदाप्रत पोहोचवते ती गंगा’. ही [[गंगा]] स्वर्गात होती. भगीरथाच्या कठोर तपश्‍चर्येमुळे ती पृथ्वीवर आली. त्या वेळी गंगेच्या प्रवाहाचा भयानक वेग अन्य कोणीही थोपवू शकत नव्हता म्हणून शंकराने गंगेला आपल्या जटेत धारण केले, म्हणून शिवाला '''गंगाधर''' असे म्हणतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=O6tWAAAAMAAJ&q=%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5+%E0%A4%86%E0%A4%A3%E0%A4%BF+%E0%A4%97%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%BE&dq=%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5+%E0%A4%86%E0%A4%A3%E0%A4%BF+%E0%A4%97%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%BE&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjRpezBocnnAhWqIqYKHWJtCDAQ6AEIKzAA|title=Ādiśaktīce viśvasvarūpa|last=Prabhudesai|first=Pralhad Krishna|language=mr}}</ref> * [[चंद्र]] शिवाने भाली, म्हणजे कपाळी चंद्र धारण केला आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=RarykXYywgEC&pg=PP17&dq=shiv+and+moon&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjo_fiposnnAhUDVH0KHZfoA084ChDoAQgwMAE#v=onepage&q=shiv%20and%20moon&f=false|title=Hindu gods and goddesses|last=Gupta|first=M.|date=2004-12|publisher=Star Publications|isbn=978-81-7650-091-3|language=en}}</ref> चंद्रमा ही क्षमाशीलता, ममता आणि वात्सल्य या तीन गुणांची एकत्रित अशी अवस्था आहे. * [[नाग]] शिवाने हलाहल हे समुद्रमंथनामधून निघालेले विष प्राशन केले; या विषाचा दाह कमी व्हावा यासाठी '''वासुकी''' नाग शिवाने गळ्यात घातला. नागाला शिवाचे आयुधही समजले जाते, यामुळे शिवाला '''नागेन्द्र''' असे संबोधले जाते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=jCmoCgAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=god+shiva+and+serpent&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiLsrji1svnAhXy7HMBHeZKDEwQ6AEIKDAA#v=onepage&q=god%20shiva%20and%20serpent&f=false|title=The Triumph of the Snake Goddess|last=Haq|first=Kaiser|date=2015-10-12|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91511-4|language=en}}</ref> * तिसरा डोळा शिवाचा कपाळावर भुवयांच्या मध्ये जरा वर ऊर्ध्व नेत्र म्हणजे तिसरा डोळा आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=olwoDwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=god+shiva+and+third+eye&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjarrX_1svnAhVRAHIKHVHnB4QQ6AEIKDAA#v=onepage&q=god%20shiva%20and%20third%20eye&f=false|title=Shiva: The Wild God of Power and Ecstasy|last=Storl|first=Wolf-Dieter|date=2004-09-14|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-1-59477-780-6|language=en}}</ref> हा डोळा तेजतत्त्वाचे प्रतीक आहे. शंकर त्रिनेत्र आहे, म्हणजे तो भूतकाळ, वर्तमानकाळ आणि भविष्यकाळ या त्रिकाळातील घटना पाहू शकतो. असे मानले जाते की जर महादेवाचा तिसरा डोळा उघडला तर समोरचे सर्व काही जळून खाक होऊ शकते, अशी मान्यता आहे. मदनाचा (कामदेवाचा) मृत्यू असाच झाला. महादेवांचा तिसरा डोळा हा खरा सत्यदर्शक प्रतिक आहे. त्यात क्रोध ही आहे आणि ममत्व ही. न्याय अन्याय या ही पलिकडे जाऊन तो सत्य पाहतो आणि दर्शवतो. * व्याघ्रांबर [[वाघ]] हा रज-तमांचे प्रतीक आहे. अशा वाघाला (रज-तमांना) मारून शिवाने त्याचे आसन केले आहे. * गजचर्म शिवाने गजचर्मसुद्धा परिधान केले आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=fs36CQAAQBAJ&pg=PA203&dq=god+shiva+and+elephant+skin&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjQ-caf18vnAhWVT30KHdfaCBUQ6AEIKDAA#v=onepage&q=god%20shiva%20and%20elephant%20skin&f=false|title=Animals in Stone: Indian Mammals Sculptured Through Time|last=Geer|first=Alexandra van der|date=2008-10-16|publisher=BRILL|isbn=978-90-474-4356-8|language=en}}</ref> == शिवाच्या भारतातील बारा ज्योतिर्लिंगांचे स्थान == [[File:महाशिवरात्रीनिमित्त चक्याची विशेष पूजा.jpg|thumb|महाशिवरात्रीनिमित्त चक्याची विशेष पूजा]] भगवान शिवाची [[सोमनाथ]], मल्लिकार्जुन, महाकालेश्वर, ओंकारेश्वर, केदारेश्वर, भीमाशंकर, विश्वेश्वर, त्र्यंबक, वैद्यनाथ, नागेश, रामेश्वर आणि घृष्णेश्वर ही प्रसिद्ध बारा ज्योतिर्लिंगे आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/parli-vaijnath-jyotirlinga-is-fifth-jyotirlinga-say-shankaracharya-abhinav-swami-1014042|title=परळीचे वैजनाथ ज्योतिर्लिंगाच्या दाव्याच्या वादावर पडदा पडणार!|last=माझा|first=गोविंद शेळके, एबीपी|date=2021-11-22|website=marathi.abplive.com|language=mr|access-date=2022-03-01}}</ref> देवांचे देव महादेव यांनी भक्तांना वेळोवेळी आपले दर्शन दिले आणि जेथे - तेथे आपल्या भक्तांच्या आग्रहास्तव नैसर्गिक लिंग स्वरूपात बारा ठिकाणी ठाण मांडले, त्यांनाच " [[ज्योतिर्लिंग]]े " म्हणून ओळखले जाते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=ottRDwAAQBAJ&pg=PT71&dq=%E0%A5%A7%E0%A5%A8+%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%97&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwigx_mp2MvnAhXEbX0KHVTHBHEQ6AEIKzAA#v=onepage&q=%E0%A5%A7%E0%A5%A8%20%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%97&f=false|title=GARUDJANMACHI KATHA|last=MURTY|first=SUDHA|date=2018-04-01|publisher=Mehta Publishing House|isbn=978-93-87789-72-2|language=mr}}</ref> संपूर्ण भारतात अवघ्या महाराष्ट्रातच शिवाची पाच ज्योतिर्लिंगे आहेत. ह्या प्रत्येक ज्योतिर्लिंगासोबत शिवाची एक एक आख्यायिका आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=CqZLuQEACAAJ&dq=12+jyotirlinga&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiw1avX2MvnAhXRbn0KHU4IDHI4ChDoAQg-MAM|title=40 Amazing and Interesting Facts about Lord Shiva|last=Thiyan|first=Tamil|date=2018-04-28|publisher=Independently Published|isbn=978-1-9809-5475-0|language=en}}</ref> सौराष्ट्रे सोमनाथंच श्रीशैले मल्लिकार्जुनम्। उज्जयिन्यां महाकालम् ॐकारममलेश्वरम्॥ परल्यां वैद्यनाथंच डाकिन्यां भीमाशंकरम्। <br/> सेतुबंधे तु रामेशं नागेशं दारुकावने॥ वाराणस्यां तु विश्वेशं त्र्यंबकं गौतमीतटे। हिमालये तु केदारम् घुश्मेशंच शिवालये॥ १. [[सोमनाथ]], सोरठ-सौराष्ट्र ( [[गुजरात]] ) २. [[मल्लिकार्जुन]], श्री शैलम ( [[आंध्र प्रदेश]] ) ३. महाकालेश्वर, [[उज्जैन]] ( [[मध्यप्रदेश]] ) ४. [[ओंकारेश्वर]], शिवपुरी ( [[मध्यप्रदेश]] ) ५. वैद्यनाथ, [[परळी]] ( [[महाराष्ट्र]] ) ६. औंढ्या नागनाथ, [[हिंगोली]] / [[परभणी]] ( [[महाराष्ट्र]] ) ७. केदारेश्वर, [[केदारनाथ]] ( उत्तरांचल) ८. [[त्र्यंबकेश्वर]], [[नाशिक]] ( [[महाराष्ट्र]] ) ९. [[रामेश्वर]], [[रामेश्वरम]] / सेतुबंधन ( [[तामिळनाडू]] ) १०. [[भीमाशंकर]], डाकिनी / [[पुणे]] ( [[महाराष्ट्र]] ) ११. [[विश्वेश्वर]], [[वाराणसी]] ( [[उत्तरप्रदेश]] ) १२. [[घृष्णेश्वर]], [[वेरूळ]] / छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद) ( [[महाराष्ट्र]] ) ==सर्वत्र पसरलेली इतर शिवलिंगे== [[चित्र:Shiva and Parvati.jpg|इवलेसे]] दशरथेश्वर महादेव मंदिर, मुखेड (महाराष्ट्र ) {| class="wikitable" border="1" | अजय अमहेश्वर-महेन्द्रपर्वत | अमरनाथ-काश्मीर | एकलिंग-उदयपूर | कण्डारिया महादेव-खजुराहो | मणिमहेश्वर-भारमौर हिमालय |- | कपालेश्वर-क्रौंचपर्वत | कुंभेश्वर-कुंभकोणम | कुमारेश्वर-क्रौंचपर्वत | गौरीशंकर-जबलपूर | त्रिलोकीनाथ-हिमाचल |- | तारकेश्वर-पश्चिम बंगाल | पशुपतिनाथ-नेपाळ | पक्षीतीर्थ-चेंगलपेट | प्रतिज्ञेश्वर-क्रौंचपर्वत | अमृतेश्वर-भंडारदरा |- | बृहदीश्वर-तंजावर | भुवनेश्वर-ओरिसा | मध्यमेश्वर-काशी | गोकर्ण महाबळेश्वर-कर्नाटक | वाळकेश्वर-मुंबई |- | मुक्तपरमेश्वर-अरुणाचल | वैद्यनाथ-कांगडा | व्यासेश्वर-काशी | सर्वेश्वर-चितोडगड | गुप्तेश्वर-नेपाळ |- | सुंदरेश्वर-मदुरा | स्तंभेश्वर-चितोड | हरीश्वर-मानससरोवर | हाटकेश्वर-बडनगरू | जागनाथ-ठाणे |- | नागेश्वर-द्वारका | गोपेश्वर-चमोली उत्तराखंड | गोंदेश्वर-सिन्नर नाशिक | वडक्कुनाथन-अथिरापल्ली | कोंडेश्वर-बदलापूर |- | बाबुलनाथ-मुंबई | भुलेश्वर-मुंबई | ओंकारेश्वर-बोरिवली मुंबई | गावदेवी-दहीसर मुंबई | तृंगारेश्वर-वसई विरार |- | शेषनाग महादेव-विरार | मंगेशी-गोवा | हरेश्वर-गोवा | वायकोमशिवा-केरळ | मुरूडेश्वर-कर्नाटक |- | गोकर्ण-कर्नाटक | अंजनी महादेव-हिमालय | बिजली महादेव-हिमाचल | श्रीखंड महादेव-हिमालय | तुंगनाथ-उत्तराखंड |- | काशी विश्वेश्वर-उत्तरकाशी | कोपेश्वर-कोल्हापुर-कर्नाटक सीमेवर | रामलिंग-कोल्हापूर | धोपेश्वर कासार्डे-जावली कोल्हापूर | हरिहरेश्वर-हरिहरेश्वर | कालभैरवशिव-श्रीवर्धन समुद्र |- | महादेव मंदिर-रावलनगर मीरारोड | महादेवालय-कांदिवली मुंबई | साईधाम-कांदिवली मुंबई | वडक्कुनाथन-अथिरापल्ली | कोंडेश्वर-बदलापूर |- | मुक्तेश्वर-नैनीताल | शिवमंदिर-खारदुग्ला लड्डाख | शिवमंदिर-अशोकवन बोरीवली मुंबई | कवियुर-केरळ | नटराजा-सातारा |- | पाटेश्वर-सातारा | बागनाथ-उत्तराखंड | बैजनाथ-उत्तराखंड | महाबळेश्वर-महाबळेश्वर | केदारकल्प-हर्सील |- | सोमेश्वर महादेव-नाशिक | मध्यमहेश्वर-नाशिक | रामेश्वर-कोंकण | सीताबनी-काॅर्बेट | नागेशी-गोवा |} ==स्तुती== शिवतांडवस्तोत्रम् या रचनेमध्ये शिवाचे वर्णन आणि स्तुती अतिशय कुशलपणे योग्य ते शब्द वापरून केली गेली आहे. हे स्तोत्र [[रावण]]ाने रचले असे मानले जाते. तसा उल्लेखही या स्तोत्रात आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=O4u3DwAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5+%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B5+%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0&hl=en|title=Tandava Kriya: Shiva Tandava Stotram Rahasya Kunjika|last=Kumar|first=Chandra Shekhar|last2=Mahasaya|first2=Lahiri|last3=Hiranyagarbha|first3=Bhagwan Maharishi|publisher=Ancient Kriya Yoga Mission|language=hi}}</ref> ==विशेष उत्सव== [[महाशिवरात्री]] हा दिवस भगवान शंकराच्या उपासनेचा विशेष दिवस मानला जातो. उपवास, पूजा, रुद्र पठन, विविध शिव मंदिरातील यात्रा आणि जत्रा यांनी महाशिवरात्री उत्सव संपूर्ण भारत देशात संपन्न केला जातो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/astro/festival/news/maha-shivratri-wishes-in-marathi-happy-maha-shivratri-2022-wishes-greetings-messages-in-marathi/articleshow/89891396.cms|title=Maha Shivratri Wishes in Marathi : सर्व शिवभक्तांना महाशिवरात्रीच्या हार्दिक शुभेच्छा|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2022-03-01}}</ref> == संदर्भ == [[वर्ग:हिंदू दैवते]] [[वर्ग:शिव| ]] [[वर्ग:हिंदू धर्म]] [[वर्ग:हिंदू देवता]] [[वर्ग:हिंदू धर्मातील देवाची नावे]] [[वर्ग:त्रिमूर्ति]] [[वर्ग:हिंदू तांत्रिक देवता]] l75o1uz40gxx2kahjf6ds5saehyk460 118 17940 2697970 2671352 2026-07-30T17:04:54Z Manasi.M.Pawar 137361 2697970 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट चळवळ चरित्र | नाव = कॅ. आकाराम (दादा) ज्ञानदेव पवार | चित्र = Krantiveer_Captain_Akaram_Dada_Pawar.jpg | चित्र रुंदी = | चित्र title = कॅ. आकाराम (दादा) ज्ञानदेव पवार यांचे छायाचित्र | टोपणनाव = दादा | जन्मदिनांक = [[मार्च ४]], [[इ.स. १९२३]] | जन्मस्थान = [[कुंडल]], [[पलूस तालुका]], [[सांगली जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | जन्म_नाव = आकाराम ज्ञानदेव पवार | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान =[[कुंडल]], [[पलूस तालुका]], [[सांगली जिल्हा]] | चळवळ = [[भारतीय स्वातंत्र्यलढा]] | संघटना = [[प्रतिसरकार]]<br />[[तुफान सेना]]<br />[[राष्ट्रसेवादल]] | पत्रकारिता लेखन = | पुरस्कार = स्वातंत्र्यसैनिक सन्मान | स्मारके = | धर्म = | प्रभाव = [[क्रांतिसिंह नाना पाटील]]<br />[[जी. डी. बापू लाड]]<br />[[महात्मा गांधी]] | प्रभावित = | वडील नाव = ज्ञानदेव पवार | आई नाव = | पती नाव = | पत्नी नाव = सुभद्राताई पवार | अपत्ये = | स्वाक्षरी चित्र = A D Pawar signature.jpg | तळटिपा = }} '''कॅप्टन आकाराम (दादा) ज्ञानदेव पवार''' हे महाराष्ट्रातील भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक, प्रतिसरकारचे कार्यकर्ते, तुफान सेनेचे प्रमुख कॅप्टन तसेच स्वातंत्र्योत्तर काळातील समाजसेवक आणि सहकार चळवळीतील नेते होते. त्यांनी १९४२ च्या भारत छोडो आंदोलनात सक्रिय सहभाग घेतला. क्रांतिसिंह नाना पाटील यांच्या नेतृत्वाखाली त्यांनी तुफान सेनेचे संघटन, भूमिगत कार्यकर्त्यांचे प्रशिक्षण, ब्रिटिश प्रशासनाविरुद्ध विविध आंदोलनांचे नेतृत्व तसेच ग्रामस्वराज्याच्या संकल्पनेच्या अंमलबजावणीत महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. स्वातंत्र्यानंतर त्यांनी ग्रामविकास, सहकार चळवळ, शिक्षण, शेतकरी संघटन आणि ग्रामीण उद्योगांच्या उभारणीतही सक्रिय कार्य केले. == प्रारंभिक जीवन == आकाराम (दादा) ज्ञानदेव पवार यांचा जन्म ४ मार्च १९२३ रोजी सांगली जिल्ह्यातील कुंडल येथे एका शेतकरी कुटुंबात झाला.<ref name="jeevanpaat">''क्रांतिवीर कॅप्टन आकाराम दादा पवार जीवनपाट''.</ref> त्यांचे प्राथमिक शिक्षण कुंडल येथे सहावीपर्यंत झाले. कुटुंबाची आर्थिक परिस्थिती प्रतिकूल असल्यामुळे त्यांना पुढील शिक्षण घेता आले नाही. लहान वयातच त्यांच्या खांद्यावर कुटुंबाची जबाबदारी आली. घरातील उपजीविकेसाठी त्यांनी सुरुवातीला उसाच्या रसाचा व्यवसाय केला. त्यानंतर १९३९ साली किर्लोस्करवाडी येथे टर्नर म्हणून नोकरी स्वीकारली. पुढे स्वातंत्र्यलढ्याच्या कार्यासाठी त्यांनी ही नोकरी सोडून पूर्णवेळ चळवळीत स्वतःला वाहून घेतले. == स्वातंत्र्य चळवळ == === भारत छोडो आंदोलन === १९४२ मध्ये महात्मा गांधी यांनी भारत छोडो आंदोलनाची घोषणा दिल्यानंतर आकाराम पवार यांनी भूमिगत स्वातंत्र्य चळवळीत प्रवेश केला. क्रांतिसिंह नाना पाटील यांच्या नेतृत्वाखाली त्यांनी ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध संघटनात्मक कार्य सुरू केले. त्यांनी सरकारी कार्यालयांवर मोर्चे काढणे, ब्रिटिश प्रशासनाविरुद्ध असहकार उभारणे, टेलिफोनच्या तारा तोडणे, सरकारी महसूल व्यवस्थेला विरोध करणे, पोलिस पाटलांचे राजीनामे घेणे तसेच भूमिगत कार्यकर्त्यांचे जाळे मजबूत करणे अशा अनेक कार्यात सहभाग घेतला. === राष्ट्रसेवादल === आकाराम पवार यांनी औंध येथे आयोजित राष्ट्रसेवादलाच्या प्रशिक्षण शिबिरात सहभाग घेतला. या शिबिरातून त्यांना संघटन कौशल्य, शारीरिक प्रशिक्षण आणि भूमिगत कार्यपद्धतीचे प्रशिक्षण मिळाले. या प्रशिक्षणाचा उपयोग त्यांनी पुढे तुफान सेनेची उभारणी आणि स्वयंसेवकांच्या प्रशिक्षणासाठी केला. === तुफान सेना === क्रांतिसिंह नाना पाटील यांच्या नेतृत्वाखाली प्रतिसरकारच्या तुफान सेनेची स्थापना झाल्यानंतर आकाराम पवार यांची प्रमुख कॅप्टन म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. त्यांनी सांगली, सातारा, कराड, खानापूर, तासगाव, कर्नाटक सीमाभाग तसेच विदर्भ आणि मराठवाडा येथे अनेक लष्करी प्रशिक्षण शिबिरे आयोजित केली. या शिबिरांमध्ये स्वयंसेवकांना लाठी, भाला, कवायत, शस्त्र हाताळणी आणि संघटनात्मक प्रशिक्षण देण्यात येत असे. त्यांच्या नेतृत्वाखाली हजारो स्वयंसेवकांना प्रशिक्षण देण्यात आले. पुढे हे स्वयंसेवक प्रतिसरकार आणि तुफान सेनेच्या विविध मोहिमांमध्ये सहभागी झाले. === ग्रामस्वराज्य === तुफान सेनेच्या माध्यमातून आकाराम पवार यांनी अनेक गावांमध्ये न्यायदान मंडळे स्थापन करण्यासाठी पुढाकार घेतला. या मंडळांद्वारे स्थानिक वाद गावातच निकाली काढण्याची व्यवस्था करण्यात आली. प्रतिसरकारच्या या प्रयोगामुळे अनेक भागांमध्ये ब्रिटिश न्यायव्यवस्थेवरील अवलंबित्व कमी झाले आणि ग्रामस्वराज्याची संकल्पना बळकट झाली. === ब्रिटिश प्रशासनाविरुद्ध कारवाया === प्रतिसरकारच्या कार्यकाळात आकाराम पवार यांनी विविध ठिकाणी ब्रिटिश प्रशासनाच्या दळणवळण व्यवस्थेला अडथळा आणण्यासाठी टेलिफोनच्या तारा तोडणे, सरकारी बंगले जाळणे आणि महसूल व्यवस्थेला विरोध करण्याच्या मोहिमांमध्ये सहभाग घेतला. या काळात निमणी, वांगी, पानमळेवाडी, बांबवडे आदी भागांतील ब्रिटिश प्रशासनाशी संबंधित ठिकाणांवर प्रतिसरकारच्या मोहिमा राबविण्यात आल्या. === तासगाव मोर्चा === ३ सप्टेंबर १९४२ रोजी झालेल्या तासगाव मोर्च्यात आकाराम पवार यांनी सक्रिय सहभाग घेतला. या मोर्चामध्ये क्रांतिसिंह नाना पाटील यांच्या सहकाऱ्यांच्या नेतृत्वाखाली हजारो कार्यकर्ते सहभागी झाले. तासगाव येथील मामलेदार कचेरीवरील ब्रिटिशांचा 'युनियन जॅक' ध्वज उतरवून त्याजागी भारतीय तिरंगा ध्वज फडकविण्यात आला. हा मोर्चा प्रतिसरकारच्या इतिहासातील महत्त्वपूर्ण घटनांपैकी एक मानला जातो. === इस्लामपूर मोर्चा === तासगाव मोर्च्यानंतर इस्लामपूर येथे आणखी एका मोठ्या आंदोलनाचे आयोजन करण्यात आले. या मोर्चात आकाराम पवार यांनी नेतृत्वाची भूमिका पार पाडली. मोर्चादरम्यान ब्रिटिश पोलिसांनी गोळीबार केला. या गोळीबारात अनेक कार्यकर्ते हुतात्मा झाले आणि त्यानंतर ब्रिटिश प्रशासनाने मोठ्या प्रमाणावर अटकसत्र सुरू केले. त्यानंतर भूमिगत कार्य अधिक संघटित करण्यासाठी विविध प्रशिक्षण शिबिरे आयोजित करण्यात आली. === गोव्यातून शस्त्रास्त्रे आणण्याची मोहीम === १९४२ मध्ये प्रतिसरकारच्या भूमिगत कार्यासाठी आवश्यक शस्त्रास्त्रे मिळविण्याच्या उद्देशाने आकाराम पवार यांच्यावर गोव्यामधून शस्त्रास्त्रे आणण्याची जबाबदारी सोपविण्यात आली. गोविंद जोशी (बाळ) यांच्या सहकार्याने त्यांनी गोव्यातून शस्त्रास्त्रे व दारुगोळा आणण्याची मोहीम यशस्वीपणे पूर्ण केली. या मोहिमेदरम्यान पोर्तुगीज पोलिसांची नजर चुकवत शस्त्रास्त्रे महाराष्ट्रात आणण्यात आली. परतीच्या प्रवासात अनेक ठिकाणी पोलिस तपासण्या झाल्या; मात्र शस्त्रास्त्रे सुरक्षितपणे प्रतिसरकारच्या कार्यकर्त्यांपर्यंत पोहोचविण्यात यश आले. या मोहिमेमुळे प्रतिसरकारच्या भूमिगत संघटनात्मक आणि लष्करी कार्याला बळ मिळाले. === भूमिगत संघटन आणि प्रशिक्षण === गोवा मोहिमेनंतर आकाराम पवार यांनी विविध भागांमध्ये भूमिगत कार्यकर्त्यांचे जाळे अधिक मजबूत करण्यासाठी कार्य केले. त्यांनी अनेक गावांमध्ये स्वयंसेवकांना लष्करी प्रशिक्षण दिले तसेच तुफान सेनेसाठी प्रशिक्षित कार्यकर्त्यांची फळी उभी केली. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली ग्रामीण भागात राष्ट्रसेवादलाच्या शाखा, व्यायामशाळा आणि प्रशिक्षण शिबिरे सुरू करण्यात आली. या माध्यमातून शेकडो युवक स्वातंत्र्य चळवळीत सहभागी झाले. === गिल्बर्टचा कुंडलला वेढा === प्रतिसरकारच्या वाढत्या प्रभावामुळे ब्रिटिश प्रशासनाने भूमिगत कार्यकर्त्यांचा शोध घेण्यासाठी अनेक कारवाया केल्या. यापैकी एका मोहिमेत ब्रिटिश पोलिस अधिकारी गिल्बर्ट यांनी कुंडल गावाला वेढा घालून प्रतिसरकारच्या प्रमुख कार्यकर्त्यांना अटक करण्याचा प्रयत्न केला. त्या वेळी आकाराम पवार आणि इतर भूमिगत कार्यकर्ते गावात उपस्थित असूनही स्थानिक नागरिकांच्या सहकार्यामुळे ब्रिटिश पोलिसांना त्यांना पकडता आले नाही. या घटनेमुळे स्थानिक जनतेचा प्रतिसरकारवरील विश्वास अधिक दृढ झाला. === औंध कारागृह === १९४४ मध्ये ब्रिटिश प्रशासनाने आकाराम पवार यांना अटक करून औंध कारागृहात ठेवले. कारागृहात असतानाही त्यांनी स्वातंत्र्य चळवळीतील कार्यकर्त्यांशी संपर्क कायम ठेवला. औंध संस्थानातील काही सहानुभूती असलेल्या व्यक्तींच्या सहकार्यामुळे त्यांना दिवसाच्या वेळेत ग्रामीण भागात जाऊन संघटनात्मक कार्य करण्याची संधी मिळत असे. पुढे १९४५ मध्ये त्यांची सुटका झाली. === खानदेशातील कार्य === भूमिगत कार्य अधिक व्यापक करण्यासाठी आकाराम पवार यांना खानदेशात पाठविण्यात आले. तेथे त्यांनी 'अरविंद' या टोपणनावाने कार्य केले. विविध गावांमध्ये राष्ट्रसेवादलाची शिबिरे आयोजित करून युवकांना संघटित करण्यात आले. लष्करी प्रशिक्षण, संघटन कौशल्य आणि ग्रामस्तरावरील स्वराज्याची संकल्पना यांचा प्रसार करण्यात त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. खानदेशातील या कार्यामुळे प्रतिसरकारचा प्रभाव पश्चिम महाराष्ट्राबाहेरही वाढण्यास मदत झाली. === मराठवाडा मुक्ती आंदोलनातील योगदान === हैदराबाद संस्थान भारतात विलीन करण्यासाठी सुरू झालेल्या मराठवाडा मुक्ती आंदोलनातही आकाराम पवार सहभागी झाले. डॉ. पंजाबराव देशमुख, क्रांतिसिंह नाना पाटील आणि इतर नेत्यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी मराठवाड्यात प्रशिक्षण शिबिरे आयोजित केली. या शिबिरांमध्ये युवकांना संघटन, शिस्त, स्वसंरक्षण आणि सार्वजनिक कार्याचे प्रशिक्षण देण्यात येत असे. उमरखेड, अकोला, अमरावती, बुलढाणा आणि इतर भागांमध्ये त्यांनी अनेक कार्यकर्त्यांना संघटित करून आंदोलनाला बळ दिले. === ग्रामस्वराज्य आणि न्यायदान मंडळे === प्रतिसरकारच्या कार्यकाळात आकाराम पवार यांनी विविध गावांमध्ये न्यायदान मंडळे स्थापन करण्यासाठी पुढाकार घेतला. या मंडळांद्वारे स्थानिक वाद गावपातळीवरच सोडविण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. ग्रामीण भागात पर्यायी प्रशासन उभारण्याच्या प्रतिसरकारच्या प्रयोगात त्यांनी सक्रिय सहभाग नोंदविला. === स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर === १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारत स्वतंत्र झाल्यानंतर आकाराम पवार यांनी शस्त्रसज्ज भूमिगत चळवळ थांबवून सामाजिक आणि लोकहिताच्या कार्याला स्वतःला वाहून घेतले. स्वातंत्र्यानंतर त्यांनी लोकशाही पद्धतीने ग्रामीण विकास, शेतकरी संघटन, सहकार चळवळ आणि ग्रामपंचायत व्यवस्थेमध्ये कार्य करण्याचा मार्ग स्वीकारला. पुढील अनेक दशकांपर्यंत त्यांनी सार्वजनिक जीवनात सक्रिय भूमिका बजावली. == खानदेशातील चळवळ == ब्रिटिश सरकारने प्रतिसरकारच्या भूमिगत कार्यकर्त्यांवर कारवाई तीव्र केल्यानंतर आकाराम पवार यांना खानदेश भागात संघटनात्मक कामासाठी पाठविण्यात आले. या काळात त्यांनी ''अरविंद'' या टोपणनावाने काम केले. त्यांनी खानदेशातील विविध भागात जाऊन राष्ट्रसेवादलाच्या शाखा स्थापन केल्या आणि तरुण कार्यकर्त्यांना संघटित केले. खानदेशातील ग्रामीण भागात त्यांनी प्रशिक्षण शिबिरे आयोजित करून स्वातंत्र्य चळवळीसाठी कार्यकर्त्यांचे जाळे निर्माण केले. ब्रिटिश प्रशासनाच्या हालचालींवर लक्ष ठेवणे आणि भूमिगत कार्यकर्त्यांना मदत करणे ही जबाबदारी त्यांनी पार पाडली. == औंध कारागृह == १९४४ मध्ये ब्रिटिश सरकारने भूमिगत कार्यकर्त्यांवर दबाव वाढविला. कुंडल गावावर दंडात्मक कारवाई होऊ नये म्हणून आकाराम पवार यांनी औंध येथे हजर होण्याचा निर्णय घेतला. त्यांना औंध कारागृहात ठेवण्यात आले. कारागृहात असतानाही त्यांनी सामाजिक आणि राजकीय कार्य सुरू ठेवले. औंध संस्थानातील नेते बॅ. आप्पासाहेब पंत यांच्या सहकार्याने त्यांनी ग्रामीण भागातील कार्यकर्त्यांशी संपर्क ठेवला. १९४५ मध्ये ते पॅरोलवर मुक्त झाले. १९४६ मध्ये राजकीय कैद्यांच्या सुटकेनंतर त्यांची कारागृहातून पूर्ण मुक्तता झाली. == स्वातंत्र्यानंतरचे कार्य == १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारत स्वतंत्र झाल्यानंतर आकाराम पवार यांनी सामाजिक, राजकीय आणि ग्रामीण विकासाच्या क्षेत्रात कार्य सुरू ठेवले. स्वातंत्र्यानंतर त्यांनी शेतकरी, कामगार आणि ग्रामीण जनतेच्या प्रश्नांसाठी विविध चळवळींमध्ये सहभाग घेतला. === राजकीय कार्य === स्वातंत्र्यानंतर आकाराम पवार यांनी शेतकरी कामगार पक्षाच्या माध्यमातून राजकीय कार्य केले. शेतकरी आणि कष्टकरी वर्गाच्या प्रश्नांना त्यांनी प्राधान्य दिले. १९५२ मध्ये त्यांनी ''लाल तारा'' या कलापथकाच्या माध्यमातून सामाजिक आणि राजकीय जागृतीचे कार्य केले. या कलापथकाने महाराष्ट्रातील ग्रामीण भागात लोकजागृती केली. === ग्रामपंचायत कार्य === १९५७ मध्ये आकाराम पवार कुंडल गावचे सरपंच झाले. सरपंच म्हणून त्यांनी गावातील स्थानिक समस्या सोडविण्यासाठी प्रयत्न केले. त्यांनी ग्रामपातळीवर न्यायदान मंडळाची संकल्पना राबवली. गावातील अनेक वाद सामोपचाराने सोडविण्यासाठी त्यांनी प्रयत्न केले. === जिल्हा परिषद कार्य === १९६२ मध्ये आकाराम पवार सांगली जिल्हा परिषदेवर निवडून आले. जिल्हा परिषद सदस्य म्हणून त्यांनी ग्रामीण भागातील पाणीपुरवठा, शिक्षण आणि विकासाच्या प्रश्नांवर काम केले. त्यांच्या प्रयत्नातून अनेक गावांच्या पाणी योजनांना मंजुरी मिळाली. == शेतकरी व कामगार चळवळ == आकाराम पवार यांनी आयुष्यभर शेतकरी आणि कष्टकरी वर्गाच्या प्रश्नांसाठी काम केले. सांगली जिल्ह्यातील शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर त्यांनी विविध आंदोलने केली. अन्नधान्य, पाणी, रोजगार आणि ग्रामीण विकास या विषयांवर त्यांनी संघटनात्मक कार्य केले. ते सांगली जिल्हा किसान सभेचे अध्यक्ष म्हणूनही कार्यरत होते. या माध्यमातून त्यांनी शेतकरी संघटन मजबूत करण्याचे काम केले. == सहकार चळवळीतील योगदान == आकाराम पवार यांनी ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विकासासाठी सहकार क्षेत्रात महत्त्वाचे योगदान दिले. === कुंडल विविध कार्यकारी सोसायटी === कुंडल विविध कार्यकारी सहकारी सोसायटी आर्थिक अडचणीत असताना त्यांनी अध्यक्षपद स्वीकारले. त्यांच्या नेतृत्वाखाली संस्थेचे पुनरुज्जीवन करण्यात आले. सहकारी दुकान, कृषी सेवा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला मदत करणारे उपक्रम सुरू करण्यात आले. === गणेशवाडी पाणीपुरवठा योजना === गणेशवाडी पाणीपुरवठा संस्थेच्या स्थापनेत आकाराम पवार यांनी पुढाकार घेतला. या योजनेमुळे परिसरातील अनेक गावांतील शेतकरी आणि नागरिकांना पाण्याची सुविधा उपलब्ध झाली. === कृष्णा-येरळा सहकारी साखर कारखाना === कृष्णा-येरळा सहकारी साखर कारखान्याच्या स्थापनेसाठी त्यांनी प्रयत्न केले. ग्रामीण भागातील शेतकऱ्यांना आर्थिक आधार मिळावा आणि शेतीपूरक उद्योग वाढावेत यासाठी त्यांनी सहकार चळवळीला प्रोत्साहन दिले. == ग्रामोद्योग व रोजगार निर्मिती == सांगली जिल्हा खादी ग्रामोद्योग मंडळाचे अध्यक्ष म्हणून आकाराम पवार यांनी ग्रामीण रोजगार निर्मितीसाठी काम केले. कडेगाव येथे ग्रामीण उद्योगांना चालना देण्यासाठी ग्रामोद्योग वसाहत सुरू करण्यासाठी त्यांनी प्रयत्न केले. या माध्यमातून ग्रामीण भागातील बेरोजगारांना रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून देण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. == सामाजिक कार्य == आकाराम पवार यांनी शिक्षण, ग्रामीण विकास आणि सामाजिक संघटन या क्षेत्रातही योगदान दिले. ते गांधी एज्युकेशन सोसायटीचे उपाध्यक्ष म्हणून कार्यरत होते. ग्रामीण भागातील शिक्षणाच्या प्रसारासाठी त्यांनी प्रयत्न केले. == सन्मान व वारसा == आकाराम (दादा) ज्ञानदेव पवार यांचे नाव महाराष्ट्रातील प्रतिसरकार आणि तुफान सेनेच्या इतिहासाशी जोडले जाते. भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीत त्यांनी दिलेले योगदान, ग्रामीण विकासासाठी केलेले कार्य आणि शेतकरी-कामगारांच्या प्रश्नांसाठी केलेला संघर्ष यामुळे त्यांचे कार्य स्मरणीय मानले जाते. == खानदेशातील चळवळ == ब्रिटिश प्रशासनाने भूमिगत कार्यकर्त्यांवर कारवाई वाढवल्यानंतर आकाराम पवार यांना खानदेश भागात संघटनात्मक कार्यासाठी पाठविण्यात आले. या काळात त्यांनी ''अरविंद'' या टोपणनावाने काम केले. खानदेशातील विविध भागांमध्ये त्यांनी राष्ट्रसेवादलाच्या माध्यमातून युवकांचे संघटन केले आणि स्वातंत्र्य चळवळीचे कार्य पुढे नेले. त्यांनी चाळीसगाव तालुक्यात तसेच इतर भागांमध्ये प्रशिक्षण शिबिरे आयोजित करून कार्यकर्त्यांची फळी तयार केली. ब्रिटिश सरकारने कुंडल गावातील भूमिगत कार्यकर्त्यांना हजर राहण्याचा आदेश दिला होता. अन्यथा गावावर मोठा सामुदायिक दंड लावण्याची धमकी देण्यात आली होती. या पार्श्वभूमीवर आकाराम पवार १९४४ साली औंध येथे हजर झाले. == औंध कारागृह == १९४४ मध्ये आकाराम पवार यांना औंध कारागृहात ठेवण्यात आले. कारागृहात असतानाही त्यांनी सामाजिक आणि राजकीय कार्य सुरू ठेवले. औंध संस्थानातील नेते बॅरिस्टर आप्पासाहेब पंत यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी परिसरातील गावांमध्ये जनजागृतीचे कार्य केले. १९४५ मध्ये त्यांची पॅरोलवर सुटका झाली. १९४६ मध्ये ब्रिटिश सरकारने राजकीय कैद्यांची सुटका करण्यास सुरुवात केली. त्यानंतर आकाराम पवार स्वातंत्र्य चळवळीतील इतर सहकाऱ्यांसह पुढील सामाजिक कार्यात सहभागी झाले. == स्वातंत्र्यानंतरचे कार्य == १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारत स्वतंत्र झाल्यानंतर आकाराम पवार यांनी सामाजिक, राजकीय आणि सहकार क्षेत्रात कार्य सुरू ठेवले. स्वातंत्र्यानंतर त्यांनी शेतकरी, कामगार आणि ग्रामीण समाजाच्या प्रश्नांसाठी काम केले. त्यांनी ग्रामविकास, शिक्षण, सहकार आणि रोजगार निर्मिती या क्षेत्रांमध्ये योगदान दिले. == राजकीय व सामाजिक कार्य == आकाराम पवार यांनी शेतकरी कामगार पक्षाच्या माध्यमातून राजकीय कार्य केले. ग्रामीण भागातील शेतकरी आणि कष्टकरी वर्गाच्या प्रश्नांना त्यांनी प्राधान्य दिले. १९५२ च्या निवडणूक काळात त्यांनी ''लाल तारा'' या कलापथकाच्या माध्यमातून सामाजिक आणि राजकीय प्रबोधनाचे कार्य केले. १९५७ मध्ये ते कुंडल गावचे सरपंच झाले. सरपंच म्हणून त्यांनी गावातील स्थानिक प्रश्न सोडविण्यासाठी प्रयत्न केले. त्यांच्या कार्यकाळात न्यायदान मंडळाच्या माध्यमातून अनेक स्थानिक वाद मिटविण्यात आले. १९६२ मध्ये ते सांगली जिल्हा परिषदेचे सदस्य म्हणून निवडून आले. जिल्हा परिषद सदस्य म्हणून त्यांनी ग्रामीण विकास, पाणीपुरवठा आणि शेतकरी प्रश्नांवर काम केले. == मराठवाडा मुक्ती संग्रामातील योगदान == हैदराबाद संस्थानातील निजामाच्या राजवटीविरुद्ध झालेल्या मराठवाडा मुक्ती संग्रामातही आकाराम पवार यांनी सहभाग घेतला. क्रांतिसिंह नाना पाटील, जी. डी. बापू लाड आणि इतर सहकाऱ्यांसोबत त्यांनी मराठवाड्यात संघटनात्मक कार्य केले. उमरखेड परिसरात त्यांनी प्रशिक्षण शिबिरे आयोजित करून कार्यकर्ते तयार केले. या शिबिरांमधून तयार झालेले कार्यकर्ते निजामविरोधी चळवळीत सहभागी झाले. मराठवाडा मुक्ती संग्रामाच्या काळात त्यांनी संघटन, प्रशिक्षण आणि जनजागृतीचे कार्य केले. == वऱ्हाड भागातील कार्य == स्वातंत्र्यानंतर काही काळ आकाराम पवार यांनी विदर्भातील वऱ्हाड भागातही कार्य केले. डॉ. पंजाबराव देशमुख यांच्या सहकार्याने त्यांनी शेतकरी संघटन आणि कार्यकर्ता प्रशिक्षण शिबिरे आयोजित केली. या माध्यमातून ग्रामीण भागातील शेतकरी आणि युवकांना संघटित करण्याचे काम करण्यात आले. == सहकार चळवळीतील कार्य == आकाराम पवार यांनी ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विकासासाठी सहकार क्षेत्रात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. कुंडल विविध कार्यकारी सोसायटीचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी संस्थेच्या पुनरुज्जीवनासाठी प्रयत्न केले. त्यांच्या कार्यकाळात संस्थेच्या माध्यमातून ग्रामीण भागातील लोकांना विविध सुविधा उपलब्ध करून देण्यात आल्या. गणेशवाडी पाणीपुरवठा योजनेच्या उभारणीत त्यांनी पुढाकार घेतला. या योजनेच्या माध्यमातून परिसरातील शेतकऱ्यांच्या पाण्याच्या प्रश्नावर उपाय करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. कृष्णा-येरळा सहकारी साखर कारखान्याच्या स्थापनेसाठीही त्यांनी प्रयत्न केले. == स्वातंत्र्यानंतरचे सामाजिक व राजकीय कार्य == भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर आकाराम पवार यांनी सामाजिक, राजकीय आणि ग्रामीण विकासाच्या क्षेत्रात कार्य सुरू ठेवले. स्वातंत्र्यलढ्यातील सहकाऱ्यांसोबत त्यांनी शेतकरी, कामगार आणि ग्रामीण जनतेच्या प्रश्नांसाठी विविध चळवळींमध्ये सहभाग घेतला. १९५२ च्या काळात त्यांनी ''लालतारा'' या कलापथकाच्या माध्यमातून सामाजिक आणि राजकीय जनजागृतीचे कार्य केले. या कलापथकाने महाराष्ट्रातील विविध भागांमध्ये जनजागृती केली. १९५७ मध्ये आकाराम पवार हे कुंडल गावचे सरपंच झाले. सरपंच म्हणून त्यांनी स्थानिक पातळीवर ग्रामविकास, लोकन्याय आणि सामाजिक सलोखा निर्माण करण्यासाठी प्रयत्न केले. त्यांच्या कार्यकाळात ग्रामस्तरावर न्यायदान मंडळाची स्थापना करण्यात आली. या माध्यमातून स्थानिक वाद-विवाद गावपातळीवर सोडविण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. == जिल्हा परिषद व सार्वजनिक कार्य == १९६२ मध्ये आकाराम पवार सांगली जिल्हा परिषदेवर निवडून आले. जिल्हा परिषद सदस्य म्हणून त्यांनी ग्रामीण भागातील पाणी, शेती, शिक्षण आणि सार्वजनिक सुविधांच्या प्रश्नांवर काम केले. त्यांच्या प्रयत्नांमुळे अनेक गावांसाठी पाणीपुरवठा योजना मंजूर झाल्या. ग्रामीण भागातील नागरिकांच्या मूलभूत गरजा पूर्ण करण्यासाठी त्यांनी सातत्याने प्रयत्न केले. == सहकार चळवळीतील कार्य == आकाराम पवार यांनी महाराष्ट्रातील सहकार चळवळीत महत्त्वाचे योगदान दिले. १९७० च्या दशकात कुंडल विविध कार्यकारी सहकारी संस्थेची आर्थिक स्थिती कमजोर झाली होती. संस्थेचे पुनरुज्जीवन करण्यासाठी त्यांनी अध्यक्षपद स्वीकारले आणि संस्थेच्या विकासासाठी काम केले. त्यांच्या प्रयत्नांमुळे संस्थेमध्ये नवीन उपक्रम सुरू करण्यात आले. ग्रामीण भागातील नागरिकांना आवश्यक वस्तू आणि सेवा उपलब्ध करून देण्यासाठी त्यांनी सहकारी संस्थांचा उपयोग केला. === पाणीपुरवठा योजना === कुंडल परिसरातील शेतकरी आणि ग्रामीण जनतेच्या पाण्याच्या समस्येवर उपाय करण्यासाठी आकाराम पवार यांनी गणेशवाडी पाणीपुरवठा संस्थेच्या स्थापनेत पुढाकार घेतला. या योजनेच्या माध्यमातून अनेक गावांतील शेती आणि पिण्याच्या पाण्याचा प्रश्न सोडविण्यास मदत झाली. == शेतकरी व कामगार चळवळ == आकाराम पवार यांनी शेतकरी आणि कामगारांच्या प्रश्नांसाठी आयुष्यभर कार्य केले. ते सांगली जिल्हा किसान सभेचे अध्यक्ष म्हणून कार्यरत होते. या माध्यमातून त्यांनी शेतकरी, कष्टकरी आणि ग्रामीण कामगारांच्या प्रश्नांसाठी आंदोलने आणि संघटनात्मक कार्य केले. त्यांनी शेतकऱ्यांना संघटित करण्यासाठी विविध कार्यक्रम राबविले आणि ग्रामीण भागातील लोकांच्या समस्या शासनापर्यंत पोहोचविण्याचे कार्य केले. == ग्रामोद्योग व रोजगार निर्मिती == ग्रामीण भागातील बेरोजगारी कमी करण्यासाठी आकाराम पवार यांनी ग्रामोद्योगाला प्रोत्साहन दिले. सांगली जिल्हा खादी ग्रामोद्योग मंडळाच्या माध्यमातून त्यांनी ग्रामीण युवकांना रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून देण्यासाठी प्रयत्न केले. कडेगाव येथे ग्रामीण उद्योगांना चालना देण्यासाठी ग्रामोद्योग वसाहत सुरू करण्यासाठी त्यांनी पुढाकार घेतला. == राजकीय विचार आणि कार्य == स्वातंत्र्यलढ्यातील अनुभवांमुळे आकाराम पवार यांचा भर लोकशाही, सामाजिक न्याय आणि शेतकरी-कामगारांच्या हक्कांवर होता. स्वातंत्र्यानंतर त्यांनी शेतकरी कामगार पक्षाच्या माध्यमातून राजकीय कार्य केले. पुढील काळात त्यांनी डाव्या विचारसरणीशी संबंधित चळवळींमध्येही सहभाग घेतला. त्यांचे राजकीय कार्य मुख्यतः ग्रामीण जनता, शेतकरी आणि कामगारांच्या प्रश्नांशी संबंधित होते. == सन्मान आणि योगदान == आकाराम पवार यांच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील योगदानाची दखल विविध स्तरांवर घेण्यात आली. ते स्वातंत्र्यसैनिक म्हणून ओळखले जात होते. प्रतिसरकार आणि तुफान सेनेतील त्यांच्या भूमिकेमुळे सातारा-सांगली परिसरातील स्वातंत्र्य चळवळीच्या इतिहासात त्यांचे नाव महत्त्वाचे मानले जाते. == वारसा == आकाराम (दादा) ज्ञानदेव पवार यांचे जीवन भारतीय स्वातंत्र्य चळवळ, ग्रामविकास आणि सामाजिक कार्य यांचा संगम होते. स्वातंत्र्यलढ्यातील भूमिगत कार्यकर्ता, तुफान सेनेचा कॅप्टन, ग्रामविकास कार्यकर्ता आणि शेतकरी चळवळीतील नेता म्हणून त्यांनी विविध क्षेत्रांत योगदान दिले. त्यांचे कार्य विशेषतः सांगली जिल्हा आणि सातारा प्रतिसरकारच्या इतिहासाशी जोडलेले आहे. == संबंधित व्यक्ती == * [[क्रांतिसिंह नाना पाटील]] * [[गणपत लाड]] == संदर्भ == {{संदर्भसूची}} == पुस्तके == * ''क्रांतिवीर कॅप्टन आकाराम दादा पवार जीवनपाट''. लेखक: श्री.प्रदीप कदम प्रकाशन: श्री.प्रदीप कदम वर्ष: २००४ . * ''क्रांतिवीर कॅप्टन आकाराम दादा पवार जीवनपाट'' — ऑनलाइन आवृत्ती.[https://kurukshetra-akaram-dada-jeevan-paat.blogspot.com/2021/09/blog-post.html] == बाह्य दुवे == [[Category:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] [[Category:महाराष्ट्रातील व्यक्ती]] [[Category:सांगली जिल्ह्यातील व्यक्ती]] [[Category:सामाजिक कार्यकर्ते]] i97wipt7lc8oc08n2kw3zw5ag8007dm 2698089 2697970 2026-07-31T05:40:16Z Manasi.M.Pawar 137361 2698089 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट चळवळ चरित्र | नाव = कॅ. आकाराम ज्ञानदेव पवार | चित्र = Krantiveer_Captain_Akaram_Dada_Pawar.jpg | चित्र रुंदी = | चित्र title = कॅ. आकाराम ज्ञानदेव पवार यांचे छायाचित्र | टोपणनाव = दादा | जन्मदिनांक = [[मार्च ४]], [[इ.स. १९२३]] | जन्मस्थान = [[कुंडल]], [[पलूस तालुका]], [[सांगली जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | जन्म_नाव = आकाराम ज्ञानदेव पवार | मृत्युदिनांक = [[सप्टेंबर १५]],[[इ.स.२०१५]] | मृत्युस्थान =[[कुंडल]], [[पलूस तालुका]], [[सांगली जिल्हा]] | चळवळ = [[भारतीय स्वातंत्र्यलढा]] | संघटना = [[प्रतिसरकार]]<br />[[तुफान सेना]]<br />[[राष्ट्रसेवादल]] | पत्रकारिता लेखन = | पुरस्कार = ताम्रपत्र ,स्वातंत्र्यसैनिक सन्मान | स्मारके = | धर्म = | प्रभाव = [[क्रांतिसिंह नाना पाटील]]<br />[[जी. डी. बापू लाड]]<br />[[महात्मा गांधी]] | प्रभावित = | वडील नाव = ज्ञानदेव पवार | आई नाव = | पती नाव = | पत्नी नाव = सुभद्राताई पवार | अपत्ये = | स्वाक्षरी चित्र = A D Pawar signature.jpg | तळटिपा = }} '''कॅप्टन आकाराम ज्ञानदेव पवार''' हे महाराष्ट्रातील भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक, प्रतिसरकारचे कार्यकर्ते, तुफान सेनेचे प्रमुख कॅप्टन तसेच स्वातंत्र्योत्तर काळातील समाजसेवक आणि सहकार चळवळीतील नेते होते. त्यांनी १९४२ च्या भारत छोडो आंदोलनात सक्रिय सहभाग घेतला. क्रांतिसिंह नाना पाटील यांच्या नेतृत्वाखाली त्यांनी तुफान सेनेचे संघटन, भूमिगत कार्यकर्त्यांचे प्रशिक्षण, ब्रिटिश प्रशासनाविरुद्ध विविध आंदोलनांचे नेतृत्व तसेच ग्रामस्वराज्याच्या संकल्पनेच्या अंमलबजावणीत महत्त्वपूर्ण योगदान दिले.[https://kurukshetra-akaram-dada-jeevan-paat.blogspot.com/2021/09/blog-post.html] स्वातंत्र्यानंतर त्यांनी ग्रामविकास, सहकार चळवळ, शिक्षण, शेतकरी संघटन आणि ग्रामीण उद्योगांच्या उभारणीतही सक्रिय कार्य केले. == प्रारंभिक जीवन == आकाराम ज्ञानदेव पवार यांचा जन्म ४ मार्च १९२३ रोजी सांगली जिल्ह्यातील कुंडल येथे एका शेतकरी कुटुंबात झाला.<ref name="jeevanpaat">''क्रांतिवीर कॅप्टन आकाराम दादा पवार जीवनपाट''.</ref> त्यांचे प्राथमिक शिक्षण कुंडल येथे सहावीपर्यंत झाले. कुटुंबाची आर्थिक परिस्थिती प्रतिकूल असल्यामुळे त्यांना पुढील शिक्षण घेता आले नाही. लहान वयातच त्यांच्या खांद्यावर कुटुंबाची जबाबदारी आली. घरातील उपजीविकेसाठी त्यांनी सुरुवातीला उसाच्या रसाचा व्यवसाय केला. त्यानंतर १९३९ साली किर्लोस्करवाडी येथे टर्नर म्हणून नोकरी स्वीकारली. पुढे स्वातंत्र्यलढ्याच्या कार्यासाठी त्यांनी ही नोकरी सोडून पूर्णवेळ चळवळीत स्वतःला वाहून घेतले.[https://kurukshetra-akaram-dada-jeevan-paat.blogspot.com/2021/09/blog-post.html] == स्वातंत्र्य चळवळ == === भारत छोडो आंदोलन === १९४२ मध्ये महात्मा गांधी यांनी भारत छोडो आंदोलनाची घोषणा दिल्यानंतर आकाराम पवार यांनी भूमिगत स्वातंत्र्य चळवळीत प्रवेश केला. क्रांतिसिंह नाना पाटील यांच्या नेतृत्वाखाली त्यांनी ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध संघटनात्मक कार्य सुरू केले. त्यांनी सरकारी कार्यालयांवर मोर्चे काढणे, ब्रिटिश प्रशासनाविरुद्ध असहकार उभारणे, टेलिफोनच्या तारा तोडणे, सरकारी महसूल व्यवस्थेला विरोध करणे, पोलिस पाटलांचे राजीनामे घेणे तसेच भूमिगत कार्यकर्त्यांचे जाळे मजबूत करणे अशा अनेक कार्यात सहभाग घेतला. === राष्ट्रसेवादल === आकाराम पवार यांनी औंध येथे आयोजित राष्ट्रसेवादलाच्या प्रशिक्षण शिबिरात सहभाग घेतला. या शिबिरातून त्यांना संघटन कौशल्य, शारीरिक प्रशिक्षण आणि भूमिगत कार्यपद्धतीचे प्रशिक्षण मिळाले. या प्रशिक्षणाचा उपयोग त्यांनी पुढे तुफान सेनेची उभारणी आणि स्वयंसेवकांच्या प्रशिक्षणासाठी केला. === तुफान सेना === क्रांतिसिंह नाना पाटील यांच्या नेतृत्वाखाली प्रतिसरकारच्या तुफान सेनेची स्थापना झाल्यानंतर आकाराम पवार यांची प्रमुख कॅप्टन म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. त्यांनी सांगली, सातारा, कराड, खानापूर, तासगाव, कर्नाटक सीमाभाग तसेच विदर्भ आणि मराठवाडा येथे अनेक लष्करी प्रशिक्षण शिबिरे आयोजित केली. या शिबिरांमध्ये स्वयंसेवकांना लाठी, भाला, कवायत, शस्त्र हाताळणी आणि संघटनात्मक प्रशिक्षण देण्यात येत असे. त्यांच्या नेतृत्वाखाली हजारो स्वयंसेवकांना प्रशिक्षण देण्यात आले. पुढे हे स्वयंसेवक प्रतिसरकार आणि तुफान सेनेच्या विविध मोहिमांमध्ये सहभागी झाले. === ग्रामस्वराज्य === तुफान सेनेच्या माध्यमातून आकाराम पवार यांनी अनेक गावांमध्ये न्यायदान मंडळे स्थापन करण्यासाठी पुढाकार घेतला. या मंडळांद्वारे स्थानिक वाद गावातच निकाली काढण्याची व्यवस्था करण्यात आली. प्रतिसरकारच्या या प्रयोगामुळे अनेक भागांमध्ये ब्रिटिश न्यायव्यवस्थेवरील अवलंबित्व कमी झाले आणि ग्रामस्वराज्याची संकल्पना बळकट झाली. === ब्रिटिश प्रशासनाविरुद्ध कारवाया === प्रतिसरकारच्या कार्यकाळात आकाराम पवार यांनी विविध ठिकाणी ब्रिटिश प्रशासनाच्या दळणवळण व्यवस्थेला अडथळा आणण्यासाठी टेलिफोनच्या तारा तोडणे, सरकारी बंगले जाळणे आणि महसूल व्यवस्थेला विरोध करण्याच्या मोहिमांमध्ये सहभाग घेतला. या काळात निमणी, वांगी, पानमळेवाडी, बांबवडे आदी भागांतील ब्रिटिश प्रशासनाशी संबंधित ठिकाणांवर प्रतिसरकारच्या मोहिमा राबविण्यात आल्या. === तासगाव मोर्चा === ३ सप्टेंबर १९४२ रोजी झालेल्या तासगाव मोर्च्यात आकाराम पवार यांनी सक्रिय सहभाग घेतला. या मोर्चामध्ये क्रांतिसिंह नाना पाटील यांच्या सहकाऱ्यांच्या नेतृत्वाखाली हजारो कार्यकर्ते सहभागी झाले. तासगाव येथील मामलेदार कचेरीवरील ब्रिटिशांचा 'युनियन जॅक' ध्वज उतरवून त्याजागी भारतीय तिरंगा ध्वज फडकविण्यात आला. हा मोर्चा प्रतिसरकारच्या इतिहासातील महत्त्वपूर्ण घटनांपैकी एक मानला जातो. === इस्लामपूर मोर्चा === तासगाव मोर्च्यानंतर इस्लामपूर येथे आणखी एका मोठ्या आंदोलनाचे आयोजन करण्यात आले. या मोर्चात आकाराम पवार यांनी नेतृत्वाची भूमिका पार पाडली. मोर्चादरम्यान ब्रिटिश पोलिसांनी गोळीबार केला. या गोळीबारात अनेक कार्यकर्ते हुतात्मा झाले आणि त्यानंतर ब्रिटिश प्रशासनाने मोठ्या प्रमाणावर अटकसत्र सुरू केले. त्यानंतर भूमिगत कार्य अधिक संघटित करण्यासाठी विविध प्रशिक्षण शिबिरे आयोजित करण्यात आली. === गोव्यातून शस्त्रास्त्रे आणण्याची मोहीम === १९४२ मध्ये प्रतिसरकारच्या भूमिगत कार्यासाठी आवश्यक शस्त्रास्त्रे मिळविण्याच्या उद्देशाने आकाराम पवार यांच्यावर गोव्यामधून शस्त्रास्त्रे आणण्याची जबाबदारी सोपविण्यात आली. गोविंद जोशी (बाळ) यांच्या सहकार्याने त्यांनी गोव्यातून शस्त्रास्त्रे व दारुगोळा आणण्याची मोहीम यशस्वीपणे पूर्ण केली. या मोहिमेदरम्यान पोर्तुगीज पोलिसांची नजर चुकवत शस्त्रास्त्रे महाराष्ट्रात आणण्यात आली. परतीच्या प्रवासात अनेक ठिकाणी पोलिस तपासण्या झाल्या; मात्र शस्त्रास्त्रे सुरक्षितपणे प्रतिसरकारच्या कार्यकर्त्यांपर्यंत पोहोचविण्यात यश आले. या मोहिमेमुळे प्रतिसरकारच्या भूमिगत संघटनात्मक आणि लष्करी कार्याला बळ मिळाले. === भूमिगत संघटन आणि प्रशिक्षण === गोवा मोहिमेनंतर आकाराम पवार यांनी विविध भागांमध्ये भूमिगत कार्यकर्त्यांचे जाळे अधिक मजबूत करण्यासाठी कार्य केले. त्यांनी अनेक गावांमध्ये स्वयंसेवकांना लष्करी प्रशिक्षण दिले तसेच तुफान सेनेसाठी प्रशिक्षित कार्यकर्त्यांची फळी उभी केली. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली ग्रामीण भागात राष्ट्रसेवादलाच्या शाखा, व्यायामशाळा आणि प्रशिक्षण शिबिरे सुरू करण्यात आली. या माध्यमातून शेकडो युवक स्वातंत्र्य चळवळीत सहभागी झाले. === गिल्बर्टचा कुंडलला वेढा === प्रतिसरकारच्या वाढत्या प्रभावामुळे ब्रिटिश प्रशासनाने भूमिगत कार्यकर्त्यांचा शोध घेण्यासाठी अनेक कारवाया केल्या. यापैकी एका मोहिमेत ब्रिटिश पोलिस अधिकारी गिल्बर्ट यांनी कुंडल गावाला वेढा घालून प्रतिसरकारच्या प्रमुख कार्यकर्त्यांना अटक करण्याचा प्रयत्न केला. त्या वेळी आकाराम पवार आणि इतर भूमिगत कार्यकर्ते गावात उपस्थित असूनही स्थानिक नागरिकांच्या सहकार्यामुळे ब्रिटिश पोलिसांना त्यांना पकडता आले नाही. या घटनेमुळे स्थानिक जनतेचा प्रतिसरकारवरील विश्वास अधिक दृढ झाला. === औंध कारागृह === १९४४ मध्ये ब्रिटिश प्रशासनाने आकाराम पवार यांना अटक करून औंध कारागृहात ठेवले. कारागृहात असतानाही त्यांनी स्वातंत्र्य चळवळीतील कार्यकर्त्यांशी संपर्क कायम ठेवला. औंध संस्थानातील काही सहानुभूती असलेल्या व्यक्तींच्या सहकार्यामुळे त्यांना दिवसाच्या वेळेत ग्रामीण भागात जाऊन संघटनात्मक कार्य करण्याची संधी मिळत असे. पुढे १९४५ मध्ये त्यांची सुटका झाली. === खानदेशातील कार्य === भूमिगत कार्य अधिक व्यापक करण्यासाठी आकाराम पवार यांना खानदेशात पाठविण्यात आले. तेथे त्यांनी 'अरविंद' या टोपणनावाने कार्य केले. विविध गावांमध्ये राष्ट्रसेवादलाची शिबिरे आयोजित करून युवकांना संघटित करण्यात आले. लष्करी प्रशिक्षण, संघटन कौशल्य आणि ग्रामस्तरावरील स्वराज्याची संकल्पना यांचा प्रसार करण्यात त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. खानदेशातील या कार्यामुळे प्रतिसरकारचा प्रभाव पश्चिम महाराष्ट्राबाहेरही वाढण्यास मदत झाली. === मराठवाडा मुक्ती आंदोलनातील योगदान === हैदराबाद संस्थान भारतात विलीन करण्यासाठी सुरू झालेल्या मराठवाडा मुक्ती आंदोलनातही आकाराम पवार सहभागी झाले. डॉ. पंजाबराव देशमुख, क्रांतिसिंह नाना पाटील आणि इतर नेत्यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी मराठवाड्यात प्रशिक्षण शिबिरे आयोजित केली. या शिबिरांमध्ये युवकांना संघटन, शिस्त, स्वसंरक्षण आणि सार्वजनिक कार्याचे प्रशिक्षण देण्यात येत असे. उमरखेड, अकोला, अमरावती, बुलढाणा आणि इतर भागांमध्ये त्यांनी अनेक कार्यकर्त्यांना संघटित करून आंदोलनाला बळ दिले. === ग्रामस्वराज्य आणि न्यायदान मंडळे === प्रतिसरकारच्या कार्यकाळात आकाराम पवार यांनी विविध गावांमध्ये न्यायदान मंडळे स्थापन करण्यासाठी पुढाकार घेतला. या मंडळांद्वारे स्थानिक वाद गावपातळीवरच सोडविण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. ग्रामीण भागात पर्यायी प्रशासन उभारण्याच्या प्रतिसरकारच्या प्रयोगात त्यांनी सक्रिय सहभाग नोंदविला. === स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर === १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारत स्वतंत्र झाल्यानंतर आकाराम पवार यांनी शस्त्रसज्ज भूमिगत चळवळ थांबवून सामाजिक आणि लोकहिताच्या कार्याला स्वतःला वाहून घेतले. स्वातंत्र्यानंतर त्यांनी लोकशाही पद्धतीने ग्रामीण विकास, शेतकरी संघटन, सहकार चळवळ आणि ग्रामपंचायत व्यवस्थेमध्ये कार्य करण्याचा मार्ग स्वीकारला. पुढील अनेक दशकांपर्यंत त्यांनी सार्वजनिक जीवनात सक्रिय भूमिका बजावली. == खानदेशातील चळवळ == ब्रिटिश सरकारने प्रतिसरकारच्या भूमिगत कार्यकर्त्यांवर कारवाई तीव्र केल्यानंतर आकाराम पवार यांना खानदेश भागात संघटनात्मक कामासाठी पाठविण्यात आले. या काळात त्यांनी ''अरविंद'' या टोपणनावाने काम केले. त्यांनी खानदेशातील विविध भागात जाऊन राष्ट्रसेवादलाच्या शाखा स्थापन केल्या आणि तरुण कार्यकर्त्यांना संघटित केले. खानदेशातील ग्रामीण भागात त्यांनी प्रशिक्षण शिबिरे आयोजित करून स्वातंत्र्य चळवळीसाठी कार्यकर्त्यांचे जाळे निर्माण केले. ब्रिटिश प्रशासनाच्या हालचालींवर लक्ष ठेवणे आणि भूमिगत कार्यकर्त्यांना मदत करणे ही जबाबदारी त्यांनी पार पाडली. == औंध कारागृह == १९४४ मध्ये ब्रिटिश सरकारने भूमिगत कार्यकर्त्यांवर दबाव वाढविला. कुंडल गावावर दंडात्मक कारवाई होऊ नये म्हणून आकाराम पवार यांनी औंध येथे हजर होण्याचा निर्णय घेतला. त्यांना औंध कारागृहात ठेवण्यात आले. कारागृहात असतानाही त्यांनी सामाजिक आणि राजकीय कार्य सुरू ठेवले. औंध संस्थानातील नेते बॅ. आप्पासाहेब पंत यांच्या सहकार्याने त्यांनी ग्रामीण भागातील कार्यकर्त्यांशी संपर्क ठेवला. १९४५ मध्ये ते पॅरोलवर मुक्त झाले. १९४६ मध्ये राजकीय कैद्यांच्या सुटकेनंतर त्यांची कारागृहातून पूर्ण मुक्तता झाली.[https://kurukshetra-akaram-dada-jeevan-paat.blogspot.com/2021/09/blog-post.html] == स्वातंत्र्यानंतरचे कार्य == १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारत स्वतंत्र झाल्यानंतर आकाराम पवार यांनी सामाजिक, राजकीय आणि ग्रामीण विकासाच्या क्षेत्रात कार्य सुरू ठेवले. स्वातंत्र्यानंतर त्यांनी शेतकरी, कामगार आणि ग्रामीण जनतेच्या प्रश्नांसाठी विविध चळवळींमध्ये सहभाग घेतला. === राजकीय कार्य === स्वातंत्र्यानंतर आकाराम पवार यांनी शेतकरी कामगार पक्षाच्या माध्यमातून राजकीय कार्य केले. शेतकरी आणि कष्टकरी वर्गाच्या प्रश्नांना त्यांनी प्राधान्य दिले. १९५२ मध्ये त्यांनी ''लाल तारा'' या कलापथकाच्या माध्यमातून सामाजिक आणि राजकीय जागृतीचे कार्य केले. या कलापथकाने महाराष्ट्रातील ग्रामीण भागात लोकजागृती केली. === ग्रामपंचायत कार्य === १९५७ मध्ये आकाराम पवार कुंडल गावचे सरपंच झाले. सरपंच म्हणून त्यांनी गावातील स्थानिक समस्या सोडविण्यासाठी प्रयत्न केले. त्यांनी ग्रामपातळीवर न्यायदान मंडळाची संकल्पना राबवली. गावातील अनेक वाद सामोपचाराने सोडविण्यासाठी त्यांनी प्रयत्न केले. === जिल्हा परिषद कार्य === १९६२ मध्ये आकाराम पवार सांगली जिल्हा परिषदेवर निवडून आले. जिल्हा परिषद सदस्य म्हणून त्यांनी ग्रामीण भागातील पाणीपुरवठा, शिक्षण आणि विकासाच्या प्रश्नांवर काम केले. त्यांच्या प्रयत्नातून अनेक गावांच्या पाणी योजनांना मंजुरी मिळाली. == शेतकरी व कामगार चळवळ == आकाराम पवार यांनी आयुष्यभर शेतकरी आणि कष्टकरी वर्गाच्या प्रश्नांसाठी काम केले. सांगली जिल्ह्यातील शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर त्यांनी विविध आंदोलने केली. अन्नधान्य, पाणी, रोजगार आणि ग्रामीण विकास या विषयांवर त्यांनी संघटनात्मक कार्य केले. ते सांगली जिल्हा किसान सभेचे अध्यक्ष म्हणूनही कार्यरत होते. या माध्यमातून त्यांनी शेतकरी संघटन मजबूत करण्याचे काम केले. == सहकार चळवळीतील योगदान == आकाराम पवार यांनी ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विकासासाठी सहकार क्षेत्रात महत्त्वाचे योगदान दिले. === कुंडल विविध कार्यकारी सोसायटी === कुंडल विविध कार्यकारी सहकारी सोसायटी आर्थिक अडचणीत असताना त्यांनी अध्यक्षपद स्वीकारले. त्यांच्या नेतृत्वाखाली संस्थेचे पुनरुज्जीवन करण्यात आले. सहकारी दुकान, कृषी सेवा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला मदत करणारे उपक्रम सुरू करण्यात आले. === गणेशवाडी पाणीपुरवठा योजना === गणेशवाडी पाणीपुरवठा संस्थेच्या स्थापनेत आकाराम पवार यांनी पुढाकार घेतला. या योजनेमुळे परिसरातील अनेक गावांतील शेतकरी आणि नागरिकांना पाण्याची सुविधा उपलब्ध झाली. === कृष्णा-येरळा सहकारी साखर कारखाना === कृष्णा-येरळा सहकारी साखर कारखान्याच्या स्थापनेसाठी त्यांनी प्रयत्न केले. ग्रामीण भागातील शेतकऱ्यांना आर्थिक आधार मिळावा आणि शेतीपूरक उद्योग वाढावेत यासाठी त्यांनी सहकार चळवळीला प्रोत्साहन दिले. == ग्रामोद्योग व रोजगार निर्मिती == सांगली जिल्हा खादी ग्रामोद्योग मंडळाचे अध्यक्ष म्हणून आकाराम पवार यांनी ग्रामीण रोजगार निर्मितीसाठी काम केले. कडेगाव येथे ग्रामीण उद्योगांना चालना देण्यासाठी ग्रामोद्योग वसाहत सुरू करण्यासाठी त्यांनी प्रयत्न केले. या माध्यमातून ग्रामीण भागातील बेरोजगारांना रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून देण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. == सामाजिक कार्य == आकाराम पवार यांनी शिक्षण, ग्रामीण विकास आणि सामाजिक संघटन या क्षेत्रातही योगदान दिले. ते गांधी एज्युकेशन सोसायटीचे उपाध्यक्ष म्हणून कार्यरत होते. ग्रामीण भागातील शिक्षणाच्या प्रसारासाठी त्यांनी प्रयत्न केले. == सन्मान व वारसा == आकाराम (दादा) ज्ञानदेव पवार यांचे नाव महाराष्ट्रातील प्रतिसरकार आणि तुफान सेनेच्या इतिहासाशी जोडले जाते. भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीत त्यांनी दिलेले योगदान, ग्रामीण विकासासाठी केलेले कार्य आणि शेतकरी-कामगारांच्या प्रश्नांसाठी केलेला संघर्ष यामुळे त्यांचे कार्य स्मरणीय मानले जाते. == खानदेशातील चळवळ == ब्रिटिश प्रशासनाने भूमिगत कार्यकर्त्यांवर कारवाई वाढवल्यानंतर आकाराम पवार यांना खानदेश भागात संघटनात्मक कार्यासाठी पाठविण्यात आले. या काळात त्यांनी ''अरविंद'' या टोपणनावाने काम केले. खानदेशातील विविध भागांमध्ये त्यांनी राष्ट्रसेवादलाच्या माध्यमातून युवकांचे संघटन केले आणि स्वातंत्र्य चळवळीचे कार्य पुढे नेले. त्यांनी चाळीसगाव तालुक्यात तसेच इतर भागांमध्ये प्रशिक्षण शिबिरे आयोजित करून कार्यकर्त्यांची फळी तयार केली. ब्रिटिश सरकारने कुंडल गावातील भूमिगत कार्यकर्त्यांना हजर राहण्याचा आदेश दिला होता. अन्यथा गावावर मोठा सामुदायिक दंड लावण्याची धमकी देण्यात आली होती. या पार्श्वभूमीवर आकाराम पवार १९४४ साली औंध येथे हजर झाले. == औंध कारागृह == १९४४ मध्ये आकाराम पवार यांना औंध कारागृहात ठेवण्यात आले. कारागृहात असतानाही त्यांनी सामाजिक आणि राजकीय कार्य सुरू ठेवले. औंध संस्थानातील नेते बॅरिस्टर आप्पासाहेब पंत यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी परिसरातील गावांमध्ये जनजागृतीचे कार्य केले. १९४५ मध्ये त्यांची पॅरोलवर सुटका झाली. १९४६ मध्ये ब्रिटिश सरकारने राजकीय कैद्यांची सुटका करण्यास सुरुवात केली. त्यानंतर आकाराम पवार स्वातंत्र्य चळवळीतील इतर सहकाऱ्यांसह पुढील सामाजिक कार्यात सहभागी झाले.[https://kurukshetra-akaram-dada-jeevan-paat.blogspot.com/2021/09/blog-post.html] == स्वातंत्र्यानंतरचे कार्य == १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारत स्वतंत्र झाल्यानंतर आकाराम पवार यांनी सामाजिक, राजकीय आणि सहकार क्षेत्रात कार्य सुरू ठेवले. स्वातंत्र्यानंतर त्यांनी शेतकरी, कामगार आणि ग्रामीण समाजाच्या प्रश्नांसाठी काम केले. त्यांनी ग्रामविकास, शिक्षण, सहकार आणि रोजगार निर्मिती या क्षेत्रांमध्ये योगदान दिले. == राजकीय व सामाजिक कार्य == आकाराम पवार यांनी शेतकरी कामगार पक्षाच्या माध्यमातून राजकीय कार्य केले. ग्रामीण भागातील शेतकरी आणि कष्टकरी वर्गाच्या प्रश्नांना त्यांनी प्राधान्य दिले. १९५२ च्या निवडणूक काळात त्यांनी ''लाल तारा'' या कलापथकाच्या माध्यमातून सामाजिक आणि राजकीय प्रबोधनाचे कार्य केले. १९५७ मध्ये ते कुंडल गावचे सरपंच झाले. सरपंच म्हणून त्यांनी गावातील स्थानिक प्रश्न सोडविण्यासाठी प्रयत्न केले. त्यांच्या कार्यकाळात न्यायदान मंडळाच्या माध्यमातून अनेक स्थानिक वाद मिटविण्यात आले. १९६२ मध्ये ते सांगली जिल्हा परिषदेचे सदस्य म्हणून निवडून आले. जिल्हा परिषद सदस्य म्हणून त्यांनी ग्रामीण विकास, पाणीपुरवठा आणि शेतकरी प्रश्नांवर काम केले. == मराठवाडा मुक्ती संग्रामातील योगदान == हैदराबाद संस्थानातील निजामाच्या राजवटीविरुद्ध झालेल्या मराठवाडा मुक्ती संग्रामातही आकाराम पवार यांनी सहभाग घेतला. क्रांतिसिंह नाना पाटील, जी. डी. बापू लाड आणि इतर सहकाऱ्यांसोबत त्यांनी मराठवाड्यात संघटनात्मक कार्य केले. उमरखेड परिसरात त्यांनी प्रशिक्षण शिबिरे आयोजित करून कार्यकर्ते तयार केले. या शिबिरांमधून तयार झालेले कार्यकर्ते निजामविरोधी चळवळीत सहभागी झाले. मराठवाडा मुक्ती संग्रामाच्या काळात त्यांनी संघटन, प्रशिक्षण आणि जनजागृतीचे कार्य केले. == वऱ्हाड भागातील कार्य == स्वातंत्र्यानंतर काही काळ आकाराम पवार यांनी विदर्भातील वऱ्हाड भागातही कार्य केले. डॉ. पंजाबराव देशमुख यांच्या सहकार्याने त्यांनी शेतकरी संघटन आणि कार्यकर्ता प्रशिक्षण शिबिरे आयोजित केली. या माध्यमातून ग्रामीण भागातील शेतकरी आणि युवकांना संघटित करण्याचे काम करण्यात आले. == सहकार चळवळीतील कार्य == आकाराम पवार यांनी ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विकासासाठी सहकार क्षेत्रात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. कुंडल विविध कार्यकारी सोसायटीचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी संस्थेच्या पुनरुज्जीवनासाठी प्रयत्न केले. त्यांच्या कार्यकाळात संस्थेच्या माध्यमातून ग्रामीण भागातील लोकांना विविध सुविधा उपलब्ध करून देण्यात आल्या. गणेशवाडी पाणीपुरवठा योजनेच्या उभारणीत त्यांनी पुढाकार घेतला. या योजनेच्या माध्यमातून परिसरातील शेतकऱ्यांच्या पाण्याच्या प्रश्नावर उपाय करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. कृष्णा-येरळा सहकारी साखर कारखान्याच्या स्थापनेसाठीही त्यांनी प्रयत्न केले. == स्वातंत्र्यानंतरचे सामाजिक व राजकीय कार्य == भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर आकाराम पवार यांनी सामाजिक, राजकीय आणि ग्रामीण विकासाच्या क्षेत्रात कार्य सुरू ठेवले. स्वातंत्र्यलढ्यातील सहकाऱ्यांसोबत त्यांनी शेतकरी, कामगार आणि ग्रामीण जनतेच्या प्रश्नांसाठी विविध चळवळींमध्ये सहभाग घेतला. १९५२ च्या काळात त्यांनी ''लालतारा'' या कलापथकाच्या माध्यमातून सामाजिक आणि राजकीय जनजागृतीचे कार्य केले. या कलापथकाने महाराष्ट्रातील विविध भागांमध्ये जनजागृती केली. १९५७ मध्ये आकाराम पवार हे कुंडल गावचे सरपंच झाले. सरपंच म्हणून त्यांनी स्थानिक पातळीवर ग्रामविकास, लोकन्याय आणि सामाजिक सलोखा निर्माण करण्यासाठी प्रयत्न केले. त्यांच्या कार्यकाळात ग्रामस्तरावर न्यायदान मंडळाची स्थापना करण्यात आली. या माध्यमातून स्थानिक वाद-विवाद गावपातळीवर सोडविण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. == जिल्हा परिषद व सार्वजनिक कार्य == १९६२ मध्ये आकाराम पवार सांगली जिल्हा परिषदेवर निवडून आले. जिल्हा परिषद सदस्य म्हणून त्यांनी ग्रामीण भागातील पाणी, शेती, शिक्षण आणि सार्वजनिक सुविधांच्या प्रश्नांवर काम केले. त्यांच्या प्रयत्नांमुळे अनेक गावांसाठी पाणीपुरवठा योजना मंजूर झाल्या. ग्रामीण भागातील नागरिकांच्या मूलभूत गरजा पूर्ण करण्यासाठी त्यांनी सातत्याने प्रयत्न केले. == सहकार चळवळीतील कार्य == आकाराम पवार यांनी महाराष्ट्रातील सहकार चळवळीत महत्त्वाचे योगदान दिले. १९७० च्या दशकात कुंडल विविध कार्यकारी सहकारी संस्थेची आर्थिक स्थिती कमजोर झाली होती. संस्थेचे पुनरुज्जीवन करण्यासाठी त्यांनी अध्यक्षपद स्वीकारले आणि संस्थेच्या विकासासाठी काम केले. त्यांच्या प्रयत्नांमुळे संस्थेमध्ये नवीन उपक्रम सुरू करण्यात आले. ग्रामीण भागातील नागरिकांना आवश्यक वस्तू आणि सेवा उपलब्ध करून देण्यासाठी त्यांनी सहकारी संस्थांचा उपयोग केला. === पाणीपुरवठा योजना === कुंडल परिसरातील शेतकरी आणि ग्रामीण जनतेच्या पाण्याच्या समस्येवर उपाय करण्यासाठी आकाराम पवार यांनी गणेशवाडी पाणीपुरवठा संस्थेच्या स्थापनेत पुढाकार घेतला. या योजनेच्या माध्यमातून अनेक गावांतील शेती आणि पिण्याच्या पाण्याचा प्रश्न सोडविण्यास मदत झाली. == शेतकरी व कामगार चळवळ == आकाराम पवार यांनी शेतकरी आणि कामगारांच्या प्रश्नांसाठी आयुष्यभर कार्य केले. ते सांगली जिल्हा किसान सभेचे अध्यक्ष म्हणून कार्यरत होते. या माध्यमातून त्यांनी शेतकरी, कष्टकरी आणि ग्रामीण कामगारांच्या प्रश्नांसाठी आंदोलने आणि संघटनात्मक कार्य केले. त्यांनी शेतकऱ्यांना संघटित करण्यासाठी विविध कार्यक्रम राबविले आणि ग्रामीण भागातील लोकांच्या समस्या शासनापर्यंत पोहोचविण्याचे कार्य केले. == ग्रामोद्योग व रोजगार निर्मिती == ग्रामीण भागातील बेरोजगारी कमी करण्यासाठी आकाराम पवार यांनी ग्रामोद्योगाला प्रोत्साहन दिले. सांगली जिल्हा खादी ग्रामोद्योग मंडळाच्या माध्यमातून त्यांनी ग्रामीण युवकांना रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून देण्यासाठी प्रयत्न केले. कडेगाव येथे ग्रामीण उद्योगांना चालना देण्यासाठी ग्रामोद्योग वसाहत सुरू करण्यासाठी त्यांनी पुढाकार घेतला. == राजकीय विचार आणि कार्य == स्वातंत्र्यलढ्यातील अनुभवांमुळे आकाराम पवार यांचा भर लोकशाही, सामाजिक न्याय आणि शेतकरी-कामगारांच्या हक्कांवर होता. स्वातंत्र्यानंतर त्यांनी शेतकरी कामगार पक्षाच्या माध्यमातून राजकीय कार्य केले. पुढील काळात त्यांनी डाव्या विचारसरणीशी संबंधित चळवळींमध्येही सहभाग घेतला. त्यांचे राजकीय कार्य मुख्यतः ग्रामीण जनता, शेतकरी आणि कामगारांच्या प्रश्नांशी संबंधित होते. == सन्मान आणि योगदान == आकाराम पवार यांच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील योगदानाची दखल विविध स्तरांवर घेण्यात आली. ते स्वातंत्र्यसैनिक म्हणून ओळखले जात होते. प्रतिसरकार आणि तुफान सेनेतील त्यांच्या भूमिकेमुळे सातारा-सांगली परिसरातील स्वातंत्र्य चळवळीच्या इतिहासात त्यांचे नाव महत्त्वाचे मानले जाते. == वारसा == आकाराम ज्ञानदेव पवार यांचे जीवन भारतीय स्वातंत्र्य चळवळ, ग्रामविकास आणि सामाजिक कार्य यांचा संगम होते. स्वातंत्र्यलढ्यातील भूमिगत कार्यकर्ता, तुफान सेनेचा कॅप्टन, ग्रामविकास कार्यकर्ता आणि शेतकरी चळवळीतील नेता म्हणून त्यांनी विविध क्षेत्रांत योगदान दिले. त्यांचे कार्य विशेषतः सांगली जिल्हा आणि सातारा प्रतिसरकारच्या इतिहासाशी जोडलेले आहे. == संबंधित व्यक्ती == * [[क्रांतिसिंह नाना पाटील]] * [[गणपत लाड]] == संदर्भ == {{संदर्भसूची}} == पुस्तके == * ''क्रांतिवीर कॅप्टन आकाराम दादा पवार जीवनपाट''. लेखक: श्री.प्रदीप कदम प्रकाशन: श्री.प्रदीप कदम वर्ष: २००४ . * ''क्रांतिवीर कॅप्टन आकाराम दादा पवार जीवनपाट'' — ऑनलाइन आवृत्ती.[https://kurukshetra-akaram-dada-jeevan-paat.blogspot.com/2021/09/blog-post.html] == बाह्य दुवे == [[Category:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] [[Category:महाराष्ट्रातील व्यक्ती]] [[Category:सांगली जिल्ह्यातील व्यक्ती]] [[Category:सामाजिक कार्यकर्ते]] g5362jezscxlqcy3exg4tit6bhi92px 2698115 2698089 2026-07-31T06:56:49Z Manasi.M.Pawar 137361 2698115 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट चळवळ चरित्र | नाव = कॅ. आकाराम ज्ञानदेव पवार | चित्र = Krantiveer_Captain_Akaram_Dada_Pawar.jpg | चित्र रुंदी = | चित्र title = कॅ. आकाराम ज्ञानदेव पवार यांचे छायाचित्र | टोपणनाव = दादा | जन्मदिनांक = [[मार्च ४]], [[इ.स. १९२३]] | जन्मस्थान = [[कुंडल]], [[पलूस तालुका]], [[सांगली जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | जन्म_नाव = आकाराम ज्ञानदेव पवार | मृत्युदिनांक = [[सप्टेंबर १५]],[[इ.स.२०१५]] | मृत्युस्थान =[[कुंडल]], [[पलूस तालुका]], [[सांगली जिल्हा]] | चळवळ = [[भारतीय स्वातंत्र्यलढा]] | संघटना = [[प्रतिसरकार]]<br />[[तुफान सेना]]<br />[[राष्ट्रसेवादल]] | पत्रकारिता लेखन = | पुरस्कार = ताम्रपत्र ,स्वातंत्र्यसैनिक सन्मान | स्मारके = | धर्म = | प्रभाव = [[क्रांतिसिंह नाना पाटील]]<br />[[जी. डी. बापू लाड]]<br />[[महात्मा गांधी]] | प्रभावित = | वडील नाव = ज्ञानदेव पवार | आई नाव = | पती नाव = | पत्नी नाव = सुभद्राताई पवार | अपत्ये = | स्वाक्षरी चित्र = A D Pawar signature.jpg | तळटिपा = }} '''कॅप्टन आकाराम ज्ञानदेव पवार''' (४ मार्च १९२३ – १५ सप्टेंबर २०१५) हे महाराष्ट्रातील स्वातंत्र्यसैनिक आणि सामाजिक कार्यकर्ते होते. ते [[सातारा प्रतिसरकार]] आणि [[तुफान सेना]] या भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीतील भूमिगत संघटनांशी संबंधित होते. [[क्रांतिसिंह नाना पाटील]] यांच्या नेतृत्वाखालील प्रतिसरकारच्या कार्यात त्यांनी सहभाग घेतला आणि कुंडल येथे तुफान सेनेच्या प्रशिक्षण व्यवस्थेत त्यांचा सहभाग होता.<ref>{{Cite web |title=ब्रिटिशांच्या गुलामगिरीतून बहुजनांना मुक्त करण्यासाठी क्रांतिसिंहांनी केला नोकरीचा त्याग |publisher=ई-सकाळ |url=https://www.esakal.com/maharashtra/article-on-life-of-krantisinha-nana-ramchandra-patil-bam92 |access-date=३१ जुलै २०२६ }}</ref> १९४२ च्या [[भारत छोडो आंदोलन]] काळात त्यांनी भूमिगत चळवळीत कार्य केले. स्वातंत्र्यानंतर त्यांनी ग्रामविकास, सहकार चळवळ, शेतकरी संघटन आणि सामाजिक कार्य या क्षेत्रांत योगदान दिले. == प्रारंभिक जीवन == आकाराम ज्ञानदेव पवार यांचा जन्म ४ मार्च १९२३ रोजी महाराष्ट्रातील सांगली जिल्ह्यातील कुंडल येथे झाला. त्यांचे प्राथमिक शिक्षण कुंडल येथे झाले. आर्थिक परिस्थितीमुळे त्यांचे शिक्षण सहावीनंतर थांबले. १९३९ मध्ये त्यांनी [[किर्लोस्करवाडी]] येथील किर्लोस्कर कारखान्यात टर्नर म्हणून काम सुरू केले. भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीत सहभागी झाल्यानंतर त्यांनी नोकरीचा त्याग केला आणि पूर्णवेळ चळवळीच्या कार्यात सहभागी झाले. == भारतीय स्वातंत्र्य चळवळ == === भारत छोडो आंदोलन === १९४२ मध्ये [[महात्मा गांधी]] यांच्या नेतृत्वाखाली भारत छोडो आंदोलन सुरू झाल्यानंतर आकाराम पवार भूमिगत स्वातंत्र्य चळवळीत सहभागी झाले. ते [[क्रांतिसिंह नाना पाटील]] यांच्या नेतृत्वाखालील सातारा प्रतिसरकारच्या कार्याशी जोडले गेले. या काळात त्यांनी संघटनात्मक कार्य, कार्यकर्त्यांचे प्रशिक्षण आणि ब्रिटिश प्रशासनाविरुद्धच्या विविध आंदोलनांमध्ये सहभाग घेतला.<ref>{{Cite web |title=सातारा जिल्हा – मराठी विश्वकोश |publisher=मराठी विश्वकोश |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/25493/ |access-date=३१ जुलै २०२६ }}</ref> === राष्ट्रसेवादलातील प्रशिक्षण === आकाराम पवार यांनी औंध येथे आयोजित राष्ट्रसेवादलाच्या प्रशिक्षण शिबिरात सहभाग घेतला. या प्रशिक्षणातून त्यांना संघटन कौशल्य, शारीरिक प्रशिक्षण आणि भूमिगत कार्यपद्धतीचे ज्ञान मिळाले. पुढे तुफान सेनेतील कार्यकर्त्यांच्या प्रशिक्षणासाठी या अनुभवाचा उपयोग झाला. === तुफान सेना आणि प्रतिसरकार === [[सातारा प्रतिसरकार]]च्या तुफान सेनेमध्ये आकाराम पवार यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. कुंडल परिसरात तुफान सेनेच्या प्रशिक्षणाची व्यवस्था करण्यात आली होती. येथे स्वयंसेवकांना संघटन, शारीरिक प्रशिक्षण आणि स्वातंत्र्य चळवळीशी संबंधित कार्याचे प्रशिक्षण देण्यात येत असे. <ref>{{Cite web |title=ब्रिटिशांच्या गुलामगिरीतून बहुजनांना मुक्त करण्यासाठी क्रांतिसिंहांनी केला नोकरीचा त्याग |publisher=ई-सकाळ |url=https://www.esakal.com/maharashtra/article-on-life-of-krantisinha-nana-ramchandra-patil-bam92 |access-date=३१ जुलै २०२६ }}</ref> === तासगाव मोर्चा === ३ सप्टेंबर १९४२ रोजी भारत छोडो आंदोलनाच्या पार्श्वभूमीवर तासगाव येथे ब्रिटिश प्रशासनाविरोधात मोर्चा काढण्यात आला. या मोर्चामध्ये सातारा आणि सांगली परिसरातील अनेक स्वातंत्र्यसैनिक सहभागी झाले होते. हा मोर्चा क्रांतिसिंह नाना पाटील यांच्या नेतृत्वाखाली सुरू झालेल्या प्रतिसरकारच्या चळवळीशी संबंधित होता. मोर्चादरम्यान तासगाव येथील मामलेदार कार्यालयावर भारतीय तिरंगा फडकवण्यात आल्याचा उल्लेख काही स्थानिक संदर्भांमध्ये आढळतो. या घटनेनंतर ब्रिटिश प्रशासनाने स्वातंत्र्य चळवळीतील कार्यकर्त्यांवर कारवाई तीव्र केली. == इस्लामपूर मोर्चा == १९४२ च्या भारत छोडो आंदोलनाच्या काळात सातारा-सांगली परिसरात ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध विविध आंदोलने करण्यात आली. या आंदोलनांपैकी इस्लामपूर येथील मोर्चा हा प्रतिसरकारच्या चळवळीशी संबंधित एक महत्त्वाचा प्रसंग मानला जातो. या काळात क्रांतिसिंह नाना पाटील यांच्या नेतृत्वाखाली सातारा प्रतिसरकारची चळवळ ग्रामीण भागात सक्रिय झाली होती. ब्रिटिश प्रशासनाविरुद्ध जनतेला संघटित करण्यासाठी विविध ठिकाणी मोर्चे, सभा आणि आंदोलनांचे आयोजन करण्यात आले. इस्लामपूर येथे आयोजित करण्यात आलेल्या मोर्चामध्ये स्वातंत्र्यसैनिक आणि स्थानिक कार्यकर्ते मोठ्या संख्येने सहभागी झाले होते. या आंदोलनाचा उद्देश ब्रिटिश शासनाविरुद्ध जनतेचा विरोध व्यक्त करणे आणि स्वराज्याची मागणी पुढे नेणे हा होता. मोर्चादरम्यान ब्रिटिश पोलिसांनी जमावावर कारवाई केली. काही ऐतिहासिक नोंदींनुसार पोलिसांनी गोळीबार केला, ज्यामध्ये काही आंदोलनकर्ते हुतात्मा झाले. त्यानंतर ब्रिटिश प्रशासनाने स्वातंत्र्य चळवळीतील कार्यकर्त्यांवर अटक आणि दडपशाहीची कारवाई केली. कॅप्टन आकाराम ज्ञानदेव पवार हे या काळात प्रतिसरकार आणि तुफान सेनेशी संबंधित भूमिगत कार्यात सहभागी होते. इस्लामपूर परिसरातील आंदोलनांमध्ये त्यांनी संघटनात्मक भूमिका बजावल्याचा उल्लेख त्यांच्या जीवनचरित्राशी संबंधित साहित्यामध्ये आढळतो. या घटनेनंतर भूमिगत चळवळीचे कार्य अधिक संघटित करण्यात आले आणि तुफान सेनेच्या माध्यमातून कार्यकर्त्यांचे प्रशिक्षण व संघटन सुरू राहिले. === गोवा शस्त्र मोहीम === १९४२ च्या भारत छोडो आंदोलनाच्या काळात सातारा प्रतिसरकारच्या भूमिगत कार्यासाठी संघटन, प्रशिक्षण आणि साधनसामग्रीची आवश्यकता होती. या पार्श्वभूमीवर कॅप्टन आकाराम ज्ञानदेव पवार यांच्यावर शस्त्रास्त्रे मिळविण्याशी संबंधित एक जबाबदारी सोपविण्यात आल्याचा उल्लेख त्यांच्या जीवनचरित्राशी संबंधित साहित्यात आढळतो. या मोहिमेत त्यांनी गोवा परिसरातून शस्त्रे आणि दारुगोळा मिळवून ते प्रतिसरकारच्या कार्यकर्त्यांपर्यंत पोहोचविण्याचे कार्य केल्याचे नमूद केले जाते. त्या काळात गोवा हे पोर्तुगीजांच्या नियंत्रणाखाली होते आणि ब्रिटिश भारताबाहेरील प्रदेश असल्यामुळे भूमिगत कार्यकर्त्यांसाठी ते एक वेगळे क्षेत्र होते. या मोहिमेदरम्यान पोर्तुगीज प्रशासनाच्या देखरेखीपासून बचाव करून शस्त्रसामग्री महाराष्ट्रात आणण्यात आली, असा उल्लेख काही स्थानिक संदर्भांमध्ये आढळतो. या कार्यामुळे प्रतिसरकारच्या भूमिगत संघटनात्मक प्रयत्नांना मदत झाल्याचे नमूद केले जाते. गोवा शस्त्र मोहिमेचा उल्लेख कॅप्टन आकाराम पवार यांच्या स्वातंत्र्य चळवळीतील भूमिकेच्या संदर्भात केला जातो. या घटनेबाबत अधिकृत दस्तऐवज, संग्रहित नोंदी किंवा प्रकाशित इतिहासग्रंथांचे संदर्भ आवश्यक आहेत. === गिल्बर्टचा कुंडल वेढा === सातारा प्रतिसरकारच्या कार्यकाळात कुंडल हे भूमिगत स्वातंत्र्य चळवळीचे एक महत्त्वाचे केंद्र होते. प्रतिसरकार आणि तुफान सेनेच्या वाढत्या प्रभावामुळे ब्रिटिश प्रशासनाने भूमिगत कार्यकर्त्यांविरुद्ध विविध कारवाया सुरू केल्या. ब्रिटिश पोलीस अधिकारी गिल्बर्ट यांनी कुंडल गावात कारवाई करून प्रतिसरकारशी संबंधित कार्यकर्त्यांना अटक करण्याचा प्रयत्न केला. या कारवाईचा उल्लेख कॅप्टन आकाराम ज्ञानदेव पवार यांच्या जीवनचरित्राशी संबंधित साहित्यात आढळतो. या वेळी आकाराम पवार आणि इतर भूमिगत कार्यकर्ते परिसरात सक्रिय होते. स्थानिक नागरिकांच्या सहकार्यामुळे ब्रिटिश प्रशासनाला अपेक्षित यश मिळाले नाही, असा उल्लेख काही स्थानिक संदर्भांमध्ये करण्यात आला आहे. या घटनेचा उल्लेख सातारा प्रतिसरकारच्या भूमिगत संघर्षातील एका प्रसंगाच्या रूपात केला जातो. === औंध कारागृह === सातारा प्रतिसरकारच्या भूमिगत चळवळीच्या काळात ब्रिटिश प्रशासनाने स्वातंत्र्यसैनिक आणि भूमिगत कार्यकर्त्यांवर कारवाई तीव्र केली होती. या काळात कॅप्टन आकाराम ज्ञानदेव पवार यांच्यावरही ब्रिटिश प्रशासनाचे लक्ष होते. १९४४ मध्ये कुंडल आणि परिसरातील भूमिगत कार्यकर्त्यांवर कारवाई होण्याची शक्यता निर्माण झाल्यानंतर आकाराम पवार यांनी औंध येथे हजर होण्याचा निर्णय घेतला. त्यानंतर त्यांना औंध कारागृहात ठेवण्यात आले. कारागृहात असतानाही त्यांनी स्वातंत्र्य चळवळीतील कार्यकर्त्यांशी संपर्क ठेवण्याचा प्रयत्न केला. औंध संस्थानातील काही सहानुभूती असलेल्या व्यक्तींच्या सहकार्यामुळे त्यांना सामाजिक आणि संघटनात्मक कार्याशी संपर्क ठेवता आला, असा उल्लेख त्यांच्या जीवनचरित्राशी संबंधित साहित्यात आढळतो. १९४५ मध्ये त्यांची पॅरोलवर सुटका झाली. पुढे १९४६ मध्ये राजकीय कैद्यांच्या सुटकेनंतर त्यांची पूर्ण मुक्तता झाली. औंध कारागृहातील काळ हा त्यांच्या स्वातंत्र्य चळवळीतील संघर्षाचा एक भाग मानला जातो. <ref>{{Cite book | author = प्रदीप कदम | title = क्रांतिवीर कॅप्टन आकाराम दादा पवार जीवनपाट | year = २००४ | page = पान क्रमांक }}</ref> === खानदेशातील कार्य === सातारा प्रतिसरकारच्या भूमिगत चळवळीच्या काळात कॅप्टन आकाराम ज्ञानदेव पवार यांना संघटनात्मक कार्यासाठी खानदेश भागात पाठविण्यात आल्याचा उल्लेख त्यांच्या जीवनचरित्राशी संबंधित साहित्यात आढळतो. या काळात त्यांनी ''अरविंद'' या टोपणनावाने कार्य केल्याचे नमूद केले जाते. खानदेशातील विविध भागांमध्ये त्यांनी राष्ट्रसेवादलाच्या माध्यमातून युवकांचे संघटन आणि स्वातंत्र्य चळवळीशी संबंधित कार्यकर्त्यांचे प्रशिक्षण करण्याचे काम केले. खानदेशातील ग्रामीण भागात त्यांनी कार्यकर्ता प्रशिक्षण शिबिरे आयोजित केली. या शिबिरांमध्ये संघटन कौशल्य, शारीरिक प्रशिक्षण आणि स्वातंत्र्य चळवळीतील कार्यपद्धती याबाबत मार्गदर्शन करण्यात येत असे. ब्रिटिश प्रशासनाच्या हालचालींवर लक्ष ठेवणे, भूमिगत कार्यकर्त्यांशी संपर्क राखणे आणि स्वातंत्र्य चळवळीचे जाळे विस्तारण्याचे कार्य त्यांनी या काळात केले, असा उल्लेख त्यांच्या चरित्रग्रंथात करण्यात आला आहे. खानदेशातील त्यांच्या कार्यामुळे सातारा प्रतिसरकारशी संबंधित भूमिगत चळवळीचा प्रभाव महाराष्ट्राच्या इतर भागांपर्यंत पोहोचण्यास मदत झाल्याचे नमूद केले जाते. === मराठवाडा मुक्ती संग्रामातील योगदान === हैदराबाद संस्थान भारतात विलीन करण्यासाठी झालेल्या मराठवाडा मुक्ती संग्रामात कॅप्टन आकाराम ज्ञानदेव पवार यांनी सहभाग घेतल्याचा उल्लेख त्यांच्या जीवनचरित्राशी संबंधित साहित्यात आढळतो. १९४७ मध्ये भारत स्वतंत्र झाल्यानंतरही हैदराबाद संस्थान स्वतंत्र राहिले होते. निजामाच्या राजवटीविरुद्ध हैदराबाद संस्थानातील विविध भागांमध्ये आंदोलन सुरू झाले. या आंदोलनाचा एक भाग म्हणून मराठवाड्यातही स्वातंत्र्यसैनिक आणि सामाजिक कार्यकर्त्यांनी संघटनात्मक कार्य केले. १७ सप्टेंबर १९४८ रोजी भारतीय सैन्याच्या कारवाईनंतर हैदराबाद संस्थान भारतीय संघराज्यात विलीन झाले. आकाराम पवार यांनी या काळात मराठवाड्यात कार्यकर्त्यांचे संघटन, प्रशिक्षण शिबिरांचे आयोजन आणि जनजागृतीचे कार्य केल्याचे नमूद केले जाते. त्यांनी क्रांतिसिंह नाना पाटील, जी. डी. बापू लाड आणि इतर सहकाऱ्यांसोबत मराठवाड्यातील स्वातंत्र्य चळवळीशी संबंधित काम केले, असा उल्लेख त्यांच्या चरित्रग्रंथात आढळतो. उमरखेड, अकोला, अमरावती, बुलढाणा आणि मराठवाड्याच्या इतर भागांमध्ये कार्यकर्त्यांना संघटित करण्यासाठी त्यांनी प्रयत्न केल्याचे नमूद केले जाते. या माध्यमातून युवकांना शिस्त, संघटन कौशल्य आणि सामाजिक कार्याचे प्रशिक्षण देण्यात आले. मराठवाडा मुक्ती संग्रामातील त्यांचे कार्य हे त्यांच्या स्वातंत्र्य चळवळीतील भूमिकेचा पुढील टप्पा मानले जाते. <ref>{{Cite book |last=कदम |first=प्रदीप |title=क्रांतिवीर कॅप्टन आकाराम दादा पवार जीवनपाट |year=२००४ |publisher=श्री. प्रदीप कदम }}</ref> == स्वातंत्र्यानंतरचे कार्य == १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारत स्वतंत्र झाल्यानंतर कॅप्टन आकाराम ज्ञानदेव पवार यांनी सामाजिक, राजकीय आणि ग्रामीण विकासाच्या क्षेत्रात कार्य सुरू ठेवले. स्वातंत्र्य चळवळीतील अनुभवाचा उपयोग त्यांनी ग्रामीण समाजाच्या प्रश्नांसाठी केला. शेतकरी, कामगार आणि ग्रामीण जनतेच्या समस्या सोडविण्यासाठी त्यांनी संघटनात्मक कार्य केले. === राजकीय कार्य === स्वातंत्र्यानंतर आकाराम पवार यांनी [[शेतकरी कामगार पक्ष]]ाच्या माध्यमातून राजकीय कार्य केले. ग्रामीण भागातील शेतकरी आणि कष्टकरी वर्गाच्या प्रश्नांना त्यांनी प्राधान्य दिले. १९५२ च्या काळात त्यांनी ''लाल तारा'' या कलापथकाच्या माध्यमातून सामाजिक आणि राजकीय जनजागृतीचे कार्य केले. या कलापथकाद्वारे ग्रामीण भागात सामाजिक विषयांवर प्रबोधन करण्यात आले.<ref>{{Cite book |last=कदम |first=प्रदीप |title=क्रांतिवीर कॅप्टन आकाराम दादा पवार जीवनपाट |year=२००४ |publisher=श्री. प्रदीप कदम }}</ref> === ग्रामपंचायत कार्य === १९५७ मध्ये आकाराम पवार यांची कुंडल गावच्या सरपंचपदी निवड झाली. सरपंच म्हणून त्यांनी ग्रामविकास, स्थानिक समस्या सोडविणे आणि सामाजिक सलोखा निर्माण करण्यासाठी काम केले. गावातील वाद सामोपचाराने सोडविण्यासाठी त्यांनी ग्रामस्तरावरील न्यायदान व्यवस्थेला प्रोत्साहन दिले. === जिल्हा परिषद कार्य === १९६२ मध्ये आकाराम पवार सांगली जिल्हा परिषदेवर सदस्य म्हणून निवडून आले. जिल्हा परिषद सदस्य म्हणून त्यांनी ग्रामीण भागातील पाणीपुरवठा, शिक्षण, शेती आणि विकासाच्या प्रश्नांवर काम केले. ग्रामीण भागातील मूलभूत सुविधांच्या विकासासाठी त्यांनी प्रयत्न केले.<ref>{{Cite book |last=कदम |first=प्रदीप |title=क्रांतिवीर कॅप्टन आकाराम दादा पवार जीवनपाट |year=२००४ |publisher=श्री. प्रदीप कदम }}</ref> === शेतकरी आणि कामगार चळवळ === आकाराम पवार यांनी शेतकरी आणि कामगारांच्या प्रश्नांसाठी सातत्याने कार्य केले. ते सांगली जिल्हा किसान सभेचे अध्यक्ष म्हणूनही कार्यरत होते. या माध्यमातून त्यांनी शेतकऱ्यांचे संघटन, शेतीविषयक प्रश्न आणि ग्रामीण कामगारांच्या समस्यांवर काम केले. === सहकार चळवळीतील कार्य === ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विकासासाठी आकाराम पवार यांनी सहकार क्षेत्रात योगदान दिले. कुंडल विविध कार्यकारी सहकारी संस्थेच्या कार्यात त्यांनी सहभाग घेतला. संस्थेच्या विकासासाठी आणि ग्रामीण भागातील नागरिकांना सेवा उपलब्ध करून देण्यासाठी त्यांनी प्रयत्न केले. कुंडल परिसरातील पाणीप्रश्न सोडविण्यासाठी गणेशवाडी पाणीपुरवठा योजनेच्या स्थापनेत त्यांनी पुढाकार घेतल्याचा उल्लेख त्यांच्या जीवनचरित्रात आढळतो. कृष्णा-येरळा सहकारी साखर कारखान्याच्या स्थापनेसाठीही त्यांनी प्रयत्न केले.<ref>{{Cite book |last=कदम |first=प्रदीप |title=क्रांतिवीर कॅप्टन आकाराम दादा पवार जीवनपाट |year=२००४ |publisher=श्री. प्रदीप कदम }}</ref> === ग्रामोद्योग आणि सामाजिक कार्य === ग्रामीण रोजगार निर्मितीसाठी आकाराम पवार यांनी ग्रामोद्योगाला प्रोत्साहन दिले. सांगली जिल्हा खादी ग्रामोद्योग मंडळाच्या माध्यमातून त्यांनी ग्रामीण उद्योगांना चालना देण्याचे काम केले. शिक्षण आणि सामाजिक विकासाच्या क्षेत्रातही त्यांनी योगदान दिले. ते गांधी एज्युकेशन सोसायटीच्या कार्याशी संबंधित होते आणि ग्रामीण भागातील शिक्षणाच्या प्रसारासाठी त्यांनी प्रयत्न केले. <ref>{{Cite book |last=कदम |first=प्रदीप |title=क्रांतिवीर कॅप्टन आकाराम दादा पवार जीवनपाट |year=२००४ |publisher=श्री. प्रदीप कदम }}</ref> == संबंधित व्यक्ती == * [[क्रांतिसिंह नाना पाटील]] * [[गणपत लाड]] == पुस्तके == * ''क्रांतिवीर कॅप्टन आकाराम दादा पवार जीवनपाट''. लेखक: श्री.प्रदीप कदम प्रकाशन: श्री.प्रदीप कदम वर्ष: २००४ . * ''क्रांतिवीर कॅप्टन आकाराम दादा पवार जीवनपाट'' — ऑनलाइन आवृत्ती.[https://kurukshetra-akaram-dada-jeevan-paat.blogspot.com/2021/09/blog-post.html] == संदर्भ == {{संदर्भसूची}} == संदर्भ == {{Reflist}} * {{Cite web |title=ब्रिटिशांच्या गुलामगिरीतून बहुजनांना मुक्त करण्यासाठी क्रांतिसिंहांनी केला नोकरीचा त्याग |publisher=ई-सकाळ |url=https://www.esakal.com/maharashtra/article-on-life-of-krantisinha-nana-ramchandra-patil-bam92 |access-date=31 जुलै 2026 }} * {{Cite web |title=सांगली जिल्ह्याची संपूर्ण माहिती |publisher=Info Marathi |url=https://infomarathi07.com/sangli-information-in-marathi/ |access-date=31 जुलै 2026 }} [[Category:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] [[Category:महाराष्ट्रातील व्यक्ती]] [[Category:सांगली जिल्ह्यातील व्यक्ती]] [[Category:सामाजिक कार्यकर्ते]] q1ttrv4vmb5j14ar69lwz0zpy9pjm58 2698116 2698115 2026-07-31T06:58:49Z Manasi.M.Pawar 137361 2698116 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट चळवळ चरित्र | नाव = कॅ. आकाराम ज्ञानदेव पवार | चित्र = Krantiveer_Captain_Akaram_Dada_Pawar.jpg | चित्र रुंदी = | चित्र title = कॅ. आकाराम ज्ञानदेव पवार यांचे छायाचित्र | टोपणनाव = दादा | जन्मदिनांक = [[मार्च ४]], [[इ.स. १९२३]] | जन्मस्थान = [[कुंडल]], [[पलूस तालुका]], [[सांगली जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | जन्म_नाव = आकाराम ज्ञानदेव पवार | मृत्युदिनांक = [[सप्टेंबर १५]],[[इ.स.२०१५]] | मृत्युस्थान =[[कुंडल]], [[पलूस तालुका]], [[सांगली जिल्हा]] | चळवळ = [[भारतीय स्वातंत्र्यलढा]] | संघटना = [[प्रतिसरकार]]<br />[[तुफान सेना]]<br />[[राष्ट्रसेवादल]] | पत्रकारिता लेखन = | पुरस्कार = ताम्रपत्र ,स्वातंत्र्यसैनिक सन्मान | स्मारके = | धर्म = | प्रभाव = [[क्रांतिसिंह नाना पाटील]]<br />[[जी. डी. बापू लाड]]<br />[[महात्मा गांधी]] | प्रभावित = | वडील नाव = ज्ञानदेव पवार | आई नाव = | पती नाव = | पत्नी नाव = सुभद्राताई पवार | अपत्ये = | स्वाक्षरी चित्र = A D Pawar signature.jpg | तळटिपा = }} '''कॅप्टन आकाराम ज्ञानदेव पवार''' (४ मार्च १९२३ – १५ सप्टेंबर २०१५) हे महाराष्ट्रातील स्वातंत्र्यसैनिक आणि सामाजिक कार्यकर्ते होते. ते [[सातारा प्रतिसरकार]] आणि [[तुफान सेना]] या भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीतील भूमिगत संघटनांशी संबंधित होते. [[क्रांतिसिंह नाना पाटील]] यांच्या नेतृत्वाखालील प्रतिसरकारच्या कार्यात त्यांनी सहभाग घेतला आणि कुंडल येथे तुफान सेनेच्या प्रशिक्षण व्यवस्थेत त्यांचा सहभाग होता.<ref>{{Cite web |title=ब्रिटिशांच्या गुलामगिरीतून बहुजनांना मुक्त करण्यासाठी क्रांतिसिंहांनी केला नोकरीचा त्याग |publisher=ई-सकाळ |url=https://www.esakal.com/maharashtra/article-on-life-of-krantisinha-nana-ramchandra-patil-bam92 |access-date=३१ जुलै २०२६ }}</ref> १९४२ च्या [[भारत छोडो आंदोलन]] काळात त्यांनी भूमिगत चळवळीत कार्य केले. स्वातंत्र्यानंतर त्यांनी ग्रामविकास, सहकार चळवळ, शेतकरी संघटन आणि सामाजिक कार्य या क्षेत्रांत योगदान दिले. == प्रारंभिक जीवन == आकाराम ज्ञानदेव पवार यांचा जन्म ४ मार्च १९२३ रोजी महाराष्ट्रातील सांगली जिल्ह्यातील कुंडल येथे झाला. त्यांचे प्राथमिक शिक्षण कुंडल येथे झाले. आर्थिक परिस्थितीमुळे त्यांचे शिक्षण सहावीनंतर थांबले. १९३९ मध्ये त्यांनी [[किर्लोस्करवाडी]] येथील किर्लोस्कर कारखान्यात टर्नर म्हणून काम सुरू केले. भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीत सहभागी झाल्यानंतर त्यांनी नोकरीचा त्याग केला आणि पूर्णवेळ चळवळीच्या कार्यात सहभागी झाले. == भारतीय स्वातंत्र्य चळवळ == === भारत छोडो आंदोलन === १९४२ मध्ये [[महात्मा गांधी]] यांच्या नेतृत्वाखाली भारत छोडो आंदोलन सुरू झाल्यानंतर आकाराम पवार भूमिगत स्वातंत्र्य चळवळीत सहभागी झाले. ते [[क्रांतिसिंह नाना पाटील]] यांच्या नेतृत्वाखालील सातारा प्रतिसरकारच्या कार्याशी जोडले गेले. या काळात त्यांनी संघटनात्मक कार्य, कार्यकर्त्यांचे प्रशिक्षण आणि ब्रिटिश प्रशासनाविरुद्धच्या विविध आंदोलनांमध्ये सहभाग घेतला.<ref>{{Cite web |title=सातारा जिल्हा – मराठी विश्वकोश |publisher=मराठी विश्वकोश |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/25493/ |access-date=३१ जुलै २०२६ }}</ref> === राष्ट्रसेवादलातील प्रशिक्षण === आकाराम पवार यांनी औंध येथे आयोजित राष्ट्रसेवादलाच्या प्रशिक्षण शिबिरात सहभाग घेतला. या प्रशिक्षणातून त्यांना संघटन कौशल्य, शारीरिक प्रशिक्षण आणि भूमिगत कार्यपद्धतीचे ज्ञान मिळाले. पुढे तुफान सेनेतील कार्यकर्त्यांच्या प्रशिक्षणासाठी या अनुभवाचा उपयोग झाला. === तुफान सेना आणि प्रतिसरकार === [[सातारा प्रतिसरकार]]च्या तुफान सेनेमध्ये आकाराम पवार यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. कुंडल परिसरात तुफान सेनेच्या प्रशिक्षणाची व्यवस्था करण्यात आली होती. येथे स्वयंसेवकांना संघटन, शारीरिक प्रशिक्षण आणि स्वातंत्र्य चळवळीशी संबंधित कार्याचे प्रशिक्षण देण्यात येत असे. <ref>{{Cite web |title=ब्रिटिशांच्या गुलामगिरीतून बहुजनांना मुक्त करण्यासाठी क्रांतिसिंहांनी केला नोकरीचा त्याग |publisher=ई-सकाळ |url=https://www.esakal.com/maharashtra/article-on-life-of-krantisinha-nana-ramchandra-patil-bam92 |access-date=३१ जुलै २०२६ }}</ref> === तासगाव मोर्चा === ३ सप्टेंबर १९४२ रोजी भारत छोडो आंदोलनाच्या पार्श्वभूमीवर तासगाव येथे ब्रिटिश प्रशासनाविरोधात मोर्चा काढण्यात आला. या मोर्चामध्ये सातारा आणि सांगली परिसरातील अनेक स्वातंत्र्यसैनिक सहभागी झाले होते. हा मोर्चा क्रांतिसिंह नाना पाटील यांच्या नेतृत्वाखाली सुरू झालेल्या प्रतिसरकारच्या चळवळीशी संबंधित होता. मोर्चादरम्यान तासगाव येथील मामलेदार कार्यालयावर भारतीय तिरंगा फडकवण्यात आल्याचा उल्लेख काही स्थानिक संदर्भांमध्ये आढळतो. या घटनेनंतर ब्रिटिश प्रशासनाने स्वातंत्र्य चळवळीतील कार्यकर्त्यांवर कारवाई तीव्र केली. === इस्लामपूर मोर्चा === १९४२ च्या भारत छोडो आंदोलनाच्या काळात सातारा-सांगली परिसरात ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध विविध आंदोलने करण्यात आली. या आंदोलनांपैकी इस्लामपूर येथील मोर्चा हा प्रतिसरकारच्या चळवळीशी संबंधित एक महत्त्वाचा प्रसंग मानला जातो. या काळात क्रांतिसिंह नाना पाटील यांच्या नेतृत्वाखाली सातारा प्रतिसरकारची चळवळ ग्रामीण भागात सक्रिय झाली होती. ब्रिटिश प्रशासनाविरुद्ध जनतेला संघटित करण्यासाठी विविध ठिकाणी मोर्चे, सभा आणि आंदोलनांचे आयोजन करण्यात आले. इस्लामपूर येथे आयोजित करण्यात आलेल्या मोर्चामध्ये स्वातंत्र्यसैनिक आणि स्थानिक कार्यकर्ते मोठ्या संख्येने सहभागी झाले होते. या आंदोलनाचा उद्देश ब्रिटिश शासनाविरुद्ध जनतेचा विरोध व्यक्त करणे आणि स्वराज्याची मागणी पुढे नेणे हा होता. मोर्चादरम्यान ब्रिटिश पोलिसांनी जमावावर कारवाई केली. काही ऐतिहासिक नोंदींनुसार पोलिसांनी गोळीबार केला, ज्यामध्ये काही आंदोलनकर्ते हुतात्मा झाले. त्यानंतर ब्रिटिश प्रशासनाने स्वातंत्र्य चळवळीतील कार्यकर्त्यांवर अटक आणि दडपशाहीची कारवाई केली. कॅप्टन आकाराम ज्ञानदेव पवार हे या काळात प्रतिसरकार आणि तुफान सेनेशी संबंधित भूमिगत कार्यात सहभागी होते. इस्लामपूर परिसरातील आंदोलनांमध्ये त्यांनी संघटनात्मक भूमिका बजावल्याचा उल्लेख त्यांच्या जीवनचरित्राशी संबंधित साहित्यामध्ये आढळतो. या घटनेनंतर भूमिगत चळवळीचे कार्य अधिक संघटित करण्यात आले आणि तुफान सेनेच्या माध्यमातून कार्यकर्त्यांचे प्रशिक्षण व संघटन सुरू राहिले. === गोवा शस्त्र मोहीम === १९४२ च्या भारत छोडो आंदोलनाच्या काळात सातारा प्रतिसरकारच्या भूमिगत कार्यासाठी संघटन, प्रशिक्षण आणि साधनसामग्रीची आवश्यकता होती. या पार्श्वभूमीवर कॅप्टन आकाराम ज्ञानदेव पवार यांच्यावर शस्त्रास्त्रे मिळविण्याशी संबंधित एक जबाबदारी सोपविण्यात आल्याचा उल्लेख त्यांच्या जीवनचरित्राशी संबंधित साहित्यात आढळतो. या मोहिमेत त्यांनी गोवा परिसरातून शस्त्रे आणि दारुगोळा मिळवून ते प्रतिसरकारच्या कार्यकर्त्यांपर्यंत पोहोचविण्याचे कार्य केल्याचे नमूद केले जाते. त्या काळात गोवा हे पोर्तुगीजांच्या नियंत्रणाखाली होते आणि ब्रिटिश भारताबाहेरील प्रदेश असल्यामुळे भूमिगत कार्यकर्त्यांसाठी ते एक वेगळे क्षेत्र होते. या मोहिमेदरम्यान पोर्तुगीज प्रशासनाच्या देखरेखीपासून बचाव करून शस्त्रसामग्री महाराष्ट्रात आणण्यात आली, असा उल्लेख काही स्थानिक संदर्भांमध्ये आढळतो. या कार्यामुळे प्रतिसरकारच्या भूमिगत संघटनात्मक प्रयत्नांना मदत झाल्याचे नमूद केले जाते. गोवा शस्त्र मोहिमेचा उल्लेख कॅप्टन आकाराम पवार यांच्या स्वातंत्र्य चळवळीतील भूमिकेच्या संदर्भात केला जातो. या घटनेबाबत अधिकृत दस्तऐवज, संग्रहित नोंदी किंवा प्रकाशित इतिहासग्रंथांचे संदर्भ आवश्यक आहेत. === गिल्बर्टचा कुंडल वेढा === सातारा प्रतिसरकारच्या कार्यकाळात कुंडल हे भूमिगत स्वातंत्र्य चळवळीचे एक महत्त्वाचे केंद्र होते. प्रतिसरकार आणि तुफान सेनेच्या वाढत्या प्रभावामुळे ब्रिटिश प्रशासनाने भूमिगत कार्यकर्त्यांविरुद्ध विविध कारवाया सुरू केल्या. ब्रिटिश पोलीस अधिकारी गिल्बर्ट यांनी कुंडल गावात कारवाई करून प्रतिसरकारशी संबंधित कार्यकर्त्यांना अटक करण्याचा प्रयत्न केला. या कारवाईचा उल्लेख कॅप्टन आकाराम ज्ञानदेव पवार यांच्या जीवनचरित्राशी संबंधित साहित्यात आढळतो. या वेळी आकाराम पवार आणि इतर भूमिगत कार्यकर्ते परिसरात सक्रिय होते. स्थानिक नागरिकांच्या सहकार्यामुळे ब्रिटिश प्रशासनाला अपेक्षित यश मिळाले नाही, असा उल्लेख काही स्थानिक संदर्भांमध्ये करण्यात आला आहे. या घटनेचा उल्लेख सातारा प्रतिसरकारच्या भूमिगत संघर्षातील एका प्रसंगाच्या रूपात केला जातो. === औंध कारागृह === सातारा प्रतिसरकारच्या भूमिगत चळवळीच्या काळात ब्रिटिश प्रशासनाने स्वातंत्र्यसैनिक आणि भूमिगत कार्यकर्त्यांवर कारवाई तीव्र केली होती. या काळात कॅप्टन आकाराम ज्ञानदेव पवार यांच्यावरही ब्रिटिश प्रशासनाचे लक्ष होते. १९४४ मध्ये कुंडल आणि परिसरातील भूमिगत कार्यकर्त्यांवर कारवाई होण्याची शक्यता निर्माण झाल्यानंतर आकाराम पवार यांनी औंध येथे हजर होण्याचा निर्णय घेतला. त्यानंतर त्यांना औंध कारागृहात ठेवण्यात आले. कारागृहात असतानाही त्यांनी स्वातंत्र्य चळवळीतील कार्यकर्त्यांशी संपर्क ठेवण्याचा प्रयत्न केला. औंध संस्थानातील काही सहानुभूती असलेल्या व्यक्तींच्या सहकार्यामुळे त्यांना सामाजिक आणि संघटनात्मक कार्याशी संपर्क ठेवता आला, असा उल्लेख त्यांच्या जीवनचरित्राशी संबंधित साहित्यात आढळतो. १९४५ मध्ये त्यांची पॅरोलवर सुटका झाली. पुढे १९४६ मध्ये राजकीय कैद्यांच्या सुटकेनंतर त्यांची पूर्ण मुक्तता झाली. औंध कारागृहातील काळ हा त्यांच्या स्वातंत्र्य चळवळीतील संघर्षाचा एक भाग मानला जातो. <ref>{{Cite book | author = प्रदीप कदम | title = क्रांतिवीर कॅप्टन आकाराम दादा पवार जीवनपाट | year = २००४ | page = पान क्रमांक }}</ref> === खानदेशातील कार्य === सातारा प्रतिसरकारच्या भूमिगत चळवळीच्या काळात कॅप्टन आकाराम ज्ञानदेव पवार यांना संघटनात्मक कार्यासाठी खानदेश भागात पाठविण्यात आल्याचा उल्लेख त्यांच्या जीवनचरित्राशी संबंधित साहित्यात आढळतो. या काळात त्यांनी ''अरविंद'' या टोपणनावाने कार्य केल्याचे नमूद केले जाते. खानदेशातील विविध भागांमध्ये त्यांनी राष्ट्रसेवादलाच्या माध्यमातून युवकांचे संघटन आणि स्वातंत्र्य चळवळीशी संबंधित कार्यकर्त्यांचे प्रशिक्षण करण्याचे काम केले. खानदेशातील ग्रामीण भागात त्यांनी कार्यकर्ता प्रशिक्षण शिबिरे आयोजित केली. या शिबिरांमध्ये संघटन कौशल्य, शारीरिक प्रशिक्षण आणि स्वातंत्र्य चळवळीतील कार्यपद्धती याबाबत मार्गदर्शन करण्यात येत असे. ब्रिटिश प्रशासनाच्या हालचालींवर लक्ष ठेवणे, भूमिगत कार्यकर्त्यांशी संपर्क राखणे आणि स्वातंत्र्य चळवळीचे जाळे विस्तारण्याचे कार्य त्यांनी या काळात केले, असा उल्लेख त्यांच्या चरित्रग्रंथात करण्यात आला आहे. खानदेशातील त्यांच्या कार्यामुळे सातारा प्रतिसरकारशी संबंधित भूमिगत चळवळीचा प्रभाव महाराष्ट्राच्या इतर भागांपर्यंत पोहोचण्यास मदत झाल्याचे नमूद केले जाते. === मराठवाडा मुक्ती संग्रामातील योगदान === हैदराबाद संस्थान भारतात विलीन करण्यासाठी झालेल्या मराठवाडा मुक्ती संग्रामात कॅप्टन आकाराम ज्ञानदेव पवार यांनी सहभाग घेतल्याचा उल्लेख त्यांच्या जीवनचरित्राशी संबंधित साहित्यात आढळतो. १९४७ मध्ये भारत स्वतंत्र झाल्यानंतरही हैदराबाद संस्थान स्वतंत्र राहिले होते. निजामाच्या राजवटीविरुद्ध हैदराबाद संस्थानातील विविध भागांमध्ये आंदोलन सुरू झाले. या आंदोलनाचा एक भाग म्हणून मराठवाड्यातही स्वातंत्र्यसैनिक आणि सामाजिक कार्यकर्त्यांनी संघटनात्मक कार्य केले. १७ सप्टेंबर १९४८ रोजी भारतीय सैन्याच्या कारवाईनंतर हैदराबाद संस्थान भारतीय संघराज्यात विलीन झाले. आकाराम पवार यांनी या काळात मराठवाड्यात कार्यकर्त्यांचे संघटन, प्रशिक्षण शिबिरांचे आयोजन आणि जनजागृतीचे कार्य केल्याचे नमूद केले जाते. त्यांनी क्रांतिसिंह नाना पाटील, जी. डी. बापू लाड आणि इतर सहकाऱ्यांसोबत मराठवाड्यातील स्वातंत्र्य चळवळीशी संबंधित काम केले, असा उल्लेख त्यांच्या चरित्रग्रंथात आढळतो. उमरखेड, अकोला, अमरावती, बुलढाणा आणि मराठवाड्याच्या इतर भागांमध्ये कार्यकर्त्यांना संघटित करण्यासाठी त्यांनी प्रयत्न केल्याचे नमूद केले जाते. या माध्यमातून युवकांना शिस्त, संघटन कौशल्य आणि सामाजिक कार्याचे प्रशिक्षण देण्यात आले. मराठवाडा मुक्ती संग्रामातील त्यांचे कार्य हे त्यांच्या स्वातंत्र्य चळवळीतील भूमिकेचा पुढील टप्पा मानले जाते. <ref>{{Cite book |last=कदम |first=प्रदीप |title=क्रांतिवीर कॅप्टन आकाराम दादा पवार जीवनपाट |year=२००४ |publisher=श्री. प्रदीप कदम }}</ref> == स्वातंत्र्यानंतरचे कार्य == १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारत स्वतंत्र झाल्यानंतर कॅप्टन आकाराम ज्ञानदेव पवार यांनी सामाजिक, राजकीय आणि ग्रामीण विकासाच्या क्षेत्रात कार्य सुरू ठेवले. स्वातंत्र्य चळवळीतील अनुभवाचा उपयोग त्यांनी ग्रामीण समाजाच्या प्रश्नांसाठी केला. शेतकरी, कामगार आणि ग्रामीण जनतेच्या समस्या सोडविण्यासाठी त्यांनी संघटनात्मक कार्य केले. === राजकीय कार्य === स्वातंत्र्यानंतर आकाराम पवार यांनी [[शेतकरी कामगार पक्ष]]ाच्या माध्यमातून राजकीय कार्य केले. ग्रामीण भागातील शेतकरी आणि कष्टकरी वर्गाच्या प्रश्नांना त्यांनी प्राधान्य दिले. १९५२ च्या काळात त्यांनी ''लाल तारा'' या कलापथकाच्या माध्यमातून सामाजिक आणि राजकीय जनजागृतीचे कार्य केले. या कलापथकाद्वारे ग्रामीण भागात सामाजिक विषयांवर प्रबोधन करण्यात आले.<ref>{{Cite book |last=कदम |first=प्रदीप |title=क्रांतिवीर कॅप्टन आकाराम दादा पवार जीवनपाट |year=२००४ |publisher=श्री. प्रदीप कदम }}</ref> === ग्रामपंचायत कार्य === १९५७ मध्ये आकाराम पवार यांची कुंडल गावच्या सरपंचपदी निवड झाली. सरपंच म्हणून त्यांनी ग्रामविकास, स्थानिक समस्या सोडविणे आणि सामाजिक सलोखा निर्माण करण्यासाठी काम केले. गावातील वाद सामोपचाराने सोडविण्यासाठी त्यांनी ग्रामस्तरावरील न्यायदान व्यवस्थेला प्रोत्साहन दिले. === जिल्हा परिषद कार्य === १९६२ मध्ये आकाराम पवार सांगली जिल्हा परिषदेवर सदस्य म्हणून निवडून आले. जिल्हा परिषद सदस्य म्हणून त्यांनी ग्रामीण भागातील पाणीपुरवठा, शिक्षण, शेती आणि विकासाच्या प्रश्नांवर काम केले. ग्रामीण भागातील मूलभूत सुविधांच्या विकासासाठी त्यांनी प्रयत्न केले.<ref>{{Cite book |last=कदम |first=प्रदीप |title=क्रांतिवीर कॅप्टन आकाराम दादा पवार जीवनपाट |year=२००४ |publisher=श्री. प्रदीप कदम }}</ref> === शेतकरी आणि कामगार चळवळ === आकाराम पवार यांनी शेतकरी आणि कामगारांच्या प्रश्नांसाठी सातत्याने कार्य केले. ते सांगली जिल्हा किसान सभेचे अध्यक्ष म्हणूनही कार्यरत होते. या माध्यमातून त्यांनी शेतकऱ्यांचे संघटन, शेतीविषयक प्रश्न आणि ग्रामीण कामगारांच्या समस्यांवर काम केले. === सहकार चळवळीतील कार्य === ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विकासासाठी आकाराम पवार यांनी सहकार क्षेत्रात योगदान दिले. कुंडल विविध कार्यकारी सहकारी संस्थेच्या कार्यात त्यांनी सहभाग घेतला. संस्थेच्या विकासासाठी आणि ग्रामीण भागातील नागरिकांना सेवा उपलब्ध करून देण्यासाठी त्यांनी प्रयत्न केले. कुंडल परिसरातील पाणीप्रश्न सोडविण्यासाठी गणेशवाडी पाणीपुरवठा योजनेच्या स्थापनेत त्यांनी पुढाकार घेतल्याचा उल्लेख त्यांच्या जीवनचरित्रात आढळतो. कृष्णा-येरळा सहकारी साखर कारखान्याच्या स्थापनेसाठीही त्यांनी प्रयत्न केले.<ref>{{Cite book |last=कदम |first=प्रदीप |title=क्रांतिवीर कॅप्टन आकाराम दादा पवार जीवनपाट |year=२००४ |publisher=श्री. प्रदीप कदम }}</ref> === ग्रामोद्योग आणि सामाजिक कार्य === ग्रामीण रोजगार निर्मितीसाठी आकाराम पवार यांनी ग्रामोद्योगाला प्रोत्साहन दिले. सांगली जिल्हा खादी ग्रामोद्योग मंडळाच्या माध्यमातून त्यांनी ग्रामीण उद्योगांना चालना देण्याचे काम केले. शिक्षण आणि सामाजिक विकासाच्या क्षेत्रातही त्यांनी योगदान दिले. ते गांधी एज्युकेशन सोसायटीच्या कार्याशी संबंधित होते आणि ग्रामीण भागातील शिक्षणाच्या प्रसारासाठी त्यांनी प्रयत्न केले. <ref>{{Cite book |last=कदम |first=प्रदीप |title=क्रांतिवीर कॅप्टन आकाराम दादा पवार जीवनपाट |year=२००४ |publisher=श्री. प्रदीप कदम }}</ref> == संबंधित व्यक्ती == * [[क्रांतिसिंह नाना पाटील]] * [[गणपत लाड]] == पुस्तके == * ''क्रांतिवीर कॅप्टन आकाराम दादा पवार जीवनपाट''. लेखक: श्री.प्रदीप कदम प्रकाशन: श्री.प्रदीप कदम वर्ष: २००४ . * ''क्रांतिवीर कॅप्टन आकाराम दादा पवार जीवनपाट'' — ऑनलाइन आवृत्ती.[https://kurukshetra-akaram-dada-jeevan-paat.blogspot.com/2021/09/blog-post.html] == संदर्भ == {{संदर्भसूची}} == संदर्भ == {{Reflist}} * {{Cite web |title=ब्रिटिशांच्या गुलामगिरीतून बहुजनांना मुक्त करण्यासाठी क्रांतिसिंहांनी केला नोकरीचा त्याग |publisher=ई-सकाळ |url=https://www.esakal.com/maharashtra/article-on-life-of-krantisinha-nana-ramchandra-patil-bam92 |access-date=31 जुलै 2026 }} * {{Cite web |title=सांगली जिल्ह्याची संपूर्ण माहिती |publisher=Info Marathi |url=https://infomarathi07.com/sangli-information-in-marathi/ |access-date=31 जुलै 2026 }} [[Category:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] [[Category:महाराष्ट्रातील व्यक्ती]] [[Category:सांगली जिल्ह्यातील व्यक्ती]] [[Category:सामाजिक कार्यकर्ते]] 8d3o0eiz5mdr0rup4xkwn3w6pgv4ghv 2698117 2698116 2026-07-31T06:59:24Z Manasi.M.Pawar 137361 2698117 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट चळवळ चरित्र | नाव = कॅ. आकाराम ज्ञानदेव पवार | चित्र = Krantiveer_Captain_Akaram_Dada_Pawar.jpg | चित्र रुंदी = | चित्र title = कॅ. आकाराम ज्ञानदेव पवार यांचे छायाचित्र | टोपणनाव = दादा | जन्मदिनांक = [[मार्च ४]], [[इ.स. १९२३]] | जन्मस्थान = [[कुंडल]], [[पलूस तालुका]], [[सांगली जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | जन्म_नाव = आकाराम ज्ञानदेव पवार | मृत्युदिनांक = [[सप्टेंबर १५]],[[इ.स.२०१५]] | मृत्युस्थान =[[कुंडल]], [[पलूस तालुका]], [[सांगली जिल्हा]] | चळवळ = [[भारतीय स्वातंत्र्यलढा]] | संघटना = [[प्रतिसरकार]]<br />[[तुफान सेना]]<br />[[राष्ट्रसेवादल]] | पत्रकारिता लेखन = | पुरस्कार = ताम्रपत्र ,स्वातंत्र्यसैनिक सन्मान | स्मारके = | धर्म = | प्रभाव = [[क्रांतिसिंह नाना पाटील]]<br />[[जी. डी. बापू लाड]]<br />[[महात्मा गांधी]] | प्रभावित = | वडील नाव = ज्ञानदेव पवार | आई नाव = | पती नाव = | पत्नी नाव = सुभद्राताई पवार | अपत्ये = | स्वाक्षरी चित्र = A D Pawar signature.jpg | तळटिपा = }} '''आकाराम ज्ञानदेव पवार''' (४ मार्च १९२३ – १५ सप्टेंबर २०१५) हे महाराष्ट्रातील स्वातंत्र्यसैनिक आणि सामाजिक कार्यकर्ते होते. ते [[सातारा प्रतिसरकार]] आणि [[तुफान सेना]] या भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीतील भूमिगत संघटनांशी संबंधित होते. [[क्रांतिसिंह नाना पाटील]] यांच्या नेतृत्वाखालील प्रतिसरकारच्या कार्यात त्यांनी सहभाग घेतला आणि कुंडल येथे तुफान सेनेच्या प्रशिक्षण व्यवस्थेत त्यांचा सहभाग होता.<ref>{{Cite web |title=ब्रिटिशांच्या गुलामगिरीतून बहुजनांना मुक्त करण्यासाठी क्रांतिसिंहांनी केला नोकरीचा त्याग |publisher=ई-सकाळ |url=https://www.esakal.com/maharashtra/article-on-life-of-krantisinha-nana-ramchandra-patil-bam92 |access-date=३१ जुलै २०२६ }}</ref> १९४२ च्या [[भारत छोडो आंदोलन]] काळात त्यांनी भूमिगत चळवळीत कार्य केले. स्वातंत्र्यानंतर त्यांनी ग्रामविकास, सहकार चळवळ, शेतकरी संघटन आणि सामाजिक कार्य या क्षेत्रांत योगदान दिले. == प्रारंभिक जीवन == आकाराम ज्ञानदेव पवार यांचा जन्म ४ मार्च १९२३ रोजी महाराष्ट्रातील सांगली जिल्ह्यातील कुंडल येथे झाला. त्यांचे प्राथमिक शिक्षण कुंडल येथे झाले. आर्थिक परिस्थितीमुळे त्यांचे शिक्षण सहावीनंतर थांबले. १९३९ मध्ये त्यांनी [[किर्लोस्करवाडी]] येथील किर्लोस्कर कारखान्यात टर्नर म्हणून काम सुरू केले. भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीत सहभागी झाल्यानंतर त्यांनी नोकरीचा त्याग केला आणि पूर्णवेळ चळवळीच्या कार्यात सहभागी झाले. == भारतीय स्वातंत्र्य चळवळ == === भारत छोडो आंदोलन === १९४२ मध्ये [[महात्मा गांधी]] यांच्या नेतृत्वाखाली भारत छोडो आंदोलन सुरू झाल्यानंतर आकाराम पवार भूमिगत स्वातंत्र्य चळवळीत सहभागी झाले. ते [[क्रांतिसिंह नाना पाटील]] यांच्या नेतृत्वाखालील सातारा प्रतिसरकारच्या कार्याशी जोडले गेले. या काळात त्यांनी संघटनात्मक कार्य, कार्यकर्त्यांचे प्रशिक्षण आणि ब्रिटिश प्रशासनाविरुद्धच्या विविध आंदोलनांमध्ये सहभाग घेतला.<ref>{{Cite web |title=सातारा जिल्हा – मराठी विश्वकोश |publisher=मराठी विश्वकोश |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/25493/ |access-date=३१ जुलै २०२६ }}</ref> === राष्ट्रसेवादलातील प्रशिक्षण === आकाराम पवार यांनी औंध येथे आयोजित राष्ट्रसेवादलाच्या प्रशिक्षण शिबिरात सहभाग घेतला. या प्रशिक्षणातून त्यांना संघटन कौशल्य, शारीरिक प्रशिक्षण आणि भूमिगत कार्यपद्धतीचे ज्ञान मिळाले. पुढे तुफान सेनेतील कार्यकर्त्यांच्या प्रशिक्षणासाठी या अनुभवाचा उपयोग झाला. === तुफान सेना आणि प्रतिसरकार === [[सातारा प्रतिसरकार]]च्या तुफान सेनेमध्ये आकाराम पवार यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. कुंडल परिसरात तुफान सेनेच्या प्रशिक्षणाची व्यवस्था करण्यात आली होती. येथे स्वयंसेवकांना संघटन, शारीरिक प्रशिक्षण आणि स्वातंत्र्य चळवळीशी संबंधित कार्याचे प्रशिक्षण देण्यात येत असे. <ref>{{Cite web |title=ब्रिटिशांच्या गुलामगिरीतून बहुजनांना मुक्त करण्यासाठी क्रांतिसिंहांनी केला नोकरीचा त्याग |publisher=ई-सकाळ |url=https://www.esakal.com/maharashtra/article-on-life-of-krantisinha-nana-ramchandra-patil-bam92 |access-date=३१ जुलै २०२६ }}</ref> === तासगाव मोर्चा === ३ सप्टेंबर १९४२ रोजी भारत छोडो आंदोलनाच्या पार्श्वभूमीवर तासगाव येथे ब्रिटिश प्रशासनाविरोधात मोर्चा काढण्यात आला. या मोर्चामध्ये सातारा आणि सांगली परिसरातील अनेक स्वातंत्र्यसैनिक सहभागी झाले होते. हा मोर्चा क्रांतिसिंह नाना पाटील यांच्या नेतृत्वाखाली सुरू झालेल्या प्रतिसरकारच्या चळवळीशी संबंधित होता. मोर्चादरम्यान तासगाव येथील मामलेदार कार्यालयावर भारतीय तिरंगा फडकवण्यात आल्याचा उल्लेख काही स्थानिक संदर्भांमध्ये आढळतो. या घटनेनंतर ब्रिटिश प्रशासनाने स्वातंत्र्य चळवळीतील कार्यकर्त्यांवर कारवाई तीव्र केली. === इस्लामपूर मोर्चा === १९४२ च्या भारत छोडो आंदोलनाच्या काळात सातारा-सांगली परिसरात ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध विविध आंदोलने करण्यात आली. या आंदोलनांपैकी इस्लामपूर येथील मोर्चा हा प्रतिसरकारच्या चळवळीशी संबंधित एक महत्त्वाचा प्रसंग मानला जातो. या काळात क्रांतिसिंह नाना पाटील यांच्या नेतृत्वाखाली सातारा प्रतिसरकारची चळवळ ग्रामीण भागात सक्रिय झाली होती. ब्रिटिश प्रशासनाविरुद्ध जनतेला संघटित करण्यासाठी विविध ठिकाणी मोर्चे, सभा आणि आंदोलनांचे आयोजन करण्यात आले. इस्लामपूर येथे आयोजित करण्यात आलेल्या मोर्चामध्ये स्वातंत्र्यसैनिक आणि स्थानिक कार्यकर्ते मोठ्या संख्येने सहभागी झाले होते. या आंदोलनाचा उद्देश ब्रिटिश शासनाविरुद्ध जनतेचा विरोध व्यक्त करणे आणि स्वराज्याची मागणी पुढे नेणे हा होता. मोर्चादरम्यान ब्रिटिश पोलिसांनी जमावावर कारवाई केली. काही ऐतिहासिक नोंदींनुसार पोलिसांनी गोळीबार केला, ज्यामध्ये काही आंदोलनकर्ते हुतात्मा झाले. त्यानंतर ब्रिटिश प्रशासनाने स्वातंत्र्य चळवळीतील कार्यकर्त्यांवर अटक आणि दडपशाहीची कारवाई केली. कॅप्टन आकाराम ज्ञानदेव पवार हे या काळात प्रतिसरकार आणि तुफान सेनेशी संबंधित भूमिगत कार्यात सहभागी होते. इस्लामपूर परिसरातील आंदोलनांमध्ये त्यांनी संघटनात्मक भूमिका बजावल्याचा उल्लेख त्यांच्या जीवनचरित्राशी संबंधित साहित्यामध्ये आढळतो. या घटनेनंतर भूमिगत चळवळीचे कार्य अधिक संघटित करण्यात आले आणि तुफान सेनेच्या माध्यमातून कार्यकर्त्यांचे प्रशिक्षण व संघटन सुरू राहिले. === गोवा शस्त्र मोहीम === १९४२ च्या भारत छोडो आंदोलनाच्या काळात सातारा प्रतिसरकारच्या भूमिगत कार्यासाठी संघटन, प्रशिक्षण आणि साधनसामग्रीची आवश्यकता होती. या पार्श्वभूमीवर कॅप्टन आकाराम ज्ञानदेव पवार यांच्यावर शस्त्रास्त्रे मिळविण्याशी संबंधित एक जबाबदारी सोपविण्यात आल्याचा उल्लेख त्यांच्या जीवनचरित्राशी संबंधित साहित्यात आढळतो. या मोहिमेत त्यांनी गोवा परिसरातून शस्त्रे आणि दारुगोळा मिळवून ते प्रतिसरकारच्या कार्यकर्त्यांपर्यंत पोहोचविण्याचे कार्य केल्याचे नमूद केले जाते. त्या काळात गोवा हे पोर्तुगीजांच्या नियंत्रणाखाली होते आणि ब्रिटिश भारताबाहेरील प्रदेश असल्यामुळे भूमिगत कार्यकर्त्यांसाठी ते एक वेगळे क्षेत्र होते. या मोहिमेदरम्यान पोर्तुगीज प्रशासनाच्या देखरेखीपासून बचाव करून शस्त्रसामग्री महाराष्ट्रात आणण्यात आली, असा उल्लेख काही स्थानिक संदर्भांमध्ये आढळतो. या कार्यामुळे प्रतिसरकारच्या भूमिगत संघटनात्मक प्रयत्नांना मदत झाल्याचे नमूद केले जाते. गोवा शस्त्र मोहिमेचा उल्लेख कॅप्टन आकाराम पवार यांच्या स्वातंत्र्य चळवळीतील भूमिकेच्या संदर्भात केला जातो. या घटनेबाबत अधिकृत दस्तऐवज, संग्रहित नोंदी किंवा प्रकाशित इतिहासग्रंथांचे संदर्भ आवश्यक आहेत. === गिल्बर्टचा कुंडल वेढा === सातारा प्रतिसरकारच्या कार्यकाळात कुंडल हे भूमिगत स्वातंत्र्य चळवळीचे एक महत्त्वाचे केंद्र होते. प्रतिसरकार आणि तुफान सेनेच्या वाढत्या प्रभावामुळे ब्रिटिश प्रशासनाने भूमिगत कार्यकर्त्यांविरुद्ध विविध कारवाया सुरू केल्या. ब्रिटिश पोलीस अधिकारी गिल्बर्ट यांनी कुंडल गावात कारवाई करून प्रतिसरकारशी संबंधित कार्यकर्त्यांना अटक करण्याचा प्रयत्न केला. या कारवाईचा उल्लेख कॅप्टन आकाराम ज्ञानदेव पवार यांच्या जीवनचरित्राशी संबंधित साहित्यात आढळतो. या वेळी आकाराम पवार आणि इतर भूमिगत कार्यकर्ते परिसरात सक्रिय होते. स्थानिक नागरिकांच्या सहकार्यामुळे ब्रिटिश प्रशासनाला अपेक्षित यश मिळाले नाही, असा उल्लेख काही स्थानिक संदर्भांमध्ये करण्यात आला आहे. या घटनेचा उल्लेख सातारा प्रतिसरकारच्या भूमिगत संघर्षातील एका प्रसंगाच्या रूपात केला जातो. === औंध कारागृह === सातारा प्रतिसरकारच्या भूमिगत चळवळीच्या काळात ब्रिटिश प्रशासनाने स्वातंत्र्यसैनिक आणि भूमिगत कार्यकर्त्यांवर कारवाई तीव्र केली होती. या काळात कॅप्टन आकाराम ज्ञानदेव पवार यांच्यावरही ब्रिटिश प्रशासनाचे लक्ष होते. १९४४ मध्ये कुंडल आणि परिसरातील भूमिगत कार्यकर्त्यांवर कारवाई होण्याची शक्यता निर्माण झाल्यानंतर आकाराम पवार यांनी औंध येथे हजर होण्याचा निर्णय घेतला. त्यानंतर त्यांना औंध कारागृहात ठेवण्यात आले. कारागृहात असतानाही त्यांनी स्वातंत्र्य चळवळीतील कार्यकर्त्यांशी संपर्क ठेवण्याचा प्रयत्न केला. औंध संस्थानातील काही सहानुभूती असलेल्या व्यक्तींच्या सहकार्यामुळे त्यांना सामाजिक आणि संघटनात्मक कार्याशी संपर्क ठेवता आला, असा उल्लेख त्यांच्या जीवनचरित्राशी संबंधित साहित्यात आढळतो. १९४५ मध्ये त्यांची पॅरोलवर सुटका झाली. पुढे १९४६ मध्ये राजकीय कैद्यांच्या सुटकेनंतर त्यांची पूर्ण मुक्तता झाली. औंध कारागृहातील काळ हा त्यांच्या स्वातंत्र्य चळवळीतील संघर्षाचा एक भाग मानला जातो. <ref>{{Cite book | author = प्रदीप कदम | title = क्रांतिवीर कॅप्टन आकाराम दादा पवार जीवनपाट | year = २००४ | page = पान क्रमांक }}</ref> === खानदेशातील कार्य === सातारा प्रतिसरकारच्या भूमिगत चळवळीच्या काळात कॅप्टन आकाराम ज्ञानदेव पवार यांना संघटनात्मक कार्यासाठी खानदेश भागात पाठविण्यात आल्याचा उल्लेख त्यांच्या जीवनचरित्राशी संबंधित साहित्यात आढळतो. या काळात त्यांनी ''अरविंद'' या टोपणनावाने कार्य केल्याचे नमूद केले जाते. खानदेशातील विविध भागांमध्ये त्यांनी राष्ट्रसेवादलाच्या माध्यमातून युवकांचे संघटन आणि स्वातंत्र्य चळवळीशी संबंधित कार्यकर्त्यांचे प्रशिक्षण करण्याचे काम केले. खानदेशातील ग्रामीण भागात त्यांनी कार्यकर्ता प्रशिक्षण शिबिरे आयोजित केली. या शिबिरांमध्ये संघटन कौशल्य, शारीरिक प्रशिक्षण आणि स्वातंत्र्य चळवळीतील कार्यपद्धती याबाबत मार्गदर्शन करण्यात येत असे. ब्रिटिश प्रशासनाच्या हालचालींवर लक्ष ठेवणे, भूमिगत कार्यकर्त्यांशी संपर्क राखणे आणि स्वातंत्र्य चळवळीचे जाळे विस्तारण्याचे कार्य त्यांनी या काळात केले, असा उल्लेख त्यांच्या चरित्रग्रंथात करण्यात आला आहे. खानदेशातील त्यांच्या कार्यामुळे सातारा प्रतिसरकारशी संबंधित भूमिगत चळवळीचा प्रभाव महाराष्ट्राच्या इतर भागांपर्यंत पोहोचण्यास मदत झाल्याचे नमूद केले जाते. === मराठवाडा मुक्ती संग्रामातील योगदान === हैदराबाद संस्थान भारतात विलीन करण्यासाठी झालेल्या मराठवाडा मुक्ती संग्रामात कॅप्टन आकाराम ज्ञानदेव पवार यांनी सहभाग घेतल्याचा उल्लेख त्यांच्या जीवनचरित्राशी संबंधित साहित्यात आढळतो. १९४७ मध्ये भारत स्वतंत्र झाल्यानंतरही हैदराबाद संस्थान स्वतंत्र राहिले होते. निजामाच्या राजवटीविरुद्ध हैदराबाद संस्थानातील विविध भागांमध्ये आंदोलन सुरू झाले. या आंदोलनाचा एक भाग म्हणून मराठवाड्यातही स्वातंत्र्यसैनिक आणि सामाजिक कार्यकर्त्यांनी संघटनात्मक कार्य केले. १७ सप्टेंबर १९४८ रोजी भारतीय सैन्याच्या कारवाईनंतर हैदराबाद संस्थान भारतीय संघराज्यात विलीन झाले. आकाराम पवार यांनी या काळात मराठवाड्यात कार्यकर्त्यांचे संघटन, प्रशिक्षण शिबिरांचे आयोजन आणि जनजागृतीचे कार्य केल्याचे नमूद केले जाते. त्यांनी क्रांतिसिंह नाना पाटील, जी. डी. बापू लाड आणि इतर सहकाऱ्यांसोबत मराठवाड्यातील स्वातंत्र्य चळवळीशी संबंधित काम केले, असा उल्लेख त्यांच्या चरित्रग्रंथात आढळतो. उमरखेड, अकोला, अमरावती, बुलढाणा आणि मराठवाड्याच्या इतर भागांमध्ये कार्यकर्त्यांना संघटित करण्यासाठी त्यांनी प्रयत्न केल्याचे नमूद केले जाते. या माध्यमातून युवकांना शिस्त, संघटन कौशल्य आणि सामाजिक कार्याचे प्रशिक्षण देण्यात आले. मराठवाडा मुक्ती संग्रामातील त्यांचे कार्य हे त्यांच्या स्वातंत्र्य चळवळीतील भूमिकेचा पुढील टप्पा मानले जाते. <ref>{{Cite book |last=कदम |first=प्रदीप |title=क्रांतिवीर कॅप्टन आकाराम दादा पवार जीवनपाट |year=२००४ |publisher=श्री. प्रदीप कदम }}</ref> == स्वातंत्र्यानंतरचे कार्य == १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारत स्वतंत्र झाल्यानंतर कॅप्टन आकाराम ज्ञानदेव पवार यांनी सामाजिक, राजकीय आणि ग्रामीण विकासाच्या क्षेत्रात कार्य सुरू ठेवले. स्वातंत्र्य चळवळीतील अनुभवाचा उपयोग त्यांनी ग्रामीण समाजाच्या प्रश्नांसाठी केला. शेतकरी, कामगार आणि ग्रामीण जनतेच्या समस्या सोडविण्यासाठी त्यांनी संघटनात्मक कार्य केले. === राजकीय कार्य === स्वातंत्र्यानंतर आकाराम पवार यांनी [[शेतकरी कामगार पक्ष]]ाच्या माध्यमातून राजकीय कार्य केले. ग्रामीण भागातील शेतकरी आणि कष्टकरी वर्गाच्या प्रश्नांना त्यांनी प्राधान्य दिले. १९५२ च्या काळात त्यांनी ''लाल तारा'' या कलापथकाच्या माध्यमातून सामाजिक आणि राजकीय जनजागृतीचे कार्य केले. या कलापथकाद्वारे ग्रामीण भागात सामाजिक विषयांवर प्रबोधन करण्यात आले.<ref>{{Cite book |last=कदम |first=प्रदीप |title=क्रांतिवीर कॅप्टन आकाराम दादा पवार जीवनपाट |year=२००४ |publisher=श्री. प्रदीप कदम }}</ref> === ग्रामपंचायत कार्य === १९५७ मध्ये आकाराम पवार यांची कुंडल गावच्या सरपंचपदी निवड झाली. सरपंच म्हणून त्यांनी ग्रामविकास, स्थानिक समस्या सोडविणे आणि सामाजिक सलोखा निर्माण करण्यासाठी काम केले. गावातील वाद सामोपचाराने सोडविण्यासाठी त्यांनी ग्रामस्तरावरील न्यायदान व्यवस्थेला प्रोत्साहन दिले. === जिल्हा परिषद कार्य === १९६२ मध्ये आकाराम पवार सांगली जिल्हा परिषदेवर सदस्य म्हणून निवडून आले. जिल्हा परिषद सदस्य म्हणून त्यांनी ग्रामीण भागातील पाणीपुरवठा, शिक्षण, शेती आणि विकासाच्या प्रश्नांवर काम केले. ग्रामीण भागातील मूलभूत सुविधांच्या विकासासाठी त्यांनी प्रयत्न केले.<ref>{{Cite book |last=कदम |first=प्रदीप |title=क्रांतिवीर कॅप्टन आकाराम दादा पवार जीवनपाट |year=२००४ |publisher=श्री. प्रदीप कदम }}</ref> === शेतकरी आणि कामगार चळवळ === आकाराम पवार यांनी शेतकरी आणि कामगारांच्या प्रश्नांसाठी सातत्याने कार्य केले. ते सांगली जिल्हा किसान सभेचे अध्यक्ष म्हणूनही कार्यरत होते. या माध्यमातून त्यांनी शेतकऱ्यांचे संघटन, शेतीविषयक प्रश्न आणि ग्रामीण कामगारांच्या समस्यांवर काम केले. === सहकार चळवळीतील कार्य === ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विकासासाठी आकाराम पवार यांनी सहकार क्षेत्रात योगदान दिले. कुंडल विविध कार्यकारी सहकारी संस्थेच्या कार्यात त्यांनी सहभाग घेतला. संस्थेच्या विकासासाठी आणि ग्रामीण भागातील नागरिकांना सेवा उपलब्ध करून देण्यासाठी त्यांनी प्रयत्न केले. कुंडल परिसरातील पाणीप्रश्न सोडविण्यासाठी गणेशवाडी पाणीपुरवठा योजनेच्या स्थापनेत त्यांनी पुढाकार घेतल्याचा उल्लेख त्यांच्या जीवनचरित्रात आढळतो. कृष्णा-येरळा सहकारी साखर कारखान्याच्या स्थापनेसाठीही त्यांनी प्रयत्न केले.<ref>{{Cite book |last=कदम |first=प्रदीप |title=क्रांतिवीर कॅप्टन आकाराम दादा पवार जीवनपाट |year=२००४ |publisher=श्री. प्रदीप कदम }}</ref> === ग्रामोद्योग आणि सामाजिक कार्य === ग्रामीण रोजगार निर्मितीसाठी आकाराम पवार यांनी ग्रामोद्योगाला प्रोत्साहन दिले. सांगली जिल्हा खादी ग्रामोद्योग मंडळाच्या माध्यमातून त्यांनी ग्रामीण उद्योगांना चालना देण्याचे काम केले. शिक्षण आणि सामाजिक विकासाच्या क्षेत्रातही त्यांनी योगदान दिले. ते गांधी एज्युकेशन सोसायटीच्या कार्याशी संबंधित होते आणि ग्रामीण भागातील शिक्षणाच्या प्रसारासाठी त्यांनी प्रयत्न केले. <ref>{{Cite book |last=कदम |first=प्रदीप |title=क्रांतिवीर कॅप्टन आकाराम दादा पवार जीवनपाट |year=२००४ |publisher=श्री. प्रदीप कदम }}</ref> == संबंधित व्यक्ती == * [[क्रांतिसिंह नाना पाटील]] * [[गणपत लाड]] == पुस्तके == * ''क्रांतिवीर कॅप्टन आकाराम दादा पवार जीवनपाट''. लेखक: श्री.प्रदीप कदम प्रकाशन: श्री.प्रदीप कदम वर्ष: २००४ . * ''क्रांतिवीर कॅप्टन आकाराम दादा पवार जीवनपाट'' — ऑनलाइन आवृत्ती.[https://kurukshetra-akaram-dada-jeevan-paat.blogspot.com/2021/09/blog-post.html] == संदर्भ == {{संदर्भसूची}} == संदर्भ == {{Reflist}} * {{Cite web |title=ब्रिटिशांच्या गुलामगिरीतून बहुजनांना मुक्त करण्यासाठी क्रांतिसिंहांनी केला नोकरीचा त्याग |publisher=ई-सकाळ |url=https://www.esakal.com/maharashtra/article-on-life-of-krantisinha-nana-ramchandra-patil-bam92 |access-date=31 जुलै 2026 }} * {{Cite web |title=सांगली जिल्ह्याची संपूर्ण माहिती |publisher=Info Marathi |url=https://infomarathi07.com/sangli-information-in-marathi/ |access-date=31 जुलै 2026 }} [[Category:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] [[Category:महाराष्ट्रातील व्यक्ती]] [[Category:सांगली जिल्ह्यातील व्यक्ती]] [[Category:सामाजिक कार्यकर्ते]] 819roya5aezrz017l6svq979v4km63j 2698120 2698117 2026-07-31T07:12:04Z Manasi.M.Pawar 137361 Manasi.M.Pawar ने लेख [[विकिपीडिया:धूळपाटी]] वरुन [[आकाराम ज्ञानदेव पवार]] ला हलविला: लेख पूर्ण झाला असून मुख्य नामविश्वात हलवत आहे. 2698117 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट चळवळ चरित्र | नाव = कॅ. आकाराम ज्ञानदेव पवार | चित्र = Krantiveer_Captain_Akaram_Dada_Pawar.jpg | चित्र रुंदी = | चित्र title = कॅ. आकाराम ज्ञानदेव पवार यांचे छायाचित्र | टोपणनाव = दादा | जन्मदिनांक = [[मार्च ४]], [[इ.स. १९२३]] | जन्मस्थान = [[कुंडल]], [[पलूस तालुका]], [[सांगली जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | जन्म_नाव = आकाराम ज्ञानदेव पवार | मृत्युदिनांक = [[सप्टेंबर १५]],[[इ.स.२०१५]] | मृत्युस्थान =[[कुंडल]], [[पलूस तालुका]], [[सांगली जिल्हा]] | चळवळ = [[भारतीय स्वातंत्र्यलढा]] | संघटना = [[प्रतिसरकार]]<br />[[तुफान सेना]]<br />[[राष्ट्रसेवादल]] | पत्रकारिता लेखन = | पुरस्कार = ताम्रपत्र ,स्वातंत्र्यसैनिक सन्मान | स्मारके = | धर्म = | प्रभाव = [[क्रांतिसिंह नाना पाटील]]<br />[[जी. डी. बापू लाड]]<br />[[महात्मा गांधी]] | प्रभावित = | वडील नाव = ज्ञानदेव पवार | आई नाव = | पती नाव = | पत्नी नाव = सुभद्राताई पवार | अपत्ये = | स्वाक्षरी चित्र = A D Pawar signature.jpg | तळटिपा = }} '''आकाराम ज्ञानदेव पवार''' (४ मार्च १९२३ – १५ सप्टेंबर २०१५) हे महाराष्ट्रातील स्वातंत्र्यसैनिक आणि सामाजिक कार्यकर्ते होते. ते [[सातारा प्रतिसरकार]] आणि [[तुफान सेना]] या भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीतील भूमिगत संघटनांशी संबंधित होते. [[क्रांतिसिंह नाना पाटील]] यांच्या नेतृत्वाखालील प्रतिसरकारच्या कार्यात त्यांनी सहभाग घेतला आणि कुंडल येथे तुफान सेनेच्या प्रशिक्षण व्यवस्थेत त्यांचा सहभाग होता.<ref>{{Cite web |title=ब्रिटिशांच्या गुलामगिरीतून बहुजनांना मुक्त करण्यासाठी क्रांतिसिंहांनी केला नोकरीचा त्याग |publisher=ई-सकाळ |url=https://www.esakal.com/maharashtra/article-on-life-of-krantisinha-nana-ramchandra-patil-bam92 |access-date=३१ जुलै २०२६ }}</ref> १९४२ च्या [[भारत छोडो आंदोलन]] काळात त्यांनी भूमिगत चळवळीत कार्य केले. स्वातंत्र्यानंतर त्यांनी ग्रामविकास, सहकार चळवळ, शेतकरी संघटन आणि सामाजिक कार्य या क्षेत्रांत योगदान दिले. == प्रारंभिक जीवन == आकाराम ज्ञानदेव पवार यांचा जन्म ४ मार्च १९२३ रोजी महाराष्ट्रातील सांगली जिल्ह्यातील कुंडल येथे झाला. त्यांचे प्राथमिक शिक्षण कुंडल येथे झाले. आर्थिक परिस्थितीमुळे त्यांचे शिक्षण सहावीनंतर थांबले. १९३९ मध्ये त्यांनी [[किर्लोस्करवाडी]] येथील किर्लोस्कर कारखान्यात टर्नर म्हणून काम सुरू केले. भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीत सहभागी झाल्यानंतर त्यांनी नोकरीचा त्याग केला आणि पूर्णवेळ चळवळीच्या कार्यात सहभागी झाले. == भारतीय स्वातंत्र्य चळवळ == === भारत छोडो आंदोलन === १९४२ मध्ये [[महात्मा गांधी]] यांच्या नेतृत्वाखाली भारत छोडो आंदोलन सुरू झाल्यानंतर आकाराम पवार भूमिगत स्वातंत्र्य चळवळीत सहभागी झाले. ते [[क्रांतिसिंह नाना पाटील]] यांच्या नेतृत्वाखालील सातारा प्रतिसरकारच्या कार्याशी जोडले गेले. या काळात त्यांनी संघटनात्मक कार्य, कार्यकर्त्यांचे प्रशिक्षण आणि ब्रिटिश प्रशासनाविरुद्धच्या विविध आंदोलनांमध्ये सहभाग घेतला.<ref>{{Cite web |title=सातारा जिल्हा – मराठी विश्वकोश |publisher=मराठी विश्वकोश |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/25493/ |access-date=३१ जुलै २०२६ }}</ref> === राष्ट्रसेवादलातील प्रशिक्षण === आकाराम पवार यांनी औंध येथे आयोजित राष्ट्रसेवादलाच्या प्रशिक्षण शिबिरात सहभाग घेतला. या प्रशिक्षणातून त्यांना संघटन कौशल्य, शारीरिक प्रशिक्षण आणि भूमिगत कार्यपद्धतीचे ज्ञान मिळाले. पुढे तुफान सेनेतील कार्यकर्त्यांच्या प्रशिक्षणासाठी या अनुभवाचा उपयोग झाला. === तुफान सेना आणि प्रतिसरकार === [[सातारा प्रतिसरकार]]च्या तुफान सेनेमध्ये आकाराम पवार यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. कुंडल परिसरात तुफान सेनेच्या प्रशिक्षणाची व्यवस्था करण्यात आली होती. येथे स्वयंसेवकांना संघटन, शारीरिक प्रशिक्षण आणि स्वातंत्र्य चळवळीशी संबंधित कार्याचे प्रशिक्षण देण्यात येत असे. <ref>{{Cite web |title=ब्रिटिशांच्या गुलामगिरीतून बहुजनांना मुक्त करण्यासाठी क्रांतिसिंहांनी केला नोकरीचा त्याग |publisher=ई-सकाळ |url=https://www.esakal.com/maharashtra/article-on-life-of-krantisinha-nana-ramchandra-patil-bam92 |access-date=३१ जुलै २०२६ }}</ref> === तासगाव मोर्चा === ३ सप्टेंबर १९४२ रोजी भारत छोडो आंदोलनाच्या पार्श्वभूमीवर तासगाव येथे ब्रिटिश प्रशासनाविरोधात मोर्चा काढण्यात आला. या मोर्चामध्ये सातारा आणि सांगली परिसरातील अनेक स्वातंत्र्यसैनिक सहभागी झाले होते. हा मोर्चा क्रांतिसिंह नाना पाटील यांच्या नेतृत्वाखाली सुरू झालेल्या प्रतिसरकारच्या चळवळीशी संबंधित होता. मोर्चादरम्यान तासगाव येथील मामलेदार कार्यालयावर भारतीय तिरंगा फडकवण्यात आल्याचा उल्लेख काही स्थानिक संदर्भांमध्ये आढळतो. या घटनेनंतर ब्रिटिश प्रशासनाने स्वातंत्र्य चळवळीतील कार्यकर्त्यांवर कारवाई तीव्र केली. === इस्लामपूर मोर्चा === १९४२ च्या भारत छोडो आंदोलनाच्या काळात सातारा-सांगली परिसरात ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध विविध आंदोलने करण्यात आली. या आंदोलनांपैकी इस्लामपूर येथील मोर्चा हा प्रतिसरकारच्या चळवळीशी संबंधित एक महत्त्वाचा प्रसंग मानला जातो. या काळात क्रांतिसिंह नाना पाटील यांच्या नेतृत्वाखाली सातारा प्रतिसरकारची चळवळ ग्रामीण भागात सक्रिय झाली होती. ब्रिटिश प्रशासनाविरुद्ध जनतेला संघटित करण्यासाठी विविध ठिकाणी मोर्चे, सभा आणि आंदोलनांचे आयोजन करण्यात आले. इस्लामपूर येथे आयोजित करण्यात आलेल्या मोर्चामध्ये स्वातंत्र्यसैनिक आणि स्थानिक कार्यकर्ते मोठ्या संख्येने सहभागी झाले होते. या आंदोलनाचा उद्देश ब्रिटिश शासनाविरुद्ध जनतेचा विरोध व्यक्त करणे आणि स्वराज्याची मागणी पुढे नेणे हा होता. मोर्चादरम्यान ब्रिटिश पोलिसांनी जमावावर कारवाई केली. काही ऐतिहासिक नोंदींनुसार पोलिसांनी गोळीबार केला, ज्यामध्ये काही आंदोलनकर्ते हुतात्मा झाले. त्यानंतर ब्रिटिश प्रशासनाने स्वातंत्र्य चळवळीतील कार्यकर्त्यांवर अटक आणि दडपशाहीची कारवाई केली. कॅप्टन आकाराम ज्ञानदेव पवार हे या काळात प्रतिसरकार आणि तुफान सेनेशी संबंधित भूमिगत कार्यात सहभागी होते. इस्लामपूर परिसरातील आंदोलनांमध्ये त्यांनी संघटनात्मक भूमिका बजावल्याचा उल्लेख त्यांच्या जीवनचरित्राशी संबंधित साहित्यामध्ये आढळतो. या घटनेनंतर भूमिगत चळवळीचे कार्य अधिक संघटित करण्यात आले आणि तुफान सेनेच्या माध्यमातून कार्यकर्त्यांचे प्रशिक्षण व संघटन सुरू राहिले. === गोवा शस्त्र मोहीम === १९४२ च्या भारत छोडो आंदोलनाच्या काळात सातारा प्रतिसरकारच्या भूमिगत कार्यासाठी संघटन, प्रशिक्षण आणि साधनसामग्रीची आवश्यकता होती. या पार्श्वभूमीवर कॅप्टन आकाराम ज्ञानदेव पवार यांच्यावर शस्त्रास्त्रे मिळविण्याशी संबंधित एक जबाबदारी सोपविण्यात आल्याचा उल्लेख त्यांच्या जीवनचरित्राशी संबंधित साहित्यात आढळतो. या मोहिमेत त्यांनी गोवा परिसरातून शस्त्रे आणि दारुगोळा मिळवून ते प्रतिसरकारच्या कार्यकर्त्यांपर्यंत पोहोचविण्याचे कार्य केल्याचे नमूद केले जाते. त्या काळात गोवा हे पोर्तुगीजांच्या नियंत्रणाखाली होते आणि ब्रिटिश भारताबाहेरील प्रदेश असल्यामुळे भूमिगत कार्यकर्त्यांसाठी ते एक वेगळे क्षेत्र होते. या मोहिमेदरम्यान पोर्तुगीज प्रशासनाच्या देखरेखीपासून बचाव करून शस्त्रसामग्री महाराष्ट्रात आणण्यात आली, असा उल्लेख काही स्थानिक संदर्भांमध्ये आढळतो. या कार्यामुळे प्रतिसरकारच्या भूमिगत संघटनात्मक प्रयत्नांना मदत झाल्याचे नमूद केले जाते. गोवा शस्त्र मोहिमेचा उल्लेख कॅप्टन आकाराम पवार यांच्या स्वातंत्र्य चळवळीतील भूमिकेच्या संदर्भात केला जातो. या घटनेबाबत अधिकृत दस्तऐवज, संग्रहित नोंदी किंवा प्रकाशित इतिहासग्रंथांचे संदर्भ आवश्यक आहेत. === गिल्बर्टचा कुंडल वेढा === सातारा प्रतिसरकारच्या कार्यकाळात कुंडल हे भूमिगत स्वातंत्र्य चळवळीचे एक महत्त्वाचे केंद्र होते. प्रतिसरकार आणि तुफान सेनेच्या वाढत्या प्रभावामुळे ब्रिटिश प्रशासनाने भूमिगत कार्यकर्त्यांविरुद्ध विविध कारवाया सुरू केल्या. ब्रिटिश पोलीस अधिकारी गिल्बर्ट यांनी कुंडल गावात कारवाई करून प्रतिसरकारशी संबंधित कार्यकर्त्यांना अटक करण्याचा प्रयत्न केला. या कारवाईचा उल्लेख कॅप्टन आकाराम ज्ञानदेव पवार यांच्या जीवनचरित्राशी संबंधित साहित्यात आढळतो. या वेळी आकाराम पवार आणि इतर भूमिगत कार्यकर्ते परिसरात सक्रिय होते. स्थानिक नागरिकांच्या सहकार्यामुळे ब्रिटिश प्रशासनाला अपेक्षित यश मिळाले नाही, असा उल्लेख काही स्थानिक संदर्भांमध्ये करण्यात आला आहे. या घटनेचा उल्लेख सातारा प्रतिसरकारच्या भूमिगत संघर्षातील एका प्रसंगाच्या रूपात केला जातो. === औंध कारागृह === सातारा प्रतिसरकारच्या भूमिगत चळवळीच्या काळात ब्रिटिश प्रशासनाने स्वातंत्र्यसैनिक आणि भूमिगत कार्यकर्त्यांवर कारवाई तीव्र केली होती. या काळात कॅप्टन आकाराम ज्ञानदेव पवार यांच्यावरही ब्रिटिश प्रशासनाचे लक्ष होते. १९४४ मध्ये कुंडल आणि परिसरातील भूमिगत कार्यकर्त्यांवर कारवाई होण्याची शक्यता निर्माण झाल्यानंतर आकाराम पवार यांनी औंध येथे हजर होण्याचा निर्णय घेतला. त्यानंतर त्यांना औंध कारागृहात ठेवण्यात आले. कारागृहात असतानाही त्यांनी स्वातंत्र्य चळवळीतील कार्यकर्त्यांशी संपर्क ठेवण्याचा प्रयत्न केला. औंध संस्थानातील काही सहानुभूती असलेल्या व्यक्तींच्या सहकार्यामुळे त्यांना सामाजिक आणि संघटनात्मक कार्याशी संपर्क ठेवता आला, असा उल्लेख त्यांच्या जीवनचरित्राशी संबंधित साहित्यात आढळतो. १९४५ मध्ये त्यांची पॅरोलवर सुटका झाली. पुढे १९४६ मध्ये राजकीय कैद्यांच्या सुटकेनंतर त्यांची पूर्ण मुक्तता झाली. औंध कारागृहातील काळ हा त्यांच्या स्वातंत्र्य चळवळीतील संघर्षाचा एक भाग मानला जातो. <ref>{{Cite book | author = प्रदीप कदम | title = क्रांतिवीर कॅप्टन आकाराम दादा पवार जीवनपाट | year = २००४ | page = पान क्रमांक }}</ref> === खानदेशातील कार्य === सातारा प्रतिसरकारच्या भूमिगत चळवळीच्या काळात कॅप्टन आकाराम ज्ञानदेव पवार यांना संघटनात्मक कार्यासाठी खानदेश भागात पाठविण्यात आल्याचा उल्लेख त्यांच्या जीवनचरित्राशी संबंधित साहित्यात आढळतो. या काळात त्यांनी ''अरविंद'' या टोपणनावाने कार्य केल्याचे नमूद केले जाते. खानदेशातील विविध भागांमध्ये त्यांनी राष्ट्रसेवादलाच्या माध्यमातून युवकांचे संघटन आणि स्वातंत्र्य चळवळीशी संबंधित कार्यकर्त्यांचे प्रशिक्षण करण्याचे काम केले. खानदेशातील ग्रामीण भागात त्यांनी कार्यकर्ता प्रशिक्षण शिबिरे आयोजित केली. या शिबिरांमध्ये संघटन कौशल्य, शारीरिक प्रशिक्षण आणि स्वातंत्र्य चळवळीतील कार्यपद्धती याबाबत मार्गदर्शन करण्यात येत असे. ब्रिटिश प्रशासनाच्या हालचालींवर लक्ष ठेवणे, भूमिगत कार्यकर्त्यांशी संपर्क राखणे आणि स्वातंत्र्य चळवळीचे जाळे विस्तारण्याचे कार्य त्यांनी या काळात केले, असा उल्लेख त्यांच्या चरित्रग्रंथात करण्यात आला आहे. खानदेशातील त्यांच्या कार्यामुळे सातारा प्रतिसरकारशी संबंधित भूमिगत चळवळीचा प्रभाव महाराष्ट्राच्या इतर भागांपर्यंत पोहोचण्यास मदत झाल्याचे नमूद केले जाते. === मराठवाडा मुक्ती संग्रामातील योगदान === हैदराबाद संस्थान भारतात विलीन करण्यासाठी झालेल्या मराठवाडा मुक्ती संग्रामात कॅप्टन आकाराम ज्ञानदेव पवार यांनी सहभाग घेतल्याचा उल्लेख त्यांच्या जीवनचरित्राशी संबंधित साहित्यात आढळतो. १९४७ मध्ये भारत स्वतंत्र झाल्यानंतरही हैदराबाद संस्थान स्वतंत्र राहिले होते. निजामाच्या राजवटीविरुद्ध हैदराबाद संस्थानातील विविध भागांमध्ये आंदोलन सुरू झाले. या आंदोलनाचा एक भाग म्हणून मराठवाड्यातही स्वातंत्र्यसैनिक आणि सामाजिक कार्यकर्त्यांनी संघटनात्मक कार्य केले. १७ सप्टेंबर १९४८ रोजी भारतीय सैन्याच्या कारवाईनंतर हैदराबाद संस्थान भारतीय संघराज्यात विलीन झाले. आकाराम पवार यांनी या काळात मराठवाड्यात कार्यकर्त्यांचे संघटन, प्रशिक्षण शिबिरांचे आयोजन आणि जनजागृतीचे कार्य केल्याचे नमूद केले जाते. त्यांनी क्रांतिसिंह नाना पाटील, जी. डी. बापू लाड आणि इतर सहकाऱ्यांसोबत मराठवाड्यातील स्वातंत्र्य चळवळीशी संबंधित काम केले, असा उल्लेख त्यांच्या चरित्रग्रंथात आढळतो. उमरखेड, अकोला, अमरावती, बुलढाणा आणि मराठवाड्याच्या इतर भागांमध्ये कार्यकर्त्यांना संघटित करण्यासाठी त्यांनी प्रयत्न केल्याचे नमूद केले जाते. या माध्यमातून युवकांना शिस्त, संघटन कौशल्य आणि सामाजिक कार्याचे प्रशिक्षण देण्यात आले. मराठवाडा मुक्ती संग्रामातील त्यांचे कार्य हे त्यांच्या स्वातंत्र्य चळवळीतील भूमिकेचा पुढील टप्पा मानले जाते. <ref>{{Cite book |last=कदम |first=प्रदीप |title=क्रांतिवीर कॅप्टन आकाराम दादा पवार जीवनपाट |year=२००४ |publisher=श्री. प्रदीप कदम }}</ref> == स्वातंत्र्यानंतरचे कार्य == १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारत स्वतंत्र झाल्यानंतर कॅप्टन आकाराम ज्ञानदेव पवार यांनी सामाजिक, राजकीय आणि ग्रामीण विकासाच्या क्षेत्रात कार्य सुरू ठेवले. स्वातंत्र्य चळवळीतील अनुभवाचा उपयोग त्यांनी ग्रामीण समाजाच्या प्रश्नांसाठी केला. शेतकरी, कामगार आणि ग्रामीण जनतेच्या समस्या सोडविण्यासाठी त्यांनी संघटनात्मक कार्य केले. === राजकीय कार्य === स्वातंत्र्यानंतर आकाराम पवार यांनी [[शेतकरी कामगार पक्ष]]ाच्या माध्यमातून राजकीय कार्य केले. ग्रामीण भागातील शेतकरी आणि कष्टकरी वर्गाच्या प्रश्नांना त्यांनी प्राधान्य दिले. १९५२ च्या काळात त्यांनी ''लाल तारा'' या कलापथकाच्या माध्यमातून सामाजिक आणि राजकीय जनजागृतीचे कार्य केले. या कलापथकाद्वारे ग्रामीण भागात सामाजिक विषयांवर प्रबोधन करण्यात आले.<ref>{{Cite book |last=कदम |first=प्रदीप |title=क्रांतिवीर कॅप्टन आकाराम दादा पवार जीवनपाट |year=२००४ |publisher=श्री. प्रदीप कदम }}</ref> === ग्रामपंचायत कार्य === १९५७ मध्ये आकाराम पवार यांची कुंडल गावच्या सरपंचपदी निवड झाली. सरपंच म्हणून त्यांनी ग्रामविकास, स्थानिक समस्या सोडविणे आणि सामाजिक सलोखा निर्माण करण्यासाठी काम केले. गावातील वाद सामोपचाराने सोडविण्यासाठी त्यांनी ग्रामस्तरावरील न्यायदान व्यवस्थेला प्रोत्साहन दिले. === जिल्हा परिषद कार्य === १९६२ मध्ये आकाराम पवार सांगली जिल्हा परिषदेवर सदस्य म्हणून निवडून आले. जिल्हा परिषद सदस्य म्हणून त्यांनी ग्रामीण भागातील पाणीपुरवठा, शिक्षण, शेती आणि विकासाच्या प्रश्नांवर काम केले. ग्रामीण भागातील मूलभूत सुविधांच्या विकासासाठी त्यांनी प्रयत्न केले.<ref>{{Cite book |last=कदम |first=प्रदीप |title=क्रांतिवीर कॅप्टन आकाराम दादा पवार जीवनपाट |year=२००४ |publisher=श्री. प्रदीप कदम }}</ref> === शेतकरी आणि कामगार चळवळ === आकाराम पवार यांनी शेतकरी आणि कामगारांच्या प्रश्नांसाठी सातत्याने कार्य केले. ते सांगली जिल्हा किसान सभेचे अध्यक्ष म्हणूनही कार्यरत होते. या माध्यमातून त्यांनी शेतकऱ्यांचे संघटन, शेतीविषयक प्रश्न आणि ग्रामीण कामगारांच्या समस्यांवर काम केले. === सहकार चळवळीतील कार्य === ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विकासासाठी आकाराम पवार यांनी सहकार क्षेत्रात योगदान दिले. कुंडल विविध कार्यकारी सहकारी संस्थेच्या कार्यात त्यांनी सहभाग घेतला. संस्थेच्या विकासासाठी आणि ग्रामीण भागातील नागरिकांना सेवा उपलब्ध करून देण्यासाठी त्यांनी प्रयत्न केले. कुंडल परिसरातील पाणीप्रश्न सोडविण्यासाठी गणेशवाडी पाणीपुरवठा योजनेच्या स्थापनेत त्यांनी पुढाकार घेतल्याचा उल्लेख त्यांच्या जीवनचरित्रात आढळतो. कृष्णा-येरळा सहकारी साखर कारखान्याच्या स्थापनेसाठीही त्यांनी प्रयत्न केले.<ref>{{Cite book |last=कदम |first=प्रदीप |title=क्रांतिवीर कॅप्टन आकाराम दादा पवार जीवनपाट |year=२००४ |publisher=श्री. प्रदीप कदम }}</ref> === ग्रामोद्योग आणि सामाजिक कार्य === ग्रामीण रोजगार निर्मितीसाठी आकाराम पवार यांनी ग्रामोद्योगाला प्रोत्साहन दिले. सांगली जिल्हा खादी ग्रामोद्योग मंडळाच्या माध्यमातून त्यांनी ग्रामीण उद्योगांना चालना देण्याचे काम केले. शिक्षण आणि सामाजिक विकासाच्या क्षेत्रातही त्यांनी योगदान दिले. ते गांधी एज्युकेशन सोसायटीच्या कार्याशी संबंधित होते आणि ग्रामीण भागातील शिक्षणाच्या प्रसारासाठी त्यांनी प्रयत्न केले. <ref>{{Cite book |last=कदम |first=प्रदीप |title=क्रांतिवीर कॅप्टन आकाराम दादा पवार जीवनपाट |year=२००४ |publisher=श्री. प्रदीप कदम }}</ref> == संबंधित व्यक्ती == * [[क्रांतिसिंह नाना पाटील]] * [[गणपत लाड]] == पुस्तके == * ''क्रांतिवीर कॅप्टन आकाराम दादा पवार जीवनपाट''. लेखक: श्री.प्रदीप कदम प्रकाशन: श्री.प्रदीप कदम वर्ष: २००४ . * ''क्रांतिवीर कॅप्टन आकाराम दादा पवार जीवनपाट'' — ऑनलाइन आवृत्ती.[https://kurukshetra-akaram-dada-jeevan-paat.blogspot.com/2021/09/blog-post.html] == संदर्भ == {{संदर्भसूची}} == संदर्भ == {{Reflist}} * {{Cite web |title=ब्रिटिशांच्या गुलामगिरीतून बहुजनांना मुक्त करण्यासाठी क्रांतिसिंहांनी केला नोकरीचा त्याग |publisher=ई-सकाळ |url=https://www.esakal.com/maharashtra/article-on-life-of-krantisinha-nana-ramchandra-patil-bam92 |access-date=31 जुलै 2026 }} * {{Cite web |title=सांगली जिल्ह्याची संपूर्ण माहिती |publisher=Info Marathi |url=https://infomarathi07.com/sangli-information-in-marathi/ |access-date=31 जुलै 2026 }} [[Category:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] [[Category:महाराष्ट्रातील व्यक्ती]] [[Category:सांगली जिल्ह्यातील व्यक्ती]] [[Category:सामाजिक कार्यकर्ते]] 819roya5aezrz017l6svq979v4km63j 2698155 2698120 2026-07-31T08:42:24Z संतोष गोरे 135680 संतोष गोरे ने मागे पुनर्निर्देशन न ठेवता लेख [[आकाराम ज्ञानदेव पवार]] वरुन [[मसुदा:आकाराम ज्ञानदेव पवार]] ला हलविला 2698117 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट चळवळ चरित्र | नाव = कॅ. आकाराम ज्ञानदेव पवार | चित्र = Krantiveer_Captain_Akaram_Dada_Pawar.jpg | चित्र रुंदी = | चित्र title = कॅ. आकाराम ज्ञानदेव पवार यांचे छायाचित्र | टोपणनाव = दादा | जन्मदिनांक = [[मार्च ४]], [[इ.स. १९२३]] | जन्मस्थान = [[कुंडल]], [[पलूस तालुका]], [[सांगली जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | जन्म_नाव = आकाराम ज्ञानदेव पवार | मृत्युदिनांक = [[सप्टेंबर १५]],[[इ.स.२०१५]] | मृत्युस्थान =[[कुंडल]], [[पलूस तालुका]], [[सांगली जिल्हा]] | चळवळ = [[भारतीय स्वातंत्र्यलढा]] | संघटना = [[प्रतिसरकार]]<br />[[तुफान सेना]]<br />[[राष्ट्रसेवादल]] | पत्रकारिता लेखन = | पुरस्कार = ताम्रपत्र ,स्वातंत्र्यसैनिक सन्मान | स्मारके = | धर्म = | प्रभाव = [[क्रांतिसिंह नाना पाटील]]<br />[[जी. डी. बापू लाड]]<br />[[महात्मा गांधी]] | प्रभावित = | वडील नाव = ज्ञानदेव पवार | आई नाव = | पती नाव = | पत्नी नाव = सुभद्राताई पवार | अपत्ये = | स्वाक्षरी चित्र = A D Pawar signature.jpg | तळटिपा = }} '''आकाराम ज्ञानदेव पवार''' (४ मार्च १९२३ – १५ सप्टेंबर २०१५) हे महाराष्ट्रातील स्वातंत्र्यसैनिक आणि सामाजिक कार्यकर्ते होते. ते [[सातारा प्रतिसरकार]] आणि [[तुफान सेना]] या भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीतील भूमिगत संघटनांशी संबंधित होते. [[क्रांतिसिंह नाना पाटील]] यांच्या नेतृत्वाखालील प्रतिसरकारच्या कार्यात त्यांनी सहभाग घेतला आणि कुंडल येथे तुफान सेनेच्या प्रशिक्षण व्यवस्थेत त्यांचा सहभाग होता.<ref>{{Cite web |title=ब्रिटिशांच्या गुलामगिरीतून बहुजनांना मुक्त करण्यासाठी क्रांतिसिंहांनी केला नोकरीचा त्याग |publisher=ई-सकाळ |url=https://www.esakal.com/maharashtra/article-on-life-of-krantisinha-nana-ramchandra-patil-bam92 |access-date=३१ जुलै २०२६ }}</ref> १९४२ च्या [[भारत छोडो आंदोलन]] काळात त्यांनी भूमिगत चळवळीत कार्य केले. स्वातंत्र्यानंतर त्यांनी ग्रामविकास, सहकार चळवळ, शेतकरी संघटन आणि सामाजिक कार्य या क्षेत्रांत योगदान दिले. == प्रारंभिक जीवन == आकाराम ज्ञानदेव पवार यांचा जन्म ४ मार्च १९२३ रोजी महाराष्ट्रातील सांगली जिल्ह्यातील कुंडल येथे झाला. त्यांचे प्राथमिक शिक्षण कुंडल येथे झाले. आर्थिक परिस्थितीमुळे त्यांचे शिक्षण सहावीनंतर थांबले. १९३९ मध्ये त्यांनी [[किर्लोस्करवाडी]] येथील किर्लोस्कर कारखान्यात टर्नर म्हणून काम सुरू केले. भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीत सहभागी झाल्यानंतर त्यांनी नोकरीचा त्याग केला आणि पूर्णवेळ चळवळीच्या कार्यात सहभागी झाले. == भारतीय स्वातंत्र्य चळवळ == === भारत छोडो आंदोलन === १९४२ मध्ये [[महात्मा गांधी]] यांच्या नेतृत्वाखाली भारत छोडो आंदोलन सुरू झाल्यानंतर आकाराम पवार भूमिगत स्वातंत्र्य चळवळीत सहभागी झाले. ते [[क्रांतिसिंह नाना पाटील]] यांच्या नेतृत्वाखालील सातारा प्रतिसरकारच्या कार्याशी जोडले गेले. या काळात त्यांनी संघटनात्मक कार्य, कार्यकर्त्यांचे प्रशिक्षण आणि ब्रिटिश प्रशासनाविरुद्धच्या विविध आंदोलनांमध्ये सहभाग घेतला.<ref>{{Cite web |title=सातारा जिल्हा – मराठी विश्वकोश |publisher=मराठी विश्वकोश |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/25493/ |access-date=३१ जुलै २०२६ }}</ref> === राष्ट्रसेवादलातील प्रशिक्षण === आकाराम पवार यांनी औंध येथे आयोजित राष्ट्रसेवादलाच्या प्रशिक्षण शिबिरात सहभाग घेतला. या प्रशिक्षणातून त्यांना संघटन कौशल्य, शारीरिक प्रशिक्षण आणि भूमिगत कार्यपद्धतीचे ज्ञान मिळाले. पुढे तुफान सेनेतील कार्यकर्त्यांच्या प्रशिक्षणासाठी या अनुभवाचा उपयोग झाला. === तुफान सेना आणि प्रतिसरकार === [[सातारा प्रतिसरकार]]च्या तुफान सेनेमध्ये आकाराम पवार यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. कुंडल परिसरात तुफान सेनेच्या प्रशिक्षणाची व्यवस्था करण्यात आली होती. येथे स्वयंसेवकांना संघटन, शारीरिक प्रशिक्षण आणि स्वातंत्र्य चळवळीशी संबंधित कार्याचे प्रशिक्षण देण्यात येत असे. <ref>{{Cite web |title=ब्रिटिशांच्या गुलामगिरीतून बहुजनांना मुक्त करण्यासाठी क्रांतिसिंहांनी केला नोकरीचा त्याग |publisher=ई-सकाळ |url=https://www.esakal.com/maharashtra/article-on-life-of-krantisinha-nana-ramchandra-patil-bam92 |access-date=३१ जुलै २०२६ }}</ref> === तासगाव मोर्चा === ३ सप्टेंबर १९४२ रोजी भारत छोडो आंदोलनाच्या पार्श्वभूमीवर तासगाव येथे ब्रिटिश प्रशासनाविरोधात मोर्चा काढण्यात आला. या मोर्चामध्ये सातारा आणि सांगली परिसरातील अनेक स्वातंत्र्यसैनिक सहभागी झाले होते. हा मोर्चा क्रांतिसिंह नाना पाटील यांच्या नेतृत्वाखाली सुरू झालेल्या प्रतिसरकारच्या चळवळीशी संबंधित होता. मोर्चादरम्यान तासगाव येथील मामलेदार कार्यालयावर भारतीय तिरंगा फडकवण्यात आल्याचा उल्लेख काही स्थानिक संदर्भांमध्ये आढळतो. या घटनेनंतर ब्रिटिश प्रशासनाने स्वातंत्र्य चळवळीतील कार्यकर्त्यांवर कारवाई तीव्र केली. === इस्लामपूर मोर्चा === १९४२ च्या भारत छोडो आंदोलनाच्या काळात सातारा-सांगली परिसरात ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध विविध आंदोलने करण्यात आली. या आंदोलनांपैकी इस्लामपूर येथील मोर्चा हा प्रतिसरकारच्या चळवळीशी संबंधित एक महत्त्वाचा प्रसंग मानला जातो. या काळात क्रांतिसिंह नाना पाटील यांच्या नेतृत्वाखाली सातारा प्रतिसरकारची चळवळ ग्रामीण भागात सक्रिय झाली होती. ब्रिटिश प्रशासनाविरुद्ध जनतेला संघटित करण्यासाठी विविध ठिकाणी मोर्चे, सभा आणि आंदोलनांचे आयोजन करण्यात आले. इस्लामपूर येथे आयोजित करण्यात आलेल्या मोर्चामध्ये स्वातंत्र्यसैनिक आणि स्थानिक कार्यकर्ते मोठ्या संख्येने सहभागी झाले होते. या आंदोलनाचा उद्देश ब्रिटिश शासनाविरुद्ध जनतेचा विरोध व्यक्त करणे आणि स्वराज्याची मागणी पुढे नेणे हा होता. मोर्चादरम्यान ब्रिटिश पोलिसांनी जमावावर कारवाई केली. काही ऐतिहासिक नोंदींनुसार पोलिसांनी गोळीबार केला, ज्यामध्ये काही आंदोलनकर्ते हुतात्मा झाले. त्यानंतर ब्रिटिश प्रशासनाने स्वातंत्र्य चळवळीतील कार्यकर्त्यांवर अटक आणि दडपशाहीची कारवाई केली. कॅप्टन आकाराम ज्ञानदेव पवार हे या काळात प्रतिसरकार आणि तुफान सेनेशी संबंधित भूमिगत कार्यात सहभागी होते. इस्लामपूर परिसरातील आंदोलनांमध्ये त्यांनी संघटनात्मक भूमिका बजावल्याचा उल्लेख त्यांच्या जीवनचरित्राशी संबंधित साहित्यामध्ये आढळतो. या घटनेनंतर भूमिगत चळवळीचे कार्य अधिक संघटित करण्यात आले आणि तुफान सेनेच्या माध्यमातून कार्यकर्त्यांचे प्रशिक्षण व संघटन सुरू राहिले. === गोवा शस्त्र मोहीम === १९४२ च्या भारत छोडो आंदोलनाच्या काळात सातारा प्रतिसरकारच्या भूमिगत कार्यासाठी संघटन, प्रशिक्षण आणि साधनसामग्रीची आवश्यकता होती. या पार्श्वभूमीवर कॅप्टन आकाराम ज्ञानदेव पवार यांच्यावर शस्त्रास्त्रे मिळविण्याशी संबंधित एक जबाबदारी सोपविण्यात आल्याचा उल्लेख त्यांच्या जीवनचरित्राशी संबंधित साहित्यात आढळतो. या मोहिमेत त्यांनी गोवा परिसरातून शस्त्रे आणि दारुगोळा मिळवून ते प्रतिसरकारच्या कार्यकर्त्यांपर्यंत पोहोचविण्याचे कार्य केल्याचे नमूद केले जाते. त्या काळात गोवा हे पोर्तुगीजांच्या नियंत्रणाखाली होते आणि ब्रिटिश भारताबाहेरील प्रदेश असल्यामुळे भूमिगत कार्यकर्त्यांसाठी ते एक वेगळे क्षेत्र होते. या मोहिमेदरम्यान पोर्तुगीज प्रशासनाच्या देखरेखीपासून बचाव करून शस्त्रसामग्री महाराष्ट्रात आणण्यात आली, असा उल्लेख काही स्थानिक संदर्भांमध्ये आढळतो. या कार्यामुळे प्रतिसरकारच्या भूमिगत संघटनात्मक प्रयत्नांना मदत झाल्याचे नमूद केले जाते. गोवा शस्त्र मोहिमेचा उल्लेख कॅप्टन आकाराम पवार यांच्या स्वातंत्र्य चळवळीतील भूमिकेच्या संदर्भात केला जातो. या घटनेबाबत अधिकृत दस्तऐवज, संग्रहित नोंदी किंवा प्रकाशित इतिहासग्रंथांचे संदर्भ आवश्यक आहेत. === गिल्बर्टचा कुंडल वेढा === सातारा प्रतिसरकारच्या कार्यकाळात कुंडल हे भूमिगत स्वातंत्र्य चळवळीचे एक महत्त्वाचे केंद्र होते. प्रतिसरकार आणि तुफान सेनेच्या वाढत्या प्रभावामुळे ब्रिटिश प्रशासनाने भूमिगत कार्यकर्त्यांविरुद्ध विविध कारवाया सुरू केल्या. ब्रिटिश पोलीस अधिकारी गिल्बर्ट यांनी कुंडल गावात कारवाई करून प्रतिसरकारशी संबंधित कार्यकर्त्यांना अटक करण्याचा प्रयत्न केला. या कारवाईचा उल्लेख कॅप्टन आकाराम ज्ञानदेव पवार यांच्या जीवनचरित्राशी संबंधित साहित्यात आढळतो. या वेळी आकाराम पवार आणि इतर भूमिगत कार्यकर्ते परिसरात सक्रिय होते. स्थानिक नागरिकांच्या सहकार्यामुळे ब्रिटिश प्रशासनाला अपेक्षित यश मिळाले नाही, असा उल्लेख काही स्थानिक संदर्भांमध्ये करण्यात आला आहे. या घटनेचा उल्लेख सातारा प्रतिसरकारच्या भूमिगत संघर्षातील एका प्रसंगाच्या रूपात केला जातो. === औंध कारागृह === सातारा प्रतिसरकारच्या भूमिगत चळवळीच्या काळात ब्रिटिश प्रशासनाने स्वातंत्र्यसैनिक आणि भूमिगत कार्यकर्त्यांवर कारवाई तीव्र केली होती. या काळात कॅप्टन आकाराम ज्ञानदेव पवार यांच्यावरही ब्रिटिश प्रशासनाचे लक्ष होते. १९४४ मध्ये कुंडल आणि परिसरातील भूमिगत कार्यकर्त्यांवर कारवाई होण्याची शक्यता निर्माण झाल्यानंतर आकाराम पवार यांनी औंध येथे हजर होण्याचा निर्णय घेतला. त्यानंतर त्यांना औंध कारागृहात ठेवण्यात आले. कारागृहात असतानाही त्यांनी स्वातंत्र्य चळवळीतील कार्यकर्त्यांशी संपर्क ठेवण्याचा प्रयत्न केला. औंध संस्थानातील काही सहानुभूती असलेल्या व्यक्तींच्या सहकार्यामुळे त्यांना सामाजिक आणि संघटनात्मक कार्याशी संपर्क ठेवता आला, असा उल्लेख त्यांच्या जीवनचरित्राशी संबंधित साहित्यात आढळतो. १९४५ मध्ये त्यांची पॅरोलवर सुटका झाली. पुढे १९४६ मध्ये राजकीय कैद्यांच्या सुटकेनंतर त्यांची पूर्ण मुक्तता झाली. औंध कारागृहातील काळ हा त्यांच्या स्वातंत्र्य चळवळीतील संघर्षाचा एक भाग मानला जातो. <ref>{{Cite book | author = प्रदीप कदम | title = क्रांतिवीर कॅप्टन आकाराम दादा पवार जीवनपाट | year = २००४ | page = पान क्रमांक }}</ref> === खानदेशातील कार्य === सातारा प्रतिसरकारच्या भूमिगत चळवळीच्या काळात कॅप्टन आकाराम ज्ञानदेव पवार यांना संघटनात्मक कार्यासाठी खानदेश भागात पाठविण्यात आल्याचा उल्लेख त्यांच्या जीवनचरित्राशी संबंधित साहित्यात आढळतो. या काळात त्यांनी ''अरविंद'' या टोपणनावाने कार्य केल्याचे नमूद केले जाते. खानदेशातील विविध भागांमध्ये त्यांनी राष्ट्रसेवादलाच्या माध्यमातून युवकांचे संघटन आणि स्वातंत्र्य चळवळीशी संबंधित कार्यकर्त्यांचे प्रशिक्षण करण्याचे काम केले. खानदेशातील ग्रामीण भागात त्यांनी कार्यकर्ता प्रशिक्षण शिबिरे आयोजित केली. या शिबिरांमध्ये संघटन कौशल्य, शारीरिक प्रशिक्षण आणि स्वातंत्र्य चळवळीतील कार्यपद्धती याबाबत मार्गदर्शन करण्यात येत असे. ब्रिटिश प्रशासनाच्या हालचालींवर लक्ष ठेवणे, भूमिगत कार्यकर्त्यांशी संपर्क राखणे आणि स्वातंत्र्य चळवळीचे जाळे विस्तारण्याचे कार्य त्यांनी या काळात केले, असा उल्लेख त्यांच्या चरित्रग्रंथात करण्यात आला आहे. खानदेशातील त्यांच्या कार्यामुळे सातारा प्रतिसरकारशी संबंधित भूमिगत चळवळीचा प्रभाव महाराष्ट्राच्या इतर भागांपर्यंत पोहोचण्यास मदत झाल्याचे नमूद केले जाते. === मराठवाडा मुक्ती संग्रामातील योगदान === हैदराबाद संस्थान भारतात विलीन करण्यासाठी झालेल्या मराठवाडा मुक्ती संग्रामात कॅप्टन आकाराम ज्ञानदेव पवार यांनी सहभाग घेतल्याचा उल्लेख त्यांच्या जीवनचरित्राशी संबंधित साहित्यात आढळतो. १९४७ मध्ये भारत स्वतंत्र झाल्यानंतरही हैदराबाद संस्थान स्वतंत्र राहिले होते. निजामाच्या राजवटीविरुद्ध हैदराबाद संस्थानातील विविध भागांमध्ये आंदोलन सुरू झाले. या आंदोलनाचा एक भाग म्हणून मराठवाड्यातही स्वातंत्र्यसैनिक आणि सामाजिक कार्यकर्त्यांनी संघटनात्मक कार्य केले. १७ सप्टेंबर १९४८ रोजी भारतीय सैन्याच्या कारवाईनंतर हैदराबाद संस्थान भारतीय संघराज्यात विलीन झाले. आकाराम पवार यांनी या काळात मराठवाड्यात कार्यकर्त्यांचे संघटन, प्रशिक्षण शिबिरांचे आयोजन आणि जनजागृतीचे कार्य केल्याचे नमूद केले जाते. त्यांनी क्रांतिसिंह नाना पाटील, जी. डी. बापू लाड आणि इतर सहकाऱ्यांसोबत मराठवाड्यातील स्वातंत्र्य चळवळीशी संबंधित काम केले, असा उल्लेख त्यांच्या चरित्रग्रंथात आढळतो. उमरखेड, अकोला, अमरावती, बुलढाणा आणि मराठवाड्याच्या इतर भागांमध्ये कार्यकर्त्यांना संघटित करण्यासाठी त्यांनी प्रयत्न केल्याचे नमूद केले जाते. या माध्यमातून युवकांना शिस्त, संघटन कौशल्य आणि सामाजिक कार्याचे प्रशिक्षण देण्यात आले. मराठवाडा मुक्ती संग्रामातील त्यांचे कार्य हे त्यांच्या स्वातंत्र्य चळवळीतील भूमिकेचा पुढील टप्पा मानले जाते. <ref>{{Cite book |last=कदम |first=प्रदीप |title=क्रांतिवीर कॅप्टन आकाराम दादा पवार जीवनपाट |year=२००४ |publisher=श्री. प्रदीप कदम }}</ref> == स्वातंत्र्यानंतरचे कार्य == १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारत स्वतंत्र झाल्यानंतर कॅप्टन आकाराम ज्ञानदेव पवार यांनी सामाजिक, राजकीय आणि ग्रामीण विकासाच्या क्षेत्रात कार्य सुरू ठेवले. स्वातंत्र्य चळवळीतील अनुभवाचा उपयोग त्यांनी ग्रामीण समाजाच्या प्रश्नांसाठी केला. शेतकरी, कामगार आणि ग्रामीण जनतेच्या समस्या सोडविण्यासाठी त्यांनी संघटनात्मक कार्य केले. === राजकीय कार्य === स्वातंत्र्यानंतर आकाराम पवार यांनी [[शेतकरी कामगार पक्ष]]ाच्या माध्यमातून राजकीय कार्य केले. ग्रामीण भागातील शेतकरी आणि कष्टकरी वर्गाच्या प्रश्नांना त्यांनी प्राधान्य दिले. १९५२ च्या काळात त्यांनी ''लाल तारा'' या कलापथकाच्या माध्यमातून सामाजिक आणि राजकीय जनजागृतीचे कार्य केले. या कलापथकाद्वारे ग्रामीण भागात सामाजिक विषयांवर प्रबोधन करण्यात आले.<ref>{{Cite book |last=कदम |first=प्रदीप |title=क्रांतिवीर कॅप्टन आकाराम दादा पवार जीवनपाट |year=२००४ |publisher=श्री. प्रदीप कदम }}</ref> === ग्रामपंचायत कार्य === १९५७ मध्ये आकाराम पवार यांची कुंडल गावच्या सरपंचपदी निवड झाली. सरपंच म्हणून त्यांनी ग्रामविकास, स्थानिक समस्या सोडविणे आणि सामाजिक सलोखा निर्माण करण्यासाठी काम केले. गावातील वाद सामोपचाराने सोडविण्यासाठी त्यांनी ग्रामस्तरावरील न्यायदान व्यवस्थेला प्रोत्साहन दिले. === जिल्हा परिषद कार्य === १९६२ मध्ये आकाराम पवार सांगली जिल्हा परिषदेवर सदस्य म्हणून निवडून आले. जिल्हा परिषद सदस्य म्हणून त्यांनी ग्रामीण भागातील पाणीपुरवठा, शिक्षण, शेती आणि विकासाच्या प्रश्नांवर काम केले. ग्रामीण भागातील मूलभूत सुविधांच्या विकासासाठी त्यांनी प्रयत्न केले.<ref>{{Cite book |last=कदम |first=प्रदीप |title=क्रांतिवीर कॅप्टन आकाराम दादा पवार जीवनपाट |year=२००४ |publisher=श्री. प्रदीप कदम }}</ref> === शेतकरी आणि कामगार चळवळ === आकाराम पवार यांनी शेतकरी आणि कामगारांच्या प्रश्नांसाठी सातत्याने कार्य केले. ते सांगली जिल्हा किसान सभेचे अध्यक्ष म्हणूनही कार्यरत होते. या माध्यमातून त्यांनी शेतकऱ्यांचे संघटन, शेतीविषयक प्रश्न आणि ग्रामीण कामगारांच्या समस्यांवर काम केले. === सहकार चळवळीतील कार्य === ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विकासासाठी आकाराम पवार यांनी सहकार क्षेत्रात योगदान दिले. कुंडल विविध कार्यकारी सहकारी संस्थेच्या कार्यात त्यांनी सहभाग घेतला. संस्थेच्या विकासासाठी आणि ग्रामीण भागातील नागरिकांना सेवा उपलब्ध करून देण्यासाठी त्यांनी प्रयत्न केले. कुंडल परिसरातील पाणीप्रश्न सोडविण्यासाठी गणेशवाडी पाणीपुरवठा योजनेच्या स्थापनेत त्यांनी पुढाकार घेतल्याचा उल्लेख त्यांच्या जीवनचरित्रात आढळतो. कृष्णा-येरळा सहकारी साखर कारखान्याच्या स्थापनेसाठीही त्यांनी प्रयत्न केले.<ref>{{Cite book |last=कदम |first=प्रदीप |title=क्रांतिवीर कॅप्टन आकाराम दादा पवार जीवनपाट |year=२००४ |publisher=श्री. प्रदीप कदम }}</ref> === ग्रामोद्योग आणि सामाजिक कार्य === ग्रामीण रोजगार निर्मितीसाठी आकाराम पवार यांनी ग्रामोद्योगाला प्रोत्साहन दिले. सांगली जिल्हा खादी ग्रामोद्योग मंडळाच्या माध्यमातून त्यांनी ग्रामीण उद्योगांना चालना देण्याचे काम केले. शिक्षण आणि सामाजिक विकासाच्या क्षेत्रातही त्यांनी योगदान दिले. ते गांधी एज्युकेशन सोसायटीच्या कार्याशी संबंधित होते आणि ग्रामीण भागातील शिक्षणाच्या प्रसारासाठी त्यांनी प्रयत्न केले. <ref>{{Cite book |last=कदम |first=प्रदीप |title=क्रांतिवीर कॅप्टन आकाराम दादा पवार जीवनपाट |year=२००४ |publisher=श्री. प्रदीप कदम }}</ref> == संबंधित व्यक्ती == * [[क्रांतिसिंह नाना पाटील]] * [[गणपत लाड]] == पुस्तके == * ''क्रांतिवीर कॅप्टन आकाराम दादा पवार जीवनपाट''. लेखक: श्री.प्रदीप कदम प्रकाशन: श्री.प्रदीप कदम वर्ष: २००४ . * ''क्रांतिवीर कॅप्टन आकाराम दादा पवार जीवनपाट'' — ऑनलाइन आवृत्ती.[https://kurukshetra-akaram-dada-jeevan-paat.blogspot.com/2021/09/blog-post.html] == संदर्भ == {{संदर्भसूची}} == संदर्भ == {{Reflist}} * {{Cite web |title=ब्रिटिशांच्या गुलामगिरीतून बहुजनांना मुक्त करण्यासाठी क्रांतिसिंहांनी केला नोकरीचा त्याग |publisher=ई-सकाळ |url=https://www.esakal.com/maharashtra/article-on-life-of-krantisinha-nana-ramchandra-patil-bam92 |access-date=31 जुलै 2026 }} * {{Cite web |title=सांगली जिल्ह्याची संपूर्ण माहिती |publisher=Info Marathi |url=https://infomarathi07.com/sangli-information-in-marathi/ |access-date=31 जुलै 2026 }} [[Category:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] [[Category:महाराष्ट्रातील व्यक्ती]] [[Category:सांगली जिल्ह्यातील व्यक्ती]] [[Category:सामाजिक कार्यकर्ते]] 819roya5aezrz017l6svq979v4km63j 0 19229 2698049 706828 2026-07-31T00:41:36Z अभय नातू 206 माहिती 2698049 wikitext text/x-wiki '''राग मधमाद सारंग''', '''मधुपद सारंग''' किंवा '''मध्यमादी सारंग''' हा [[हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत|हिंदुस्तानी संगीत शैलीतील]] सारंग अंगाचा एक मधुर राग आहे. हा राग [[वृंदावनी सारंग]] रागासारखाच असला, तरी यात शुद्ध निशादाऐवजी कोमल निशाद वापरला जातो. == संक्षिप्त माहिती == {| class="wikitable" style="text-align:left;" | ''थाट'' || [[काफी थाट]] |- | ''जाती'' || औडव - औडव (आरोह आणि अवरोहात प्रत्येकी ५ स्वर) |- | ''वादी स्वर'' || ऋषभ (रे) |- | ''संवादी स्वर'' || पंचम (प) |- | ''वर्ज्य स्वर'' || गांधार (ग) आणि धैवत (ध) |- | ''स्वर'' || ऋषभ, मध्यम, पंचम शुद्ध; निशाद कोमल |- | ''गायन वेळ'' || दिवसाचा तिसरा प्रहर (दुपारी १२ ते ३) |- | ''समप्रकृती राग'' || [[मेघ मल्हार]], [[वृंदावनी सारंग]] |} == स्वर आणि स्वरूप == * ''आरोह:'' सा रे म प नि (कोमल) सां (S R m P n S') * ''अवरोह:'' सां नि (कोमल) प म रे सा (S' n P m R S) * ''पकड/मुख्य अंग:'' ,नि सा रे ; म रे ; प म रे ; नि प म रे ; प म रे सा (,n S R ; m R ; P m R ; n P m R ; P m R S) == वैशिष्ट्ये == १. ''स्वरांची रचना:'' या रागात गांधार (ग) आणि धैवत (ध) हे दोन्ही स्वर पूर्णपणे वर्ज्य असतात, त्यामुळे याची जाती औडव-औडव बनते. २. ''सारंग अंग:'' जरी याचे स्वर 'राग मेघ' सारखेच असले, तरी त्यात मल्हार अंगाऐवजी सारंग अंगाचा प्रभाव प्रमुख असतो, त्यामुळे हा राग मध्य आणि तार सप्तकात अधिक खुलतो. ३. ''कर्नाटक संगीतातील साम्य:'' [[कर्नाटक संगीत|कर्नाटक संगीत पद्धतीत]] या रागाला 'मध्यमावती' (Madhyamavati) असे म्हणतात. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत]] [[वर्ग:काफी थाटातील राग]] [[वर्ग:सारंग अंगाचे राग]] [[वर्ग:हिंदुस्तानी राग]] [[वर्ग:सारंगचे प्रकार]] fyhg9c6olo0hrnvp5fmfzoxu9gl9nr1 0 21781 2698124 2636057 2026-07-31T07:15:52Z Manasi.M.Pawar 137361 2698124 wikitext text/x-wiki {{गल्लत|अशोक तापीराम पाटील}} {{माहितीचौकट चळवळ चरित्र | नाव = पूर्ण नाव नाना रामचंद्र पिसाळ होते | चित्र = Krantisinh-nana-patil.jpg | चित्र रुंदी = 150px | चित्र शीर्षक = क्रांतिसिंह नाना पाटील | टोपणनाव = | जन्मदिनांक = [[ऑगस्ट ३]], [[इ.स. १९००]] | जन्मस्थान = [[बहे]], [[वाळवा तालुका]], [[सांगली जिल्हा|सांगली]]. | मृत्युदिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|1976|12|6|1900|8|3}} | मृत्युस्थान =[[वाळवा तालुका|वाळवा]]. | चळवळ = [[भारतीय स्वातंत्र्यलढा]], [[संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ]] | संघटना = | पत्रकारिता लेखन = | पुरस्कार = | स्मारके = | धर्म = [[हिंदू धर्म|हिंदू]] | प्रभाव = | प्रभावित = | वडील नाव = रामचंद्र पिसाळ | आई नाव = | पती नाव = | पत्नी नाव = | अपत्ये = हौसाबाई भगवानराव पाटील | स्वाक्षरी चित्र = | तळटिपा = }} '''क्रांतिसिंह नाना पाटील''' ([[ऑगस्ट ३]], [[इ.स. १९००|१९००]] - [[डिसेंबर ६]], [[इ.स. १९७६|१९७६]]) हे [[भारतीय स्वातंत्र्यलढा|भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील]] सैनिक आणि स्वातंत्र्योत्तर काळातील [[मराठी भाषा|मराठी]] राजकारणी होते. क्रांतिसिंह नाना पाटील हे महाराष्ट्रातील एक महत्त्वाचे क्रांतिकारक मानले जातात. त्यांचे कार्यक्षेत्र हे प्रामुख्याने सांगली सातारा या परिसरामध्ये होते. नाना पाटील यांच्या वरती प्रारंभीच्या काळात सत्यशोधक विचारांचा प्रभाव होता. पुढील काळात ब्रिटिशांच्या अन्याय कारक राजवटीस आव्हान देण्यासाठी त्यांनी क्रांतिकारक मार्गाचा पुरस्कार केला. साताऱ्यातील प्रतिसरकारच्या स्थापनेत त्यांचा वाटा महत्त्वाचा होता. नाना पाटील यांनी साताऱ्यामध्ये प्रतिसरकारची स्थापना करून महाराष्ट्रातील क्रांतिकारी चळवळीला मोठे योगदान दिले. भूमिगत चळवळीच्या माध्यमातून त्यांनी प्रतिसरकारची स्थापना केली. प्रतिसरकारची स्थापना झाल्यावर ग्रामीण भागात ब्रिटिशांचे अस्तित्त्व नाममात्र राहिले. नाना पाटील यांनी युवकांची संघटना स्थापन करून इंग्रजांपुढे जबरदस्त आव्हान निर्माण केले. प्रती सरकारचे नेते या नात्याने त्यांनी केलेल्या कार्यामुळेच त्यांना क्रांतिसिंह म्हणून ओळखले जाऊ लागले. महाराष्ट्रातील क्रांतिकारी चळवळीच्या भूमिगत कार्यकर्त्यांमध्ये नाना पाटलांचे योगदान महत्त्वपूर्ण ठरले. या काळामध्ये महाराष्ट्रातील सातारा, सांगली या परिसरात नाना पाटलांची ब्रिटिशांवर एक मोठी दहशद निर्माण झाली होती. प्रतिसरकार अथवा 'पत्री सरकार' म्हणून या काळात ते ओळखले गेले. मंत्र प्राप्तीनंतर हे नाना पाटील यांनी सातारा सांगली परिसरामध्ये आपले सामाजिक कार्य पुढे चालू ठेवले कारमध्ये त्यांना मोठी लोकप्रियता देखील मिळाली.ते महत्त्वाचे क्रांतिकारक होते. ==जीवन== [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रात]] (प्रामुख्याने [[सातारा]], [[सांगली]] भागात) स्वातंत्र्य चळवळीचे नेतृत्व करणारे, तसेच पत्री सरकार किंवा प्रतिसरकार हा समांतर शासनाचा एकमेवाद्वितीय प्रयोग राबवणारे लढवय्ये राजकीय कार्यकर्ते म्हणजे क्रांतिसिंह '''नाना पाटील''' होत.<br> नाना पाटील यांचा जन्म [[सांगली जिल्हा|सांगली जिल्ह्यातील]] वाळवा तालुक्यातील [[बहे ]] या गावी सन ३ ॲागस्ट १९०० रोजी त्यांचे मामा कै.भाऊ बाळा मुसळे यांच्या घरी झाला. लहानपणापासूनच नानांना दणकट शरीराचे वरदान लाभले होते. म्हणूनच पुढील काळातही त्यांच्या भारदस्त व्यक्तिमत्वामुळेच लोक त्यांच्याकडे आकर्षित होत. नाना पाटील यांचे गाव येडेमच्छिंद्र तर कर्मभूमी संपूर्ण महाराष्ट्र होती.शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर नानांनी काही काळ [[तलाठी]] म्हणून नोकरी केली. पण समाजकारण व राजकारणाची ओढ असलेले नाना लवकरच नोकरीतून बाहेर पडले. [[इ.स. १९३०|१९३० च्या]] [[सविनय कायदेभंग चळवळ|सविनय कायदेभंग चळवळीपासूनच]] त्यांचा स्वातंत्र्य लढ्यात सहभाग होता. स्वातंत्र्यलढा आणि बहुजन समाजाचा विकास या दोन्ही मार्गांनी त्यांचे कार्य चालू होते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://sahitya.marathi.gov.in/ebooks/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%87%20%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%20-%20%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BE%20%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%9F%E0%A5%80%E0%A4%B2.pdf|title=महाराष्ट्राचे शिल्पकार नाना पाटील|last=पाटणकर|पहिले नाव=|दिनांक=|संकेतस्थळ=|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127001651/https://sahitya.marathi.gov.in/ebooks/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%87%20%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%20-%20%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BE%20%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%9F%E0%A5%80%E0%A4%B2.pdf|archive-date=2021-01-27|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=१९ ऑगस्ट २०१८|first=भारत|date=|website=महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ, मुंबई चे संकेतस्थळ|url-status=dead}}</ref> ==स्वातंत्र्य लढा== १९३० च्या सविनय कायदेभंग चळवळीचे कार्य करण्यासाठी नाना पाटलांनी नोकरीचा त्याग केला. त्यांनी ग्रामीण जनतेला गुलामगिरीची जाणीव करून देऊन, जनतेला धाडसी बनवण्याचा प्रयत्‍न केला. नानांवर वारकरी संप्रदायाचा प्रभाव होता. तसेच लोकांच्या भाषेत प्रभावी भाषणे करून, त्यांच्यात प्रेरणा उत्पन्न करण्याची हातोटी नानांकडे होती. ग्रामीण भागातील, बहुजन समाजातील लोकांचा स्वाभिमान जागृत करून त्यांना स्वातंत्र्य चळवळीत सहभागी करून घेणे हे क्रांतिसिंहांचे प्रमुख योगदान होय. ब्रिटिश शासनाला समांतर अशी शासन यंत्रणा उभी केली पाहिजे असा नाना पाटलांचा विचार होता. ‘आपुला आपण करू कारभार’ हे सूत्र त्यांनी [[इ.स. १९४२]]च्या चले जाव चळवळीत प्रत्यक्ष अंमलात आणले. आपल्या देशाचा कारभार आपणच केला पाहिजे या जाणिवेतून '''प्रतिसरकार''' ही संकल्पना नानांनी प्रत्यक्षात आणली होती. प्रतिसरकारच्या माध्यमातून लोकन्यायालये, अन्नधान्य पुरवठा, बाजार व्यवस्था यासारखी लोकोपयोगी कामे केली जात. ब्रिटिशांची राज्यव्यवस्था नाकारून त्यांनी १९४२ च्या दरम्यान सातारा जिल्ह्यात स्वतंत्र राज्याची स्थापना केली. प्रतिसरकारचा प्रचार ज्येष्ठ कवी [[ग. दि. माडगुळकर]] लिखित [[पोवाडा|पोवाड्यांच्या]] माध्यमातून आणि [[शाहीर निकम]] यांच्या खड्या आवाजाद्वारे केला जात होता. नाना पाटील यांच्या नेतृत्वाखाली प्रतिसरकारमध्ये विविध दलांची स्थापना झाली. त्यातल्या एका दलाचे-तुफान दलाचे- फील्ड मार्शल [[जी.डी. लाड]] (बापू) आणि कॅप्टन [[आकाराम ज्ञानदेव पवार|आकाराम (दादा) पवार]] होते. ह्या दलाची कुंडल येथे युद्धशाळा होती. या युद्धशाळेतून प्रशिक्षित अशा पाच हजारांवर जवानांच्या दोनशे शाखा स्वातंत्र्यपूर्व काळात गावोगाव काम करीत. तलवारी, जांबिया या परंपरांगत हत्याराबरोबरच पिस्तूल बॉंबगोळे फेकण्याचे प्रशिक्षण या जवानांना होते. प्रतिसरकारने गावटग्यांवर बसवलेल्या दहशतीमुळे या सरकारची पत्री सरकार अशी ओळख तयार झाली. या प्रतिसरकारच्या माध्यमातून बाजारव्यवस्था, अन्नधान्य पुरवठा, भांडणतंटे सोडवण्यासाठी लोकन्यायालयांची स्थापना, दरोडेखोरांना-पिळवणूक करणाऱ्या सावकारांना -पाटलांना कडक शिक्षा - अशी अनेक समाजोपयोगी कामे करण्यात येत होती. या सरकार अंतर्गत नाना पाटील यांनी ‘तुफान सेना’ या नावाने सैन्य दलाची स्थापना केली होती. [[ब्रिटिश|ब्रिटिशांच्या]] रेल्वे, पोस्ट आदी सेवांवर हल्ला करून त्यांना नामोहरम करण्याचे तंत्रही नाना पाटील यांनी यशस्वीरीत्या राबवले. १९४३ ते १९४६ या काळात सातारा व सांगली जिल्ह्यातील सुमारे १५०० गावांत प्रतिसरकार कार्यरत होते. या संकल्पनेचा प्रयोग पुढे देशातही अनेक ठिकाणी करण्यात आला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.thinkmaharashtra.com/node/1326|title=क्रांतिसिंह नाना पाटील (Krantisinh Nana Patil) {{!}} थिंक महाराष्ट्र!|संकेतस्थळ=www.thinkmaharashtra.com|ॲक्सेसदिनांक=2019-12-06|archive-date=2019-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206043308/https://www.thinkmaharashtra.com/node/1326|url-status=dead}}</ref> नाना पाटलांच्या ’प्रति सरकार’ला लोक ’पत्रीसरकार’ म्हणत आणि नाना पाटील ब्रिटिश अधिकाऱ्याच्या तळपायाला पत्रा ठोकीत अश्या अफवा असत. १९२० ते १९४२ या काळात नाना ८-१० वेळा [[तुरुंग|तुरुंगात]] गेले. १९४२ ते ४६ या काळात ते भूमिगतच होते. ब्रिटिशांनी त्यांना पकडण्यासाठी बक्षीस लावले, जंगजंग पछाडले पण क्रांतिसिंह ब्रिटिशांना सापडले नाहीत. ते भूमिगत असताना ब्रिटिशांनी त्यांच्या घरावर जप्ती आणली, त्यांची जमीनही सरकारजमा केली. याच काळात त्यांच्या मातोश्रींचे निधन झाले. क्रांतिसिंहांनी आपला जीव धोक्यात घालून, धावपळीत मातोश्रींवर अंत्यसंस्कार केले होते. भारताला स्वातंत्र्य मिळणार हे नक्की झाल्यावरच (१९४६) क्रांतिसिंह कऱ्हाड तालुक्यात प्रकट झाले. यांच्यावर [[महात्मा फुले]] यांच्या सत्यशोधक विचारांचा तसेच [[राजर्षी शाहू|राजर्षी शाहूंच्या]] कार्याचा प्रभाव होता. त्यांनी 'गांधी -विवाह' ही अतिशय कमी खर्चात विवाह करण्याची पद्धत रुजवण्याचा प्रयत्न केला, तसेच शिक्षण प्रसार, ग्रंथालयांची स्थापना, अंधश्रद्धा निर्मूलन, ग्रामीण जनतेची व्यसनमुक्ती या माध्यमातून समाजसुधारणेचे कार्य केले. त्यांच्यामुळे शाहीर निकम, [[नागनाथअण्णा नायकवडी]] यांसारखे कार्यकर्ते घडले. स्वातंत्र्यपूर्व काळापासून प्रामुख्याने सांगली जिल्ह्यासह संपूर्ण महाराष्ट्रात एक प्रेरणादायी व्यक्तिमत्त्व म्हणून सातत्याने प्रकाशात असणाऱ्या क्रांतिसिंहांचे ६ डिसेंबर [[इ.स. १९७६]] वाळवा मध्ये निधन झाले. मला वाळव्यामधेच दहन करण्यात यावे ही त्याची इच्छा होती त्यानुसार वाळव्यामधेच दहन करण्यात आले. ==स्वातंत्र्योत्तर काळ== देशाला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर नाना पाटलांनी [[संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ|संयुक्त महाराष्ट्र आंदोलनातही]] भाग घेतला. त्यांनी शेतकरी कामगार पक्ष व भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष या पक्षांच्या माध्यमातून कार्य केले. १९५७ मध्ये ते [[सातारा (लोकसभा मतदारसंघ)|उत्तर सातारा मतदारसंघातून]] लोकसभेवर निवडून आले. १९६७ मध्ये [[कम्युनिस्ट पक्ष|कम्युनिस्ट पक्षाचे]] उमेदवार म्हणून ते [[बीड (लोकसभा मतदारसंघ)|बीड मतदारसंघातून]] लोकसभेवर निवडून आले. संसदेत मराठीतून भाषण करणारे ते पहिले [[खासदार]] होते.<ref>http://www.dainikgomantak.com/Gomantak/11062009/NT000A258A.htm {{मृत दुवा}}</ref> ==संबंधित साहित्य== * क्रांतिसिंह नाना पाटील (लेखक : विलास पाटील, क्रांतिवैभव प्रकाशन) * सिंहगर्जना : क्रांतिसिंह नाना पाटील यांची निवडक भाषणे. (संपादक: रा.तु. भगत, क्रांतिवैभव प्रकाशन) * क्रांतिसिंह नाना पाटील आणि शेतकरी चळवळ (लेखक : दिनकर पाटील, कीर्ती प्रकाशन) * क्रांतिसिंह नाना पाटील: चरित्र आणि कार्य (लेखक : दिलीप मढीकर, ललितराज प्रकाशन) * पत्री सरकार : चरित्र, व्यक्तिमत्त्व आणि चळवळ (लेखक : प्राचार्य व.न. इंगळे) ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:पाटील, नाना क्रांतिसिंह}} [[वर्ग:प्रार्थना समाज]] [[वर्ग:२ री लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:४ थी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:मराठी राजकारणी]] [[वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:साम्यवाद]] [[वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यलढा]] [[वर्ग:इ.स. १९०० मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९७६ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] tcq3k3oc7azyy3xrsp2ef7x8t68rpsy 0 23813 2697969 2359875 2026-07-30T16:56:43Z अभय नातू 206 असलेला लेख 2697969 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[आग]] mmoynrhi9brnymwsz1owpvrpzkkn4l2 0 25337 2697930 2697698 2026-07-30T13:08:17Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2697930 wikitext text/x-wiki {{जुलै दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|जुलै|२९|२१०|२११}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == === तिसरे शतक === * [[इ.स. २३८|२३८]] - [[रोम]]मध्ये [[प्रेटोरियन रक्षक|प्रेटोरियन रक्षकांनी]] [[पुपियेनस]] आणि [[बाल्बिनस]] या दोन [[रोमन सम्राट|रोमन सम्राटांना]] त्यांच्या महालातून खेचून नेले. रस्त्यातून धिंड काढल्यावर त्यांचा वध केला गेला आणि १३ वर्षांच्या [[गॉर्डियन तिसरा, रोमन सम्राट|गॉर्डियन तिसऱ्याला]] सम्राटपदी बसवले गेले.<ref>{{Cite book|last=Gibbon|first=Edward|title=The History of the Decline and Fall of the Roman Empire|year=1776|publisher=Strahan & Cadell|page=185}}</ref> === अठरावे शतक === * [[इ.स. १७८०|१७८०]] - [[जेम्स ऑगस्टस हिकी]] यांनी 'कलकत्ता जनरल ॲडव्हर्टायझर' या नावाने एक साप्ताहिक सुरू केले.<ref>{{Cite book|last=Barns|first=Margarita|title=The Indian Press: A History of the Growth of Public Opinion in India|year=1940|publisher=George Allen & Unwin|page=48}}</ref> पुढे याचे वर्तमानपत्रात रूपांतर झाले. '[[हिकीज बेंगॉल गॅझेट]]' हे भारतातील पहिले वर्तमानपत्र म्हणून ओळखले जाते.<ref>{{Cite book|last=Sarkar|first=Partha|title=History of Indian Journalism|year=2012|publisher=Kalyani Publishers|page=12}}</ref> === एकोणिसावे शतक === * [[इ.स. १८६१|१८६१]] - [[कॅन्सस]] हे [[अमेरिका|अमेरिकेचे]] ३४ वे राज्य बनले.<ref>{{Cite web|url=https://www.kssos.org/other/about_kansas.html|title=Kansas Statehood|publisher=Kansas Secretary of State|access-date=2026-07-29}}</ref> * [[इ.स. १८८६|१८८६]] - [[कार्ल बेंझ]] यांना जगातील पहिल्या पेट्रोलेनिंजिनवर चालणाऱ्या [[मोटारगाडी|मोटारगाडीचे]] पेटंट मिळाले.<ref>{{Cite web|url=https://www.mercedes-benz.com/en/innovation/heritage/patent-motor-car/|title=Benz Patent Motor Car: The birth of the modern automobile|publisher=Mercedes-Benz Group|access-date=2026-07-29}}</ref> === विसावे शतक === * [[इ.स. १९७५|१९७५]] - इंडियन नॅशनल थिएटर निर्मित '[[ती फुलराणी]]' या नाटकाचा पहिला प्रयोग [[मुंबई]]तील [[रवींद्र नाट्य मंदिर]] येथे झाला.<ref>{{Cite book|last=Deshpande|first=P. L.|title=Ti Phulrani: History and Stage Production|year=1978|publisher=Mouj Prakashan|page=5}}</ref> * [[इ.स. १९९६|१९९६]] - [[फ्रान्स]]ने [[अणुचाचणी|अणुचाचण्या]] बंद केल्याचे जाहीर केले.<ref>{{Cite news|date=30 January 1996|title=France Ends Nuclear Testing Program|newspaper=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1996/01/30/world/france-ends-nuclear-testing-program.html|access-date=2026-07-29}}</ref> === एकविसावे शतक === * [[इ.स. २००६|२००६]] - [[इरफान पठाण]]ने [[कसोटी क्रिकेट|कसोटी सामन्याच्या]] पहिल्याच षटकात तीन बळींची [[हॅटट्रिक]] करून नवा विक्रम नोंदवला.<ref>{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/india-tour-of-pakistan-2005-06-208833/pakistan-vs-india-3rd-test-238188/full-scorecard|title=3rd Test, Karachi, Jan 29 - Feb 2 2006, India tour of Pakistan|publisher=ESPNcricinfo|access-date=2026-07-29}}</ref> == जन्म == * [[इ.स. १२७४|१२७४]] - [[संत निवृत्तीनाथ]], वारकरी संप्रदायातील संत आणि [[संत ज्ञानेश्वर|ज्ञानेश्वरांचे]] थोरले बंधू व गुरू.<ref>{{Cite book|last=Ranade|first=R. D.|title=Mysticism in India: The Poet-Saints of Maharashtra|year=1933|publisher=State University of New York Press|page=32}}</ref> * [[इ.स. १६०५|१६०५]] - [[सायमन डाख]], जर्मन कवी.<ref>{{Cite book|last=Basset|first=C.|title=German Poets of the Seventeenth Century|year=1911|publisher=Clarendon Press|page=89}}</ref> * [[इ.स. १७६३|१७६३]] - [[फिलिप चार्ल्स ड्युरॅम]], [[रॉयल नेव्ही]]चा दर्यासारंग.<ref>{{Cite book|last=Tracy|first=Nicholas|title=Who's Who in Nelson's Navy|year=2006|publisher=Chatham Publishing|page=124|isbn=978-1-86176-244-3}}</ref> * [[इ.स. १८४३| १८४३]] - [[विल्यम मॅकिन्ले]], [[अमेरिका|अमेरिकेचे]] २५ वे राष्ट्राध्यक्ष.<ref>{{Cite web|url=https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/presidents/william-mckinley/|title=William McKinley|publisher=The White House|access-date=2026-07-29|archive-date=2023-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230309154551/https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/presidents/william-mckinley/|url-status=dead}}</ref> * [[इ.स. १८५३|१८५३]] - [[मधुसूदन राव]], [[ओडिया भाषा|ओडिया]] साहित्यिक आणि कवी.<ref>{{Cite book|last=Mansinha|first=Mayadhar|title=History of Oriya Literature|year=1962|publisher=Sahitya Akademi|page=180}}</ref> * [[इ.स. १८७१|१८७१]] - [[चंद्रशेखर गोऱ्हे|कवी चंद्रशेखर गोऱ्हे]], मराठी कवी.<ref>{{Cite book|last=Deshpande|first=A. N.|title=Modern Marathi Literature|year=1966|publisher=Subhash Prakashan|page=94}}</ref> * [[इ.स. १८८३|१८८३]] - [[बेनितो मुसोलिनी]], [[इटली]]चा हुकूमशहा.<ref>{{Cite book|last=Bosworth|first=R. J. B.|title=Mussolini|year=2002|publisher=Hodder Arnold|page=42|isbn=978-0-340-73144-4}}</ref> * [[इ.स. १८९८|१८९८]] - [[इसिदोर आयझॅक राबी]], [[नोबेल पारितोषिक]] विजेता अमेरिकन भौतिकशास्त्रज्ञ.<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1944/rabi/biographical/|title=Isidor Isaac Rabi Biographical|publisher=Nobel Media AB|access-date=2026-07-29}}</ref> * [[इ.स. १९०४|१९०४]] - [[जे.आर.डी. टाटा]], भारतीय उद्योगपती आणि [[भारत रत्न]].<ref>{{Cite book|last=Lala|first=R. M.|title=Beyond the Last Blue Mountain: A Life of J.R.D. Tata|year=1992|publisher=Viking|page=15|isbn=978-0-670-84430-2}}</ref> * [[इ.स. १९०५|१९०५]] - [[दाग हॅमरशील्ड]], [[संयुक्त राष्ट्रे|संयुक्त राष्ट्रांचे]] द्वितीय महासचिव.<ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/sg/en/content/dag-hammarskj%C3%B6ld|title=Dag Hammarskjöld Biography|publisher=United Nations|access-date=2026-07-29}}</ref> * [[इ.स. १९२२|१९२२]] - [[बळवंत मोरेश्वर पुरंदरे|बाबासाहेब पुरंदरे]], मराठी इतिहाससंशोधक, लेखक आणि नाटककार.<ref>{{Cite news|date=15 November 2021|title=Babasaheb Purandare passes away|newspaper=The Indian Express|url=https://indianexpress.com/article/india/babasaheb-purandare-dead-7622944/|access-date=2026-07-29}}</ref> * [[इ.स. १९२२|१९२२]] - [[प्रो. राजेंद्र सिंह|रज्जू भैय्या]], [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ|राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे]] ४ थे सरसंघचालक.<ref>{{Cite book|last=Chitkara|first=M. G.|title=Rashtriya Swayamsevak Sangh: Supreme Sacrifice|year=2004|publisher=APH Publishing|page=110|isbn=978-81-7648-616-3}}</ref> * [[इ.स. १९२५|१९२५]] - [[शिवराम दत्तात्रेय फडणीस]], मराठी व्यंगचित्रकार.<ref>{{Cite book|last=Phadnis|first=S. D.|title=Chitranubhava|year=1998|publisher=Jyotsna Prakashan|page=8}}</ref> * [[इ.स. १९३७|१९३७]] - [[डॅनियेल मॅकफॅडेन]], [[नोबेल पारितोषिक]] विजेता अमेरिकन अर्थशास्त्रज्ञ.<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/2000/mcfadden/facts/|title=Daniel L. McFadden Facts|publisher=Nobel Media AB|access-date=2026-07-29}}</ref> * [[इ.स. १९५९|१९५९]] - [[संजय दत्त]], हिंदी चित्रपट अभिनेता.<ref>{{Cite book|last=Yasser|first=Usman|title=Sanjay Dutt: The Crazy Untold Story of Bollywood's Bad Boy|year=2018|publisher=Juggernaut Books|page=12|isbn=978-93-86228-58-1}}</ref> * [[इ.स. १९७०|१९७०]] - [[जॉन रेनी]], झिम्बाब्वेचा क्रिकेट खेळाडू.<ref>{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/john-rennie-55700|title=John Rennie Profile|publisher=ESPNcricinfo|access-date=2026-07-29}}</ref> * [[इ.स. १९७०|१९७०]] - [[राज्यवर्धनसिंह राठोड]], भारतीय नेमबाज आणि राजकारणी.<ref>{{Cite web|url=https://www.olympics.com/en/athletes/rajyavardhan-s-rathore|title=Rajyavardhan Singh Rathore Profile|publisher=International Olympic Committee|access-date=2026-07-29}}</ref> * [[इ.स. १९७५|१९७५]] - [[लंका डिसिल्वा]], [[श्रीलंका|श्रीलंकेचा]] क्रिकेट खेळाडू.<ref>{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/lanka-de-silva-48468|title=Lanka de Silva Profile|publisher=ESPNcricinfo|access-date=2026-07-29}}</ref> * [[इ.स. १९८०|१९८०]] - [[फर्नांडो गॉन्झालेझ]], [[चिले]]चा टेनिस खेळाडू.<ref>{{Cite web|url=https://www.atptour.com/en/players/fernando-gonzalez/g415/overview|title=Fernando Gonzalez ATP Profile|publisher=ATP Tour|access-date=2026-07-29}}</ref> == मृत्यू == * [[इ.स. २३८|२३८]] - [[पुपियेनस]], [[रोमन सम्राट]].<ref>{{Cite book|last=Gibbon|first=Edward|title=The History of the Decline and Fall of the Roman Empire|year=1776|publisher=Strahan & Cadell|page=185}}</ref> * [[इ.स. २३८|२३८]] - [[बाल्बिनस]], [[रोमन सम्राट]].<ref name="Gibbon1776">{{Cite book|last=Gibbon|first=Edward|title=The History of the Decline and Fall of the Roman Empire|year=1776|publisher=Strahan & Cadell|page=185}}</ref> * [[इ.स. १०३०|१०३०]] - [[दुसरा ओलाफ, नॉर्वे|ओलाफ दुसरा]], [[नॉर्वे]]चा राजा.<ref>{{Cite book|last=Snorri|first=Sturluson|title=Heimskringla: History of the Kings of Norway|year=1964|publisher=University of Texas Press|page=240|isbn=978-0-292-73061-8}}</ref> * [[इ.स. १०९९|१०९९]] - [[पोप अर्बन दुसरा]], [[कॅथोलिक चर्च|कॅथोलिक चर्चचे]] २५१ वे पोप.<ref>{{Cite book|last=Runciman|first=Steven|title=A History of the Crusades, Volume 1|year=1951|publisher=Cambridge University Press|page=330}}</ref> * [[इ.स. ११०८|११०८]] - [[पहिला फिलिप, फ्रान्स|पहिला फिलिप]], [[फ्रान्स|फ्रांसचा]] राजा.<ref>{{Cite book|last=Hallam|first=Elizabeth|title=Capetian France 987–1328|year=1980|publisher=Longman|page=112|isbn=978-0-582-48909-7}}</ref> * [[इ.स. १६४४|१६४४]] - [[पोप अर्बन आठवा|पोप अर्बन आठवा]], कॅथोलिक चर्चचे २३५ वे पोप.<ref>{{Cite book|last=Pastor|first=Ludwig von|title=The History of the Popes, Volume 29|year=1938|publisher=Kegan Paul, Trench, Trübner & Co.|page=400}}</ref> * [[इ.स. १८९०|१८९०]] - [[व्हिन्सेंट व्हॅन गो|फिंसेंत फान घो]], डच [[चित्रकार]].<ref>{{Cite book|last=Naifeh|first=Steven|title=Van Gogh: The Life|year=2011|publisher=Random House|page=850|isbn=978-0-375-50748-0}}</ref> * [[इ.स. १९००|१९००]] - [[पहिला उंबेर्तो, इटली|पहिला उंबेर्तो]], [[इटली]]चा राजा.<ref>{{Cite book|last=Mack Smith|first=Denis|title=Italy and Its Monarchy|year=1989|publisher=Yale University Press|page=138|isbn=978-0-300-05132-2}}</ref> * [[इ.स. १९६३|१९६३]] - [[सदाशिव आत्माराम जोगळेकर]], मराठी लेखक व संपादक.<ref>{{Cite book|last=जोशी|first=महादेवशास्त्री|title=भारतीय संस्कृतिकोश|year=१९६८|publisher=भारतीय संस्कृतिकोश मंडळ|page=१८२}}</ref> * [[इ.स. १९८७|१९८७]] - [[बिभूतीभूषण मुखोपाध्याय]], बंगाली लेखक.<ref>{{Cite book|last=Dutt|first=K. C.|title=Who's Who of Indian Writers: 1999|year=1999|publisher=Sahitya Akademi|page=780}}</ref> * [[इ.स. १९९०|१९९०]] - [[ब्रुनो क्रायस्की]], [[ऑस्ट्रिया|ऑस्ट्रियाचे]] चान्सेलर.<ref>{{Cite news|date=30 July 1990|title=Bruno Kreisky, Former Chancellor of Austria, Dies at 79|newspaper=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1990/07/30/obituaries/bruno-kreisky-former-chancellor-of-austria-dies-at-79.html|access-date=2026-07-29}}</ref> * [[इ.स. १९९३|१९९३]] - [[गोपाळकृष्ण लक्ष्मण चंद्रात्रेय|रँग्लर जी. एल. चंद्रात्रेय]], भारतीय गणितज्ञ व शिक्षणतज्ज्ञ.<ref>{{Cite journal|title=Obituary: Prof. G. L. Chandratreya|journal=The Mathematics Student|volume=62|pages=250|year=1993}}</ref> * [[इ.स. १९९४|१९९४]] - [[डोरोथी हॉजकिन|डोरोथी क्रोफूट हॉजकिन]], [[नोबेल पारितोषिक]] विजेती ब्रिटिश [[रसायनशास्त्र|रसायनशास्त्रज्ञ]].<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1964/hodgkin/biographical/|title=Dorothy Crowfoot Hodgkin Biographical|publisher=Nobel Media AB|access-date=2026-07-29}}</ref> * [[इ.स. १९९५|१९९५]] - [[रूपेश कुमार]], हिंदी चित्रपट अभिनेते, दिग्दर्शक आणि निर्माते.<ref>{{Cite news|date=30 July 1995|title=Actor-Director Rupesh Kumar Passes Away|newspaper=The Indian Express|page=7}}</ref> * [[इ.स. २०००|२०००]] - [[देवेन्द्र मुर्डेश्वर]], भारतीय बासरीवादक.<ref>{{Cite book|last=Ranade|first=Ashok Da.|title=Hindustani Music|year=2006|publisher=National Book Trust|page=142}}</ref> * [[इ.स. २००१|२००१]] - [[राम मेघे]], महाराष्ट्राचे माजी शिक्षणमंत्री आणि राजकारणी.<ref>{{Cite news|date=30 July 2001|title=Former Maharashtra Education Minister Ram Meghe passes away|newspaper=Times of India|page=4}}</ref> * [[इ.स. २००८|२००८]] - [[इश्मीत सिंग सोधी]], भारतीय पार्श्वगायक.<ref>{{Cite news|date=30 July 2008|title=Voice of India winner Ishmeet Singh drowns in Maldives|newspaper=Hindustan Times|url=https://www.hindustantimes.com/india/voice-of-india-winner-ishmeet-singh-drowns-in-maldives/story-sK6mI6N0j9p4Q3W4T5gX4L.html|access-date=2026-07-29}}</ref> * [[इ.स. २०१९|२०१९]] - [[जॉर्ज फर्नांडिस]], भारतीय पत्रकार, राजकारणी आणि केंद्रीय मंत्री.<ref>{{Cite news|date=29 January 2019|title=George Fernandes, Former Defence Minister, Dies At 88|newspaper=NDTV|url=https://www.ndtv.com/india-news/former-defence-minister-george-fernandes-dies-at-88-1984818|access-date=2026-07-29}}</ref> == प्रतिवार्षिक पालन == ==बाह्य दुवे== {{बीबीसी आज||july/29}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[जुलै २७]] - [[जुलै २८]] - '''जुलै २९''' - [[जुलै ३०]] - [[जुलै ३१]] ([[जुलै महिना]]) ---- {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] 27t9o1mf2ez3qid02vbkqr8rwsumon7 0 38959 2697974 2320716 2026-07-30T17:52:51Z अभय नातू 206 संदर्भ 2697974 wikitext text/x-wiki {{बदल}} [[चित्र:Banyan botanical c1800-1830.jpg|thumb|right|250px|वडाचे वनस्पतिशास्त्रीय चित्र]] [[चित्र:Banyantree.jpg|thumb|right|250px|वटवृक्ष]] [[चित्र:Vadachi pane va fale.jpg|thumb|right|250px|वडाची पाने व फळे]] [[चित्र:Ficus_fruits_and_common_myna_JEG1854_(cropped).jpg|thumb|right|250px|वडाचे फळ खाणारी मैना]] '''[[वड]]''' (मराठी नामभेद: '''वटवृक्ष''' ; शास्त्रीय नाव: ''[[Ficus benghalensis]]'', ''फायकस बेंगालेन्सिस'' ; [[इंग्रजी भाषा|इंग्लिश]]: ''[[banyan]]'', ''बन्यान'' ;) हा [[भारतीय उपखंड|भारतीय उपखंडात]] आढळणारा एक मोठा वृक्ष आहे. वड म्हणजे ''[[फायकस]]'' या प्रजातीत मोडणारी ''फायकस बेंगालेन्सिस'' नावाची जात आहे. अतिविशाल, प्रचंड विस्ताराचा हा वृक्ष सर्वसाधारणपणे १५ ते २० मीटर उंच वाढतो. याच्या फांद्यांना फुटलेल्या मुळ्या जमिनीपर्यंत पोचतात. त्यांना [[पारंबी|पारंब्या]] म्हणतात. जमिनीपर्यंत पोचल्यावर या पारंब्यांना खोडांचा आकार येऊ लागतो व त्यातूनच झाडाच्या मुख्य खोडाभोवती बनलेल्या इतर खोडांचा विस्तार होत जातो. पारंब्या वरून खाली येतात म्हणून या वृक्षाला ‘न्यग्रोध’ असेही नाव आहे. हे झाड सर्वप्रथम [[पश्चिम बंगाल|पश्चिम बंगालमध्ये]] दिसेल म्हणून बेंगालेन्सिस, तर बंगालीत व्यापाऱ्याला बनिया म्हणतात म्हणून बन्यान ट्री असे इंग्रजीत नाव आहे. भारतातील काही शहरांत प्राचीन आणि विस्तीर्ण असे वडाचे वृक्ष आढळतात. [[मध्य प्रदेश|मध्य प्रदेशातील]] [[छिंदवाडा जिल्हा|छिंदवाडा]] जिल्ह्यात वडचिंचोली येथे एक वटवृक्ष अडीच [[एकर]] भूमीवर पसरलेला आहे. [[बिहार|बिहारमधील]] कमिटीत गावातील वृक्ष, [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] [[पेमगिरी]] गावातील वटवृक्ष, [[गुजरात|गुजरातमधील]] [[नर्मदा नदी|नर्मदेच्या]] मुखाजवळील [[कबीरवट]], [[कोलकाता|कोलकात्याच्या]] [[आचार्य जगदीशचंद्र बोस भारतीय वनस्पती उद्यान|शिवपूर बोटॅनिकल गार्डनमधील]] पसरलेला [[ग्रेट बॅनियन ट्री|द ग्रेट बॅनियन ट्री]] प्रचंड असून त्यांच्या छायेत चार-पाच हजार लोक बसू शकतात.<ref>{{Cite web | title = भारत में है विश्व का सबसे विशालकाय बरगद का पेड़ | url = https://m-hindi.webdunia.com/interesting-and-exciting/great-banyan-tree-botanical-garden-kolkata-118041800061_1.html | access-date = 30 जुलै २०२६ | publisher = वेबदुनिया | language = hi | trans-title = भारतात आहे जगातील सर्वात मोठा वटवृक्ष}}</ref> शिवपूर वनस्पती उद्यानातल्या वटवृक्षाचे वय ३५० वर्षे आहे. [[चेन्नई|मद्रास]] येथील अड्यारच्या [[थिऑसॉफिकल सोसायटी]] येथे आणि [[सातारा]] शहराजवळ असेच वडाचे प्राचीन वृक्ष आहेत. तसेच [[पातूर]]जवळ असलेल्या [[अंबाशी]] येथील गावात असलेला वटवृक्षही सुमारे दीड एकर परिसरात पसरलेला आहे. == खोड, पाने, फुले, फळे == वडाचे खोड मजबूत, गुळगुळीत व चीकयुक्त असते. पाने मोठी रुंद, गोल, किंचित लांबट असतात. पानाच्या देठाशी व टोकाशी गोलाकार असतात. ही पाने गडद हिरव्या रंगाची, मऊ, तजेलदार असतात. पाठीमागे मात्र फिकट असतात. हिरवट रंगाची, फुले आणि फळे अतिशय लहान, चटकन नजरेत न भरणारी असतात. पुष्कळ वेळा ती फळाप्रमाणे दिसतात, पण तो पुष्पाशय असतो. याची फळे, पानाचे देठ आणि खोड यांच्यामध्ये, फांदीवर, खोडावर येतात. सुरुवातीला ती हिरवी पण कठीण असतात. पिकल्यावर लाल व मऊ होतात. वेगवेगळे [[पक्षी]] व [[माकड|माकडे]] यांना ती फळे खूप आवडतात. वडाची फळे देखणी असतात. लालचुटूक, गोलाकार, पानांच्या देठालगत जोडीजोडीने असतात. फळामध्ये लहान अळ्या व किडे असतात, त्यामुळे माणसे ही फळे सहसा खात नाहीत. फळांचा हंगाम [[फेब्रुवारी]] ते [[मे]] पर्यंत असतो.<ref>{{Cite news | title = फळांत फुले | url = https://www.loksatta.com | access-date = 30 जुलै २०२६ | newspaper = [[लोकसत्ता]] | language = mr}}</ref> == कृष्णवट == "कृष्णवट" नावाचा एक वडाचा प्रकार आहे. त्याची पाने किंचित वाकलेली असल्यामुळे ती द्रोणासारखी दिसतात. एके दिवशी [[कृष्ण|गोपाळकृष्ण]] गाईंना घेऊन रानात गेले असता, [[गोपी]] प्रेमभराने लोणी घेऊन तेथे गेल्या व त्यास आग्रहाने लोणी खाऊ घालू लागल्या. तेव्हा गोपालाने ते लोणी आपल्या सर्व सवंगड्यांना खाऊ घातले व मनामनात समरसतेचा भाव जागृत केला. गोपी, सवंगडी आणि श्रीगोपाल एक झाले. हे लोणी सर्वांना वाटण्यासाठी वडाची पाने तोडून ती जराशी मुडपून त्याचे द्रोण तयार केले. तेव्हापासून त्या वडाची पाने द्रोणासारखी बनली व पुढेही तशीच पाने येऊ लागली, अशी आख्यायिका आहे म्हणून अशा वटवृक्षाला ‘कृष्णवट’ नाव पडले.<ref>{{Cite book | last = Randhawa | first = M. S. | title = Cultivated Plants of India | publisher = Indian Council of Agricultural Research | year = 1983 | language = en | trans-title = भारतातील लागवड केलेल्या वनस्पती}}</ref> == उपयोग == वडाच्या पानांच्या जेवणासाठी पत्रावळी करतात. वडाची मुळे, पाने, फुले, चीक व साल या सर्वांचा [[आयुर्वेद|औषध]] म्हणून उपयोग होतो. चीक जखमा भरून काढण्यासाठी, दातातील वेदना थांबविण्यासाठी वापरतात. वडाच्या पारंब्या घालून केशवर्धक तेल तयार करतात. वडाच्या पारंब्या शिकेकाईत घालून, उकळून त्या पाण्याने केस धुतल्यास केस वाढतात.<ref>{{Cite book | last = Khare | first = C. P. | title = Indian Medicinal Plants: An Illustrated Dictionary | publisher = Springer | year = 2007 | isbn = 978-0387706375 | language = en | trans-title = भारतीय औषधी वनस्पती: एक सचित्र कोश}}</ref> == राष्ट्रीय महत्त्व == वड हा [[भारत|भारताचा]] [[भारताची राष्ट्रीय चिन्हे|राष्ट्रीय वृक्ष]] आहे.<ref>{{Cite web | title = National Tree - India.gov.in | url = https://www.india.gov.in/india-glance/national-symbols | access-date = 30 जुलै २०२६ | publisher = भारत सरकार | language = en | trans-title = राष्ट्रीय वृक्ष - भारत सरकार}}</ref> == सांस्कृतिक/धार्मिक महत्त्व == वटवृक्ष हा भारतीय संस्कृतीचा एक भाग आहे. [[वटपौर्णिमा]] हा सण याच झाडाशी संबंधित आहे. सावित्रीने आपला पती [[सत्यवान]] याचे प्राण परत आणले, [[यम]] राजाची आराधना करून सत्यवानास जिवंत केले ते याच वृक्षाखाली, म्हणून आपल्या पतीस दीर्घायुष्य लाभावे यासाठी सुवासिनी स्त्रिया वटपौर्णिमेला या वृक्षाची मनोभावे पूजा करतात. चार [[वेद|वेदांपैकी]] [[ऋग्वेद]] व [[अथर्ववेद|अथर्ववेदात]] वडाचा उल्लेख आढळतो. [[कुरुक्षेत्र|कुरुक्षेत्री]] देवांनी महायज्ञ केला त्यावेळी सोमचमसाचे मुख त्यांनी खालच्या बाजूला करून ठेवले. त्या सोमचमसाचा एक वटवृक्ष बनला अशी [[शतपथ ब्राह्मण|शतपथ ब्राह्मणात]] याच्या उत्पत्तीची कथा आहे. वड हा यज्ञीय वृक्ष असून यज्ञपात्रे याच झाडाच्या लाकडाची बनवतात. सृष्टी निर्माण होण्यापूर्वी प्रलयकालीन जलात भगवान [[विष्णू|श्रीविष्णू]] वटपत्रावर बालरूपात शयन करीत असत, अशी पौराणिक कथा आहे. [[ब्रह्मदेव|ब्रह्मदेवांचे]] ‘वड’ हे निवासस्थान आहे अशी [[हिंदू धर्म|हिंदू धर्मीयांची]] धारणा आहे. तसेच भगवान [[शिव|शिवांचेही]] या वृक्षावर निवासस्थान मानतात.<ref>{{Cite news | title = अमर वटवृक्ष | url = https://www.tarunbharat.net | access-date = 30 जुलै २०२६ | newspaper = [[तरुण भारत]] | language = mr}}</ref> == आराध्यवृक्ष == वड हा [[मघा (नक्षत्र)|मघा]] नक्षत्राचा [[आराध्यवृक्ष]] आहे.<ref>{{Cite book | last = Joshi | first = Mahadeoshastri | title = Bharatiya Sanskruti Kosh | publisher = Bharatiya Sanskruti Kosh Mandal | year = 1968 | language = mr | trans-title = भारतीय संस्कृती कोश}}</ref> == बाह्य दुवे == * {{संकेतस्थळ|http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/ficus.html|पर्ड्यू विद्यापीठाच्या शेतकी विभागाच्या संकेतस्थळावरील वडाची माहिती|इंग्लिश}} == हे सुद्धा पहा == * [[वटपौर्णिमा]] * [[भारताची राष्ट्रीय चिन्हे]] {{कॉमन्स वर्ग|Ficus benghalensis|फायकस बेंगालेन्सिस}} {{भारतीय राष्ट्रचिन्हे}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:वनस्पती]] [[वर्ग:भारताची राष्ट्रीय चिन्हे]] [[वर्ग:औषधी वनस्पती]] [[वर्ग:आराध्यवृक्ष]] [[वर्ग:वनसंपदा]] [[वर्ग:फायकस]] bfumvvsz58cp1okvgky2q3kcncm5p0c 0 39545 2698044 1245426 2026-07-30T19:34:48Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2698044 wikitext text/x-wiki '''गाडवी नदी''' ही [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] [[पूर्व विदर्भ|पूर्व विदर्भातील]] एक महत्त्वाची नदी आहे.<ref>{{Cite news | title = गाढवी नदी झाली कोरडी | url = https://www.lokmat.com/gadchiroli/donkey-river-dried-a709/ | work = [[लोकमत]] | date = 4 March 2021 | access-date = 30 July 2026 | language = mr}}</ref> या नदीचा उगम [[गोंदिया जिल्हा|गोंदिया जिल्ह्याच्या]] पूर्व सीमेजवळील चिचगड भागातील ढासगड येथील टेकड्यांमध्ये होतो.<ref>{{Cite web | title = गाढवी नदी | url = https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%A2%E0%A4%B5%E0%A5%80_%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80 | work = [[मराठी विकिपीडिया]] | access-date = 30 July 2026 | language = mr}}</ref> मुख्यतः गोंदिया आणि [[गडचिरोली जिल्हा|गडचिरोली]] या दोन जिल्ह्यांच्या भौगोलिक सीमेवरून वाहत जाणारी ही नदी [[वैनगंगा नदी|वैनगंगा नदीची]] एक प्रमुख उपनदी आहे. पुढे प्रवास करत ही नदी गडचिरोली जिल्ह्यातील [[आरमोरी तालुका|आरमोरी तालुक्यात]] असलेल्या शिवणी गावाजवळ वैनगंगा नदीला जाऊन मिळते.<ref>{{Cite web | title = Rivers and Dams - District Gadchiroli | url = https://gadchiroli.gov.in/rivers-and-dams/ | work = गडचिरोली जिल्हा प्रशासन | access-date = 30 July 2026 | language = en | trans-title = गडचिरोली जिल्ह्यातील नद्या आणि धरणे}}</ref> या नदीचा प्रवाह गोंदिया जिल्ह्यातील [[अर्जुनी मोरगाव तालुका|अर्जुनी मोरगाव]] आणि गडचिरोलीतील [[देसाईगंज तालुका|देसाईगंज]] व आरमोरी परिसरातील कृषी आणि सामाजिक जीवनासाठी महत्वाचा आहे. अर्जुनी मोरगाव तालुक्यात गोठणगावजवळ गाढवी नदीवर [[इतियाडोह धरण]] उभारण्यात आले आहे.<ref>{{Cite news | title = वर्षारंभीच गाढवी नदी झाली कोरडी | url = https://www.lokmat.com/gadchiroli/beginning-year-donkey-river-became-dry-a709/ | work = [[लोकमत]] | date = 13 January 2021 | access-date = 30 July 2026 | language = mr}}</ref> या धरणाच्या पाण्याच्या साहाय्याने दोन्ही जिल्ह्यांतील शेकडो हेक्टर शेतीला सिंचनाची सुविधा मिळते, विशेषतः भात (धान) पिकासाठी हे पाणी अत्यंत उपयुक्त ठरते. या नदीच्या खोऱ्यात जैविक विविधता आढळते.. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{विस्तार}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील नद्या]] [[वर्ग:गोंदिया जिल्हा]] [[वर्ग:गडचिरोली जिल्हा]] [[वर्ग:वैनगंगा नदीच्या उपनद्या]] l8tlyywgc6aso5x61nkmypnfgd2knsv 0 39614 2698026 2519231 2026-07-30T18:40:30Z Jonathansammy 17110 दक्षिण अमेरिका खरी महिती घातली 2698026 wikitext text/x-wiki [[चित्र:mirchi.JPG|thumb|right|मिरचीचे झाड]] मिरची हे उष्ण कटिबंधीय [[दक्षिण अमेरिका]] येथील [[फळ]] आहे असे मानले जाते. याची [[चव]] तिखट असते. हे फळ रंगाने बहुदा हिरवे असते. परंतु पिवळ्या व लाल रंगातही येते. याची पाने गुळगुळीत, एकाआड एक अशी येतात. मिरचीच्या फळांमध्ये अ, ब, क आणि ई [[जीवनसत्त्वे]] असतात. तसेच यात [[कॅल्शिअम]], फॉस्फरस ही खनिजे असतात. मिरचीमध्ये असलेल्या कॅपसायसीन नावाच्या पदार्थामुळे मिरचीला तिखट चव प्राप्त होते. ==लागवड== [[दक्षिण आफ्रिका]], [[ऑस्ट्रेलिया]], [[अर्जेंटिना]], [[इजिप्त]], [[स्पेन]], [[चीन]], [[जपान]], [[व्हिएतनाम]], [[ब्रह्मदेश]], [[मलेशिया]], [[इंडोनेशिया]], [[पाकिस्तान]] या देशात मिरची लागवड केली जाते. मिरचीच्या उत्पादनाच्या बाबतीत जगात भारताचा पहिला क्रमांक आहे. महाराष्ट्रात [[नंदुरबार]] हे मिरचीच्या बाजारपेठेचे प्रमुख, तर तर [[भिवापूर]] हे दुय्यम म्हणून ओळखले जाते. या जिल्ह्यात मिरची पिकासाठी पोषक वातावरण असल्याने मिरचीचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणात घेतले जाते. नंदुरबारमध्ये ओली मिरची पथाऱ्या करून वाळवून प्रक्रिया केली जाते. नंदुरबारच्या मिरचीला तिखटपणा, टिकण्याची क्षमता, वैशिष्ट्यपूर्ण रंग आणि चव यामुळे परराज्यातून विशेष मागणी असते.<ref>https://www.loksatta.com/maharashtra-news/chilli-cultivation-reduces-in-nandurbar-zws-70-2083637/</ref> ऑक्टोबरपासून सुरू होणारा मिरचीचा हंगाम हा फेब्रुवारी महिन्याच्या मध्यापर्यंत असतो. ==मिरच्यांच्या जाती== * अग्निरेखा * काश्मिरी * जयंती * ज्वाला * २७५ * नंदिता रोशनी * पंत सी १ * पांडी * फुले ज्योती * फुले सई * ब्याडगी * ब्लॅक सीड * मुसळेवाडी सिलेक्‍शन * लवंगी * संकेश्‍वरी [[चित्र:Green Chillies.jpg|250px|right|thumb| मिरचीचे झुडुप]] ==मिरचीचे लाल तिखट बनविण्याची पद्धत== मिरची पिकल्यावर लाल होते, पण ओलसरच राहते. तिला मग उन्हात नीट वाळवून पूर्णपणे सुकल्यावर कुटून तिचे स्वयंपाकात वापरावयाचे लाल तिखट बनते. शेतांत लावण्यासाठी सध्या मिरचीची अनेक वाणे उपलब्ध आहेत; अग्निरेखा, नंदिता रोशनी, ज्वाला, जयंती, २७५, ब्लॅक सीड इत्यादी अशी त्यांची नावे आहेत. [[नागपूर जिल्हा|नागपूर जिल्ह्याच्या]] [[भिवापूर]] येथे, [[कुही]] तालुक्यात व [[मांढळ]] येथे, तर [[अचलपूर]]च्या पथरोट या गावीही मिरचीचे उत्पादन घेतले जाते. ==हे सुद्धा पहा== * [[ढोबळी मिरची]] ==चित्रदालन== <gallery> चित्र:Mirchi chunai3.JPG|कामगार ओल्या लाल मिरच्या ढीग बनविण्यासाठी नेताना चित्र:Mirchi chunai2.JPG|प्रथम ओल्या लाल मिरच्यांचे ढीग बनविले जातात चित्र:Mirchi chunai.JPG|त्यांतील खराब मिरच्या कामगारांकडून वेगळ्या काढल्या जातात (चुनाई) चित्र:Mirchi chunai1.JPG|ढिगातून काढलेल्या खराब मिरच्या चित्र:Mirchi satra.JPG|अंथरण्यासाठी तयार ढीग चित्र:Mirchi satra1.JPG|उन्हात सुकविण्यासाठी अंथरलेल्या मिरच्या (वऱ्हाडी भाषेत 'सातरा') File:Nandurbar&#039;s Red Chilly.jpg|नंदुरबारची लाल मिरची </gallery> {{विस्तार}} [[वर्ग:नगदी पिके]] [[वर्ग:फळे]] [[वर्ग:वनस्पती]] [[वर्ग:मिरची]] lpbo4rqmjvlvdnpzzlzfrsmk33jk5u5 2698045 2698026 2026-07-30T19:39:45Z Jonathansammy 17110 /* मिरच्यांच्या जाती */ माहिती घातली 2698045 wikitext text/x-wiki [[चित्र:mirchi.JPG|thumb|right|मिरचीचे झाड]] मिरची हे उष्ण कटिबंधीय [[दक्षिण अमेरिका]] येथील [[फळ]] आहे असे मानले जाते. याची [[चव]] तिखट असते. हे फळ रंगाने बहुदा हिरवे असते. परंतु पिवळ्या व लाल रंगातही येते. याची पाने गुळगुळीत, एकाआड एक अशी येतात. मिरचीच्या फळांमध्ये अ, ब, क आणि ई [[जीवनसत्त्वे]] असतात. तसेच यात [[कॅल्शिअम]], फॉस्फरस ही खनिजे असतात. मिरचीमध्ये असलेल्या कॅपसायसीन नावाच्या पदार्थामुळे मिरचीला तिखट चव प्राप्त होते. ==लागवड== [[दक्षिण आफ्रिका]], [[ऑस्ट्रेलिया]], [[अर्जेंटिना]], [[इजिप्त]], [[स्पेन]], [[चीन]], [[जपान]], [[व्हिएतनाम]], [[ब्रह्मदेश]], [[मलेशिया]], [[इंडोनेशिया]], [[पाकिस्तान]] या देशात मिरची लागवड केली जाते. मिरचीच्या उत्पादनाच्या बाबतीत जगात भारताचा पहिला क्रमांक आहे. महाराष्ट्रात [[नंदुरबार]] हे मिरचीच्या बाजारपेठेचे प्रमुख, तर तर [[भिवापूर]] हे दुय्यम म्हणून ओळखले जाते. या जिल्ह्यात मिरची पिकासाठी पोषक वातावरण असल्याने मिरचीचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणात घेतले जाते. नंदुरबारमध्ये ओली मिरची पथाऱ्या करून वाळवून प्रक्रिया केली जाते. नंदुरबारच्या मिरचीला तिखटपणा, टिकण्याची क्षमता, वैशिष्ट्यपूर्ण रंग आणि चव यामुळे परराज्यातून विशेष मागणी असते.<ref>https://www.loksatta.com/maharashtra-news/chilli-cultivation-reduces-in-nandurbar-zws-70-2083637/</ref> ऑक्टोबरपासून सुरू होणारा मिरचीचा हंगाम हा फेब्रुवारी महिन्याच्या मध्यापर्यंत असतो. ==मिरच्यांच्या जाती== * अग्निरेखा * काश्मिरी * जयंती * ज्वाला * २७५ * नंदिता रोशनी * पंत सी १ * पांडी * फुले ज्योती * फुले सई * ब्याडगी * ब्लॅक सीड * मुसळेवाडी सिलेक्‍शन * लवंगी * संकेश्‍वरी *[[भूत जोलोकिया]] [[चित्र:Green Chillies.jpg|250px|right|thumb| मिरचीचे झुडुप]] ==मिरचीचे लाल तिखट बनविण्याची पद्धत== मिरची पिकल्यावर लाल होते, पण ओलसरच राहते. तिला मग उन्हात नीट वाळवून पूर्णपणे सुकल्यावर कुटून तिचे स्वयंपाकात वापरावयाचे लाल तिखट बनते. शेतांत लावण्यासाठी सध्या मिरचीची अनेक वाणे उपलब्ध आहेत; अग्निरेखा, नंदिता रोशनी, ज्वाला, जयंती, २७५, ब्लॅक सीड इत्यादी अशी त्यांची नावे आहेत. [[नागपूर जिल्हा|नागपूर जिल्ह्याच्या]] [[भिवापूर]] येथे, [[कुही]] तालुक्यात व [[मांढळ]] येथे, तर [[अचलपूर]]च्या पथरोट या गावीही मिरचीचे उत्पादन घेतले जाते. ==हे सुद्धा पहा== * [[ढोबळी मिरची]] ==चित्रदालन== <gallery> चित्र:Mirchi chunai3.JPG|कामगार ओल्या लाल मिरच्या ढीग बनविण्यासाठी नेताना चित्र:Mirchi chunai2.JPG|प्रथम ओल्या लाल मिरच्यांचे ढीग बनविले जातात चित्र:Mirchi chunai.JPG|त्यांतील खराब मिरच्या कामगारांकडून वेगळ्या काढल्या जातात (चुनाई) चित्र:Mirchi chunai1.JPG|ढिगातून काढलेल्या खराब मिरच्या चित्र:Mirchi satra.JPG|अंथरण्यासाठी तयार ढीग चित्र:Mirchi satra1.JPG|उन्हात सुकविण्यासाठी अंथरलेल्या मिरच्या (वऱ्हाडी भाषेत 'सातरा') File:Nandurbar&#039;s Red Chilly.jpg|नंदुरबारची लाल मिरची </gallery> {{विस्तार}} [[वर्ग:नगदी पिके]] [[वर्ग:फळे]] [[वर्ग:वनस्पती]] [[वर्ग:मिरची]] q97z6wq3rtje4dhm44jatde3s1z39h5 0 44365 2698046 1245818 2026-07-30T19:40:52Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2698046 wikitext text/x-wiki '''मराठी इतिहास संशोधन मंडळ''' ही [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] इतिहास विषयक संशोधनाला चालना देणारी आणि [[मराठी भाषा|मराठी भाषेतील]] ऐतिहासिक दस्तऐवज जतन करणारी संस्था आहे.<ref>{{Cite book | last = Pawar | first = A. G. | title = Maratha History Seminar Papers | publisher = Shivaji University | year = 1971 | language = en | trans-title = मराठा इतिहास परिषद निबंध}}</ref> महाराष्ट्राच्या समृद्ध आणि वैभवशाली इतिहासाचे शास्त्रीय दृष्टीकोनातून अध्ययन व संशोधन व्हावे, या उद्देशाने या मंडळाची स्थापना करण्यात आली. या संस्थेने विशेषतः [[मराठा साम्राज्य|मराठा कालखंड]], [[शिवकाल]] आणि [[पेशवे]]कालीन [[मोडी लिपी]]तील ऐतिहासिक कागदपत्रे, [[बखरी]], [[आज्ञापत्रे]] आणि पत्रव्यवहारांचे संकलन, संपादन व प्रकाशन करण्याचे महत्त्वपूर्ण कार्य केले आहे.<ref>{{Cite book | last = Kulkarni | first = A. R. | title = Maharashtra in the Age of Shivaji | publisher = Deshmukh & Co. | year = 1969 | location = Pune | language = en | trans-title = शिवाजी महाराजांच्या काळातील महाराष्ट्र}}</ref> या संशोधन मंडळाच्या माध्यमातून अनेक इतिहास संशोधक, अभ्यासक आणि विद्यार्थ्यांना जुन्या ऐतिहासिक साधनांचा अभ्यास करण्यासाठी एक व्यासपीठ उपलब्ध झाले आहे.<ref>{{Cite journal | last = Oturkar | first = R. V. | title = Historical Research in Maharashtra | journal = Journal of the University of Poona | volume = 12 | pages = 45–52 | year = 1960 | language = en | trans-title = महाराष्ट्रातील इतिहास संशोधन}}</ref> मंडळाने वेळोवेळी विविध संशोधन मासिके, ऐतिहासिक ग्रंथांच्या सुधारित आवृत्त्या आणि दुर्मिळ कागदपत्रांचे संग्रह प्रकाशित करून ऐतिहासिक ज्ञानाचा प्रसार केला आहे. महाराष्ट्राच्या प्रादेशिक आणि सामाजिक इतिहासाचे पुनर्रचनात्मक लेखन करण्यासाठी या संस्थेचे योगदान अत्यंत मोलाचे मानले जाते. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील इतिहास संशोधन संस्था]] [[वर्ग:पुण्यातील संस्था]] [[वर्ग:मराठी भाषा]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचा इतिहास]] qw0vj1p2xf53yne16yh8lw5fe1jie6f 0 55463 2698118 2476227 2026-07-31T07:01:28Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2698118 wikitext text/x-wiki '''महात्मा बसवेश्वर महाविद्यालय,''' हे [[लातूर]] येथील महाविद्यालय आहे. यात कला, वाणिज्य, विज्ञान व समाजकार्य या चारही विद्याशाखेचे शिक्षण दिले जाते. हे श्री महात्मा बसवेश्वर शिक्षण संस्था, लातूर द्वारा संचलित महाविद्यालय आहे. मराठवाड्यातील शैक्षणिक, आर्थिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक क्षेत्रात बौद्धिक प्रबोधन आणि परिवर्तनाची सुरुवात करण्याच्या उद्देशाने सामाजिक कार्य आणि संगणक विज्ञान. चार बहुमजली इमारती, खेळाचे मैदान, अतिशय सुसज्ज प्रयोगशाळा आणि एक लाखाहून अधिक पुस्तके आणि नियतकालिकांचा संग्रह असलेली लायब्ररी असलेला मोठा परिसर आहे. महात्मा बसवेश्वर महाविद्यालय हे महाराष्ट्र राज्यातील मराठवाडा विभागातील अग्रगण्य महाविद्यालयांपैकी एक आहे. हे एक वेगळे कॉलेज आहे. महाविद्यालयाने प्रशस्त वर्गखोल्या, सुसज्ज प्रयोगशाळा, गरजू मुलांसाठी स्वतंत्र वसतिगृह, लेडीज कॉमन रूम, टिफिन रूम, ऑडिटोरियम, कॉम्प्युटर लॅब, एक मोठे खेळाचे मैदान, दोन वाचन खोल्या असलेली वाचनालय इमारत अशा मोठ्या आकाराच्या आवश्यक पायाभूत सुविधा विकसित केल्या आहेत. आणि कला, प्रशासकीय, ग्रंथालय, विज्ञान, व्यवसाय अभ्यासक्रम व समाजकार्य साठी स्वतंत्र इमारत. Urdu.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.basweshwarcollegelatur.com/aboutus.php|title=Mahatma Basweshwar College,Latur|संकेतस्थळ=www.basweshwarcollegelatur.com|ॲक्सेसदिनांक=2019-01-24|archive-date=2018-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20181001220919/http://basweshwarcollegelatur.com/aboutus.php|url-status=dead}}</ref> == शिकवले जाणारे अभ्यासक्रम == === पदवी शिक्षण === * कला शाखा * वाणिज्य शाखा * विज्ञान शाखा * समाजकार्य शाखा * संगणकशास्त्र शाखा === पदव्युत्तर शिक्षण === * एम.ए. समाजशास्त्र * एम.ए. भुगोल * एम.ए. इतिहास * एम.ए. राज्यशास्त्र * एम.ए. तत्त्वज्ञान * एमएस सी गणित ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील महाविद्यालये]] [[वर्ग:लातूरमधील शैक्षणिक संस्था]] ameho0tq09s0ps68tyj9tmjf8b91mh7 0 59185 2697951 2697892 2026-07-30T15:15:21Z अभय नातू 206 /* कथानक: सुनील दत्त यांनी शेराची तर वहिदा रहमान यांनी रेश्माची भूमिका साकारली आहे.त्यांच्या कुटुंबामध्ये वैर आहे तरीही ते एकमेकांवर प्रेम करतात.शेराला एक धाकटा भाऊ आहे,त्याचे नाव आहे छोटू ,ज्याचा नेम अचूक आहे आणि तो एक उत्तम निशाणेबाज आहे .जुन्या वैरामुळे शेराचे आणि छोटूचे वडील सगत सिंग मुक्या छोटूच्या मदतीने रेशमाचे वडील आणि त्यांच्या मुलाची हत्या करतात.छोटू रेशमाच्या विधवा वहिनीचे दुःख बघून वेडा होतो आणि शेरा छोटूला मारण्याचा निश्चय करतो. */ 2697951 wikitext text/x-wiki '''रेशमा और शेरा''' हा एक [[हिंदी भाषा]] [[भाषा|भाषेतील]] चित्रपट आहे. या मध्ये [[अमिताभ बच्चन]] यांनी काम केले होते. {{माहितीचौकट चित्रपट | नाव = | छायाचित्र = | चित्र रुंदी = | चित्र शीर्षक = | निर्मिती वर्ष = १९७१ | भाषा = हिंदी | इतर भाषा = | देश = [[भारत]] | निर्मिती = | दिग्दर्शन = | कथा = | पटकथा = | संवाद = | संकलन = | छाया = | कला = | गीते = | संगीत = | ध्वनी = | पार्श्वगायन = | नृत्यदिग्दर्शन = | वेशभूषा = | रंगभूषा = | साहस दृष्ये = | ऍनिमेशन = | विशेष दृक्परिणाम = | प्रमुख कलाकार = | प्रदर्शन तारीख = | अवधी = | पुरस्कार = | संकेतस्थळ दुवा = | तळटिपा = | imdb_id = }} ==पार्श्वभूमी== == कथानक == {{गौप्यस्फोट इशारा}} सुनील दत्त यांनी शेराची तर वहिदा रहमान यांनी रेश्माची भूमिका साकारली आहे.त्यांच्या कुटुंबामध्ये वैर आहे तरीही ते एकमेकांवर प्रेम करतात.शेराला एक धाकटा भाऊ आहे,त्याचे नाव आहे छोटू ,ज्याचा नेम अचूक आहे आणि तो एक उत्तम निशाणेबाज आहे .जुन्या वैरामुळे शेराचे आणि छोटूचे वडील सगत सिंग मुक्या छोटूच्या मदतीने रेशमाचे वडील आणि त्यांच्या मुलाची हत्या करतात.छोटू रेशमाच्या विधवा वहिनीचे दुःख बघून वेडा होतो आणि शेरा छोटूला मारण्याचा निश्चय करतो. == उल्लेखनीय == ==बाह्य दुवे== {{विस्तार}} s01vzuxo8jsk590r14qb29q8h9rg3hu 0 60079 2697933 2694464 2026-07-30T13:44:38Z Pawar shushant 163177 /* अहिल्यादेवींचे नाव असलेल्या संस्था:- */ 2697933 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर | पदवी = | चित्र = Ahilya Bai Holkar.jpg | चित्र_शीर्षक = महाराणी पुण्यशलोक अहिल्यादेवी होळकर | राजध्वज_चित्र = Flag of the Maratha Empire.svg | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राजचिन्ह_चित्र = | राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = | राज्यारोहण = | राज्याभिषेक = | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = | पूर्ण_नाव = | इतर_पदव्या = पुण्यश्लोक ,राजमाता, धर्म रक्षक | जन्म_दिनांक = [[३१ मे]], [[इ.स. १७२५|१७२५]] | जन्म_स्थान = चौंडी (मल्हारपीठ) [[अहिल्यानगर जिल्हा]] | मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय |1795|8|13|1725|5|31}} | मृत्यू_स्थान = [[इंदौर]] सध्याचे ([[मध्यप्रदेश]]) | पूर्वाधिकारी = [[मल्हारराव होळकर]] | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[तुकोजीराव होळकर]] | वडील = माणकोजी शिंदे | आई = सुशिलाबाई शिंदे | पत्नी = | इतर_पत्नी = | पती = [[खंडेराव होळकर]] | इतर_पती = | संतती = [[मालेराव होळकर]], मुक्ताबाई | राजवंश = [[होळकर घराणे]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | धर्म = [[ हिंदु ]] | मंदिर = [[काशी विश्वेश्वर]] आदी मंदिर | तळटिपा = |}} '''पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर''' ([[३१ मे]], [[इ.स. १७२५|१७२५]] - [[१३ ऑगस्ट]], [[इ.स. १७९५|१७९५]], राज्यकालावधी इ.स. १७६७ - इ.स. १७९५) या [[भारत|भारतातील]], [[माळवा|माळव्याच्या]] ''तत्त्वज्ञानी महाराणी'' म्हणून ओळखल्या जातात. त्यांनी [[नर्मदा नदी|नर्मदा]] तीरी, [[इंदूर|इंदूरच्या]] दक्षिणेस असलेल्या [[महेश्वर]] या ठिकाणी आपली राजधानी हलविली. मल्हाररावांनी त्यांना प्रशासकीय व सैन्याच्या कामात पारंगत केलेल होते. त्या आधाराने अहिल्याबाईंनी इ.स. १७६६ ते इ.स. १७९५ म्हणजे त्यांच्या मृत्यूपर्यंत माळव्यावर राज्य केले होते.{{संदर्भ हवा}} होळकर यांचा जन्म ३१ मे इ.स. १७२५ रोजी [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] [[अहिल्यानगर]] जिल्ह्यातील [[जामखेड]] तालुक्यातील [[चौंडी]] (मल्हारपीठ) खेड्यात झाला. त्यांचे वडील माणकोजी शिंदे हे त्या गावचे पाटील होते. स्त्रीशिक्षण फारसे प्रचलित नसतानाही त्यांच्या वडिलांनी त्यांना लिहिण्यावाचण्यास शिकवले होते. मल्हारराव होळकर पुण्यास जाताना चौंडीस थांबले होते. आख्यायिकेनुसार, ८ वर्षाच्या अहिल्यादेवींना, मल्हाररावांनी एका देवळात बघितले. मुलगी आवडल्यामुळे त्यांनी तिला, स्वतःचा मुलगा [[खंडेराव होळकर|खंडेराव]] याची वधू म्हणून आणले. [[मल्हारराव होळकर|मल्हारराव होळकरांच्या]] त्या सून होत. अहिल्यादेवींचे पती [[खंडेराव होळकर]] हे इ.स. १७५४ मध्ये [[कुम्हेर]]च्या लढाईत धारातीर्थी पडले. त्यांच्या मृत्यूनंतर सासरे [[मल्हारराव होळकर|मल्हाररावांनी]] अहिल्याबाईंना सती जाऊ दिले नाही. १२ वर्षांनंतर, [[मल्हारराव होळकर]] हेही मृत्यू पावले. त्यानंतर अहिल्याबाई मराठा साम्राज्याच्या [[माळवा]] प्रांताचा कारभार बघू लागल्या. त्या लढाईत अहिल्यादेवी स्वतः सैन्याचे नेतृत्व करीत होत्या. पुढे त्यांनी [[तुकोजीराव होळकर]] यांची सेनापती म्हणून नेमणूक केली.{{संदर्भ हवा}} इंग्रजी लेखक लॉरेन्स यांनी अहिल्यादेवी होळकर, यांना [[भारत|भारताच्या]] "कॅथरीन द ग्रेट, एलिझाबेथ मार्गारेट" असे म्हणले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.mymahanagar.com/featured/ahilya-devi-holkar/96125/ |title=प्रजाहितदक्ष राजमाता अहिल्यादेवी होळकर |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ=mymahanagar.com |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20190609025921/https://www.mymahanagar.com/featured/ahilya-devi-holkar/96125/ |विदा दिनांक=९ जून २०१९}}</ref> थोडक्यात अहिल्याबाई यांची तुलना रशियाची राणी [[कॅथरीन द ग्रेट]], इंग्लंडची राणी [[पहिली एलिझाबेथ, इंग्लंड|एलिझाबेथ]] तसेच डेन्मार्कची राणी [[मार्गारेट पहिली, डेन्मार्क|मार्गारेट]] यांच्याशी एकत्रित केली आहे. त्याने म्हणले आहे की ज्या वेळेस जगातील सर्वात महान स्त्रीयांचा इतिहास लिहिला जाईल त्या वेळेस पुण्यशलोक अहिल्यादेवी होळकर यांचे नाव सर्व प्रथम लिहिले जाईल. अहिल्याबाई होळकर या उचित न्यायदानासाठी प्रसिद्ध होत्या. त्यांनी भारतभरात अनेक हिंदू मंदिरे व नदीघाट बांधले, एवढचं नाही तर त्यानी लोकांना रोजगार निर्माण व्हावा म्हणून औद्योगिक धोरण आखल प्रसिद्ध हिंदू मंदिराचा त्यांनी जीर्णोद्धार केला; महेश्वर व इंदूर या गावांना सुंदर बनवले. त्या अनेक देवळांच्या आश्रयदात्या होत्या. त्यांनी अनेक तीर्थक्षेत्री धर्मशाळांचे बांधकाम केले. त्यांत [[द्वारका]], [[वाराणसी|काशी]], [[उज्जैन]], [[नाशिक]], पुरी [[जगन्नाथ मंदिर]] व [[वैजनाथ|परळी वैजनाथ]] यांचा प्रामुख्याने समावेश आहे. वेरावळ येथील [[सोरटी सोमनाथ|सोमनाथ]]चे गझनीच्या महंमदाने ध्वस्त केलेले देऊळ बघून अहिल्यादेवींनी शेजारीच एक [[शिव|शंकराचे]] एक देऊळ बांधले. सोमनाथला जाणारे लोक या देवळालाही भेट देतात. अहिल्याबाईंना प्रजेस कल्याणकारी असे काम करण्याची आवड होती.{{संदर्भ हवा}} ==शासक== इ.स. १७६५ मध्ये सत्तेसाठी झालेल्या एका लढाईदरम्यान लिहिलेल्या एका पत्रावरून मल्हाररावांचा अहिल्याबाईंच्या कर्तृत्वावर किती विश्वास होता हे दिसून येते. ''"चंबळ पार करून ग्वाल्हेर येथे जावा. तेथे तुम्ही ४-५ दिवस मुकाम करू शकता.तुम्ही मोठे सैन्य ठेवू शकता व त्यांचे शस्त्रांसाठी योग्य तजवीज करा.....कूच करतांना,मार्गावर तुम्ही सुरक्षेसाठी चौक्या लावा."'' पूर्वीच शासक म्हणून प्रशिक्षित असल्यामुळे मल्हारराव व खंडेराव यांच्या मृत्यूनंतर अहिल्यादेवींनी स्वतःलाच राज्यकारभार पाहू देण्याची अनुज्ञा मिळण्यासठी पेशव्यांना विनंती केली. त्यांनी शासन करण्यास माळव्यात अनेकांचा विरोध होता, पण होळकरांचे सैन्य अहिल्याबाईंच्या नेतृत्वाखाली काम करण्यास उत्सुक होते. पेशव्यांनी परवानगी दिल्यावर त्यांनी आपल्याला विरोध करणाऱ्यांना चाकरीत घेतले व [[तुकोजीराव होळकर]] (मल्हाररावांचा दत्तक पुत्र) यास सेनापतीपद देउन अहिल्यादेवी होळकरांनी माळव्यास प्रयाण केले. {{बदल}} अहिल्यादेवींनी पडदा प्रथा कधीच पाळली नाही. त्या रोज जनतेचा दरबार भरवीत असत व लोकांची गाऱ्हाणी ऐकण्यास नेहमीच उपलब्ध असत. जरी राज्याची राजधानी ही [[नर्मदा|नर्मदातीरावर]] असलेल्या [[महेश्वर]] येथे होती तरीही, [[इंदूर]] या खेड्याचा विकास करून त्याचे सुंदर मोठ्या शहरात रूपांतर करणे, हे अहिल्यादेवींनी केलेले फार मोठे काम होते. त्यांनी माळव्यात रस्ते व किल्ले बांधले, अनेक उत्सव भरवले, [[हिंदू]][[मंदिर|मंदिरांमध्ये]] कायमस्वरूपी पूजा सुरू रहावी म्हणून अनेक दाने दिली. माळव्याबाहेरही त्यांनी मंदिरे, घाट, विहिरी, तलाव व धर्मशाळा बांधल्या. [[भारतीय संस्कृती कोश|भारतीय संस्कृती कोशात]] अहिल्यादेवी होळकरांनी केलेल्या बांधकामांची यादी आहे - काशी, गया, सोमनाथ,अयोध्या, मथुरा, हरिद्वार, कांची, अवंती, द्वारका, बद्रीकेदार, रामेश्वर व जगन्नाथपुरी वगैरे. अहिल्यादेवींस, सावकार, व्यापारी, शेतकरी इत्यादी आर्थिकदृष्ट्या सुदृढ झालेले बघून आनंद होत असे. परंतु त्यांनी त्यांच्यावर आपला अधिकार असल्याचे कधीच जाणवू दिले नाही. त्यांनी सर्व राज्यकारभार हा सुखी व धनाढ्य लोकांकडून नियमांतर्गत मिळालेल्या धनापासून चालविला होता, असे दिसते. अहिल्यादेवींनी जनतेच्या/रयतेच्या काळजीपोटी अनेक गोष्टी केल्या. त्यांनी अनेक विधवांना पतीची मिळकत त्यांच्यापाशीच ठेवण्यात मदत केली. अहिल्यादेवींच्या राज्यात कोणीही विधवा मुलाला दत्तक घेऊ शकत असे. एकदा त्यांच्या एका मंत्र्याने लाच घेतल्याशिवाय दत्तक घेण्याच्या मंजुरीस नकार दिला, तेव्हा अहिल्यादेवींनी दत्तकविधानाचा कार्यक्रम स्वतः प्रायोजित करून, रीतसर कपडे व दागिन्यांचा आहेर दिला. अहिल्यादेवी होळकरांच्या स्मृतीस अभिवादन म्हणून, सन १९९६ मध्ये, इंदुरातील नागरिकांनी त्यांच्या नावाने एक पुरस्कार सुरू केला. तो, दरवर्षी, जनसेवेचे विशेष काम करणाऱ्यास दिला जातो. भारताच्या पंतप्रधानांनी पहिल्या वर्षी तो पुरस्कार [[नानाजी देशमुख]]ांना दिला. अहिल्याबाई होळकर यांच्या स्मरणार्थ, [[इंदूर]] येथील विश्वविद्यालयास त्यांचे नाव दिले आहे. तसेच त्यांचे नावाचे [[पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर सोलापूर विद्यापीठ]] हे एक विद्यापीठ [[सोलापूर]]ला आहे. भिल्ल व गोंड या राज्याच्या सीमेवर असलेल्या जमातींमधील वाद अहिल्यादेवी सोडवू शकल्या नाहीत. तरीही, त्यांनी  त्या लोकांना पहाडातील निरुपयोगी जमीन दिली आणि त्यांना, त्या क्षेत्रातून जाणाऱ्या सामानावर थोडा 'कर' घेण्याचा अधिकार दिला. यासाठी रायगंण सुभ्यावर नवापुर या ठिकाणी ठिंगळे भिल्ल सरदार यांना अधिकार दिले त्यामुळे भिल्ल जमाती होळकराच्या सैन्यात आले व त्यांनी सुरते वर वचक बसवला. याही बाबतीत, (आंग्ल लेखक) 'माल्कम' यांच्यानुसार, अहिल्यादेवींनी' त्यांच्या सवयींवर लक्ष ठेवले'. महेश्वर येथील अहिल्यादेवींची राजधानी ही जणू काव्य, संगीत, कला व उद्योग यांची संस्थाच होती. महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध मराठी कवी [[मोरोपंत]] व शाहीर [[अनंतफंदी]] यांना व संस्कृत विद्वान खुशालीराम यांना अहिल्याबाईंनी आश्रय दिला. कारागरांना, मूर्तिकारांना व कलाकारांना त्यांच्या राजधानीत सन्मान व वेतन मिळत असे. त्यांनी महेश्वर शहरात एक कपड्याची गिरणीपण सुरू केली. एकोणीसाव्या व विसाव्या शतकातील भारतीय, इंग्रजी व अमेरिकन इतिहासकार हे मान्य करतात की, अहिल्यादेवी होळकरांस माळवा व महाराष्ट्रात, त्या काळी व आताही, संताचा सन्मान दिला जातो. इतिहासाच्या कोणाही अभ्यासकास ते मत खोडून काढण्याजोगे आजवर काहीही सापडलेले नाही. राजकारणातील बारकावे व तत्त्व व्यावहारिक नीती नियम व सूत्रे आपल्या देशाची राजकीय, सामाजिक, भौगोलिक स्थिती, रणांगणावरील आखाडे व अडचणी आणि बारकावे समजून घेतले. मल्हारराव यांच्या गैरहजेरीत सर्व कारभार करण्यात त्या पारंगत झाल्या. ज्या काळी दळणवळणाची साधने फारच कमी होती किवा म्ह्टले तर नव्हती अशी परस्थिती होती अश्या खडतर काळात त्यांनी भारतातील तिर्थक्षेत्रांच्या ठिकाणी व राज्यात मंदिरे धर्मशाळा तलाव, विहिरी, पाणपोई, घाट अशी अनेक समाज उपयोगी कामे केली. आज ही वास्तुशिल्पे व त्यांनी उभारलेली स्थापत्य कला मातोश्रीच्या भव्य कार्याची साक्ष देत उभी आहेत. वास्तुशिल्प व बांधकाम केल्यामुळे कारागिरांची कला जोपासून संकृतीचा वारसा तर जपलाच पण त्याच बरोबर गोरगरीब जनतेच्या हाताला काम मिळवून दिले. त्यांच्या कामगिरीचा हा दुहेरी बाणा निश्चीतच अभिमानास्पद आहे '''सेन्या तुकडी''' ज्या प्रमाणे आहिल्यादेवी लोककल्यान आणि समाज सुधारना करीत त्याच प्रमाने लोकांमधे समानता अनन्याच काम करीत आहिल्यादेवी नी आपल्या सेन्या मध्ये पुरुषा ना संधी देत त्याच प्रमाने महिला नाही संधी मिळत आणि म्हणुनच आहिल्यादेवी नी सेन्या मध्ये महिला ची ही एक मोठी तुकडी खास सामावुन घेतली आणि म्हणुनच आहिल्यादेवी ना समान न्याय करनार्या '''न्यायदेवता''' म्हनुन आहिल्यादेवी ना ओळखल जातं '''शेती व शेतकरी उद्धाराची कार्य'''; शेतकरी सुखी तर जग सुखी या संकल्पनेतून शेतकऱ्यांच्या जाचक करातून मुक्त केले. अनेक ठिकाणी तलाव व विहिरी बांधल्या. शेतकऱ्यांना गोपालनाचे महत्त्व पटवून प्रजेला गाई देऊन मोठ्या प्रमाणात गोपालन घडवून आणले. '''गुणग्राहता'''; मातोश्रीची लोककल्याणाची कीर्ती ख्याती ऐकुन अनेक विद्वन लोक त्यांची भेट घेण्यास येत असत आणि नंतर त्या ठिकाणीच राहत असत. अनेक विषयाचे विद्वान, शास्त्री पंडीत, व्याकरणकार, कीर्तनकार, ज्योतिषी, पुजारी, वैद्य, हकीम यानाही त्या मुद्दाम बोलावून घेऊन त्यांना त्या राजाश्रय देत असत. महेश्वर नगरीत वास्तव करीत होते म्हणूनच महेश्वर नगरी त्याकाळी संस्कृती विद्वान व धर्माचे माहेरघर म्हणून नावारूपाला आली होती . ग्रंथ संपंदा- निर्मिती छापखाने नसल्याने त्या काळी धर्माचे तत्त्वज्ञान जाणून घेण्याकरिता हस्तलिखिते यावरच अवलंबून राहावे लागत होते. हस्तलिखिते लिहिणारे मोठ्या प्रमाणात रकमेची मागणी करत असत. ज्या प्रमाणे हिरा व रत्ने पारखणाऱ्या जवाहिऱ्याप्रमाणे त्या विद्द्येची महत्त्व जाणत असल्याने त्याच्या मागणीप्रमाणे रक्कम देऊन ग्रंथाची हस्तलिखिते तयार करून विद्वान विद्यार्थ्यांसाठी अनमोल ग्रंथसंपदा निर्माण करून जतन केली. शाळा काढून विद्याप्रसाराचे काम केले. '''अंधश्रद्धा निवारण'''; या काळात सती जाण्याची मोठी रूढी व परंपरा होती. सती गेल्याने पुण्य व न गेल्याने पाप असा समज समाजात रूढ होता. रामायण आणि महाभारत यामध्ये अनेक युद्ध होऊनही कोणी सती गेल्याचा उल्लेख नाहीत असे अनेक दाखले देऊन सती प्रथेला शास्त्राचा आधार नाही हे प्रजेला पटवून दिले. कालांतराने १८२९ साली राजाराम मोहन रॉय यांचा प्रयत्नामुळे सतीची अनिष्ट चाल कायद्याने बंद करण्यात आली यावरून अहिल्याबाई होळकर यांच्या दूरदृष्टतेची प्रचीती आपणास यते. '''चोर व दरोडेखोर यांचे मत परिवर्तन;''' त्या काळी प्रवास करणाऱ्या प्रवाशांना व प्रजेची चोर दरोडेखोर व भिल्ल लुटमार करीत असत अशा लुटारू लोकांना ठिंगळे सरदारांमार्फत सैन्यात सामील करून पाळीव पशु व गायी, म्हशी आणि शेत जमीनी दिल्या व त्यांचे मत परिवर्तन केले व ते लोक शेती करू लागले त्यामुळे त्यांचा उदरनिर्वाहाचा प्रश्न मिटला. भिल्ल लोकांना भिलकवाडी कर घेण्याची परवानगी दिली. एवढे करूनही प्रजेला त्रस्त करणाऱ्या या लोकांना त्यांनी तोफेच्या तोंडी देऊन एक प्रकारचा दरारा नर्माण केला. '''न्यायप्रियता'''; अहिल्याबाई होळकर यांच्या न्यायप्रियतेची ख्याती सर्व दूर पसरली होती. सर्वांना समान न्याय हा त्यांचा बाणा होता. त्यांच्या संस्थानचा सुभेदार तुकोजी होळकर यांच्या मुलाने प्रजेला त्रास दिला म्हणून त्याला तुरुंगात डांबले. तर [अहिल्यादेवी च्या सर्वांना समान न्याय या विचाराने डाॅ .बाबासाहेब आंबेडकर हे सुद्धा प्रभावित होते ] '''शोकात्म अखेर – मृत्यू;''' महेश्वर येथे संस्कृत पाठशाळा सुरू केली. अन्नछत्रे घातली. अनेक ठिकाणी मंदिरे बांधली. गुजराथेतील सोरटी सोमनाथाच्या मंदिराचा जिर्णोद्धार केला. असे पुण्यसंचयाचे काम अहिल्यादेवी करीत होत्या. तशातच त्यांचा नातू तेराव्या वर्षी मरण पावला. काही दिवसातच जावई लढाईत कामी आला आणि मुलगीही सती गेली. आयुष्यभर कोसळलेल्या संकटांनी त्यांचा अंत पाहिला होता. त्यांची प्रकृती बिघडत गेली आणि अखेर १३ ऑगस्ट १७९५ रोजी त्यांनी शांतपणे मृत्यूला जवळ केले.{{संदर्भ हवा}} == अहिल्यादेवी यांच्याबद्दलची मते == [[चित्र:Ahilya Bai Fort, Maheshwar, Madhya Pradesh.jpg|thumb|right|अहिल्यादेवी होळकर यांचा किल्ला]] "अहिल्यादेवी एक अतिशय योग्य शासक व संघटक होत्या. मध्य भारताच्या [[इंदूर|इंदूरमधील]] त्याचा राज्यकाळ सुमारे तीस वर्षे चालला. हा एक स्वप्नवत काळ होता. या काळात कायद्याचे राज्य होते आणि त्यामुळे त्या काळात जनतेची भरभराट झाली. अहिल्यादेवी होळकरांना जीवनकालात तर सन्मान मिळालाच पण मृत्यूनंतरही लोकांनी त्यांना संताचा दर्जा दिला."<ref>जवाहरलाल नेहरू : डिस्कव्हरी ऑफ इंडिया, २००४, पान -३०४</ref> "ज्याप्रमाणे [[शिवाजी महाराज]] हे जसे पुरुषांमधले उत्तम राजे होते, तसेच अहिल्यादेवी ही स्त्रियांमधील उत्तम राज्यकर्ती होती. तिच्या चांगल्या बुद्धीचे, चांगुलपणाचे व गुणांचे उदाहरण देता येऊ शकते. अशी अहिल्यादेवी ही एक महान स्त्री होती."{{संदर्भ हवा}} "आपल्या असामान्य कर्तृत्वाने अहिल्यादेवींनी रयतेचे मन जिंकले. नाना फडणवीसांसकट अनेक उच्च धुरीण आणि माळव्यातील लोकांनुसार ती एक दिव्य अवतार होती. ती आजतागायतची सर्वांत शुद्ध व उदाहरण देण्याजोगी शासक होती.<ref>माल्कम जे . अ मेमॉयर ऑफ सेन्ट्रल इंडिया, तसेच म.ब. कामत व व्ही.बी. खेर यांच्या "अहिल्याबाई होळकर : वैचारिक राणी , पान ८५, आणि जॉन केय यांच्या इंडिया: अ हिस्टोरी, पान ४०७</ref> अलीकडच्या काळातील चरित्रकार अहिल्यादेवींना 'तत्त्वज्ञानी राणी' असे संबोधतात. याचा संदर्भ बहुतेक 'तत्त्वज्ञानी राजा' [[भोज]] याच्याशी असावा.<ref>जॉन किय, इंडिया: अ हिस्टोरी , पान ४०७ , गोर्डन एस , दि मराठाज पान १६२</ref> अहिल्यादेवी होळकर ह्या एक खरोखरीच विस्तृत राजकीय दृश्यपटलाच्या एक सूक्ष्म अवलोकनकर्त्या होत्या. सन १७७२ मध्ये [[पेशवा|पेशव्यांना]] लिहिलेल्या एका पत्रात त्यांनी ब्रिटिशांबरोबर हातमिळवणी करण्याबाबत एक ताकीद दिली होती. त्यांना कवटाळणे हे अस्वलास कवटाळण्याजोगे असल्याचे त्यांनी नोंदले आहे :" वाघासारखे इतर प्राणी हे शक्ती वा युक्तीने मारले जाऊ शकतात, परंतु अस्वल मारणे हे फारच कठीण असते. सरळ त्याच्या चेहऱ्यावर वार केल्यासच ते मरते. एकदा त्याच्या मजबूत पकडीत सापडल्यावर ते त्याच्या शिकारीस, गुदगुल्या करून ठार मारते. असाच इंग्रजांचा मार्ग आहे. हे बघता, त्यांच्यावर मात करणे कठीण आहे.<ref>जॉन किय, इंडिया: अ हिस्टोरी , पान ४२५, सरदेसाई जी.एस., रियासत , मुंबई १९२५, एम.बी. कामत , व्ही.बी. खेर : अहिल्याबाई होळकर : एक वैचारिक राणी पान १२६</ref> "या इंदूरमधील शासकांनी, त्यांच्या अखत्यारीत असलेल्या सर्वांस चांगले काम करण्यास प्रोत्साहन दिले. व्यापाऱ्यांनी चांगल्या कपड्यांचे उत्पादन केले, व्यापार वाढला, शेतकरी हे शांततेत व दबावरहित होते. कोणतेही प्रकरण राणीच्या निदर्शनास आले की ते कडकपणे हाताळले जाई. अहिल्यादेवीना आपल्या प्रजेचा उत्कर्ष आवडत असे. तसेच ती प्रजा राजा हिसकावून घेईल म्हणून आपली संपत्ती उघड करण्यास घाबरत नाही, हे बघणे आवडत असे. दूरदूरपर्यंत, रस्त्यांच्या कडेला, दाट छायादार वृक्ष लावण्यात आले होते, विहिरी केल्या होत्या, पथिकांसाठी विश्रांतीगृहे. गरीब, घर नसलेले व अनाथ या सर्वांना त्यांच्या जरुरीनुसार, सर्व मिळत होते. बहुत काळापासून, भिल्ल लोक पहाडांतून सामानाची नेआण करत असतांना लूटमार करीत असत. अहिल्याबाईंनी भिल्ल लोकांना त्यापासून मुक्ती मिळवून दिली व प्रामाणिकपणे शेती करण्याची संधी त्यांना देऊ केली. सर्व समाजाला अहिल्यादेवी आवडत असत आणि तो त्यांच्या उदंड आयुष्याची प्रार्थना करी. त्यांच्या कन्येने तिचा पती, यशवंतराव फानसे यांच्या मृत्यूनंतर सती जाणे हे अहिल्यादेवींच्या आयुष्यातले शेवटचे सर्वात मोठे दुःख होते.<ref>डॉ. अनी बेजंट, अहिल्यादेवी - अ ग्रेट रूलर, चिल्ड्रेन ऑफ मदरलॅन्ड , पान २९० - २९१ .</ref> वयाच्या ७०व्या वर्षी अहिल्यादेवी होळकरांची प्राणज्योत मावळली. भारत स्वतंत्र झाल्यावरही पुढील अनेक वर्षे शेजारील भोपाळ, जबलपूर किंवा ग्वाल्हेर या शहरांपेक्षा इंदूर सर्व बाबतीत प्रगतिशील राहिले. याच्या मागे अहिल्यादेवीची दूरदृष्टी होती. [[चित्र:Ahilya Ghat by the Ganges, Varanasi.jpg|right|thumb|अहिल्याबाई होळकर यांनी गंगेवर बांधलेला घाट]] == सन्मान == [[File:Ahilyabai Holkar 1996 stamp of India.jpg|इवलेसे|अहिल्याबाई होळकर यांच्यावरील पोस्टाचे तिकीट (१९९६)]] अहिल्यादेवींच्या सन्मानाप्रीत्यर्थ व स्मृतिप्रीत्यर्थ भारत सरकारने २५ ऑगस्ट १९९६ रोजी एक टपाल तिकिट जारी केले.<ref>[http://www.indianpost.com/viewstamp.php/Alpha/A/AHILYABAI%20HOLKAR]</ref> या अशा शासनकर्तीस मानवंदना म्हणून इंदूरच्या विमानतळाचे नाव "[[देवी अहिल्याबाई होळकर विमानतळ|देवी अहिल्या इंटरनॅशनल एअरपोर्ट (इंदूर)]]" असे ठेवण्यात आले आहे, आणि इंदूर विद्यापीठास "देवी अहिल्या विश्वविद्यालय" असे नाव देण्यात आले आहे".<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=१०१ कर्तुत्वान स्त्रिया|last=कर्वे|first=स्वाती|publisher=उत्कर्ष प्रकाशन|year=२०१४|isbn=978-81-7425-310-1|location=पुणे|pages=३७}}</ref> महाराष्ट्रातील सोलापूर विद्यापीठाचे नवीन नाव '[[पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर सोलापूर विद्यापीठ]]' ठेवण्यात आले आहे. अहिल्याबाई होळकर यांच्या स्मरणार्थ १३ मार्च २०२४ रोजी महाराष्ट्र सरकारने अहमदनगरचे नामांतर '''अहिल्यानगर''' असे केले.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Banerjee|first=Shoumojit|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/maharashtras-ahmednagar-to-be-officially-called-ahilyanagar/article67947010.ece|title=Maharashtra’s Ahmednagar to be officially called ‘Ahilyanagar’|date=2024-03-13|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> == होळकर यांची देशभरातील कामे== [[चित्र:Ahilyabai Holkar statue in Aurangabad.jpg|thumb|right|[[छत्रपती संभाजीनगर]] मधील अहिल्यादेवी यांचा पुतळा]]''' [[File:AHILYADEVI STATUE MANJARI.jpg|thumb| [[अहिल्यानगर]] जिल्ह्यातील राहुरी तालुक्यातील मांजरी गावातील अहिल्यादेवी यांचा पुतळा ]] [[File:Punyashlok 300 Logo.jpg|thumb|अहिल्यादेवी होळकर यांच्या 300 व्या जयंतीनिमित्त महाराष्ट्र सरकारने हा लोगो तयार केला आहे]] अहिल्यादेवींच्या काळातील किल्ले व भुईकोट:''' # किल्ले [[महेश्वर]] # इंदोरचा [[राजवाडा]] # चांदवडचा [[रंगमहाल]] # [[वाफगाव]] - यशवंतराजे होळकर यांचे जन्मस्थळ # [[खडकी-पिंपळगाव]] : [[होळकर वाडा]] # [[काठापूर]] : होळकर वाडा किंवा [[वाघ वाडा]] # [[पंढरपूर]] : होळकर वाडा # [[लासलगाव]] : अहिल्यादेवींचा किल्ला # [[पळशी]] : पळशीकर वाडा(होळकरांचे दिवाण) # [[रायकोट किल्ला]] कोंडाईबारी घाट # '''अहिल्यादेवींच्या काळातील [[मंदिरे]] [[बारव]] व [[धर्मशाळा]] :''' *[[अकोले तालुका]]- विविध ठिकाणी विहिरी उदा. [[वाशेरे]], [[वीरगाव]], [[औरंगपूर]]. * [[वीरगाव]] - बारव * [[अंबा गाव]] – [[दिवे]]. * [[अमरकंटक]] (मप्र)- श्री विघ्नेश्वर, कोटितीर्थ, गोमुखी, धर्मशाळा व वंश कुंड * [[अलमपूर]] (मप्र) – [[हरीहरेश्वर]], [[बटुक]], मल्हारीमार्तंड, सूर्य, रेणुका,राम, हनुमानाची मंदिरे, लक्ष्मीनारायणाचे,मारुतीचे व नरसिंहाचे मंदिर, खंडेराव मार्तंड मंदिर व [[मल्हाररावांचे स्मारक]] * [[आनंद कानन]] – श्री विघ्नेश्वर मंदिर. * [[अयोध्या]] (उ.प्र.)– श्रीरामाचे मंदिर, श्री त्रेता राम, श्री भैरव, नागेश्वर/सिद्धार्थ मंदिरे, शरयू घाट, विहिरी, स्वर्गद्वारी मोहताजखाना, अनेक धर्मशाळा. * [[आमलेश्वर]], त्र्यंबकेश्वर मंदिरांचा जीर्णोद्धार * [[उज्जैन]] (म.प्र.)– चिंतामणी गणपती,जनार्दन,श्री लीला पुरुषोत्तम,बालाजी तिलकेश्वर,रामजानकी रस मंडळ, गोपाल, चिटणीस, बालाजी, अंकपाल, शिव व इतर अनेक मंदिरे,१३ घाट, विहिरी व अनेक धर्मशाळा इत्यादी. * [[ओझर]] (अहमदनगर) (महाराष्ट्र) – २ विहिरी व एक कुंड. * [[इंदूर]] – अनेक मंदिरे व घाट * [[ओंकारेश्वर]] (मप्र) – मामलेश्वर महादेव, * [[कर्मनाशिनी नदी]] – पूल * [[काशी]] (बनारस) – काशी विश्वनाथ,श्री तारकेश्वर, श्री गंगाजी, अहिल्या द्वारकेश्वर, गौतमेश्वर व अनेक महादेव मंदिरे, मंदिरांचे घाट, मनकर्णिका, दशास्वमेघ, जनाना, अहिल्या घाट, उत्तरकाशी, रामेश्वर पंचक्रोशी, कपिलधारा धर्मशाळा, शीतल घाट. * [[केदारनाथ]] – धर्मशाळा व कुंड * [[कोल्हापूर]] (महाराष्ट्र) – मंदिर-पूजेसाठी साहाय्य. * [[कुम्हेर]] – विहीर व राजपुत्र खंडेरावांचे स्मारक. * [[कुरुक्षेत्र]] (हरयाणा) - शिव शंतनु महादेव मंदिरे,पंचकुंड व लक्ष्मीकुंड घाट. * [[गंगोत्री]] –विश्वनाथ, केदारनाथ, अन्नपूर्णा, भैरव मंदिरे, अनेक धर्मशाळा. * [[गया]] (बिहार) – [[विष्णूपद मंदिर]]. * [[गोकर्ण]] – रावळेश्वर महादेव मंदिर, होळकर वाडा, बगीचा व गरीबखाना. * [[घृष्णेश्वर]] (वेरूळ) (महाराष्ट्र) – शिवालय तीर्थ. * [[चांदवड]] [[वाफेगाव]] (महाराष्ट्र) – विष्णूचे व रेणुकेचे मंदिर. * [[चिखलदा]] – अन्नछत्र * [[चित्रकूट]] (उ.प्र.) - श्रीरामचंद्राच्या मूर्तीची प्राणप्रतिष्ठा * [[चौंडी]] – चौडेश्वरीदेवी मंदिर, सिनेश्वर महादेव मंदिर, अहिल्येश्वर मंदिर, धर्मशाळा व घाट * [[जगन्नाथपुरी]] (ओरिसा) – श्रीरामचंद्र मंदिर, धर्मशाळा व बगीचा * [[जळगांव]] (महाराष्ट्र) - राम मंदिर * [[जांबगाव]] – रामदासस्वामी मठासाठी दान * [[जामघाट]] – भूमिद्वार * [[जेजुरी]](महाराष्ट्र) – मल्हारगौतमेश्वर, विठ्ठल, मार्तंड मंदिरे, जनाई महादेव व मल्हार या नावाचे तलाव. * [[टेहरी]] (बुंदेलखंड) – धर्मशाळा. * [[तराना]]? – तिलभांडेश्वर शिव मंदिर, खेडपती, श्रीराम मंदिर, महाकाली मंदिर. * [[त्र्यंबकेश्वर]] (नाशिक) (महाराष्ट्र)– कुशावर्त घाटावर पूल. * [[द्वारका]] (गुजरात) – मोहताजखाना, पूजागृह व पुजाऱ्यांना काही गावे दान. * [[श्री नागनाथ]] (दारुकावन) – १७८४मध्ये पूजा सुरू केली. * [[नाथद्वार]] – अहिल्या कुंड, मंदिर, विहीर. * [[निमगाव]] (नाशिक) (महाराष्ट्र)– विहीर. * नीलकंठ महादेव – शिवालय व गोमुख. * [[नैमिषारण्य]] (उ.प्र.) – महादेव मंडी, निमसर धर्मशाळा, गो-घाट, चक्रीतीर्थ कुंड. * [[नैम्बार]] (मप्र) – मंदिर * [[पंचवटी]] (नाशिक)(महाराष्ट्र)– श्री राम मंदिर, गोरा महादेव मंदिर, विघ्नेश्वर मंदिर, धर्मशाळा, रामघाट. * [[पंढरपूर]] (महाराष्ट्र) – श्री राम मंदिर, तुळशीबाग, होळकर वाडा, सभा मंडप, धर्मशाळा व मंदिरास चांदीची भांडी दिली. बाजीराव विहीर *[[पिटकेश्वर]], ता. इंदापूर - पंढरपूर वारीच्या जुन्या मार्गावर बांधलेली बारव <ref>{{जर्नल स्रोत|last=शेळके|first=प्रा. नीलेश केदारी|date=जून २०१८|title=अहिल्याबाई होळकरांचे पिटकेश्वर येथील दोन नवीन शिलालेख|journal=संशोधक|volume=२|pages=१४}}</ref> * [[पिंपलास]] (नाशिक) (महाराष्ट्र)– विहीर. * [[पुणतांबे]] (महाराष्ट्र) – गोदावरी नदीवर घाट. * [[पुणे]] (महाराष्ट्र) – घाट (कोणता घाट?) * [[पुष्कर]] – गणपती मंदिर,मंदिरे,धर्मशाळा व बगीचा. * [[प्रयाग]] (अलाहाबाद,उ.प्र.) - विष्णू मंदिर, घाट व धर्मशाळा, बगीचा, राजवाडा. * [[बद्रीनारायण]] (उ.प्र.) –श्री केदारेश्वर मंदिर, हरिमंदिर, अनेक धर्मशाळा (रंगदचाटी, बिदरचाटी, व्यासंग, तंगनाथ, पावली) मनु कुंड (गौरकुंड व कुंडछत्री), [[देवप्रयाग]] येथील बगीचा व गरम पाण्याचे कुंड, गायींच्या चरण्यासाठी कुरणे. * [[बऱ्हाणपूर]] (मप्र) – घाट व कुंड. * [[बिठ्ठूर]] – ब्रह्मघाट * [[बीड]] (महाराष्ट्र)– घाटाचा जीर्णोद्धार. * [[बेल्लूर]] (कर्नाटक) – गणपती, पांडुरंग, जलेश्वर, खंडोबा, तीर्थराज व अग्नि मंदिरे, कुंड *' ''[[भरतपूर]]''' – मंदिर, धर्म शाळा व कुंड. * [[भानपुरा]] – नऊ मंदिरे व धर्मशाळा. * [[भीमाशंकर]] (महाराष्ट्र) – गरीबखाना *[[भुसावळ]] (महाराष्ट्र) - [[चांगदेव मंदिर]] * [[मंडलेश्वर]] – शिवमंदिर घाट * [[मनसा]] – सात मंदिरे. * [[महेश्वर]] - शंभरावर मंदिरे, घाट, धर्मशाळा व घरे. * [[मामलेश्वर महादेव]] – [[दिवे]]. * [[मिरी]] ('''अहिल्यानगर''') (महाराष्ट्र) – सन १७८० मध्ये भैरव मंदिर * [[रामपुरा]] – चार मंदिरे, धर्मशाळा व घरे. *[[रामेश्वर]] (तामिळनाडु) – हनुमान व श्री राधाकृष्ण यांची मंदिरे, धर्मशाळा, विहीर, बगीचा इत्यादी. * [[रावेर]] (महाराष्ट्र)– केशव कुंड * [[वाफगाव]](महाराष्ट्र) – होळकर वाडा व विहीर. * [[श्री विघ्नेश्वर]] – [[दिवे]] * [[वृंदावन]] (मथुरा) – चैनबिहारी मंदिर, कालियादेह घाट, चिरघाट व इतर अनेक घाट, धर्मशाळा व अन्नछत्र. * [[वेरूळ]] (महाराष्ट्र) – लाल दगडांचे मंदिर. * [[श्री वैजनाथ]] ([[परळी]],) (महाराष्ट्र)– सन १७८४ मध्ये वैद्यनाथ मंदिराचा जीर्णोद्धार. * श्री शंभु महादेव पर्वत, [[शिंगणापूर]] (महाराष्ट्र) – विहीर. * श्रीशैल मल्लिकार्जुन ([[कुर्नुल]], आंध्रप्रदेश) – शिवाचे मंदिर *[[संगमनेर]] (महाराष्ट्र)– राम मंदिर. * [[सप्‍तशृंगी]] – धर्मशाळा. * [[संभल]]? (संबळ) – लक्ष्मीनारायण मंदिर व २ विहिरी. * [[सरढाणा]] [[मीरत]] – चंडी देवीचे मंदिर. * [[साखरगाव]] (महाराष्ट्र)– विहीर. * [[सिंहपूर]] – शिव मंदिर व घाट * [[सुलतानपूर]] (खानदेश) (महाराष्ट्र)– मंदिर * [[सुलपेश्वर]] – महादेव मंदिर व अन्नछत्र * [[सोमनाथ]] मंदिर, धर्मशाळा, विहिरी. * [[सौराष्ट्र]] (गुजरात) – सन १७८५ मध्ये सोमनाथ मंदिर, जीर्णोद्धार व प्राणप्रतिष्ठा. * * [[हरिद्वार]] (उ.प्र.) – कुशावर्त घाट व मोठी धर्मशाळा. * [[हांडिया]] – सिद्धनाथ मंदिरे, घाट व धर्मशाळा * [[हृषीकेश]] – अनेक मंदिरे, श्रीनाथजी व गोवर्धन राम मंदिर *[[नंदुरबार]] (महाराष्ट्र)- विहीर *[[मुक्ताईनगर]](महाराष्ट्र)-मुक्ताबाई समाधीस्थळ कोथळी *[[समनापूर]] ता.संगमनेर(महाराष्ट्र)-पूरातन बारव(विहीर) ==अहिल्याबाई होळकर यांच्यावरील प्रकाशित पुस्तके== * 'अहिल्याबाई' : लेखक - श्री. हिरालाल शर्मा * 'अहिल्याबाई चरित्र' : लेखक - श्री. पुरुषोत्तम * 'अहिल्याबाई चरित्र' : लेखक - श्री. मुकुंद वामन बर्वे * अहिल्याबाई होळकर - वैचारिक राणी (लेखक : म.ब. कामत व व्ही.बी. खेर) * अहिल्याबाई होळकर : लेखक - [[म.श्री. दीक्षित]] * अहिल्याबाई होळकर (चरित्र), लेखक : खडपेकर * कर्मयोगिनी'' : लेखिका - [[विजया जहागीरदार]] * पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर ([[जनार्दन ओक]]) * महाराष्‍ट्राचे शिल्‍पकार - तेजस्विनी अहिल्‍याबाई होळकर (लेखिका : [[विजया जहागीरदार]]; प्रकाशक : महाराष्ट्र सरकार) * शिवयोगिनी (कादंबरी, लेखिका - नीलांबरी गानू) * 'ज्ञात- अज्ञात अहिल्याबाई होळकर' लेखक - [[विनया खडपेकर]]... * पुण्यश्लोकअहिल्यादेवी आणि मराठेशाही. ...l लेखक.प्राचार्य डॉक्टर मधुकर सलगरे..2020 ==अहिल्यादेवींचे नाव असलेल्या संस्था:-== # [[देवी अहिल्याबाई होळकर विमानतळ|देवी अहिल्या इंटरनॅशनल एअरपोर्ट (इंदूर)]] (म.प्र.) # [[पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर सोलापूर विद्यापीठ]] * पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर मेडिकल काॅलेज,बारामती जि.पुणे * पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर शासकीय मेडिकल काॅलेज, अहिल्यानगर * पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर कृषी महाविद्यालय, हाळगाव, ता.जामखेड, जि. अहिल्यानगर * पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर महाविद्यालय, राणीसावरगाव, तालुका गंगाखेड, जिल्हा परभणी * पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर प्रतिष्ठान (गंगापुर, तोगे नाना) * अहिल्याबाई होळकर चौक (स्टेशन रोड-उस्मानपुरा छत्रपती संभाजीनगर * अहिल्यादेवी होळकर पूल (नाशिक) * देवी अहिल्या विश्वविद्यालय (इंदूर) * अहिल्यादेवी हायस्कूल (पुणे) * देवी अहिल्या होळकर शिल्पसृष्टी, चौंडी अहिल्यानगर * अहिल्यादेवी होळकर चौक, दौंड * पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर विद्यामंदिर, जेजुरी * महाराणी देवी अहिल्याबाई होळकर शिक्षण संस्था, सांगली * राजमाता पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर वाचनालय कल्लप्पवाडी, अक्कलकोट * अहिल्याबाई होळकर चौक, जोगेश्वरी (संभाजीनगर) * अहिल्याबाई होळकर चौक, हाटकरवाडी * अहिल्यानगर जिल्हा ( महाराष्ट्र ) == चित्रपट== * "देवी अहिल्याबाई" या नावाचा एक चित्रपट सन २००२ मध्ये आला होता. त्यात [[शबाना आझमी]] हिने हरकूबाईची-(खांडा? राणी, मल्हारराव होळकरांची एक पत्‍नी) भूमिका केली होती. चित्रपटात [[सदाशिव अमरापूरकर]] यांची मल्हारराव होळकर (अहिल्याबाईचे सासरे) म्हणून भूमिका होती. "पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर" या नावाचा एक चित्रपट आहे.[http://www.nfdcindia.com/view_film.php?film_id=150&categories_id=5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081013172437/http://www.nfdcindia.com/view_film.php?film_id=150&categories_id=5 |date=2008-10-13 }} * अहिल्याबाईच्या जीवनावर, [[इंदूर]]च्या Educational Multimedia Research Centerने एक २० मिनिटांचा माहितीपट बनवला होता. * [[पुण्यश्लोक अहिल्याबाई]] मालिका सध्या Sony TV वर सुरू आहे. == हे सुद्धा पहा == * [[पुण्यश्लोक अहिल्याबाई]] - दूरचित्रवाहिनी मालिका * [[पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर सोलापूर विद्यापीठ]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी|2}} == बाह्य दुवे == {{कॉमन्स वर्ग|Ahilya Bai Holkar|अहिल्याबाई होळकर}} * [http://www.indiatogether.org/manushi/issue124/holkar.htm अहिल्यादेवी होळकरः भव्य साम्राज्यकर्ती, संतरूपी प्रशासक] * [https://www.britannica.com/biography/Ahilya-Bai एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिकावरील संक्षिप्त माहिती] * [https://www.nativeplanet.com/travel-guide/the-queen-of-maheshwar-rani-ahilyabai-holkar-003310.html द क्वीन ऑफ महेश्वर: राणी अहिल्याबाई होळकर – नेटिव्ह प्लॅनेटवरील प्रवास वर्णन आणि ऐतिहासिक माहिती] * [https://www.culturalindia.net/leaders/ahilyabai-holkar.html कल्चरल इंडिया - अहिल्याबाई होळकर यांचे जीवनचरित्र]{{मृत दुवा|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://indiatemples.com/the-temple-builder-queen-rani-ahilyabai-holkar/ द टेम्पल बिल्डर क्वीन: राणी अहिल्याबाई होळकर – त्यांनी पुनर्बांधणी केलेल्या मंदिरांची माहिती] {{DEFAULTSORT: होळकर, अहिल्याबाई}} {{मराठा साम्राज्य}} [[वर्ग:इ.स. १७२५ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १७९५ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:युद्धामधील भारतीय महिला]] [[वर्ग:भारतीय राजघराण्यातील स्त्रिया]] [[वर्ग:मध्य प्रदेशचा इतिहास]] [[वर्ग:मराठा साम्राज्य]] [[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]] [[वर्ग:होळकर घराणे]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:१८ व्या शतकातील योद्धा स्त्री]] [[वर्ग:मराठा साम्राज्यातील स्त्रिया]] se2maoqlgpnz0zgqkd3dxm0k3bh5l69 0 61564 2698071 2568499 2026-07-31T01:33:43Z अभय नातू 206 /* वस्तीविभागणी */ 2698071 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट शहर | नाव = ॲंकरेज | स्थानिक = Anchorage | चित्र =Anchorage on an April evening.jpg | चित्र_वर्णन = | ध्वज = Flag of Anchorage, Alaska.svg | चिन्ह = Seal of Anchorage, Alaska.svg | नकाशा१ = अलास्का | देश = अमेरिका | राज्य = [[चित्र:Flag of Alaska.svg|सीमा|20 px]] [[अलास्का]] | स्थापना = | महापौर = | क्षेत्रफळ = ५,०७९ | उंची = | लोकसंख्या = २,९१,८२६ | घनता =६६.४ | वेळ = [[यूटीसी]] - ९:०० | वेब =[http://www.muni.org/ www.muni.org] |latd = 61 |latm = 13 |lats = |latNS = N |longd = 149 |longm = 53 |longs = |longEW = W }} '''ॲंकरेज''' ({{lang-en|Anchorage}}) हे [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] देशाच्या [[अलास्का]] राज्यामधील सर्वात मोठे शहर आहे. अलास्काच्या दक्षिण-मध्य भागात वसलेल्या ॲंकरेजची लोकसंख्या सुमारे ३ लाख इतकी आहे. ॲंकरेज शहरामध्ये अलास्काच्या एकूण लोकसंख्येच्या ४० टक्के लोक राहतात. == वस्तीविभागणी == {{अमेरिकेची जनगणना |1920= 1856 |1930= 2277 |1940= 3495 |1950= 11254 |1960= 44397 |1970= 48081 |1980= 174431 |1990= 226338 |2000= 260283 |2010= 291826 |estyear=2014 |estimate=301010 |estref=<ref name="USCensusEst2014">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.census.gov/popest/data/cities/totals/2014/SUB-EST2014.html|title=Annual Estimates of the Resident Population for Incorporated Places: April 1, 2010 to July 1, 2014|accessdate=June 4, 2015}}</ref> |footnote=<center>अमेरिकेच्या दशवार्षिकी जनगणना<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.census.gov/prod/www/decennial.html|title=U.S. Decennial Census|प्रकाशक=Census.gov|accessdate=June 30, 2013}}</ref><br>2013 Estimate<ref name="2013 Pop Estimate"><br>Moffatt, Riley. ''Population History of Western U.S. Cities & Towns, 1850–1990''. [[Lanham, Maryland|Lanham]]: Scarecrow, 1996, 1.</ref> }} {| class="wikitable sortable collapsible" style="font-size: 90%;" |- ! वांशिक विभागणी !! २०१०<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/02/02020.html |title=Anchorage Municipality, Alaska |work=State & County QuickFacts |प्रकाशक=U.S. Census Bureau |access-date=2015-06-29 |archive-date=2011-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110803224049/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/02/02020.html |url-status=dead }}</ref> !! १९९०<ref name="pop"/> !! १९७०<ref name="pop"/> !! १९५०<ref name="pop"/> |- | [[श्वेतवर्णीय]] || ६६.०% || ८०.७% || ८७.२% || ९७.२% |- | —[[बिगर-हिस्पॅनिक श्वेतवर्णीय]] || ६२.६% || ७८.७% || n/a || n/a |- | [[आफ्रिकन अमेरिकन]] || ५.६% || ६.४% || ५.९% || n/a |- | [[स्थानिक अमेरिकन]] आणि [[स्थानिक अलास्कन]] || ७.९% || ६.४% || १.८% || १.२% |- | [[हिस्पॅनिक अमेरिकन]] || ७.६% || ४.१% || २.४%<ref>From 15% sample</ref> || n/a |- | [[आशियाई अमेरिकन]] || ८.१% || ४.८% || १.०% || n/a |} २०१० च्या जनगणनेनुसार ॲंकरेजची लोकसंख्या २,९१,८२६ होती. यांच्यातील वांशिकता व उपवांशिकता याप्रमाणे होती:<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=DEC_10_DP_DPDP1&prodType=table|title=U.S. Census Bureau|प्रकाशक=FactFinder.census.gov|accessdate=2012-10-15}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=DEC_10_SF1_QTP8&prodType=table|title=U.S. Census Bureau|प्रकाशक=FactFinder.census.gov|accessdate=2012-10-15}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=DEC_10_SF1_QTP7&prodType=table|title=U.S. Census Bureau|प्रकाशक=FactFinder.census.gov|accessdate=2012-10-15}}</ref> * [[श्वेतवर्णीय]]: ६६.०% [[बिगर-हिस्पॅनिक श्वेतवर्णीय]]: ६२.६%, १९८०ची टक्केवारी ८३.६%<ref name="pop">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Race and Hispanic Origin for Selected Cities and Other Places: Earliest Census to 1990|प्रकाशक=U.S. Census Bureau|दुवा=http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0076/twps0076.html|accessdate=April 20, 2012}}</ref> * [[बहुवांशिक अमेरिकन]]: ८.१% * [[आशियाई अमेरिकन]]: ८.१% (३.३% [[फिलिपिनो अमेरिकन|फिलिपिनो]], १.२% [[कोरियन अमेरिकन|कोरियन]], १.१% [[ह्मोंग अमेरिकन|ह्मोंग]], ०.५% [[लाओशियन अमेरिकन|लाओशियन]]). * [[स्थानिक अलास्कन रहिवासी]]: ७.९% (१.४% [[इनुपियात लोक|इनुपियात]], १.१% [[युपइक लोक|युपइक]], ०.८% [[ॲल्यूत लोक|ॲल्यूत]]). * [[आफ्रिकन अमेरिकन]]: ५.६% * इतर वंश: २.३% * प्रशांत महासागरोत्पन्न: २.०% (१.४% [[सामोअन अमेरिकन|सामोअन]]) * [[हिस्पॅनिक अमेरिकन]]: ७.६% (४.४% [[मेक्सिकन अमेरिकन|मेक्सिकन]], १.२% [[पोर्तोरिकन अमेरिकन|पोर्तोरिकन]], ०.५% [[डॉमिनकन अमेरिकन|डॉमिनकन]], ०.४% [[स्पॅनिश अमेरिकन|स्पॅनिश]]) मूळ देशानुसार पाहता २०१०मध्ये १७.३% जनसंख्या जर्मन, १०.८% आयरिश, ९.१% इंग्लिश, ६.९% स्कॅंडिनेव्हियन (३.६% नॉर्वेजियन, २.२% स्वीडिश, ०.६% डेनिश) आणि ५.६% फ्रेंच किंवा फ्रेंच केनेडियन होती. <ref name="census2">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_1YR_DP02&prodType=table|title=U.S. Census Bureau|प्रकाशक=FactFinder.census.gov|accessdate=2012-10-15}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_3YR_B04003&prodType=table|title=U.S. Census Bureau|प्रकाशक=FactFinder.census.gov|accessdate=2012-10-15}}</ref> २०१० च्या सर्वेक्षणानुसार येथे राहणाऱ्यांपैकी ५ वर्षांहून अधि वय असलेल्यांपैकी ८२.३% लोक घरात फक्त इंग्लिश, ३.८% फक्त स्पॅनिश आणि ३% लोक इतर युरोपीय भाषा बोलत. ९.१ टक्के लोक घरात आशियाई किंवा ओशनिक भाषांपैकी एक बोलत तर १.८% लोक इतर भाषा बोलत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_1YR_C16001&prodType=table|title=U.S. Census Bureau|प्रकाशक=FactFinder.census.gov|accessdate=2012-10-15}}</ref> शहरातील घरकुलांचे मध्यमान वार्षिक उत्पन्न ७३,००४ अमेरिकन डॉलर तर कुटुंबाचे मध्यमान उत्पन्न ८५,८२९ डॉलर होते. दरडोई वार्षिक उत्पन्न ३४,६७८ डॉलर होते. एकूण कुटुंबांपैकी ५.१% कुटुंबे तर ७.९% लोकसंख्या गरीबीरेषेखाली होती.<ref name="census1">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/02/0203000.html |title=Anchorage (municipality) QuickFacts from the US Census Bureau |प्रकाशक=Quickfacts.census.gov |date= |accessdate=2012-10-13 |archive-date=2012-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120905020052/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/02/0203000.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_1YR_DP03&prodType=table|title=U.S. Census Bureau|प्रकाशक=FactFinder.census.gov|accessdate=2012-10-15}}</ref> Of the city's population over the age of २५, ३३.७% held a bachelor's degree or higher, and ९२.१% had a high school diploma or equivalent.<ref name="census2"/> As of September ७, २००६, ९४ languages were spoken by students in the Anchorage School District.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.asdk12.org/aboutasd/languages.asp |title=About the Anchorage School District - Languages our students speak |प्रकाशक=ASD Online - Anchorage School District |accessdate=April 1, 2009 |archive-date=2008-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081219202251/http://www.asdk12.org/aboutasd/languages.asp |url-status=dead }}</ref> === भाषा === २०१०मध्ये २,२०३०४ व्यक्ती (८३.७%) घरात फक्त इंग्लिश बोलणाऱ्या होत्या. ४३,०१० व्यक्तींची (१६.३%) मातृभाषा इंग्लिश नव्हती. यातील ११,७६९ (४.४%) स्पॅनिश बोलत. ६,६५४ व्यक्ती (२.५३%) टॅगालॉग, ४,१०८ (१.५६%) प्रशांत महासागरातील भाषा, ३,६३६ (१.३८%) स्थानिक अलास्कन भाषा, २,९९४ (१.१४%) कोरियन, १,६४६ (०.६३%) जर्मन, १,५०२ (०.५७%) ह्मोंग, १,३०७ (०.५०%) रशियन तसेच १,१८५ व्यक्ती (०.४५%) जपानी भाषा घरात बोलत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.mla.org/cgi-shl/docstudio/docs.pl?map_data_results |title=ॲंकोरेज म्युनिसिपालिटी काउंटी, अलास्का|प्रकाशक=[[मॉडर्न लॅंग्वेज असोसियेशन]]|ॲक्सेसदिनांक=२०१३-०८-१०}}</ref> == हे सुद्धा पहा == * [[टेड स्टीवन्स ॲंकरेज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] == बाह्य दुवे == * [http://www.muni.org/ अधिकृत संकेतस्थळ] * [http://www.anchorage.net पर्यटन] * {{wikivoyage|Anchorage|ॲंकरेज}} {{कॉमन्स वर्ग|Anchorage, Alaska|ॲंकरेज}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:अँकरेज (अलास्का)| ]] [[वर्ग:अलास्कामधील शहरे]] fna5quwbru6mz2w0xclenwbfi8yskup 0 64936 2698054 706837 2026-07-31T00:45:57Z अभय नातू 206 माहिती 2698054 wikitext text/x-wiki '''राग लंकादहन सारंग''' हा [[हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत|हिंदुस्तानी संगीत शैलीतील]] सारंग अंगाचा एक अत्यंत प्राचीन, गंभीर आणि भव्य स्वरूपाचा राग आहे. हा राग [[वृंदावनी सारंग|वृंदावनी सारंग]] आणि [[काफी थाट|काफी अंगाच्या]] स्वरांचा सुंदर मिलाफ मानला जातो. यात दोन्ही निशादांचा (शुद्ध आणि कोमल) वापर केला जातो. == संक्षिप्त माहिती == {| class="wikitable" style="text-align:left;" | ''थाट'' || [[काफी थाट]] |- | ''जाती'' || औडव - षाडव (किंवा औडव - संपूर्ण) |- | ''वादी स्वर'' || ऋषभ (रे) |- | ''संवादी स्वर'' || पंचम (प) |- | ''वर्ज्य स्वर'' || आरोहात गांधार (ग) आणि धैवत (ध) वर्ज्य |- | ''स्वर'' || दोन्ही निशाद (आरोहात शुद्ध 'नि', अवरोहात कोमल 'नि'); कोमल गांधार अवरोहात आंदोलित किंवा वक्र स्वरूपात; बाकी स्वर शुद्ध |- | ''गायन वेळ'' || दिवसाचा तिसरा प्रहर (दुपारी १२ ते ३) |- | ''समप्रकृती राग'' || [[वृंदावनी सारंग]], [[मेघ मल्हार]] |} == स्वर आणि स्वरूप == * ''आरोह:'' सा रे म प नि (शुद्ध) सां (S R m P N S') * ''अवरोह:'' सां नि (कोमल) प म रे, (ग कोमल) म रे सा (S' n P m R, (g) m R S) * ''पकड / मुख्य अंग:'' ,नि सा रे, म रे, प म रे, (ग कोमल) म रे सा (,N S R, m R, P m R, (g) m R S) == वैशिष्ट्ये == १. ''कोमल गांधाराचा प्रयोग:'' या रागाचे सर्वात मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे याच्या अवरोहात मिळणारा कोमल गांधार (ग) हा मींडयुक्त आणि आंदोलित स्वरूपात वापरला जातो (प म रे (ग) म रे सा), ज्यामुळे सारंग अंगात एका वेगळ्याच तीव्र भावाची निर्मिती होते. २. ''दोन्ही निशाद:'' आरोहात शुद्ध निशाद (N) आणि अवरोहात कोमल निशाद (n) चा स्पष्ट प्रयोग केला जातो. ३. ''नावाची आख्यायिका:'' पौराणिक कथेनुसार, जेव्हा हनुमानजींनी लंकेला आग लावली होती, तेव्हा निर्माण झालेल्या तीव्र आणि ओजस्वी वातावरणाशी या रागाच्या भावाचा संबंध जोडला जातो, म्हणूनच याला 'लंकादहन सारंग' असे नाव पडले असे मानले जाते. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत]] [[वर्ग:काफी थाटातील राग]] [[वर्ग:सारंग अंगाचे राग]] [[वर्ग:हिंदुस्तानी राग]] [[वर्ग:सारंगचे प्रकार]] rkjejbqoly0shht6znkq86pz1x1a9bq 0 64938 2698057 812800 2026-07-31T00:56:54Z अभय नातू 206 माहिती 2698057 wikitext text/x-wiki '''राग नायकी कानडा''' (किंवा राग नायकी) हा ''हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत'' शैलीतील ''कानडा अंगाचा'' एक अत्यंत लोकप्रिय, चपळ आणि मधुर राग आहे. हा राग प्रामुख्याने ''काफी थाटात'' मोडतो. यात ''सुहा कानडा'' आणि ''देवशाख'' या रागांच्या छटा पाहायला मिळतात.<ref>{{Cite book | last = Bhatkhande | first = Vishnu Narayan | title = Kramik Pustak Malika, Part 4 | publisher = Sangeet Karyalaya | location = Hathras | language = hi | trans-title = क्रमिक पुस्तक मालिका, भाग ४}}</ref> == संक्षिप्त माहिती == {| class="wikitable" style="text-align:left;" | ''थाट'' || ''काफी थाट'' |- | ''जाती'' || औडव - षाडव (किंवा औडव - संपूर्ण) |- | ''वादी स्वर'' || मज्झम / मध्यम (म) |- | ''संवादी स्वर'' || षडज (सा) |- | ''वर्ज्य स्वर'' || आरोहात धैवत (ध) आणि गांधार (ग) वर्ज्य किंवा वक्र |- | ''स्वर'' || गांधार (ग) आणि निशाद (नि) कोमल; बाकी सर्व स्वर शुद्ध |- | ''गायन वेळ'' || रात्रीचा पहिला प्रहर (किंवा मध्यरात्र) |- | ''समप्रकृती राग'' || ''सुहा कानडा'', ''देवशाख'' |} == स्वर आणि स्वरूप == * ''आरोह:'' सा रे म प, नि (कोमल) सां (S R m P, n S') * ''अवरोह:'' सां नि (कोमल) प, म प, (ग कोमल) म, रे सा (S' n P, m P, (g) m, R S)<ref>{{Cite book | last = Patwardhan | first = Vinayakrao | title = Raga Vigyan, Part 5 | publisher = Sangeet Gaurav Granthmala | location = Pune | language = mr | trans-title = राग विज्ञान, भाग ५}}</ref> * ''पकड / मुख्य अंग:'' ,नि (कोमल) सा रे म प, (ग कोमल) म, रे सा (,n S R m P, (g) m, R S) == वैशिष्ट्ये == १. ''चपळ प्रकृती:'' ''दरबारी कानडा'' च्या तुलनेत नायकी कानडा हा अधिक चपळ आणि द्रुत लयीत खुलणारा राग आहे. २. ''मध्यमाचे प्राबल्य:'' या रागात मध्यम (म) हा वादी स्वर असल्याने मध्यमावर वारंवार विश्रांती घेतली जाते, जी या रागाची मुख्य ओळख आहे.<ref>{{Cite book | last = Deshpande | first = Vamanrao | title = Indian Musical Traditions | publisher = Popular Prakashan | year = 1973 | location = Mumbai | language = en | trans-title = भारतीय संगीत परंपरा}}</ref> ३. ''आंदोलन विरहित गांधार:'' इतर कानडा प्रकारांप्रमाणे यात कोमल गांधारावर जास्त आंदोलन केले जात नाही, तर तो 'म प (ग) म रे सा' असा सहजपणे घेतला जातो. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत]] [[वर्ग:काफी थाटातील राग]] [[वर्ग:कानडा अंगाचे राग]] [[वर्ग:हिंदुस्तानी राग]] [[वर्ग:कानड्याचे प्रकार]] genz5hajfqcjyfoxr2sc5kauaqutkmf 0 64939 2698055 747337 2026-07-31T00:48:22Z अभय नातू 206 माहिती 2698055 wikitext text/x-wiki '''राग सुहा कानडा''' तथा '''राग सुहा''' हा [[हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत|हिंदुस्तानी संगीत शैलीतील]] [[कानडा अंग|कानडा अंगाचा]] एक अत्यंत मधुर आणि प्रसिद्ध राग आहे. हा राग प्रामुख्याने [[काफी थाट|काफी थाटात]] मोडतो. यात [[नायकी कानडा]] आणि [[शहाणा कानडा]] या रागांच्या छटा पाहायला मिळतात.<ref>{{Cite book | last = Bhatkhande | first = Vishnu Narayan | title = Kramik Pustak Malika, Part 4 | publisher = Sangeet Karyalaya | location = Hathras | language = hi | trans-title = क्रमिक पुस्तक मालिका, भाग ४}}</ref> == संक्षिप्त माहिती == {| class="wikitable" style="text-align:left;" | ''थाट'' || [[काफी थाट]] |- | ''जाती'' || औडव - संपूर्ण (आरोहात ५, अवरोहात ७ स्वर) |- | ''वादी स्वर'' || मध्यम (म) |- | ''संवादी स्वर'' || षडज (सा) |- | ''वर्ज्य स्वर'' || आरोहात ऋषभ (रे) आणि धैवत (ध) वर्ज्य |- | ''स्वर'' || गांधार (ग) आणि निशाद (नि) कोमल; बाकी सर्व स्वर शुद्ध |- | ''गायन वेळ'' || रात्रीचा पहिला प्रहर (किंवा दुपारी उशिरा) |- | ''समप्रकृती राग'' || [[नायकी कानडा]], [[शहाणा कानडा]] |} == स्वर आणि स्वरूप == * ''आरोह:'' सा म, म प, नि (कोमल) ध प, नि (कोमल) सां (S m, m P, n D P, n S') * ''अवरोह:'' सां नि (कोमल) प, म प, (ग कोमल) म, रे सा (S' n P, m P, (g) m, R S)<ref>{{Cite book | last = Patwardhan | first = Vinayakrao | title = Raga Vigyan, Part 5 | publisher = Sangeet Gaurav Granthmala | location = Pune | language = mr | trans-title = राग विज्ञान, भाग ५}}</ref> * ''पकड / मुख्य अंग:'' ,नि (कोमल) सा म, म प, (ग कोमल) म रे सा (,n S m, m P, (g) m R S) == वैशिष्ट्ये == १. ''कानडा अंग:'' या रागात 'ग म रे सा' ऐवजी कानडा अंगाची मुख्य ओळख असणारी मींड '(ग कोमल) म रे सा' अतिशय स्पष्टपणे दाखवली जाते. २. ''पंचमाचा प्रयोग:'' आरोहात 'म प' च्या संगतीने पुढे जाताना कोमल गांधार वगळला जातो आणि थेट मध्यमावरून पंचमाकडे प्रक्रमण केले जाते, जे या रागाचे महत्त्वाचे लक्षण आहे.<ref>{{Cite book | last = Deshpande | first = Vamanrao | title = Maharashtra's Contribution to Music | publisher = Maharashtra Information Centre | year = 1972 | location = New Delhi | language = en | trans-title = संगीत क्षेत्रातील महाराष्ट्राचे योगदान}}</ref> ३. ''अवरोहातील धैवत:'' अवरोहात धैवत (ध) स्वराचा वापर अतिशय अल्प किंवा वक्र रूपात केला जातो. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत]] [[वर्ग:काफी थाटातील राग]] [[वर्ग:कानडा अंगाचे राग]] [[वर्ग:हिंदुस्तानी राग]] [[वर्ग:कानड्याचे प्रकार]] s1ccxwwovh41s6yn62nlxmj43eqdw9s 0 64940 2698056 764164 2026-07-31T00:55:23Z अभय नातू 206 माहिती 2698056 wikitext text/x-wiki '''राग रायसा कानडा''' (किंवा राग रायसा) हा ''हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत'' शैलीतील ''कानडा अंगाचा'' एक दुर्मिळ आणि प्राचीन राग आहे. हा राग प्रामुख्याने ''काफी थाटात'' मोडतो. यात ''दरबारी कानडा'' आणि ''शहाणा कानडा'' या रागांच्या छटा पाहायला मिळतात.<ref>{{Cite book | last = Bhatkhande | first = Vishnu Narayan | title = Kramik Pustak Malika, Part 5 | publisher = Sangeet Karyalaya | location = Hathras | language = hi | trans-title = क्रमिक पुस्तक मालिका, भाग ५}}</ref> == संक्षिप्त माहिती == {| class="wikitable" style="text-align:left;" | ''थाट'' || ''काफी थाट'' |- | ''जाती'' || षाडव - संपूर्ण (आरोहात ६, अवरोहात ७ स्वर) |- | ''वादी स्वर'' || पंचम (प) |- | ''संवादी स्वर'' || षडज (सा) |- | ''वर्ज्य स्वर'' || आरोहात कोमल गांधार (ग) वर्ज्य किंवा वक्र |- | ''स्वर'' || गांधार (ग) आणि निशाद (नि) कोमल; बाकी सर्व स्वर शुद्ध |- | ''गायन वेळ'' || रात्रीचा दुसरा प्रहर |- | ''समप्रकृती राग'' || ''दरबारी कानडा'', ''शहाणा कानडा'' |} == स्वर आणि स्वरूप == * ''आरोह:'' सा रे म प, नि (कोमल) ध नि (कोमल) सां (S R m P, n D n S') * ''अवरोह:'' सां नि (कोमल) ध प, म प, (ग कोमल) म, रे सा (S' n D P, m P, (g) m, R S)<ref>{{Cite book | last = Patwardhan | first = Vinayakrao | title = Raga Vigyan, Part 6 | publisher = Sangeet Gaurav Granthmala | location = Pune | language = mr | trans-title = राग विज्ञान, भाग ६}}</ref> * ''पकड / मुख्य अंग:'' ,नि (कोमल) सा रे म प, (ग कोमल) म रे सा (,n S R m P, (g) m R S) == वैशिष्ट्ये == १. ''कानडा अंग:'' या रागात कानडा अंगाची मुख्य ओळख असणारी गंभीर मींड '(ग कोमल) म रे सा' अतिशय स्पष्टपणे दाखवली जाते. २. ''धैवत आणि निशादाचा प्रयोग:'' आरोहात आणि अवरोहात धैवताचा (ध) वापर वैशिष्ट्यपूर्ण वक्र पद्धतीने केला जातो, ज्यामुळे हा राग ''दरबारी कानडा'' पेक्षा वेगळा आणि चपळ भासतो.<ref>{{Cite book | last = Deshpande | first = Vamanrao | title = Indian Musical Traditions | publisher = Popular Prakashan | year = 1973 | location = Mumbai | language = en | trans-title = भारतीय संगीत परंपरा}}</ref> ३. ''गंभीर प्रकृती:'' या रागाची प्रकृती काहीशी गंभीर असून तो मंद्र आणि मध्य सप्तकात विशेष खुलतो. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत]] [[वर्ग:काफी थाटातील राग]] [[वर्ग:कानडा अंगाचे राग]] [[वर्ग:हिंदुस्तानी राग]] [[वर्ग:कानड्याचे प्रकार]] mawyhq6filjhbvcv720ag98677936wk 0 64943 2698059 879771 2026-07-31T00:58:44Z अभय नातू 206 माहिती 2698059 wikitext text/x-wiki '''राग कौसी कानडा''' तथा राग '''कौशिकी कानडा''' हा ''हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत'' शैलीतील ''कानडा अंगाचा'' एक अत्यंत गंभीर, भावपूर्ण आणि अप्रतिम राग आहे. हा राग प्रामुख्याने ''भैरवी थाटात'' (किंवा काही मतप्रवाहानुसार ''असावरी थाटात'') मोडतो. हा राग ''मालकंस'' आणि ''दरबारी कानडा'' (किंवा ''नायकी कानडा'') या दोन समृद्ध रागांचे मिश्रण करून निर्माण केला गेला आहे.<ref>{{Cite book | last = Bhatkhande | first = Vishnu Narayan | title = Kramik Pustak Malika, Part 4 | publisher = Sangeet Karyalaya | location = Hathras | language = hi | trans-title = क्रमिक पुस्तक मालिका, भाग ४}}</ref> == संक्षिप्त माहिती == {| class="wikitable" style="text-align:left;" | ''थाट'' || ''भैरवी थाट'' (किंवा ''असावरी थाट'') |- | ''जाती'' || औडव - संपूर्ण (किंवा षाडव - संपूर्ण) |- | ''वादी स्वर'' || मध्यम (म) |- | ''संवादी स्वर'' || षडज (सा) |- | ''वर्ज्य स्वर'' || आरोहात ऋषभ (रे) आणि पंचम (प) वर्ज्य किंवा वक्र |- | ''स्वर'' || गांधार (ग), धैवत (ध) आणि निशाद (नि) कोमल; मध्यम (म) शुद्ध |- | ''गायन वेळ'' || रात्रीचा तिसरा प्रहर (किंवा मध्यरात्र) |- | ''समप्रकृती राग'' || ''मालकंस'', ''दरबारी कानडा'' |} == स्वर आणि स्वरूप == * ''आरोह:'' सा ग (कोमल) म, d (कोमल) नि (कोमल) सां (S g m, d n S') * ''अवरोह:'' सां नि (कोमल) ध (कोमल) प, म प, (ग कोमल) म, रे सा (S' n d P, m P, (g) m, R S)<ref>{{Cite book | last = Patwardhan | first = Vinayakrao | title = Raga Vigyan, Part 6 | publisher = Sangeet Gaurav Granthmala | location = Pune | language = mr | trans-title = राग विज्ञान, भाग ६}}</ref> * ''पकड / मुख्य अंग:'' ग (कोमल) म d (कोमल) नि (कोमल) सां, नि (कोमल) ध (कोमल) प, म प, (ग कोमल) म रे सा (g m d n S', n d P, m P, (g) m R S) == वैशिष्ट्ये == १. ''दोन रागांचे मिश्रण:'' या रागाच्या आरोहात 'सा ग म, d n S'' असा ''मालकंस'' रागाचा प्रभाव स्पष्ट दिसतो, तर अवरोहात 'म प (ग) म रे सा' या अंगाने ''कानडा अंग'' आणि ''दरबारी'' छटा प्रकट होतात.<ref>{{Cite book | last = Deshpande | first = Vamanrao | title = Indian Musical Traditions | publisher = Popular Prakashan | year = 1973 | location = Mumbai | language = en | trans-title = भारतीय संगीत परंपरा}}</ref> २. ''पंचमाचा वापर:'' आरोहात पंचम (प) पूर्णपणे वर्ज्य मानला जातो किंवा वक्र पद्धतीने घेतला जातो, परंतु अवरोहात कानडा अंग स्पष्ट करण्यासाठी पंचमाचा प्रयोग अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो. ३. ''गांभीर्य आणि मींड:'' या रागाची प्रकृती अत्यंत गंभीर आणि भक्तीरसाने भरलेली आहे. यात मंद्र आणि मध्य सप्तकातील मींडकाम आणि आंदोलन रागाचे सौंदर्य अधिक वाढवते. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत]] [[वर्ग:भैरवी थाटातील राग]] [[वर्ग:कानडा अंगाचे राग]] [[वर्ग:हिंदुस्तानी राग]] [[वर्ग:कानड्याचे प्रकार]] l02rstxr6201kvmfhxwhwlekxf9ubnx 5 64958 2698122 846323 2026-07-31T07:12:04Z Manasi.M.Pawar 137361 Manasi.M.Pawar ने लेख [[विकिपीडिया चर्चा:धूळपाटी]] वरुन [[चर्चा:आकाराम ज्ञानदेव पवार]] ला हलविला: लेख पूर्ण झाला असून मुख्य नामविश्वात हलवत आहे. 846323 wikitext text/x-wiki {{सुचालन प्रकल्प}} {{धूळपाटी}} == धूळपाटीवरील सर्वेक्षण फॉर्माची परिणामकारकता == धूळपाटीवर सध्या ासलेल्या सर्वेक्षण फॉर्माचा यथायोग्य वापर झाल्याची उदाहरणे आजवर फारशी आढळली नाहीत. तेव्हा धूळपाटीवरील सध्याक्षा फॉर्म खरोखरच ठेवावा काय ? का अन्य काही उपायांनी नव्या/अनामिक सदस्यांना लिहिते करता येईल ? --[[सदस्य:Sankalpdravid|संकल्प द्रविड]] ([[सदस्य चर्चा:Sankalpdravid|चर्चा]] | [[विशेष:योगदान/Sankalpdravid|योगदान]]) ०९:५१, ९ नोव्हेंबर २०११ (UTC) :प्लस पॉईंट हा की लोक मोठ्या प्रमाणावर धूळपाटीवापरण्याचा प्रयत्न करून पहात आहेत पन बहुसंख्य वेळा इंग्रजी अक्षरेच टाईप करून पाहिली जातात याचा अर्थ त्यांना (त्यातील बहूसंख्य लोकांना) मराठी विकिपीडियावरचे टायपींग कसे चालू करावे हि बेसिक गोष्टच अजून समजत नाही आहे. किमान पहिल्या पाचशे संपादना पर्यंत नवागतां करता मराठी विकिपीडियाचा ट्रासंलिटरेटर डिफॉल्ट करावयास हवा असे वाटते.[[सदस्य:Mahitgar|माहितगार]] १०:०८, ९ नोव्हेंबर २०११ (UTC) cohyaqwtuuh0trdtc9fnsbfv9kt97nc 2698156 2698122 2026-07-31T08:43:49Z संतोष गोरे 135680 संतोष गोरे ने [[चर्चा:आकाराम ज्ञानदेव पवार]] हे पान [[विकिपीडिया चर्चा:धूळपाटी]] येथे, पुनर्निर्देशन करुन, पुनर्निर्देशनाची खूण न ठेवता स्थानांतरीत केले 846323 wikitext text/x-wiki {{सुचालन प्रकल्प}} {{धूळपाटी}} == धूळपाटीवरील सर्वेक्षण फॉर्माची परिणामकारकता == धूळपाटीवर सध्या ासलेल्या सर्वेक्षण फॉर्माचा यथायोग्य वापर झाल्याची उदाहरणे आजवर फारशी आढळली नाहीत. तेव्हा धूळपाटीवरील सध्याक्षा फॉर्म खरोखरच ठेवावा काय ? का अन्य काही उपायांनी नव्या/अनामिक सदस्यांना लिहिते करता येईल ? --[[सदस्य:Sankalpdravid|संकल्प द्रविड]] ([[सदस्य चर्चा:Sankalpdravid|चर्चा]] | [[विशेष:योगदान/Sankalpdravid|योगदान]]) ०९:५१, ९ नोव्हेंबर २०११ (UTC) :प्लस पॉईंट हा की लोक मोठ्या प्रमाणावर धूळपाटीवापरण्याचा प्रयत्न करून पहात आहेत पन बहुसंख्य वेळा इंग्रजी अक्षरेच टाईप करून पाहिली जातात याचा अर्थ त्यांना (त्यातील बहूसंख्य लोकांना) मराठी विकिपीडियावरचे टायपींग कसे चालू करावे हि बेसिक गोष्टच अजून समजत नाही आहे. किमान पहिल्या पाचशे संपादना पर्यंत नवागतां करता मराठी विकिपीडियाचा ट्रासंलिटरेटर डिफॉल्ट करावयास हवा असे वाटते.[[सदस्य:Mahitgar|माहितगार]] १०:०८, ९ नोव्हेंबर २०११ (UTC) cohyaqwtuuh0trdtc9fnsbfv9kt97nc 0 69445 2697962 2697675 2026-07-30T15:56:00Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2697962 wikitext text/x-wiki '''एशियाटिक सोसायटी''' ही संस्था कला, विज्ञान आणि संस्कृती यांचे जतन करण्यासाठी १८०४ साली [[जेम्स मॅकिन्टॉश|सर जेम्स मॅकिन्टॉश]] यांनी स्थापन केली.<ref>{{Cite book|last=Arooran|first=K. Nambi|title=The Asiatic Society of Bombay: A History|year=1980|publisher=Asiatic Society of Bombay|page=12}}</ref> या संस्थेचे मूळ नाव 'बॉम्बे लिटररी सोसायटी' असे होते.<ref>{{Cite book|last=Rao|first=V. D.|title=Studies in Mumbai's History|year=1978|publisher=Popular Prakashan|page=45}}</ref> १८३० साली बांधण्यात आलेल्या [[टाऊन हॉल, मुंबई|टाऊन हॉल]]च्या इमारतीमध्ये या सोसायटीचा कारभार हलवण्यात आला.<ref>{{Cite book|last=Tindall|first=Gillian|title=City of Gold: The Biography of Bombay|year=1992|publisher=Penguin Books|page=118|isbn=978-0-14-009500-5}}</ref> तेव्हापासून येथूनच सोसायटीचा कारभार चालतो आहे. ग्रंथालय स्थापनेच्या दृष्टीने हा महाराष्ट्रातील पहिला प्रयत्न होता.<ref>{{Cite book|last=Priolkar|first=A. K.|title=The Printing Press in India|year=1958|publisher=Marathi Samshodhana Mandala|page=89}}</ref> दुर्मिळ पुस्तकांबरोबरच [[संस्कृत]], [[प्राकृत]], [[फारसी भाषा|फारसी]], [[अरबी भाषा|अरबी]], [[मराठी भाषा|मराठी]], [[गुजराती भाषा|गुजराती]], [[उर्दू]], [[ग्रीक भाषा|ग्रीक]], [[लॅटिन]], [[इटालियन भाषा|इटालियन]] आणि [[इंग्रजी भाषा|इंग्रजी]] या भाषांतील हस्तलिखिते सोसायटीकडे आहेत.<ref>{{Cite book|last=Arooran|first=K. Nambi|title=The Asiatic Society of Bombay: A History|year=1980|publisher=Asiatic Society of Bombay|page=88}}</ref> या संग्रहालयात एक लाखांहून अधिक ग्रंथ (म्हणजे किमान २ कोटी पाने), अडीच हजार पोथ्या व हस्तलिखिते आणि १२०० हून अधिक नकाशे आहेत.<ref>{{Cite journal|last=Dongerkery|first=S. R.|title=The Treasures of the Asiatic Society of Bombay|journal=Journal of the Asiatic Society of Bombay|volume=31|pages=15–28|year=1956}}</ref> [[दांते अलिगिएरी|दांते]] या मध्ययुगीन इटालियन कवीच्या ‘डिव्हाइन कॉमेडी’ची १४ व्या शतकातील हस्तलिखित प्रत [[माउंटस्टुअर्ट एल्फिन्स्टन]] यांनी या संग्रहाला दिली होती, ती आजही सोसायटीच्या वैभवाची एक खूण आहे.<ref>{{Cite book|last=Tindall|first=Gillian|title=City of Gold: The Biography of Bombay|year=1992|publisher=Penguin Books|page=120}}</ref> [[पु.ल. देशपांडे]] आणि [[दुर्गा भागवत]] यांच्या कुटुंबीयांकडून या थोर मराठी लेखकांच्या साऱ्या हस्तलिखितांचे बाडदेखील ‘एशियाटिक सोसायटी’च्या सुपूर्द झाले आहे.<ref>{{Cite news|date=12 March 2005|title=Literary treasures finding a safe home at Asiatic|newspaper=The Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com|access-date=2026-07-29}}</ref> हस्तलिखितांमध्ये अर्थातच, जुन्या संस्कृत व प्राकृत पोथ्यांचा समावेश प्रामुख्याने आहे. हा स्वातंत्र्यपूर्व काळापासूनचा ठेवा आता संगणकीय स्वरूपात चिरंतन होण्याच्या मार्गावर आहे.<ref>{{Cite news|date=15 January 2014|title=Digitization project of rare manuscripts at Asiatic Society|newspaper=The Hindu|url=https://thehindu.com|access-date=2026-07-29}}</ref> [[File:Asiatic Town Hall, Mumbai.jpg|thumb|सुरुवातीच्या काळातील छायाचित्र]] == मुंबईतील वास्तू == या इमारतीला सुरुवातीलाच ३० पायऱ्या असून त्यावर आठ [[डोरिक शैली|डोरिक पद्धतीचे]] स्तंभ आहेत.<ref>{{Cite book|last=Tindall|first=Gillian|title=City of Gold: The Biography of Bombay|year=1992|publisher=Penguin Books|page=119}}</ref> इथल्या ‘दरबार हॉल’मध्ये आज विद्वज्जनांची भाषणे होतात, तिथेच कधीकाळी न्यायदानाचे कामही चाले.<ref>{{Cite book|last=Rao|first=V. D.|title=Studies in Mumbai's History|year=1978|publisher=Popular Prakashan|page=52}}</ref> ‘सत्ता आणि ज्ञानाची मत्ता हे दोन्ही इथे नांदे’ असा टाउन हॉलबद्दलचा सार्थ उल्लेख ‘झीरो पॉइंट बॉम्बे’ या केवळ [[हॉर्निमन सर्कल|हॉर्निमन सर्कल]]च्या इतिहासाबद्दल आणि वर्तमानाबद्दल १७ तज्ज्ञांनी लिहिलेल्या १७६ पानांच्या पुस्तकात आहे.<ref>{{Cite book|last=Rohatgi|first=Pauline|title=Zero Point Bombay: Historical Inquiries into a Hub of Empire|year=2008|publisher=The Asiatic Society of Mumbai|isbn=978-81-908101-0-4}}</ref> हे पुस्तक ‘एशियाटिक सोसायटी ऑफ मुंबई’ने २००८ मध्ये प्रकाशित केले आहे. एशियाटिक सोसायटीच्या ग्रंथालयातील पाचपैकी एका ग्रंथदालनाला ‘जनरल रीडिंग रूम’ असे नाव असून ‘रिसर्च रूम’ निराळी आहे.<ref>{{Cite book|last=Arooran|first=K. Nambi|title=The Asiatic Society of Bombay: A History|year=1980|publisher=Asiatic Society of Bombay|page=95}}</ref> मुंबईचे शिल्पकार मानल्या गेलेल्या [[जगन्नाथ शंकरशेट|जगन्नाथ शंकरशेट मुरकुटे]] यांचा एकमेव पूर्णाकृती पुतळा याच इमारतीत आहे.<ref>{{Cite book|last=Kulkarni|first=P. B.|title=Mumbaino Shilpkar Jagannath Shankarshet|year=1959|publisher=J. S. Memorial Committee|page=210}}</ref> या संस्थेच्या कार्यामध्ये [[जगन्नाथ शंकरशेट|नाना शंकरशेट]] यांनी आपले भरीव योगदान दिले.<ref>{{Cite book|last=Kulkarni|first=P. B.|title=Mumbaino Shilpkar Jagannath Shankarshet|year=1959|publisher=J. S. Memorial Committee|page=215}}</ref> या संस्थेच्या माध्यमातून प्राचीन परंपरा आणि संस्कृतीचे जतन करण्याचा प्रयत्न केला गेला.<ref>{{Cite book|last=Arooran|first=K. Nambi|title=The Asiatic Society of Bombay: A History|year=1980|publisher=Asiatic Society of Bombay|page=102}}</ref> [[File:Asiatic Library, Mumbai.jpg|thumb|एशियाटिक सोसायटीची इमारत]] == संस्था == मुळात ही संस्था [[परळ]] येथे गव्हर्नरच्या बंगल्यात स्थापन झाली.<ref>{{Cite book|last=Tindall|first=Gillian|title=City of Gold: The Biography of Bombay|year=1992|publisher=Penguin Books|page=116}}</ref> त्या बंगल्यात आता ‘[[हाफकिन संस्था|हाफकिन इन्स्टिट्यूट]]’ आहे. या बंगल्यात एकटेच राहणारे तेव्हाचे गव्हर्नर [[जोनाथन डंकन]] यांच्या उदार आश्रयाखाली, [[जेम्स मॅकिन्टॉश|सर जेम्स मॅकिन्टॉश]] यांनी २६ नोव्हेंबर १८०४ रोजी स्वतःचा (लवाजम्यासोबत, विलायतेहून आणलेला) ग्रंथसंग्रह खुला करून या संस्थेला दिला.<ref>{{Cite book|last=Arooran|first=K. Nambi|title=The Asiatic Society of Bombay: A History|year=1980|publisher=Asiatic Society of Bombay|page=15}}</ref> या संस्थेने १८४० सालापासून भारतीय विद्वान आणि कर्तृत्ववान माणसे जोडली.<ref>{{Cite book|last=Rao|first=V. D.|title=Studies in Mumbai's History|year=1978|publisher=Popular Prakashan|page=58}}</ref> तोवर मात्र संस्थेचे सर्व सदस्य ब्रिटिश अथवा युरोपीय होते. सर माणेकजी करसेटजी हे या सोसायटीचे पहिले भारतीय सदस्य होत.<ref>{{Cite book|last=Keer|first=Dhananjay|title=Mahatma Jotirao Phooley: Father of Indian Social Revolution|year=1964|publisher=Popular Prakashan|page=34}}</ref> [[जगन्नाथ शंकरशेट]], [[जमशेटजी जीजीभाई]] हे नगरपितेही या संस्थेचे सदस्य होते (या दोघांचे मूळ पूर्णाकृती संगमरवरी पुतळेही संस्थेतच आहेत).<ref>{{Cite book|last=Kulkarni|first=P. B.|title=Mumbaino Shilpkar Jagannath Shankarshet|year=1959|publisher=J. S. Memorial Committee|page=222}}</ref> विल्सन कॉलेजचे प्राचार्य डॉ. [[जॉन विल्सन]] हे सोसायटीचे अध्यक्ष होते आणि डॉ. [[भाऊ दाजी लाड]], न्यायमूर्ती [[काशिनाथ त्र्यंबक तेलंग|के. टी. तेलंग]], सर जीवनजी मोदी, प्राच्यविद्यापंडित [[रामकृष्ण गोपाळ भांडारकर|रामकृष्ण भांडारकर]], डॉ. [[शंकर पांडुरंग पंडित]], हे विद्वज्जन संस्थेशी संबंधित होते.<ref>{{Cite book|last=Arooran|first=K. Nambi|title=The Asiatic Society of Bombay: A History|year=1980|publisher=Asiatic Society of Bombay|page=62}}</ref> याच संस्थेत महामहोपाध्याय आणि भारतरत्न [[पांडुरंग वामन काणे|पां.वा. काणे]] यांनी ‘धर्मशास्त्राचा इतिहास’ हा ग्रंथ सिद्ध केला.<ref>{{Cite book|last=Kane|first=P. V.|title=History of Dharmasastra|year=1930|publisher=Bhandarkar Oriental Research Institute|page=v}}</ref> दुर्गा भागवतांनीही अनेक ग्रंथ इथे अभ्यासले.<ref>{{Cite book|last=Bhagwat|first=Durga|title=Vyas Parva|year=1962|publisher=Mouj Prakashan|page=2}}</ref> आजही २५ ‘रिसर्च डेस्क’ आहेत, तिथे संशोधकांचे काम सुरू असतेच; यापैकी दोघा संशोधकांना सोसायटीतर्फे अल्प (२५ हजार रु.) शिष्यवृत्तीही प्रदान केली जाते.<ref>{{Cite news|date=20 August 2012|title=Research fellowships at Asiatic Society|newspaper=The Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com|access-date=2026-07-29}}</ref> शिवाय अन्य सदस्यही आपापल्या आवडीच्या विषयांचा सखोल अभ्यास करायला अगदी वयाच्या सत्तरीनंतरही येथे येतात.<ref>{{Cite news|date=5 May 2018|title=Still a haven for researchers|newspaper=Hindustan Times|url=https://hindustantimes.com|access-date=2026-07-29}}</ref> उदाहरणार्थ, चित्रपट-इतिहासाचे अभ्यासक धरमशी किंवा मराठीइतकाच बंगाली साहित्याचा अभ्यास असलेले [[अशोक शहाणे]] यांसारख्या अनेकांची ज्ञानतृष्णा ‘एशियाटिक’मधल्या ग्रंथांनी, जुन्या दैनिकांसारख्या अन्य संदर्भसाहित्याने भागते. १९९४ मध्ये एशियाटिक सोसायटी व सेंट्रल लायब्ररीचे विभाजन झाले, तेव्हा केंद्र सरकारने एशियाटिकला दोन कोटी रुपयांची देणगी दिली.<ref>{{Cite news|date=19 October 2009|title='एशियाटिक'चे अश्रू|newspaper=महाराष्ट्र टाईम्स|url=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshowarchive.cms?msid=145089|access-date=2026-07-29}}{{मृत दुवा|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ही रक्कम युनिट ट्रस्ट ऑफ इंडिया (यूटीआय) च्या बॉंड्समध्ये गुंतवण्यात आली.<ref name="MHT190909">{{Cite news|date=19 October 2009|title='एशियाटिक'चे अश्रू|newspaper=महाराष्ट्र टाईम्स|url=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshowarchive.cms?msid=145089|access-date=2026-07-29}}{{मृत दुवा|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यूटीआय आर्थिक संकटात आल्यावर व्याजापोटी मिळणारी रक्कम आटली आणि एशियाटिक धोक्यात आली.<ref name="MHT190909" /> == ग्रंथ आणि वस्तू == ‘एशियाटिक सोसायटी ऑफ मुंबई’ ही पुस्तकांसाठी ओळखली जात असली, तरी [[नालासोपारा|सोपारा (शूर्पारक)]] येथील उत्खननात मिळालेल्या वस्तूदेखील येथे आहेत.<ref>{{Cite book|last=Bhagvanlal|first=Indraji|title=Report on the Antiquities of Sopara and Padana|year=1882|publisher=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society|page=14}}</ref> सोसायटीचा जुन्या नाण्यांचा संग्रह अव्वल म्हणावा असा आहे.<ref>{{Cite book|last=Garg|first=Sanjay|title=Coins of the Asiatic Society of Mumbai|year=2002|publisher=Asiatic Society of Mumbai|page=5}}</ref> पाचव्या शतकातील [[समुद्रगुप्त|समुद्रगुप्तकालीन]] नाण्यापासून, १५२६ सालचे [[अकब्री नाणी|अकबरकालीन]] नाणे आणि [[शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या]] राजवटीत वापरली जाणारी नाणी येथे असून विविध नाण्यांची एकंदर संख्या १२,००० आहे.<ref>{{Cite book|last=Garg|first=Sanjay|title=Coins of the Asiatic Society of Mumbai|year=2002|publisher=Asiatic Society of Mumbai|page=18}}</ref> == बाह्य दुवे == * {{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://marathi.yahoo.com/%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%9C%E0%A4%97%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A5-%E0%A4%B6%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A4%B0-%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%A0-%E0%A4%AF%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A5%87-005641087.html | title = नाना जगन्नाथ शंकर शेठ यांचे मुंबई सेंट्रलला नाव द्या| विदा संकेतस्थळ दुवा=http://archive.is/CbFCC | विदा दिनांक=१४ ऑगस्ट २०१४ | भाषा = मराठी }} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मुंबईमधील इमारती व वास्तू]] b24ljy5i2mbvdg6x37h29hb37b1qg3c 0 80805 2697942 2697600 2026-07-30T14:56:51Z ~2026-42206-27 185805 2697942 wikitext text/x-wiki [[File:Columns and entablature of Erechtheum.jpg|इवलेसे|उजवे|250px|ग्रीक संस्कृती]] '''ग्रीक संस्कृती'''चा उदय [[इ.स.पूर्व १५००]] च्या सुमारास [[युरोप]] खंडाच्या [[आग्नेय]] दिशेला असणाऱ्या लहान-लहान [[बेट]]ांमध्ये झाला.<ref>{{Cite book|last=Finley|first=M. I.|title=The Ancient Greeks|year=1963|publisher=Penguin Books|page=15}}</ref> येथील लोक '[[ग्रीक]]' म्हणून ओळखले जातात आणि त्यांची [[संस्कृती]] म्हणजे 'ग्रीक संस्कृती' होय. [[ग्रीस]]मध्ये विशिष्ट प्रकारची संस्कृती उदयास येण्यास तेथील भौगोलिक परिस्थिती कारणीभूत ठरली.<ref>{{Cite book|last=Bury|first=J. B.|title=A History of Greece to the Death of Alexander the Great|year=1900|publisher=Macmillan|page=4}}</ref> ग्रीसच्या [[उत्तर]]ेला [[पर्वत]]ांच्या रांगा आहेत. इतर तिन्ही दिशांना [[भूमध्य समुद्र]] आहे. त्यामुळे तेथील लोक उत्तम [[दर्यावर्दी]] बनले.<ref>{{Cite book|last=Boardman|first=John|title=The Oxford History of the Classical World|year=1986|publisher=Oxford University Press|page=22}}</ref> तुटक डोंगराळ प्रदेश व शेकडो लहान-लहान बेटे यामुळे तेथे लहान-लहान [[नगरराज्य]]े उदयास आली.<ref>{{Cite book|last=Finley|first=M. I.|title=The Ancient Greeks|year=1963|publisher=Penguin Books|page=28}}</ref> मात्र प्रबळ मध्यवर्ती सत्ता उदयास येऊ शकली नाही. == राजकीय व्यवस्था == [[File:D70-0404-dodona.jpg|इवलेसे|उजवे|350px|ग्रीक संस्कृती]] डोंगराळ प्रदेश, शेकडो लहान-लहान बेटे, मर्यादित [[शेती|शेतजमीन]] यामुळे ग्रीक समाज छोट्या-मोठ्या समूहांमध्ये विभागला गेला होता.<ref>{{Cite book|last=Bury|first=J. B.|title=A History of Greece to the Death of Alexander the Great|year=1900|publisher=Macmillan|page=12}}</ref> कालांतराने या समूहांमधून नगरराज्ये उदयास आली. या नगरराज्यांमधून ग्रीक संस्कृती विकसित झाली. सर्वसाधारणपणे या नगरराज्यांमध्ये [[लोकशाही]]प्रधान राज्यव्यवस्था होती.<ref>{{Cite book|last=Hornblower|first=Simon|title=The Greek World 479-323 BC|year=2002|publisher=Routledge|page=45}}</ref> काही ठिकाणी राजसत्ता होती, मात्र तेथे राजे निवडून दिले जात असत.<ref>{{Cite book|last=Finley|first=M. I.|title=The Ancient Greeks|year=1963|publisher=Penguin Books|page=35}}</ref> लोकशाहीची कल्पना ही ग्रीक संस्कृतीने जगाला दिलेली देणगी मानली जाते.<ref>{{Cite book|last=Boardman|first=John|title=The Oxford History of the Classical World|year=1986|publisher=Oxford University Press|page=88}}</ref> पुढे कालांतराने आपापसांतील युद्धांमुळे ग्रीक नगरराज्ये दुर्बळ बनली. [[इ.स.पूर्व ३३८]] मध्ये [[मॅसेडोनिया|मॅसिडोनिया]]चा राजा [[फिलिप दुसरा, मॅसेडोनिया|फिलिप]] याने ग्रीक नगरराज्यांवर आक्रमण करून ती आपल्या राज्यात समाविष्ट केली.<ref>{{Cite book|last=Hornblower|first=Simon|title=The Greek World 479-323 BC|year=2002|publisher=Routledge|page=260}}</ref> == सामाजिक जीवन == ग्रीक नगरराज्ये भौगोलिकदृष्ट्या छोट्या-छोट्या बेटांमध्ये विभागली गेली असली तरी त्यांची समाजरचना, त्यांच्या [[धर्म]]कल्पना व त्यांची [[जीवन]]पद्धती यांमध्ये बरेच साम्य होते, म्हणून या नगरराज्यांच्या एकत्रित संस्कृतीला ग्रीक संस्कृती असे म्हणतात.<ref>{{Cite book|last=Finley|first=M. I.|title=The Ancient Greeks|year=1963|publisher=Penguin Books|page=42}}</ref> ग्रीक समाजात दोन प्रमुख घटक होते; एक ग्रीक नागरिकांचा व दुसरा [[गुलामगिरी|गुलाम]], युद्धकैदी इत्यादींचा.<ref>{{Cite book|last=Finley|first=M. I.|title=Ancient Slavery and Modern Ideology|year=1980|publisher=Chatto & Windus|page=65}}</ref> राजकीय, आर्थिक, सांस्कृतिक व धार्मिक क्षेत्रातील अधिकार फक्त ग्रीक नागरिकांनाच होते. गुलाम व युद्धकैदी त्यापासून वंचित होते.<ref>{{Cite book|last=Finley|first=M. I.|title=Ancient Slavery and Modern Ideology|year=1980|publisher=Chatto & Windus|page=72}}</ref> ग्रीक समाजव्यवस्था पितृसत्ताक होती. प्रांतानुसार स्त्रियांच्या स्थानात भिन्नता दिसून येत असे.<ref>{{Cite book|last=Pomeroy|first=Sarah B.|title=Goddesses, Whores, Wives, and Slaves: Women in Classical Antiquity|year=1975|publisher=Schocken Books|page=58}}</ref> == आर्थिक जीवन == [[भूमध्य समुद्र|भूमध्य सामुद्रिक]] [[हवामान]] व तेथील भौगोलिक परिस्थिती यांचा ग्रीकांच्या आर्थिक जीवनावर महत्त्वपूर्ण परिणाम झाला.<ref>{{Cite book|last=Boardman|first=John|title=The Oxford History of the Classical World|year=1986|publisher=Oxford University Press|page=110}}</ref> ग्रीसमध्ये फळफळावळ व [[लाकूड]] यांची उत्तम पैदास होत असे. [[फळ]]ांच्या बागा हे ग्रीकांच्या उत्पन्नाचे महत्त्वाचे साधन होते.<ref>{{Cite book|last=Bury|first=J. B.|title=A History of Greece to the Death of Alexander the Great|year=1900|publisher=Macmillan|page=55}}</ref> ग्रीक लोक या फळांपासून उत्तम प्रकारचे [[मद्य]] बनवत. फळे, मद्य व [[ऑलिव्ह]] तेल हे त्यांच्या निर्यातीचे प्रमुख घटक होते.<ref>{{Cite book|last=Boardman|first=John|title=The Oxford History of the Classical World|year=1986|publisher=Oxford University Press|page=114}}</ref> ग्रीसमध्ये चांगल्या प्रतीचे मुबलक लाकूड उपलब्ध होते, त्याचबरोबर विपुल सागरी [[किनारपट्टी]] लाभल्यामुळे [[जहाजबांधणी]]चा [[उद्योग]] येथे विकसित झाला.<ref>{{Cite book|last=Finley|first=M. I.|title=The Ancient Greeks|year=1963|publisher=Penguin Books|page=52}}</ref> ग्रीसमधील डोंगराळ प्रदेश व मर्यादित शेतजमीन यामुळे तेथील लोक [[मेंढी|मेंढ्यापालनाचा]] [[व्यवसाय]] करत.<ref>{{Cite book|last=Bury|first=J. B.|title=A History of Greece to the Death of Alexander the Great|year=1900|publisher=Macmillan|page=58}}</ref> [[कापूस|कापसापासून]] सूत कातणे, [[कापड]] विणणे व [[लोकर|लोकरीचे]] कपडे तयार करणे इत्यादी कामे स्त्रिया करत असत. निसर्गामध्ये [[संगमरवर|संगमरवरी]] दगड निर्यात करणे हाही एक मोठा उद्योग होता.<ref>{{Cite book|last=Boardman|first=John|title=The Oxford History of the Classical World|year=1986|publisher=Oxford University Press|page=120}}</ref> == कला व स्थापत्य == [[निसर्ग]]ाचे वास्तववादी [[चित्रण]] हे ग्रीक कलेचे वैशिष्ट्य होय.<ref>{{Cite book|last=Boardman|first=John|title=Greek Art|year=1996|publisher=Thames & Hudson|page=34}}</ref> ग्रीकांनी बांधलेल्या [[मंदिर|मंदिरांतून]] त्यांच्या कलात्मकतेची व भव्यतेची जाणीव होते. ग्रीक वास्तुतज्ज्ञांनी स्तंभाच्या विविध प्रकारांचा (उदा. डॉरिक, आयोनिक, करिंथियन) मोठ्या कुशलतेने व कलात्मकतेने वापर केला आहे.<ref>{{Cite book|last=Boardman|first=John|title=Greek Art|year=1996|publisher=Thames & Hudson|page=78}}</ref> ग्रीकांनी अनेक मनमोहक शिल्पे तयार केली आहेत. त्यासाठी त्यांनी संगमरवरी दगडाचा वापर केला.<ref>{{Cite book|last=Boardman|first=John|title=Greek Art|year=1996|publisher=Thames & Hudson|page=102}}</ref> ग्रीक शिल्पांची वैशिष्ट्ये पाहताना त्यांची प्रमाणबद्धता, यांमधून दिसणारे शरीररचनेचे सूक्ष्म दर्शन व मानवी भाव-भावनांचा अविष्कार करण्याचे त्यांचे कौशल्य या बाबी दिसून येतात. ग्रीक वास्तुकला व [[शिल्पकला]] या बऱ्याच अंशी ग्रीकांना महत्त्वपूर्ण वाटणाऱ्या पुराणकथांवर आधारलेल्या आहेत.<ref>{{Cite book|last=Boardman|first=John|title=Greek Art|year=1996|publisher=Thames & Hudson|page=115}}</ref> == धर्मकल्पना == [[File:4561 - Istanbul - Museo archeol. - Foto G. Dall'Orto 28-5-2006.jpg|इवलेसे|डावे|150px|झ्यूस]] [[झ्यूस]] हा ग्रीकांचा सर्वश्रेष्ठ देव होय.<ref>{{Cite book|last=Burkert|first=Walter|title=Greek Religion|year=1985|publisher=Harvard University Press|page=125}}</ref> याबरोबर ग्रीक लोक [[हेरा]], [[अपोलो]], [[ॲथेना]], [[व्हिनस (देवता)|व्हिनस]], [[मर्क्युरी]] या देवतांची पूजा करत.<ref>{{Cite book|last=Burkert|first=Walter|title=Greek Religion|year=1985|publisher=Harvard University Press|page=130}}</ref> ग्रीक संस्कृतीत प्रत्येक नगराची एक स्वतंत्र देवताही असे. प्रत्येक देवतेला एक परंपरा असून तिचा संबंध भौगोलिक परिस्थितीशी व समाजजीवनाशी होता.<ref>{{Cite book|last=Burkert|first=Walter|title=Greek Religion|year=1985|publisher=Harvard University Press|page=142}}</ref> देवतांना पशुबळी दिला जात असे. धार्मिक विधींमध्ये स्त्रिया आणि पुरुष दोघेही पौरोहित्य करत.<ref>{{Cite book|last=Burkert|first=Walter|title=Greek Religion|year=1985|publisher=Harvard University Press|page=95}}</ref> देवता आपल्या स्त्री पुरोहिताकडे प्रत्यक्ष संदेश देतात असे मानले जाई. स्त्री पुरोहिताने सांगितलेल्या या संदेशांना 'ऑरेकल्स' असे म्हणतात; [[डेल्फी]]च्या मंदिरातील ऑरेकल्स प्रसिद्ध आहेत.<ref>{{Cite book|last=Burkert|first=Walter|title=Greek Religion|year=1985|publisher=Harvard University Press|page=116}}</ref> तसेच ग्रीकांचा मरणोत्तर जीवनावर व स्वर्ग-नरक या कल्पनांवरही विश्वास होता.<ref>{{Cite book|last=Burkert|first=Walter|title=Greek Religion|year=1985|publisher=Harvard University Press|page=190}}</ref> == क्रीडा == [[क्रीडा]] क्षेत्रात ग्रीकांनी उल्लेखनीय कार्य केले आहे. दर चार वर्षांनी सर्व ग्रीक नगरराज्यांतील खेळाडू [[ऑलिम्पिया]] या ठिकाणी एकत्र येत.<ref>{{Cite book|last=Swaddling|first=Judith|title=The Ancient Olympic Games|year=1999|publisher=University of Texas Press|page=14}}</ref> तेथे त्यांच्यात विविध खेळांच्या स्पर्धा होत. या सामन्यांसाठी ऑलिम्पिया येथील वनश्रीयुक्त जागेची निवड करण्यात येऊन तेथे ग्रीकांचे मुख्य दैवत झ्यूसचे भव्य मंदिर बांधण्यात आले.<ref>{{Cite book|last=Swaddling|first=Judith|title=The Ancient Olympic Games|year=1999|publisher=University of Texas Press|page=22}}</ref> मंदिरात झ्यूसचा १२.१९ [[मीटर]] उंचीचा [[सुवर्ण]] व हिरेमाणकांचा पुतळा उभारला होता.<ref>{{Cite book|last=Swaddling|first=Judith|title=The Ancient Olympic Games|year=1999|publisher=University of Texas Press|page=35}}</ref> दर चार वर्षांनी उन्हाळ्याच्या मध्यात झ्यूसच्या उत्सवार्थ [[प्राचीन ऑलिंपिक खेळ|ऑलिम्पिक सामने]] भरवण्यात येत.<ref>{{Cite book|last=Swaddling|first=Judith|title=The Ancient Olympic Games|year=1999|publisher=University of Texas Press|page=40}}</ref> या सामन्यांत धावणे, [[भालाफेक]], [[थाळीफेक]], [[कुस्ती]], कसरती इत्यादींचा समावेश असे.<ref>{{Cite book|last=Swaddling|first=Judith|title=The Ancient Olympic Games|year=1999|publisher=University of Texas Press|page=52}}</ref> या ऑलिम्पिक क्रीडा स्पर्धांच्या काळात सर्व युद्धांना बंदी घालण्यात येई.<ref>{{Cite book|last=Swaddling|first=Judith|title=The Ancient Olympic Games|year=1999|publisher=University of Texas Press|page=18}}</ref> ऑलिम्पिक क्रीडा स्पर्धा म्हणजे सदभावना, मैत्री व शांतता यांचे प्रतीक मानले जाई. आजच्या [[ऑलिंपिक खेळ|ऑलिम्पिक स्पर्धांचे]] मूळ प्राचीन [[ग्रीक पुराणकथा|ग्रीक परंपरेत]] आहे.<ref>{{Cite book|last=Swaddling|first=Judith|title=The Ancient Olympic Games|year=1999|publisher=University of Texas Press|page=90}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:ग्रीसचा इतिहास]] [[वर्ग:इतिहास|ग्रीक संस्कृती]] [[वर्ग:प्राचीन संस्कृती]] [[वर्ग:देशानुसार संस्कृती|ग्रीक संस्कृती]] [[वर्ग:युरोप]] 7l00bqx4e7atvxm0urj0twgav5ofysw 0 91694 2698067 710865 2026-07-31T01:12:24Z अभय नातू 206 माहिती 2698067 wikitext text/x-wiki '''राजीव रामचंद्र आगाशे''' ([[२४ मे]], [[इ.स. १९६१|१९६१]] - हयात) हे [[पुणे]], [[महाराष्ट्र]] येथील आंतरराष्ट्रीय ख्यातीचे कोलाज-चित्रकार (कागदसांधणी चित्रकार) आहेत.<ref>{{Cite news | title = Rajiv Agashe Collage Art Exhibition | newspaper = [[द टाईम्स ऑफ इंडिया]] | date = 12 June 2015 | language = en | trans-title = राजीव आगाशे कोलाज कला प्रदर्शन}}</ref> भारतात [[मुंबई]], पुणे, [[नाशिक]], [[गोवा]], [[कलबुर्गी|गुलबर्गा]] अशा शहरांमधून त्यांची एकल प्रदर्शने झाली आहेत. [[थायलंड]], [[मलेशिया]], [[इंडोनेशिया]], [[फिलिपिन्स]], [[व्हिएतनाम]], [[श्रीलंका]] इत्यादी देशांतील चित्रप्रदर्शनांतही त्यांचा सहभाग राहिला आहे.<ref>{{Cite book | last = Joshi | first = Suhas | title = Contemporary Artists of Maharashtra | publisher = Lalit Kala Akademi | year = 2010 | location = New Delhi | language = en | trans-title = महाराष्ट्रातील समकालीन कलाकार}}</ref> कोलाज व्यतिरिक्त जलरंग, तैलरंग, रांगोळी, कोळसा-कांडी (चारकोल) आणि रंग-कांडी (क्रेयॉव्स) या माध्यमांतूनही त्यांनी चित्रे साकारली आहेत. कलासागर, टेल्को परिवार, फायरसाइड आणि न्यू इंडिया डायजेस्ट अशा अनेक नियतकालिकांची मुखपृष्ठे व चित्रांची सजावट त्यांनी केली आहे. त्यांच्या चित्रांमध्ये नैसर्गिक दृश्ये, मानवी भावना आणि भारतीय संस्कृतीचे विविध पैलू प्रामुख्याने दिसून येतात. वेगवेगळ्या रंगांच्या कागदांचे लहान-लहान तुकडे एकत्र जोडून हुबेहूब चित्रे तयार करण्याच्या त्यांच्या वैशिष्ट्यपूर्ण कोलाज शैलीमुळे कलासमीक्षक आणि रसिकांकडून त्यांच्या कलाकृतींचे विशेष कौतुक झाले आहे. आगाशे आपल्या चित्रकलेच्या क्षेत्रातील प्रदीर्घ अनुभवाचा उपयोग कला शिक्षणात आणि विविध कार्यशाळांच्या माध्यमातून तरुण कलाकारांना मार्गदर्शन करण्यातही केला आहे.<ref>{{Cite news | title = Collage Art Workshop by Rajiv Agashe | newspaper = [[सकाळ]] | date = 20 August 2018 | language = mr | trans-title = राजीव आगाशे यांची कोलाज कला कार्यशाळा}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:आगाशे, राजीव}} [[वर्ग:पुण्यातील व्यक्ती]] [[वर्ग:मराठी चित्रकार]] [[वर्ग:इ.स. १९६१ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] n405re6y44nm1usypi5a0poai07eub3 0 92320 2698068 715830 2026-07-31T01:16:47Z अभय नातू 206 माहिती 2698068 wikitext text/x-wiki '''तांबोळी''' (किंवा ''पानवाला'') हा भारतात आणि विशेषतः [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रात]] [[तांबूल]] अर्थात [[नागवेलीची पाने|विड्याचे पान]], चुना, कात, सुपारी, वेलची, आणि [[तंबाखू]] इत्यादी साहित्य विकणारा पारंपरिक व्यावसायिक होय.<ref>{{Cite book | last = Joshi | first = Mahadeoshastri | title = Bharatiya Sanskruti Kosh, Volume 4 | publisher = Bharatiya Sanskruti Kosh Mandal | year = 1967 | location = Pune | language = mr | trans-title = भारतीय संस्कृती कोश, खंड ४}}</ref> 'तांबूल' या संस्कृत शब्दावरून 'तांबोळी' हा शब्द अस्तित्त्वात आला असून, प्राचीन काळापासून पान बनवणे आणि विकणे हा या समाजाचा किंवा घटकाचा मुख्य व्यवसाय राहिला आहे. पारंपरिक पद्धतीचे पान बनवण्याच्या कलेत तांबोळी अत्यंत कुशल मानले जातात; ज्यामध्ये पानाला योग्य प्रमाणात चुना आणि कात लावण्यापासून ते त्यात विविध सुगंधी घटक मिसळून ते आकर्षक पद्धतीने दुमडण्यापर्यंतच्या बारकाव्यांचा समावेश असतो.<ref>{{Cite book | last = Russell | first = R. V. | title = The Tribes and Castes of the Central Provinces of India, Volume 4 | publisher = Macmillan and Co. | year = 1916 | location = London | language = en | trans-title = मध्य भारतातील जमाती आणि जाती, खंड ४}}</ref> धार्मिक विधी, लग्नकार्ये आणि सण-उत्सवांच्या प्रसंगी लागणारी पूजा आणि पाहुणचाराची पाने तांबोळ्यांकडूनच खरेदी केली जातात.<ref>{{Cite book | last = Enthoven | first = R. E. | title = The Tribes and Castes of Bombay, Volume 3 | publisher = Government Central Press | year = 1922 | location = Bombay | language = en | trans-title = मुंबईतील जमाती आणि जाती, खंड ३}}</ref> भारतीय संस्कृतीत आणि सामाजिक व्यवहारात तांबोळी आणि त्यांच्या टपरीचे/दुकानाचे (ज्याला ''पानाची टपरी'' किंवा ''पानपट्टी'' म्हणले जाते) एक विशेष स्थान राहिले आहे. गावातील किंवा शहरातील पानपट्टी हे केवळ पान विक्रीचे केंद्र नसून, ते स्थानिक नागरिक एकत्र येऊन गप्पा मारण्याचे आणि सामाजिक-राजकीय चर्चांचे एक प्रमुख ठिकाण मानले जाते. आधुनिक काळात पारंपरिक पानांसोबतच मसाला पान, मीठा पान, चॉकलेट पान यांसारखे विविध प्रकार आणि विविध मुखवास उत्पादने विकून तांबोळी व्यवसायाने आपले स्वरूप अधिक व्यापक केले आहे. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील जाती]] [[वर्ग:भारतीय संस्कृती]] [[वर्ग:व्यवसाय]] i3kba5ubtqivf80im0kg83ivoibs2pv 2698069 2698068 2026-07-31T01:18:41Z अभय नातू 206 /* संदर्भ */ 2698069 wikitext text/x-wiki '''तांबोळी''' (किंवा ''पानवाला'') हा भारतात आणि विशेषतः [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रात]] [[तांबूल]] अर्थात [[नागवेलीची पाने|विड्याचे पान]], चुना, कात, सुपारी, वेलची, आणि [[तंबाखू]] इत्यादी साहित्य विकणारा पारंपरिक व्यावसायिक होय.<ref>{{Cite book | last = Joshi | first = Mahadeoshastri | title = Bharatiya Sanskruti Kosh, Volume 4 | publisher = Bharatiya Sanskruti Kosh Mandal | year = 1967 | location = Pune | language = mr | trans-title = भारतीय संस्कृती कोश, खंड ४}}</ref> 'तांबूल' या संस्कृत शब्दावरून 'तांबोळी' हा शब्द अस्तित्त्वात आला असून, प्राचीन काळापासून पान बनवणे आणि विकणे हा या समाजाचा किंवा घटकाचा मुख्य व्यवसाय राहिला आहे. पारंपरिक पद्धतीचे पान बनवण्याच्या कलेत तांबोळी अत्यंत कुशल मानले जातात; ज्यामध्ये पानाला योग्य प्रमाणात चुना आणि कात लावण्यापासून ते त्यात विविध सुगंधी घटक मिसळून ते आकर्षक पद्धतीने दुमडण्यापर्यंतच्या बारकाव्यांचा समावेश असतो.<ref>{{Cite book | last = Russell | first = R. V. | title = The Tribes and Castes of the Central Provinces of India, Volume 4 | publisher = Macmillan and Co. | year = 1916 | location = London | language = en | trans-title = मध्य भारतातील जमाती आणि जाती, खंड ४}}</ref> धार्मिक विधी, लग्नकार्ये आणि सण-उत्सवांच्या प्रसंगी लागणारी पूजा आणि पाहुणचाराची पाने तांबोळ्यांकडूनच खरेदी केली जातात.<ref>{{Cite book | last = Enthoven | first = R. E. | title = The Tribes and Castes of Bombay, Volume 3 | publisher = Government Central Press | year = 1922 | location = Bombay | language = en | trans-title = मुंबईतील जमाती आणि जाती, खंड ३}}</ref> भारतीय संस्कृतीत आणि सामाजिक व्यवहारात तांबोळी आणि त्यांच्या टपरीचे/दुकानाचे (ज्याला ''पानाची टपरी'' किंवा ''पानपट्टी'' म्हणले जाते) एक विशेष स्थान राहिले आहे. गावातील किंवा शहरातील पानपट्टी हे केवळ पान विक्रीचे केंद्र नसून, ते स्थानिक नागरिक एकत्र येऊन गप्पा मारण्याचे आणि सामाजिक-राजकीय चर्चांचे एक प्रमुख ठिकाण मानले जाते. आधुनिक काळात पारंपरिक पानांसोबतच मसाला पान, मीठा पान, चॉकलेट पान यांसारखे विविध प्रकार आणि विविध मुखवास उत्पादने विकून तांबोळी व्यवसायाने आपले स्वरूप अधिक व्यापक केले आहे. == हे सुद्धा पहा == * [[तांबोळी (आडनाव)]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील जाती]] [[वर्ग:भारतीय संस्कृती]] [[वर्ग:व्यवसाय]] 175tfu7ocotyk3624zhtcmoa044fcss 0 93480 2698038 2540785 2026-07-30T19:21:03Z अभय नातू 206 दुवा 2698038 wikitext text/x-wiki '''चालुक्य शिल्पस्थापत्य शैली''' ही [[इ.स.चे ६ वे शतक|इ.स.च्या ६ व्या]] व [[इ.स.चे १२ वे शतक|इ.स.च्या १२ व्या शतकांदरम्यान]] अस्तित्वात असलेल्या [[पश्चिम चालुक्य साम्राज्य|चालुक्य साम्राज्यात]] प्रचलित असलेली [[स्थापत्य|स्थापत्यशैली]] होती. चालुक्य शिल्पस्थापत्य शैलीची देवालये उंच जोत्याची असतात. ९ ते १० फूट जोते ठेणयाचा प्रघातही या पद्धतीत होता. ही देवालये सामान्यपणे चौथऱ्यावर उभारली जातात. देवालयाची स्थापत्य रचना तारकाकृती किंवा अष्टभद्र आराखड्यावर आधारित असते. देवालयाचा छज्जा सरळ, जाड आणि रुंद ठेवण्याची पद्धत असते. चालुक्य शिल्पस्थापत्य कलापरंपरेत अनेक वैशिष्ट्ये आढळतात. या प्रकारच्या देवालयातील द्वारपट्टिका विशेषरीत्या अलंकारिक असतात. तेथे कलशपात्राची शिल्परचना असते. उंबरठ्यावर कीर्तिमुख असते. देवालयातील शिल्परचनेत [[अष्टदिक्पाल]], [[सप्तमातृका]] शिल्प आदींचा समावेश असतो. अनेक देवळांतून समचतुष्कोनाकृती भौमितिक आकृत्यादेखील आढळतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक | लेखक = पर्सी ब्राउन | title = इंडियन आर्किटेक्चर (बुद्धिस्ट ॲंड हिंदू) | प्रकाशक = डी.बी. तारापोरवाला सन ॲंड कं. | वर्ष = इ.स. १९९९ | भाषा = इंग्लिश}}</ref> उत्तर चालुक्य कलेचे टप्पे [[नांदेड]], [[लातूर]], [[उस्मानाबाद]] या दक्षिण [[मराठवाडा|मराठवाड्यातील]] जिल्ह्यांमध्ये दिसून येतात. या भागातील मंदिरे स्थापत्यदृष्ट्या उत्तर कर्नाटकातील मंदिरांशी मिळतीजुळती आहेत. त्यातील आकृतीशिल्पे स्तंभांच्या खांबांवर आणि मंडोवरावर असतात. महाकाय प्रतिहारमूर्ती गर्भगृहाच्या दाराच्या दुतर्फा आणि मूर्तिशिल्पे मंडपाच्या किंवा गर्भगृहाच्या बाह्यांगावर आढळतात. तुलापट आणि खांब यांना जोडणारी आधारशिल्पेही या मंदिरांमध्ये आढळतात. या शैलीतील मंदिरे बदामी,ऐहोळे व पटदक्ल येथेही आहेत. <br />महाराष्ट्र राज्याच्या बीड जिल्ह्यात [[केदारेश्वर देवालय|धर्मापुरी]] येथील वामन आणि बली, राक्षसाला मारणारा विष्णू ही शिल्पे उत्तर चालुक्य शिल्पशैलीचे व्यवच्छेदक नमुने आहेत.<ref>{{स्रोत पुस्तक | लेखक = डॉ. अ.प्र. जामखेडकर | title = महाराष्ट्र राज्य गॅझेट, इतिहास-प्राचीन काळ, खंड १ भाग २ | भाषा = मराठी }}</ref> या कलापरंपरेतील मनुष्याकृतीशिल्पे चांगलीच गुबगुबीत आणि मांसल आहेत. शरीरावयांचा गुबगुबीतपणा इतका भरीव आहे, की शरीराचा सांगाडा सूचित करणारे अस्थिसंगत स्नायू आणि हाडांचा भाग या मांसल भागाखाली पुरेपूर झाकला गेला आहे. गुडघ्याचा भागही किंचित निमुळत्या फुगवट्याद्वारे दाखविण्यात आला आहे. गोलाकार आणि हनुवटी पुढे आलेल्या चेहऱ्यावरील डोळे, नाक आणि भरगच्च भुवयांखाली आलेले डोळेच काय ते दिसतात. स्त्रियांच्या बाबतीत त्यांचे स्तन व नितंबभाग फुगीर झालेला आढळतो. या मूर्ती [[होयसळ]] मूर्तिशिल्पांशी साधर्म्य दाखवीत असल्या तरी त्या होयसळ मूर्तिशिल्पाइतक्या मोहक नाहीत. मंदिराच्या बाह्यांगावरील अप्सरा आणि नायिका होयसळ काळातील लावण्यवतींशी साधर्म्य दाखवितात. या मूर्तींमध्ये वाद्ये वाजविणारी स्त्री, पक्षी व माकडाबरोबर खेळणाऱ्या स्त्रिया, प्रेमपत्र लिहिणारी स्त्री इत्यादी मूर्तिशिल्पांचा समावेश होतो. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==हे सुद्धा पहा== *[[केदारेश्वर देवालय|धर्मापुरी]] *[[होट्टल]] [[वर्ग:वास्तुशास्त्र]] [[वर्ग:शिल्पकला]] [[वर्ग:चालुक्य साम्राज्य]] [[वर्ग:मंदिर स्थापत्य]] d1ropuc44ibm8zi9ch010onz39o8wjx 0 100445 2698102 2377339 2026-07-31T06:16:57Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2698102 wikitext text/x-wiki '''मणी मंगळसूत्र''' हा एक सामाजिक म‍राठी [[चित्रपट]] आहे. {{माहितीचौकट चित्रपट | नाव = मणी मंगळसूत्र | छायाचित्र = | चित्र रुंदी = | चित्र शीर्षक = मणी मंगळसूत्र | निर्मिती वर्ष = २०११ | भाषा = मराठी | इतर भाषा = | देश = [[भारत]] | निर्मिती = डॉ. [[दिलीप सरवटे]] | दिग्दर्शन = [[गौरी कारेकर सरवटे]] | कथा = [[माधवी कुंटे]], गौरी कारेकर सरवटे | पटकथा = माधवी कुंटे, गौरी कारेकर सरवटे | संवाद = | संकलन = | छाया = [[सलील सहस्त्रबुद्धे]] | कला = | गीते = | संगीत = [[अवधूत गुप्ते]] | ध्वनी = | पार्श्वगायन = [[सायली पानसे]] | नृत्यदिग्दर्शन = | वेशभूषा = | रंगभूषा = | साहस दृष्ये = | ऍनिमेशन = | विशेष दृक्परिणाम = | प्रमुख कलाकार = [[हृषिता भट]]<br />[[रविंद्र मंकणी]]<br />अंजली कुसरे<br />[[उमेश कामत]]<br />[[लालन सारंग]]<br />[[आशालता वाफगावकर]]<br />[[वंदना गुप्ते]]<br />मधुराणी गोखले<br />[[सीमा देशमुख]]<br />[[माधव अभ्यंकर]]<br />[[ओंकार कर्वे]]<br />[[विहंग नायक]] | प्रदर्शन तारीख = | वितरक= | अवधी = | पुरस्कार = | निर्मिती_खर्च = | उत्पन्न = | संकेतस्थळ दुवा = | तळटिपा = | imdb_id = | amg_id = }} ==कलाकार== ==पार्श्वभूमी== ==कथानक== हा चित्रपट "सावित्री" या पन्नास वर्ष वयोगटातील एका स्त्री वर केन्द्रीत आहे,ही कहाणी एका तरुण जोडपे शंतनु ([[उमेश कामत]]) आणि स्वाती ([[अंजली कुसरे]]) यांच्याद्वारे प्रदर्शित करण्यात आली आहे. लग्न आणि लिव्ह-इन-रिलेशनशिप यात फ़रक न करणारा शंतनु आणि लग्नाला आणि मंगळसुत्राला जास्त महत्त्व देणारी स्वाती यांच्यात हाच वैचारिक वाद असतो. शंतनुच्या लहानपणी शेजारी सावित्री काकु ([[हृषिता भट]]) हीने लग्न न करता प्रौढ शिक्षका समवेत तीस वर्ष संसार केला हेच त्याला आदर्श असतात. जेव्हा सावित्रीला शिक्षक पतीचा मृत्यु झाल्यावर घर खाली करण्यासाठी कोर्टाची नोटीस येते तेव्हा तिचा हक्क दाखवण्यासाठी शंतनु आणि स्वाती तिची मदत करतात. ==उल्लेखनीय== ==बाह्य दुवे== [http://www.marathimovieworld.com/review/mani-mangalsutra-review.php मणी मंगळसूत्र बद्दल माहिती] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111015184444/http://marathimovieworld.com/review/mani-mangalsutra-review.php |date=2011-10-15 }} {{विस्तार}} [[वर्ग:इ.स. २०११ मधील मराठी चित्रपट]] e4ckijjrszp9zm9ptulao1u0cknxq2j 0 102252 2698034 2692186 2026-07-30T19:17:37Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[काकतीय]] वरुन [[काकतीय राजवंश]] ला हलविला: शीर्षकलेखन संकेत 2692186 wikitext text/x-wiki '''काकतीय साम्राज्य''' हे राज्यकर्ते [[देवगिरीचे यादव|क्षत्रिय (सोमवंशी) यादव]] वंशातील होते. परंतु, प्रादेशिक काकती देवीवर श्रद्धा व उपासक असल्यामुळे त्यांना काकतीय हे संबोधन लागले. काकतीयांचा [[आंध्र प्रदेश|आंध्रातील]] स्वतंत्र राजे म्हणून उदय [[इ.स. ११५०]]च्या सुमारास झाला. * [[चालुक्य|चालुक्यांची]] सत्ता झुगारून काकतीयांनी [[वारंगळ|वरंगळ]] येथे स्वतंत्र राज्य स्थापन केले<ref> {{स्रोत पुस्तक| पहिलेनाव = यशोदा | आडनाव = देवी| title = द हिस्ट्री ऑफ आंध्र कंट्री | भाषा = इंग्लिश | प्रकाशक =ग्यान पब्लिशिंग हाऊस | वर्ष = १९९३ | आयएसबीएन = ८१२१२०४३८० | दुवा =http://books.google.co.in/books?id=-d9IAvFOUHsC&dq=kakatiya+epigraphs&source=gbs_navlinks_s | संदर्भ = | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 20 March 2025 }}</ref> [[File:Ramappa1.jpg|right|thumb|350px|काकतीय राजवंशात बांधले गेलेले [[वारंगळ|वरंगल]] येथील रामप्पा मंदिर]] [[इ.स.चे १३ वे शतक|तेराव्या शतकाच्या]] मध्यापर्यंत त्यांनी विशाखापट्टणम, चेट्टूर, [[गुलबर्गा]] हा प्रदेशही आपल्या ताब्यात घेतला. ==काकतीय साम्राज्यातील राजे== #'''यर्रय्या उर्फ बेतराज पहिला''' (इ.स. १००० ते १०५०) #'''प्रोळराज पहिला''' (इ.स.१०५० ते १०८०) #'''बेतराज दुसरा''' (इ.स.१०८० ते १११५) #'''प्रोळराज दुसरा''' (इ.स.१११५ ते ११५८) #'''रुद्रदेव उर्फ प्रतापरुद्र पहिला''' (इ.स. ११५८ ते ११९७) #'''महादेव''' (इ.स. ११९७) #'''गणपती''' (इ.स. ११९८ ते १२६१) #'''रुद्रमा''' (गणपतीची मुलगी)(इ.स. १२६१ ते १२९६) *'''प्रतापरुद्र दुसरा''' (रुद्रमेच्या मानलेल्या मुलीचा मुलगा) (इ.स. १२९६ ते १३२६) ==राजांची कामगिरी== काकतीय वंशातील बेतराज पहिला याचे राज्य कोरवी प्रदेशावर होते. नळगुंदा जिल्ह्याचा काही भागही त्याच्या राज्यात होता. याचा मुलगा प्रोळराज पहिला याने [[चालुक्य|चालुक्यांच्या]] वतीने अनेक राजांशी संग्राम करून विजय मिळविले होते, म्हणून त्याला [[हनमकोंडा]]च्या भोवतालचा भाग बक्षीस मिळाला होता. * त्याचा मुलगा बेतराज दुसरा यानेही चालुक्य विक्रमादित्य सहावा याच्या वतीने लढाया जिंकल्या म्हणून त्यालाही [[सब्बिनाडू]] हा प्रदेश बक्षीस मिळाला होता. त्याने [[हनमकोंडा]] येथे आपली राजधानी स्थापन केली. बेतराज दुसरा याचा मुलगा प्रोळ दुसरा याने मात्र चालुक्यांचे मांडलिकत्व झुगारून दिले. प्रोळ दुसरा याचा मुलगा प्रतापरूद्र याने त्याच्या राज्यात सामंतांनी केलेली बंडे मोडून काढली. कर्नुल हा नवा भाग जिंकून आपल्या राज्याला जोडला. याच्या काळातच [[आंध्र प्रदेश|आंध्रात]] अनेक मंदिरे बांधली गेली. * काकतीय वंशातील गणपती हा महापराक्रमी राजा होता. त्याने बहुतेक सगळा आंध्रदेश जिंकून आपला राज्यविस्तार केला. [[कांचीपुरम|कांची]] व [[नेल्लोर]] हे [[तामिळनाडू]]मधले प्रदेशही त्याने जिंकून घेतले. याने अनमकोंड येथून राजधानी हलवून [[वारंगळ|वरंगळ]] येथे आणली. गणपतीच्या राजवटीनंतर त्याची मुलगी रुद्रमा ही गादीवर आली. [[मार्को पोलो|मार्कोपोलो]] हा प्रवासी रुद्रमा हिच्या कारकिर्दीतच [[इ.स. १२९३]] साली मोटुपल्ली बंदरात उतरला होता. रुद्रमेवर यादवराज महादेव याने चाल करून तिचा पराभव केला त्यामुळे तिची सत्ता दुर्बळ झाली. अनेक सामंतांनीही स्वातंत्र्य पुकारले. रुद्रमेनंतर तिच्या मानलेल्या मुलीचा मुलगा प्रतापरुद्र दुसरा हा गादीवर आला. उत्तरेकडून आलेल्या [[मुघल]] आक्रमणापुढे त्याचा टिकाव लागला नाही. [[इ.स. १६२६]] मध्ये उलुघखान याने वरंगळवर स्वारी करून प्रतापरुद्राला कैद केले व काकतीय साम्राज्याचा अस्त झाला. == इतर == काकतीय राजे व त्यांचे सरदार विद्या व कलांचे भोक्ते होते. त्यांनी आंध्रात प्रचंड देवालये बांधली. वरंगळ येथील हजार खांबांचे मंदिर, [[पालमपेठ]] येथील रुद्रेश्वराचे मंदिर, [[पिल्ललमर्री]] येथील रेड्डी सरदारांनी बांधलेली मंदिरे ही सर्व काकतीय शिल्पकलेची स्मारके आहेत. * पाखालराम व लखनाराम येथील [[तलाव]]ही याच काळात बांधले गेले. ==संदर्भ व नोंदी== <references/> {{भारतीय राजवंश}} [[वर्ग:काकतीय साम्राज्य]] [[वर्ग:आंध्र प्रदेशचा इतिहास]] horhk8dlhx61ut38aydoyo0oznjanld 0 102558 2697975 2102849 2026-07-30T17:53:50Z Jonathansammy 17110 /* History */ wikilink added 2697975 wikitext text/x-wiki भारतीय तत्त्वज्ञानाप्रमाणे [[पृथ्वी]] (क्षिति), [[जल]] (आप्), [[अग्नि]] (ताप), [[वायु]] (पवन) व [[आकाश]] (शून्य) यांना '''पंचतत्त्व''' अथवा [[पंचमहाभूते]] म्हणून ओळखले जाते. ब्रह्मांडात प्रकृती पासून् उत्पन्न सर्व वस्तुंमध्ये पंचतत्त्वाचे अलग-अलग प्रमाण उपस्थित असते. आपल्या उत्पत्ती नंतर सर्व वस्तु नश्वरते मुळे कलांतराने पंचतत्त्वात विलीन होतात . {{विस्तार}} [[वर्ग:हिंदू तत्त्वज्ञान]] 65h9r6ifhg2x8nuqwazern89lfw203f 2697976 2697975 2026-07-30T17:54:52Z Jonathansammy 17110 /* History */ wikilink added 2697976 wikitext text/x-wiki भारतीय तत्त्वज्ञानाप्रमाणे [[पृथ्वी]] (क्षिति), [[जल]] (आप्), [[आग|अग्नि]] (ताप), [[वायु]] (पवन) व [[आकाश]] (शून्य) यांना '''पंचतत्त्व''' अथवा [[पंचमहाभूते]] म्हणून ओळखले जाते. ब्रह्मांडात प्रकृती पासून् उत्पन्न सर्व वस्तुंमध्ये पंचतत्त्वाचे अलग-अलग प्रमाण उपस्थित असते. आपल्या उत्पत्ती नंतर सर्व वस्तु नश्वरते मुळे कलांतराने पंचतत्त्वात विलीन होतात . {{विस्तार}} [[वर्ग:हिंदू तत्त्वज्ञान]] 038dvllq0ex9b5pyykprn5lfrni2o3u 0 119445 2697944 2636400 2026-07-30T15:07:02Z Khirid Harshad 138639 2697944 wikitext text/x-wiki {{संदर्भ कमी}} {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''विश्वनाथ भालचंद्र देशपांडे''' ([[३१ मे]], [[इ.स. १९३८]] - [[९ मार्च]], [[इ.स. २०१७|२०१७]]) हे पुण्यातील [[महाराष्ट्र साहित्य परिषद|महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचे]] अनेक वर्षे पदाधिकारी होते. त्यांनी मराठी नाट्यसृष्टीबद्दल लिखाण केले. त्यांनी मराठी नाट्यकोश या सुमारे १२०० पानी ग्रंथाचे लिखाण व संपादन केले. देशपांडे यांची २०१५ सालापर्यंत अंदाजे ५१ पुस्तके प्रकाशित झाली आहेत. यांपैकी २५ पुस्तके नाट्यविषयक आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.bytesofindia.com/newsdetails?NewsId=5191851863305794100 |title=भा. रा. भागवत, वि. भा. देशपांडे, उत्तम कांबळे |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१७ डिसेंबर २०२५ |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20251217024525/https://www.bytesofindia.com/newsdetails?NewsId=5191851863305794100 |विदा दिनांक=१७ डिसेंबर २०२५}}</ref> ‘नाटकातली माणसं‘’, ‘‘गाजलेल्या भूमिका’‘, ‘‘नाटक नावाचं बेट‘’, ‘‘निळू फुले‘‘, ‘‘नाट्यभ्रमणगाथा‘’ , ‘‘निवडक नाट्यप्रवेश : पौराणिक’‘, ‘‘वारसा रंगभूमीचा’‘, ‘‘आचार्य अत्रे प्रतिभा आणि प्रतिमा’‘ ही त्यांनी लिहिलेली काही पुस्तके आहेत. देशपांडे यांना आजवरच्या प्रवासात भेटलेली माणसे आणि त्यांच्याकडून आलेले अनुभव त्यांनी ‘‘नाट्यभ्रमणगाथा’‘ पुस्तकातून लिहिले आहेत. त्यांनी नाट्य-साहित्य क्षेत्रातील अनेक प्रसिद्ध व्यक्तींबरोबर त्यांनी काम केले तसेच त्यांची मैत्री होती. यांत [[वि.वा. शिरवाडकर]], [[पु.ल. देशपांडे]], [[वसंत कानेटकर]], [[विजय तेंडुलकर]], [[जयवंत दळवी]], [[निळू फुले]], [[विजया मेहता]], [[ज्योत्स्ना भोळे]], [[भीमसेन जोशी]], [[कमलाकर सारंग]] यांचा समावेश होता. == प्रकाशित साहित्य (स्वतंत्र ग्रंथलेखन)== * [[आचार्य अत्रे]] प्रतिमा आणि प्रतिभा (प्रेस्टिज प्रकाशन, पुणे) * कालचक्र : एक अभ्यास (स्नेहवर्धन प्रकाशन, पुणे) * गाजलेल्या भूमिका * नटसम्राट : एक आकलन (पुणे विद्यापीठ प्रकाशन) * नाटककार खानोलकर (नूतन प्रकाशन, पुणे) * नाटक नावाचं बेट * नाटकातली माणसं * नाट्यभ्रमणगाथा (५१वे पुस्तक), (माधवी प्रकाशन, पुणे. जुलै-२०१५) * नाट्यरंग (कलावंतांच्या मुलाखती) (विमल प्रकाशन, पुणे) * नाट्यव्यक्तिरेखाटन, पौराणिक-ऐतिहासिक (नवीन उद्योग प्रकाशन, पुणे) * नाट्यसंवाद रचना कौशल्य ([[यशवंतराव चव्हाण]] मुक्त विद्यापीठ) * नाट्यस्पंदने (नाट्यविषयक लेख) (सिग्नेट पब्लिकेशन, पुणे) * निवडक नाट्यप्रवेश : पौराणिक * निवडक नाट्य मनोगते (आनंद पुस्तक मंदिर, पुणे) * निळू फुले * मराठी एकांकी (हिंदी) - (भारतीय भाषा परिषद, कलकत्ता) * मराठी नाटक पहिले शतक (व्हीनस प्रकाशन, पुणे) * मराठी रंगभूमी - स्वातंत्र्यपूर्व मराठी नाटक व स्वातंत्र्योत्तर काळ - रंगभूमीचा इतिहास (दोन खंड) (व्हीनस प्रकाशन, पुणे) * माझा नाट्यलेखन-दिग्दर्शनाचा प्रवास (उन्मेष प्रकाशन, पुणे) * यक्षगान लोकनाटक (नवीन उद्योग प्रकाशन, पुणे) * रायगडाला जेव्हा जाग येते : एक सिंहावलोकन (इंद्रायणी प्रकाशन, पुणे) * [[वसंत शिंदे]] : व्यक्ती - कलावंत (श्री विशाखा प्रकाशन, पुणे) * वारसा रंगभूमीचा * (इ.स. १९६३ पासूनच्या) स्फुट आणि ग्रंथस्वरूपाचे लेखन * स्वातंत्र्योत्तर मराठी नाटक (व्हीनस प्रकाशन, पुणे) ==संपादनात्मक लेखन== * [[के. नारायण काळे]] यांच्या लेखांचे संपादन (प्रतिमा रूप आणि रंग) (नूतन प्रकाशन, पुणे) * गानयोगी [[मल्लिकार्जुन मन्सूर]] (पृथ्वी प्रकाशन, पुणे) * निवडक एकांकिका - १९७८ (मेहता प्रकाशन, पुणे) * प्रयोगक्षम एकांकिका - १९८३ (मेहता प्रकाशन, पुणे) * निवडक नाट्यप्रवेश भाग १ (पौराणिक नाटके) (आनंद पुस्तक मंदिर, पुणे) * निवडक नाट्यप्रवेश भाग २ (ऐतिहासिक नाटके) (आनंद पुस्तक मंदिर, पुणे) * निवडक नाट्यप्रवेश भाग ३ (सामाजिक नाटके) (आनंद पुस्तक मंदिर, पुणे) * निवडक नाट्यप्रवेश भाग ४ (सामाजिक नाटके) (आनंद पुस्तक मंदिर, पुणे) * पु.ल. पंच्याहत्तरी (सहसंपादन) (पु.ल. गौरव समिती) * प्रतिमा रूप आणि रंग (के. नारायण काळे यांचे लेख) (नूतन प्रकाशन, पुणे) * मराठी एकांकी (हिंदी) (भारतीय भाषा परिषद, कलकत्ता) * मराठी कलाभिरुची (कॉन्टिनेन्टल प्रकाशन, पुणे) * मराठी नाट्यकोश (निशांत प्रकाशन, कलागौरव, पुणे) * मराठी नाट्यसमीक्षा : काही दृष्टिकोन (मेहता प्रकाशन, पुणे) * मराठी भाषा - साहित्य (मेहता प्रकाशन, पुणे) * रंगयात्रा(१९५० ते १९८५ मधील रंगभूमीविषयक लेखांचा संग्रह) (नाट्यसंपदा प्रकाशन, पुणे) * [[वसंत शिंदे]] : व्यक्ती - कलावंत (श्री विशाखा प्रकाशन, पुणे) ==गौरवग्रंथ/गौरविका संपादन== * [[चित्तरंजन कोल्हटकर]] * [[जितेन्द्र अभिषेकी]] * नाट्य गौरव विशेषांक (१९९३) * पी.डी.ए. नाट्यनिर्मिती * पी.डी.ए. वार्षिक * पुणे नाट्यसंमेलन * [[बालगंधर्व]] जन्मशताब्दी * मॉडर्न महाविद्यालय दशकपूर्ती * [[राम गणेश गडकरी]] जन्मशताब्दी * ललितकलादर्श ७५ वर्षे * [[शरद तळवलकर]] * साहित्यसूची दिवाळी (१९८८) ==पुरस्कार/सन्मान== * उत्कृष्ट संपादनासाठी [[महाराष्ट्र साहित्य परिषद]] पुरस्कार * कॉसमॉस पुरस्कार * जयवंतराव टिळक गौरव निधीतून पुरस्कार * नाट्यगौरव पुरस्कार * [[नाट्यदर्पण]] पुरस्कार * पिंपरी-चिंचवड महापालिकेकडून गौरव * पुणे महापालिकेकडून गौरव * माधव मनोहर पुरस्कार * रंगत-संगत सन्मान * राजा मंत्री पुरस्कार * वत्सलाबाई अंबाडे साहित्य निर्मिती पुरस्कार (१८-२-२०१५) * [[वि.स. खांडेकर]] नाट्यसमीक्षक पुरस्कार ==इंदिरा-भालचंद्र पुरस्कार== वि.भा. देशपांडे यांच्या आई वडिलांच्या स्मरणार्थ दर वर्षी एका चांगल्या ग्रंथाला ‘इंदिरा-भालचंद्र पुरस्कार’ देण्यात येतो. २०१६ साली हा पुरस्कार [[रत्‍नाकर मतकरी]] यांना त्यांच्या ‘माझे रंगप्रयोग’ या पुस्तकासाठी देण्यात आला. (७-८-२०१६). दहा हजार रुपये रोख आणि सन्मानचिन्ह असे या पुरस्काराचे स्वरूप आहे. याआधी [[विजया मेहता]] (झिम्मा), डॉ. अजय वैद्य ([[मास्टर दत्ताराम]] : नाट्यवीर) व [[मोहन जोशी]] (नट-खट) यांना हा पुरस्कार देण्यात आला आहे. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [https://marathivishwakosh.org/59849/ विश्वनाथ भालचंद्र देशपांडे (मराठी विश्वकोश)] {{DEFAULTSORT:देशपांडे, विश्वनाथ भालचंद्र}} [[वर्ग:मराठी साहित्यिक]] [[वर्ग:इ.स. १९३८ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०१७ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] as90zdt778j22ogjinuzcqkvng3h32f 0 123887 2698140 2406012 2026-07-31T08:09:33Z Khirid Harshad 138639 Khirid Harshad ने लेख [[पुणे स्टेशन बस स्थानक]] वरुन [[पुणे स्थानक बस स्थानक]] ला हलविला 2406012 wikitext text/x-wiki [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] [[पुणे]] शहरात [[पुणे रेल्वे स्थानक|'''पुणे रेल्वे स्थानकाजवळ''']] दोन बस स्थानके आहेत. * १) पुणे महानगर व लगतच्या परिसरात जाण्यासाठी : पुणे महानगर परिवहन महामंडळाचे [[पुणे स्टेशन पी.एम.पी.एम.एल बसस्थानक|पुणे स्टेशन बसस्थानक]].पुणे बस स्थानकाला PMT स्थानक म्हणूनही ओळखले जाते.या ठिकाणाहून पुण्याच्या विविध भागात जाण्यासाठी बस उपलब्ध आहेत.पर्यटकांसाठी विशेष काळजी म्हणून पुण्यातील महत्त्वाच्या ठिकाणांना भेट देण्यासाठी "पुणे दर्शन"या नावाने एक बस दररोज सोडण्यात येते. अधिक माहितीसाठी येथे टिचकी मारा-[http://m-indicator.mobond.com/] * २) परगावी जाण्यासाठी : महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळाचे [[पुणे स्टेशन एस.टी. बसस्थानक]].पुणे एसटी बसस्थानकामधून पुणे जिह्यातील गावांसाठी व जिल्ह्याबाहेरील महत्त्वाच्या गावांसाठी बसेस सुटतात. मुंबई ते पुणे या मार्गासाठी शिवनेरी, अश्वमेध, शिवशाही या वातानुकूलित बसेस आहेत, याशिवाय निम-आराम(एशियाड), किंवा साध्या दरात बसेस एसटी बस सुटतात.      याशिवाय  पुणे-फलटण या मार्गावर दर अर्ध्या तासाला बसेसची सोय आहे. [[वर्ग:पुण्यामधील वाहतूक]] [[वर्ग:पुण्यातील बसस्थानके]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील बसस्थानके]] cguweybgjw6uuimv880kzc23ccpxclv 0 145492 2698167 2537778 2026-07-31T11:19:47Z ~2026-42374-36 185832 अद्ययावतीकरण 2698167 wikitext text/x-wiki '''विजय चोरमारे''' हे मराठी [[पत्रकार]] आणि [[कवी]] आहेत. १९८७ साली [[सकाळ (वृत्तपत्र)|दैनिक सकाळ]] मधून त्यांनी पत्रकारितेची सुरुवात केली. [[लोकमत]] ([[कोल्हापूर]] आणि [[मुंबई]]) आणि त्यानंतर प्रहार (मुंबई) या वृत्तपत्रांमध्ये त्यांनी नंतर काम केले. तसेच महाराष्ट्र टाइम्सच्या कोल्हापूर आवृत्तीचे ते निवासी संपादक होते.( ऑगस्ट २०१२ ते फेब्रूवारी २०१५). [[महाराष्ट्र टाइम्स|महाराष्ट्र टाइम्सच्या]] मुंबई आवृत्तीकडे वरिष्ठ सहाय्यक संपादक (मार्च २०१५ ते मार्च २०२१).<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://blogs.maharashtratimes.indiatimes.com/author/vijaychormare/|title=विजय चोरमारे चोरमारे Blog Post|website=Maharashtra Times Blog|language=mr|access-date=2022-01-11}}</ref> सकाळ माध्यम समूहाकडे राजकीय संपादक (डिसेंबर २०२३ ते ऑगस्ट २०२४). त्यानंतर मेनस्ट्रीम मीडियातून बाहेर पडून सप्टेंबर २०२४ पासून स्वतंत्र विचारांचे महाराष्ट्र दिनमान हे वेब पोर्टल आणि यूट्यूब चॅनल सुरू केले. == साहित्य == * कवितासंग्रह - पापण्यांच्या प्रदेशात, शहर मातीच्या शोधात, आतबाहेर सर्वत्र आणि स्तंभसूक्त * [[हिंदी]] कवी प्रियदर्शन यांच्या ‘नष्ट कुछ भी नही होता’ या कवितासंग्रहाचा मराठी अनुवाद - काहीच नष्ट होत नसतं - शब्दालय प्रकाशन, श्रीरामपूर * आतबाहेर सर्वत्र या कवितासंग्रहाचा हिंदी अनुवाद - भीतर बाहर सर्वत्र (टिकम शेखावत, बोधि, प्रकाशन जयपूर) * [[चरित्र लेखन|चरित्रलेखन]] - देवाशपथ खरं लिहिन (अभिनेते आणि चित्रकार चंद्रकांत मांडरे यांचे आत्मचरित्र), मुजरा (शाहीर पिराजीराव सरनाईक यांचे आत्मचरित्र) आणि माझी संघर्षयात्रा (प्रा. एन. डी. पाटील यांचे आत्मचरित्र). * संशोधन - स्त्री सत्तेची पहाट ( पंचायतराज व्यवस्थेतील स्त्रियांच्या कामाचा अभ्यास) * संपादन - महाराष्ट्राचे राजकारण - नवे संदर्भ, स्वातंत्र्योत्तर महाराष्ट्रातील परिवर्तन, कर्तृत्त्ववान मराठा स्त्रिया (विजिगीषा प्रकाशन) * राजकीय - ओल्ड मॅन इन वॉरः शरद पवार (शब्दशिवार प्रकाशन) * गाथा भारतीय निवडणुकांचीः लोकशाही रुजवणा-या आजवरच्या निवडणुकांचा वेध (मनोविकास प्रकाशन) == पुरस्कार == * पत्रकारिता- १) के. के. बिर्ला फाउंडेशन, नवी दिल्ली यांची फेलोशिप, २) पंडित दीनदयाळ उपाध्याय ग्रामीण विकास शिष्यवृत्ती, ग्रामीण विकास मंत्रालय, भारत सरकार, ३) सरोजिनी नायडू पुरस्कार (हंगर प्रोजेक्ट, नवी दिल्ली), ४) ग. गो. जाधव उत्कृष्ट पत्रकारिता पुरस्कार, महाराष्ट्र सरकार, ५) तरवडी (जि. अहमदनगर) येथील दीनमित्रकार मुकुंदराव पाटील पुरस्कार इत्यादी. * साहित्य - * '''आतबाहेर सर्वत्र''' या पुस्तकासाठी -१) इंदिरा संत पुरस्कार, महाराष्ट्र सरकार आणि इतर सहा पुरस्कार. '''शहर मातीच्या शोधात''' या पुस्तकासाठी - १) यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान पुरस्कार, पुणे, २) बालकवी पुरस्कार, धरणगाव, जि. जळगाव '''स्त्रीसत्तेची पहाट''' या पुस्तकासाठी - गुणीजन साहित्य पुरस्कार, औरंगाबाद. * पटना (बिहार) येथील नई धारा नियतकालिकाच्यावतीने नई धारा रचना सन्मान (२०१८) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/editorial/literature/vijay-chormare-nai-dhara-rachna-award/articleshow/65607474.cms|title=विजय चोरमारे यांना नई धारा रचना पुरस्कार|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2022-01-11}}</ref> * कोल्हापूरच्या भाई माधवराव बागल विद्यापीठाचा प्रतिष्ठेचा भाई माधवराव बागल पुरस्कार (२०२६) == संदर्भ == <references /> jvxac4nohyun1mlkpzi9weciithiw2q 0 150339 2697945 1410791 2026-07-30T15:07:51Z Khirid Harshad 138639 removed [[Category:मराठी साहित्यिक]] - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2697945 wikitext text/x-wiki गीतांना [[ग.दि. माडगूळकर|ग.दि. माडगूळकरांची]] शब्दरचना आणि [[सुधीर फडके]] यांचे संगीत असलेली गाणी महाराष्ट्राच्या संगीत इतिहासात अजरामर झाली आहेत. असा दोन प्रतिभासंपन्न कलावंतांचा संगम क्वचितच अनुभवायला मिळतो. गीतरामायणासारखी संगीत कलाकृती पुन्हा निर्माण होण्यासारखी नाही. ==गीतरामायण== * सर्व गीते (एकूण ५६) ==माडगूळकर यांचे गीतलेखन व फडके यांचे संगीत असलेले चित्रपट आणि त्यांतील गीते== * ऊन पाऊस ** खेड्यामधले धर कौलारू ** या कातरवेळी पाहिजेस तू जवळी * जगाच्या पाठीवर ** एक धागा सुखाचा ** थकले रे नंदलाला ** बाई मी विकत घेतला श्याम * पुढचं पाऊल ** जाळीमंदी पिकली करवंदं ** झाला महार पंढरीनाथ * लाखाची गोष्ट ** ऐकशील माझे का रे ** डोळ्यांत वाच माझ्या ** त्या तिथे पलीकडे माझिया प्रियेचे झोपडे ** पहिले भांडण केले कोणी ** माझा होशिल का सांग तूऽऽ ** लाज वाटे आज बाई वाटतो आल्हादही * सुवासिनी ** काल मी रघुनंदन पाहिले ** जिवलगा कधी रे येशिल तू ** येणार नाथ आता ==भावगीते== * धुंद येथ मी, स्वैर झोकितो, मद्याचे प्याले [[वर्ग:लेखन]] [[वर्ग:संगीत]] 1rwwt4qj0cqohdan559k3qt6o3qypn4 0 159452 2697952 2697731 2026-07-30T15:15:40Z Khirid Harshad 138639 [[Special:Contributions/~2026-42005-93|~2026-42005-93]] ([[User talk:~2026-42005-93|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले. 2477222 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट फुटबॉल चरित्र | playername = नेयमार | image = [[चित्र:20180610 FIFA Friendly Match Austria vs. Brazil Neymar 850 1705.jpg|250 px|center]] | fullname = नेयमार दा सिल्वा सान्तोस जुनियोर | dateofbirth = {{Birth date and age|1992|2|5|df=y}} | cityofbirth = मोगी दास क्रुसेस, [[साओ पाउलो (राज्य)|साओ पाउलो]] | countryofbirth = ब्राझील | height = {{convert|abbr=on|१.७५|m|ftin}} | nickname = | position = [[फॉरवर्ड (फुटबॉल)|फॉरवर्ड]] | years = २००९-१३<br />२०१३- | clubs = [[सान्तोस एफ.सी.]]<br />[[एफ.सी. बार्सेलोना]] | caps(goals) = १०३ (५४)<br />२६ (९) | nationalyears = २०१०- | nationalteam = {{fbname|ब्राझील}} | nationalcaps(goals) = ४९ (३१) | pcupdate = जून २०१३ | ntupdate = जून २०१३ }} '''नेयमार दा सिल्वा सान्तोस जुनियोर''' ({{lang-pt|Neymar da Silva Santos Júnior}}; ५ फेब्रुवारी १९९२) हा एक [[ब्राझील|ब्राझीलियन]] [[फुटबॉल]]पटू आहे.त्याने 2016च्या उन्हाळी ऑलिम्पिक सामन्यांत सुवर्ण पदक मिळवले [[ब्राझील फुटबॉल संघ]]ाचा विद्यमान खेळाडू असलेला नेयमार २०१४ पासून [[स्पेन|FRANCE]] [[पीएसजी]] ह्या क्लबासाठी खेळत आहे. २०११ साली वयाच्या १९ व्या वर्षी [[दक्षिण अमेरिका|दक्षिण अमेरिकेमधील]] सर्वोत्तम फुटबॉल खेळाडू हा पुरस्कार मिळवलेल्या नेयमारने हा पुरस्कार २०१२ साली पुन्हा जिंकला. त्याचा धावण्याचा वेग व बॉलवरील नियंत्रण इत्यादींबाबतीत त्याची तुलना [[पेले]]सोबत केली जाते. अनेक माजी फुटबॉल खेळाडू व तज्ञांच्या मते नेयमार हा जगातील सर्वोत्तम फुटबॉल खेळाडूंपैकी एक आहे. २०१३ सालच्या [[फिफा कॉन्फेडरेशन्स चषक]] स्पर्धेमधील विजयामध्ये नेयमारचा मोठा सहभाग होता. ह्या स्पर्धेमध्ये त्याला सर्वोत्तम खेळाडू ठरवण्यात आले व ''गोल्डन बॉल'' देण्यात आला. ==बाह्य दुवे== *[http://www.neymaroficial.com/ अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120603064822/http://www.neymaroficial.com/ |date=2012-06-03 }} *[http://www.national-football-teams.com/player/39625.html माहिती] {{कॉमन्स वर्ग|Neymar|नेयमार}} {{२०१४ फिफा विश्वचषक ब्राझील संघ}} [[वर्ग:ब्राझिलचे फुटबॉल खेळाडू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 89jntdg3387ig4ajjsnthdh9qsrk077 0 179803 2698125 2597184 2026-07-31T07:19:51Z Manasi.M.Pawar 137361 2698125 wikitext text/x-wiki {{संदर्भ कमी}} {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''गणपती दादा लाड''' ऊर्फ '''जी.डी.बापू लाड''' (जन्म : कुंडल, [[सांगली जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]], ४ डिसेंबर, इ.स. १९२२; निधन : पुणे, [[१४ नोव्हेंबर]], [[इ.स. २०११]]) हे भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातल्या [[नाना पाटील]] यांच्या प्रतिसरकारच्या तुफान दलाचे फील्ड मार्शल समजले जाणारे अग्रणी लढवय्या होते.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://dawnbiopedia.com/2025/03/04/g-d-bapu-lad-biography-marathi/|title=जी डी बापू लाड : एक प्रेरणादायक स्वातंत्र्यसैनिक|date=2025-03-04|website=DawnBioPedia|language=en-US|url-status=live|access-date=2025-03-08}}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == शिक्षण आणि सुरुवातीचे जीवन == बापूंनी त्यांचे प्राथमिक शिक्षण कुंडल येथील औंध संस्थानच्या शाळेत पूर्ण केले. महात्मा गांधींनी स्थापन केलेल्या निपाणी येथील सिक्का बोर्डिंगमध्ये त्यांनी उच्च माध्यमिक शिक्षण सुरू ठेवले. पुढे औंध बोर्डिंग येथे राहून ते मॅट्रिकची परीक्षा उत्तीर्ण झाले. उच्च शिक्षणासाठी त्यांनी पुण्याच्या आयुर्वेद महाविद्यालयात प्रवेश घेतला.<ref name=":0" /> == स्वातंत्र्य चळवळीतील सहभाग == 1942 मध्ये आयुर्वेद महाविद्यालयात दुसऱ्या वर्षात असतानाच महात्मा गांधींनी भारत छोडो आंदोलनाची हाक दिली. पुण्यातील निषेध मोर्चात बापू सक्रियपणे सहभागी झाले होते, जिथे ब्रिटिश पोलिसांनी निःशस्त्र मोर्चेकऱ्यांवर गोळीबार व लाठीहल्ला केला. त्यावेळी बापू हे नशीब बलवत्तर म्हणून वाचले. देशभक्तीने प्रेरित होऊन, त्यांनी कॉलेज सोडून कुंडलला परतले आणि भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी आपले जीवन समर्पित केले.<ref name=":0" /> == स्वातंत्र्यासाठी क्रांतिकारक संघर्ष == कुंडलमध्ये, बापूंनी क्रांतिसिंह नाना पाटील यांच्या स्वातंत्र्य आंदोलनाला पाठिंबा देण्यासाठी तरुणांना संघटित केले. तासगाव आणि इस्लामपूर मध्ये झालेल्या मोर्च्यात त्यांचा सक्रिय सहभाग होता. इस्लामपूरच्या कचेरीवर काढलेल्या मोर्चात ब्रिटिश पोलिसांनी चार निशस्त्र आंदोलकांना ठार मारले, बापूंनी इंग्रजांना धडा शिकविण्यासाठी स्वातंत्र्य लढा तीव्र करण्याचा संकल्प केला. भारताला स्वतंत्र करण्यासाठी सशस्त्र प्रतिकार करणे आवश्यक आहे असे क्रांतिकारकांना वाटू लागले. क्रांतिसिंह नाना पाटील यांच्या नेतृत्वाखाली त्यांनी संघर्षासाठी, शस्त्रे गोळा करण्यासाठी हिंसक कारवाया केल्या.<ref name=":0" /> == प्रतिसरकारची निर्मिती == बापूंनी कुंडल येथे लष्करी प्रशिक्षण केंद्र उभारले आणि दक्षिण सातारा जिल्ह्यातील हजारो तरुणांना सशस्त्र संघर्षाचे प्रशिक्षण दिले. त्यांच्या प्रयत्नांमुळे “तुफान सेने” (तुफान दल)ची स्थापना झाली. या तुफान सेनेमार्फत सामाजिक सुधारणा केल्या. गरीब, शेतकरी आणि मजुरांना शोषणातून मुक्त केले आणि जमीनदार, सावकार आणि पोलिसांविरुद्ध त्यांना संरक्षण दिले.<ref name=":0" /> ==इतिहास== त्यांनी १९४२ मध्ये [[महात्मा गांधी|महात्मा गांधींच्या]] आदेशाला प्रतिसाद देऊन भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात भाग घेतला. यासाठी त्यांनी [[पुणे|पुण्यात]] [[आयुर्वेद|आयुर्वेदाचे]] शिक्षण सोडून दिले. तासगांव येथे युनियन जॅक उतरवून त्याजागी तिरंगा फडकवण्याच्या आंदोलनात त्यांनी हिरिरीने भाग घेतला. स्वातंत्र्यलढ्याच्या या आंदोलनासाठी लागणारा खर्च व हत्यारे खरेदीसाठी त्यांनी शेणोली व धुळेयेथे रेल्वेगाडी लुटली होती. पुढे क्रांतिसिंह [[नाना पाटील]] यांच्या नेतृत्वाखाली प्रतिसरकार चळवळीचे सेनापतिपद त्यांनी सांभाळले. देशात ब्रिटिश सत्तेचा अंमल असताना त्यावेळच्या संयुक्त सातारा जिल्ह्यात प्रतिसरकार होते. ==तुफानी दल== [[नाना पाटील]] यांच्या नेतृत्वाखाली प्रतिसरकारमध्ये विविध दलांची स्थापना झाली. त्यातल्या तुफान दलाचे फील्ड मार्शल '''जी.डी. लाड''' होते.या तुफान सेनेचे '''क्रांतीवीर कॅप्टन [[आकाराम ज्ञानदेव पवार]]''' होते. या दलाची कुंडल येथे युद्धशाळा होती. या युद्धशाळेतून प्रशिक्षित अशा पाच हजारांवर जवानांच्या दोनशे शाखा स्वातंत्रपूर्व काळात गावोगाव काम करीत. तलवारी, जांबिया या परंपरांगत हत्याराबरोबरच पिस्तूल बॉंबगोळे फेकण्याचे प्रशिक्षण या जवानांना होते. प्रतिसरकारने गावटग्यांवर बसवलेल्या दहशतीमुळे या सरकारची पत्री सरकार अशी ओळख तयार झाली. [[नागनाथअण्णा नायकवडी]], [[उत्तमराव पाटील]] या सहकाऱ्यांसोबत साडेपाच लाखांचा धुळे खजिना लुटणाऱ्या या क्रांतिकारकांचे नेतृत्व बापू लाड यांनी केले. या लुटीवेळी त्यांच्या पोटरीत पोलिसांनी मारलेली गोळी घुसली. ही गोळी घेऊन ते मैलोन्‌मैल चालले. '''बापूंना''' आणि [[आकाराम ज्ञानदेव पवार]] (दादा) यांना पकडण्यासाठी सरकारने रोख बक्षीस जाहीर केले होये, पण ते शेवटपर्यंत सापडलेच नाहीत. ==भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर== कष्टकऱ्यांसाठी, जी.डी. बापू यांनी हाच कष्टदायक प्रवास स्वातंत्र्यानंतर सुरू ठेवला. कष्टकरी, दलित,कामगार, शेतकरी यांच्या लढ्यात सदैव अग्रभागी राहिलेल्या जीडी (बापू) यांचा महाराष्ट्रातील प्रमुख विरोधी पक्ष असलेल्या शेतकरी कामगार पक्षाच्या स्थापनेत पुढाकार राहिला. पुढे त्यांनी कम्युनिस्ट पक्षाचे बरीच वर्षे काम केले. कष्टकरी, दलित, आदिवासींचे अनेक लढे ते आयुष्यभर लढले. शिक्षणाच्या खासगीकरणाविरोधातही ते रस्त्यावर आले. ==पुस्तक== * पेटलेले पारतंत्र्य व धुमसते स्वातंत्र्य (जी.डी बापू यांचे आत्मचरित्र, प्रकाशन - ९-८-१९८६) * लाड फाऊंडेशनतर्फे जी.डी. लाड यांच्या चरित्रावर प्रकाशझोत टाकणाऱ्या "जी.डी. बापू लाड आत्मकथन : एक संघर्ष यात्रा‘ या ग्रंथाचे प्रकाशन कोल्हापूर येथे १७ मे २०१५ रोजी झाले. मुलांसाठी जी.डी. लाड यांच्या विषयी अनेक छोटी छोटी पुस्तके प्रकाशित करण्याचा लाड प्ररातिष्ठानचा मनोदय आहे. ==सन्मान== * कोल्हापूर विद्यापीठाच्या दीक्षान्त सोहळ्यात '''क्रांतिअग्रणी जी. डी. लाड (बापू)''' यांना सन्माननीय डी. लिट. ही पदवी प्रदान करण्यात आली. (१२-३-२०११), * लाड फाउंडेशनच्या वतीने प्रतिवर्षी क्रांतिअग्रणी पुरस्कार दिला जातो. २०१४ सालचा पुरस्कार डॉ. [[आ.ह. साळुंखे]] यांना दिला गेला. २०१० साली हा पुरस्कार डॉ. [[प्रकाश आमटे]] यांना, तर २०१२ साली [[बाबा आढाव]] यांना प्रदान झाला होता. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:लाड, गणपत}} [[वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] [[वर्ग:इ.स. १९२२ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०११ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] syc18va2i6ormu2m1to7tjfugq903qo 0 180398 2698070 2648709 2026-07-31T01:27:44Z अभय नातू 206 /* मार्ग */ 2698070 wikitext text/x-wiki [[चित्र:12113 Garib Rath Express at Nagpur.jpg|300 px|इवलेसे|नागपूर रेल्वे स्थानकावर १२११३ गरीब रथ एक्सस्प्रेस]] '''गरीब रथ एक्सप्रेस''' ही [[भारत]] देशामधील [[भारतीय रेल्वे]]द्वारे चालवली जाणारी एक विशेष प्रवासी [[रेल्वे]] सेवा आहे. भारतामधील गरीब जनतेला किफायती दरामध्ये वातानुकूलित रेल्वे प्रवास उपलब्ध करून देण्याच्या उद्देशाने [[भारताचे रेल्वेमंत्री|केंद्रीय रेल्वेमंत्री]] [[लालू प्रसाद यादव]] ह्यांनी २००६ सालच्या रेल्वे अर्थसंकल्पामध्ये ह्या गाड्यांची घोषणा केली होती. गरीब रथ गाड्यांचे भाडे इतर वातानुकूलित गाड्यांच्या भाड्यापेक्षा २/३ कमी असते. गरीब रथच्या डब्यांमध्ये ७८ बर्थ असतात व दोन आसनांमधील अंतर देखील कमी असते. प्रवासामध्ये खानपानसेवा पुरवली जात नाही. == मार्ग == सध्या एकूण २६ गरीब रथ एक्सप्रेस मार्ग कार्यरत आहेत. {| class="wikitable sortable" |- ! style="background:green; color:white;" | गाडी नाव ! style="background:green; color:white;" | गाडी क्रमांक ! style="background:green; color:white;" | मार्ग ! style="background:green; color:white;" | सुरुवात दिनांक |- | rowspan="2" | [[पुणे नागपूर गरीब रथ एक्सप्रेस]] || 12113 || [[पुणे रेल्वे स्थानक|पुणे]] — [[नागपूर रेल्वे स्थानक|नागपूर]] || rowspan="2" | १९ जानेवारी २००९ |- | 12236 || नागपूर — पुणे |- | rowspan="2" | जबलपुर मुंबई गरीब रथ एक्सप्रेस || 12187 || [[जबलपूर रेल्वे स्थानक|जबलपूर]] — [[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस]] || rowspan="2" | ३० डिसेंबर २००८ |- | 12188 || छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस — जबलपूर |- | rowspan="2" | कोचुवेली लोकमान्य टिळक टर्मिनस गरीब रथ एक्सप्रेस || 12201 || [[लोकमान्य टिळक टर्मिनस]] — [[कोचुवेली रेल्वे स्थानक|कोचुवेली]] || rowspan="2" | १ फेब्रुवारी २००८ |- | 12202 || कोचुवेली — लोकमान्य टिळक टर्मिनस |- | rowspan="2" | सहर्सा अमृतसर गरीब रथ एक्सप्रेस || 12203 || [[सहर्सा]] — [[अमृतसर रेल्वे स्थानक|अमृतसर]] || rowspan="2" | ५ ऑक्टोबर २००६ |- | 12204 || अमृतसर — सहर्सा |- | rowspan="2" | जम्मू तावी काठगोदाम गरीब रथ एक्सप्रेस || 12207 || [[काठगोदाम]] — [[जम्मू तावी रेल्वे स्थानक|जम्मू तावी]] || rowspan="2" | ८ मे २००९ |- | 12208 || जम्मू तावी — काठगोदाम |- | rowspan="2" | काठगोदाम कानपूर सेंट्रल गरीब रथ एक्सप्रेस || 12209 || [[कानपूर सेंट्रल रेल्वे स्थानक|कानपूर सेंट्रल]] — [[काठगोदाम]] || rowspan="2" | १७ सप्टेंबर २०१० |- | 12210 || काठगोदाम — कानपूर |- | rowspan="2" | मुजफ्फरपूर आनंद विहार गरीब रथ एक्सप्रेस || 12211 || [[मुजफ्फरपूर]] — [[आनंद विहार रेल्वे स्थानक|दिल्ली आनंद विहार]] || rowspan="2" | ११ फेब्रुवारी २००९ |- | 12212 || आनंद विहार — मुजफ्फरपूर |- | rowspan="2" | दिल्ली सराई रोहिल्ला वांद्रे टर्मिनस गरीब रथ एक्सप्रेस || 12215 || [[दिल्ली सराई रोहिल्ला रेल्वे स्थानक|दिल्ली सराई रोहिल्ला]] — [[वांद्रे टर्मिनस]] || rowspan="2" | १८ मार्च २००८ |- | 12216 || वांद्रे टर्मिनस — सराई रोहिल्ला |- | rowspan="2" | कोचुवेली यशवंतपूर गरीब रथ एक्सप्रेस || 12257 || [[यशवंतपूर रेल्वे स्थानक|यशवंतपूर]] — [[कोचुवेली रेल्वे स्थानक|कोचुवेली]] || rowspan="2" | २६ जानेवारी २००९ |- | 12258 || कोचुवेली — यशवंतपूर |- | rowspan="2" | कोलकाता पाटणा गरीब रथ एक्सप्रेस || 12359 || [[कोलकाता रेल्वे स्थानक|कोलकाता]] — [[पाटणा रेल्वे स्थानक|पाटणा]] || rowspan="2" | २४ जानेवारी २००८ |- | 12360 || पाटणा — कोलकाता |- | rowspan="2" | कोलकाता – गुवाहाटी गरीब रथ एक्सप्रेस || 12517 || [[कोलकाता रेल्वे स्थानक|कोलकाता]] — [[गुवाहाटी रेल्वे स्थानक|गुवाहाटी]] || rowspan="2" | ३० मार्च २००८ |- | 12518 || गुवाहाटी — कोलकाता |- | rowspan="2" | लखनौ रायपूर गरीब रथ एक्सप्रेस || 12535 || [[लखनौ चारबाग रेल्वे स्थानक|लखनौ]] — [[रायपूर रेल्वे स्थानक|रायपूर]] || rowspan="2" | २ मार्च २००८ |- | 12536 || रायपूर — लखनौ |- | rowspan="2" | जयनगर आनंद विहार गरीब रथ एक्सप्रेस || 12569 || जयनगर — [[आनंद विहार रेल्वे स्थानक|दिल्ली आनंद विहार]] || rowspan="2" | २९ सप्टेंबर २००८ |- | 12570 || आनंद विहार — जयनगर |- | rowspan="2" | लखनौ भोपाळ गरीब रथ एक्सप्रेस || 12593 || [[लखनौ चारबाग रेल्वे स्थानक|लखनौ]] — [[भोपाळ रेल्वे स्थानक|भोपाळ]] || rowspan="2" | ६ ऑक्टोबर २०११ |- | 12594 || भोपाळ — लखनौ |- | rowspan="2" | चेन्नई सेंट्रल हजरत निजामुद्दीन गरीब रथ एक्सप्रेस || 12611 || [[चेन्नई सेंट्रल रेल्वे स्थानक|चेन्नई सेंट्रल]] — [[हजरत निजामुद्दीन रेल्वे स्थानक|हजरत निजामुद्दीन]] || rowspan="2" | २१ फेब्रुवारी २००७ |- | 12612 || हजरत निजामुद्दीन — चेन्नई सेंट्रल |- | rowspan="2" | सिकंदराबाद यशवंतपूर गरीब रथ एक्सप्रेस || 12735 || [[सिकंदराबाद रेल्वे स्थानक|सिकंदराबाद]] — [[यशवंतपूर रेल्वे स्थानक|यशवंतपूर]] || rowspan="2" | १ फेब्रुवारी २००८ |- | 12736 || यशवंतपूर — सिकंदराबाद |- | rowspan="2" | विशाखापट्टणम सिकंदराबाद गरीब रथ एक्सप्रेस || 12739 || [[विशाखापट्टणम रेल्वे स्थानक|विशाखापट्टणम]] — [[सिकंदराबाद रेल्वे स्थानक|सिकंदराबाद]] || rowspan="2" | २५ ऑक्टोबर २००८ |- | 12740 || विशाखापट्टणम — सिकंदराबाद |- | rowspan="2" | धनबाद भुवनेश्वर गरीब रथ एक्सप्रेस || 12831 || [[धनबाद]] — [[भुवनेश्वर रेल्वे स्थानक|भुवनेश्वर]] || rowspan="2" | १ फेब्रुवारी २००८ |- | 12832 || भुवनेश्वर — धनबाद |- | rowspan="2" | रांची नवी दिल्ली गरीब रथ एक्सप्रेस || 12877 || [[रांची रेल्वे स्थानक|रांची]] — [[नवी दिल्ली रेल्वे स्थानक|नवी दिल्ली]] || rowspan="2" | २८ जानेवारी २००८ |- | 12818 || नवी दिल्ली — रांची |- | rowspan="2" | पुरी हावडा गरीब रथ एक्सप्रेस || 12881 || [[हावडा रेल्वे स्थानक|हावडा]] — [[पुरी, ओरिसा|पुरी]] || rowspan="2" | ६ जुलै २००८ |- | 12882 || पुरी — हावडा |- | rowspan="2" | वांद्रे टर्मिनस हजरत निजामुद्दीन गरीब रथ एक्सप्रेस || 12909 || [[वांद्रे टर्मिनस]] — [[हजरत निजामुद्दीन रेल्वे स्थानक|हजरत निजामुद्दीन]] || rowspan="2" | ५ ऑक्टोबर २००६ |- | 12910 || हजरत निजामुद्दीन — वांद्रे टर्मिनस |- | rowspan="2" | अजमेर चंदीगढ गरीब रथ एक्सप्रेस || 12983 || [[अजमेर]] — [[चंदीगढ]] || rowspan="2" | ५ सप्टेंबर २०११ |- | 12984 || अजमेर — चंदीगढ |- | rowspan="2" | भागलपूर आनंद विहार गरीब रथ एक्सप्रेस || 22405 || [[भागलपूर]] — [[आनंद विहार रेल्वे स्थानक|दिल्ली आनंद विहार]] || rowspan="2" | १० फेब्रुवारी २०११ |- | 22406 || आनंद विहार — भागलपूर |- | rowspan="2" | वाराणसी आनंद विहार गरीब रथ एक्सप्रेस || 22407 || [[वाराणसी रेल्वे स्थानक|वाराणसी]] — [[आनंद विहार रेल्वे स्थानक|दिल्ली आनंद विहार]] || rowspan="2" | ३ मार्च २०११ |- | 22408 || आनंद विहार — वाराणसी |- | rowspan="2" | गया आनंद विहार गरीब रथ एक्सप्रेस || 22409 || [[गया]] — [[आनंद विहार रेल्वे स्थानक|दिल्ली आनंद विहार]] || rowspan="2" | ३ जुलै २०११ |- | 22410 || आनंद विहार — गया |- | rowspan="2" | पुरी यशवंतपूर गरीब रथ एक्सप्रेस || 22883 || [[पुरी, ओरिसा|पुरी]] — [[यशवंतपूर रेल्वे स्थानक|यशवंतपूर]] || rowspan="2" | २० जुलै २०१२ |- | 22884 || यशवंतपूर — पुरी |} == बंद केलेले मार्ग == * १२२५५/५६ [[यशवंतपूर–पुडुचेरी गरीब रथ एक्सप्रेस]] - साध्या एक्सप्रेस सेवेत रुपांतर<ref>{{Cite web title=16474/Puducherry-Yesvantpur Garib Rath Express - Pondicherry to Yesvantpur SWR/South Western Zone - Railway Enquiry url=https://indiarailinfo.com/train/-train-puducherry-yesvantpur-garib-rath-express-16474/2467/1232/997 access-date=2022-04-18 website=indiarailinfo.com}}</ref> * ०२७०९ [[गुडूर–सिकंदराबाद गरीब रथ एक्सप्रेस]] * ०६५५/५६ [[चेन्नई-सीएसटीएम गरीब रथ एक्सप्रेस|चेन्नई-सीएसटीएम गरीब रथ]] विशेष आणि [[चेन्नई सेंट्रल–तिरुनेलवेली गरीब रथ एक्सप्रेस|चेन्नई सेंट्रल–तिरुनेलवेली गरीब रथ]], [[चेन्नईHहजरत निजामुद्दीन गरीब रथ एक्सप्रेस]] == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== *[http://www.indianrail.gov.in/garibrath_trn_list.html सर्व गरीब रथ गाड्यांचे वेळापत्रक व थांबे] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151213212015/http://www.indianrail.gov.in/garibrath_trn_list.html |date=2015-12-13 }} {{भारतीय रेल्वे}} [[वर्ग:भारतातील नामांकित रेल्वेगाड्या]] [[वर्ग:गरीब रथ एक्सप्रेस]] hhpgk6gbwvlmsc5x3l1tvgob2z4f8tb 0 188607 2698074 2511287 2026-07-31T01:47:30Z TheonlyPuneriintown 157039 /* */ 2698074 wikitext text/x-wiki [[चित्र:International Pokémon logo.svg|इवलेसे|पॉकेमॉन]] [[जपान|जपानमधील]] पॉकेट मॉन्स्टर(अर्थ: खिशात [मावेल एवढे] राक्षस) म्हणून ओळखले जाणारे '''पॉकेमॉन''' हे एक जपानची कंपनी '''पोकेमॉन''' कंपनीने सांभाळलेले मीडिया फ्रॅंचायझी आहे आणि निंटेंडो, गेम फ्रिक आणि क्रिएचरस यांच्यात विभागलेले शेअर्स आहेत. फ्रॅंचायझी कॉपीराइट आणि जपानी ट्रेडमार्क या तिन्ही कंपन्यांद्वारे सामायिक केले गेले आहेत, परंतु निंटेंडो इतर देशांतील ट्रेडमार्कचा एकमेव मालक आहे. या फ्रेंचायझीची स्थापना सतोशी ताजीरी यांनी १९९५ मध्ये केली होती आणि ते "पोकेमॉन" नावाच्या काल्पनिक प्राण्यांवर केंद्रित आहेत, जे मानव, पोकेमॉन ट्रेनर म्हणून ओळखले जातात आणि खेळासाठी एकमेकांना लढायला प्रशिक्षित करतात. फ्रेंचायझीसाठी इंग्रजी घोषणा म्हणजे "गोटा कॅच 'एम ऑल". फ्रेंचायझीमधील कामे पोकीमोन विश्वात सेट केली जातात. फ्रेंचायझीची सुरुवात पोकेमोन रेड आणि ग्रीन (नंतर जपानच्या बाहेर पोकीमोन रेड आणि ब्ल्यू म्हणून झाली), या गेमसाठी विकसित केली गेलेली व्हिडिओ गेमची जोडी गेम फ्रिकने केली होती आणि निंटेंडोने फेब्रुवारी १९९६ मध्ये प्रकाशित केली होती. ही लवकरच मीडिया मिक्स फ्रेंचायझी बनली व विविध भिन्न माध्यमांमध्ये रूपांतरित केली. त्यानंतर फ्रॅंचायझीच्या एकूण $९० अब्ज डॉलर्ससह पोकेमॉन आतापर्यंतची सर्वाधिक कमाई करणारी मीडिया फ्रॅंचायझी ठरली आहे. मूळ व्हिडिओ गेम मालिका ही सर्वाधिक विक्री होणारी व्हिडिओ गेम फ्रॅंचायझी आहे (निन्टेन्डोच्या मारिओ फ्रॅंचाइजीच्या मागे) ३४६ दशलक्षपेक्षा जास्त प्रती विकल्या गेल्या आहेत आणि १ अब्ज मोबाइल डाउनलोड आहेत आणि यामुळे हिट अ‍ॅनिम दूरचित्रवाणी मालिका तयार झाली जी सर्वात व्हिडिओ गेम रूपांतर करून यशस्वी बनली आहे. १६९ देशांमधील २०हून अधिक हंगाम आणि १००० भागांसह. याव्यतिरिक्त, पोकेमॉन फ्रॅंचायझीमध्ये जगातील सर्वाधिक विक्री होणारा टॉय ब्रँड, २८.८ अब्जाहून अधिक कार्ड विकल्या गेलेल्या सर्वाधिक विक्री झालेल्या ट्रेडिंग कार्ड गेम, एक अ‍ॅनिमे फिल्म मालिका, एक लाइव्ह-एक्शन फिल्म, पुस्तके, मंगा कॉमिक्स, संगीत, व्यापार आणि एक थीम पार्क. फ्रेंचायझी सुपर निथळ ब्रदर्स मालिकेसारख्या अन्य निन्तेन्दो माध्यमांमध्ये देखील प्रस्तुत केले जाते. == नाव == पोकीमोन हे नाव जपानी ब्रँड पॉकेट मॉन्स्टर्सचे आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.gamingtarget.com/article.php?artid=6531|title=The Pokemon Series Pokedex (Special) @ Gaming Target|last=Swider|first=Matt|date=March 22, 2007|website=www.gamingtarget.com|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120211105430/http://www.gamingtarget.com/article.php?artid=6531|archive-date=February 11, 2012|access-date=2021-02-10}}</ref> == हे सुद्धा पहा == * [[पोकेमॉन ट्वाइलाइट विंग्स]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:दूरचित्रवाहिनी मालिका]] [[वर्ग:कॉमिक्स पात्र]] 6q40lfs2vizx8mh9uh6yf0b6n46spi4 10 191641 2697988 2578003 2026-07-30T18:14:06Z Khirid Harshad 138639 /* */ 2697988 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} | 1 = [[निळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|निळी मार्गिका १]] | 2A = [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] | 2B = [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]] | 3 = [[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] | 4 = [[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] | 5 = [[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका ५]] | 6 = [[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]] | 7 = [[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]] | 8 = [[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]] | 9 = [[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ९]] | 10 = [[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका १०]] | 11 = [[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ११]] | 12 = [[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]] | 13 = [[जांभळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|जांभळी मार्गिका १३]] | 14 = [[किरमिजी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|किरमिजी मार्गिका १४]] }}<noinclude> [[वर्ग:मुंबई मेट्रो साचे]] </noinclude> g7o6qpjt7rr2j2q3m258x700adlicmr 0 195575 2698080 2695354 2026-07-31T05:04:13Z ~2026-42458-99 185822 /* प्रसिद्ध व्यक्तीमत्वे */ 2698080 wikitext text/x-wiki [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रा]]<nowiki/>तील '''हिंदू-गवळी''' हा समाज प्रामुख्याने उत्तर कोकणात राहणारा समाज आहे. मुंबई, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी भागात गवळी समाजाची लोकसंख्या मोठी आहे. महाराष्ट्रात त्यांच्या गो-पालन (गाय) व्यवसायावरून त्यांना [[गवळी]] असे म्हणले गेले, तरी त्यांचा महाराष्ट्रातील प्रमुख व्यवसाय शेती हाच आहे. गवळी समाजाच्या अनेक उपजाती आहेत. '''गवळी''' ही एक अशी जात आहे. जिचा संबंध यादव कुळाशी जोडला जातो. ते भगवान [[श्रीकृष्ण|श्रीकृष्णा]]चे वंशज मानले जातात. [[चित्र:SRI fields left almost dry.jpg|इवलेसे|भातशेती]] == स्थान == मुंबई, पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, कोल्हापूर या जिल्ह्यांत गवळी समाजाची मोठी लोकसंख्या आहे. याशिवाय पुणे, सोलापूर, धाराशिव (उस्मानाबाद), जालना, अहमदनगर, लातूर, धुळे, नाशिक, मालेगांव, हिंगोली, नांदेड, परभणी, अमरावती, बुलडाणा, जळगाव, अकोला इत्यादी जिल्ह्यांत देखील गवळी समाज आहे. == इतिहास == मूळ सोमवंशी (चंद्रवंशी) क्षत्रिय हिंदू-गवळी जमातीच्या उपजाती वेगवेगळ्या असल्या, तरी '''श्रीकृष्ण''' हा त्यांचा महापुरुष आहे. श्रीकृष्ण "यदु कुळातील" ('''[[यदु वंश|यदुवंशी]]''') होते. त्यांची वसाहत मथुरेच्या प्रदेशात होती. पुढे चंद्रवंशातील यादव यमुनेच्या काठी येऊन राहू लागले. त्यांनी शेती आणि गोपालन सुरू केले. तत्कालीन राजकारणामध्येही त्यांना महत्त्वाचे स्थान मिळाले. महाभारत कालखंडामध्ये त्यांनी मानाचे स्थान मिळवले होते. चंद्रवंशी समाज (ज्याला सोमवंशी किंवा चंद्र राजवंश असेही म्हणतात) हा चंद्रदेवापासून उद्गम झाला, पुढे हा वंश दोन प्रमुख शाखांमध्ये विभागला गेला. * राजा यदूच्या वंशातून निर्माण झालेला "'''यदुवंश'''" ('''यदुवंशी''') आणि * राजा पुरूच्या वंशातून उदयास आलेला पुरूवंश.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2025-11-18|title=Lunar dynasty|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Lunar_dynasty&oldid=1322864234|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> श्रीकृष्णाच्या काळात अंधक, कुकर, दाशीह, भोज, भौम, यादव आणि वृष्णी असे सात सोमवंशीय (चंद्रवंशी) राजे राज्य कारभार करत होते. या सर्व राज्यांमध्ये यादवकुळ प्रबळ आणि बलवान होते. त्या काळामध्ये काही विध्वंसक वृत्तीच्या व्यक्ती होत्या. त्यांनी समाजावर जुलूम सुरू केला होता. त्यांमध्ये कंस, कौरव, जरासंध आणि शिशुपाल इत्यादी होते. जरासंधाच्या त्रासाला कंटाळून अंधक, यादव आणि वृष्णी हे वंश मथुरेलगतचा परिसर सोडून सौराष्ट्रात गेले. प्रबळ असलेले राजे मथुरेतच राहिले, तर अन्य राजे आणि लोक स्थलांतरित झाले. श्रीकृष्णांच्या निधनानंतर यादव कुळातील राजे आपापसात भांडू लागले आणि त्यांतून यादवी माजली त्यात यादवकुळाचा भयंकर संहार झाला. त्यातून काही यादव सौराष्ट्रातून निघून समुद्रमार्गे व भूमार्गे महाराष्ट्राच्या दिशेने आले आणि येथील लोकसंस्कृतीशी समरस झाले. * त्यापैकी प्रमुख जमातीची ओळख आणि सद्यस्थिती अशी आहे. :- ही प्राचीन कृषिप्रधान जमात सर्व भारतात परसली तसेच हजारो वर्षांपूर्वी महाराष्ट्राच्या वसई आणि दाभोळ या बंदरांवर आणि तिथून उर्वरित कोकणात पसरली अनेक वर्षे या परिसरात वास्तव्य केल्यानंतर ही जमात येथील संस्कृतीशी समरस झाली. महाराष्ट्रात ठाणे, रायगड आणि रत्‍नागिरी या जिल्ह्यांमध्ये बहुसंख्येने असलेली ही जात प्रामुख्याने खाडीकिनारी व नदीकिनारी भागातील भातशेतीच्या तसेच डोंगरी भातशेतीच्या प्रदेशात वास्तव्य करून आहे. प्राचिन काळापासून गवळी हे महाराष्ट्रात ले मूळ रहिवासी आहेत. महाराष्ट्रात ज्ञात इतिहास इ.स. पूर्व २५० अर्थात मौर्य/अशोकाच्या काळापर्यंत जातो. प्राचीन काळात कोकणच्या किनारपट्टीवर अनेक बंदरे भरभराटीला आली होती. आफ्रिका, भूमध्यसमुद्रापासून ते रोमन साम्राज्यापर्यंतचे व्यापारी येथून समुद्रमार्गाने भारतात येत होते. कोकण विभागावर शिलाहार, मौर्य, शक, राष्ट्रकुट, सातवाहन, वाकाटक, बहमनी सुलतान, आदिलशाही, मुघल, सिद्दी, '''मराठेशाही''' आणि त्यानंतर स्वातंत्र्यापर्यंत ब्रिटिशांची राजवट होती. डच, पोर्तुगिज आणि ब्रिटिशांच्या कोकण किनारपट्टीवर वसाहती होत्या. स्वातंत्र्यापर्यंत कोकणावर ब्रिटिशांचे राज्य असले, तरीही सावंतवाडी, मुरुड-जंजिरा, जव्हार अशी संस्थानेही येथे होती. कोकणचा प्रदेश हा जास्तकरून शिलाहारांच्या ताब्यात होता. त्यांची राजधानी [[स्थानक]] म्हणजेच [[ठाणे]] येथे होती. '''<big>[[देवगिरीचे यादव]] :</big>''' देवगिरी यादव राजघराणे (इ.स. ८५० - इ.स. १३१७) यांना '''सेवुण/सेऊण राजवंश''' असेही म्हणले जात होते. हे महाराष्ट्रातील प्राचीन पूर्वमध्ययुगीन काळातील राजघराणे होते.देवगिरी यादवांचे साम्राज्य नर्मदा नदीपासून तुंगभद्रा नदीपर्यंत पसरले होते. यादव घराण्यातील राजांच्या सापडलेल्या शिलालेखात त्यांची बिरूदे, हे राजघराणे महाभारत कालीन श्रीकृष्णांचे वंशज असण्यासंबंधाने असल्याची आढळतात. यादवांचे राज्य महाराष्ट्र, उत्तरकर्नाटक आणि मध्यप्रदेशच्या काही भागात पसरलेले होते. सुरुवातीच्या काळात ते चालुक्यांचे मित्र असावेत, असे दिसते. चालुक्यांच्या दुर्लक्षित प्रशासनामुळे पुढे ते सुबाहूच्या कारकिर्दीत स्वतंत्र सम्राट झाले. सुबाहू यांनी साम्राज्य व्यवस्थापनासाठी वारंगळ व हाळेबीड येथे उपराजधान्या स्थापून आपल्या दोन्ही मुलांना तिकडे पाठवले. त्यांचाच वंशज असणाऱ्या भिल्लम याने [[देवगिरी]] येथे राजधानी स्थापन केली. सिंघनदेव यादवांनी अनेक मंदिरे बांधली. हेमाडपंथी पद्धतीची बांधकाम हे यादव काळातील मानले जाते. यादवकाळात या शैलीला वेगळे निशाण होते. पुढे मूळचा यादवकुलीन सम्राट रामदेवराव यादव यांच्या दरबारी असणारा हेमाड पंडिताने स्वतःचे नाव त्या शैलीला दिले. सिंघणदेव (द्वितीय) आणि राजा महादेव यादव यांच्या काळात या राज्याची भरभराट झाली. सिंघणदेव यादव सम्राटांची तुलना महान सम्राटांशी होऊ शकते, सिंघणदेवच्या काळात महाराष्ट्रातील प्रजा सुखी होती. १ले मराठी साम्राज्य हे यादवराजांनी जन्माला आणले यात सिंघणदेव राजाचा अमूल्य वाटा आहे, त्याच्याच नावाने आजचे सातारा जिल्ह्यातील शिंगणापूर हे गाव हे अजरामर झाले.शिखर शिंगणापूर चे महादेव मंदिर सिंघणदेवांनी बांधले, सिंघणवरून शिंगणापूर झाले. यादव राजवंशाचा शेवटचा सम्राट शंकरदेेव होय, तर त्यांचे वडिल रामचंद्राच्या यांच्या काळातच मराठी भाषेला राजाश्रय मिळाला. त्यांचा पराभव अल्लाउद्दिन खिलजी व मलिक काफूरने त्यांना फितूरीने केला. रामचंद्रदेव रायांचे जावई व सेनापती [[हरपालदेव]] यांची क्रूर हत्या करून त्यांना देवगिरीच्या प्रवेशद्वाराला टांगून ठेवले होते. इ.स.च्या १३व्या शतकाच्या प्रारंभी '''देवगिरीच्या यादवां'''नी कोकणचा ताबा मिळवला होता. देवगिरीचा पाडाव झाला, त्यावेळीही ठाणे यादवांच्या आधिपत्याखाली होते. देवगिरीच्या पराभवानंतर रामदेवराय यांचा दुसरा मुलगा बिंबराज (भीमदेव) यादव कोकणात आला. यादव-गवळी यांना '''<nowiki/>'[[:en:Seuna_(Yadava)_dynasty|देवगिरीचे यादव]]'''[[:en:Seuna_(Yadava)_dynasty|<nowiki/>']] असेही ओळखले जाते [[चित्र:Map of the Yadavas.png|इवलेसे|सेऊना (यादव) साम्राज्य (1187 ते 1317)]] [[चित्र:Aurangabad - Daulatabad Fort (95).JPG|इवलेसे|देवगिरी किल्ला ]] महाराष्ट्रात राहणारे हे यादव शुद्ध क्षत्रिय त्यांच्या पिढीजात धंद्यावरून त्यांना ”गवळी” हे नामाभिधान पडून त्यांची वेगळीच जात निर्माण झाली. महाराष्ट्रात यादव- गवळी ही जी अलग अशी जात दिसून येते त्याचे मुख्य कारण हेच कि, त्यांनी क्षात्रवृत्ती किंचित बाजूला ठेवली व साधारण शेतकऱ्यांप्रमाणे राहू लागले, शेती व गोपालन हा मुख्य धंदा आणि यादवी युद्धामुळे कायमची भरलेली धडकी यामुळे त्यांनी दुर्गम अशा अपरांत म्हणजेच कोकण प्रांतात वसाहती करण्यास सुरुवात केली. परंतु मूळपिंड हा क्षात्रवृत्तीचा असल्यामुळे ते ज्या ठिकाणी वसाहत करून राहिले त्या त्या ठिकाणी आपले वर्चस्व स्थापिले. यादवकुळी गवळी समाज गुलामी वृत्तीने केव्हाच राहिला नाही किंवा दास्यवृत्ती स्वीकारून इतरांची सेवा केली नाही. इतकेच नव्हे तर कोकणपट्ट्यात बरेच ठिकाणी या लोकांनी स्वतःची गावे वसवून त्या त्या गावचे ते वतनदार, पाटील, खोत बनले. त्यांची प्रामुख्याने उदाहरणे म्हणजे दापोली तालुक्यातील वाकवलीचे धुमाळ खोत, खेड त्यालुक्यातील आंबवलीचे यादव खोत, दापोली तालुक्यातील पिचडोलीचे चोगले खोत, मंडणगड पेठ्यातील पाटगावचे दिवेकर खोत, महाड तालुक्यातील डोंगरोळीचे महाडिक खोत, सुधागड तालुक्यातील खवलीचे चिले खोत वैगरेची उदाहरणे देता येतील. हजारो पिढ्या गेल्यानंतर मुळात भरलेली धडकी पुढे पुढे प्रत्येक पिढीत कमी कमी होत जाऊन शेवटी नाहीशी झाली आणि मुळची संस्कृती उच्च असल्यामुळे व जातिवंत क्षत्रियाचे रक्त नसानसात खेळत असल्यामुळे काही लोकांनी पुढे पुढे लष्करात, मराठेशाही सरकारात, इंग्रज लष्करात नोकऱ्या करून आपले नाव कमाविले. कित्येकांनी पोलिसात नोकऱ्या केल्या. कित्येक गुजरातमध्ये वडोदर्यातील गायकवाडीत नोकरीस गेले. काही कोल्हापुरात गेले. कित्येक पुणे आणि सातारा प्रांतात स्थायिक झाले. सामान्य गवळी कुटुंबातील रावसाहेब रावबहादूर डॉक्टर '''विश्राम रामजी घोले''' पुण्यात सर्जन झाले. त्यांची ऐन तारुण्याची वर्षे १८५७ च्या युद्धात सैनिकांची शुश्रुषा करण्यात गेली. युद्धोत्तर काळात त्यांचे जीवन एक निष्णात शल्यविशारद, सेवाभावी गृहस्थ, उदारमतवादी समाजसुधारक म्हणून गेले. मूळचे दापोली तालुक्यातील विश्राम रामजींचे घोले घराणे हे एका काळी अंजनवेल (गोपाळगड) गडाचे किल्लेदार होते. खेड तालुक्यातील भरणे गावचे महाडिक सुभेदार होते. दापोली तालुक्यातील काते प्रसिद्ध डॉक्टर झाले, त्यांचेच वंशज आज कोल्हापुरात डॉक्टर आहेत. महाडचे बाळू गवळी चिले हे ब्रिटीश सैन्यात हवालदार होते, त्यांनी अफगाणिस्थानच्या लढाईत फार मोठा पराक्रम केला म्हणून त्यांना दोन चांद व रेशमी शाल इनाम मिळाली. माणगावचे कै. विठ्ठलराव कृष्णाजी खेडेकर हे एक उत्तम समाजसुधारक, शिक्षक व लेखक होऊन गेले. गवळी जमातीतील ते पहिले शिक्षक होत. ''विठोबा मास्तर'' ते म्हणून ते प्रसिद्ध होते. विठ्ठलराव हे भाननगर संस्थानचे दिवाण सुद्धा बनले राहिले होते. त्यांनी [[महाराष्ट्रीय दाभोळी यादव]] समाजाचा इतिहास लिहिला होता. श्रीकृष्ण आणि गोपाल या त्यांच्या हस्तलिखित ग्रंथाचा उपयोग करून त्यांचे चिरंजीव डॉ. रघुनाथराव यांनी दि डिव्हाइन हेरिटेज ऑफ यादवाज् हा ग्रंथ लिहिला. 'श्रीकृष्ण आणि गोपाल' या ग्रंथाच्या आधारे त्यांनी इंग्रजी प्रत टंकलिखित स्वरूपात तयार केली. त्याचे हिंदीमध्ये यादव-हरिवंश या नावाने ग्रंथ अनुवादित करण्यात आला. कै. रघुनाथराव खेडेकर हे शल्यविशारद होते. शिवाय ते वेदांत निपुण असल्यामुळे त्यांना शंकराचार्यांनी वेदांतभूषण अशी पदवी दिली होती. कर्जत तालुक्यातील कै. नानासाहेब घाटवळ हे त्यांच्या उपजत गुण, धाडसी वृत्ती व तीक्ष्ण बुद्धी यामुळे सध्या शिपायापासून डेप्युटी सुपरीटेंडन्ट ऑफ पोलीस (DSP) या मोठ्या हुद्यापर्यंत वाढत गेले. पोलीस खात्यात त्यांच्यासारखा अधिकारी फारच विरळा. ** त्यांचे धाकटे बंधू गजानन घाटवळ यांनी ”यादव शिक्षण प्रसारक मंडळी” या नावाची संस्था काढली. असो, अशा किती तरी प्रसिद्ध व्यक्तीची माहिती सांगण्यासारखी आहे. संस्कृती आणि आनुवंशिक संस्कार याच्या उपजत सहाय्यामुळे यादवांच्या वंशजांनी आज निरनिराळ्या क्षेत्रात, विद्येत, व्यापारात, धर्मकार्यात प्रवेश केला आणि त्यात यश मिळवले. ==समाजाची दैवते== [[चित्र:Pali- Shri Ballaleshwar.jpg|250px|right|thumb|बल्लाळेश्वर (पाली)]] गवळी बांधवांच्या गावात मधोमध देऊळ असते. गावदेवी, हनुमान, राधाकृष्ण, विठ्ठलरुक्मिणी, राम, गणपती, शंकर, दत्त यांची ही देवळे असतात. गावदेवी, खंडोबा, भैरी, भवानी, जोगेश्वरी, सालबाई, मोठ्याबाया, जागेवाला, म्हसोबा, वेताळ, चेडा ही समाजाची मुख्य दैवते. अलीकडे एकवीरा हेही दैवत मानले जात आहे. बहुतेकांच्या घरी गणपती येतो. गौरीगणपती, होळी, लग्नसमारंभ यांत गवळी बांधव नाचतात. * ग्रामदैवत: कोकण प्रांतातील गवळी समाज ठिकठिकाणच्या ग्रामदैवतांना मानत आलेला आहे. त्यापैकी मुंबईची [[मुंबादेवी]], पालीचा बल्लाळेश्वर, महाडचे विरेश्वर कोटेश्वरी, नागोठणेची जोगेश्वरी, * रोह्याचे व म्हसळ्याचे धावीर महाराज, * तळ्याची व दाभोळची चंडिका, कडापेचे बापुजी काळकाई, भरणेची काळकाई, * श्रीवर्धनची सोमजाई, बोरलीची चिंचबाई, आंबवलीची विन्हेरेची झोलाई, धामणी गावची झोलाई, गोरेगावचे भैरीनाथ, साखरोळीचे खेमदेव या ठिकाणच्या दैवतांना गवळी समाज विशेष मानत आलेला आहे. लग्नसोहोळ्या प्रसंगी या देवतांच्या आवर्जून भेटी घेतल्या जातात. [[चित्र:Mumbadevi (f).jpg|इवलेसे|180x180अंश|मुंबादेवीचे देऊळ]] * समाजात कुलदैवताला घरचा देव म्हटले जाते. भावकीतील, घराण्यातील एका कुटुंबात घराण्याच्या कुलस्वामीचा देव्हारा पुजला जातो. लग्नाच्या वेळी हा देव आणून त्याची लग्नघरात स्थापना केली जाते. लग्नानंतर कोंबड्या, बकऱ्याचा मान देऊन देव उठवला जातो. वर्षातून एकदा प्रत्येक कुटुंबाने कुलस्वामी कुलस्वामिनीच्या भेटीला जायची रीत आहे. कुलदेवाचा देव्हारा असणाऱ्या घरातील गौरी मानाची असते. गणेशोत्सवात कुलस्वामीचा देव्हारा असलेल्या घरातील गौरीगणपतीच्या दर्शनासाठी जातात. कुलदेवतांचे वर्षातून गौरीपूजन, घटस्थापना, नवरात्र-अष्टमी, महानवमी, चैतावली असे समारंभ केले जातात. समाजातील पाटील व इतर काही घराण्यांचा अपवाद सोडला तर, बाकीच्या सर्व घराण्यांतील कुलदेवतांचा गोंधळ हा दर तीन वर्षांनी होतो. हल्ली घाटावरील लोकांप्रमाणे गवळ्यांमध्ये सुद्धा वर्षातून एकदा जेजुरीला किंवा तीर्थक्षेत्राला जायचा प्रघात पडला आहे. == समाजाच्या चालीरिती == समाजात जन्मविधी, नामकरण, साखरपुडा, लग्नसमारंभाच्या आधीचे तांदुळ, देवक, उटणे, हळद वैगरे मंगलविधी हे समाजातील जेष्ठ व्यक्ती व स्रीयां मार्फत केले जातात. परंतु लग्नाच्या व उत्तरकार्याच्या वेळी ब्राह्मणच असावा लागतो. कुणबी, आगरी समाजाप्रमाणे गवळ्यांमध्ये सुद्धा पूर्वीपासूनच विधवा विवाहाला मान्यता आहे. कुणबी, आडमराठे किंवा मराठेकुणबी, आगरी ह्या जाती गवळी सदृश असल्या तरी भिन्न आहेत. पूर्वीचा मुंबई इलाख्यांत (Bombay Presidency) सध्याचा कोकण आणि मध्य महाराष्ट्रात गवळी जातींत कोकणातले व घाटावरचे या पोटभेदांखेरीज पोटजाती नाहीत. विवाहादि संस्कार ब्राम्हणच करतात. जातीचे बहुतेक सर्व प्रश्न जातीतच गोतगंगे (गोतसभा) मार्फत सोडवले जात;, मात्र क्वचित् महत्त्वाच्या धार्मिक प्रश्नांवर ब्राह्मणांचे मत घेण्यात येतेयेत असे. गेल्या तीनचारशे वर्षात जातीचे स्थलांतर मुळीच झालेले नाही. इंग्रजी राज्यापूर्वी जातीचा आचार चालीरीतीस अनुसरून होता, असे ज्ञातीच्या मंडळीचे म्हणणे आहे. त्यानंतर काही बाबतीत सुधारणेच्या दृष्टीने फरक पडत चालला आहे. लग्नाच्या आदल्या दिवशीचा हळदीचा कार्यक्रम. या दिवशी वर व वधूला घरात हळद दळून (वाटून) लावतात. याच दिवशी ग्रामदेवता, कुलस्वामी आणि घरच्या देवांना (कुटुंबात पुजत असलेल्या देवांना) मान देण्यात येतो. गवळी समाजात प्रत्येक कुटुंबांचा एक देव्हारा असतो. आणि त्याची पूजा करणारा (भगत) हे मान देतो. समाजात लग्न समारंभासाठी सूप, टोपली, रोवळी, उखळ, मुसळ, जाता, पाटा, वरवंटा, माल्टा (दगडी दिवा), नामनदिवा (लमाणदिवा), पितळीपराती, मडके, कोयती, कुराड, कनाकोंडा, बिनभरडलेला भात या ग्राम्यसंस्कृती व शेतकरी संस्कृतीशी घट्ट नाते असणाऱ्या वस्तूंचे महत्व खूप आहे. या वस्तूंचा उपलब्धते शिवाय विधी पूर्ण होणे अशक्य आहे. देवता पूजण्या शिवाय तांदूळ धुवणे, तांदूळ दळणे, पोल्या तळणे, हळद वाटणे, घाणा भरणे, घाणा कुटणे इत्यादी अनेक विधी करवली आणि नवरानवरीचा हातून करून घेतल्या जातात. यात वरमाया करवल्यांचा मोठामान असतो. हळदी समारंभाचा दिवशी रुईच्या फुलांचा मुंडावळ्या वधू वरांस बांधल्या जातात. पूर्वीचा काळी लग्नासाठी तांदूळ, लाह्या, खोबरे, चणे इत्यादी जिनसा भिजत घालून घरचा घरी मुंडावळ्या ओवल्या जात असत. हल्ली मण्यांचा मुंडावळ्या बांधल्या जातात. लग्नसमारंभात हळदुल्या कट्यारीला अनन्यसाधारण महत्व असून लग्नसोहोळा पूर्णपणे पारपडून वरात घरी भरून होईपर्यंत वधूवर नेहमी कट्यार आपल्या जवळ बाळगून असतात. त्याचप्रमाणे वर लग्नघरातून निघाल्यावर्ती नवरदेवावर्ती धरण्यात येणारा '''सतिर''' (छत्री) लग्न लागल्यावरतीच मिटण्यात येतो. समाजाची क्षात्रधर्मी पार्श्वभूमी यातून दिसून येते. कोकण प्रांतातील गवळी, कुणबी, आगरी लोकांमध्ये सण चालीरीती लग्नसमारंभ यात साम्यता आढळते. तरीही या समाजांमध्ये परस्परात लग्न समारंभ होत नाहीत. या समाजात स्त्रियांसुद्धा पुरुषांसोबत शेतीला आणि व्यवसायाला हातभार लावतात. आज महाराष्ट्रात भेडसावत असलेल्या हुंडापद्धतीच्या विपरीत या समाजात हुंडापद्धत पूर्वीपासून अस्तित्वात नाही. समाजात लग्नसमारंभात स्त्रियांना अग्रामन असतो. गवळी समाजात मातृसत्ताक पद्धतीची झलक आपल्याला दिसून येईल. तसेच सध्या चालत आलेल्या पद्धतीनुसार मामाच्या (आईचा भाऊ) मुलीशी लग्न करण्याची पद्धत आहे. पूर्वी गवळी समाजात केवळ आपल्याच विभागातील गावांमध्ये सोयरीक करण्याची  पद्धत होती. काळाने हे सर्व विभाग एक मेकात मिसळून गेले. == पारंपरिक पोशाख == कमरेला रुमाल नेसलेला, खांद्यावर घोंगडी, विशेष प्रसंगी धोतीर (धोतर) नेसल्यास ढोपरापर्यंतच, डोक्याला गवारीटोपी, पागोटे, पगडी किंवा मुंडासे, कानात वाळ्या-भिकबाळी, गळ्यात गोफ, पायात जाड करकरीत वहाणा, कमरेवर आकडी आणि कोयती सदोनीत अडकवलेली असा पुरुषांचा भारी रुबाब. [[File:Agrees, or Salt Cultivators of Salsette (9842277595).jpg|thumb|Agrees, or Salt Cultivators of Salsette]] स्त्रियांमध्ये नाकात मोठीनथ, कानात कुड्या कानपट्ट्या बुगडया, हातात पाटल्या/ गोठ, गळ्यात गळसरी-गाठवण-पुतळीहार, पायात जोडव्या तोडे, कपाळावर गोल मोठे ठसठशीत कुंकू किंवा कुंकवाची जाडसर आडवी चिरी, डोईवर वेणी किंवा सुवासिक रानफुले खोचलेली यासारख्या सौंदर्यालंकारासोबतच ढोपरापर्यंतच लुगडे नेसण्याची पद्धत प्रचलित, त्याला '''मांडकास नेसणे''' असेही म्हणतात. [[चित्र:Sone_of_the_soil_community_historical_photograph.jpg|इवलेसे|Kunbi-Gavli-Aagri community Historical Photograph]] तांदळाची भाकरी, भात, मळ्यातल्या भाज्या, सुकीमासळी हे नियमित अन्न. भाताची खीर, चामट्या, पानगे, उकडीचा शेंगा-दिवे, नेवऱ्या, मुगवऱ्या, फेण्या पापड्या, तांदळाची बोरं, गोडाचेवडे (पोल्या) हे गवळी चे सणासुदीचे पारंपरिक खाद्य. एकेकाळी भाता सोबत नाचणी, वरी, हारीक ही धान्ये आणि कडधान्ये, भाजीपाला पिकवणारा भूमीपूत्र समाज. ==गवळी समाजाबद्दल== सद्यस्थितीला गवळी समाजात नोकरी, उद्योग, विविध व्यवसायांमधून आर्थिक सुबत्ता दिसून येते. हा समाज आता सामाजिक, आर्थिक, भौगोलिक स्तरांनुसार विभागला गेला आहे. घरातील वडिलधाऱ्या व्यक्ती जुनी बोलीभाषा बोलतात. कोकणातील गवळी समाजाची बोली ही आगरी बोलीशी मिळतीजुळती आहे. काळानुरूप समाजाचा पेहरावही बदलला आहे. पूर्वी कंबरेला रुमाल, अंगात बंडी, डोक्‍यावर पटका (फेटा) किंवा टोपी असायची. तर लग्न समारंभाला हाफपॅन्ट, कोट, धोतिर (धोतर), टोपी आणि महिला नऊवारी साडी नेसायच्या. तर "आठवार मुली" (लग्न न झालेल्या) "परकर पोलका" घालीत. लग्न समारंभातील हळदीच्या गाण्यांनी आणि अन्य पारंपरिक गाण्यांनी समारंभ अविस्मरणीय व्हायचा. आता त्याचे स्वरूप बदलल्याचे जाणवते. ही गाणी आता ऐकायला मिळत नाहीत. * समाजातील बहुतेक मंडळी उच्चशिक्षित, वारकरी आणि आध्यात्मिक बैठकीला जाणारी असल्याने पारंपरिक बोली भाषा विस्मरणात गेली आहे. पूर्वी कुटुंबात आईला "आये" किंवा "बय", आजीला सुद्धा "बय" किंवा "म्हातारी आये" आणि बहिणीला "बाय'' असे संबोधण्यात येत होते. तसेच वडिलधाऱ्या मंडळींना "बाबास", "काकास", "दादास" म्हणण्याची पद्धत होती. तर लहान मुलांना "बाला, बावा''' म्हणून हाक मारले जायचे. 'च्या भना', 'वाटोला झाला' ही शिवी-वजा विशेषणे सर्रास वापरली जात. मात्र आता त्याच्यावर काहीसे निर्बंध आल्याचे जाणवते. किंवा ही वाक्‍ये विस्मरणात गेली. गवळी माणसाचा कणखर आणि काहीसा राकटपणा त्यांच्या बोलीभाषेतून जाणवतो. तर गवळी मंडळींची देहबोलीही त्यांच्या बोलीभाषेशी साधर्म्य साधणारी आहे. या समाजाचे वैशिष्ट्य आणि बोलीभाषा काळानुरूप बदलत आहेत. गोपालनाच्या व्यवसायावरून '''‘गवळी’''' हे नाव पडलेले असले तरी, मुख्य व्यवसाय हा भातशेतीच आहे. ही जात ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर आहे. भातशेतीच्या व गोपालनाच्या धंद्यावरून ही एक स्वतंत्र जात झालेली आहे. यांमध्ये #आगरातले गवळी (कोकणातले), #घाटावरचे गवळी असे पोटभेद असून त्या पोटभेदांतील लोकांच्या चालीरीती, बोलीभाषा वेगवेगळ्या आहेत. गवळ्यांच्या पुष्कळ चालीरीती आगरी व कुणब्यांप्रमाणे आहेत. आडनांव एक असलेल्या लोकांमध्ये विवाहसंबंध होत नाहीत. पुनर्विवाह व काडीमोड (घटस्फोट) या दोन्ही चाली गवळ्यांमध्ये पूर्वीपासूनच रूढ आहेत. पूर्वीचा काळी स्त्रिया पांढरे शुभ्र उपरणे किंवा धोतर अंगाभोवती शालीप्रमाणे पांघरून घेत असत. जवळपास दोन तृतीयांश गवळी शाकाहारी तर ईतर मांसाहारी असून मुख्य अन्न तांदळाची भाकरी, भात, सुकी मासळी हे आहे. ==गवळी लोकांची गावे== '''गावे:''' [[श्रीवर्धन]], [[दापोली]], [[खेड]], [[मुरूड]], [[अलिबाग]], खवली, आपटा, [[वडवली]], सावरोली, बेलोशी, [[खोपोली]], माणगाव, डोंगरोली, [[तळा]], [[म्हसळा]], महाड, नागोठणे, [[इंदापूर]], तारने, [[बामणघर]], साखरी, [[पाली]], वाघिवली, [[रोहा]], [[घोसाळे]], कोलाड, [[मंडणगड]], चरई ईत्यादी. '''आडनावे:''' <nowiki>'''कोकण विभाग'''</nowiki> आवासकर, आईनकर, कोटकर, कोदेरे , काटेकर, काते, कासार, किलजे, कांबळे, कोंडेरे, काटले, कापदुले, कलांबकर, केलस्कर, टोपरे, केसरकर, खताते, खरपुडे, खेडेकर, खवलेकर, गवळी, यादव, जाधव, गोलेवार, यादवराव, जाधवराव, गायकर, गोरीवले, गोपाळे, गोपाळ, घाटवळ, घोसाळकर, ठसाळ, साळ, घोले, चाचे, चिले, चोगले, चौकेकर, टावरे, ठाणके, डायरे, डाकरे, दिघे, डिगे, ढगे, तरेकर, तटकरे, तळकर, तिसकर, तांबडे, दर्गे, दुर्गवळी, दळवी, दिवेकर, दुखले, दुर्गावळे, दिघीकर, दाभोळकर, धुमाळ, नटे, नारिंगकर, पाटील, साबळे, पंदेरे, पवार, पगार, पगडे, पाटगे, पाटे, बांडागळे, बाठे, बिरवटकर, बिरवाडकर, बोबडे, बोरे, भुरण, भालेकर, भेसरे, भोजने, मांदाडकर, महागावकर, महाडीक, माटे, मिरगळ, मोडशिंग, सारंगे, साईकर, यादव, राईन, रायगवळी, रिकामे, लटके, लाड, लेपकर, वरणकर, वरेकर, वाजे, शिवकर, शिंदे, किन्होळकर, शिळीमकर, हिवरकर. देखनाळे, बहिरट, बिडकर, कलागते, किन्होळकर, गार्वे, वैराळकर, इंगोले, डाकवे, देवर्षी, हुच्चे, परळकर, अलंकर, अवधूत, कविस्कर, नागापुरे, पायकर, परळकर, औरंगे, घुले, साठे, हिरणवाळे, खडके, येवले, हेकडे, भाकरे, शेळके, शनवारे, चावंडे, काळे, गायन, सुडस्कर, बावस्कर, निखाडे, तोटे, भक्ते, आलोकर, घाटोळ, पाटणकर, घुमारे, आसोले, कटाले, चौधरी, लंगोटे, यमगवळी, खोपेकर, पुलाते, भालेराव, ढोकणे, अवसरे, फुके, काष्टे, भाकरे, डाखोरे, साखरे, पारध, देव्हारे, मंदाडे, झित्रे, लोहंबरे, कवरके, देसाई, देशमुख, दादगाये, नाथ गोलावार, बोंदरवाड, येईलवाड, घुमे, बुरकुले, जक्कलवार, जंगवाड, किरतवाड, गाडे, माडगे, जिल्हेवाड, पाटील, एडले, मुंगरे, कांकांडे, नुनुंचे, खरबकर, गोटमवाड, डोनकेवाड, दामनबैनवाड, लिंगनवाड, जानापुरे, मोटपरे, जाणापुरे, कोंके, तोडचिरे, बोंबदरे, कासार, देशमुख, देवणे, आऊलवार, जंगवाड, मुगरे, कटकेमोड, करेवाड, जिंकोड, बुरफुले ई. ==जुन्या पिढीतील नावे== '''पुरुषांचीः-''' कान्हा, काळू, केरु, गोमा, गोईन, गोंदया, गौरु, गणू, गंग्या, जानू, जोमा, धर्मा, दोरक्या, दामु, धाकटू, धोंडू, पदू, पंड्या, पोशा, बारक्या, बाळा, बेंडू, बंडया, बेमट्या, सुडक्या, सोनू, चांगो, भिकू, महादू, लखु, राघो, रामा, येशा, वाळकू इ. '''बायकांची:-''' कुंदा, गुणी, गंगा, चंद्रा, जनी, ठकू, तानी, दोरकी, देऊ, धाकटी, धोंडी, नामी, पंडी, पिठी, पारबती, बाया, बारकी, भागी, भिमा, भिकी, महाली, मंदा, राजी, रोंगी, विठा, शांती, सखू, सोनी, हिरा, येस्वदा, येशी इ. लग्नानंतर मुलींचा नावापुढे '''बाई''' लावले जात असे. == प्रसिद्ध व्यक्तीमत्वे == * [[डॉ. विश्राम रामजी घोले]] * गोपाळबाबा वाजे महाराज * [[आदिती तटकरे]], महिलाविकास मंत्री * [[सचिन खेडेकर]], सिने कलाकार * [[तेजस्विनी घोसाळकर]], नगरसेविका * [[ओंकार भोजने]], नाट्य कलावंत * [[रमेश लटके]] ** [[ऋतुजा रमेश लटके]] * [[दीपक वसंत केसरकर]], माजी मंत्री kikghc4rodaxxtnuip4m6vvydz8d2z0 2698081 2698080 2026-07-31T05:07:01Z ~2026-42458-99 185822 /* प्रसिद्ध व्यक्तीमत्वे */ 2698081 wikitext text/x-wiki [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रा]]<nowiki/>तील '''हिंदू-गवळी''' हा समाज प्रामुख्याने उत्तर कोकणात राहणारा समाज आहे. मुंबई, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी भागात गवळी समाजाची लोकसंख्या मोठी आहे. महाराष्ट्रात त्यांच्या गो-पालन (गाय) व्यवसायावरून त्यांना [[गवळी]] असे म्हणले गेले, तरी त्यांचा महाराष्ट्रातील प्रमुख व्यवसाय शेती हाच आहे. गवळी समाजाच्या अनेक उपजाती आहेत. '''गवळी''' ही एक अशी जात आहे. जिचा संबंध यादव कुळाशी जोडला जातो. ते भगवान [[श्रीकृष्ण|श्रीकृष्णा]]चे वंशज मानले जातात. [[चित्र:SRI fields left almost dry.jpg|इवलेसे|भातशेती]] == स्थान == मुंबई, पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, कोल्हापूर या जिल्ह्यांत गवळी समाजाची मोठी लोकसंख्या आहे. याशिवाय पुणे, सोलापूर, धाराशिव (उस्मानाबाद), जालना, अहमदनगर, लातूर, धुळे, नाशिक, मालेगांव, हिंगोली, नांदेड, परभणी, अमरावती, बुलडाणा, जळगाव, अकोला इत्यादी जिल्ह्यांत देखील गवळी समाज आहे. == इतिहास == मूळ सोमवंशी (चंद्रवंशी) क्षत्रिय हिंदू-गवळी जमातीच्या उपजाती वेगवेगळ्या असल्या, तरी '''श्रीकृष्ण''' हा त्यांचा महापुरुष आहे. श्रीकृष्ण "यदु कुळातील" ('''[[यदु वंश|यदुवंशी]]''') होते. त्यांची वसाहत मथुरेच्या प्रदेशात होती. पुढे चंद्रवंशातील यादव यमुनेच्या काठी येऊन राहू लागले. त्यांनी शेती आणि गोपालन सुरू केले. तत्कालीन राजकारणामध्येही त्यांना महत्त्वाचे स्थान मिळाले. महाभारत कालखंडामध्ये त्यांनी मानाचे स्थान मिळवले होते. चंद्रवंशी समाज (ज्याला सोमवंशी किंवा चंद्र राजवंश असेही म्हणतात) हा चंद्रदेवापासून उद्गम झाला, पुढे हा वंश दोन प्रमुख शाखांमध्ये विभागला गेला. * राजा यदूच्या वंशातून निर्माण झालेला "'''यदुवंश'''" ('''यदुवंशी''') आणि * राजा पुरूच्या वंशातून उदयास आलेला पुरूवंश.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2025-11-18|title=Lunar dynasty|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Lunar_dynasty&oldid=1322864234|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> श्रीकृष्णाच्या काळात अंधक, कुकर, दाशीह, भोज, भौम, यादव आणि वृष्णी असे सात सोमवंशीय (चंद्रवंशी) राजे राज्य कारभार करत होते. या सर्व राज्यांमध्ये यादवकुळ प्रबळ आणि बलवान होते. त्या काळामध्ये काही विध्वंसक वृत्तीच्या व्यक्ती होत्या. त्यांनी समाजावर जुलूम सुरू केला होता. त्यांमध्ये कंस, कौरव, जरासंध आणि शिशुपाल इत्यादी होते. जरासंधाच्या त्रासाला कंटाळून अंधक, यादव आणि वृष्णी हे वंश मथुरेलगतचा परिसर सोडून सौराष्ट्रात गेले. प्रबळ असलेले राजे मथुरेतच राहिले, तर अन्य राजे आणि लोक स्थलांतरित झाले. श्रीकृष्णांच्या निधनानंतर यादव कुळातील राजे आपापसात भांडू लागले आणि त्यांतून यादवी माजली त्यात यादवकुळाचा भयंकर संहार झाला. त्यातून काही यादव सौराष्ट्रातून निघून समुद्रमार्गे व भूमार्गे महाराष्ट्राच्या दिशेने आले आणि येथील लोकसंस्कृतीशी समरस झाले. * त्यापैकी प्रमुख जमातीची ओळख आणि सद्यस्थिती अशी आहे. :- ही प्राचीन कृषिप्रधान जमात सर्व भारतात परसली तसेच हजारो वर्षांपूर्वी महाराष्ट्राच्या वसई आणि दाभोळ या बंदरांवर आणि तिथून उर्वरित कोकणात पसरली अनेक वर्षे या परिसरात वास्तव्य केल्यानंतर ही जमात येथील संस्कृतीशी समरस झाली. महाराष्ट्रात ठाणे, रायगड आणि रत्‍नागिरी या जिल्ह्यांमध्ये बहुसंख्येने असलेली ही जात प्रामुख्याने खाडीकिनारी व नदीकिनारी भागातील भातशेतीच्या तसेच डोंगरी भातशेतीच्या प्रदेशात वास्तव्य करून आहे. प्राचिन काळापासून गवळी हे महाराष्ट्रात ले मूळ रहिवासी आहेत. महाराष्ट्रात ज्ञात इतिहास इ.स. पूर्व २५० अर्थात मौर्य/अशोकाच्या काळापर्यंत जातो. प्राचीन काळात कोकणच्या किनारपट्टीवर अनेक बंदरे भरभराटीला आली होती. आफ्रिका, भूमध्यसमुद्रापासून ते रोमन साम्राज्यापर्यंतचे व्यापारी येथून समुद्रमार्गाने भारतात येत होते. कोकण विभागावर शिलाहार, मौर्य, शक, राष्ट्रकुट, सातवाहन, वाकाटक, बहमनी सुलतान, आदिलशाही, मुघल, सिद्दी, '''मराठेशाही''' आणि त्यानंतर स्वातंत्र्यापर्यंत ब्रिटिशांची राजवट होती. डच, पोर्तुगिज आणि ब्रिटिशांच्या कोकण किनारपट्टीवर वसाहती होत्या. स्वातंत्र्यापर्यंत कोकणावर ब्रिटिशांचे राज्य असले, तरीही सावंतवाडी, मुरुड-जंजिरा, जव्हार अशी संस्थानेही येथे होती. कोकणचा प्रदेश हा जास्तकरून शिलाहारांच्या ताब्यात होता. त्यांची राजधानी [[स्थानक]] म्हणजेच [[ठाणे]] येथे होती. '''<big>[[देवगिरीचे यादव]] :</big>''' देवगिरी यादव राजघराणे (इ.स. ८५० - इ.स. १३१७) यांना '''सेवुण/सेऊण राजवंश''' असेही म्हणले जात होते. हे महाराष्ट्रातील प्राचीन पूर्वमध्ययुगीन काळातील राजघराणे होते.देवगिरी यादवांचे साम्राज्य नर्मदा नदीपासून तुंगभद्रा नदीपर्यंत पसरले होते. यादव घराण्यातील राजांच्या सापडलेल्या शिलालेखात त्यांची बिरूदे, हे राजघराणे महाभारत कालीन श्रीकृष्णांचे वंशज असण्यासंबंधाने असल्याची आढळतात. यादवांचे राज्य महाराष्ट्र, उत्तरकर्नाटक आणि मध्यप्रदेशच्या काही भागात पसरलेले होते. सुरुवातीच्या काळात ते चालुक्यांचे मित्र असावेत, असे दिसते. चालुक्यांच्या दुर्लक्षित प्रशासनामुळे पुढे ते सुबाहूच्या कारकिर्दीत स्वतंत्र सम्राट झाले. सुबाहू यांनी साम्राज्य व्यवस्थापनासाठी वारंगळ व हाळेबीड येथे उपराजधान्या स्थापून आपल्या दोन्ही मुलांना तिकडे पाठवले. त्यांचाच वंशज असणाऱ्या भिल्लम याने [[देवगिरी]] येथे राजधानी स्थापन केली. सिंघनदेव यादवांनी अनेक मंदिरे बांधली. हेमाडपंथी पद्धतीची बांधकाम हे यादव काळातील मानले जाते. यादवकाळात या शैलीला वेगळे निशाण होते. पुढे मूळचा यादवकुलीन सम्राट रामदेवराव यादव यांच्या दरबारी असणारा हेमाड पंडिताने स्वतःचे नाव त्या शैलीला दिले. सिंघणदेव (द्वितीय) आणि राजा महादेव यादव यांच्या काळात या राज्याची भरभराट झाली. सिंघणदेव यादव सम्राटांची तुलना महान सम्राटांशी होऊ शकते, सिंघणदेवच्या काळात महाराष्ट्रातील प्रजा सुखी होती. १ले मराठी साम्राज्य हे यादवराजांनी जन्माला आणले यात सिंघणदेव राजाचा अमूल्य वाटा आहे, त्याच्याच नावाने आजचे सातारा जिल्ह्यातील शिंगणापूर हे गाव हे अजरामर झाले.शिखर शिंगणापूर चे महादेव मंदिर सिंघणदेवांनी बांधले, सिंघणवरून शिंगणापूर झाले. यादव राजवंशाचा शेवटचा सम्राट शंकरदेेव होय, तर त्यांचे वडिल रामचंद्राच्या यांच्या काळातच मराठी भाषेला राजाश्रय मिळाला. त्यांचा पराभव अल्लाउद्दिन खिलजी व मलिक काफूरने त्यांना फितूरीने केला. रामचंद्रदेव रायांचे जावई व सेनापती [[हरपालदेव]] यांची क्रूर हत्या करून त्यांना देवगिरीच्या प्रवेशद्वाराला टांगून ठेवले होते. इ.स.च्या १३व्या शतकाच्या प्रारंभी '''देवगिरीच्या यादवां'''नी कोकणचा ताबा मिळवला होता. देवगिरीचा पाडाव झाला, त्यावेळीही ठाणे यादवांच्या आधिपत्याखाली होते. देवगिरीच्या पराभवानंतर रामदेवराय यांचा दुसरा मुलगा बिंबराज (भीमदेव) यादव कोकणात आला. यादव-गवळी यांना '''<nowiki/>'[[:en:Seuna_(Yadava)_dynasty|देवगिरीचे यादव]]'''[[:en:Seuna_(Yadava)_dynasty|<nowiki/>']] असेही ओळखले जाते [[चित्र:Map of the Yadavas.png|इवलेसे|सेऊना (यादव) साम्राज्य (1187 ते 1317)]] [[चित्र:Aurangabad - Daulatabad Fort (95).JPG|इवलेसे|देवगिरी किल्ला ]] महाराष्ट्रात राहणारे हे यादव शुद्ध क्षत्रिय त्यांच्या पिढीजात धंद्यावरून त्यांना ”गवळी” हे नामाभिधान पडून त्यांची वेगळीच जात निर्माण झाली. महाराष्ट्रात यादव- गवळी ही जी अलग अशी जात दिसून येते त्याचे मुख्य कारण हेच कि, त्यांनी क्षात्रवृत्ती किंचित बाजूला ठेवली व साधारण शेतकऱ्यांप्रमाणे राहू लागले, शेती व गोपालन हा मुख्य धंदा आणि यादवी युद्धामुळे कायमची भरलेली धडकी यामुळे त्यांनी दुर्गम अशा अपरांत म्हणजेच कोकण प्रांतात वसाहती करण्यास सुरुवात केली. परंतु मूळपिंड हा क्षात्रवृत्तीचा असल्यामुळे ते ज्या ठिकाणी वसाहत करून राहिले त्या त्या ठिकाणी आपले वर्चस्व स्थापिले. यादवकुळी गवळी समाज गुलामी वृत्तीने केव्हाच राहिला नाही किंवा दास्यवृत्ती स्वीकारून इतरांची सेवा केली नाही. इतकेच नव्हे तर कोकणपट्ट्यात बरेच ठिकाणी या लोकांनी स्वतःची गावे वसवून त्या त्या गावचे ते वतनदार, पाटील, खोत बनले. त्यांची प्रामुख्याने उदाहरणे म्हणजे दापोली तालुक्यातील वाकवलीचे धुमाळ खोत, खेड त्यालुक्यातील आंबवलीचे यादव खोत, दापोली तालुक्यातील पिचडोलीचे चोगले खोत, मंडणगड पेठ्यातील पाटगावचे दिवेकर खोत, महाड तालुक्यातील डोंगरोळीचे महाडिक खोत, सुधागड तालुक्यातील खवलीचे चिले खोत वैगरेची उदाहरणे देता येतील. हजारो पिढ्या गेल्यानंतर मुळात भरलेली धडकी पुढे पुढे प्रत्येक पिढीत कमी कमी होत जाऊन शेवटी नाहीशी झाली आणि मुळची संस्कृती उच्च असल्यामुळे व जातिवंत क्षत्रियाचे रक्त नसानसात खेळत असल्यामुळे काही लोकांनी पुढे पुढे लष्करात, मराठेशाही सरकारात, इंग्रज लष्करात नोकऱ्या करून आपले नाव कमाविले. कित्येकांनी पोलिसात नोकऱ्या केल्या. कित्येक गुजरातमध्ये वडोदर्यातील गायकवाडीत नोकरीस गेले. काही कोल्हापुरात गेले. कित्येक पुणे आणि सातारा प्रांतात स्थायिक झाले. सामान्य गवळी कुटुंबातील रावसाहेब रावबहादूर डॉक्टर '''विश्राम रामजी घोले''' पुण्यात सर्जन झाले. त्यांची ऐन तारुण्याची वर्षे १८५७ च्या युद्धात सैनिकांची शुश्रुषा करण्यात गेली. युद्धोत्तर काळात त्यांचे जीवन एक निष्णात शल्यविशारद, सेवाभावी गृहस्थ, उदारमतवादी समाजसुधारक म्हणून गेले. मूळचे दापोली तालुक्यातील विश्राम रामजींचे घोले घराणे हे एका काळी अंजनवेल (गोपाळगड) गडाचे किल्लेदार होते. खेड तालुक्यातील भरणे गावचे महाडिक सुभेदार होते. दापोली तालुक्यातील काते प्रसिद्ध डॉक्टर झाले, त्यांचेच वंशज आज कोल्हापुरात डॉक्टर आहेत. महाडचे बाळू गवळी चिले हे ब्रिटीश सैन्यात हवालदार होते, त्यांनी अफगाणिस्थानच्या लढाईत फार मोठा पराक्रम केला म्हणून त्यांना दोन चांद व रेशमी शाल इनाम मिळाली. माणगावचे कै. विठ्ठलराव कृष्णाजी खेडेकर हे एक उत्तम समाजसुधारक, शिक्षक व लेखक होऊन गेले. गवळी जमातीतील ते पहिले शिक्षक होत. ''विठोबा मास्तर'' ते म्हणून ते प्रसिद्ध होते. विठ्ठलराव हे भाननगर संस्थानचे दिवाण सुद्धा बनले राहिले होते. त्यांनी [[महाराष्ट्रीय दाभोळी यादव]] समाजाचा इतिहास लिहिला होता. श्रीकृष्ण आणि गोपाल या त्यांच्या हस्तलिखित ग्रंथाचा उपयोग करून त्यांचे चिरंजीव डॉ. रघुनाथराव यांनी दि डिव्हाइन हेरिटेज ऑफ यादवाज् हा ग्रंथ लिहिला. 'श्रीकृष्ण आणि गोपाल' या ग्रंथाच्या आधारे त्यांनी इंग्रजी प्रत टंकलिखित स्वरूपात तयार केली. त्याचे हिंदीमध्ये यादव-हरिवंश या नावाने ग्रंथ अनुवादित करण्यात आला. कै. रघुनाथराव खेडेकर हे शल्यविशारद होते. शिवाय ते वेदांत निपुण असल्यामुळे त्यांना शंकराचार्यांनी वेदांतभूषण अशी पदवी दिली होती. कर्जत तालुक्यातील कै. नानासाहेब घाटवळ हे त्यांच्या उपजत गुण, धाडसी वृत्ती व तीक्ष्ण बुद्धी यामुळे सध्या शिपायापासून डेप्युटी सुपरीटेंडन्ट ऑफ पोलीस (DSP) या मोठ्या हुद्यापर्यंत वाढत गेले. पोलीस खात्यात त्यांच्यासारखा अधिकारी फारच विरळा. ** त्यांचे धाकटे बंधू गजानन घाटवळ यांनी ”यादव शिक्षण प्रसारक मंडळी” या नावाची संस्था काढली. असो, अशा किती तरी प्रसिद्ध व्यक्तीची माहिती सांगण्यासारखी आहे. संस्कृती आणि आनुवंशिक संस्कार याच्या उपजत सहाय्यामुळे यादवांच्या वंशजांनी आज निरनिराळ्या क्षेत्रात, विद्येत, व्यापारात, धर्मकार्यात प्रवेश केला आणि त्यात यश मिळवले. ==समाजाची दैवते== [[चित्र:Pali- Shri Ballaleshwar.jpg|250px|right|thumb|बल्लाळेश्वर (पाली)]] गवळी बांधवांच्या गावात मधोमध देऊळ असते. गावदेवी, हनुमान, राधाकृष्ण, विठ्ठलरुक्मिणी, राम, गणपती, शंकर, दत्त यांची ही देवळे असतात. गावदेवी, खंडोबा, भैरी, भवानी, जोगेश्वरी, सालबाई, मोठ्याबाया, जागेवाला, म्हसोबा, वेताळ, चेडा ही समाजाची मुख्य दैवते. अलीकडे एकवीरा हेही दैवत मानले जात आहे. बहुतेकांच्या घरी गणपती येतो. गौरीगणपती, होळी, लग्नसमारंभ यांत गवळी बांधव नाचतात. * ग्रामदैवत: कोकण प्रांतातील गवळी समाज ठिकठिकाणच्या ग्रामदैवतांना मानत आलेला आहे. त्यापैकी मुंबईची [[मुंबादेवी]], पालीचा बल्लाळेश्वर, महाडचे विरेश्वर कोटेश्वरी, नागोठणेची जोगेश्वरी, * रोह्याचे व म्हसळ्याचे धावीर महाराज, * तळ्याची व दाभोळची चंडिका, कडापेचे बापुजी काळकाई, भरणेची काळकाई, * श्रीवर्धनची सोमजाई, बोरलीची चिंचबाई, आंबवलीची विन्हेरेची झोलाई, धामणी गावची झोलाई, गोरेगावचे भैरीनाथ, साखरोळीचे खेमदेव या ठिकाणच्या दैवतांना गवळी समाज विशेष मानत आलेला आहे. लग्नसोहोळ्या प्रसंगी या देवतांच्या आवर्जून भेटी घेतल्या जातात. [[चित्र:Mumbadevi (f).jpg|इवलेसे|180x180अंश|मुंबादेवीचे देऊळ]] * समाजात कुलदैवताला घरचा देव म्हटले जाते. भावकीतील, घराण्यातील एका कुटुंबात घराण्याच्या कुलस्वामीचा देव्हारा पुजला जातो. लग्नाच्या वेळी हा देव आणून त्याची लग्नघरात स्थापना केली जाते. लग्नानंतर कोंबड्या, बकऱ्याचा मान देऊन देव उठवला जातो. वर्षातून एकदा प्रत्येक कुटुंबाने कुलस्वामी कुलस्वामिनीच्या भेटीला जायची रीत आहे. कुलदेवाचा देव्हारा असणाऱ्या घरातील गौरी मानाची असते. गणेशोत्सवात कुलस्वामीचा देव्हारा असलेल्या घरातील गौरीगणपतीच्या दर्शनासाठी जातात. कुलदेवतांचे वर्षातून गौरीपूजन, घटस्थापना, नवरात्र-अष्टमी, महानवमी, चैतावली असे समारंभ केले जातात. समाजातील पाटील व इतर काही घराण्यांचा अपवाद सोडला तर, बाकीच्या सर्व घराण्यांतील कुलदेवतांचा गोंधळ हा दर तीन वर्षांनी होतो. हल्ली घाटावरील लोकांप्रमाणे गवळ्यांमध्ये सुद्धा वर्षातून एकदा जेजुरीला किंवा तीर्थक्षेत्राला जायचा प्रघात पडला आहे. == समाजाच्या चालीरिती == समाजात जन्मविधी, नामकरण, साखरपुडा, लग्नसमारंभाच्या आधीचे तांदुळ, देवक, उटणे, हळद वैगरे मंगलविधी हे समाजातील जेष्ठ व्यक्ती व स्रीयां मार्फत केले जातात. परंतु लग्नाच्या व उत्तरकार्याच्या वेळी ब्राह्मणच असावा लागतो. कुणबी, आगरी समाजाप्रमाणे गवळ्यांमध्ये सुद्धा पूर्वीपासूनच विधवा विवाहाला मान्यता आहे. कुणबी, आडमराठे किंवा मराठेकुणबी, आगरी ह्या जाती गवळी सदृश असल्या तरी भिन्न आहेत. पूर्वीचा मुंबई इलाख्यांत (Bombay Presidency) सध्याचा कोकण आणि मध्य महाराष्ट्रात गवळी जातींत कोकणातले व घाटावरचे या पोटभेदांखेरीज पोटजाती नाहीत. विवाहादि संस्कार ब्राम्हणच करतात. जातीचे बहुतेक सर्व प्रश्न जातीतच गोतगंगे (गोतसभा) मार्फत सोडवले जात;, मात्र क्वचित् महत्त्वाच्या धार्मिक प्रश्नांवर ब्राह्मणांचे मत घेण्यात येतेयेत असे. गेल्या तीनचारशे वर्षात जातीचे स्थलांतर मुळीच झालेले नाही. इंग्रजी राज्यापूर्वी जातीचा आचार चालीरीतीस अनुसरून होता, असे ज्ञातीच्या मंडळीचे म्हणणे आहे. त्यानंतर काही बाबतीत सुधारणेच्या दृष्टीने फरक पडत चालला आहे. लग्नाच्या आदल्या दिवशीचा हळदीचा कार्यक्रम. या दिवशी वर व वधूला घरात हळद दळून (वाटून) लावतात. याच दिवशी ग्रामदेवता, कुलस्वामी आणि घरच्या देवांना (कुटुंबात पुजत असलेल्या देवांना) मान देण्यात येतो. गवळी समाजात प्रत्येक कुटुंबांचा एक देव्हारा असतो. आणि त्याची पूजा करणारा (भगत) हे मान देतो. समाजात लग्न समारंभासाठी सूप, टोपली, रोवळी, उखळ, मुसळ, जाता, पाटा, वरवंटा, माल्टा (दगडी दिवा), नामनदिवा (लमाणदिवा), पितळीपराती, मडके, कोयती, कुराड, कनाकोंडा, बिनभरडलेला भात या ग्राम्यसंस्कृती व शेतकरी संस्कृतीशी घट्ट नाते असणाऱ्या वस्तूंचे महत्व खूप आहे. या वस्तूंचा उपलब्धते शिवाय विधी पूर्ण होणे अशक्य आहे. देवता पूजण्या शिवाय तांदूळ धुवणे, तांदूळ दळणे, पोल्या तळणे, हळद वाटणे, घाणा भरणे, घाणा कुटणे इत्यादी अनेक विधी करवली आणि नवरानवरीचा हातून करून घेतल्या जातात. यात वरमाया करवल्यांचा मोठामान असतो. हळदी समारंभाचा दिवशी रुईच्या फुलांचा मुंडावळ्या वधू वरांस बांधल्या जातात. पूर्वीचा काळी लग्नासाठी तांदूळ, लाह्या, खोबरे, चणे इत्यादी जिनसा भिजत घालून घरचा घरी मुंडावळ्या ओवल्या जात असत. हल्ली मण्यांचा मुंडावळ्या बांधल्या जातात. लग्नसमारंभात हळदुल्या कट्यारीला अनन्यसाधारण महत्व असून लग्नसोहोळा पूर्णपणे पारपडून वरात घरी भरून होईपर्यंत वधूवर नेहमी कट्यार आपल्या जवळ बाळगून असतात. त्याचप्रमाणे वर लग्नघरातून निघाल्यावर्ती नवरदेवावर्ती धरण्यात येणारा '''सतिर''' (छत्री) लग्न लागल्यावरतीच मिटण्यात येतो. समाजाची क्षात्रधर्मी पार्श्वभूमी यातून दिसून येते. कोकण प्रांतातील गवळी, कुणबी, आगरी लोकांमध्ये सण चालीरीती लग्नसमारंभ यात साम्यता आढळते. तरीही या समाजांमध्ये परस्परात लग्न समारंभ होत नाहीत. या समाजात स्त्रियांसुद्धा पुरुषांसोबत शेतीला आणि व्यवसायाला हातभार लावतात. आज महाराष्ट्रात भेडसावत असलेल्या हुंडापद्धतीच्या विपरीत या समाजात हुंडापद्धत पूर्वीपासून अस्तित्वात नाही. समाजात लग्नसमारंभात स्त्रियांना अग्रामन असतो. गवळी समाजात मातृसत्ताक पद्धतीची झलक आपल्याला दिसून येईल. तसेच सध्या चालत आलेल्या पद्धतीनुसार मामाच्या (आईचा भाऊ) मुलीशी लग्न करण्याची पद्धत आहे. पूर्वी गवळी समाजात केवळ आपल्याच विभागातील गावांमध्ये सोयरीक करण्याची  पद्धत होती. काळाने हे सर्व विभाग एक मेकात मिसळून गेले. == पारंपरिक पोशाख == कमरेला रुमाल नेसलेला, खांद्यावर घोंगडी, विशेष प्रसंगी धोतीर (धोतर) नेसल्यास ढोपरापर्यंतच, डोक्याला गवारीटोपी, पागोटे, पगडी किंवा मुंडासे, कानात वाळ्या-भिकबाळी, गळ्यात गोफ, पायात जाड करकरीत वहाणा, कमरेवर आकडी आणि कोयती सदोनीत अडकवलेली असा पुरुषांचा भारी रुबाब. [[File:Agrees, or Salt Cultivators of Salsette (9842277595).jpg|thumb|Agrees, or Salt Cultivators of Salsette]] स्त्रियांमध्ये नाकात मोठीनथ, कानात कुड्या कानपट्ट्या बुगडया, हातात पाटल्या/ गोठ, गळ्यात गळसरी-गाठवण-पुतळीहार, पायात जोडव्या तोडे, कपाळावर गोल मोठे ठसठशीत कुंकू किंवा कुंकवाची जाडसर आडवी चिरी, डोईवर वेणी किंवा सुवासिक रानफुले खोचलेली यासारख्या सौंदर्यालंकारासोबतच ढोपरापर्यंतच लुगडे नेसण्याची पद्धत प्रचलित, त्याला '''मांडकास नेसणे''' असेही म्हणतात. [[चित्र:Sone_of_the_soil_community_historical_photograph.jpg|इवलेसे|Kunbi-Gavli-Aagri community Historical Photograph]] तांदळाची भाकरी, भात, मळ्यातल्या भाज्या, सुकीमासळी हे नियमित अन्न. भाताची खीर, चामट्या, पानगे, उकडीचा शेंगा-दिवे, नेवऱ्या, मुगवऱ्या, फेण्या पापड्या, तांदळाची बोरं, गोडाचेवडे (पोल्या) हे गवळी चे सणासुदीचे पारंपरिक खाद्य. एकेकाळी भाता सोबत नाचणी, वरी, हारीक ही धान्ये आणि कडधान्ये, भाजीपाला पिकवणारा भूमीपूत्र समाज. ==गवळी समाजाबद्दल== सद्यस्थितीला गवळी समाजात नोकरी, उद्योग, विविध व्यवसायांमधून आर्थिक सुबत्ता दिसून येते. हा समाज आता सामाजिक, आर्थिक, भौगोलिक स्तरांनुसार विभागला गेला आहे. घरातील वडिलधाऱ्या व्यक्ती जुनी बोलीभाषा बोलतात. कोकणातील गवळी समाजाची बोली ही आगरी बोलीशी मिळतीजुळती आहे. काळानुरूप समाजाचा पेहरावही बदलला आहे. पूर्वी कंबरेला रुमाल, अंगात बंडी, डोक्‍यावर पटका (फेटा) किंवा टोपी असायची. तर लग्न समारंभाला हाफपॅन्ट, कोट, धोतिर (धोतर), टोपी आणि महिला नऊवारी साडी नेसायच्या. तर "आठवार मुली" (लग्न न झालेल्या) "परकर पोलका" घालीत. लग्न समारंभातील हळदीच्या गाण्यांनी आणि अन्य पारंपरिक गाण्यांनी समारंभ अविस्मरणीय व्हायचा. आता त्याचे स्वरूप बदलल्याचे जाणवते. ही गाणी आता ऐकायला मिळत नाहीत. * समाजातील बहुतेक मंडळी उच्चशिक्षित, वारकरी आणि आध्यात्मिक बैठकीला जाणारी असल्याने पारंपरिक बोली भाषा विस्मरणात गेली आहे. पूर्वी कुटुंबात आईला "आये" किंवा "बय", आजीला सुद्धा "बय" किंवा "म्हातारी आये" आणि बहिणीला "बाय'' असे संबोधण्यात येत होते. तसेच वडिलधाऱ्या मंडळींना "बाबास", "काकास", "दादास" म्हणण्याची पद्धत होती. तर लहान मुलांना "बाला, बावा''' म्हणून हाक मारले जायचे. 'च्या भना', 'वाटोला झाला' ही शिवी-वजा विशेषणे सर्रास वापरली जात. मात्र आता त्याच्यावर काहीसे निर्बंध आल्याचे जाणवते. किंवा ही वाक्‍ये विस्मरणात गेली. गवळी माणसाचा कणखर आणि काहीसा राकटपणा त्यांच्या बोलीभाषेतून जाणवतो. तर गवळी मंडळींची देहबोलीही त्यांच्या बोलीभाषेशी साधर्म्य साधणारी आहे. या समाजाचे वैशिष्ट्य आणि बोलीभाषा काळानुरूप बदलत आहेत. गोपालनाच्या व्यवसायावरून '''‘गवळी’''' हे नाव पडलेले असले तरी, मुख्य व्यवसाय हा भातशेतीच आहे. ही जात ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर आहे. भातशेतीच्या व गोपालनाच्या धंद्यावरून ही एक स्वतंत्र जात झालेली आहे. यांमध्ये #आगरातले गवळी (कोकणातले), #घाटावरचे गवळी असे पोटभेद असून त्या पोटभेदांतील लोकांच्या चालीरीती, बोलीभाषा वेगवेगळ्या आहेत. गवळ्यांच्या पुष्कळ चालीरीती आगरी व कुणब्यांप्रमाणे आहेत. आडनांव एक असलेल्या लोकांमध्ये विवाहसंबंध होत नाहीत. पुनर्विवाह व काडीमोड (घटस्फोट) या दोन्ही चाली गवळ्यांमध्ये पूर्वीपासूनच रूढ आहेत. पूर्वीचा काळी स्त्रिया पांढरे शुभ्र उपरणे किंवा धोतर अंगाभोवती शालीप्रमाणे पांघरून घेत असत. जवळपास दोन तृतीयांश गवळी शाकाहारी तर ईतर मांसाहारी असून मुख्य अन्न तांदळाची भाकरी, भात, सुकी मासळी हे आहे. ==गवळी लोकांची गावे== '''गावे:''' [[श्रीवर्धन]], [[दापोली]], [[खेड]], [[मुरूड]], [[अलिबाग]], खवली, आपटा, [[वडवली]], सावरोली, बेलोशी, [[खोपोली]], माणगाव, डोंगरोली, [[तळा]], [[म्हसळा]], महाड, नागोठणे, [[इंदापूर]], तारने, [[बामणघर]], साखरी, [[पाली]], वाघिवली, [[रोहा]], [[घोसाळे]], कोलाड, [[मंडणगड]], चरई ईत्यादी. '''आडनावे:''' <nowiki>'''कोकण विभाग'''</nowiki> आवासकर, आईनकर, कोटकर, कोदेरे , काटेकर, काते, कासार, किलजे, कांबळे, कोंडेरे, काटले, कापदुले, कलांबकर, केलस्कर, टोपरे, केसरकर, खताते, खरपुडे, खेडेकर, खवलेकर, गवळी, यादव, जाधव, गोलेवार, यादवराव, जाधवराव, गायकर, गोरीवले, गोपाळे, गोपाळ, घाटवळ, घोसाळकर, ठसाळ, साळ, घोले, चाचे, चिले, चोगले, चौकेकर, टावरे, ठाणके, डायरे, डाकरे, दिघे, डिगे, ढगे, तरेकर, तटकरे, तळकर, तिसकर, तांबडे, दर्गे, दुर्गवळी, दळवी, दिवेकर, दुखले, दुर्गावळे, दिघीकर, दाभोळकर, धुमाळ, नटे, नारिंगकर, पाटील, साबळे, पंदेरे, पवार, पगार, पगडे, पाटगे, पाटे, बांडागळे, बाठे, बिरवटकर, बिरवाडकर, बोबडे, बोरे, भुरण, भालेकर, भेसरे, भोजने, मांदाडकर, महागावकर, महाडीक, माटे, मिरगळ, मोडशिंग, सारंगे, साईकर, यादव, राईन, रायगवळी, रिकामे, लटके, लाड, लेपकर, वरणकर, वरेकर, वाजे, शिवकर, शिंदे, किन्होळकर, शिळीमकर, हिवरकर. देखनाळे, बहिरट, बिडकर, कलागते, किन्होळकर, गार्वे, वैराळकर, इंगोले, डाकवे, देवर्षी, हुच्चे, परळकर, अलंकर, अवधूत, कविस्कर, नागापुरे, पायकर, परळकर, औरंगे, घुले, साठे, हिरणवाळे, खडके, येवले, हेकडे, भाकरे, शेळके, शनवारे, चावंडे, काळे, गायन, सुडस्कर, बावस्कर, निखाडे, तोटे, भक्ते, आलोकर, घाटोळ, पाटणकर, घुमारे, आसोले, कटाले, चौधरी, लंगोटे, यमगवळी, खोपेकर, पुलाते, भालेराव, ढोकणे, अवसरे, फुके, काष्टे, भाकरे, डाखोरे, साखरे, पारध, देव्हारे, मंदाडे, झित्रे, लोहंबरे, कवरके, देसाई, देशमुख, दादगाये, नाथ गोलावार, बोंदरवाड, येईलवाड, घुमे, बुरकुले, जक्कलवार, जंगवाड, किरतवाड, गाडे, माडगे, जिल्हेवाड, पाटील, एडले, मुंगरे, कांकांडे, नुनुंचे, खरबकर, गोटमवाड, डोनकेवाड, दामनबैनवाड, लिंगनवाड, जानापुरे, मोटपरे, जाणापुरे, कोंके, तोडचिरे, बोंबदरे, कासार, देशमुख, देवणे, आऊलवार, जंगवाड, मुगरे, कटकेमोड, करेवाड, जिंकोड, बुरफुले ई. ==जुन्या पिढीतील नावे== '''पुरुषांचीः-''' कान्हा, काळू, केरु, गोमा, गोईन, गोंदया, गौरु, गणू, गंग्या, जानू, जोमा, धर्मा, दोरक्या, दामु, धाकटू, धोंडू, पदू, पंड्या, पोशा, बारक्या, बाळा, बेंडू, बंडया, बेमट्या, सुडक्या, सोनू, चांगो, भिकू, महादू, लखु, राघो, रामा, येशा, वाळकू इ. '''बायकांची:-''' कुंदा, गुणी, गंगा, चंद्रा, जनी, ठकू, तानी, दोरकी, देऊ, धाकटी, धोंडी, नामी, पंडी, पिठी, पारबती, बाया, बारकी, भागी, भिमा, भिकी, महाली, मंदा, राजी, रोंगी, विठा, शांती, सखू, सोनी, हिरा, येस्वदा, येशी इ. लग्नानंतर मुलींचा नावापुढे '''बाई''' लावले जात असे. == प्रसिद्ध व्यक्तीमत्वे == * [[डॉ. विश्राम रामजी घोले]], थोर समाजसुधारक * गोपाळबाबा वाजे महाराज, कीर्तनकार * [[आदिती तटकरे]], महिलाविकास मंत्री * [[सचिन खेडेकर]], सिने कलाकार * [[तेजस्विनी घोसाळकर]], नगरसेविका * [[ओंकार भोजने]], नाट्य कलावंत * [[रमेश लटके]] ** [[ऋतुजा रमेश लटके]] * [[दीपक वसंत केसरकर]], माजी मंत्री td6uaecdjslbdhtwl1ja1uppmojen8m 0 208449 2698127 2688365 2026-07-31T07:44:40Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2698127 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''मान्द्रे''' तथा '''मांद्रेम''' हे [[गोवा]] राज्यातील उत्तर गोवा जिल्ह्यातील एक गाव आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/00/Mandrem.html |title=Mandrem, India |access-date=2023-09-24 |archive-date=2023-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230907045623/http://www.fallingrain.com/world/IN/00/Mandrem.html |url-status=dead }}</ref> == प्रमुख व्यक्ती == # [[रमाकांत खलप]]: गोव्याचे माजी उपमुख्यमंत्री # [[लक्ष्मीकांत पार्सेकर]]: गोव्याचे माजी मुख्यमंत्री == संदर्भयादी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:गोवा राज्यातील शहरे व गावे]] [[वर्ग:उत्तर गोवा जिल्ह्यातील गावे]] 7wju8utkb42784ait6hp8xai9mcw9wo 0 210564 2698145 2406025 2026-07-31T08:10:20Z Khirid Harshad 138639 Khirid Harshad ने लेख [[पुणे स्टेशन एस.टी. बसस्थानक]] वरुन [[पुणे स्थानक एस.टी. बसस्थानक]] ला हलविला 2406025 wikitext text/x-wiki '''महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळाचे पुणे स्टेशन एस.टी. बसस्थानक''' [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] [[पुणे]] शहरात '''[[पुणे रेल्वे स्थानक|पुणे रेल्वे स्थानकाजवळ]]''' आहे. हे स्थानक '''[[पी.एम.पी.एम.एल.|पुणे महानगर परिवहन महामंडळाचे]] [[पुणे स्टेशन पी.एम.पी.एम.एल बसस्थानक|पुणे स्टेशन बसस्थानक]]''' याच्या लगतच आहे. येथे रोज मोफत अमर्यादित भरित भाकरी थाळी मिळते == फलाटनिहाय गंतव्यस्थाने == {| class="wikitable" !फलाट क्र. !गंतव्यस्थाने |- |१ |[[कुरुंदवाड]], [[हुबळी]], [[सावंतवाडी]], [[बेळगांव]], [[पणजी]], [[मडगांव]], [[देवगड]], [[विजयदुर्ग]], [[वेंगुर्ला]], [[कागल]], [[मालवण]], [[कुडाळ]], [[चंदगड]], [[कोल्हापूर]], [[अहमदनगर]], [[औरंगाबाद]], [[अलिबाग|अलीबाग]], [[शिर्डी]], [[कराड]], [[तळेगांव दाभाडे]], [[पिंपरी]]-[[चिंचवड]] |- |२ |[[चिपळूण]], [[गुहागर]], [[रत्‍नागिरी]], [[मिरज]], [[वडूज]], [[देवरुख]], [[पैठण]], [[जामखेड]], [[जत]], [[इचलकरंजी]], [[बत्तीस शिराळा]], [[निखरे]], [[दहीवडी]], [[सांगली]] |- |३ |[[गणपतीपुळे]], [[पारगांव खंडाळा]], [[जुन्नर]], [[वाई]], [[महाबळेश्वर]] |- |४ |[[भोर]], [[वेल्हे]], [[दापोली]], भारदरव्होळ, [[वेळास]], केळशी |- |५ |[[वालचंदनगर]], [[आटपाडी]], [[वडूज]], कान्हूर, [[गोंदवले]], [[कवठे महांकाळ]], [[बारामती]], [[लोणंद]], [[दहीवडी]], [[सातारा]], [[बोरगांव]], [[फलटण]] |- |६ |[[अलिबाग|अलीबाग]], [[बोरीवली]], [[भिवंडी]], [[अहमदनगर]], [[दादर]], कुर्डुवाडी, करमाळा, [[ठाणे]], [[मुंबई]] |- |७ |रहू, वळशी, हिंगेवाडी, कोरेगांव भिवर, लाखणगाव, दहीठणे, हिंगणगांव, दपडी, इनामगांव, पानशी, [[सिद्धटेक]], पाबळ शिरुर, मांडवगण |- |८ |[[हैदराबाद]], [[तुळजापूर]], [[जगत्याल]], कोरतला, वामुळवाडा, तांदूर, [[सोलापूर]]. |- | |पुणे-दादर (वातानुकुलीत) |}   [[वर्ग:पुण्यातील बसस्थानके]] [[वर्ग:पुण्यामधील वाहतूक]] 86jflrp0d2rt3fscj1fl0vy2xztjsy4 0 210565 2698142 2406010 2026-07-31T08:09:47Z Khirid Harshad 138639 Khirid Harshad ने लेख [[पुणे स्टेशन पी.एम.पी.एम.एल. बसस्थानक]] वरुन [[पुणे स्थानक पी.एम.पी.एम.एल. बसस्थानक]] ला हलविला 2406010 wikitext text/x-wiki '''[[पी.एम.पी.एम.एल.|पुणे महानगर परिवहन महामंडळाचे]] पुणे स्टेशन बसस्थानक'''  [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] [[पुणे]] शहरात '''[[पुणे रेल्वे स्थानक|पुणे रेल्वे स्थानकाजवळ]]''' आहे. पुणे महानगर व लगतच्या परिसरात जाण्यासाठीचे हे बस स्थानक आहे. हे स्थानक महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळाचे '''[[पुणे स्टेशन एस.टी. बसस्थानक]]''' याच्या लगतच आहे. पुणे शहर आणि लगतच्या परिसरात जाण्यासाठी येथुन शहर बस सेवा उपलब्ध आहे. हे स्थानक ३ ठिकाणी विभागलेले आहे. '''१) रेल्वे स्थानकालगत वाहनतळ इमारत''' येथून सुरू होणारे मार्ग: {| class="wikitable" !मार्ग क्र. !गंतव्यस्थान |- |३ |स्वारगेट |- |५ |स्वारगेट |- |२३ |अप्पर डेपो |- |८१ |कुंबरे पार्क |- |९४ |कोथरुड डेपो |- |१०८ |शिवतीर्थ नगर |- |१४३ |गालिंदे पथ |- |१४४ |कोथरुड स्टॅंड |- |१४४क |गुजरात कॉलनी |- |१५४ |विश्रांतवाडी |- |१५५ |धानोरी |- |१६३ |खराडीगाव |- |१७४ |एन.डी.ए. गेट |- |१८७ |हडपसर-भेकराईनगर |- |२०३ |हडपसर |} '''२) जयप्रकाश बस स्थानक (पहिल्या स्थानकासमोर अंदाजे १०० मीटर अंतरावर)''' येथून सुरू होणारे मार्ग: {| class="wikitable" !मार्ग क्र. !गंतव्यस्थान |- |३९ |धनकवडी |- |४८ |वेणुताई कॉलेज |- |४९ |खानापूर |- |५७ |वडगाव बुद्रुक |- |५७अ |सनसिटी |- |१४० |अप्पर डेपो |- |१४१ |खंडोबा मंदिर |- |१४६ |गोखलेनगर / निलज्योती |- |२२६ |धायरी मारुती मंदिर |- |२९५ |कात्रज-आंबेगाव |} '''३) पुणे स्टेशन आगार (डेपो) येथील बस स्थानक''' येथून सुरू होणारे मार्ग: {| class="wikitable" !मार्ग क्र. !गंतव्यस्थान |- |३११ |पिंपरीगाव |- |३१२ |चिंचवडगाव |- |३१५ |भोसरी़ |- |३१७ |आकुर्डी संभाजीनगर |- |३१८ |कृष्णानगर |- |३२५ |मासुळकर कॉलनी |- |३२९ |देहूगाव |- |३२९अ |देहूगाव |- |३३३ |हिंजवडी माण फेज ३ |- |३४८ |निगडी |- |३५७ |राजगुरुनगर |- |३६६ |निगडी |- |११५प |हिंजवडी माण फेज ३ |- |१२९ |मेडी पॉईंट |- |१४५ |एन.डी.ए. |- |१४५ब |सुतारवाडी |- |१७० |कोंढवा |- |१७७ |साळुंके विहार |} [[वर्ग:पुण्यातील बसस्थानके]] [[वर्ग:पुण्यामधील वाहतूक]] 70ikk4oos0wxhkan5v4md127dn9opwq 0 210570 2698136 2355385 2026-07-31T08:09:05Z Khirid Harshad 138639 Khirid Harshad ने लेख [[शिवाजीनगर (पुणे) एस.टी. बसस्थानक]] वरुन [[शिवाजीनगर एस.टी. बसस्थानक]] ला हलविला 2355385 wikitext text/x-wiki '''महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळाचे शिवाजीनगर बसस्थानक''' [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] [[पुणे]] शहरातील मोठे बस स्थानक आहे. हे स्थानक '''शिवाजीनगर''' रेल्वे स्थानक आणि '''[[पी.एम.पी.एम.एल.|पुणे महानगर परिवहन महामंडळाचे]] शिवाजीनगर बसस्थानक''' यांच्या लगतच आहे. हे स्थानक पुण्याला [[महाराष्ट्र]] तसेच इतर राज्यांतील मोठ्या शहरांशी बससेवेने जोडते. येथून महाराष्ट्रातील [[मुंबई]], [[नागपूर]], [[नासिक]], [[छत्रपती संभाजीनगर]], [[पनवेल]], [[अहमदनगर]], [[सातारा]], [[सोलापूर]], [[शिर्डी]], [[धुळे]], [[अकोला]], [[मनमाड]] सारख्या शहरांना थेट बससेवा आहे. याशिवाय येथून [[गुजरात]], [[कर्नाटक]], [[मध्य प्रदेश]], [[गोवा]] आणि [[आंध्र प्रदेश]] राज्यांतील अनेक शहरांपर्यंत बससेवा उपलब्ध आहे. == फलाटनिहाय गंतव्यस्थाने == {| class="wikitable" !फलाट क्र. !गंतव्यस्थाने |- |१ |[[अलिबाग]], [[मुरुड जंजीरा]], [[रोहा]], [[भिरा]], [[महाड]], [[पेण]], [[बोरिवली]], [[कल्याण]], [[कुर्ला]], [[मुंबई सेंट्रल]], [[दादर]], [[शहापूर]], [[सांगली]], [[कोल्हापूर]] |- |२ |गळवणे, [[राजूर]], बेजारे, [[चाकण]], [[वेल्हे]], [[वडोदरा]], [[पालिताणा]], [[अमदाबाद|अमदावाद]], पेठ, [[लासलगाव]], [[इगतपुरी]], [[नासिक]], [[संगमनेर]], [[भंडारदरा]], [[अकोला]], पोखरी, [[खिरेश्वर]], [[आळे फाटा]], पिंपळगाव, [[ओतूर]], [[जुन्नर]], [[त्र्यंबकेश्वर]] |- |३ |[[मंचर]], [[भीमाशंकर]], आसानसे, पिंपरखेड, ढोणे, [[कवठेमहांकाळ]], वडगांव पीर, [[नारायणगांव]], [[पाबळ]], कडूस |- |४ |[[साक्री]], [[जव्हार]], [[नवापूर]], [[सुरत]], [[कळवण]], [[सटाणा]], [[हिम्मतनगर]], [[धुळे]], [[अमळनेर]], [[उज्जैन]], [[इंदूर]], [[मालेगांव]], नांदगाव, [[कोपरगाव]], [[शिर्डी]], [[विजापूर]] |- |५ |[[जालना]], [[शेवगाव]], कन्नड, [[अंबड]], [[पैठण]], [[सिल्लोड]], [[शिरूर]], [[सिद्धटेक]], विसापूर, [[शनी शिंगणापूर]], [[अष्टविनायक]] यात्रा |- |६ |[[नागपूर]], [[अमरावती]], [[अकोला]], [[यवतमाळ]], [[पुसद]], [[मलकापूर]], [[रावेर]], [[बुलढाणा]], [[शेगांव]], [[जळगांव]], [[छत्रपती संभाजीनगर]], [[नांदेड]], [[गंगाखेड]], [[देगलूर]], [[परळी]], [[भुसावळ]] |- |७ |[[इंदूर]], [[शिरपूर]], [[धुळे]], [[चोपडा]], [[अक्कलकुवा]], [[नंदुरबार]], मालेगाव, [[शहादा]], [[मनमाड]], [[शिर्डी]], लासलगाव, [[बीड]], [[नेवासा]] |- |८ |[[पाथर्डी]], [[जामखेड]], [[श्रीरामपूर]], [[अहमदनगर]], [[पंढरपूर]], [[मंगळवेढा]] |- |९ |[[तळेगाव]], [[मुळशी]], [[पौड]], रहू, [[फलटण]], [[सासवड]], [[जेजुरी]], [[बारामती]], [[भोर]] |- |१० |नाशिक (निमआराम, दर ३० मिनिटांनी) |- |११ |[[सोलापूर]], [[बेळ्ळारी]], [[हैदराबाद]], [[उमरगा]], [[तुळजापूर]], विजापूर, [[बागलकोट]], [[तालिकोट]], देगलूर, [[बार्शी]], [[धाराशिव]], [[उदगीर]], [[औसा]], [[कळंब]], [[निलंगा]], [[बसमत]], [[धारूर]], [[अक्कलकोट]] |} [[वर्ग:पुण्यातील बसस्थानके]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील बसस्थानके]] rcksbzn96nfsrf1cg5dtomuh2gzzidy 0 210579 2698163 1474430 2026-07-31T09:59:28Z EmausBot 9929 Bot: Fixing double redirect from [[पुणे स्टेशन पी.एम.पी.एम.एल. बसस्थानक]] to [[पुणे स्थानक पी.एम.पी.एम.एल. बसस्थानक]] 2698163 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[पुणे स्थानक पी.एम.पी.एम.एल. बसस्थानक]] jjru1gdiy8ds5qjr3ibdxomwl506h81 0 217308 2698165 2632663 2026-07-31T10:34:00Z Aryan Bagkar 152513 /* */ 2698165 wikitext text/x-wiki श्री क्षेत्र बसवकल्याण हे स्थान: सोलापूर पासून ११० कि. मी. हैद्राबाद मार्गावर सस्तापूर फाट्याजवळ आहे. बसवकल्याणचा इतिहास हा [[पश्चिम चालुक्य राजघराणे]] यांची राजधानी आणि नंतर कलचुरी राज्याची राजधानी म्हणून महत्त्वाचा आहे. हे शहर 'कल्याणी' किंवा 'कल्याण' या नावांनीही ओळखले जाते आणि सध्या कर्नाटक राज्यातील बीदर जिल्ह्यात आहे. येथे बसवन्ना यांच्या कार्यामुळे लिंगायत धर्मासाठी हे एक महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र बनले आहे. ==आख्यायिका== असे सांगितले जाते की, द्वापारयुगाच्या समाप्तीनंतर जेव्हा कलियुगाची सुरुवात झाली तेव्हा पाच पांडव द्रौपदीसह बद्रीनाथकडे निघून गेले. अभिमन्यूचा मुलगा परीक्षित आणि त्याचा मुलगा जनामेजय याने एक मोठा यज्ञ केला. त्या यज्ञातून एक बालक बाहेर पडले. ते अत्यंत हसतमुख आणि अतिशय आनंदी वृत्तीचे होते. त्यांच्या सतत आनंदी राहण्याच्या वृत्तीने त्यांना सदानंद असे म्हणू लागले. श्रीदत्तप्रभूंनीच कलियुगाच्या प्रारंभी श्रीसदानंद या रूपाने जन्म घेतला अशी श्रद्धा आहे. या सदानंदांनी बालपणीच अतिशय उग्र तपश्चर्या करून श्रीशंकराला प्रसन्न करून घेतले. त्यानंतर शंकरांनी त्याला आज्ञा केली तू पश्चिमेकडे जा. तुझी अवधूतांबरोबर भेट होईल. तेच तुझे गुरू आणि मार्गदर्शक होतील. तेव्हा सदानंदाने विचारले की, मी त्यांना कसे ओळखू शकेन? तेव्हा त्यांनी सांगितले की, तू प्रत्येक हजार पावले टाकल्यावर ‘अहो, श्रीदत्ता’ अशी गर्जना कर. ज्या ठिकाणी तुला प्रतिसाद मिळेल त्या ठिकाणी तू तपश्चर्येला बस. तिथेच तुला अवधूतांचे दर्शन होईल. शंकराच्या आज्ञेप्रमाणे श्रीसदानंद पश्चिमेकडे मजल दरमजल करीत चालू लागले. प्रत्येक हजार पावलांवर ते दत्तात्रेयांचा गजर करीत होते. असे फिरत फिरत ते बसवकल्याण नगरीत आले. या ठिकाणी श्रीदतात्रेयांचा त्यांना प्रतिसाद मिळाला. अशी कथा सांगितली जाते. त्यांनी तिथे तपश्चर्या सुरू केली. तिथेच त्यांना श्रीदत्तात्रेयांचे दर्शन झाले आणि त्यांनी सदानंदांवर पूर्ण कृपा केली अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. त्यांनी कल्याण येथे आनंद संप्रदायाची स्थापना केली. श्रीसदानंदांचे शिष्य श्रीरामानंद यांनी हा संप्रदाय पुढे वाढवला आहे. ती परंपरा अजूनही सुरू आहे. या संप्रदायाची गुरू परंपरा, विष्णू - विधी - अत्री - दत्त - सदानंद - रामानंद अशा प्रकारे पुढे सांगतात. ==बसवकल्याणसंबंधीची विशेष माहिती== श्री बसवकल्याण हे एक विलक्षण दत्तक्षेत्र असून येथे ४८ व जवळपासच्या इतर ठिकाणी असलेल्या ३० अशा एकूण ७८ मठाधीशांच्या समाध्या या क्षेत्राच्या परिसरात आहेत. येथे एकूण नऊ भुयारे आहेत. एखाद्या गढीसारखे हे मंदिर असून प्रत्येक भुयारामध्ये काही मठाधीशांच्या समाध्या आहेत. या भुयारांमधील त्या समाध्या पाहून अक्षरशः थक्क व्हायला होते. अतिशय आनंद होतो आणि विलक्षण अनुभूती येतात. या क्षेत्राचे विशेष म्हणजे येथे सदानंद महाराजांची संजीवन समाधी आहे. तसेच येथे श्रीदत्त पीठ आणि श्रीसरस्वती पीठ एकाच ठिकाणी आहे. अतिशय जागृत असे हे सरस्वती पीठ असून सरस्वती माता पूर्वी बोलत असे, असे सांगितले जाते.. आदी शंकराचार्य जेव्हा येथे आले आणि त्यांनी तिचे दर्शन घेतले तेव्हा तिने त्यांच्यावर पूर्ण कृपा केली. त्यानंतर तिचे बोलणे थांबले, आणि आदी शंकराचार्यानी प्रचंड लिखाण केले, अशी आख्यायिका आहे. या ठिकाणी श्रीगणपतीची एक ‘सुमुख गणेशमूर्ती’ आहे. श्रीगणेशाच्या जन्म कथेनुसार शंकराकडून त्याचा शिरच्छेद झाला आणि तेथे नंतर हत्तीचे मुख लावण्यात आले, ासे सांगितले जाते. शिरच्छेदापूर्वीची श्रीगणेशाची विलक्षण सुंदर मूर्ती येथे आहे. बसवकल्याणला श्रीदत्तात्रेयांचे पीठ असून तेथे दत्ताच्या पादुका आहेत. मुख्य मंदिरामागे औदुंबराचा वृक्ष असून भुयारामध्येही अत्यंत विलक्षण अशा ‘श्रीशेषदत्त पादुका’ आहेत. शेषनागाच्या उदरामध्ये पादुका असे कदाचित हे एकमेव क्षेत्र आहे. या पादुका उत्तम अवस्थेमध्ये असून त्यांच्या दर्शनाने मन तृप्त होते. या क्षेत्रातील मठाधीश पूर्णतः प्रसिद्धिपराङ्&zwnj;मुख असून या क्षेत्राची फारशी माहिती दत्तभक्तांना नाही. या ठिकाणी राहण्यासाठी भक्तनिवास आणि भोजनप्रसादाची निःशुल्क व्यवस्था आहे. बसवकल्याण हे आनंद संप्रदायाचे एक मुख्य पीठ आहे. ==सारांश== सत्पुरूष: सदानंद महाराज. विशेष: येथे ४८ समाधी, श्रीगणेशाच्या जन्म कथेनुसार शंकराकडून शिरच्छेदापूर्वीच्या श्रीगणेशाची विलक्षण सुंदर मूर्ती. पादुका: श्री शेष दत्त पादुका. 302dvhf6xc3jcykfi43991gy9886u5v 0 219147 2697929 2681715 2026-07-30T13:04:58Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2697929 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट संगीतकार|embed=[[Salman Ahmad|<br> ]]|image_size=250px|caption=Junoon performing live at a concert. Visible from left to right are; [[Ali Azmat]] and [[Brian O'Connell (musician)|Brian O'Connell]].|मूळ=लाहोर, पंजाब, पाकिस्तान <br>|origin=लाहोर, पंजाब, पाकिस्तान <br>|संगीत प्रकार=[[Sufi rock| सुफी रॉक, सायाकाडेलिक ]][[Sufi rock|रॉक, अल्तार्नेतीव ]][[Sufi rock|रॉक]][[Sufi rock|<br> ]][[Alternative rock|<nowiki/>]]|genre=[[Sufi rock| सुफी रॉक, सायाकाडेलिक ]][[Sufi rock|रॉक, अल्तार्नेतीव ]][[Sufi rock|रॉक]][[Sufi rock|<br> ]][[Alternative rock|<nowiki/>]]|कार्यकाळ=१९९०-२००५, २००९ – चालू<br>|years_active=१९९०-२००५, २००९ – चालू<br>|रेकॉर्ड=सदाफ स्तेरिओ, ई. एम. आई. रेकॉर्ड्स, लिप्स मुसिक, उनिवेर्साल म्युसिक|label=Sadaf Stereo, [[EMI Records]], Lips Music, [[Universal Music Group|Universal Music]]}}'''जुनून''' (उर्दू : جنون‎) हा लाहोर, पाकिस्तान इथला १९९० साली बनलेला एक सुफी रॉक संगीत गट आहे.<ref>[https://www.billboard.com/artists/top-100#/artist/junoon/bio/338514] Junoon Biography and awards</ref> हा गट सलमान एहमद ह्याच्या नेतृत्वाखाली कार्यरत आहे. गटाचे निर्माण मुख्य गीतार वादक व गीतलेखक अहमद, कीबोर्ड वादक नुसरत हुसैन, व गायक अली अझमत ह्यांने केले.<ref>[https://web.archive.org/web/20110614133145/http://www.junoon.com/articles/art_52_musicworld_may6.html] Salman Ahmed Interview to the wayback machine : Archive</ref> जुनून हा पाकिस्तानच्या व आशियाच्या सगळ्यात यशस्वी गटांपैकी आहे; 'निऊ योर्क टाइम्स' ह्या वर्तमानपत्राने त्यांना पाकिस्तानचे 'U2' अशी उपमा दिली.<ref>[http://magnatune.com/artists/junoon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141220054003/http://magnatune.com/artists/junoon |date=2014-12-20 }} : U2 of Pakistan</ref> सुरुवातीपासून तर आता पर्यंत, जुनून ने एकूण १९ अल्बम प्रकाशित केले; ज्यात ७ स्टुडिओ अल्बम, एक चित्रपट गाणे, २ प्रत्यक्ष अल्बम, ४ विदिओ अल्बम, व ५ संकलन अल्बम आहेत. त्यांचे जगभरात ३ करोडहून जास्त अल्बम विकले गेले आहेत.<ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/world/pakistan/Salman-Ahmad-From-Junoon-to-Rock-and-Roll-Jihad/articleshow/6014865.cms] : Salman Ahmed : From Junoon To rock and roll Jihad</ref> जुनूनला सुफी रॉक ह्या संगीतप्रकाराचे आद्य चासाहात्कार असे समजले जाते.<ref>[https://www.huffingtonpost.com/rob-asghar/a-rock-and-roll-jihad-for_b_197234.html] : A rock and roll Jihad for the soul of Pakistan</ref> १९९१ला 'जुनून' हा अल्बम प्रकाशित झाल्यावर जुनूनचे सदस्य हे ई. एम. आई. रेकॉर्ड्स ह्या लेबल कंपनीला जुळले गेले. दोन वर्षांने गटाने त्यांचा दुसरा अल्बम तलाश(१९९३) प्रकाशित केला. ह्या अल्बम मध्ये गटात नवीन बेस वादक ब्रायन ओ कोनल ह्याने सदर केले, व नुसरत हुसैन ने ह्या अल्बम अगोदरच गट सोडला. दुसऱ्या अल्बम नंतर गटाला मोठी प्रसिद्धी मिळायला सुरुवात झाली. १९९६ मध्ये जुनूनने 'इन्कलाब' हा अल्बम प्रकाशित केला. 'इन्कलाब' नंतरच जुनुनला देशभर प्रसिद्धी मिळाली. ह्या अल्बम मध्ये वेस्टर्न व सुफी प्रकारचे वादन, ब्लूज संगीतासारखे गायन, व शास्त्रीय वाद्य जसे कि तबला, आणि जुने पाकिस्तानी काव्य ह्याचा वापर केलेला आहे. १९९७ मध्ये गटाचा सर्वात स्तुत्य अल्बम 'आझादी' हा प्रकाशित झाला. आझादी हा भारतात प्रकाशित होणारा जुनूनचा पहिला अल्बम आहे. त्यानंतर १९९९ मध्ये 'परवाझ', २००१ मध्ये 'अंदाज', २००३ मध्ये 'दिवार' ह्या अल्बुमांमुळे व सतत संगीत कार्यक्रमांमुळे जुनुनला जगभर प्रसिद्धी मिळाली. त्यांच्या २५ वर्ष्याच्या वर्धापनदिनी जुनूनने 'दूर' हा अल्बम २०१६ला प्रकाशित केला.<ref>[http://taazi.com/blog/junoons-new-album-door-is-going-to-send-you-in-a-state-of-ecstasy/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170521103624/http://taazi.com/blog/junoons-new-album-door-is-going-to-send-you-in-a-state-of-ecstasy/ |date=2017-05-21 }} : Junoon's new album will take you in a state of ecstasy</ref> जुनूनचे संगीत प्रेरणा स्थान इंग्रजी गट 'लेड झेपलिन' व नुसरत फतेह अली खान आहेत असे गटाचा मुख्य गीतलेखक अहमेद सांगतो. मौलाना रुमी, अल्लामा इक़्बल, बुल्लेह शाह ह्या कवींच्या कवितांचा देखील जुनूनच्या गीतांवर प्रभाव दिसून येतो. <ref>[http://www.nytimes.com/1998/08/11/arts/pop-review-moving-the-spirit-and-feet-with-ancient-utterances-updated.html?n=Top%2FReference%2FTimes%20Topics%2FSubjects%2FC%2FCentral%20Park%20Summerstage&scp=10&sq=Junoon&st=cse] Pop review : The new york times</ref> १९९८ च्या चानल वी पुरस्कारांमध्ये जुनुनला 'बेस्ट इंटरनाशनल संगीतकार' हा पुरस्कार डेफ लेपर्ड, स्टिंग व प्रोदिगी ह्या सुप्रसिद्ध संगीतकारांना व गटांना मात करून मिळाला.<ref>[http://www.angelfire.com/mac/yazdaan/artchds.html] : Channel V awards reaffirm the impact of all things Indian</ref> 'सय्योनी', जे कि त्यांचा सर्वात प्रसिद्ध गण म्हणून समजलं जाते, एम. टी. वी. व चानल वी वर दोन महिने शीर्षस्थानी होते. == References == {{संदर्भयादी}} {{अवर्गीकृत संदेश}} 7du6zptu5lntzutqdyfpkov3skspb99 10 219205 2698158 2610019 2026-07-31T08:46:45Z Khirid Harshad 138639 /* */ 2698158 wikitext text/x-wiki <!-- PLEASE INSERT NEW ENTRIES IN ALPHABETICAL ORDER -->{{#switch: {{lc: {{{1}}} }} <!-- CITIES --> | ace=[[File:Altamont Corridor Express logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Altamont Corridor Express}}}|alt={{{alt|{{{link|Altamont Corridor Express}}}}}}]] | ahvaz | ahwaz={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:Ahvaz Metro Logo.PNG|{{{size|25}}}px|link={{{link| Ahvaz Metro}}}]] | 1|2|3|4 = [[File:Ahvaz Metro Logo.PNG|{{{size|25}}}px|link={{{link| Ahvaz Metro}}}]] {{color box||'''LINE {{{2}}}'''}} [[File:Zeichen 123.svg|15px]] }} | alicante=[[File:TRAM - Metropolitano de Alicante -T-.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Alicante Tram}}}]] | athens={{OASA icons|{{{2}}}|{{{size|13}}}}} | bart=[[File:Bart-logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Bay Area Rapid Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Bay Area Rapid Transit}}}}}}]] | basel={{S-Bahn-Basel|{{{2|}}}}} | berlin={{BLNMT-icon|{{{2}}}|{{{size|14}}}}} | birmingham=[[File:MidlandMetroGenericSymbol.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Midland Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Midland Metro}}}}}}]] | blackpool=[[File:Blackpool Transport simple logo.png|{{{size|x20}}}px|link={{{link|Blackpool tramway}}}|alt={{{alt|{{{link|Blackpool tramway}}}}}}]] | bonn=[[File:U-Bahn.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Bonn Stadtbahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Bonn Stadtbahn}}}}}}]] | cahsr=[[File:California High Speed Rail.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|CAHSR}}}|alt={{{alt|{{{link|CAHSR}}}}}}]] | caltrain=[[File:Caltrain logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Caltrain}}}|alt={{{alt|{{{link|Caltrain}}}}}}]] | cleveland=[[File:Cleveland RTA logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|GCRTA}}}|alt={{{alt|{{{link|GCRTA}}}}}}]] | ctfastrak=[[File:CTfastrak symbol.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|CTfastrak}}}|alt={{{alt|{{{link|CTfastrak}}}}}}]] | dart=[[File:Dallas Area Rapid Transit logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Dallas Area Rapid Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Dallas Area Rapid Transit}}}}}}]] | dresden={{Dresden S-Bahn|{{{2|}}}}} | edinburgh=[[File:EdinburghTramsGeneric.png|{{{size|13}}}px|link={{{link|Edinburgh Trams}}}|alt={{{alt|{{{link|Edinburgh Trams}}}}}}]] | frankfurt={{ÖPNV Frankfurt|{{{2|}}}}} | glasgow=[[File:Glasgow Subway.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Glasgow Subway}}}|alt={{{alt|{{{link|Glasgow Subway}}}}}}]] | grenoble= | hamburg={{ÖPNV Hamburg|{{{2|}}}}} | hannover|hanover={{S-Bahn-Hannover|{{{2|}}}}} | hblr=[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Hudson–Bergen Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Hudson–Bergen Light Rail}}}}}}]] | hk|hongkong={{#switch: {{lc:{{{2|}}}}} | mtr = [[File:MTR logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|MTR}}}|alt={{{alt|{{{link|MTR}}}}}}]] | lightrail = [[File:MTR Lightrail icon.svg|{{{size|x20}}}px|link={{{link|Light Rail (MTR)}}}|alt={{{alt|{{{link|Light Rail (MTR)}}}}}}]] | #default = {{HK-MTR icon|{{{2|}}}|{{{link|}}}}} }} | innsbruck={{ÖPNV Innsbruck|{{{2|}}}}} | iran={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rail =[[File:RAJA Logo.PNG|{{{size|15}}}px|link={{{link| Islamic Republic of Iran Railways}}}]] }} | karlsruhe={{S-Bahn-Karlsruhe|{{{2|}}}}} | kuala_lumpur=[[File:Ktmb logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Keretapi Tanah Melayu}}}|alt={{{alt|{{{link|Keretapi Tanah Melayu}}}}}}]] | liverpool=[[File:Merseyrail alternative logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Merseyrail}}}|alt={{{alt|{{{link|Merseyrail}}}}}}]] | manchester|metrolink=[[File:Metrolink generic.png|{{{size|10}}}px|link={{{link|Manchester Metrolink}}}|alt={{{alt|{{{link|Manchester Metrolink}}}}}}]] | miami=[[File:Logo Miami-Dade County.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metrorail (Miami-Dade County)}}}|alt={{{alt|Metrorail (Miami-Dade County)}}}}}}]] | mitteldeutschland={{S-Bahn Mitteldeutschland|{{{2|}}}}} | munich={{ÖPNV München|{{{2}}}|{{{size|12}}}}} | newcastle=[[File:TWMetro logo no text.PNG|{{{size|10}}}px|link={{{link|Tyne and Wear Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Tyne and Wear Metro}}}}}}]] | newark=[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Newark Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Newark Light Rail}}}}}}]] | nuremberg={{Nuremberg S-Bahn|{{{2}}}|{{{size|12}}}}} | nictd=[[File:BSicon South Shore Line.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|South Shore Line}}}|alt={{{alt|{{{link|South Shore Line}}}}}}]] | njt=[[File:NJT logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|New Jersey Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|New Jersey Transit}}}}}}]] | nottingham=[[File:NET notext logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Nottingham Express Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Nottingham Express Transit}}}}}}]] | palma={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro=[[File:Símbolo del Metro de Palma.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Palma Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Palma Metro}}}}}}]] | 1 | m1 =[[File:Metro Palma M1.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Palma Metro}}}]] | 2 | m2 =[[File:Metro Palma M2.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Palma Metro}}}]] | cercanias | sfm =[[File:SFM.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Serveis Ferroviaris de Mallorca}}}]] | t1 =[[File:SFM T1.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Serveis Ferroviaris de Mallorca}}}]] | t2 =[[File:SFM T2.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Serveis Ferroviaris de Mallorca}}}]] | t3 =[[File:SFM T3.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Serveis Ferroviaris de Mallorca}}}]] }} | path=[[File:PATH logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Port Authority Trans-Hudson}}}|alt={{{alt|{{{link|Port Authority Trans-Hudson}}}}}}]] | pittsburgh=[[File:Pittsburgh Light Rail (logo).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Pittsburgh Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Pittsburgh Light Rail}}}}}}]] | portland=[[File:TriMet logo simplified.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|MAX Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|MAX Light Rail}}}}}}]] | rhine-neckar={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} |s|s-bahn=[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Rhine-Neckar S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Rhine-Neckar S-Bahn}}}}}}]] }} | rhine-ruhr={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} |s|s-bahn=[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}}}}]] }} | rostock={{Rostock S-Bahn|{{{2}}}|{{{size|12}}}}}| nuremberg={{Rostock S-Bahn|{{{2}}}|{{{size|12}}}}} | sacramento=[[File:Sacramento_Regional_Transit.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Sacramento RT Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Sacramento RT Light Rail}}}}}}]] | salzburg={{ÖPNV Salzburg|{{{2|}}}}} | santaclara=[[File:BSicon LOGO SCvta.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Santa Clara Valley Transportation Authority light rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Santa Clara VTA}}}}}}]] | septa = [[File:SEPTA.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|SEPTA}}}]] | sheffield=[[File:Supertram generic logo.PNG|{{{size|10}}}px|link={{{link|Supertram (Sheffield)}}}|alt={{{alt|{{{link|Supertram (Sheffield)}}}}}}]] | shoreline=[[File:SLE logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Shore Line East}}}|alt={{{alt|{{{link|Shore Line East}}}}}}]] | smart=[[File:Sonoma-Marin Area Rail Transit logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Sonoma–Marin Area Rail Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Sonoma–Marin Area Rail Transit}}}}}}]] | sunrail=[[File:SunRail logo.png|{{{size|18}}}px|link={{{link|SunRail}}}|alt={{{alt|{{{link|SunRail}}}}}}]] | stuttgart={{S-Bahn Stuttgart|{{{2|}}}}} | trirail=[[File:Tri-Rail logo.svg|{{{size|44}}}px|link={{{link|Tri-Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Tri-Rail}}}}}}]] | vre=[[File:Virginia Railway Express.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Virginia Railway Express}}}|alt={{{alt|{{{link|Virginia Railway Express}}}}}}]] <!-- CITIES WITH VARIABLES — PLEASE INSERT NEW ENTRIES IN ALPHABETICAL ORDER --> | abudhabi={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | l1={{RouteBox|L1|Line 1 (Abu Dhabi Metro)|#DC241F}} | l2={{RouteBox|L2|Line 2 (Abu Dhabi Metro)|#0354A6}} | l3={{RouteBox|L3|Line 3 (Abu Dhabi Metro)|#009530}} | l4={{RouteBox|L4|Line 4 (Abu Dhabi Metro)|#FFD700}} }} | adelaide={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rail=[[File:Aiga railtransportation 25.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Railways in Adelaide}}}]] | bus=[[File:Aiga bus trans.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Buses in Adelaide}}}]] | tram=[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Trams in Adelaide}}}]] | glenelg=[[Glenelg tram|<span style="color:#{{Adelaide Metro color|Glenelg}};font-size:125%;line-height:100%">■</span>]] | belair=[[Belair railway line|<span style="color:#{{Adelaide Metro color|Belair}};font-size:125%;line-height:100%">■</span>]] | gawler=[[Gawler railway line|<span style="color:#{{Adelaide Metro color|Gawler}};font-size:125%;line-height:100%">■</span>]] | grange=[[Grange railway line|<span style="color:#{{Adelaide Metro color|Grange}};font-size:125%;line-height:100%">■</span>]] | outer harbor=[[Outer Harbor railway line|<span style="color:#{{Adelaide Metro color|Outer Harbor}};font-size:125%;line-height:100%">■</span>]] | seaford=[[Seaford railway line|<span style="color:#{{Adelaide Metro color|Seaford}};font-size:125%;line-height:100%">■</span>]] | tonsley=[[Tonsley railway line|<span style="color:#{{Adelaide Metro color|Tonsley}};font-size:125%;line-height:100%">■</span>]] }} | amsterdam={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro=[[File:BSicon LOGO GVB.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Amsterdam Metro}}}]] | 50=[[Line 50 (Amsterdam Metro)|<span style="color: #fff; background-color: #28903a; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px">50</span>]] | 51=[[Line 51 (Amsterdam Metro)|<span style="color: #fff; background-color: #f26522; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px">51</span>]] | 52=[[Line 52 (Amsterdam Metro)|<span style="color: #fff; background-color: #00adef; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px">52</span>]] | 53=[[Line 53 (Amsterdam Metro)|<span style="color: #fff; background-color: #ed1c24; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px">53</span>]] | 54=[[Line 54 (Amsterdam Metro)|<span style="color: black; background-color: #ffc20e; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px">54</span>]] }} | baltimore={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | marc=[[File:MARC train.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|MARC Train}}}]] | raillink=[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Baltimore Light Rail}}}]] }} | bangkok={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | srt=<!-- Do not use a non-free logo here --> | bts= [[File:BTSbangkok.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|BTS Skytrain}}}]] | mrt=[[File:MRT (Bangkok) logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|MRT (Bangkok)}}}]] | bm=[[File:Bangkok Monorail Logo.png|{{{size|14}}}px|link={{{link|Pink Line Khae Rai–Min Buri and Yellow Line Lat Phrao–Samrong electric trains}}}]] | blue={{RouteBox|MRT|MRT Blue Line|#{{BTS color|MRT Blue}}}} | purple={{RouteBox|MRT|MRT Purple Line|#{{BTS color|MRT Purple}}}} | orange={{RouteBox|MRT|MRT Orange Line|#{{BTS color|MRT Orange}}}} | pink={{RouteBox|MRL|MRT Pink Line|#{{BTS color|MRT Pink}}|#000}} | yellow={{RouteBox|MRL|MRT Yellow Line|#{{BTS color|MRT Yellow}}|#000}} | light blue|lightblue={{RouteBox|MRL|Light Blue Line (Bangkok Rapid Transit)|#{{BTS color|MRT Light Blue}}|#000}} | sukhumvit|light green|lightgreen={{RouteBox|BTS|Sukhumvit Line|#{{BTS color|Sukhumvit}}|#000}} | bang na-suvarnabhumi|bang na|suvarnabhumi={{RouteBox|BTS|Bang Na–Suvarnabhumi Line|#{{BTS color|bangna}}|#000}} | chula-siam|chula={{RouteBox|BTS|Chula-Siam Monorail|#{{BTS color|chula}}|#000}} | silom|green={{RouteBox|BTS|Silom Line|#{{BTS color|Silom}}}} | light red|lightred={{RouteBox|SRT|SRT Light Red Line|#{{BTS color|SRT Light Red}}|#000}} | dark red|darkred={{RouteBox|SRT|SRT Dark Red Line|#{{BTS color|SRT Dark Red}}}} | brown={{RouteBox|MRT|MRT Brown Line|#{{BTS color|MRT Brown}}}} | grey={{RouteBox|MRL|Grey Line (Bangkok Rapid Transit)|#{{BTS color|MRT Grey}}}} | gold={{RouteBox|MRL|BMA Gold Line|#D4AF37}} | airport|arl=[[File:ARLbangkok.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Airport Rail Link (Bangkok)}}}]] {{RouteBox|ARL|Airport Rail Link (Bangkok)|#{{BTS color|Airport Rail Link}}}} | bus|brt=[[File:Bangkok BRT logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Bangkok BRT}}}]] }} | barcelona={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | bus=[[File:Bus Barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Buses in Barcelona}}}]] | fmontjuic=[[File:Fmontjuic.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Funicular de Montjuïc}}}]] | l1=[[File:L1 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona Metro line 1}}}]] | l2=[[File:L2 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona Metro line 2}}}]] | l3=[[File:L3 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona Metro line 3}}}]] | l4=[[File:L4 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona Metro line 4}}}]] | l5=[[File:L5 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona Metro line 5}}}]] | l6=[[File:L6 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona–Vallès Line#Rail services}}}]] | l7=[[File:L7 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona–Vallès Line#Rail services}}}]] | l8=[[File:L8 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia line}}}]] | l9=[[File:L9 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona Metro line 9}}}]] | l10=[[File:L10 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona Metro line 10}}}]] | l11=[[File:L11 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona Metro line 11}}}]] | l12=[[File:L12 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona–Vallès Line#Rail services}}}]] | metro=[[File:Barcelona Metro Logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Barcelona Metro}}}]] | nxb=[[File:Nou Bus.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Buses in Barcelona}}}]] | tb=[[File:Tramvia Blau.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Tramvia Blau}}}]] | trambaix=[[File:Tramvia metropolita.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Trambaix}}}]] | trambesos=[[File:Tramvia metropolita.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Trambesòs}}}]] | t1=[[File:T1.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Trambaix#T1}}}]] | t2=[[File:T2.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Trambaix#T2}}}]] | t3=[[File:T3.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Trambaix#T3}}}]] | t4=[[File:T4.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Trambesòs#T4}}}]] | t5=[[File:T5.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Trambesòs#T5}}}]] | t6=[[File:T6.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Trambesòs#T6}}}]] }} | bc={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | bctransit=[[File:BC-transit-wayfinder.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|BC Transit}}}]] }} | beijing={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | subway=[[File:Beijing Subway icon.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Beijing Subway}}}|alt={{{alt|{{{link|Beijing Subway}}}}}}]] | #default={{RouteBox|{{ucfirst:{{{2}}}}}|{{{link|Line {{{2}}}, Beijing Subway}}}|#{{BJS color|{{{2}}}}}}} | 13={{RouteBox|13|{{{link|Line 13, Beijing Subway}}}|#{{BJS color|13}}|#000}} | bcr|bsr=[[File:Bcr logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Beijing Suburban Railway}}}|alt={{{alt|{{{link|Beijing Suburban Railway}}}}}}]] | a|airport={{RouteBox|Airport|{{{link|Airport Express, Beijing Subway}}}|#{{BJS color|Airport}}}} | b|batong={{RouteBox|Batong|{{{link|Batong Line, Beijing Subway}}}|#{{BJS color|Batong}}}} | c|changping={{RouteBox|Changping|{{{link|Changping Line, Beijing Subway}}}|#{{BJS color|Changping}}}} | d|daxing={{RouteBox|Daxing|{{{link|Daxing Line, Beijing Subway}}}|#{{BJS color|Daxing}}}} | f|fangshan={{RouteBox|Fangshan|{{{link|Fangshan Line, Beijing Subway}}}|#{{BJS color|Fangshan}}}} | m|maglev|mentougou={{RouteBox|Mentougou|{{{link|Line S1, BCR}}}|#{{BJS color|Mentougou}}}} | s1|s2={{RouteBox|{{uc:{{{2}}}}}|{{{link|Line {{uc:{{{2}}}}}, BCR}}}|#{{BJS color|{{{2}}}}}}} | w|western={{RouteBox|Western|{{{link|Western Suburban Line, Beijing Subway}}}|#{{BJS color|Western}}}} | yf|yanfang={{RouteBox|Yanfang|{{{link|Yanfang Line, Beijing Subway}}}|#{{BJS color|Yanfang}}}} | yq|yuquanlu={{RouteBox|Yuquanlu|{{{link|Yuquanlu Line, Beijing Subway}}}|#{{BJS color|Yuquanlu}}}} | yz|yizhuang={{RouteBox|Yizhuang|{{{link|Yizhuang Line, Beijing Subway}}}|#{{BJS color|Yizhuang}}}} }} | bilbao={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro=[[File:Símbolo del Metro de Bilbao.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Bilbao metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Bilbao metro}}}}}}]] | l1 | 1 =[[File:Metro de Bilbao L1.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Bilbao Metro}}}]] | l2 | 2 =[[File:Metro de Bilbao L2.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Bilbao Metro}}}]] | l3 | 3 =[[File:Metro de Bilbao L3.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Bilbao Metro}}}]] }} | boston={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | subway=[[File:BSicon SUBWAY.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Massachusetts Bay Transportation Authority#Subway}}}]] | blue|green|orange|red|silver=<span style="background-color:#{{MBTA color|{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}}}}; border:1px solid #{{MBTA color|{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}}}};">&nbsp;[[{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}} Line (MBTA)|<span style="color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;">{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}}{{#if:{{{3|}}}||&nbsp;Line}}</span>]]&nbsp;</span> | boat=<span style="background-color:#{{MBTA color|boat}}; border:1px solid #{{MBTA color|boat}};">&nbsp;[[MBTA Boat|<span style="color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;">Boat {{{3|}}}</span>]]&nbsp;</span> | rail=[[File:MBTA.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|MBTA Commuter Rail}}}]] {{#if:{{{3|}}}|<span style="background-color:#{{MBTA color|purple}}; border:1px solid #{{MBTA color|purple}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;">&nbsp;{{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | dedham|lexington|millis=[[{{ucfirst:{{lc:{{{3}}}}}}} Branch|{{white|{{ucfirst:{{lc:{{{3}}}}}}} Branch}}]]&nbsp;</span> | fairmount|fitchburg|franklin|greenbush|haverhill|lowell|needham=[[{{ucfirst:{{lc:{{{3}}}}}}} Line|{{white|{{ucfirst:{{lc:{{{3}}}}}}} Line}}]]&nbsp;</span> | capeflyer=[[CapeFLYER|{{white|CapeFLYER}}]]&nbsp;</span> | central mass|central=[[Central Mass Branch|{{white|Central Mass Branch}}]]&nbsp;</span> | framingham/worcester|framingham|worcester=[[Framingham/Worcester Line|{{white|Framingham/Worcester Line}}]]&nbsp;</span> | newburyport/rockport|newburyport|rockport=[[Newburyport/Rockport Line|{{white|Newburyport/Rockport Line}}]]&nbsp;</span> | north–south rail link|north–south=[[North–South Rail Link|{{white|North–South Rail Link}}]]&nbsp;</span> | old colony lines|old colony=[[Old Colony Lines|{{white|Old Colony Lines}}]]&nbsp;</span> | providence/stoughton|providence|stoughton=[[Providence/Stoughton Line|{{white|Providence/Stoughton Line}}]]&nbsp;</span> | south coast rail|south coast|south=[[South Coast Rail|{{white|South Coast Rail}}]]&nbsp;</span> }}|}} }} | brampton={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | zum=[[File:ZUM_logo.svg|{{{size|40}}}px|link={{{link|Züm}}}]] }} | brisbane={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rail=[[File:Logo QR.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Queensland Rail}}}]] }} | brussels={{#if:{{{2|}}} |{{Ligne STIB|{{str rightc|{{{2}}}|1}}}} |[[File:Brussels Metro-simplified.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Brussels Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Brussels Metro}}}}}}]] }} | bucharest={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | m1=[[Bucharest Metro Line M1|<span style="color: black; background-color: #{{RATB color|M1}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px">M1</span>]] | m2=[[Bucharest Metro Line M2|<span style="color: #fff; background-color: #{{RATB color|M2}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px">M2</span>]] | m3=[[Bucharest Metro Line M3|<span style="color: #fff; background-color: #{{RATB color|M3}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px">M3</span>]] | m4=[[Bucharest Metro Line M4|<span style="color: #fff; background-color: #{{RATB color|M4}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px">M4</span>]] | m5=[[Bucharest Metro Line M5|<span style="color: #fff; background-color: #{{RATB color|M5}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px">M5</span>]] | m6=[[Bucharest Metro Line M6|<span style="color: #fff; background-color: #{{RATB color|M6}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px">M6</span>]] | m7=[[Bucharest Metro Line M7|<span style="color: #fff; background-color: #{{RATB color|M7}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px">M7</span>]] }} | budapest={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | 1=[[File:BKV m 1 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 1 (Budapest Metro)}}}]] | 2=[[File:BKV m 2 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 2 (Budapest Metro)}}}]] | 3=[[File:BKV m 3 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 3 (Budapest Metro)}}}]] | 4=[[File:BKV m 4 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 4 (Budapest Metro)}}}]] | 5=[[File:BKV h5 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|HÉV}}}]] | 6=[[File:BKV h6 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|HÉV}}}]] | 7=[[File:BKV h7 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|HÉV}}}]] | 8=[[File:BKV h8 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|HÉV}}}]] | 9=[[File:BKV h9 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|HÉV}}}]] | bus=[[File:BKV busz symbol.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|BKV}}}]] | hév|hev=[[File:Budapest hev symbol.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|HÉV}}}]] | metro=[[File:BKV_metro.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Budapest Metro}}}]] | night|nocturnal=[[File:BKK night line logo.svg|{{{size|16px}}}]] <!-- | tram=[[File:Flag of None.svg|{{{size|16px}}}]] | trolleybus=[[File:Flag of None.svg|{{{size|16px}}}]] --> }} | buenos aires | buenosaires={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | =[[File:Subte-logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Buenos Aires Underground}}}]] | e2|p|premetro=[[File:Línea P (SBASE) bullet.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|PreMetro E2 (Buenos Aires)}}}]] | u|urquiza=[[File:Urquiza U 60px.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Urquiza Line (Buenos Aires)}}}]] | metrobus=[[File:Metrobus logo.svg|x{{{size|8}}}px|link={{{link|Metrobus (Buenos Aires)}}}]] | 9dejulio=[[File:Metrobus9dejulio.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metrobus 9 de Julio}}}]] | cabildo=[[File:Metrobuscabildo.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metrobus Cabildo}}}]] | juanbjusto=[[File:Metrobusjuanbjusto.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metrobus Juan B. Justo}}}]] | sur=[[File:Metrobussur.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metrobus Sur}}}]] | 25demayo=[[File:Metrobus25deMayo.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metrobus 25 de Mayo}}}]] | #default=[[File:Línea {{uc:{{{2}}}}} (SBASE) bullet.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line {{uc:{{{2|}}}}} (Buenos Aires Underground)}}}]] }} | busan={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro=[[File:South Korea subway logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Busan Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Busan Metro}}}}}}]] | bgl={{RouteBox|BGL|{{{link|Busan–Gimhae Light Rail Transit}}}|#{{BTC color|bg}}}} | bugim={{RouteBox|Busan–&#8203;Gimhae|{{{link|Busan–Gimhae Light Rail Transit}}}|#{{BTC color|bg}}}} | donghae={{RouteBox|Donghae|{{{link|Donghae Line}}}|#{{BTC color|dh}}}} | #default=[[File:Busan Metro Line {{{2}}}.svg|{{{size|x16}}}px|link=Busan Metro Line {{{2}}}]] }} | catalonia={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | fgc=[[File:FGC.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Ferrocarrils de la Generalitat de Catalunya}}}]] | fgctim=[[File:FGC TiM.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Ferrocarrils de la Generalitat de Catalunya}}}]] | fvallvidrera=[[File:fvallvidrera.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Vallvidrera Funicular}}}]] | nuria=[[File:Cremallera de Núria.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Vall de Núria Rack Railway}}}]] | rdc=[[File:Rodalies de Catalunya.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Rodalies de Catalunya}}}]] | r1=[[File:R1 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R1–RG1 (Rodalies de Catalunya)}}}]] | r2=[[File:R2 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R2 (Rodalies de Catalunya)}}}]] | r2n=[[File:R2N barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R2 (Rodalies de Catalunya)}}}]] | r2s=[[File:R2S barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R2 (Rodalies de Catalunya)}}}]] | r3=[[File:R3 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R3 (Rodalies de Catalunya)}}}]] | r4=[[File:R4 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R4 (Rodalies de Catalunya)}}}]] | r5=[[File:R5 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#Rail services}}}]] | r50=[[File:R50 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#Rail services}}}]] | r6=[[File:R6 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#Rail services}}}]] | r60=[[File:R60 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#Rail services}}}]] | r7=[[File:R7 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R7 (Rodalies de Catalunya)}}}]] | r8=[[File:R8 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R8 (Rodalies de Catalunya)}}}]] | rg1=[[File:RG1 girona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R1–RG1 (Rodalies de Catalunya)}}}]] | rt1=[[File:RT1 tarragona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|RT1 (Rodalies de Catalunya)}}}]] | rt2=[[File:RT2 tarragona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|RT2 (Rodalies de Catalunya)}}}]] | r11=[[File:R11 Rodalies de Catalunya.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R11 (Rodalies de Catalunya)}}}]] | r12=[[File:R12 Rodalies de Catalunya.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R12 (Rodalies de Catalunya)}}}]] | r13=[[File:R13 Rodalies de Catalunya.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R13 (Rodalies de Catalunya)}}}]] | r14=[[File:R14 Rodalies de Catalunya.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R14 (Rodalies de Catalunya)}}}]] | r15=[[File:R15 Rodalies de Catalunya.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R15 (Rodalies de Catalunya)}}}]] | r16=[[File:R16 Rodalies de Catalunya.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R16 (Rodalies de Catalunya)}}}]] | s1=[[File:S1 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona–Vallès Line#Rail services}}}]] | s2=[[File:S2 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona–Vallès Line#Rail services}}}]] | s5=[[File:S5 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona–Vallès Line#Rail services}}}]] | s55=[[File:S55 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona–Vallès Line#Rail services}}}]] | s33=[[File:S33 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#Rail services}}}]] | s4=[[File:S4 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#Rail services}}}]] | s8=[[File:S8 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#Rail services}}}]] | tpc=[[File:TPC.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Catalonia#Transport}}}]] }} | changchun={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Changchun Subway|#{{CCRT color|na}}}} | b|beihu={{RouteBox|Beihu|{{{link|Beihu Line, Changchun Subway}}}|#{{CCRT color|na}}}} }} | #default={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | subway|rt=[[File:Changchun Light Rail Transit icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Changchun Subway}}}|alt={{{alt|{{{link|Changchun Subway}}}}}}]] | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Changchun Subway|#{{CCRT color|{{{2}}}}}}} | b|beihu={{RouteBox|Beihu|{{{link|Beihu Line, Changchun Subway}}}|#{{CCRT color|beihu}}}} }} }} | changsha={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Changsh Metro|#{{CSM color|na}}}} | m|maglev={{RouteBox|Maglev|{{{link|Changsha Maglev Express}}}|#{{CSM color|na}}}} }} | #default={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro=[[File:Changsha Metro logo.svg|{{{size|x13}}}px|link={{{link|Changsha Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Changsha Metro}}}}}}]] | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Changsha Metro|#{{CSM color|{{{2}}}}}}} | 3|5={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Changsha Metro|#{{CSM color|{{{2}}}}}|#000}} | m|maglev={{RouteBox|Maglev|{{{link|Changsha Maglev Express}}}|#{{CSM color|maglev}}}} }} }} | chengdu={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Chengdu Metro|#{{CDM color|na}}}} }} | #default={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro=[[File:Chengdu Metro icon.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Chengdu Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Chengdu Metro}}}}}}]] | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Chengdu Metro|#{{CDM color|{{{2}}}}}}} }} }} | chicago={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metra=<span style="background-color: #246eab; padding: 0 3px;">[[File:Metra logo negative.png|{{{size|30}}}px|link={{{link|Metra}}}|alt=Metra]]</span> | bnsf=[[BNSF Railway (Metra)|<span style="color: #fff; background-color: #50b948; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em">BNSF</span>]] | sws=[[SouthWest Service|<span style="color: #fff; background-color: #007cc5; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;">SWS</span>]] | me=[[Metra Electric District|<span style="color: #fff; background-color: #ff8a26; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;">ME</span>]] | mdn=[[Milwaukee District / North Line|<span style="color: #fff; background-color: #ea7423; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;">MD-N</span>]] | ncs=[[North Central Service|<span style="color: #fff; background-color: #b9b2d9; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;">NCS</span>]] | hc=[[Heritage Corridor|<span style="color: #fff; background-color: #a30046; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;">HC</span>]] | upnw=[[Union Pacific / Northwest Line|<span style="color: #0055a5; background-color: #fff200; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;">UP-NW</span>]] | mdw=[[Milwaukee District / West Line|<span style="color: #25327b; background-color: #f6bd47; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;">MD-W</span>]] | upw=[[Union Pacific / West Line|<span style="color: #0055a5; background-color: #fac8bf; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;">UP-W</span>]] | ri=[[Rock Island District|<span style="color: #fff; background-color: #ee2e24; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;">RI</span>]] | upn=[[Union Pacific / North Line|<span style="color: #fff; background-color: #008752; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;">UP-N</span>]] }} | chongqing={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | 0|c|circle={{RouteBox|0|Loop Line, Chongqing Rail Transit|#{{CRT color|na}}}} | 3a={{RouteBox|3_A|Line 3, Chongqing Rail Transit#Airport Branch|#{{CRT color|na}}}} | 6i={{RouteBox|6_I|Line 6, Chongqing Rail Transit#International Expo Branch|#{{CRT color|na}}}} | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Chongqing Rail Transit|#{{CRT color|na}}}} }} | #default={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro|crt=[[File:CRT Logo.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Chongqing Rail Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Chongqing Rail Transit}}}}}}]] | csr=[[File:CSR Logo.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Chongqing Suburban Railways}}}|alt={{{alt|{{{link|Chongqing Suburban Railway}}}}}}]] | 0|c|circle={{RouteBox|0|Loop Line, Chongqing Rail Transit|#{{CRT color|c}}|white}} | 3a={{RouteBox|3_A|Line 3, Chongqing Rail Transit#Airport Branch|#{{CRT color|3}}}} | 6i={{RouteBox|6_I|Line 6, Chongqing Rail Transit#International Expo Branch|#{{CRT color|6}}}} | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Chongqing Rail Transit|#{{CRT color|{{{2}}}}}}} | s={{#switch: {{lc: {{{4}}} }} | na={{RouteBox|S{{{3}}}|Line S{{{3}}}, Chongqing Suburban Railway|#{{CRT color|na}}}} | #default={{RouteBox|S{{{3}}}|Line S{{{3}}}, Chongqing Suburban Railway|#{{CRT color|s{{{3}}}}}}} }} | r={{#switch: {{lc: {{{4}}} }} | na={{RouteBox|R{{{3}}}|Line R{{{3}}}, Chongqing Suburban Railway|#{{CRT color|na}}}} | #default={{RouteBox|R{{{3}}}|Line R{{{3}}}, Chongqing Suburban Railway|#{{CRT color|r{{{3}}}}}}} }} }} }} | cologne={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | s|s-bahn=[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}}}}]] | stadtbahn=[[File:Stadtbahn.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Cologne Stadtbahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Cologne Stadtbahn}}}}}}]] }} | copenhagen={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} |1|m1 = [[File:M1 icon.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|M1 (Copenhagen)}}}]] |2|m2 = [[File:M2 icon.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|M2 (Copenhagen)}}}]] |3|m3 = [[File:M3 icon.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|City Circle Line}}}]] |4|m4 = [[File:M4 icon.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|City Circle Line}}}]] |s = [[File:S-tog.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|S-train (Copenhagen)}}}]] |#default = {{S-train service small|{{{2}}}|{{{link|}}}|size={{{size|14}}}}} }} | daegu={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro=[[File:South Korea subway logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Daegu Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Daegu Metro}}}}}}]] | #default=[[File:Daegu Metro Line {{{2}}}.svg|{{{size|x16}}}px|link=Daegu Metro Line {{{2}}}]] }} | dalian={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Dalian Metro|#{{CRT color|na}}}} | 10|j|jinpu={{RouteBox|Jinpu|{{{link|Jinzhou–Puwan Intercity Railway}}}|#{{DLM color|na}}}} | r2|202={{RouteBox|202|{{{link|Route 202 Line, Dalian Metro}}}|#{{DLM color|na}}}} }} | #default={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro=[[File:Dalian Metro Logo Image Only.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Dalian Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Dalian Metro}}}}}}]] | #default={{RouteBox|{{uc: {{{2}}} }}|{{{link|Line {{uc: {{{2}}} }}, Dalian Metro}}}|#{{DLM color|{{{2}}}}}}} | 10|j|jinpu={{RouteBox|Jinpu|{{{link|Jinzhou–Puwan Intercity Railway}}}|#{{DLM color|j}}|#000}} | r2|202={{RouteBox|202|{{{link|Route 202 Line, Dalian Metro}}}|#{{DLM color|202}}}} }} }} | dammam={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | 1={{RouteBox|1|Line 1 (Dammam Metro)|#748477}} | 2={{RouteBox|2|Line 2 (Dammam Metro)|#748477}} }} | delhi={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | s|suburban = [[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Delhi Suburban Railway}}}]] | m|metro = [[File:Delhi Metro logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Delhi Metro}}}]] | bus=[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Transport in Delhi#Buses}}}]] }} | denver={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} |#default = <span style="display:inline-block; width:{{#expr:{{{size|13}}} + 2}}px; height:{{{size|13}}}px; background-color:#{{RTD color|{{{2}}}}}; border:1px solid white; border-radius: 3px; padding-top:2px; line-height:{{#expr:{{{size|13}}} - 1}}px; text-align:center; ">&nbsp;[[{{{link|{{{2}}} Line (RTD)}}}|<span style="color:#fff; font-style:italic; font-weight:bold; font-size:{{#expr:{{{size|13}}} - 2}}px; white-space:nowrap; margin-left:{{#ifeq:{{lc:{{{2}}}}}|w|-3|-2}}px;">{{uc: {{{2}}} }}</span>]]&nbsp;</span> |g(old)|g (old) = <span style="display:inline-block; width:{{#expr:{{{size|13}}} + 2}}px; height:{{{size|13}}}px; background-color:#{{RTD color|g (old)}}; border:1px solid white; border-radius: 3px; padding-top:2px; line-height:{{#expr:{{{size|13}}} - 1}}px; text-align:center; ">&nbsp;[[{{{link|R Line (RTD)#History}}}|<span style="color:#fff; font-style:italic; font-weight:bold; font-size:{{#expr:{{{size|13}}} - 2}}px; white-space:nowrap; margin-left:-2px;">G</span>]]&nbsp;</span> }} | detroit={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | dpm|detroit people mover=[[File:DPM_icon.png|{{{size|16}}}px|link=Detroit People Mover]] | m-1|m1|m-1 rail=[[File:M-1_RAIL_logo.png|{{{size|60}}}px|link=M-1 Rail]] }} | doha={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | m1={{RouteBox|M1|Red Line (Doha Metro)|#DC241F}} | m2={{RouteBox|M2|Green Line (Doha Metro)|#009530}} | m3={{RouteBox|M3|Gold Line (Doha Metro)|#FFD700}} | m4={{RouteBox|M4|Blue Line (Doha Metro)|#0354A6}} | l1={{RouteBox|L1|Red Line (Lusail Light Rail Transit)|#DC241F}} | l2={{RouteBox|L2|Green Line (Lusail Light Rail Transit)|#009530}} | l3={{RouteBox|L3|Purple Line (Lusail Light Rail Transit)|#9016B2}} | l4={{RouteBox|L4|Yellow Line (Lusail Light Rail Transit)|#FFD700}} }} | dongguan={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Dongguan Rail Transit|#{{DG color|na}}}} }} | #default={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro=[[File:Dongguan Rail Transit logo.svg|{{{size|16x16}}}px|link={{{link|Dongguan Rail Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Dongguan Rail Transit}}}}}}]] | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Dongguan Rail Transit|#{{DG color|{{{2}}}}}}} }} }} | donostialdea={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro=[[File:Símbolo del Metro Donostialdea.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Metro Donostialdea}}}|alt={{{alt|{{{link|Metro Donostialdea}}}}}}]] }} | dortmund={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | s|s-bahn=[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}}}}]] | stadtbahn=[[File:Stadtbahn.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Dortmund Stadtbahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Dortmund Stadtbahn}}}}}}]] }} | dublin={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | dart=[[File:Irish Rail logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Dublin Area Rapid Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Dublin Area Rapid Transit}}}}}}]] | commuter=[[File:Irish Rail logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Dublin Suburban Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Dublin Suburban Rail}}}}}}]] |luas|#default=[[File:Luas simple logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Luas}}}|alt={{{alt|{{{link|Luas}}}}}}]] }} | dubai={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | m1={{RouteBox|M1|Red Line (Dubai Metro)|#DC241F}} | m2={{RouteBox|M2|Green Line (Dubai Metro)|#009530}} | m3={{RouteBox|M3|Purple Line (Dubai Metro)|#9016B2}} | m4={{RouteBox|M4|Blue Line (Dubai Metro)|#0354A6}} | l1={{RouteBox|L1|Palm Jumeirah Monorail|#748477}} | t1={{RouteBox|T1|Dubai Tram|#01a0b1}} | t2={{RouteBox|T2|Dubai Trolley|#800000}} }} | duisburg={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | s|s-bahn=[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}}}}]] | stadtbahn=[[File:Stadtbahn.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Duisburg Stadtbahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Duisburg Stadtbahn}}}}}}]] }} | düsseldorf={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | s|s-bahn=[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}}}}]] | stadtbahn=[[File:Stadtbahn.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Düsseldorf Stadtbahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Düsseldorf Stadtbahn}}}}}}]] }} | edmonton={{#switch: {{lc:{{{2|}}}}} | ets = [[File:Edmonton Transit System logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Edmonton Transit System}}}|alt={{{alt|{{{link|Edmonton Transit System}}}}}}]] | capital = [[File:MtlMetro5.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Capital Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Capital Line}}}}}}]] | metro = [[File:Wayside Signal Red.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Metro Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Metro Line}}}}}}]] | valley = [[File:MtlMetro1.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Valley Line (Edmonton)}}}|alt={{{alt|{{{link|Valley Line}}}}}}]] }} | esfahan | isfahan ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:Esfahan Metro Logo.png|{{{size|25}}}px|link={{{link| Isfahan Metro}}}]] | uc =[[File:Zeichen 123.svg|15px]] }} | essen={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | s|s-bahn=[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}}}}]] | stadtbahn=[[File:Stadtbahn.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Essen Stadtbahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Essen Stadtbahn}}}}}}]] }} | euskotren={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | tren=[[File:Euskotren Trena Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Euskotren Trena}}}|alt={{{alt|{{{link|Euskotren Trena}}}}}}]] | tranbia=[[File:Euskotren Tranbia Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Euskotren Tranbia}}}|alt={{{alt|{{{link|Euskotren Tranbia}}}}}}]] | autobusa=[[File:Euskotren Autobusa Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Euskotren Autobusa}}}|alt={{{alt|{{{link|Euskotren Autobusa}}}}}}]] }} | foshan={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Foshan Metro|#{{FSM color|na}}}} | g|gf|guangfo={{RouteBox|Guangfo|Guangfo Metro|#{{FSM color|na}}}} }} | #default={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro=[[File:FMetro logo icon.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Foshan Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Foshan Metro}}}}}}]] | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Foshan Metro|#{{FSM color|{{{2}}}}}|#000}} | 1|3|5={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Foshan Metro|#{{FSM color|{{{2}}}}}}} | g|gf|guangfo={{RouteBox|Guangfo|Guangfo Metro|#{{FSM color|GF}}}} }} }} | fuzhou={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Fuzhou Metro|#{{FZ color|na}}}} }} | #default={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro=[[File:Fuzhou Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Fuzhou Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Fuzhou Metro}}}}}}]] | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Fuzhou Metro|#{{FZ color|{{{2}}}}}}} }} }} | geneva={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | tram=[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Transports Publics Genevois}}}|alt={{{alt|{{{link|Transports Publics Genevois}}}}}}]] | ferry=[[File:Ferry symbol.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Mouettes Genevoises Navigation}}}|alt={{{alt|{{{link|Mouettes Genevoises Navigation}}}}}}]] }} | gotransit|got={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rail|train={{#if:{{{4|}}}||[[File:GO Transit logo.svg|{{{size|20}}}px|link=GO Transit]]}} {{#switch: {{{3}}} | A|Lakeshore West=[[File:Lakeshore West logo.png|{{{size|16}}}px|link=Lakeshore West line]] | B|Lakeshore East=[[File:Lakeshore East line GO logo.png|{{{size|16}}}px|link=Lakeshore East line]] | C|Milton=[[File:Milton line GO logo.png|{{{size|16}}}px|link=Milton line]] | D|Kitchener=[[File:Kitchener line GO logo.png|{{{size|16}}}px|link=Kitchener line]] | E|Barrie=[[File:Barrie line GO logo.png|{{{size|16}}}px|link=Barrie line]] | F|Richmond Hill=[[File:Richmond Hill line GO logo.png|{{{size|16}}}px|link=Richmond Hill line]] | G|Stouffville=[[File:Stouffville line GO logo.png|{{{size|16}}}px|link=Stouffville line]] | Midtown|Seaton|Locust Hill=[[File:Midtown line GO logo.png|{{{size|16}}}px|link=Midtown corridor]] }} | bus={{{icon|[[File:GO bus symbol.svg|{{{size|16}}}px|link=GO Transit bus services]]}}} {{#if:{{{3|}}}|{{#if:{{{4|}}}|{{color box|black|'''{{{3|}}}'''|white}}|{{color box||{{{3|}}}}} }} }} }} | granada={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro=[[File:Símbolo del Metro de Granada.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Granada metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Granada metro}}}}}}]] | 1=[[File:L1 Metro de Granada.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Granada Metro}}}]] }} | guangzhou={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Guangzhou Metro|#{{GZM color|na}}}} | g|gf|guangfo={{RouteBox|Guangfo|Guangfo Metro|#{{GZM color|na}}}} | a|apm={{RouteBox|APM|Zhujiang New Town Automated People Mover System|#{{GZM color|na}}}} | k|kc={{RouteBox|Knowledge City|Knowledge City Line|#{{GZM color|na}}}} | thz1= {{RouteBox|THZ1|Haizhu Tram|#{{GZM color|na}}}} }} | #default={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro=[[File:Guangzhou Metro icon.svg|{{{size|x16px}}}|link={{{link|Guangzhou Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Guangzhou Metro}}}}}}]] | gfm=[[File:Guangfo Metro icon.svg|{{{size|x16px}}}|link={{{link|Guangfo Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Guangfo Metro}}}}}}]] | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Guangzhou Metro|#{{GZM color|{{{2}}}}}}} | 1={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Guangzhou Metro|#{{GZM color|{{{2}}}}}|#000}} | g|gf|guangfo={{RouteBox|Guangfo|Guangfo Metro|#{{GZM color|G}}}} | a|apm={{RouteBox|APM|Zhujiang New Town Automated People Mover System|#{{GZM color|A}}}} | k|kc={{RouteBox|Knowledge City|Knowledge City Line|#{{GZM color|K}}|#000}} | thz1= {{RouteBox|THZ1|Haizhu Tram|#{{GZM color|thz1}}}} }} }} | guiyang={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Guiyang Metro|#{{GuiyangM color|na}}}} }} | #default={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro=[[File:GuiyangMetro.png|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Guiyang Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Guiyang Metro}}}}}}]] | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Guiyang Metro|#{{GuiyangM color|{{{2}}}}}}} }} }} | hamilton={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | hsr=[[File:BSicon BUS1.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Hamilton Street Railway}}}]] | go|got|gotransit={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | train|a|lakeshore west|rail=[[File:Lakeshore West logo.png|{{{size|16}}}px|link=Lakeshore West line]] | bus={{{icon|[[File:GO bus symbol.svg|{{{size|16}}}px|link=List of GO Transit bus routes]]}}} | #default=[[File:GO Transit logo.svg|{{{size|20}}}px|link=GO Transit]] }} | a|b|t=[[File:BLAST {{uc:{{{2}}}}}.svg|{{{size|16}}}px|link={{uc:{{{2}}}}}-Line (Hamilton)]] | l|s=[[File:BLAST {{uc:{{{2}}}}}.svg|{{{size|16}}}px|link=BLAST network]] | lrt={{#switch: {{lc: {{{3|}}} }} | a|b|t=[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|16}}}px|link=BLAST network]] | #default=[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|16}}}px|link=BLAST network]] }} {{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | a|b|t=[[File:BLAST {{uc:{{{3}}}}}.svg|{{{size|16}}}px|link={{uc:{{{3}}}}}-Line (Hamilton)]] | l|s=[[File:BLAST {{uc:{{{3}}}}}.svg|{{{size|16}}}px|link=BLAST network]] }} }} | hangzhou={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Hangzhou Metro|#{{HZM color|na}}}} | 1b={{RouteBox|1 branch|Line 1, Hangzhou Metro|#{{HZM color|na}}}} }} | #default={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro=[[File:Hangzhou Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Hangzhou Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Hangzhou Metro}}}}}}]] | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Hangzhou Metro|#{{HZM color|{{{2}}}}}}} | 1b={{RouteBox|1 branch|Line 1, Hangzhou Metro|#{{HZM color|1b}}}} }} }} | harbin={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Harbin Metro|#{{HBM color|na}}}} }} | #default={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro=[[File:Harbin Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Harbin Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Harbin Metro}}}}}}]] | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Harbin Metro|#{{HBM color|{{{2}}}}}}} }} }} | hefei={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Hefei Metro|#{{HefeiM color|na}}}} }} | #default={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro=[[File:HefeiMetro.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Hefei Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Hefei Metro}}}}}}]] | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Hefei Metro|#{{HefeiM color|{{{2}}}}}}} }} }} | heilbronn={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | s|stadtbahn=[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Heilbronn Stadtbahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Heilbronn Stadtbahn}}}}}}]] }} | houston={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro=[[File:HoustonMetroLogoOnly.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Metropolitan Transit Authority of Harris County}}}]] | red=[[File:HoustonMetroRedLine.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|North/Red Line (METRORail)}}}]] | green=[[File:HoustonMetroGreenLine.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|East End/Green Line (METRORail)}}}]] | purple=[[File:HoustonMetroPurpleLine.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Southeast/Purple Line (METRORail)}}}]] }} | isleofwight={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | vectis=[[File:Southern Vectis diamond logo.PNG|{{{size|10}}}px|link={{{link|Southern Vectis}}}|alt={{{alt|{{{link|Southern Vectis}}}}}}]] | wightbus=[[File:Wightbus yellow blue logo.PNG|{{{size|10}}}px|link={{{link|Wightbus}}}|alt={{{alt|{{{link|Wightbus}}}}}}]] }} | istanbul={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | b | banliyö = [[File:Istanbul public transport - Banliyö Treni line symbol.png|{{{size|17}}}px| {{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | 1 = link={{{link|İstanbul-Halkalı Line}}}|alt={{{alt|{{{link|İstanbul-Halkalı Line}}}}}} | 2 = link={{{link|Haydarpaşa-Gebze Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Haydarpaşa-Gebze Line}}}}}} }}]] | bus | metrobus | metrobüs = [[File:Metrobus İstanbul Logo.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Metrobus (Istanbul)}}}|alt={{{alt|{{{link|Metrobus (Istanbul)}}}}}}]] | f1 = [[File:Istanbul Line Symbol F1.png|{{{size|17}}}px|link={{{link|}}}|alt={{{alt|{{{link|Kabataş-Taksim Funicular}}}}}}]] | m | metro = [[File:Istanbul Metro Logo.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Istanbul Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Istanbul Metro}}}}}}]] | m1 | m9 = [[File:Istanbul public transport - {{uc:{{{2}}}}} line symbol.png|{{{size|17}}}px|link={{{link|{{uc:{{{2}}}}} (Istanbul Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Line {{uc:{{{2}}}}}}}}}}}]] | m1a | m1b| m2 | m3 | m4 | m5 | m6 | m7 | m8 = [[File:Istanbul Line Symbol {{uc:{{{2}}}}}.png|{{{size|17}}}px|link={{{link|{{trunc|{{uc:{{{2}}}}}|2}} (Istanbul Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Line {{trunc|{{uc:{{{2}}}}}|2}}}}}}}}]] | marmaray = [[File:Istanbul Line Symbol Marmaray.png|{{{size|20}}}px|link={{{link|Marmaray}}}|alt={{{alt|{{{link|Marmaray}}}}}}]] | mm = [[File:Istanbul public transport - MM line symbol.png|{{{size|17}}}px]] <!-- Mini-Metro --> | t1 | t3 | t4 | t5 = [[File:Istanbul Line Symbol {{uc:{{{2}}}}}.png|{{{size|17}}}px|link={{{link|Istanbul modern tramways}}}|alt={{{alt|{{{link|Line {{uc:{{{2}}}}}}}}}}}]] | t2 = [[File:Ist uls t2.png|{{{size|17}}}px|link={{{link|Istanbul nostalgic tramways}}}|alt={{{alt|{{{link|Line T2}}}}}}]] | nt | nostaljik tramvay = [[File:Istanbul public transport - Nostaljik Tramvay symbol.png|{{{size|17}}}px|link={{{link|Istanbul nostalgic tramways}}}|alt={{{alt|{{{link|Istanbul nostalgic tramways}}}}}}]] | t | tunel | tünel = [[File:Istanbul Line Symbol Tünel.png|{{{size|17}}}px|link={{{link|Tünel}}}|alt={{{alt|{{{link|Tünel}}}}}}]] | tf | teleferik | gondola = [[File:Istanbul public transport - Teleferik line symbol.png|{{{size|17}}}px| {{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | 1 = link={{{link|Maçka Gondola}}}|alt={{{alt|{{{link|Maçka Gondola}}}}}} | 2 = link={{{link|Eyüp Gondola}}}|alt={{{alt|{{{link|Eyüp Gondola}}}}}} }}]] | ferry = <!-- [[File:Istanbul Şehir Hatları logo.png|{{{size|17}}}px|link={{{link|Ferries in Istanbul}}}|alt={{{alt|{{{link|Ferries in Istanbul}}}}}}]] --> | seabus = [[File:Istanbul public transport - Ferry line symbol.png|{{{size|17}}}px|link={{{link|İDO}}}|alt={{{alt|{{{link|İDO}}}}}}]] }} | jaipur={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | m | metro = [[File:Jaipur Metro Logo.png|{{{size|20}}}px|link={{{link|Jaipur Metro}}}]] }} | jakarta={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | red=[[File:KRL Icon Red.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|KA Commuter Line Jakarta Kota-Bogor}}}]] | yellow=[[File:KRL Icon Yellow.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|KA Commuter Loopline}}}]] | green=[[File:KRL Icon Green.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|KA Commuter Line Tanah Abang-Maja}}}]] | blue=[[File:KRL Icon Blue.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|KA Commuter Line Jakarta Kota-Bekasi}}}]] | brown=[[File:KRL Icon Brown.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|KA Commuter Line Duri-Tangerang}}}]] | pink=[[File:KRL Icon Pink.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|KA Commuter Line Jakarta Kota-Tanjung Priok}}}]] | l1={{RouteBox|L1|LRT Line 1 (Jakarta Light Rail Transit)|#FF0000}} | l2={{RouteBox|L2|LRT Line 2 (Jakarta Light Rail Transit)|#9016B2}} | l3={{RouteBox|L3|LRT Line 3 (Jakarta Light Rail Transit)|#80cb28}} | l4={{RouteBox|L4|LRT Line 4 (Jakarta Light Rail Transit)|#000000}} | l5={{RouteBox|L5|LRT Line 5 (Jakarta Light Rail Transit)|#000000}} | l6={{RouteBox|L6|LRT Line 6 (Jakarta Light Rail Transit)|#000000}} | l7={{RouteBox|L7|LRT Line 7 (Jakarta Light Rail Transit)|#000000}} | m1={{RouteBox|M1|MRT Line 1 (Jakarta Mass Rapid Transit)|#0354A6}} | m2={{RouteBox|M2|MRT Line 2 (Jakarta Mass Rapid Transit)|#009530}} <!-- Deleted from commons 10 June 2017 | tj=[[File:TransJakarta new logo.jpeg|{{{size|18}}}px|link={{{link|TransJakarta}}}]] --> | tjk1=[[File:Roundeltjk1.png|{{{size|20}}}px|link={{{link|Koridor 1 Transjakarta}}}]] | tjk2=[[File:Roundeltjk2.png|{{{size|20}}}px|link={{{link|Koridor 2 Transjakarta}}}]] | tjk3=[[File:Roundeltjk3.png|{{{size|20}}}px|link={{{link|Koridor 3 Transjakarta}}}]] | tjk4=[[File:Roundeltjk4.png|{{{size|20}}}px|link={{{link|Koridor 4 Transjakarta}}}]] | tjk5=[[File:Roundeltjk5.png|{{{size|20}}}px|link={{{link|Koridor 5 Transjakarta}}}]] | tjk6=[[File:Roundeltjk6.png|{{{size|20}}}px|link={{{link|Koridor 6 Transjakarta}}}]] | tjk7=[[File:Roundeltjk7.png|{{{size|20}}}px|link={{{link|Koridor 7 Transjakarta}}}]] | tjk8=[[File:Roundetjk8.png|{{{size|20}}}px|link={{{link|Koridor 8 Transjakarta}}}]] | tjk9=[[File:Roundetjk9.png|{{{size|20}}}px|link={{{link|Koridor 9 Transjakarta}}}]] | tjk10=[[File:Roundetjk10.png|{{{size|20}}}px|link={{{link|Koridor 10 Transjakarta}}}]] | tjk11=[[File:Roundetjk11.png|{{{size|20}}}px|link={{{link|Koridor 11 Transjakarta}}}]] | tjk12=[[File:Roundetjk12.png|{{{size|20}}}px|link={{{link|Koridor 12 Transjakarta}}}]] | tjk13=[[File:Roundetjk13.png|{{{size|20}}}px|link={{{link|Koridor 13 Transjakarta}}}]] }} | jeddah={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | 1={{RouteBox|1|Line 1 (Jeddah Metro)|#0354A6}} | 2={{RouteBox|2|Line 2 (Jeddah Metro)|#FF9A00}} | 3={{RouteBox|3|Line 3 (Jeddah Metro)|#DC241F}} }} | kaohsiung={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro|kmrt=[[File:Kaohsiung Mass Rapid Transit Logo(Logo Only).svg|{{{size|18x18}}}px|link={{{link|Kaohsiung Mass Rapid Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Kaohsiung Mass Rapid Transit}}}}}}]] | #default={{RouteBox|{{{2}}}|{{{2}}} Line (Kaohsiung MRT)|#{{KMRT color|{{{2}}}}}}} | yellow|orange|foguangshan = {{RouteBox|{{{2}}}|{{{2}}} Line (Kaohsiung MRT)|#{{KMRT color|{{{2}}}}}|#000}} | r={{RouteBox|R|{{{link|Red Line (Kaohsiung MRT)}}}|#{{KMRT color|r}}}} | o={{RouteBox|O|{{{link|Orange Line (Kaohsiung MRT)}}}|#{{KMRT color|o}}|#000}} | c={{RouteBox|C|{{{link|Circular Line (Kaohsiung MRT)}}}|#{{KMRT color|c}}}} | t={{RouteBox|T|{{{link|TRA Line (Kaohsiung)}}}|#{{KMRT color|t}}}} }} | karaj={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:لوگو قطار شهری کرج و حومه.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link| Karaj Metro}}}]] | 2|3|4|5|6 = [[File:لوگو قطار شهری کرج و حومه.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link| Karaj Metro}}}]] {{color box||'''LINE {{{2}}}'''}} [[File:Zeichen 123.svg|15px]] }} | kermanshah={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:Kermanshah Metro Logo.png|{{{size|25}}}px|link={{{link| Kermanshah Metro}}}]] }} | kiev={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | 1=[[File:Kiev Metro First Line logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Sviatoshynsko-Brovarska Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Line 1}}}}}}]] | 2=[[File:Kiev Metro Second Line logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kurenivsko-Chervonoarmiyska Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Line 2}}}}}}]] | 3=[[File:Kiev Metro Third Line logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Syretsko-Pecherska Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Line 3}}}}}}]] | 4=[[File:Kiev Metro Line 4.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Podilsko-Vyhurivska Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Line 4}}}}}}]] | 5=[[File:Kiev Metro Line 5.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Livoberezhna Line (Kiev Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Line 5}}}}}}]] | e|u=[[File:Kyiv Urban Electric Train.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kiev Urban Electric Train}}}|alt={{{alt|{{{link|}}}}}}]] | t|l=[[File:Kiev T logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kiev Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Light Rail}}}}}}]] | f=[[File:Kiev Funicular logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kiev Funicular}}}|alt={{{alt|{{{link|Funicular}}}}}}]] }} | kobe={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro=[[File:Kobe Municipal Subway Logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Kobe Municipal Subway}}}]] | k|kaigan=[[File:Subway KobeKaigan.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Kaigan Line}}}]] | s|seishin=[[File:Subway KobeSeishin.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Seishin-Yamate Line}}}]] }} | kunming={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Kunming Rail Transit|#{{KunmingRT color|na}}}} }} | #default={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rt=[[File:Kunming Metro Logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Kunming Rail Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Kunming Rail Transit}}}}}}]] | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Kunming Rail Transit|#{{KunmingRT color|{{{2}}}}}}} }} }} | kyoto={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro=[[File:Kyoto MTB Logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Kyoto Municipal Subway}}}]] | k|karasuma=[[File:Subway KyotoKarasuma.png|{{{size|13}}}px|link={{{link|Karasuma Line}}}]] | t|tozai=[[File:Subway KyotoTozai.png|{{{size|13}}}px|link={{{link|Tōzai Line (Kyoto)}}}]] }} | lille={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro=[[File:Lille Metro Logo 2017.svg|13x13px|link={{{link|Lille Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Lille Metro}}}}}}]] | 1|2=[[File:Symbole Lille {{{2}}}.svg|13x13px|link={{{link|Lille Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Lille Metro}}}}}}]] | tramway=[[File:Lille Tramway Logo 2017.svg|13x13px|link={{{link|Lille tramway}}}|alt={{{alt|{{{link|Lille tramway}}}}}}]] | r|t=[[File:Symbole Lille {{uc:{{{2}}}}}.svg|13x13px|link={{{link|Lille tramway}}}|alt={{{alt|{{{link|Lille tramway}}}}}}]] | bus=[[File:Lille Bus Logo 2017.svg|13x13px|link={{{link|Lille buses}}}|alt={{{alt|{{{link|Lille buses}}}}}}]] }} | lisboa |lisbon={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro=[[File:Metropolitano Lisboa logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Lisbon Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Lisbon Metro}}}}}}]] | azul | blue =[[File:MetroLisboa-linha-azul.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Lisbon Metro#Lines}}}|alt={{{alt|{{{link|Lisbon Metro}}}}}}]] | amarela | yellow =[[File:MetroLisboa-linha-amarela.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Lisbon Metro#Lines}}}|alt={{{alt|{{{link|Lisbon Metro}}}}}}]] | verde | green =[[File:MetroLisboa-linha-verde.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Lisbon Metro#Lines}}}|alt={{{alt|{{{link|Lisbon Metro}}}}}}]] | vermelha | red =[[File:MetroLisboa-linha-vermelha.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Lisbon Metro#Lines}}}|alt={{{alt|{{{link|Lisbon Metro}}}}}}]] }} | london={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | bus=[[File:London Buses square.png|{{{size|10}}}px|link={{{link|London Buses}}}|alt={{{alt|{{{link|London Buses}}}}}}]] | crossrail=[[File:Elizabeth line roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Crossrail}}}|alt={{{alt|{{{link|Crossrail}}}}}}]] <!-- File was deleted from Wikimedia Commons - 28 May 2017 | crossrail2=[[File:Crossrail 2 logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Crossrail 2}}}|alt={{{alt|{{{link|Crossrail 2}}}}}}]] --> | dlr=[[File:DLR no-text roundel.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Docklands Light Railway}}}|alt={{{alt|{{{link|Docklands Light Railway}}}}}}]] | cablecar=[[File:London AirLine Roundel.png|{{{size|12}}}px|link={{{link|Emirates Air Line (cable car)}}}|alt={{{alt|{{{link|Emirates Air Line (gondola lift)}}}}}}]] | overground={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | #default=[[File:Overground notextroundel.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|London Overground}}}|alt={{{alt|{{{link|London Overground}}}}}}]] | north|east|south|west=[[File:Overground notextroundel.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|{{ucfirst:{{{3}}}}} London Line}}}|alt={{{alt|{{{link|{{ucfirst:{{{3}}}}} London Line}}}}}}]] | gospel|goblin|barking=[[File:Overground notextroundel.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Gospel Oak to Barking line}}}|alt={{{alt|{{{link|Gospel Oak to Barking line}}}}}}]] | lea|lea valley=[[File:Overground notextroundel.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Lea Valley lines}}}|alt={{{alt|{{{link|Lea Valley lines}}}}}}]] | romford|upminster=[[File:Overground notextroundel.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Romford–Upminster line}}}|alt={{{alt|{{{link|Romford–Upminster line}}}}}}]] | watford=[[File:Overground notextroundel.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Watford DC line}}}|alt={{{alt|{{{link|Watford DC Line}}}}}}]] }} | tram=[[File:Tramlink no-text roundel.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Tramlink{{#if:{{{3|}}}| route {{{3}}}}}}}}|alt={{{alt|{{{link|Tramlink{{#if:{{{3|}}}| route {{{3}}}}}}}}}}}]] | rail=[[File:National Rail logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|National Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|National Rail}}}}}}]] | underground=[[File:Underground no-text.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|London Underground}}}|alt={{{alt|{{{link|London Underground}}}}}}]] | river=[[File:BSicon FERRY.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|London River Services}}}|alt={{{alt|{{{link|London River Services}}}}}}]] | metropolitan|bakerloo|district|jubilee|northern|piccadilly|victoria|elizabeth=[[File:{{ucfirst:{{{2}}}}} line roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|{{ucfirst:{{{2}}}}} line}}}|alt={{{alt|{{{link|{{ucfirst:{{{2}}}}} Line}}}}}}]] | central|circle=[[File:{{ucfirst:{{{2}}}}} line roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|{{ucfirst:{{{2}}}}} line (London Underground)}}}|alt={{{alt|{{{link|{{ucfirst:{{{2}}}}} line (London Underground)}}}}}}]] | east london=[[File:East London line roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|East London Line#The London Underground era}}}|alt={{{alt|{{{link|East London line}}}}}}]] | fleet=[[File:Fleet line roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Fleet line}}}|alt={{{alt|{{{link|Fleet Line}}}}}}]] | h&c=[[File:H&c line roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Hammersmith & City line}}}|alt={{{alt|{{{link|Hammersmith & City Line}}}}}}]] | w&c=[[File:W&c line roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Waterloo & City line}}}|alt={{{alt|{{{link|Waterloo & City Line}}}}}}]] }} | losangeles={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metrolink=[[File:Metrolink icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metrolink (Southern California)}}}|alt={{{alt|{{{link|Metrolink (Southern California)}}}}}}]] | lacmta={{LACMTA link logo{{#if:{{{3|}}}|{{!}}showtext{{=}}yes|}}}} | {{LACMTA icon|{{{2}}}{{#if:{{{3|}}}|{{!}}showtext=yes|}}}} }} | lyon={{#switch:{{lc:{{{2}}}}} |bus=[[File:Lyon tcl logo-bus-full.svg|{{{size|x14}}}px|link={{{link|Buses in Lyon}}}]] |tr|trolleybus=[[File:Lyon tcl logo-cbus-full.svg|{{{size|x14}}}px|link={{{link|Trolleybuses in Lyon}}}]] |f|funicular=[[File:Lyon tcl logo-funi-full.svg|{{{size|x14}}}px|link={{{link|Funiculars of Lyon}}}]] |m|metro=[[File:Lyon tcl logo-metro-full.svg|{{{size|x14}}}px|link={{{link|Lyon Metro}}}]] |t|tramway=[[File:Lyon tcl logo-tram-full.svg|{{{size|x14}}}px|link={{{link|Lyon tramway}}}]] |{{RouteBox|{{uc:{{{2}}}}}|{{#switch:{{uc:{{{2}}}}}|F1|F2=Funiculars of Lyon|Lyon Metro Line {{uc:{{{2}}}}}}}|#{{Lyon Metro color|{{uc:{{{2}}}}}}}}} }} | madrid={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | renfe=[[File:Madrid-MetroRENFE.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Renfe Operadora}}}]] | c|cercanias|cercanías=[[File:Cercanias Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Cercanías Madrid}}}]] | c-1=[[File:C-1 light blue.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Madrid}}}]] | c-2=[[File:C-2 green.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Madrid}}}]] | c-3=[[File:C-3 dark pink.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Madrid}}}]] | c-4=[[File:C-4 dark blue.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Madrid}}}]] | c-5=[[File:C-5 yellow.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Madrid}}}]] | c-7=[[File:C-7 red.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Madrid}}}]] | c-8=[[File:C-8 green.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Madrid}}}]] | c-9=[[File:C-9 orange.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Madrid}}}]] | c-10=[[File:C-10 lime.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Cercanías Madrid}}}]] | metro=[[File:MetroMadridLogoSimplified.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Madrid Metro}}}]] | #default=[[File:Madrid-MetroLinea{{{2}}}.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Line {{{2}}} (Madrid Metro)}}}]] | r|ramal=[[File:Madrid-MetroRamal.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Ramal (Madrid Metro)}}}]] | l|ligero=[[File:Stadtbahn Madrid Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metro Ligero}}}]] | l1|ml1|ml-1=[[File:Madrid_MetroLigero1.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metro Ligero#Line ML-1}}}]] | l2|ml2|ml-2=[[File:Madrid_MetroLigero2.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metro Ligero#Line ML-2}}}]] | l3|ml3|ml-3=[[File:Madrid_MetroLigero3.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metro Ligero#Line ML-3}}}]] | bus|e|emt=[[File:MadridMetro-EMT.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid#Buses}}}]] | u|urbano=[[File:MadridMetro-BusUrbano.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid#Buses}}}]] | i|interurbano=[[File:MadridMetro-BusInterurbano.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid#Buses}}}]] | lr|largo|recorrido|largorecorrido=[[File:MadridMetro-LargoRecorrido.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid#Buses}}}]] | b|buho=[[File:MadridBusBuho.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid#Buses}}}]] | ib|interurbanobuho=[[File:MadridBusInterurbanoBuho.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid#Buses}}}]] | a=[[File:Madrid-MetroZonaA.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid Metro#Fares}}}]] | b1=[[File:Madrid-MetroZonaB1.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid Metro#Fares}}}]] | b2=[[File:Madrid-MetroZonaB2.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid Metro#Fares}}}]] | b3=[[File:Madrid-MetroZonaB3.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid Metro#Fares}}}]] | c1=[[File:Madrid-MetroZonaC1.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid Metro#Fares}}}]] | c2=[[File:Madrid-MetroZonaC2.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid Metro#Fares}}}]] | e1=[[File:Madrid-MetroZonaE1.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid Metro#Fares}}}]] | e2=[[File:Madrid-MetroZonaE2.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid Metro#Fares}}}]] }} | malaga|málaga={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro=[[File:Logo metro málaga.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Málaga Metro}}}]] | 1=[[File:MetroMalaga L1.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Málaga Metro}}}]] | 2=[[File:MetroMalaga L2.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Málaga Metro}}}]] | cercanias=[[File:Cercanias Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Cercanías Málaga}}}]] | c-1=[[File:C-1 light blue.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Málaga}}}]] | c-2=[[File:C-2 green.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Málaga}}}]] }} | manila={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | lrt-1|lrt1|1={{RouteBox|LRT1|Manila Light Rail Transit System Line 1|#{{Manila Rail Transit color|1}}}} | lrt-2|lrt2|mrt-2|mrt2|2={{RouteBox|LRT2|Manila Light Rail Transit System Line 2|#{{Manila Rail Transit color|2}}}} | mrt-3|mrt3|lrt-3|lrt3|3={{RouteBox|MRT3|Manila Metro Rail Transit System Line 3|#{{Manila Rail Transit color|3}}|#000000}} | lrt-4|lrt4|4={{RouteBox|LRT4|Manila Light Rail Transit System Line 4|#{{Manila Rail Transit color|4}}}} | lrt-5|lrt5|5={{RouteBox|LRT5|Mega Manila Subway|#{{Manila Rail Transit color|5}}}} | lrt-6|lrt6|6={{RouteBox|LRT6|Manila Light Rail Transit System Line 6|#{{Manila Rail Transit color|6}}}} | mrt-7|mrt7|7={{RouteBox|MRT7|Manila Metro Rail Transit System Line 7|#{{Manila Rail Transit color|7}}}} | mrt-9|mrt9|9={{RouteBox|MRT9|Manila Metro Rail Transit System Line 9|#{{Manila Rail Transit color|9}}}} | pnr|ce|orange={{RouteBox|PNR|PNR Metro South Commuter Line|#{{Manila Rail Transit color|PNR}}}} | southrail|sr={{RouteBox|SR|Philippine National Railways#Southrail Project (Conventional Line)|#{{Manila Rail Transit color|PNR}}|black}} }} | mashhad ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:Mashhad Metro logo.png|{{{size|25}}}px|link={{{link| Mashhad Urban Railway}}}]] | uc =[[File:Zeichen 123.svg|15px]] }} | mecca={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | a={{RouteBox|A|Line A (Mecca Metro)|#FFD700}} | b={{RouteBox|B|Line B (Mecca Metro)|#009530}} | c={{RouteBox|C|Line C (Mecca Metro)|#DC241F}} | d={{RouteBox|D|Line D (Mecca Metro)|#0354A6}} | s|shuttle={{RouteBox|S|Al Mashaaer Al Mugaddassah Metro Southern Line|#FFC0CB|#000000}} }} | medina={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | 1={{RouteBox|1|Line 1 (Jeddah Metro)|#009530}} | 2={{RouteBox|2|Line 2 (Jeddah Metro)|#0354A6}} | 3={{RouteBox|3|Line 3 (Jeddah Metro)|#DC241F}} }} | mexicocity={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | mcm=[[File:Mexico City Metro.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Mexico City Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Mexico City Metro}}}}}}]] | tl=[[File:DFGGH.JPG|{{{size|18}}}px|link={{{link|Xochimilco Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Xochimilco Light Rail}}}}}}]] | fs=[[File:Tren-S-Logo.png|{{{size|25}}}px|link={{{link|Suburban Railway of the Valley of Mexico Metropolitan Area}}}|alt={{{alt|{{{link|Suburban Railway of the Valley of Mexico Metropolitan Area}}}}}}]] | #default=[[File:MetroDF Linea {{{2}}}.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Mexico City Metro Line {{{2}}}}}}|alt={{{alt|{{{link|Mexico City Metro Line {{{2}}}}}}}}}]] }} | montreal={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rail={{#if:{{{4|}}}||[[File:AMTnewlogo simplified.svg|24px|link={{{link|Agence métropolitaine de transport}}}]]}} {{#switch: {{lc: {{{3}}} }} |candiac|delson|delson-candiac=[[File:AMT_Candiac_icon.png|{{{size|16}}}px|link=Candiac line]] |deux-montagnes=[[File:AMT_Deux-Montagnes_icon.png|{{{size|16}}}px|link=Deux-Montagnes line]] |mascouche|repentigny-mascouche|repentigny=[[File:AMT_Mascouche_icon.png|{{{size|16}}}px|link=Mascouche line]] |mont-saint-hilaire=[[File:AMT_Mont-Saint-Hilaire_icon.png|{{{size|16}}}px|link=Mont-Saint-Hilaire line]] |saint-jerome|saint-jérôme|blainville|blainville-saint-jerome|blainville-saint-jérôme=[[File:AMT_Saint-Jérôme_icon.png|{{{size|16}}}px|link=Saint-Jérôme line]] |vaudreuil|hudson|vaudreuil-hudson=[[File:AMT_Vaudreuil–Hudson_icon.png|{{{size|16}}}px|link=Vaudreuil–Hudson line]] }} | metro={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | 1|green=[[File:MtlMetro1.svg|{{{size|16}}}px|link=Green Line (Montreal Metro)]] | 2|orange=[[File:MtlMetro2.svg|{{{size|16}}}px|link=Orange Line (Montreal Metro)]] | 4|yellow=[[File:MtlMetro4.svg|{{{size|16}}}px|link=Yellow Line (Montreal Metro)]] | 5|blue=[[File:MtlMetro5.svg|{{{size|16}}}px|link=Blue Line (Montreal Metro)]] | #default=[[File:Montreal Metro.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Montreal Metro}}}]] }} | bus={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | express=[[File:STM Metrobus Express.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|List of Montreal bus routes}}}]] | night=[[File:S-nuit.gif|link={{{link|List of Montreal bus routes}}}]] | reserved=[[File:STM Metrobus Reserved.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|List of Montreal bus routes}}}]] | #default=[[File:Autobusmontréal.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|List of Montreal bus routes}}}]] }} }} | mumbai={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | s | suburban = [[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Mumbai Suburban Railway}}}]] | nmm | navi | navi mumbai metro = [[File:NaviMumbaiMetro-Logo.png|{{{size|20}}}px|link={{{link|Navi Mumbai Metro}}}]] | m | metro = [[File:Mumbai Metro logo.jpg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Mumbai Metro}}}]] | mr | monorail = [[File:Mumbai Monorail logo.jpg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Mumbai Monorail}}}]] }} | nagoya={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | h | higashiyama = [[File:Nagoya Subway Logo (Higashiyama Line).svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Higashiyama Line}}}]] | m | meijō | meijo = [[File:Nagoya Subway Logo (Meijo & Meiko Line).svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Meijō Line}}}]] | e | meikō | meiko = [[File:Nagoya Subway Logo (Meijo & Meiko Line).svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Meikō Line}}}]] | t | tsurumai = [[File:Nagoya Subway Logo (Tsurumai Line).svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Tsurumai Line}}}]] | s | sakura-dōri | sakura-dori | sakuradori = [[File:Nagoya Subway Logo (Sakura-dori Line).svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Sakura-dōri Line}}}]] | k | kamiiida = [[File:Nagoya Subway Logo (Kamiiida Line).svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Kamiiida Line}}}]] | metro = [[File:Nagoya Subway Logo (black).svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Nagoya Municipal Subway}}}]] }} | nanchang={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Nanchang Metro|#{{NCM color|na}}}} }} | #default={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro|rt=[[File:NanChang Metro logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Nanchang Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Nanchang Metro}}}}}}]] | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Nanchang Metro|#{{NCM color|{{{2}}}}}}} | 2={{RouteBox|2|Line 2, Nanchang Metro|#{{NCM color|2}}|#000}} }} }} | nanjing={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Nanjing Metro|#{{NJM color|na}}}} | s1={{RouteBox|S1|Nanjing–Gaochun Intercity Railway|#{{NJM color|na}}}} | s3={{RouteBox|S3|Nanjing–He County Intercity Railway|#{{NJM color|na}}}} | s7={{RouteBox|S7|Nanjing–Lishui Intercity Railway|#{{NJM color|na}}}} | s8={{RouteBox|S8|Nanjing–Tianchang Intercity Railway|#{{NJM color|na}}}} | s9={{RouteBox|S9|Nanjing–Gaochun Intercity Railway|#{{NJM color|na}}}} }} | #default={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro=[[File:Nanjing Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Nanjing Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Nanjing Metro}}}}}}]] | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Nanjing Metro|#{{NJM color|{{{2}}}}}}} | s1={{RouteBox|S1|Nanjing–Gaochun Intercity Railway|#{{NJM color|s1}}}} | s3={{RouteBox|S3|Nanjing–He County Intercity Railway|#{{NJM color|s3}}}} | s7={{RouteBox|S7|Nanjing–Lishui Intercity Railway|#{{NJM color|s7}}}} | s8={{RouteBox|S8|Nanjing–Tianchang Intercity Railway|#{{NJM color|s8}}}} | s9={{RouteBox|S9|Nanjing–Gaochun Intercity Railway|#{{NJM color|s9}}}} }} }} | nanning={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Nanning Rail Transit|#{{NanningRT color|na}}}} }} | #default={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro|rt=[[File:Nanning Rail Transit.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Nanning Rail Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Nanning Rail Transit}}}}}}]] | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Nanning Rail Transit|#{{NanningRT color|{{{2}}}}}}} }} }} | neworleans={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | stcharles | st-charles | 12 = [[St. Charles Streetcar Line|{{color box|Green}}]] | canal = [[Canal Streetcar Line|{{color box|Red}}]] [[Canal Streetcar Line|{{color box|#90EE90}}]] | canal-cemeteries | 47 = [[Canal Streetcar Line|{{color box|Red}}]] | canal-city-park-museum | 48 = [[Canal Streetcar Line|{{color box|#90EE90}}]] | riverfront | 2 | 02 = [[Riverfront Streetcar Line|{{color box|Blue}}]] | rampart-st-claude | loyola-rampart-st-claude | 49 = [[Rampart–St. Claude Streetcar Line|{{color box|Gold}}]] }} | newyork | newyorkcity | nycs={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | mta=[[File:MTA NYC logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metropolitan Transportation Authority}}}]] | lirr=[[File:MTA NYC logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Long Island Rail Road}}}]] | mnr=[[File:MTA NYC logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metro-North Railroad}}}]] | sir=[[File:MTA NYC logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Staten Island Railway}}}]] | #default=[[File:NYCS-bull-trans-{{ucfirst:{{{2}}}}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt="{{{2}}}" train|link={{{link|{{ucfirst:{{{2}}}}} (न्यू यॉर्क सिटी सबवे मार्ग)}}}]] | 4d|4x=[[File:NYCS-bull-trans-4d.svg|{{{size|x20}}}px|alt="4" express train|link={{{link|4 (न्यू यॉर्क सिटी सबवे मार्ग)}}}]] | 5d|5x=[[File:NYCS-bull-trans-5d.svg|{{{size|x20}}}px|alt="5" express train|link={{{link|5 (न्यू यॉर्क सिटी सबवे मार्ग)}}}]] | 6d|6x=[[File:NYCS-bull-trans-6d.svg|{{{size|x20}}}px|alt="6" express train|link={{{link|6d (न्यू यॉर्क सिटी सबवे मार्ग)}}}]] | 7d|7x=[[File:NYCS-bull-trans-7d.svg|{{{size|x20}}}px|alt="7" express train|link={{{link|7d (न्यू यॉर्क सिटी सबवे मार्ग)}}}]] | 8=[[File:8 (1967-1979 New York City Subway bullet).svg|{{{size|x20}}}px|alt="8" train|link={{{link|8 (न्यू यॉर्क सिटी सबवे मार्ग)}}}]] | ad|ax=[[File:NYCS-bull-trans-Ad.svg|{{{size|x20}}}px|alt="A" express train|link={{{link|ए (न्यू यॉर्क सिटी सबवे मार्ग)}}}]] | bd|bx=[[File:NYCS-bull-trans-Bd.svg|{{{size|x20}}}px|alt="B" express train|link={{{link|बी (न्यू यॉर्क सिटी सबवे मार्ग)}}}]] | j=[[File:NYCS-bull-trans-J.svg|{{{size|x20}}}px|alt="J" train|link={{{link|J/Z (न्यू यॉर्क सिटी सबवे मार्ग)}}}]] | z=[[File:NYCS-bull-trans-Z.svg|{{{size|x20}}}px|alt="Z" train|link={{{link|J/Z (न्यू यॉर्क सिटी सबवे मार्ग)}}}]] | mex=[[File:NYCS-bull-trans-M brown.svg|{{{size|x20}}}px|alt=brown "M" train|link={{{link|M (न्यू यॉर्क सिटी सबवे मार्ग)}}}]] | md|mx=[[File:NYCS-bull-trans-Md brown.svg|{{{size|x20}}}px|alt="M" express train|link={{{link|M (न्यू यॉर्क सिटी सबवे मार्ग)}}}]] | nd|nx=[[File:NYCS-bull-trans-Nd.svg|{{{size|x20}}}px|alt="N" express train|link={{{link|N (न्यू यॉर्क सिटी सबवे मार्ग)}}}]] | qd|qx=[[File:NYCS-bull-trans-Qd.svg|{{{size|x20}}}px|alt="Q" express train|link={{{link|Qd (न्यू यॉर्क सिटी सबवे मार्ग)}}}]] | s=[[File:NYCS-bull-trans-S.svg|{{{size|x20}}}px|alt=shuttle train|link={{{link|S (न्यू यॉर्क सिटी सबवे मार्ग)}}}]][[Category:Pages using Rail-interchange with newyork-s]]<nowiki /> | sb|sblue=[[File:NYCS-bull-trans-S blue.svg|{{{size|x20}}}px|alt="A" Shuttle train|link={{{link|ए (न्यू यॉर्क सिटी सबवे मार्ग)}}}]] | sf|franklin=[[File:NYCS-bull-trans-S.svg|{{{size|x20}}}px|alt=Franklin Avenue Shuttle|link={{{link|Franklin Avenue Shuttle}}}]] | sr|rockaway=[[File:NYCS-bull-trans-S.svg|{{{size|x20}}}px|alt=Rockaway Park Shuttle|link={{{link|Rockaway Park Shuttle}}}]] | s42|42nd=[[File:NYCS-bull-trans-S.svg|{{{size|x20}}}px|alt=42nd Street Shuttle|link={{{link|42nd Street Shuttle}}}]] | ss=[[File:NYCS-bull-trans-S.svg|{{{size|x20}}}px|alt=shuttle train|link={{{link|S (न्यू यॉर्क सिटी सबवे मार्ग)}}}]] | wd|wx=[[File:NYCS-bull-trans-Wd.svg|{{{size|x20}}}px|alt=W express train|link={{{link|W (न्यू यॉर्क सिटी सबवे मार्ग)}}}]] | jfk=[[File:NYCS-bull-trans-JFK.svg|{{{size|x20}}}px|alt=JFK Express|link={{{link|JFK Express}}}]] }} | ningbo={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Ningbo Rail Transit|#{{NingboRT color|na}}}} | fh|fenghua={{RouteBox|Fenghua|Fenghua Line, Ningbo Rail Transit|#{{NingboRT color|na}}}} }} | #default={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rt=[[File:Ningbo Rail Transit Logo No Text.png|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Ningbo Rail Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Ningbo Rail Transit}}}}}}]] | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Ningbo Rail Transit|#{{NingboRT color|{{{2}}}}}}} | fh|fenghua={{RouteBox|Fenghua|Fenghua Line, Ningbo Rail Transit|#{{NingboRT color|fh}}}} }} }} | nizhny | nizhny novgorod={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro=[[File:NNMetro.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Nizhny Novgorod Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Nizhny Novgorod Metro}}}}}}]] | 1=[[File:NNMetro Line 1.svg|{{{size|x15}}}px|link={{{link|Line 1 (Nizhny Novgorod Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Avtozavodskaya Line (1)}}}}}}]] | 2=[[File:NNMetro Line 2.svg|{{{size|x15}}}px|link={{{link|Line 2 (Nizhny Novgorod Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Sormovskaya Line (2)}}}}}}]] | 3=[[File:NNMetro Line 3.svg|{{{size|x15}}}px|link={{{link|Line 3 (Nizhny Novgorod Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Nagornaya Line (3)}}}}}}]] }} | osaka={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro=[[File:Osaka Metro Logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Osaka Municipal Subway}}}]] | 1|m|midosuji=[[File:Midosuji Line Logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Midōsuji Line}}}]] | 2|t|tanimachi=[[File:Tanimachi Line Logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Tanimachi Line}}}]] | 3|y|yotsubashi=[[File:Yotsubashi Line Logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Yotsubashi Line}}}]] | 4|c|chuo=[[File:Chuo Line Logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Chūō Line (Osaka)}}}]] | 5|s|sennichimae=[[File:Sennichimae Line Logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Sennichimae Line}}}]] | 6|k|sakaisuji=[[File:Sakaisuji Line Logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Sakaisuji Line}}}]] | 7|n|nagahori=[[File:Tsurumiryokuchi Line Logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Nagahori Tsurumi-ryokuchi Line}}}]] | 8|i|imazatosuji=[[File:Imazatosuji Line Logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Imazatosuji Line}}}]] | p|nanko=[[File:Newtram logo.png|{{{size|13}}}px|link={{{link|Nankō Port Town Line}}}]] }} | paris={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | m|metro=[[File:Paris {{#if:{{{3|}}}|m|logo metro}} {{{3|}}} jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Paris Métro {{#if:{{{3|}}}|Line {{{3}}}}}}}}|alt={{{alt|{{{link|Paris Métro {{#if:{{{3|}}}|Line {{{3}}}}}}}}}}}]] | r|rer=[[File:{{#if:{{{3|}}}|Paris RER {{uc:{{{3|}}}}} icon|RER}}.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|{{#if:{{{3|}}}|RER {{uc:{{{3}}}}}|Réseau Express Régional}}}}}|alt={{{alt|{{{link|RER {{{3|}}}}}}}}}]] | t|tram=[[File:{{#if:{{{3|}}}|Logo Paris tram ligne{{{3}}}|Paris logo tram jms}}.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|{{#if:{{{3|}}}|Île-de-France tramway Line {{{3}}}|Tramways in Île-de-France}}}}}|alt={{{alt|{{{link|{{#if:{{{3|}}}|Île-de-France tramway Line {{{3}}}|Tramways in Île-de-France}}}}}}}}]] | i|transilien=[[File:{{#if:{{{3|}}}|Logo Paris Transilien ligne{{uc:{{{3}}}}}|Paris logo banlieu jms}}.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transilien {{#switch:{{uc:{{{3}}}}} |H=Paris – Nord |J=Paris – Saint-Lazare |K=Paris – Nord |L=Paris – Saint-Lazare |N=Paris – Montparnasse |P=Paris – Est |R=Paris – Lyon |U=Line U }}}}}|alt={{{alt|{{{link|Transilien {{#switch:{{uc:{{{3}}}}} |H=Paris – Nord |J=Paris – Saint-Lazare |K=Paris – Nord |L=Paris – Saint-Lazare |N=Paris – Montparnasse |P=Paris – Est |R=Paris – Lyon |U=La Défense }}}}}}}}]] | a=[[File:Paris logo orlyval jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|}}}|alt={{{alt|{{{link|}}}}}}]] | b|bus=[[File:Paris logo bus jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Bus (RATP)}}}|alt={{{alt|{{{link|Bus (RATP)}}}}}}]] | c|cdgval=[[File:Paris logo orlyval jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|CDGVAL}}}|alt={{{alt|{{{link|CDGVAL}}}}}}]] | g|gdslignes=[[File:Paris logo gdslignes jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|SNCF}}}|alt={{{alt|{{{link|SNCF}}}}}}]] | mo|montmartre=[[File:Paris logo montmartre jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Montmartre Funicular}}}|alt={{{alt|{{{link|Montmartre Funicular}}}}}}]] | n|noctilien=[[File:Paris logo noctilien jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Noctilien}}}|alt={{{alt|{{{link|Noctilien}}}}}}]] | o|orlyval=[[File:Paris logo orlyval jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Orlyval}}}|alt={{{alt|{{{link|Orlyval}}}}}}]] | te|ter=[[File:Paris logo ter jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|TER}}}|alt={{{alt|{{{link|TER}}}}}}]] }} | perth={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | bus = [[File:Aiga bus trans.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|}}}|alt={{{alt|{{{link|Bus transfer}}}}}}]] | circle = [[File:CircleRoute icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|CircleRoute}}}|alt={{{alt|{{{link|CircleRoute}}}}}}]] | event = [[File:Transperth special event.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|}}}|alt={{{alt|{{{link|Special event station}}}}}}]] | indian = [[File:Indian Pacific icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Indian Pacific}}}|alt={{{alt|{{{link|Indian Pacific}}}}}}]] | transwa = [[File:Transwa icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transwa}}}|alt={{{alt|{{{link|Transwa}}}}}}]] }} | porto={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro=[[File:PortoMetro.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Porto Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Porto Metro}}}}}}]] | funicular=[[File:Logo_funicular_2.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Funicular dos Guindais}}}|alt={{{alt|{{{link|Funicular dos Guindais}}}}}}]] | #default=[[File:Metro do Porto linha {{uc:{{{2}}}}}.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Porto Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Porto Metro}}}}}}]] }} | prague={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | esko|e=[[File:Prag Esko Logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Esko Prague}}}|alt={{{alt|{{{link|Prague Esko}}}}}}]] | #default=[[Line {{{2}}} (Prague Metro)|<span style="color: #fff; background-color: #{{Prague Metro color|{{{2}}}}}; font-size: {{{size|12}}}px; font-weight: bold; padding: 2px 3px 0 3px">{{{2}}}</span>]] {{#if:{{{3|{{{text|}}}}}}|<span style="font-size: {{#if:{{{4|{{{small|}}}}}}|85|100}}%;">[[Line {{{2}}} (Prague Metro)|Line {{{2}}}]]</span>|}} }} | qingdao={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Qingdao Metro|#{{QingdaoM color|na}}}} }} | #default={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro=[[File:Qingdao Metro.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Qingdao Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Qingdao Metro}}}}}}]] | 1={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Qingdao Metro|#{{QingdaoM color|{{{2}}}}}|#000}} | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Qingdao Metro|#{{QingdaoM color|{{{2}}}}}}} }} }} | qom={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro=[[File:Qom Metro Logo.PNG|{{{size|25}}}px|link={{{link| Qom Metro}}}]] | uc=[[File:Zeichen 123.svg|15px]] }} | riyadh={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | 1={{RouteBox|1|Line 1 (Riyadh Metro)|#0354A6}} | 2={{RouteBox|2|Line 2 (Riyadh Metro)|#DC241F}} | 3={{RouteBox|3|Line 3 (Riyadh Metro)|#FF9A00}} | 4={{RouteBox|4|Line 4 (Riyadh Metro)|#FFD700}} | 5={{RouteBox|5|Line 5 (Riyadh Metro)|#009530}} | 6={{RouteBox|6|Line 6 (Riyadh Metro)|#9016B2}} }} | riodejaneiro={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:Metrorioicon.png|{{{size|15}}}px|link={{{link|Rio de Janeiro Metro}}}]] }} | rotterdam={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:RET metro logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Rotterdam Metro}}}]] }} | sandiego={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | bus=[[File:MTS_Bus_icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|List of bus routes in San Diego}}}]] | coaster=[[File:Coaster_icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Coaster (commuter rail)}}}]] | sprinter=[[File:Sprinter San Diego.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Sprinter (light rail)}}}]] | trolley=[[File:MTS_Trolley_icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|San Diego Trolley}}}]] | blue|b=[[File:Logo Blue Line (San Diego Trolley).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Blue Line (San Diego Trolley)}}}]] | orange|o=[[File:Logo Orange Line (San Diego Trolley).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Orange Line (San Diego Trolley)}}}]] | green|g=[[File:Logo Green Line (San Diego Trolley).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Green Line (San Diego Trolley)}}}]] | silver|s=[[File:Logo Silver Line (San Diego Trolley).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Silver Line (San Diego Trolley)}}}]] }} | sanfrancisco={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | muni=[[File:BSicon LOGO SFmuni.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|San Francisco Municipal Railway}}}]] | metro=[[File:BSicon LOGO SFmuni.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Muni Metro}}}]] | j=[[File:J Church logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|J Church}}}]] | k=[[File:K Ingleside logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|K Ingleside}}}]] | l=[[File:L Taraval logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|L Taraval}}}]] | m=[[File:M Ocean View logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|M Ocean View}}}]] | n=[[File:N Judah logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|N Judah}}}]] | s=[[File:S Shuttle logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|S Castro Shuttle}}}]] | t=[[File:T Third Street logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|T Third Street}}}]] | e={{RouteBox|E|E Embarcadero|#{{MUNI color|E}}}} | f={{RouteBox|F|F Market & Wharves|#{{MUNI color|F}}|black}} | cable=[[File:BSicon CCAR.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|San Francisco cable car system}}}]] }} | santiago={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro=[[File:Santiago Metro logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro}}}]] }} | saopaulo={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro=[[File:Metrô-SP icon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|São Paulo Metro}}}]] | 1={{RouteBox|1|Line 1 (São Paulo Metro)|#1a5ba3}} | 2={{RouteBox|2|Line 2 (São Paulo Metro)|#008569}} | 3={{RouteBox|3|Line 3 (São Paulo Metro)|#f04d43}} | 4={{RouteBox|4|Line 4 (São Paulo Metro)|#ffd527}} | 5={{RouteBox|5|Line 5 (São Paulo Metro)|#a84f9c}} | 6={{RouteBox|6|Line 6 (São Paulo Metro)|#f47936}} | 15={{RouteBox|15|Line 15 (São Paulo Metro)|#899194}} | 16={{RouteBox|16|Line 16 (São Paulo Metro)|#8F00FF}} | 17={{RouteBox|17|Line 17 (São Paulo Metro)|#f89734}} | 18={{RouteBox|18|Line 18 (São Paulo Metro)|#964b00}} | 19={{RouteBox|19|Line 19 (São Paulo Metro)|#0099cc}} | 20={{RouteBox|20|Line 20 (São Paulo Metro)|#ff3366}} | cptm=[[File:CPTM red symbol.gif|{{{size|18}}}px|link={{{link|Companhia Paulista de Trens Metropolitanos}}}]] | 7={{RouteBox|7|Line 7 (CPTM)|#B81D64}} | 8={{RouteBox|8|Line 8 (CPTM)|#8A8988}} | 9={{RouteBox|9|Line 9 (CPTM)|#009496}} | 10={{RouteBox|10|Line 10 (CPTM)|#0088B0}} | 11={{RouteBox|11|Line 11 (CPTM)|#E87A65}} | 12={{RouteBox|12|Line 12 (CPTM)|#1C2D72}} | 13={{RouteBox|13|Line 13 (CPTM)|#00A150}} | 14={{RouteBox|14|Line 14 (CPTM)|#0A1013}} }} | sapporo={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro=[[File:ST Logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Sapporo Municipal Subway}}}]] | n|namboku=[[File:Subway SapporoNamboku.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Namboku Line (Sapporo)}}}|alt={{{link|Namboku Line}}}]] | t|tozai|tōzai=[[File:Subway SapporoTozai.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Tōzai Line (Sapporo)}}}|alt={{{link|Tōzai Line}}}]] | h|toho|tōhō=[[File:Subway SapporoToho.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Tōhō Line}}}]] }} | seattle={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | link=[[File:Sound Transit logo simplified.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Link light rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Link light rail}}}}}}]] | sounder=[[File:Sound Transit logo simplified.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Sounder commuter rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Sounder commuter rail}}}}}}]] | a|b|c|d|e|f|g|h=[[File:{{{2}}} Line Logo.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|RapidRide {{{2}}} Line}}}]] }} | seoul={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | arx=[[File:Seoul Metro Arex Line.png|{{{size|x16}}}px|link=AREX]]{{#switch: {{lc: {{{3|}}} }} | l|local=&nbsp;Local | e|x|express=&nbsp;Express }} | bun={{RouteBox|Bundang|{{{link|Bundang Line}}}|#{{SMS color|Bundang}}}} | chun={{RouteBox|Gyeongchun|{{{link|Gyeongchun Line}}}|#{{SMS color|Gyeongchun}}}} | ever={{RouteBox|EverLine|{{{link|Everline}}}|#{{SMS color|Everline}}}} | gyeongjung|gye|jun={{RouteBox|Gyeongui–&#8203;Jungang|{{{link|Gyeongui–Jungang Line}}}|#{{SMS color|gyeongjung}}}} | gg|gyeonggang={{RouteBox|Gyeonggang|{{{link|Gyeonggang Line}}}|#{{SMS color|gyeonggang}}}} | maglev|im={{RouteBox|Maglev|{{{link|Incheon Airport Maglev}}}|#{{SMS color|IM}}}} | i1={{RouteBox|1|{{{link|Incheon Subway Line 1}}}|#{{SMS color|I1}}}} | i2={{RouteBox|2|{{{link|Incheon Subway Line 2}}}|#{{SMS color|I2}}}} | i3={{RouteBox|''3''|{{{link|Incheon Subway Line 3}}}|#{{SMS color|I3}}}} | ic1={{RouteBox|Incheon&nbsp;1|{{{link|Incheon Subway Line 1}}}|#{{SMS color|I1}}}} | ic2={{RouteBox|Incheon&nbsp;2|{{{link|Incheon Subway Line 2}}}|#{{SMS color|I2}}}} | ic3={{RouteBox|''Incheon&nbsp;3''|{{{link|Incheon Subway Line 3}}}|#{{SMS color|I3}}}} | sin={{RouteBox|Shinbundang|{{{link|Shinbundang Line}}}|#{{SMS color|Shinbundang}}}} | su={{RouteBox|Suin|{{{link|Suin Line}}}|#{{SMS color|Suin}}}} | su1={{RouteBox|Seoul&nbsp;1|{{{link|Seoul Subway Line 1}}}|#{{SMS color|1}}}} | su2={{RouteBox|Seoul&nbsp;2|{{{link|Seoul Subway Line 2}}}|#{{SMS color|2}}}} | su3={{RouteBox|Seoul&nbsp;3|{{{link|Seoul Subway Line 3}}}|#{{SMS color|3}}}} | subway=[[File:South Korea subway logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Seoul Metropolitan Subway}}}|alt={{{alt|{{{link|Seoul Metropolitan Subway}}}}}}]] | ui={{RouteBox|''Ui''|{{{link|Ui LRT}}}|#{{SMS color|Ui LRT}}}} | uij={{RouteBox|U|{{{link|U Line}}}|#{{SMS color|U Line}}}} | yeoju={{RouteBox|''Yeoju''|{{{link|Yeoju Line}}}|#{{SMS color|Yeoju}}}} | [[File:Seoul Metro Line {{{2}}}.svg|{{{size|x16}}}px|link=Seoul Subway Line {{{2}}}]]{{#switch: {{lc: {{{3|}}} }} | l|local=&nbsp;Local | e|x|express=&nbsp;Express }} }} | sevilla|seville={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro=[[File:Símbolo del Metro de Sevilla.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Seville Metro}}}]] | 1=[[File:Línea 1 Metro de Sevilla.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Seville Metro line 1}}}]] | cercanias=[[File:Cercanias Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Cercanías Sevilla}}}]] | c-1=[[File:C-1 light blue.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Sevilla}}}]] | c-2=[[File:C-2 green.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Sevilla}}}]] | c-3=[[File:C-3 dark pink.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Sevilla}}}]] | c-4=[[File:C-4 dark blue.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Sevilla}}}]] | c-5=[[File:C-5 yellow.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Sevilla}}}]] }} | shanghai={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Shanghai Metro|#{{SHM color|na}}}} | 10b={{RouteBox|10&nbsp;branch|{{{link|Line 10, Shanghai Metro#Branch line}}}|#{{SHM color|na}}}} | 11b={{RouteBox|11&nbsp;branch|{{{link|Line 11, Shanghai Metro#Branch line}}}|#{{SHM color|na}}}} | j|jinshan={{RouteBox|Jinshan|{{{link|Jinshan Railway}}}|#{{SHM color|na}}}} | m|maglev={{RouteBox|Maglev|{{{link|Shanghai Maglev Train}}}|#{{SHM color|na}}}} | p|pujiang={{RouteBox|Pujiang|{{{link|Line Pujiang, Shanghai Metro}}}|#{{SHM color|8}}}} }} | #default={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro=[[File:Shanghai Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Shanghai Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Shanghai Metro}}}}}}]] | #default={{RouteBox|{{{2}}}|{{{link|Line {{{2}}}, Shanghai Metro}}}|#{{SHM color|{{{2}}}}}}} | 2|3|7|9|10|13|16|19|20={{RouteBox|{{{2}}}|{{{link|Line {{{2}}}, Shanghai Metro}}}|#{{SHM color|{{{2}}}}}|#000}} | 10b={{RouteBox|10&nbsp;branch|{{{link|Line 10, Shanghai Metro#Branch line}}}|#{{SHM color|10b}}|#000}} | 11b={{RouteBox|11&nbsp;branch|{{{link|Line 11, Shanghai Metro#Branch line}}}|#{{SHM color|11b}}}} | j|jinshan={{RouteBox|Jinshan|{{{link|Jinshan Railway}}}|#{{SHM color|J}}}} | m|maglev={{RouteBox|Maglev|{{{link|Shanghai Maglev Train}}}|#{{SHM color|M}}}} | p|pujiang={{RouteBox|Pujiang|{{{link|Line Pujiang, Shanghai Metro}}}|#{{SHM color|8}}}} }} }} | shaoxing={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Shaoxing Rail Transit|#{{ShaoxingRT color|na}}}} }} | #default={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rt=<!--[[File:Shaoxing Rail Transit Logo No Text.png|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Shaoxing Rail Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Shaoxing Rail Transit}}}}}}]]--> | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Shaoxing Rail Transit|#{{ShaoxingRT color|{{{2}}}}}}} }} }} | shenyang={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Shenyang Metro|#{{SYM color|na}}}} }} | #default={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro=[[File:Shenyang Metro Corporation Logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Shenyang Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Shenyang Metro}}}}}}]] | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Shenyang Metro|#{{SYM color|{{{2}}}}}}} | 2={{RouteBox|2|Line 2, Shenyang Metro|#{{SYM color|2}}|#000}} }} }} | shenzhen={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Shenzhen Metro|#{{SZM color|na}}}} | lb|luobao={{RouteBox|1 (Luobao)|{{{link|Line 1, Shenzhen Metro}}}|#{{SZM color|na}}}} | s|shekou={{RouteBox|2 (Shekou)|{{{link|Line 2, Shenzhen Metro}}}|#{{SZM color|na}}}} | lg|longgang={{RouteBox|3 (Longgang)|{{{link|Line 3, Shenzhen Metro}}}|#{{SZM color|na}}}} | lh|longhua={{RouteBox|4 (Longhua)|{{{link|Line 4, Shenzhen Metro}}}|#{{SZM color|na}}}} | h|huanzhong={{RouteBox|5 (Huanzhong)|{{{link|Line 5, Shenzhen Metro}}}|#{{SZM color|na}}}} }} | #default={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro=[[File:Shenzhen Metro Corporation logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Shenzhen Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Shenzhen Metro}}}}}}]] | #default={{RouteBox|{{{2}}}|{{{link|Line {{{2}}}, Shenzhen Metro}}}|#{{SZM color|{{{2}}}}}}} | lb|luobao={{RouteBox|1 (Luobao)|{{{link|Line 1, Shenzhen Metro}}}|#{{SZM color|1}}}} | s|shekou={{RouteBox|2 (Shekou)|{{{link|Line 2, Shenzhen Metro}}}|#{{SZM color|2}}}} | lg|longgang={{RouteBox|3 (Longgang)|{{{link|Line 3, Shenzhen Metro}}}|#{{SZM color|3}}}} | lh|longhua={{RouteBox|4 (Longhua)|{{{link|Line 4, Shenzhen Metro}}}|#{{SZM color|4}}}} | h|huanzhong={{RouteBox|5 (Huanzhong)|{{{link|Line 5, Shenzhen Metro}}}|#{{SZM color|5}}}} }} }} | shijiazhuang={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Shijiazhuang Metro|#{{ShijiazhuangM color|na}}}} }} | #default={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro=[[File:Shijiazhuang Metro.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Shijiazhuang Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Shijiazhuang Metro}}}}}}]] | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Shijiazhuang Metro|#{{ShijiazhuangM color|{{{2}}}}}}} }} }} | shiraz={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:Shiraz Metro Logo.png|{{{size|25}}}px|link={{{link| Shiraz Metro}}}]] }} | stockholm={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:Stockholm metro symbol.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Stockholm metro}}}]] }} | suzhou={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Suzhou Rail Transit|#{{SZRT color|na}}}} }} | #default={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rt|srt=[[File:Suzhou Rail Transit logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Suzhou Rail Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Suzhou Rail Transit}}}}}}]] | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Suzhou Rail Transit|#{{SZRT color|{{{2}}}}}}} }} }} | sydney={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | bus=[[File:Sydney Bus "B" Logo.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Buses in Sydney}}}]] | tway|t=[[File:Sydney T-Way logo (simplified).svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|T-way}}}]] | coach=[[NSW TrainLink|<span style="color:#{{NSW TrainLink color|coach}};font-size:125%;line-height:100%">■</span>]] | monorail|mono=[[File:Sydney metro logo.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Sydney Monorail}}}]] | l1|dulwich hill|lightrail|light=[[Dulwich Hill Line|<span style="color:#{{Sydney Light Rail color|dulwich hill}};font-size:125%;line-height:100%">■</span>]] | l2|cbd|southeast=[[CBD and South East Light Rail|<span style="color:#{{Sydney Light Rail color|cbd and south east}};font-size:125%;line-height:100%">■</span>]] | t1|north|shore|northern|western=[[North Shore, Northern & Western Line|<span style="color:#{{Sydney Trains color|North Shore}};font-size:125%;line-height:100%">■</span>]] | t2|airport|inner|south=[[Airport, Inner West & South Line|<span style="color:#{{Sydney Trains color|T2}};font-size:125%;line-height:100%">■</span>]] | t3|bankstown=[[Bankstown Line|<span style="color:#{{Sydney Trains color|Bankstown}};font-size:125%;line-height:100%">■</span>]] | t4|eastern|illawarra=[[Eastern Suburbs & Illawarra Line|<span style="color:#{{Sydney Trains color|Eastern Suburbs & Illawarra}};font-size:125%;line-height:100%">■</span>]] | t5|cumberland=[[Cumberland Line|<span style="color:#{{Sydney Trains color|Cumberland}};font-size:125%;line-height:100%">■</span>]] | t6|carlingford=[[Carlingford Line|<span style="color:#{{Sydney Trains color|Carlingford}};font-size:125%;line-height:100%">■</span>]] | t7|olympic=[[Olympic Park Line|<span style="color:#{{Sydney Trains color|Olympic Park}};font-size:125%;line-height:100%">■</span>]] | south west=[[South West Rail Link|<span style="color:#{{Sydney Trains color|South West}};font-size:125%;line-height:100%">■</span>]] | nswtrainlink|regional|countrylink|cl=[[NSW TrainLink|<span style="color:#{{NSW TrainLink color|regional}};font-size:125%;line-height:100%">■</span>]] | blue=[[Blue Mountains Line|<span style="color:#{{Sydney Trains color|Blue Mountains}};font-size:125%;line-height:100%">■</span>]] | hunter=[[Hunter Line|<span style="color:#{{Sydney Trains color|Hunter}};font-size:125%;line-height:100%">■</span>]] | central coast|newcastle=[[Central Coast & Newcastle Line|<span style="color:#{{Sydney Trains color|Newcastle and Central Coast}};font-size:125%;line-height:100%">■</span>]] | coast=[[South Coast Line|<span style="color:#{{Sydney Trains color|South Coast}};font-size:125%;line-height:100%">■</span>]] | highlands=[[Southern Highlands Line|<span style="color:#{{Sydney Trains color|Southern Highlands}};font-size:125%;line-height:100%">■</span>]] }} | tabriz={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:Tabriz Metro Logo.png|{{{size|25}}}px|link={{{link| Tabriz Metro}}}]] }} | taichung={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default={{RouteBox|{{{2}}}|{{{2}}} Line (Taichung Metro)|#{{Taichung color|{{{2}}}}}}} | g={{RouteBox|G|{{{link|Green Line (Taichung Metro)}}}|#{{Taichung color|g}}}} | r={{RouteBox|R|{{{link|Red Line (Taichung)}}}|#{{Taichung color|r}}}} | b={{RouteBox|B|{{{link|Blue Line (Taichung Metro)}}}|#{{Taichung color|b}}}} | o={{RouteBox|O|{{{link|Orange Line (Taichung Metro)}}}|#{{Taichung color|o}}|#000}} }} | tainan={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default={{RouteBox|{{{2}}}|{{{2}}} Line (Tainan Metro)|#{{Tainan color|{{{2}}}}}}} | t={{RouteBox|T|{{{link|TRA Line (Tainan)}}}|#{{Tainan color|t}}}} | s={{RouteBox|Shalun|{{{link|Shalun Line}}}|#{{Tainan color|t}}}} }} | taipei={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro|trts=[[File:Taipei Metro Logo(Logo Only).svg|{{{size|18x18}}}px|link={{{link|Taipei Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Taipei Metro}}}}}}]] | 1|br=[[File:Taipei Metro Line BR.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Wenhu line}}}]] | 2|r=[[File:Taipei Metro Line R.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Tamsui–Xinyi line}}}]] | 3|g=[[File:Taipei Metro Line G.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Songshan–Xindian line}}}]] | 4|o=[[File:Taipei Metro Line O.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Zhonghe–Xinlu line}}}]] | 5|bl=[[File:Taipei Metro Line BL.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Bannan line}}}]] | 6|y={{RouteBox|Y|{{{link|Line 6 (Taipei Metro)}}}|#{{TRTS color|y}}|#000}} | 7|lg={{RouteBox|LG|{{{link|Line 7 (Taipei Metro)}}}|#{{TRTS color|lg}}}} | 8|sb={{RouteBox|SB|{{{link|Line 8 (Taipei Metro)}}}|#{{TRTS color|sb}}}} | xinbeitou|xiaobitan={{RouteBox|{{{2}}} Branch|{{{2}}} Branch Line, Taipei Metro|#{{TRTS color|{{{2}}}}}|#000}} | xinbeitou branch|xiaobitan branch |orange|zhonghe-xinlu|xinzhuang|zhonghe|luzhou |yellow|circular|north-south={{RouteBox|{{{2}}}|{{{2}}} Line, Taipei Metro|#{{TRTS color|{{{2}}}}}|#000}} | maokong|maokong gondola={{RouteBox|Maokong Gondola|Maokong Gondola|#{{TRTS color|maokong gondola}}}} | airport={{RouteBox|Taoyuan Airport MRT|Taoyuan Airport MRT|#{{TRTS color|airport}}}} }} | taoyuan={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro=[[File:Taoyuan Metro logo seal only.svg|{{{size|18x18}}}px|link={{{link|Taoyuan Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Taoyuan Metro}}}}}}]] | airportmrt=[[File:Taoyuan International Airport MRT Logo(Logo Only).svg|{{{size|18x18}}}px|link={{{link|Taoyuan International Airport MRT}}}|alt={{{alt|{{{link|Taoyuan International Airport MRT}}}}}}]] | #default={{RouteBox|{{{2}}}|{{{2}}} Line (Taoyuan Metro)|#{{Taoyuan color|{{{2}}}}}}} | orange={{RouteBox|{{{2}}}|{{{2}}} Line (Taoyuan Metro)|#{{Taoyuan color|{{{2}}}}}|#000}} | airport={{RouteBox|Taoyuan Airport MRT|Taoyuan Airport MRT|#{{TRTS color|airport}}}} | a={{RouteBox|A|{{{link|Taoyuan International Airport MRT}}}|#{{Taoyuan color|a}}}} | b={{RouteBox|B|{{{link|Blue Line (Taoyuan Metro)}}}|#{{Taoyuan color|b}}}} | r={{RouteBox|R|{{{link|Red Line (Taoyuan)}}}|#{{Taoyuan color|r}}}} | g={{RouteBox|G|{{{link|Green Line (Taoyuan Metro)}}}|#{{Taoyuan color|g}}}} | o={{RouteBox|O|{{{link|Orange Line (Taoyuan Metro)}}}|#{{Taoyuan color|o}}|#000}} | br={{RouteBox|BR|{{{link|Brown Line (Taoyuan Metro)}}}|#{{Taoyuan color|br}}}} }} | tehran={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:Tehran Metro Logo.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link| Tehran Metro}}}]] | uc =[[File:Zeichen 123.svg|15px]] | 1|2|3|4|5|6|7|8 = [[File:Tehran Metro Line {{{2}}}.png|x15px|link={{{link| Tehran Metro Line {{{2}}}}}}]] }} | tianjin={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Tianjin Metro|#{{TJM color|na}}}} | t|teda={{RouteBox|TEDA|TEDA Modern Guided Rail Tram|#{{TJM color|na}}}} }} | #default={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro=[[File:TianjinMetro.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Tianjin Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Tianjin Metro (Tianjin Metro Group Co., Ltd.)}}}}}}]] | bmt=[[File:Binhai Mass Transit Development Corporation logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Tianjin Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Tianjin Metro (Binhai Mass Transit Development Co., Ltd.)}}}}}}]] | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Tianjin Metro|#{{TJM color|{{{2}}}}}}} | 2|5|6|7={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Tianjin Metro|#{{TJM color|{{{2}}}}}|#000}} | t|teda={{RouteBox|TEDA|TEDA Modern Guided Rail Tram|#{{TJM color|t}}}} }} }} | tokyo={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro=[[File:Tokyo Metro logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Tokyo Metro}}}]] | c|chiyoda=[[{{{link|Tokyo Metro Chiyoda Line}}}|{{TSLS|C|size={{{size|13}}}}}]] | f|fukutoshin|13=[[{{{link|Tokyo Metro Fukutoshin Line}}}|{{TSLS|F|size={{{size|13}}}}}]] | g|ginza|3=[[{{{link|Tokyo Metro Ginza Line}}}|{{TSLS|G|size={{{size|13}}}}}]] | h|hibiya=[[{{{link|Tokyo Metro Hibiya Line}}}|{{TSLS|H|size={{{size|13}}}}}]] | m|marunouchi|4=[[{{{link|Tokyo Metro Marunouchi Line}}}|{{TSLS|M|size={{{size|13}}}}}]] | mn|mb|nakano|4n|4b=[[{{{link|Tokyo Metro Marunouchi Line}}}|{{TSLS|Mb|size={{{size|13}}}}}]] | n|namboku|7=[[{{{link|Tokyo Metro Namboku Line}}}|{{TSLS|N|size={{{size|13}}}}}]] | t|tozai|tōzai|5=[[{{{link|Tokyo Metro Tōzai Line}}}|{{TSLS|T|size={{{size|13}}}}}]] | y|yurakucho|yūrakuchō|8=[[{{{link|Tokyo Metro Yūrakuchō Line}}}|{{TSLS|Y|size={{{size|13}}}}}]] | z|hanzomon|hanzōmon=[[{{{link|Tokyo Metro Hanzōmon Line}}}|{{TSLS|Z|size={{{size|13}}}}}]] | toei=[[File:PrefSymbol-Tokyo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Tokyo Metropolitan Bureau of Transportation}}}]] | a|asakusa|1=[[{{{link|Toei Asakusa Line}}}|{{TSLS|A|size={{{size|13}}}}}]] | e|oedo|ōedo=[[{{{link|Toei Ōedo Line}}}|{{TSLS|E|size={{{size|13}}}}}]] | i|mita=[[{{{link|Toei Mita Line}}}|{{TSLS|I|size={{{size|13}}}}}]] | s|shinjuku=[[{{{link|Toei Shinjuku Line}}}|{{TSLS|S|size={{{size|13}}}}}]] | toden={{#ifeq:{{lc:{{{3|}}}}}|arakawa|[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Toden Arakawa Line}}}]]|[[File:BSicon exTRAM.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Tokyo Toden}}}]]}} | ks|keisei=[[File:Number prefix Keisei.PNG|{{{size|13}}}px|link={{{link|Keisei Electric Railway}}}]] | sa|skyaccess=[[File:Number prefix SkyAccess.PNG|{{{size|13}}}px|link={{{link|Keisei Narita Airport Line}}}]] | sl|shin-keisei=[[File:Number prefix Shin-Keisei.PNG|{{{size|13}}}px|link={{{link|Shin-Keisei Line}}}]] | hs|hokuso=[[File:Number prefix Hokusō.PNG|{{{size|13}}}px|link={{{link|Hokusō Line}}}]] | sr|shibayama=[[File:Number prefix Shibayama.PNG|{{{size|13}}}px|link={{{link|Shibayama Railway}}}]] | kk|keikyu=[[File:Number prefix Keikyū.PNG|{{{size|13}}}px|link={{{link|Keikyu}}}]] | tr|toyo=[[File:Number prefix Tōyō.PNG|{{{size|13}}}px|link={{{link|Tōyō Rapid Railway Line}}}]] | ko|keio=[[File:Number prefix Keiō.PNG|{{{size|13}}}px|link={{{link|Keio Corporation}}}]] | in|inokashira=[[File:Number prefix Inokashira.PNG|{{{size|13}}}px|link={{{link|Keio Inokashira Line}}}]] | en|enoden=[[File:Number prefix Enoden.PNG|{{{size|13}}}px|link={{{link|Enoshima Electric Railway Line}}}]] }} | toronto={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rail={{#if:{{{4|}}}||[[File:GO Transit logo.svg|{{{size|20}}}px|link=GO Transit]]}} {{#switch: {{lc:{{{3}}}}} | a|lakeshore west=[[File:Lakeshore West logo.png|{{{size|16}}}px|link=Lakeshore West line]] | b|lakeshore east=[[File:Lakeshore East line GO logo.png|{{{size|16}}}px|link=Lakeshore East line]] | c|milton=[[File:Milton line GO logo.png|{{{size|16}}}px|link=Milton line]] | d|kitchener=[[File:Kitchener line GO logo.png|{{{size|16}}}px|link=Kitchener line]] | e|barrie=[[File:Barrie line GO logo.png|{{{size|16}}}px|link=Barrie line]] | f|richmond hill=[[File:Richmond Hill line GO logo.png|{{{size|16}}}px|link=Richmond Hill line]] | g|stouffville=[[File:Stouffville line GO logo.png|{{{size|16}}}px|link=Stouffville line]] }} | subway={{#switch: {{lc:{{{3|}}}}} | 3=[[File:BSicon ICTS.svg|{{{size|16}}}px]] | 5|6|7|dm|fw|j|se|sw|ww=[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|16}}}px|link=Toronto subway]] | #default=[[File:BSicon SUBWAY.svg|{{{size|16}}}px|link=Toronto subway]] }} {{#switch: {{lc:{{{3}}}}} | 1=[[File:TTC - Line 1 - Yonge-University-Spadina line.svg|{{{size|16}}}px|link=Line 1 Yonge–University]] | 2=[[File:TTC - Line 2 - Bloor-Danforth line.svg|{{{size|16}}}px|link=Line 2 Bloor–Danforth]] | 3=[[File:TTC - Line 3 - Scarborough RT line.svg|{{{size|16}}}px|link=Line 3 Scarborough]] | 4=[[File:TTC - Line 4 - Sheppard line.svg|{{{size|16}}}px|link=Line 4 Sheppard]] | 5=[[File:TTC - Line 5.svg|{{{size|16}}}px|link=Line 5 Eglinton]] | 6|se=[[File:TTC - SE.svg|{{{size|16}}}px|link=Sheppard East LRT]] | 7|fw=[[File:TTC - FW.svg|{{{size|16}}}px|link=Finch West LRT]] | rl|drl=[[File:TTC - RL.svg|{{{size|16}}}px|link=Relief Line (Toronto)]] | j=[[File:TTC - J.svg|{{{size|16}}}px|link=Jane LRT]] | ww|w=[[File:TTC - WW.svg|{{{size|16}}}px|link=Waterfront West LRT]] | dm=[[File:TTC - DM.svg|{{{size|16}}}px|link=Don Mills LRT]] | sm=[[File:TTC - SM.svg|{{{size|16}}}px|link=Scarborough Malvern LRT]] }} | yonge|university|spadina|1=[[File:TTC - Line 1 - Yonge-University-Spadina line.svg|{{{size|16}}}px|link=Line 1 Yonge–University]] | bloor|danforth|2=[[File:TTC - Line 2 - Bloor-Danforth line.svg|{{{size|16}}}px|link=Line 2 Bloor-Danforth]] | scarborough|3=[[File:TTC - Line 3 - Scarborough RT line.svg|{{{size|16}}}px|link=Line 3 Scarborough]] | sheppard|4=[[File:TTC - Line 4 - Sheppard line.svg|{{{size|16}}}px|link=Line 4 Sheppard]] | eglinton|crosstown|eglinton crosstown|5=[[File:TTC - Line 5.svg|{{{size|16}}}px|link=Line 5 Eglinton]] | sheppard east|se|6=[[File:TTC - SE.svg|{{{size|16}}}px|link=Sheppard East LRT]] | finch|finch west|fw|7=[[File:TTC - FW.svg|{{{size|16}}}px|link=Finch West LRT]] | relief line|rl|drl=[[File:TTC - RL.svg|{{{size|16}}}px|link=Relief Line (Toronto)]] | jane|j=[[File:TTC - J.svg|{{{size|16}}}px|link=Jane LRT]] | waterfront|waterfront west|w|ww=[[File:TTC - WW.svg|{{{size|16}}}px|link=Waterfront West LRT]] | don mills|dm=[[File:TTC - DM.svg|{{{size|16}}}px|link=Waterfront West LRT]] | malvern|sm=[[File:TTC - SM.svg|{{{size|16}}}px|link=Scarborough Malvern LRT]] | icts=[[File:BSicon ICTS.svg|{{{size|16}}}px|link=Scarborough RT]] | streetcar=[[File:BSicon CLRV.svg|{{{size|16}}}px|link=Toronto streetcar system]] {{#switch: {{{3}}} | 501={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[501 Queen|{{#if:{{{4|}}}|<span style{{=}}"font-weight:bold;color:#fff;">|}}501</span>]]}} | 502={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[502 Downtowner|{{#if:{{{4|}}}|<span style{{=}}"font-weight:bold;color:#fff;">|}}502</span>]]}} | 503={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[503 Kingston Rd|{{#if:{{{4|}}}|<span style{{=}}"font-weight:bold;color:#fff;">|}}503</span>]]}} | 504={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[504 King|{{#if:{{{4|}}}|<span style{{=}}"font-weight:bold;color:#fff;">|}}504</span>]]}} | 505={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[505 Dundas|{{#if:{{{4|}}}|<span style{{=}}"font-weight:bold;color:#fff;">|}}505</span>]]}} | 506={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[506 Carlton|{{#if:{{{4|}}}|<span style{{=}}"font-weight:bold;color:#fff;">|}}506</span>]]}} | 508={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[508 Lake Shore|{{#if:{{{4|}}}|<span style{{=}}"font-weight:bold;color:#fff;">|}}508</span>]]}} | 509={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[509 Harbourfront|{{#if:{{{4|}}}|<span style{{=}}"font-weight:bold;color:#fff;">|}}509</span>]]}} | 510={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[510 Spadina|{{#if:{{{4|}}}|<span style{{=}}"font-weight:bold;color:#fff;">|}}510</span>]]}} | 511={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[511 Bathurst|{{#if:{{{4|}}}|<span style{{=}}"font-weight:bold;color:#fff;">|}}511</span>]]}} | 512={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[512 St. Clair|{{#if:{{{4|}}}|<span style{{=}}"font-weight:bold;color:#fff;">|}}512</span>]]}} | 514={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[514 Cherry|{{#if:{{{4|}}}|<span style{{=}}"font-weight:bold;color:#fff;">|}}514</span>]]}} }} | bus={{{icon|[[File:BSicon BUS1.svg|{{{size|12}}}px|link=List of Toronto Transit Commission bus routes]]}}} {{#if:{{{3|}}}|{{#if:{{{4|}}}|{{color box|black|'''{{{3|}}}'''|white}}|{{color box||{{{3|}}}}} }} }} | up|upx|up express=[[File:UP Express logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Union Pearson Express}}}]] | metrolinx=[[File:Metrolinx 2017 logo.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Metrolinx}}}]] <!-- Since Infobox station forces the use of this in the header without a size option, a larger icon is needed to match the text height --> | 1big=[[File:TTC - Line 1 - Yonge-University-Spadina line.svg|{{{size|20}}}px|link=Line 1 Yonge–University]] | 2big=[[File:TTC - Line 2 - Bloor-Danforth line.svg|{{{size|20}}}px|link=Line 2 Bloor–Danforth]] | 3big=[[File:TTC - Line 3 - Scarborough RT line.svg|{{{size|20}}}px|link=Line 3 Scarborough]] | 4big=[[File:TTC - Line 4 - Sheppard line.svg|{{{size|20}}}px|link=Line 4 Sheppard]] | 5big=[[File:TTC - Line 5.svg|{{{size|20}}}px|link=Line 5 Eglinton]] }} | valencia={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro=[[File:Isotip de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metrovalencia}}}]] | 1=[[File:Línia 1 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Line 1 (Metrovalencia)}}}]] | 2=[[File:Línia 2 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Line 2 (Metrovalencia)}}}]] | 3=[[File:Línia 3 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metrovalencia}}}]] | 4=[[File:Línia 4 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metrovalencia}}}]] | 5=[[File:Línia 5 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metrovalencia}}}]] | 6=[[File:Línia 6 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metrovalencia}}}]] | 7=[[File:Línia 7 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metrovalencia}}}]] | 8=[[File:Línia 8 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metrovalencia}}}]] | 9=[[File:Línia 9 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metrovalencia}}}]] }} | vancouver={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | bus={{#if: {{{3|}}} | {{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | 95=[[File:Translinkbus.svg|{{{size|x20}}}px|link=95 B-Line]] | 96=[[File:Translinkbus.svg|{{{size|x20}}}px|link=96 B-Line]] | 97=[[File:Translinkbus.svg|{{{size|x20}}}px|link=97 B-Line]] | 99=[[File:Translinkbus.svg|{{{size|x20}}}px|link=99 B-Line]] }} | [[File:Translinkbus.svg|{{{size|x20}}}px|link=List of bus routes in Greater Vancouver]] }} | canada=[[File:Translinkcanada.svg|{{{size|x20}}}px|link=Canada Line]] | evergreen=[[File:Translinkevergreen.svg|{{{size|x20}}}px|link=Evergreen Extension]] | expo=[[File:Translinkexpo.svg|{{{size|x20}}}px|link=Expo Line (TransLink)]] | millennium=[[File:Translinkmillennium.svg|{{{size|x20}}}px|link=Millennium Line]] | seabus=[[File:Translinkseabus.svg|{{{size|x20}}}px|link=SeaBus]] | translink={{#if:{{{3|}}}||[[File:Translinkwaypoint.svg|{{{size|x20}}}px|link=TransLink (British Columbia)]]}} | wce=[[File:Translinkwce.svg|{{{size|x20}}}px|link=West Coast Express]] }} | vienna={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | train =[[File:Train Austria.svg|16px|link=Transportation in Vienna#Railways]] | s-bahn|s = [[File:S-Bahn Austria.svg|16px|link=Vienna S-Bahn]] | s-main = [[File:Stammstrecke Wien.png|16px|link=Vienna S-Bahn]] | s1 = [[File:S1 Wien.png|32px|link=S1 (Vienna)]] | s2 = [[File:S2 Wien.png|32px|link=Vienna S-Bahn]] | s3 = [[File:S3 Wien.png|32px|link=Vienna S-Bahn]] | s4 = [[File:S4 Wien.png|32px|link=Vienna S-Bahn]] | s7 = [[File:S7 Wien.png|32px|link=S7 (Vienna)]] | s40 = [[File:S40 Wien.png|32px|link=Vienna S-Bahn]] | s45|vorortelinie = [[File:S45 Wien.png|32px|link=S45 (Vienna)]] | s50 = [[File:S50 Wien.png|32px|link=Vienna S-Bahn]] | s60 = [[File:S60 Wien.png|32px|link=Vienna S-Bahn]] | s80 = [[File:S80 Wien.png|32px|link=Vienna S-Bahn]] | u-bahn|u = [[File:U-Bahn Wien.svg|16px|link=Vienna U-Bahn]] | u1 = [[File:Wien U1.svg|16px|link=U1 (Vienna U-Bahn)]] | u2 = [[File:Wien U2.svg|16px|link=U2 (Vienna U-Bahn)]] | u3 = [[File:Wien U3.svg|16px|link=U3 (Vienna U-Bahn)]] | u4 = [[File:Wien U4.svg|16px|link=U4 (Vienna U-Bahn)]] | u5 = [[File:Wien U5.svg|16px|link=U5 (Vienna U-Bahn)]] | u6 = [[File:Wien U6.svg|16px|link=U6 (Vienna U-Bahn)]] | cat = [[City Airport Train|{{Bahnlinie|RB||CAT|white|#B1D355}}]] | wlb|lokalbahn = [[File:Logo Wiener Lokalbahn.svg|16px|link=Wiener Lokalbahn]] | tram= {{#if:{{{3|}}}|[[Trams in Vienna|{{Bahnlinie|U||{{{3|}}}|white|black}}]]|[[File:Tram-Logo.svg|16px|link=Trams in Vienna]]}} | bus = [[Buses in Vienna|{{Bahnlinie|U||{{{3|Bus}}}|black|white|black}}]] | r = [[Transportation in Vienna#Railways|{{Bahnlinie|RB||R|black|white|black}}]] | rex = [[Transportation in Vienna#Railways|{{Bahnlinie|RB||REX|black|white|black}}]] | wiener lokalbahnen = [[File:Logo Wiener Lokalbahn.svg|16px|link=Wiener Lokalbahnen]] <!-- depreceated, use tram|line instead --> | 1|2|5|6|9|10|18|25|26|30|31|33|37|38|40|41|42|43|44|46|49|52|58|60|62|67|71|d|e|o=[[Trams in Vienna|{{Bahnlinie|U||{{{2}}}|white|black}}]] | #default|vor=[[File:Logo VOR.svg|32px|link=Verkehrsverbund Ost-Region]] }} | warsaw={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rail=[[File:PKP.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Polish State Railways}}}|alt={{{alt|{{{link|Polish State Railways}}}}}}]] | metro=[[File:Warsaw Metro logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Warsaw Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Warsaw Metro}}}}}}]] | m1=[[File:M1-20px.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Warsaw Metro}}}|alt={{{alt|Line M1}}}]] | m2=[[File:M2-20px.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Warsaw Metro}}}|alt={{{alt|Line M2}}}]] | skm=[[File:PL-SKMWA logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Szybka Kolej Miejska (Warszawa)}}}|alt={{{alt|{{{link|Szybka Kolej Miejska}}}}}}]] }} | washington={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro=[[File:WMATA Metro Logo.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Washington Metro}}}]] | red|rd|r=[[File:WMATA Red.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Red Line (Washington Metro)}}}]] | blue|bl|b=[[File:WMATA Blue.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Blue Line (Washington Metro)}}}]] | orange|or|o=[[File:WMATA Orange{{#if:{{{3|}}}|&nbsp;rush}}.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Orange Line (Washington Metro)}}}]] | yellow|yl|y=[[File:WMATA Yellow{{#if:{{{3|}}}|&nbsp;rush}}.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Yellow Line (Washington Metro)}}}]] | green|gr|g=[[File:WMATA Green.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Green Line (Washington Metro)}}}]] | silver|sv|s=[[File:WMATA Silver.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Silver Line (Washington Metro)}}}]] | purple|pu|p=[[File:WMATA Purple.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Purple Line (Maryland)}}}]] }} | waterloo={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | bus=[[File:BSicon BUS1.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Grand River Transit}}}]] | ion=[[File:Waterloo ION logo.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Ion rapid transit}}}]] }} | wuhan={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Wuhan Metro|#{{WHM color|na}}}} }} | #default={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro=[[File:Wuhan Metro Logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Wuhan Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Wuhan Metro}}}}}}]] | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Wuhan Metro|#{{WHM color|{{{2}}}}}}} }} }} | wuxi={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Wuxi Metro|#{{WuxiM color|na}}}} }} | #default={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro=[[File:Wuxi Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Wuxi Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Wuxi Metro}}}}}}]] | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Wuxi Metro|#{{WX color|{{{2}}}}}}} }} }} | xi'an={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Xi'an Metro|#{{XA color|na}}}} }} | #default={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro=[[File:Xian Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Xi'an Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Xi'an Metro}}}}}}]] | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Xi'an Metro|#{{XA color|{{{2}}}}}}} | 4={{RouteBox|4|Line 4, Xi'an Metro|#{{XA color|4}}|#000}} }} }} | xiamen={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Xiamen Metro|#{{XiamenM color|na}}}} }} | #default={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro=[[File:Amoy Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Xiamen Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Xiamen Metro}}}}}}]] | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Xiamen Metro|#{{XiamenM color|{{{2}}}}}}} }} }} | yokohama={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | subway=[[File:Yokohama Municipal Subway Logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Yokohama Municipal Subway}}}]] | blue=[[File:Yokohama Municipal Subway Blue Line symbol.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Blue Line (Yokohama)}}}]] | green=[[File:Yokohama Municipal Subway Green Line symbol.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Green Line (Yokohama)}}}]] }} | york={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | yrt=[[File:York Region Transit logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|York Region Transit}}}]] | viva=[[File:Viva blue logo.svg|{{{size|38}}}px|link={{{link|Viva Rapid Transit}}}]] | blue=[[File:Viva blue.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Viva Blue}}}]] | green=[[File:Viva green.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Viva Green}}}]] | orange=[[File:Viva orange.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Viva Orange}}}]] | pink=[[File:Viva pink.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Viva Pink}}}]] | purple=[[File:Viva purple.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Viva Purple}}}]] | yellow=[[File:Viva yellow.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Viva Yellow}}}]] }} | zaragoza={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | tram=[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Zaragoza tram}}}]] | cercanias=[[File:Cercanias Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Cercanías Zaragoza}}}]] | tuzsa=[[File:Aiga bus on red circle.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Transportes Urbanos de Zaragoza}}}]] | ctaz=[[File:Aiga bus on green circle.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Consorcio de Transportes del Área de Zaragoza}}}]] }} | zhengzhou={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Zhengzhou Metro|#{{ZZM color|na}}}} | c|suburban|chengjiao={{RouteBox|Chengjiao|Chengjiao Line, Zhengzhou Metro|#{{ZZM color|na}}}} | c1|suburban1|chengjiao1={{RouteBox|Chengjiao|Chengjiao Line, Zhengzhou Metro|#{{ZZM color|na}}}} }} | #default={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro=[[File:Zhengzhou Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Zhengzhou Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Zhengzhou Metro}}}}}}]] | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}}, Zhengzhou Metro|#{{ZZM color|{{{2}}}}}}} | c|suburban|chengjiao={{RouteBox|Chengjiao|Chengjiao Line, Zhengzhou Metro|#{{ZZM color|c}}}} | c1|suburban1|chengjiao1={{RouteBox|Chengjiao|Chengjiao Line, Zhengzhou Metro|#{{ZZM color|c1}}}} }} }} <!-- GENERIC --> | air={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default=[[File:Airplane GA Black.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Aerodrome}}}|alt={{{alt|{{{link|Private airfield}}}}}}]] | #default=[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|List of airports}}}|alt={{{alt|{{{link|Airport interchange}}}}}}]] }} | airfield=[[File:Airplane GA Black.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Aerodrome}}}|alt={{{alt|{{{link|Private airfield}}}}}}]] | bike|bicycle=[[File:BSicon BICYCLE.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Bicycle}}}|alt={{{alt|{{{link|Bicycle facilities}}}}}}]] | bus={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rapid|brt=[[File:BSicon BUS3.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Bus rapid transit}}}|{{{alt|{{{link|Bus rapid transit}}}}}}]] | trolley|trolleybus|tb=[[File:BSicon OBUS.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Trolleybus}}}|{{{alt|{{{link|Trolleybus}}}}}}]] | 1=[[File:Bus-logo.svg|{{{size|{{#ifeq:{{{2|}}}|1|14|18}}}}}px|link={{{link|Bus}}}|alt={{{alt|{{{link|Bus interchange}}}}}}]] | #default=[[File:BSicon BUS2.svg|{{{size|{{#ifeq:{{{2|}}}|1|14|18}}}}}px|link={{{link|Bus}}}|alt={{{alt|{{{link|Bus interchange}}}}}}]] }} | cable=[[File:BSicon AETRAM.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Cable car}}}|{{{alt|{{{link|Cable car}}}}}}]] | express=[[File:BSicon LDER.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Express train}}}|{{{alt|{{{link|Express train}}}}}}]] | ferry=[[File:Ferry symbol.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Ferry}}}|alt={{{alt|{{{link|ferry/water interchange}}}}}}]] | funicular|incline=[[File:BSicon FUNI.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Funicular}}}|alt={{{alt|{{{link|Funicular}}}}}}]] | heliport=[[File:Aiga heliport.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Heliport}}}|alt={{{alt|{{{link|Heliport}}}}}}]] | heritage={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rail=[[File:BSicon lDAMPF.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Heritage railway}}}|alt={{{alt|{{{link|Heritage railway}}}}}}]] | tram=[[File:BSicon BRILL.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Heritage streetcar}}}|alt={{{alt|{{{link|Heritage streetcar}}}}}}]] }} | metro|subway|underground=[[File:BSicon SUBWAY.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Rapid transit}}}|alt={{{alt|{{{link|{{ucfirst:{{{1}}}}} interchange}}}}}}]] | mono=[[File:BSicon_MONO.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Monorail}}}|alt={{{alt|{{{link|Monorail}}}}}}]] | park|parking=[[File:{{#ifeq:{{{2|}}}|1|Centro other car parking large.svg|BSicon PARKING.svg}}|{{{size|{{#ifeq:{{{2|}}}|1|15|16}}}}}px|link={{{link|Parking}}}|alt={{{alt|{{{link|Parking}}}}}}]] | rail=[[File:{{#ifeq:{{{2|}}}|1|BSicon BAHN.svg|25 railtransportation.svg}}|{{{size|{{#ifeq:{{{2|}}}|1|16|10}}}}}px|link={{{link|}}}|alt={{{alt|{{{link|Mainline rail interchange}}}}}}]] | tram|light rail=[[File:BSicon TRAM{{#ifeq:{{{2|}}}|1||1}}.svg|{{{size|{{#ifeq:{{{2|}}}|1|14|18}}}}}px|link={{{link|{{{1}}}}}}|alt={{{alt|{{{link|{{ucfirst:{{{1}}}}} interchange}}}}}}]] | trolley|trolleybus=[[File:BSicon OBUS.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Trolleybus}}}|{{{alt|{{{link|Trolleybus}}}}}}]] | wheelchair=[[File:{{#ifeq:{{{2|}}}|1|Handicapped Accessible sign.svg|Wheelchair symbol.svg}}|{{{size|{{#ifeq:{{{2|}}}|1|16|13}}}}}px|link={{{link|Accessibility#Transportation}}}|alt={{{alt|{{{link|Handicapped/disabled access}}}}}}]] <!-- COUNTRIES --> | at={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | öbb|obb = [[File:Logo ÖBB.svg|32px|link=Österreichische Bundesbahnen]] | westbahn = [[File:Westbahn-logo-pantone.svg|32px|link=WESTbahn]] }} | be={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rail=[[File:SNCB logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|National Railway Company of Belgium}}}]] }} | bg={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rail=[[File:Bulgarian National Railways.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Bulgarian State Railways}}}]] }} | ca={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | cn=[[File:CN Railway logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Canadian National Railway}}}]] | cp=[[File:CP Multimark.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Canadian Pacific Railway}}}]] | rail|via=[[File:VIA Rail Canada simplified.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|Via Rail}}}]] }} | ch={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rail= }} | cn={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rail=[[File:China Railways.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|China Railway}}}|alt={{{alt|{{{link|China Railway}}}}}}]] | crh=[[File:ChinaRailwayHighspeed-notext.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|China Railway High-speed}}}|alt={{{alt|{{{link|China Railway High-speed}}}}}}]] | metro=[[File:BSicon SUBWAY-CHN.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Rapid transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Rapid transit}}}}}}]] | mono=[[File:BSicon CHN-Mono.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Monorail}}}|alt={{{alt|{{{link|Monorail}}}}}}]] }} | de={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rail=[[File:Logo_Deutsche_Bahn.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Deutsche Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Deutsche Bahn}}}}}}]] | s-bahn=[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|S-Bahn#Germany}}}|alt={{{alt|{{{link|S-Bahn}}}}}}]] | u-bahn=[[File:U-Bahn.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|U-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|U-Bahn}}}}}}]] | stadtbahn=[[File:Stadtbahn.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Stadtbahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Stadtbahn}}}}}}]] }} | es={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rail=[[File:Lgotipo de Renfe Operadora.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Renfe Operadora}}}|alt={{{alt|{{{link|Renfe}}}}}}]] | cercanias=[[File:Cercanias Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Cercanías}}}]] | feve=[[File:Símbolo Renfe Feve.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Renfe Feve}}}|alt={{{alt|{{{link|Feve}}}}}}]] }} | gb={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rail=[[File:National Rail logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|National Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|National Rail}}}}}}]] | bus=[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Bus transport in the United Kingdom}}}]] | birmingham=[[File:MidlandMetroGenericSymbol.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Midland Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Midland Metro}}}}}}]] | blackpool=[[File:Uk tram icon.png|{{{size|10}}}px|link={{{link|Blackpool tramway}}}|alt={{{alt|{{{link|Blackpool tramway}}}}}}]] | edinburgh=[[File:EdinburghTramsNoText.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Edinburgh Trams}}}|alt={{{alt|{{{link|Edinburgh Trams}}}}}}]] | glasgow=[[File:Glasgow Subway.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Glasgow Subway}}}|alt={{{alt|{{{link|Glasgow Subway}}}}}}]] | liverpool=[[File:Merseyrail alternative logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Merseyrail}}}|alt={{{alt|{{{link|Merseyrail}}}}}}]] | manchester|metrolink=[[File:Metrolink generic.png|{{{size|10}}}px|link={{{link|Manchester Metrolink}}}|alt={{{alt|{{{link|Manchester Metrolink}}}}}}]] | newcastle=[[File:TWMetro logo no text.PNG|{{{size|10}}}px|link={{{link|Tyne and Wear Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Tyne and Wear Metro}}}}}}]] | nottingham=[[File:NET notext logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Nottingham Express Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Nottingham Express Transit}}}}}}]] | sheffield=[[File:Supertram generic logo.PNG|{{{size|10}}}px|link={{{link|Supertram (Sheffield)}}}|alt={{{alt|{{{link|Supertram (Sheffield)}}}}}}]] | calmac=[[File:Ferry symbol.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Caledonian MacBrayne}}}|alt={{{alt|{{{link|Caledonian MacBrayne}}}}}}]] }} | fr={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rail=[[File:SNCF no text.png|{{{size|15}}}px|link={{{link|SNCF}}}|alt={{{alt|{{{link|SNCF}}}}}}]] | ter=[[File:Ter.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Transport express régional}}}|alt={{{alt|{{{link|TER}}}}}}]] | tgv=[[File:TGV.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|TGV}}}|alt={{{alt|{{{link|TGV}}}}}}]] }} | ie={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rail=[[File:Irish Rail logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Iarnród Éireann}}}|alt={{{alt|{{{link|Iarnród Éireann}}}}}}]] }} | jp|ja={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | jrh=[[File:JR_logo_(hokkaido).svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Hokkaido Railway Company}}}|alt={{{alt|{{{link|Hokkaido Railway Company}}}}}}]] | jre=[[File:JR_logo_(east).svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|East Japan Railway Company}}}|alt={{{alt|{{{link|East Japan Railway Company}}}}}}]] | jrc=[[File:JR_logo_(central).svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Central Japan Railway Company}}}|alt={{{alt|{{{link|Central Japan Railway Company}}}}}}]] | jrw=[[File:JR_logo_(west).svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|West Japan Railway Company}}}|alt={{{alt|{{{link|West Japan Railway Company}}}}}}]] | jrs=[[File:JR_logo_(shikoku).svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Shikoku Railway Company}}}|alt={{{alt|{{{link|Shikoku Railway Company}}}}}}]] | jrk=[[File:JR_logo_(kyushu).svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Kyushu Railway Company}}}|alt={{{alt|{{{link|Kyushu Railway Company}}}}}}]] | jrf=[[File:JR_logo_(freight).svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Japan Freight Railway Company}}}|alt={{{alt|{{{link|Japan Freight Railway Company}}}}}}]] | shinkansen={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | akita|a=[[File:Shinkansen-E.png|{{{size|13}}}px|link={{{link|Akita Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Akita Shinkansen}}}}}}]] | hokkaidō|hokkaido|ho=[[File:Shinkansen jrh.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Hokkaido Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Hokkaido Shinkansen}}}}}}]] | hokuriku|hu=[[File:Shinkansen-E.png|{{{size|13}}}px|link={{{link|Hokuriku Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Hokuriku Shinkansen}}}}}}]] | jōetsu|joetsu|j=[[File:Shinkansen-E.png|{{{size|13}}}px|link={{{link|Jōetsu Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Jōetsu Shinkansen}}}}}}]] | kyushu|k=[[File:Shinkansen-K.png|{{{size|13}}}px|link={{{link|Kyushu Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Kyushu Shinkansen}}}}}}]] | nagano|n=[[File:Shinkansen-E.png|{{{size|13}}}px|link={{{link|Nagano Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Nagano Shinkansen}}}}}}]] | sanyō|sanyo|s=[[File:Shinkansen jrw.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Sanyō Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Sanyō Shinkansen}}}}}}]] | tōkaidō|tokaido|to=[[File:Shinkansen jrc.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Tōkaidō Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Tōkaidō Shinkansen}}}}}}]] | tōhoku|tohoku|tu=[[File:Shinkansen-E.png|{{{size|13}}}px|link={{{link|Tōhoku Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Tōhoku Shinkansen}}}}}}]] | yamagata|y=[[File:Shinkansen-E.png|{{{size|13}}}px|link={{{link|Yamagata Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Yamagata Shinkansen}}}}}}]] | #default=[[File:BSicon LDER.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Shinkansen}}}}}}]] }} | jrwest={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | h|hiroshima={{#switch: {{lc: {{{4}}} }} | b|blue|kabe={{RouteBox|{{font|text=B|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kabe_Line}}}|#09C0B0|bold=no}} | g|green={{RouteBox|{{font|text=G|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|San-yō_Line}}}|#5fAD3C|bold=no}} | p|purple|geibi={{RouteBox|{{font|text=P|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Geibi_Line}}}|#947EB9|bold=no}} | r|red={{RouteBox|{{font|text=R|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|San-yō_Line}}}|#cB332E|bold=no}} | y|yellow|kure={{RouteBox|{{font|text=Y|font=Lucida Console||}}|{{{link|Kure_Line}}}|#EE8F17|#000|bold=no}} }} | k|kinki={{#switch: {{lc: {{{4}}} }} | hokuriku|={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Hokuriku_Line}}}|#0000f2|bold=no}} | biwako|={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Biwako_Line}}}|#0000f2|bold=no}} | jrkyoto|={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|JR Kyōto_Line}}}|#0000f2|bold=no}} | jrkobe|={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|JR Kōbe_Line}}}|#0000f2|bold=no}} | sanyo|={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|San-yō_Line}}}|#0000f2|bold=no}} | ako|={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Akō_Line}}}|#0000f2|bold=no}} | b|kosei={{RouteBox|{{font|text=B|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kosei_Line}}}|#039be5|bold=no}} | c|kusatsu={{RouteBox|{{font|text=C|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kusatsu_Line}}}|#4caf50|bold=no}} | d|nara={{RouteBox|{{font|text=D|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Nara_Line}}}|#b67c2b|bold=no}} | sagano={{RouteBox|{{font|text=E|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Sagano_Line}}}|#878DDC|bold=no}} | sanin={{RouteBox|{{font|text=E|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|San-in_Line}}}|#878DDC|bold=no}} | f|osakahigashi={{RouteBox|{{font|text=F|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Ōsaka_Higashi_Line}}}|#546e7a|bold=no}} | jrtakarazuka={{RouteBox|{{font|text=G|font=Lucida Console||}}|{{{link|JR_Takarazuka_Line}}}|#ffc107|#000|bold=no}} | fukuchiyama={{RouteBox|{{font|text=G|font=Lucida Console||}}|{{{link|Fukuchiyama_Line}}}|#ffc107|#000|bold=no}} | jrtozai={{RouteBox|{{font|text=H|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|JR_Tōzai_Line}}}|#ec407a|bold=no}} | gakkentoshi={{RouteBox|{{font|text=H|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Gakkentoshi_Line}}}|#ec407a|bold=no}} | i|kakogawa={{RouteBox|{{font|text=I|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kakogawa Line}}}|#009688|bold=no}} | j|bantan={{RouteBox|{{font|text=J|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Bantan_Line}}}|#ad1457|bold=no}} | k|kishin={{RouteBox|{{font|text=K|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kishin_Line}}}|#f4511e}} | l|maizuru={{RouteBox|{{font|text=L|font=Lucida Console||}}|{{{link|Maizuru_Line}}}|#ff9800|#000|bold=no}} | o|osakaloop={{RouteBox|{{font|text=O|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Ōsaka_Loop_Line}}}|#ef5350|bold=no}} | p|jryumesaki={{RouteBox|{{font|text=P|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|JR_Yumesaki_Line}}}|#283593|bold=no}} | q|yamatoji={{RouteBox|Q|{{{link|Yamatoji_Line}}}|#009688|bold=no}} | r|hanwa={{RouteBox|{{font|text=R|font=Lucida Console||}}|{{{link|Hanwa_Line}}}|#ff9800|#000|bold=no}} | s|kansaiairport={{RouteBox|{{font|text=S|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kansai-airport_Line}}}|#0000f2|bold=no}} | t|wakayama={{RouteBox|{{font|text=T|font=Lucida Console||}}|{{{link|Wakayama_Line}}}|#f48fb1|#000|bold=no}} | u|manyomahoroba={{RouteBox|{{font|text=U|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Man-yo_Mahoroba_Line}}}|#c62828|bold=no}} | v|kansai={{RouteBox|{{font|text=V|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kansai_Line}}}|#53479d|bold=no}} | w|kisei={{RouteBox|W|{{{link|Kisei_Line}}}|#00acc1|bold=no}} }} | o|okayama={{#switch: {{lc: {{{4}}} }} | l|unoport={{RouteBox|{{font|text=L|font=Lucida Console||}}|{{{link|Uno-port_Line}}}|#7acccd|#000|bold=no}} | m|setoohashi={{RouteBox|{{font|text=M|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Seto-Ōhashi_Line}}}|#0072bc|bold=no}} | n|Ako={{RouteBox|{{font|text=N|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Akō_Line}}}|#f16369|bold=no}} | s={{RouteBox|{{font|text=S|font=Lucida Console||}}|{{{link|San-yō_Line}}}|#b0d136|#000|bold=no}} | t|tsuyama={{RouteBox|{{font|text=T|font=Lucida Console||}}|{{{link|Tsuyama_Line}}}|#fdbd18|#000|bold=no}} | u|momotaro={{RouteBox|{{font|text=U|font=Lucida Console||}}|{{{link|Momotarō_Line}}}|#f6a4b4|#000|bold=no}} | v|hakubi={{RouteBox|{{font|text=V|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Hakubi_Line}}}|#35934a|bold=no}} | w={{RouteBox|W|{{{link|San-yō_Line}}}|#f69036|bold=no}} | x={{RouteBox|{{font|text=X|font=Lucida Console||}}|{{{link|San-yō_Line}}}|#00aeef|#000|bold=no}} | z|fukuen={{RouteBox|{{font|text=Z|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Fukuen_Line}}}|#49479e|bold=no}} }} | s|sanin={{#switch: {{lc: {{{4}}} }} | a={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||}}|{{{link|San-in_Line}}}|#b2d33e|#000|bold=no}} | b|imbi={{RouteBox|{{font|text=B|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Imbi_Line}}}|#ba7c32|bold=no}} | c|sakai={{RouteBox|{{font|text=C|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Sakai_Line}}}|#0066b3|bold=no}} | d={{RouteBox|{{font|text=D|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|San-in_Line}}}|#f26122|bold=no}} | e|kisuki={{RouteBox|{{font|text=E|font=Lucida Console||}}|{{{link|Kisuki_Line}}}|#ffc20e|#000|bold=no}} | f|sanko={{RouteBox|{{font|text=F|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Sankō_Line}}}|#00b2e5|bold=no}} | v|hakubi={{RouteBox|{{font|text=V|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Hakubi_Line}}}|#35934a|bold=no}} }} }} | kintetsu={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | a|namba/nara={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}||#{{Kintetsu color|a}}|bold=no}} | namba|nara={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kintetsu {{{3}}} Line}}}|#{{Kintetsu color|a}}|bold=no}} | b|kyoto/kashihara={{RouteBox|{{font|text=B|font=Lucida Console||color=#fff}}||#{{Kintetsu color|b}}|bold=no}} | kyoto|kashihara={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kintetsu {{{3}}} Line}}}|#{{Kintetsu color|b}}|bold=no}} | c|keihanna={{RouteBox|{{font|text=C|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Keihanna Line}}}|#{{Kintetsu color|c}}|bold=no}} | d|osaka={{RouteBox|{{font|text=D|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Osaka Line}}}|#{{Kintetsu color|d}}|bold=no}} | e|nagoya={{RouteBox|{{font|text=E|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kintetsu Nagoya Line}}}|#{{Kintetsu color|e}}|bold=no}} | f|minami osaka/yoshino={{RouteBox|{{font|text=F|font=Lucida Console||color=#fff}}||#{{Kintetsu color|f}}|bold=no}} | minami osaka|yoshino={{RouteBox|{{font|text=F|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|{{{3}}} Line}}}|#{{Kintetsu color|f}}|bold=no}} | g|ikoma={{RouteBox|{{font|text=G|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Ikoma Line}}}|#{{Kintetsu color|g}}|bold=no}} | h|tenri={{RouteBox|{{font|text=H|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Tenri Line}}}|#{{Kintetsu color|h}}|bold=no}} | i|tawaramoto={{RouteBox|{{font|text=I|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Tawaramoto Line}}}|#{{Kintetsu color|i}}|bold=no}} | j|shigi={{RouteBox|{{font|text=J|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Shigi Line}}}|#{{Kintetsu color|j}}|bold=no}} | k|yunoyama={{RouteBox|{{font|text=K|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Yunoyama Line}}}|#{{Kintetsu color|k}}|bold=no}} | l|suzuka={{RouteBox|{{font|text=L|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Suzuka Line}}}|#{{Kintetsu color|l}}|bold=no}} | m|yamada/toba/shima={{RouteBox|{{font|text=M|font=Lucida Console||color=#fff}}||#{{Kintetsu color|m}}|bold=no}} | yamada|toba|shima={{RouteBox|{{font|text=M|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kintetsu {{{3}}} Line}}}|#{{Kintetsu color|m}}|bold=no}} | n|domyoji={{RouteBox|{{font|text=N|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Domyoji Line}}}|#{{Kintetsu color|n}}|bold=no}} | o|nagano={{RouteBox|{{font|text=O|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kintetsu Nagano Line}}}|#{{Kintetsu color|o}}|bold=no}} | p|gose={{RouteBox|{{font|text=P|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Gose Line}}}|#{{Kintetsu color|p}}|bold=no}} | y|ikoma cable={{RouteBox|{{font|text=Y|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Ikoma Cable Line}}}|#{{Kintetsu color|y}}|bold=no}} | z|nishi-shigi cable={{RouteBox|{{font|text=Z|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Nishi-Shigi Cable Line}}}|#{{Kintetsu color|z}}|bold=no}} | isl=[[File:KINTETSU23000_MARK.jpg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Ise-Shima Liner}}}|alt={{{alt|{{{link|Ise-Shima Liner}}}}}}]] | shimakaze=[[File:しまかぜマーク.jpg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Shimakaze}}}|alt={{{alt|{{{link|Shimakaze}}}}}}]] | sl=[[File:SLマーク.jpg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Sakura Liner}}}|alt={{{alt|{{{link|Sakura Liner}}}}}}]] | ul=[[File:KINTETSU_UL_038.jpg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Urban Liner}}}|alt={{{alt|{{{link|Urban Liner}}}}}}]] }} }} | kr={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rail=[[File:Korail logo.svg|{{{size|x12}}}px|link={{{link|Korail}}}|alt={{{alt|{{{link|Korail}}}}}}]] | ktx=[[File:KTX logo.svg|{{{size|x12}}}px|link={{{link|Korea Train Express}}}|alt={{{alt|{{{link|KTX}}}}}}]] }} | ni={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rail=[[File:NIR logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|NI Railways}}}|alt={{{alt|{{{link|NI Railways}}}}}}]] | bangor=[[File:NIRsymbol_Bangor.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Belfast-Bangor railway line}}}|alt={{{alt|{{{link|Belfast-Bangor railway line}}}}}}]] | derry=[[File:NIRsymbol_DLD.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Belfast-Derry railway line}}}|alt={{{alt|{{{link|Belfast-Derry railway line}}}}}}]] | dublin=[[File:NIRsymbol_Dublin.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Belfast-Dublin railway line}}}|alt={{{alt|{{{link|Belfast-Dublin railway line}}}}}}]] | larne=[[File:NIRsymbol_Larne.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Belfast-Larne railway line}}}|alt={{{alt|{{{link|Belfast-Larne railway line}}}}}}]] | londonderry=[[File:NIRsymbol_DLD.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Belfast-Derry railway line}}}|alt={{{alt|{{{link|Belfast-Derry railway line}}}}}}]] | newry=[[File:NIRsymbol_Newry.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Belfast-Newry railway line}}}|alt={{{alt|{{{link|Belfast-Newry railway line}}}}}}]] | portrush=[[File:NIRsymbol_Portrush.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Coleraine-Portrush railway line}}}|alt={{{alt|{{{link|Coleraine-Portrush railway line}}}}}}]] }} | nl={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rail=[[File:Nederlandse spoorwegen logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Nederlandse Spoorwegen}}}|alt={{{alt|{{{link|Nederlandse Spoorwegen}}}}}}]] }} | my={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | ktm={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | k1={{RouteBox|1|Seremban Line|#{{KLRT color|1}}}} | k2={{RouteBox|2|Port Klang Line|#{{KLRT color|2}}}} | komuter=[[File:KTM Komuter logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|KTM Komuter}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Komuter}}}}}}]] |#default=[[File:Ktmb_logo.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Keretapi Tanah Melayu}}}|alt={{{alt|{{{link|Keretapi Tanah Melayu}}}}}}]] }} | ktmkomuter=[[File:KTM Komuter logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|KTM Komuter}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Komuter}}}}}}]] | rapidkl=[[File:Rapid_KL_Logo.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Rapid KL (brand)}}}|alt={{{alt|{{{link|Rapid KL (brand)}}}}}}]] | rapidpenang=[[File:Rapid Penang Logo.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Rapid Penang}}}|alt={{{alt|{{{link|Rapid Penang}}}}}}]] | erl=[[File:Logo Express Rail Link 03.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Express Rail Link}}}|alt={{{alt|{{{link|Express Rail Link}}}}}}]] | <!-- File was deleted from Wikimedia Commons - 21 June 2017 mrt=[[File:MRT_Corp_brand_logo.png|{{{size|26}}}px|link={{{link|Mass Rapid Transit (Malaysia)}}}|alt={{{alt|{{{link|Mass Rapid Transit (Malaysia)}}}}}}]] --> | rail={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | ic=[[File:BSicon BAHN.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|KTM Intercity}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Intercity}}}}}}]] | knorth=[[File:KTM Komuter logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|KTM Komuter Northern Sector}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Komuter Northern Sector}}}}}}]] | ksouth=[[File:KTM Komuter logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|KTM Komuter Southern Sector}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Komuter Southern Sector}}}}}}]] | ktm=[[File:Ktmb_logo.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Keretapi Tanah Melayu}}}|alt={{{alt|{{{link|Keretapi Tanah Melayu}}}}}}]] | ktmk=[[File:KTM Komuter logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|KTM Komuter}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Komuter}}}}}}]] | rapidkl=[[File:Rapid_KL_Logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|Rapid KL}}}|alt={{{alt|{{{link|Rapid KL}}}}}}]] | rapidpenang=[[File:Rapid Penang Logo.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Rapid Penang}}}|alt={{{alt|{{{link|Rapid Penang}}}}}}]] }} | railic=[[File:BSicon BAHN.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|KTM Intercity}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Intercity}}}}}}]] | railets=[[File:BSicon LDER.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|KTM ETS}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM ETS}}}}}}]] | railknorth=[[File:KTM Komuter logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|KTM Komuter Northern Sector}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Komuter Northern Sector}}}}}}]] | railksouth=[[File:KTM Komuter logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|KTM Komuter Southern Sector}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Komuter Southern Sector}}}}}}]] | railhsr=[[File:BSicon exLDER.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Kuala Lumpur–Singapore High Speed Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Kuala Lumpur–Singapore High Speed Rail}}}}}}]] | ferrypk=[[File:BSicon BOOT.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Port Klang International Passenger Terminal}}}|alt={{{alt|{{{link|Port Klang International Passenger Terminal}}}}}}]] | ferrypg=[[File:BSicon BOOT.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Penang Ferry Service}}}|alt={{{alt|{{{link|Penang Ferry Service}}}}}}]] | air={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | klia=[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kuala Lumpur International Airport}}}|alt={{{alt|{{{link|Kuala Lumpur International Airport}}}}}}]] | klia2=[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kuala Lumpur International Airport#klia2}}}|alt={{{alt|{{{link|Kuala Lumpur International Airport#klia2}}}}}}]] | sbg=[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Sultan Abdul Aziz Shah Airport}}}|alt={{{alt|{{{link|Sultan Abdul Aziz Shah Airport}}}}}}]] }} | airklia=[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kuala Lumpur International Airport}}}|alt={{{alt|{{{link|Kuala Lumpur International Airport}}}}}}]] | airklia2=[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kuala Lumpur International Airport#klia2}}}|alt={{{alt|{{{link|Kuala Lumpur International Airport#klia2}}}}}}]] | airsbg=[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Sultan Abdul Aziz Shah Airport}}}|alt={{{alt|{{{link|Sultan Abdul Aziz Shah Airport}}}}}}]] | mono|monorail=[[File:Access monorail inv.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Putrajaya Monorail}}}|alt={{{alt|{{{link|Putrajaya Monorail}}}}}}]] | bus={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | lcct=[[File:Bus-logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|klia2}}}|alt={{{alt|{{{link|klia2}}}}}}]] | pudu=[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Pudu Sentral}}}|alt={{{alt|{{{link|Pudu Sentral}}}}}}]] | sunway|sw=[[File:Aiga bus on green circle.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|BRT Sunway Line}}}]] | tbs=[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Terminal Bersepadu Selatan}}}|alt={{{alt|{{{link|Terminal Bersepadu Selatan}}}}}}]] }} | buslcct=[[File:Bus-logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|klia2}}}|alt={{{alt|{{{link|klia2}}}}}}]] | buspudu=[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Pudu Sentral}}}|alt={{{alt|{{{link|Pudu Sentral}}}}}}]] | bustbs=[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Terminal Bersepadu Selatan}}}|alt={{{alt|{{{link|Terminal Bersepadu Selatan}}}}}}]] | go={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | klb=[[File:MadridMetro-EMT.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Go KL City Bus}}}]] | klg=[[File:MadridMetro-BusInterurbano.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Go KL City Bus}}}]] | klp=[[File:MadridMetro-LargoRecorrido.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Go KL City Bus}}}]] | klr=[[File:MadridMetro-BusUrbano.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Go KL City Bus}}}]] }} | 1|ktmk1={{RouteBox|1|Seremban Line|#{{KLRT color|1}}}} | 2|ktmk2={{RouteBox|2|Port Klang Line|#{{KLRT color|2}}}} | 3|rkl1={{RouteBox|3|Ampang Line|#{{KLRT color|3}}}} | 4|rkl2={{RouteBox|4|Sri Petaling Line|#{{KLRT color|4}}}} | 5|rkl3={{RouteBox|5|Kelana Jaya Line|#{{KLRT color|5}}}} | 8|rkl4={{RouteBox|8|KL Monorail|#{{KLRT color|8}}}} | 6|erl1={{RouteBox|6|KLIA Ekspres|#{{KLRT color|6}}}} | 7|erl2={{RouteBox|7|KLIA Transit|#{{KLRT color|7}}}} | 9|mrt1={{RouteBox|9|MRT Sungai Buloh-Kajang Line|#{{KLRT color|9}}}} | 10|ktmk3=''{{RouteBox|10|Railway_electrification_in_Malaysia#Terminal_Skypark_Line|#{{KLRT color|10}}}}'' | 11|lrt3=''{{RouteBox|11|Bandar Utama-Klang Line|#{{KLRT color|11}}}}'' | 12|mrt2=''{{RouteBox|12|MRT Sungai Buloh-Serdang-Putrajaya Line|#{{KLRT color|12}}|#000000}}'' | 13|mrt3=''{{RouteBox|13|MRT Circle Line|#{{KLRT color|13}}}}'' | 14|pm=''{{RouteBox|14|Putrajaya Monorail|#{{KLRT color|14}}}}'' | 21={{RouteBox|B1|BRT Sunway Line|#{{KLRT color|21}}}} | 22=''{{RouteBox|B2|BRT Federal Line|#{{KLRT color|22}}}}'' | blue|goklb=[[File:MadridMetro-EMT.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Go KL City Bus}}}]] | green|goklg=[[File:MadridMetro-BusInterurbano.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Go KL City Bus}}}]] | purple|goklp=[[File:MadridMetro-LargoRecorrido.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Go KL City Bus}}}]] | red|goklr=[[File:MadridMetro-BusUrbano.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Go KL City Bus}}}]] | ets={{RouteBox|ETS|KTM ETS|gold|black}} | rts={{RouteBox|RTS|Johor Bahru–Singapore Rapid Transit System|skyblue|black}} | ecr={{RouteBox|ECR|MRL East Coast Rail Link|#{{KLRT color|blue}}}} | hsr={{RouteBox|HSR|Kuala Lumpur-Singapore High Speed Rail|#{{KLRT color|red}}}} }} | pt={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rail=[[File:Logo CP 2.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Comboios de Portugal}}}|alt={{{alt|{{{link|Comboios de Portugal}}}}}}]] }} | ru={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rail=[[File:BSicon BAHN.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Russian Railways}}}|alt={{{alt|{{{link|Russian Railways}}}}}}]] }} | sg={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | smrt=[[File:SMRTsingapore.svg|{{{size|26}}}px|link={{{link|SMRT Trains}}}]] | sbst=[[File:SBS Transit Logo.svg|{{{size|26}}}px|link={{{link|SBS Transit}}}]] | branch={{RouteBox|B|Branch MRT Line|#B85600}} | bp|l1={{RouteBox|BPLRT|Bukit Panjang LRT Line|#748477}} | cc|m4={{RouteBox|CCL|Circle MRT Line|#FF9A00}} | cr|ci|m8={{RouteBox|CRL|Cross Island MRT Line|#01a0b1}} | dt|m5={{RouteBox|DTL|Downtown MRT Line|#0354A6}} | ew|m2={{RouteBox|EWL|East West MRT Line|#009530}} | jr|m7={{RouteBox|JRL|Jurong Region MRT Line|#ffcc00|#000000}} | ne|m3={{RouteBox|NEL|North East MRT Line|#9016B2}} | ns|m1={{RouteBox|NSL|North South MRT Line|#DC241F}} | pg|l3={{RouteBox|PGLRT|Punggol LRT Line|#748477}} | sk|l2={{RouteBox|SKLRT|Sengkang LRT Line|#748477}} | te|m6={{RouteBox|TEL|Thomson-East Coast MRT Line|#734538}} }} | tw={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | tra|rail=[[File:TRA Logo.svg|{{{size|18x18}}}px|link={{{link|Taiwan Railways Administration}}}|alt={{{alt|{{{link|Taiwan Railways Administration}}}}}}]] | thsr=[[File:Taiwan High Speed Rail Logo(Log Only).svg|{{{size|18x18}}}px|link={{{link|Taiwan High Speed Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Taiwan High Speed Rail}}}}}}]] | airport=[[File:Taoyuan International Airport MRT Logo(Logo Only).svg|{{{size|18x18}}}px|link={{{link|Taoyuan International Airport MRT}}}|alt={{{alt|{{{link|Taoyuan International Airport MRT}}}}}}]] | cbrt=[[File:Chiayi Bus Rapid Transit Logo(Logo Only).svg|{{{size|18x18}}}px|link={{{link|Chiayi Bus Rapid Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Chiayi Bus Rapid Transit}}}}}}]] | gondola=[[File:Maokong Gondola Logo(Logo Only).svg|{{{size|18x18}}}px|link={{{link|Maokong Gondola}}}|alt={{{alt|{{{link|Maokong Gondola}}}}}}]] | kmrt=[[File:Kaohsiung Mass Rapid Transit Logo(Logo Only).svg|{{{size|18x18}}}px|link={{{link|Kaohsiung Mass Rapid Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Kaohsiung Mass Rapid Transit}}}}}}]] | trts=[[File:Taipei Metro Logo(Logo Only).svg|{{{size|18x18}}}px|link={{{link|Taipei Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Taipei Metro}}}}}}]] | tym=[[File:Taoyuan Metro logo seal only.svg|{{{size|18x18}}}px|link={{{link|Taoyuan Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Taoyuan Metro}}}}}}]] }} | ae={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | er={{RouteBox|ER|Etihad Rail|#748477}} }} | us={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rail=[[File:BSicon TRAIN3.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Rail transportation in the United States#Passenger railroads}}}|alt={{{alt|{{{link|US Passenger rail transport}}}}}}]] | amtrak=[[File:BSicon LOGO Amtrak2.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Amtrak}}}|alt={{{alt|{{{link|Amtrak}}}}}}]] | amtrakbus=[[File:BSicon LOGO Amtrak2.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Amtrak Thruway Motorcoach}}}|alt={{{alt|{{{link|Amtrak}}}}}}]] | csx | csxt =[[File:CSX transp logo.svg|{{{size|x14}}}px|link={{{link|CSX Transportation}}}|alt={{{alt|{{{link|CSX Transportation}}}}}}]] | greyhound=[[File:BSicon BUS3.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Greyhound Lines}}}|alt={{{alt|{{{link|Greyhound Lines}}}}}}]] }} <!-- DEFAULT --> | #default = '''Add→{{tl|rail-interchange}}''' }}<noinclude>{{documentation|content= {{Rail-interchange/doc}} * [[Template:Rail-interchange/doc/AR|Argentina]] * [[Template:Rail-interchange/doc/AT|Austria]] * [[Template:Rail-interchange/doc/AU|Australia]] * [[Template:Rail-interchange/doc/BE|Belgium]] * [[Template:Rail-interchange/doc/BR|Brazil]] * [[Template:Rail-interchange/doc/BG|Bulgaria]] * [[Template:Rail-interchange/doc/CA|Canada]] * [[Template:Rail-interchange/doc/CL|Chile]] * [[Template:Rail-interchange/doc/CN|Mainland China and Hong Kong]] * [[Template:Rail-interchange/doc/CZ|Czech Republic]] * [[Template:Rail-interchange/doc/DK|Denmark]] * [[Template:Rail-interchange/doc/FR|France]] * [[Template:Rail-interchange/doc/DE|Germany]] * [[Template:Rail-interchange/doc/GR|Greece]] * [[Template:Rail-interchange/doc/HU|Hungary]] * [[Template:Rail-interchange/doc/IN|India]] * [[Template:Rail-interchange/doc/ID|Indonesia]] * [[Template:Rail-interchange/doc/IE|Ireland]] * [[Template:Rail-interchange/doc/JP|Japan]] * [[Template:Rail-interchange/doc/MY|Malaysia]] * [[Template:Rail-interchange/doc/MX|Mexico]] * [[Template:Rail-interchange/doc/NL|The Netherlands]] * [[Template:Rail-interchange/doc/PH|The Philippines]] * [[Template:Rail-interchange/doc/PL|Poland]] * [[Template:Rail-interchange/doc/PT|Portugal]] * [[Template:Rail-interchange/doc/QA|Qatar]] * [[Template:Rail-interchange/doc/RO|Romania]] * [[Template:Rail-interchange/doc/RU|Russia]] * [[Template:Rail-interchange/doc/SA|Saudi Arabia]] * [[Template:Rail-interchange/doc/SG|Singapore]] * [[Template:Rail-interchange/doc/KR|South Korea]] * [[Template:Rail-interchange/doc/ES|Spain]] * [[Template:Rail-interchange/doc/SE|Sweden]] * [[Template:Rail-interchange/doc/CH|Switzerland]] * [[Template:Rail-interchange/doc/TW|Taiwan]] * [[Template:Rail-interchange/doc/TH|Thailand]] * [[Template:Rail-interchange/doc/TK|Turkey]] * [[Template:Rail-interchange/doc/UA|Ukraine]] * [[Template:Rail-interchange/doc/AE|United Arab Emirates]] * [[Template:Rail-interchange/doc/UK|United Kingdom]] * [[Template:Rail-interchange/doc/US|United States]] This may need switching to [[Wikipedia:Template limits#A template for each array element]]. }}</noinclude> nwbzprvy2jn6odkqxwjvh52zlwwb9r2 10 224883 2697993 2678427 2026-07-30T18:22:12Z Khirid Harshad 138639 /* */ 2697993 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = मुंबई मेट्रो | state = <includeonly>{{{state|autocollapsed}}}</includeonly> | title = [[मुंबई मेट्रो]] [[मुंबई मेट्रो स्थानकांची यादी|स्थानक]] |listclass = hlist | groupstyle = text-align: right; background: transparent; | group1 = [[निळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|निळी मार्गिका १]] | list1 = *{{मेट्रो|वर्सोवा}}, *'''{{मेट्रो|डी.एन. नगर}}''', *{{मेट्रो|आझाद नगर}}, *{{मेट्रो|अंधेरी}}, *'''{{मेट्रो|पश्चिम द्रुतगती महामार्ग}}''', *{{मेट्रो|चकाला (जे.बी. नगर)}}, *{{मेट्रो|विमानतळ रस्ता}}, *'''{{मेट्रो|मरोळ नाका}}''', *{{मेट्रो|साकी नाका}}, *{{मेट्रो|असल्फा}}, *{{मेट्रो|जागृती नगर}}, *{{मेट्रो|घाटकोपर}} | group2 = [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] | list2 = *'''{{मेट्रो|दहिसर (पूर्व)}}''', *{{मेट्रो|आनंद नगर (मुंबई)}}, *{{मेट्रो|कांदरपाडा}}, *{{मेट्रो|मंडपेश्वर}}, *{{मेट्रो|एकसर}}, *{{मेट्रो|बोरीवली (पश्चिम)}}, *{{मेट्रो|शिंपोली}}, *{{मेट्रो|कांदिवली (पश्चिम)}}, *{{मेट्रो|डहाणूकरवाडी}}, *{{मेट्रो|वळनई-मीठ चौकी}}, *{{मेट्रो|मालाड (पश्चिम)}}, *{{मेट्रो|लोअर मालाड}}, *{{मेट्रो|बांगूर नगर}}, *{{मेट्रो|गोरेगाव (पश्चिम)}}, *{{मेट्रो|ओशिवरा}}, *{{मेट्रो|लोअर ओशिवरा}}, *'''{{मेट्रो|अंधेरी (पश्चिम)}}''' | group3 = [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]] | list3 = *{{मेट्रो|महाराष्ट्र नगर - मंडाळे}}, *{{मेट्रो|मानखुर्द}}, *{{मेट्रो|देवनार}}, *{{मेट्रो|श्री छत्रपती शिवाजी महाराज चौक}}, *{{मेट्रो|डायमंड गार्डन}}, *{{मेट्रो|चेंबूर}} | group4 = [[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] | list4 = *{{मेट्रो|आरे जे.व्ही.एल.आर.}}, *{{मेट्रो|सीप्झ}}, *{{मेट्रो|एम.आय.डी.सी. - अंधेरी}}, *'''{{मेट्रो|मरोळ नाका}}''', *{{मेट्रो|छत्रपती शिवाजी महाराज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ - टी२}}, *{{मेट्रो|सहार रस्ता}}, *{{मेट्रो|छत्रपती शिवाजी महाराज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ - टी१}}, *{{मेट्रो|सांताक्रुझ}}, *{{मेट्रो|वांद्रे वसाहत}}, *{{मेट्रो|वांद्रे कुर्ला संकुल}}, *{{मेट्रो|धारावी}}, *{{मेट्रो|शितलादेवी मंदिर}}, *{{मेट्रो|दादर}}, *{{मेट्रो|सिद्धिविनायक}}, *{{मेट्रो|वरळी}}, *{{मेट्रो|आचार्य अत्रे चौक}}, *{{मेट्रो|विज्ञान केंद्र}}, *{{मेट्रो|महालक्ष्मी}}, *{{मेट्रो|जगन्नाथ शंकरशेठ}}, *{{मेट्रो|ग्रँट रोड}}, *{{मेट्रो|गिरगाव}}, *{{मेट्रो|काळबादेवी}}, *{{मेट्रो|छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस}}, *{{मेट्रो|हुतात्मा चौक}}, *{{मेट्रो|चर्चगेट}}, *{{मेट्रो|विधान भवन}}, *{{मेट्रो|कफ परेड}} | group5 = [[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७ आणि ९]] | list5 = *'''{{मेट्रो|गुंदवली}}''', *{{मेट्रो|मोगरा}}, *{{मेट्रो|जोगेश्वरी (पूर्व)}}, *{{मेट्रो|गोरेगाव (पूर्व)}}, *{{मेट्रो|आरे}}, *{{मेट्रो|दिंडोशी}}, *{{मेट्रो|कुरार}}, *{{मेट्रो|आकुर्ली}}, *{{मेट्रो|पोईसर}}, *{{मेट्रो|मागाठाणे}}, *{{मेट्रो|देवीपाडा}}, *{{मेट्रो|राष्ट्रीय उद्यान}}, *{{मेट्रो|ओवरीपाडा}}, *'''{{मेट्रो|दहिसर (पूर्व)}}''', *{{मेट्रो|पांडुरंगवाडी}}, *{{मेट्रो|मिरागाव}}, *{{मेट्रो|काशिगाव}} }}<noinclude> [[वर्ग:मुंबई मेट्रो साचे]] </noinclude> 6fvz2r3lr96s5q1qmtpckt5l6tp9ugg 0 234455 2697953 2231932 2026-07-30T15:24:30Z Dharmadhyaksha 28394 {{माहिती संचिका}} 2697953 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''निवारी जिल्हा''' (याला हिंदीत निवाडी असेपण म्हणतात)हा भारतातील [[मध्यप्रदेश]] राज्याचा एक नवनिर्मित जिल्हा आहे. हा जिल्हा मध्यप्रदेशातील सध्या अस्तित्वात असणाऱ्या [[टीकमगढ जिल्हा|टिकमगड]] या जिल्ह्यास विभागून बनविण्यात आला आहे.मध्यप्रदेशमधील निवारी,पृथ्वीपूर व ओरच्छा हे तीन तालुके या जिल्ह्यात राहतील. या जिल्ह्याचे निर्मितीने मध्यप्रदेशमधील जिल्ह्यांची संख्या ही ५२ इतकी झाली आहे.हा जिल्हा १ऑक्टोबर २०१८पासून अस्तित्वात आला.<ref>https://www.bhopalsamachar.com/2018/09/52-mp-52nd-district-niwari.html भोपाल समाचारचे संकेतस्थळ</ref><ref>https://www.ndtv.com/india-news/niwari-madhya-pradesh-gets-new-district-carved-out-1924978 एनडीटीव्ही </ref><ref>https://www.thehindu.com/news/national/other-states/niwari-is-52nd-district-of-mp/article25088344.ece द हिंदू वृत्तपत्राचे संकेतस्थळ</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मध्य प्रदेशमधील जिल्हे]] [[वर्ग:निवारी जिल्हा]] gucjmw2pwul3zy1qpzromt9sjl8yny5 0 244621 2698082 2443702 2026-07-31T05:09:03Z Abhijitsathe 4193 2698082 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = शफिकुर रहमान बर्क | चित्र = | चित्र आकारमान= 250 px | क्रम = | पद = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ = [[संभल लोकसभा मतदारसंघ|संभल]] | कार्यकाळ_आरंभ = मे २०१९ | कार्यकाळ_समाप्ती = फेब्रुवारी २०२४ | मागील = [[सत्यपाल सिंह सैनी]] | पुढील = [[झियाउर रहमान बर्क]] | मतदारसंघ1 = [[संभल लोकसभा मतदारसंघ|संभल]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = २००९ | कार्यकाळ_समाप्ती1 = २०१४ | मागील1 = [[रामगोपाल यादव]] | पुढील1 = [[सत्यपाल सिंह सैनी]] | मतदारसंघ2 = [[मुरादाबाद लोकसभा मतदारसंघ|मुरादाबाद]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = २००४ | कार्यकाळ_समाप्ती2 = २००९ | मागील2 = चंद्र विजय सिंह | पुढील2 = [[मोहम्मद अझरुद्दीन]] | मतदारसंघ3 = [[मुरादाबाद लोकसभा मतदारसंघ|मुरादाबाद]] | कार्यकाळ_आरंभ3 = १९९६ | कार्यकाळ_समाप्ती3 = १९९९ | मागील3 = [[सत्यपाल सिंह सैनी]] | पुढील3 = [[गुलाम मोहम्मद खान]] | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक|1930|7|11}} | जन्मस्थान = [[संभल]], [[उत्तर प्रदेश]] | मृत्युदिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|2024|2|27|1930|7|11}} | मृत्युस्थान = [[मुरादाबाद]] | राष्ट्रीयत्व = | पक्ष = [[समाजवादी पक्ष]] | इतरपक्ष = | नाते = [[झियाउर रहमान बर्क]] (नातू) | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''शफिकुर रहमान बर्क''' हे भारतीय राजकारणी, [[समाजवादी पक्ष]]ाचे वरिष्ठ नेते, [[लोकसभा]] सदस्य व [[उत्तर प्रदेश विधानसभा]] सदस्य होते. ते [[मुरादाबाद लोकसभा मतदारसंघ|मुरादाबाद]] व [[संभल लोकसभा मतदारसंघ|संभल]] मतदारसंघांमधून एकूण ५ वेळा लोकसभेवर निवडून गेले होते. [[वर्ग:११ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१२ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१४ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] 47ie6o9z3w8mo6pvcgi0ko2kwcvfjx0 2698083 2698082 2026-07-31T05:09:58Z Abhijitsathe 4193 2698083 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = शफिकुर रहमान बर्क | चित्र = | चित्र आकारमान= 250 px | क्रम = | पद = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ = [[संभल लोकसभा मतदारसंघ|संभल]] | कार्यकाळ_आरंभ = मे २०१९ | कार्यकाळ_समाप्ती = फेब्रुवारी २०२४ | मागील = [[सत्यपाल सिंह सैनी]] | पुढील = [[झियाउर रहमान बर्क]] | मतदारसंघ1 = [[संभल लोकसभा मतदारसंघ|संभल]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = २००९ | कार्यकाळ_समाप्ती1 = २०१४ | मागील1 = [[रामगोपाल यादव]] | पुढील1 = [[सत्यपाल सिंह सैनी]] | मतदारसंघ2 = [[मुरादाबाद लोकसभा मतदारसंघ|मुरादाबाद]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = २००४ | कार्यकाळ_समाप्ती2 = २००९ | मागील2 = चंद्र विजय सिंह | पुढील2 = [[मोहम्मद अझरुद्दीन]] | मतदारसंघ3 = [[मुरादाबाद लोकसभा मतदारसंघ|मुरादाबाद]] | कार्यकाळ_आरंभ3 = १९९६ | कार्यकाळ_समाप्ती3 = १९९९ | मागील3 = [[गुलाम मोहम्मद खान]] | पुढील3 = चंद्र विजय सिंह | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक|1930|7|11}} | जन्मस्थान = [[संभल]], [[उत्तर प्रदेश]] | मृत्युदिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|2024|2|27|1930|7|11}} | मृत्युस्थान = [[मुरादाबाद]] | राष्ट्रीयत्व = | पक्ष = [[समाजवादी पक्ष]] | इतरपक्ष = | नाते = [[झियाउर रहमान बर्क]] (नातू) | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''शफिकुर रहमान बर्क''' हे भारतीय राजकारणी, [[समाजवादी पक्ष]]ाचे वरिष्ठ नेते, [[लोकसभा]] सदस्य व [[उत्तर प्रदेश विधानसभा]] सदस्य होते. ते [[मुरादाबाद लोकसभा मतदारसंघ|मुरादाबाद]] व [[संभल लोकसभा मतदारसंघ|संभल]] मतदारसंघांमधून एकूण ५ वेळा लोकसभेवर निवडून गेले होते. [[वर्ग:११ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१२ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१४ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] 6t3hu0otloz6b0w9pc54u3okx05sw50 0 246669 2697920 2373252 2026-07-30T12:11:49Z ~2026-42320-82 185799 2697920 wikitext text/x-wiki '''माणिकदौंडी''' हे गाव [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[अहमदनगर जिल्हा|अहमदनगर जिल्ह्यातल्या]] [[पाथर्डी तालुका|पाथर्डी तालुक्यातील]] एक गाव आहे. हे गाव [[नाशिक विभाग|नाशिक विभागात]] मोडते. गावातून शहरांना जाण्या येण्यासाठी एस टी बसची तसेच खाजगी वाहनांची सोय उपलब्ध आहे. गावात जिल्हा परिषदची इयत्ता पहिली ते चौथी पर्यंत शाळा उपलब्ध आहे. माणिकदौंडी येथे बलखंडी बाबा यांचे जागृत देवस्थान आहे . [[वर्ग:पाथर्डी तालुक्यातील गावे]] om3cpnmb9z1eucf78i99627qzcpeu07 2697927 2697920 2026-07-30T12:39:29Z ~2026-42412-42 185800 Thodi chuk hoti tee change keli aahe 2697927 wikitext text/x-wiki '''माणिकदौंडी''' हे गाव [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[अहमदनगर जिल्हा|अहमदनगर जिल्ह्यातल्या]] [[पाथर्डी तालुका|पाथर्डी तालुक्यातील]] एक गाव आहे. गावातून शहरांना जाण्या येण्यासाठी एस टी बसची तसेच खाजगी वाहनांची सोय उपलब्ध आहे. गावात जिल्हा परिषदची इयत्ता पहिली ते चौथी पर्यंत शाळा उपलब्ध आहे. माणिकदौंडी येथे बलखंडी बाबा यांचे जागृत देवस्थान आहे . [[वर्ग:पाथर्डी तालुक्यातील गावे]] le6jdt16q85akbd76jltt5ut2jo2za3 2697928 2697927 2026-07-30T12:53:53Z ~2026-42320-82 185799 2697928 wikitext text/x-wiki '''माणिकदौंडी''' हे गाव [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[अहमदनगर जिल्हा|अहमदनगर जिल्ह्यातल्या]] [[पाथर्डी तालुका|पाथर्डी तालुक्यातील]] एक गाव आहे. गावातून शहरांना जाण्या येण्यासाठी एस टी बसची तसेच खाजगी वाहनांची सोय उपलब्ध आहे. गावात जिल्हा परिषदची इयत्ता पहिली ते चौथी पर्यंत शाळा उपलब्ध आहे. त्यात हे जागृत देवस्थान नाथ पंथी मधील एक नाथांचे स्थान असून ते आत्ता सर्वत्र श्री बलखंडी बाबा म्हणून तर बल्लीनाथ कृती समिती म्हणून प्रसिद्ध जागृत देवस्थान आहे . [[वर्ग:पाथर्डी तालुक्यातील गावे]] rkv3yu2aae0yf8h8uwx84tf36l6g8z7 2697934 2697928 2026-07-30T13:46:53Z ~2026-42233-36 185803 2697934 wikitext text/x-wiki '''माणिकदौंडी''' हे गाव [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[अहमदनगर जिल्हा|अहमदनगर जिल्ह्यातल्या]] [[पाथर्डी तालुका|पाथर्डी तालुक्यातील]] एक गाव आहे. माणिकदौंडी येथे नाथ पंथी मधील एक नाथांचे स्थान असून ते आत्ता सर्वत्र श्री बलखंडी बाबा म्हणून तर बल्लीनाथ कृती समिती म्हणून प्रसिद्ध जागृत देवस्थान आहे. '''माणिकदौंडी''' हा एक मोठा पंचायत समिती गट आहे. '''संतोष गर्जे पाटील''' यांनी सुरू केलेलं कोलंबस नारळ देखील याच भागामध्ये मिळते. या गावातील लोकांचा मूळ व्यवसाय शेती हा आहे. [[पाथर्डी तालुका|पाथर्डी]] पासून कडा कनेक्टिव्हिटी याच मार्गाने केली आहे. [[वर्ग:पाथर्डी तालुक्यातील गावे]] jg43fjhgetnyom9ztt7y1byteqvb37l 2697935 2697934 2026-07-30T13:53:24Z ~2026-42233-36 185803 /* */ 2697935 wikitext text/x-wiki '''माणिकदौंडी''' हे गाव [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[अहमदनगर जिल्हा|अहमदनगर जिल्ह्यातल्या]] [[पाथर्डी तालुका|पाथर्डी तालुक्यातील]] एक गाव आहे. माणिकदौंडी येथे नाथ पंथी मधील एक नाथांचे स्थान असून ते आत्ता सर्वत्र श्री बलखंडी बाबा म्हणून तर बल्लीनाथ कृती समिती म्हणून प्रसिद्ध जागृत देवस्थान आहे. '''माणिकदौंडी''' हा एक मोठा पंचायत समिती गट आहे. '''संतोष गर्जे पाटील''' यांनी सुरू केलेलं कोलंबस नारळ देखील याच भागामध्ये मिळते. या गावातील लोकांचा मूळ व्यवसाय शेती हा आहे. [[पाथर्डी तालुका|पाथर्डी]] पासून कडा कनेक्टिव्हिटी याच मार्गाने केली आहे. १० वी पर्यंतच शिक्षणासाठी श्री रत्न जैन विद्यालय या ठिकाणी आहे. गाव सुरू होताच '''कोहिनूर पैलेस''' हे मंगल कार्यकाल आपल्याला पाहायला भेटते. [[वर्ग:पाथर्डी तालुक्यातील गावे]] 1o7cez320zfqar2xi9vsbowj8wd3mve 2698058 2697935 2026-07-31T00:57:43Z ~2026-42498-08 185815 2698058 wikitext text/x-wiki '''माणिकदौंडी''' हे गाव [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[अहमदनगर जिल्हा|अहमदनगर जिल्ह्यातल्या]] [[पाथर्डी तालुका|पाथर्डी तालुक्यातील]] एक गाव आहे. माणिकदौंडी येथे नाथ पंथी मधील एक नाथांचे स्थान असून ते आत्ता सर्वत्र श्री बलखंडी बाबा म्हणून तर बल्लीनाथ कृती समिती म्हणून प्रसिद्ध जागृत देवस्थान आहे. '''माणिकदौंडी''' हा एक मोठा पंचायत समिती गट आहे. या गावातील लोकांचा मूळ व्यवसाय शेती हा आहे. [[पाथर्डी तालुका|पाथर्डी]] पासून कडा कनेक्टिव्हिटी याच मार्गाने केली आहे. १० वी पर्यंतच शिक्षणासाठी श्री रत्न जैन विद्यालय या ठिकाणी आहे. गाव सुरू होताच '''कोहिनूर पॅलेस''' हे मंगल कार्यकाल आपल्याला पाहायला भेटते. [[वर्ग:पाथर्डी तालुक्यातील गावे]] 0u5r57p1hkeisi0mm6v94ye58yd1avr 2698098 2698058 2026-07-31T06:08:46Z ~2026-42320-82 185799 /* */ 2698098 wikitext text/x-wiki '''माणिकदौंडी''' हे गाव [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[अहमदनगर जिल्हा|अहमदनगर जिल्ह्यातल्या]] [[पाथर्डी तालुका|पाथर्डी तालुक्यातील]] एक गाव आहे. माणिकदौंडी येथे जागृत देवस्थान नाथ पंथी मधील एक नाथांचे स्थान असून ते आत्ता सर्वत्र श्री बलखंडी बाबा म्हणून तर बल्लीनाथ कृती समिती म्हणून प्रसिद्ध जागृत देवस्थान आहे आणि एकमेव महाराष्ट्रातील असे एक मंदिर आहे की पूर्वी  पवित्र मानला जाणारा  श्रावण महिन्यात ३ शुक्रवारी श्री बलखंडी बाबा  यांची जत्रा भरते ते एक खूप पवित्र नाथ पंथी मंदिर सर्व धर्माचे खूप श्रद्धेचे पवित्र स्थान मानले जाते आहे . तसेच महाराष्ट्रातील पंढरपूर नंतरचे दुसरे आणि पवित्र असे जगद्गुरू श्री संत तुकाराम महाराज यांचेही मंदिर आहे आणि तेही महाराष्ट्रात एक ऐतिहासिक मानले जाते. माणिकदौंडी हे गाव जरी छोटे असले तरी हिंदूंची एकता आणि धर्माची आस्ता कायम आणि एकजुटीने जपत आहे आणि इथे हिंदू मुस्लिम एकत्र आणि एकजुटीने राहतात तसेच इथे मुस्लिम जनसंख्या गावात ज्यास्त असून हिंदूंची जनसंख्या माणिकदौंडी गावात कमी आहे तसेच माणिकदौंडी गावाला पूर्वी पासून बारा तांडे आणि चोवीस वाड्याचा नाका मानले जाते आणि या बारा तांडे छत्तीस वाड्यांन मध्ये सर्वत्र हिंदू समाज आहे आणि सर्वांचे ग्रामदैवत तसेच श्रद्धेचे पवित्र ठिकाण श्री बलखंडी बाबा जागृत देवस्थान आहे तसेच माणिकदौंडी गावांमध्ये पूर्वी पासून मंदिराच्या वरती कसल्याही प्रकारचे छत्र छाया नसून ते फक्त मोकळ्या वातावरणात उघड्या वरती आहे आणि तिथे चालू पावसातही आजही नऊ नाथांचे नऊ दीपज्योत आहेत आणि ते कायम एकदा पेटवले की पावसातही न विझता जळतात तसेच नऊ नाथांचे उल्लेखनीय आणि साक्षात नऊ समाधी आजही मंदिराच्या पायथ्या लगत आहेत साक्षात नवनाथांचे दर्शन घडल्या सारखेच आहे हे एक खूप मोठे वैभव या माणिकदौंडी गावाला लाभलेले आहे श्री बलखंडी बाबा यांच्या कृपेने. [[वर्ग:पाथर्डी तालुक्यातील गावे]] 9vu6roxr3ovh89b6hgyheghzb4pn1py 2698100 2698098 2026-07-31T06:09:36Z ~2026-42320-82 185799 /* */ 2698100 wikitext text/x-wiki '''माणिकदौंडी''' हे गाव [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[अहमदनगर जिल्हा|अहिल्यानगर जिल्ह्यातल्या]] [[पाथर्डी तालुका|पाथर्डी तालुक्यातील]] एक गाव आहे. माणिकदौंडी येथे जागृत देवस्थान नाथ पंथी मधील एक नाथांचे स्थान असून ते आत्ता सर्वत्र श्री बलखंडी बाबा म्हणून तर बल्लीनाथ कृती समिती म्हणून प्रसिद्ध जागृत देवस्थान आहे आणि एकमेव महाराष्ट्रातील असे एक मंदिर आहे की पूर्वी  पवित्र मानला जाणारा  श्रावण महिन्यात ३ शुक्रवारी श्री बलखंडी बाबा  यांची जत्रा भरते ते एक खूप पवित्र नाथ पंथी मंदिर सर्व धर्माचे खूप श्रद्धेचे पवित्र स्थान मानले जाते आहे . तसेच महाराष्ट्रातील पंढरपूर नंतरचे दुसरे आणि पवित्र असे जगद्गुरू श्री संत तुकाराम महाराज यांचेही मंदिर आहे आणि तेही महाराष्ट्रात एक ऐतिहासिक मानले जाते. माणिकदौंडी हे गाव जरी छोटे असले तरी हिंदूंची एकता आणि धर्माची आस्ता कायम आणि एकजुटीने जपत आहे आणि इथे हिंदू मुस्लिम एकत्र आणि एकजुटीने राहतात तसेच इथे मुस्लिम जनसंख्या गावात ज्यास्त असून हिंदूंची जनसंख्या माणिकदौंडी गावात कमी आहे तसेच माणिकदौंडी गावाला पूर्वी पासून बारा तांडे आणि चोवीस वाड्याचा नाका मानले जाते आणि या बारा तांडे छत्तीस वाड्यांन मध्ये सर्वत्र हिंदू समाज आहे आणि सर्वांचे ग्रामदैवत तसेच श्रद्धेचे पवित्र ठिकाण श्री बलखंडी बाबा जागृत देवस्थान आहे तसेच माणिकदौंडी गावांमध्ये पूर्वी पासून मंदिराच्या वरती कसल्याही प्रकारचे छत्र छाया नसून ते फक्त मोकळ्या वातावरणात उघड्या वरती आहे आणि तिथे चालू पावसातही आजही नऊ नाथांचे नऊ दीपज्योत आहेत आणि ते कायम एकदा पेटवले की पावसातही न विझता जळतात तसेच नऊ नाथांचे उल्लेखनीय आणि साक्षात नऊ समाधी आजही मंदिराच्या पायथ्या लगत आहेत साक्षात नवनाथांचे दर्शन घडल्या सारखेच आहे हे एक खूप मोठे वैभव या माणिकदौंडी गावाला लाभलेले आहे श्री बलखंडी बाबा यांच्या कृपेने. [[वर्ग:पाथर्डी तालुक्यातील गावे]] ec4f9l0e5i22g35vw5l8n51n9antft5 0 278714 2698029 2461977 2026-07-30T19:01:54Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2698029 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट संकेतस्थळ | नाव = पंजाबी विकिपीडिया | लोगो = Wikipedia-logo-v2-pa.png | लोगोशीर्षक = पंजाबी विकिपीडियाचा लोगो | स्क्रीनशॉट = | लपवण्याजोगे = | लपवेशीर्षक = | शीर्षक = | दुवा = http://pa.wikipedia.org/ | ब्रीदवाक्य = मुक्त ज्ञानकोश | व्यावसायिक = चॅरिटेबल | प्रकार = ऑनलाईन [[ज्ञानकोश]] प्रकल्प | नोंदणीकरण = वैकल्पिक | भाषा = [[पंजाबी भाषा|पंजाबी]] | आशय परवाना = क्रिएटिव्ह कॉमन्स ॲट्रिब्यूशन शेअर-अलाइक ३.० | मालक = [[विकिमीडिया फाउंडेशन]] | निर्माता = [[जिमी वेल्स]], लॅरी सॅंगर | अनावरण दिनांक = [[३ जून]], [[इ.स. २००२]] | अ‍ॅलेक्सा = | महसूल = | सद्यस्थिती = | तळटिपा = }} '''पंजाबी विकिपीडिया''' ( {{Lang-pa|ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ}} ) ही मुक्त ज्ञानकोश [[विकिपीडिया|विकिपीडियाची]] [[पंजाबी भाषा|पंजाबी]] भाषेतील आवृत्ती आहे.<ref>{{cite web | url=http://yespunjab.com/punjab/news/item/5274-punjabi-wikipedia-workshop-in-delhi-on-27th-ludhiana-on-28th-of-july | title=Punjabi Wikipedia workshop in Delhi on 27th, Ludhiana on 28th of July | publisher=Yes Punjab | work=July 27, 2012 | access-date=October 14, 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120828072049/http://www.yespunjab.com/punjab/news/item/5274-punjabi-wikipedia-workshop-in-delhi-on-27th-ludhiana-on-28th-of-july | archive-date=August 28, 2012 | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=Contribute to Wikipedia Punjabi, says representative |url=http://www.tribuneindia.com/2012/20120729/ldh1.htm |newspaper= Tribune India |date=July 29, 2012 |location= Ludhiana |access-date=October 10, 2012}}</ref> == इतिहास == पूर्वी पंजाबीतील आवृत्तीचे डोमेन ३ जून २००२ रोजी अस्तित्वात आला <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.tribuneindia.com/2012/20120729/ldh1.htm|title=Contribute to Wikipedia Punjabi, says representative|date=July 29, 2012|work=[[Tribune India]]|location=[[Ludhiana]]|access-date=October 10, 2012}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.tribuneindia.com/2012/20120729/ldh1.htm "Contribute to Wikipedia Punjabi, says representative"]. ''[[ट्रिब्यून इंडिया|Tribune India]]''. [[लुधियाना|Ludhiana]]. July 29, 2012<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">October 10,</span> 2012</span>.</cite></ref><ref name="fe">[[:pa:Special:Permalink/1]]</ref> परंतु पहिले तीन लेख ऑगस्ट २००४ मध्ये लिहिले गेले होते <ref name="ms">[[Wikipedia:Multilingual statistics (2004)]]</ref> जुलै २०१२ मध्ये ते २,४०० लेखांपर्यंत पोहोचले होते. ऑगस्ट २०१२ पासून या विकिपीडियाचे, जगभरातील सुमारे २.६ कोटी वाचक आहेत.<ref name="pne">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://punjabnewsexpress.com/news/6296-Articles-can-be-compiled-in-the-Punjabi-Version-of-Wikipedia.aspx|title=Articles can be compiled in the Punjabi Version of Wikipedia|date=August 18, 2012|website=News|publisher=[PunjabNewsExpress]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121016160538/http://punjabnewsexpress.com/news/6296-Articles-can-be-compiled-in-the-Punjabi-Version-of-Wikipedia.aspx|archive-date=October 16, 2012|access-date=October 14, 2012}}</ref> प्रथम पंजाबी विकिपीडिया कार्यशाळेचे आयोजन २८ जुलै २०१२ रोजी [[लुधियाना]] मध्ये झाले <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://yespunjab.com/punjab/news/item/5274-punjabi-wikipedia-workshop-in-delhi-on-27th-ludhiana-on-28th-of-july|title=Punjabi Wikipedia workshop in Delhi on 27th, Ludhiana on 28th of July|website=July 27, 2012|publisher=[YesPunjab.com]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120828072049/http://www.yespunjab.com/punjab/news/item/5274-punjabi-wikipedia-workshop-in-delhi-on-27th-ludhiana-on-28th-of-july|archive-date=2012-08-28|access-date=October 14, 2012}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">. ''July 27, 2012''. [YesPunjab.com]. Archived from [http://yespunjab.com/punjab/news/item/5274-punjabi-wikipedia-workshop-in-delhi-on-27th-ludhiana-on-28th-of-july the original] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120828072049/http://www.yespunjab.com/punjab/news/item/5274-punjabi-wikipedia-workshop-in-delhi-on-27th-ludhiana-on-28th-of-july |date=2012-08-28 }} on August 28, 2012<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">October 14,</span> 2012</span>.</cite></ref> आणि या नंतर ऑगस्ट २०१२ रोजी [[पातियाळा|पटियालाच्या]] [[पंजाबी विद्यापीठ|पंजाबी विद्यापीठात]] गेले गेले <ref name="cis">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://cis-india.org/openness/blog/punjabi-wikipedia-workshop-at-punjabi-university-patiala|title=Punjabi Wikipedia Workshop at Punjabi University, Patiala|date=September 28, 2012|website=News|publisher=[CIS-India.org]|access-date=October 14, 2012|archive-date=2012-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023061131/http://cis-india.org/openness/blog/punjabi-wikipedia-workshop-at-punjabi-university-patiala|url-status=dead}}</ref> लोकांना विकीमध्ये कसे संपादित करावे आणि कसे जोडावे हे सांगण्यासाठी. हे विकिपीडिया सुधारण्यासाठी आणि संपादकांची संख्या वाढविण्यासाठी विकी कार्यक्रम आणि कार्यशाळा नियमितपणे केल्या जातात. ऑक्टोबर २०१५ मध्ये [[अमृतसर|अमृतसरमध्ये]] एका कार्यक्रमात चर्चासत्र आयोजित केले होते, ज्यात १७ शाळांमधील १४८ विद्यार्थ्यांनी भाग घेतला होता. विद्यार्थ्यांमध्ये विकिपीडियाविषयी जनजागृती करणे या चर्चासत्राचे उद्दीष्ट होते.<ref name="Maa Boli Mela">{{स्रोत बातमी|url=http://www.tribuneindia.com/news/amritsar/148-students-attend-maa-boli-mela/152296.html|title=148 students attend Maa Boli Mela|access-date=24 July 2016|archive-date=2019-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190903140916/https://www.tribuneindia.com/news/amritsar/148-students-attend-maa-boli-mela/152296.html|url-status=dead}}</ref> गुरमुखी पंजाबी विकिपीडियावर सध्या ३५,०००हून जास्त लेख आहेत. == हे सुद्धा पहा == * [[हिंदी विकिपीडिया]] * उर्दू विकिपीडिया * [[मराठी विकिपीडिया]] == संदर्भ ==  {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [http://pa.wikipedia.org पूर्व पंजाबी विकिपीडिया] * [http://pnb.wikipedia.org पाश्चात्य पंजाबी विकिपीडिया] [[वर्ग:भाषेनुसार विकिपीडिया]] [[वर्ग:पंजाबी भाषा|विकिपीडिया]] [[वर्ग:हिंद-आर्य भाषांमधील विकिपीडिया]] 8o5elrircnw0bh83n4lhq63smg3v63b 3 286003 2698161 2689861 2026-07-31T09:07:29Z Khirid Harshad 138639 /* पद काढणे */ नवीन विभाग 2698161 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=संतोष गोरे}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १२:३५, ७ जुलै २०२१ (IST) == जुन्या चर्चा == {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! चर्चा क्रमांक ! पासून ! पर्यंत |- |[[सदस्य:संतोष गोरे/जुनी चर्चा१|जुनी चर्चा१]] | २०१५ | ३१ डिसेंबर २०२१ |- |[[सदस्य:संतोष गोरे/जुनी चर्चा२|जुनी चर्चा२]] | १ जानेवारी २०२२ | ३१ डिसेंबर २०२२ |} == विष्णुसहस्रनाम == हजारो पुनर्नावासह विष्णुसहस्रनाम भगवान विष्णूचे हे एक महत्त्वाचे स्थान आहे. हे हिंदू धर्मातील सर्वात पवित्र आणि लोकप्रिय स्तोत्र आहे. विष्णू सहस्रनाम ही महाभारतात उपलब्ध असलेली सर्वात लोकप्रिय आवृत्ती आहे. पद्म पुराण किंवा मत्स्य पुराणात आणखी एक आवृत्ती उपलब्ध आहे. प्रत्येक नाव विष्णूचे असंख्य गुण दर्शवितो. अनेक हिंदू कुटुंबे पूजेच्या वेळी ते पाठ करतात. असे मानले जाते की ते ऐकणे किंवा वाचणे मानवी इच्छा पूर्ण करते. अनुशासनपर्व (महाभारत) धडा 9 ते 14, आजोबा कुरुक्षेत्र भीष्म युधिष्ठिर शिकवण देण्यात आली होती. [[सदस्य:Goresm|'''<span style="text-shadow:grey 3px 3px 2px;color: blue"> संतोष</span><span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: blue"> गोरे 💬</span>''']] ०९:५४, ९ फेब्रुवारी २०२१ (IST) == भाषांतर == नमस्कार, तुमची मदत हवी आहे. Section translation टूल वापरून नवीन पाने तयार करताना मला अडचण येत आहे. मागील अनेक पानांना Rahul Gandhi असे नाव येत आहे. कृपया मार्गदर्शन करावे. धन्यवाद. [[सदस्य:अमर राऊत|अमर राऊत]] ([[सदस्य चर्चा:अमर राऊत|चर्चा]]) १४:२४, १६ जानेवारी २०२३ (IST) :कृपया [https://en.m.wikipedia.org/w/index.php?campaign=specialcx&title=Special:ContentTranslation#suggestions हा दुवा] वापरा तसेच पुढील भाषांतरा करिता बुक मार्क मध्ये जतन करून ठेवा. ::याशिवाय जर शक्य असेल तर नवीन tab उघडून त्याला ऑप्शन मध्ये जाऊन desktop site ला टिचकी देऊन [https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:ContentTranslation#suggestions हा दुवा] वापरा. फक्त हे थोडे नाजूक काम असेल. [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १४:३७, १६ जानेवारी २०२३ (IST) ::आपण दिलेला दुवा वापरून [[८०वे गोल्डन ग्लोब पुरस्कार]] हा लेख तयार केला. तरीही तीच समस्या येत आहे. (तत्पूर्वी cache देखील clear केली होती.) [[सदस्य:अमर राऊत|अमर राऊत]] ([[सदस्य चर्चा:अमर राऊत|चर्चा]]) १९:३७, १६ जानेवारी २०२३ (IST) : माझ्या बाबतीत पण समान समस्या आली होती. मी वेड चित्रपटाचे मराठीमध्ये भाषांतर केले असता शीर्षक नाव Prajakta Koli असे अचानक झाले. यामागचे कारण काय? [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १४:४४, १६ जानेवारी २०२३ (IST) ::आपल्या मोबाईलच्या सईमध्ये (cache मध्ये) जो जुना दुवा असतो, तो चुकून वापरल्या गेला की असे होते. असे होत असेल तरीही तुम्ही भाषांतर चालू असताना ते दुरुस्त करून योग्य ते मराठी शीर्षक देऊ शकता.-[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) :::{{साद|अमर राऊत}} तुमच्या दोघांची अडचण लक्षात घेऊन मी एक भाषांतर केले, जे की योग्य झाले. मी वरती दोन दुवे दिलेत. तर दुसरा दुवा वापरून भाषांतर करून पहा. फक्त एकच की तत्पूर्वी 'ब्राऊसर च्या पर्यायात' जाऊन desktop site वर टिचकी द्या आणि मग वरील दुव्यावर जा. तसेच भाषांतर करत असताना सर्वप्रथम वरती जे लेखनाव येते ते देखील एडिट करून घ्या. यामुळे नक्कीच तुमची समस्या दूर होईल. कृपया एक लेख अजून निर्माण करा.-[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) २१:१०, १६ जानेवारी २०२३ (IST) :::{{ping| संतोष गोरे}} दुसरा दुवा वापरून [[हजारों ख्वाइशें ऐसी|एक लेख]] तयार केला आहे. आता ती समस्या नाही, पण अडचण अशी आहे की यावेळी मोबाईल फारच लोड घेतो. संकेतस्थळ उघडेपर्यंत फार वेळ वाट पहावी लागते. Section translation जसं सोईस्करपणे आणि वेगात होतं, तसं इथं आशय भाषांतर वापरताना होत नाही. असो. :::तुमच्या सहकार्यासाठी खूप आभार. :::~ [[सदस्य:अमर राऊत|अमर राऊत]] ([[सदस्य चर्चा:अमर राऊत|चर्चा]]) १४:१९, १७ जानेवारी २०२३ (IST) :: आज पुन्हा तीच समस्या, [[पश्चिम दिल्ली जिल्हा]] पान‌ तयार करताना मराठीमध्ये शीर्षक नाव दिले होते आणि पब्लिश केल्यावर अचानक शीर्षक West Delhi झाले, मी तपासून घेतले असूनही पुन्हा तीच समस्या आली. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) ००:००, २९ जानेवारी २०२३ (IST) :::{{साद|Tiven2240|label=टायविन}} यात आपली मदत हवी आहे. [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १७:५५, २९ जानेवारी २०२३ (IST) == 2022 Wikipedia Asian Month Organizer Update == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Dear all WAM organizers, Happy 2023! Thank you for updating the Ambassador list. We will '''start issuing the Barnstar''' to all eligible participants by late January. All ambassadors will received an additional special Barnstar. Please be sure to update '''[[:m:Wikipedia_Asian_Month_2022/Ambassadors|the list]]''' if you haven't done so. We also provide a '''[https://docs.google.com/document/d/1t1UEXwVkTsP5oP0sQmE74302M1SUDrlFW-kz2uTT5X0/edit?usp=sharing certificate template]''' for you to edit and print out to your participants. Once again, thank you for organizing and participating the 2022WAM, we like to hear your comment. Much appreciate for filling, and spreading out this [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd8Jo4ixbwKS1rC6KmfC1q6wW53nmoCQATbmsMatbZ4A1RCwA/viewform?usp=sf_link '''feedback survey''']. Look forward to seeing you again in 2023 WAM! best, Wikipedia Asian Month International Team </div> <!-- सदस्य:Joycewikiwiki@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joycewikiwiki/WAM2022_Post_Campaign_Mass_Message_receiver&oldid=24259258 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == पाने वगळणे == [[Main other/doc]], [[साचा:Noping/doc]], [[चर्चा:Machindra Jayappa Galande]], [[“मोठी चोच असणारा कावळा"]], [[:वर्ग:Emoji असलेले लेख]], [[:वर्ग:इ.स. 2019 मधील मृत्यू]], [[:वर्ग:इ.स.ची वर्षे]], [[:वर्ग:सदस्य माहिती]], [[:वर्ग:मुक्तछंद]] कृपया ही पाने वगळावीत. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १७:२१, २० जानेवारी २०२३ (IST) :{{साद|Tiven2240}}, [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] यांनी सुचवलेली काही अनावश्यक पाने काढून टाकली आहेत. पैकी सुरुवातीची दोन पाने काढून टाकायची आहेत का राहू द्यावी, कृपया खुलासा करावा. [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १७:३१, २० जानेवारी २०२३ (IST) :{{Done}} [[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) १७:३६, २० जानेवारी २०२३ (IST) [[Meena]], [[:वर्ग:वापरकर्ता भारत]], [[:वर्ग:महाराष्ट्रातील शुद्धिकरण न केलेल्या पाण्याचा पुरवठा होणारी गावे]], [[साचा:भारताच्या शासकीय योजना]] [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) ११:१९, २१ जानेवारी २०२३ (IST) :{{झाले}} [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) ११:३८, २१ जानेवारी २०२३ (IST) [[:वर्ग:इ.स. १९६६ मधील स्थापना]], [[:वर्ग:इ.स. १९६७ मधील स्थापना]], [[:वर्ग:प्राप्तिकरातुन बचत मिळ्णाऱ्या योजना]], [[चर्चा:विकिपीडिया प्रचालकांचा मनमानीपणा]] [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १२:४९, ४ फेब्रुवारी २०२३ (IST) :{{झाले}} [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १६:५५, ४ फेब्रुवारी २०२३ (IST) [[:वर्ग:इ. स. १९०१]], [[सदस्य:Kishor salvi 9]], [[सदस्य:किशोर साळवी]], [[साचा:Infobox sports competition event]], [[विकिपीडिया चर्चा:Lakhan Kumare]], [[सदस्य चर्चा:चतुर]], [[सदस्य:चतुर]] [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) २०:३६, २१ फेब्रुवारी २०२३ (IST) :{{झाले}}-[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) ०७:३२, २२ फेब्रुवारी २०२३ (IST) [[२०२२-२३ स्पेन महिला तिरंगी मालिका]], [[साउथ एशिया वर्ल्ड]], [[सदस्य:मांडव्य ऋषी]], [[सदस्य चर्चा:मांडव्य ऋषी]], [[प्रा डॉ दिलीप चव्हाण]], [[नाथ (गोरक्षनाथ मंदिर)]], [[सदस्य:तुषार भांबरे]], [[सदस्य चर्चा:तुषार भांबरे]] [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १९:११, १७ मार्च २०२३ (IST) [[विकिपीडिया:धूळपाटी/केवळ मराठी]], [[2015-17 आयसीसी विश्व क्रिकेट लीग स्पर्धा]], [[2023 मणिपूर हिंसाचार]], [[सदस्य चर्चा:کوروش میهن بان]], [[कानडगाव]], [[कॉलेज ऑफ कॉम्प्युटर सायन्स, लातूर]], [[हा खेळ सावल्यांचा]] [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) २३:२४, २७ जून २०२३ (IST) :यातील दोन लेख वगळले असून, तीन लेखात भर घातली आहे. तर इंग्रजी आकडे असलेले पुनर्निर्देशित लेख नाव तसेच ठेवावेत असे मला वाटते.-[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १२:१९, २८ जून २०२३ (IST) [[:वर्ग:भाषाविषयक नियतकालिके]], [[गॅव्हिन मॅकेना]], [[गेविन मॅकेना]], [[गेविन मॅकेन्ना]], [[मधुराणी गोखले प्रभुलक]], [[हिंदवी]], [[बीड जिल्ह्यात क्षेत्रफळानुसार सर्वात मोठा तालुका कोणता]], [[पुरंदर जिल्हा]], [[पद्दे ब्राह्मणाची आडनावे]], [[:वर्ग:तारखेनुसार वगळावयाचे लेख]] [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १४:३८, १३ ऑगस्ट २०२३ (IST) == Request for filling up Google Form for Feminism and Folklore 2023 == [[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg | logo.svg|right|frameless|300px]] Greetings Organisers, We appreciate your enthusiasm for '''Feminism and Folklore''' and your initiative in setting up the competition on your local wikipedia. We would want to learn more about the needs of your community and for that please fill out the google form ([https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScusayFXTzNWV-QgIiT3bRHQbAs_pVczvput2jehOcahnCdMg/viewform here]) as soon as possible so that we can plan and adapt the demands according to your specifications. By February 8, 2023, all entries for this form will be closed. Do share about the contest on your local Wikipedia. Ask your local administrator to add Feminism and Folklore to [[Mediawiki:Sitenotice]]. Create your own or see an example [[:m:User:Tiven2240/sn-fnf|on meta]] Also a reminder regarding the prior Google form sent for Internet and Childcare Support Financial Aid ([https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSea81OO0lVgUBd551iIiENXht7BRCISYZlKyBQlemZu_j2OHQ/viewform this]). Anyone who hasn't already filled it out has until February 5, 2023 to do so. Feel free to contact us via talkpage if you have any questions or concerns. Thanks and Regards, Feminism and Folklore 2023 International Team [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) २०:११, ३० जानेवारी २०२३ (IST) <!-- सदस्य:Rockpeterson@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Rockpeterson/wlf2023&oldid=24455456 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == संदेश मिळाला == एकगठ्ठा पाठविलेला संदेश माझ्या चर्चा पानावर दिसत आहे. -- [[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) १०:२६, ७ फेब्रुवारी २०२३ (IST) : धन्यवाद. मी प्रथमच एकगठ्ठा संदेश प्रणाली वापरली आहे. कृपया सदरील संदेश मध्ये काही बदल/सुधारणा करावयास हवी होती किंवा पुढील काळात काय अपेक्षित आहे हे सुचवावे. [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १२:२७, ७ फेब्रुवारी २०२३ (IST) == स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२३ == [[विकिपीडिया:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२३]] या साठी पेज कसे सबमिट करायचं याचं मार्गदर्शन करा :कृपया [https://fountain.toolforge.org/editathons/fnf2023-mr येथे जाणे] आणि submit वर टिचकी देणे. तेथे तुमचा लेखनाव टाकून सबमिट करणे.-[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) २०:३६, ७ फेब्रुवारी २०२३ (IST) धन्यवाद [[सदस्य:AShiv1212|AShiv1212]] ([[सदस्य चर्चा:AShiv1212|चर्चा]]) ०७:२६, ८ फेब्रुवारी २०२३ (IST) :या स्पर्धेत फक्त महिला चरित्रे (त्यापैकी १/२ महिला) या विषयावर लेख लिहिला तर सहभागी होता येईल का? किमान किती लेख लिहिले पाहिजेत?@[[सदस्य:संतोष गोरे|संतोष गोरे]] [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) २१:०५, २० फेब्रुवारी २०२३ (IST) :{{साद|Ketaki Modak}} नमस्कार, आपण कमीत कमी एक नवीन लेख निर्माण केला किंवा असलेल्या लेखात ३,००० बाईटस पेक्षा जास्तीची भर घातली तरी चालेल. कृपया [[विकिपीडिया:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२३|स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२३]] या प्रकल्प पानावर जाऊन इतर माहिती व्यवस्थित समजून घेणे. येथे आपण पुरस्कार देखील प्राप्त करू शकता.-[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) ०७:०१, २१ फेब्रुवारी २०२३ (IST) ::माहितीसाठी धन्यवाद.!! प्रयत्न करते. [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) १५:१६, २१ फेब्रुवारी २०२३ (IST) ::नमस्कार, ::०१) मी नावनोंदणी करून As a trial 'अतिथी भगवान शंकर' नावाची लोककथा submit केली होती. पण मला ती माझ्या account वरून delete करायची आहे, ती कशी करता येईल? ::०२) मी माझ्या अन्य चालू असलेल्या पानांमध्ये भर घालून स्पर्धेत भाग घेऊ इच्छिते, म्हणजे असलेल्या पानात भर घातल्यावर त्याची लिंक शेवटी एकदाच पाठवायची, ना? मार्गदर्शन कराल काय? [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) ०८:५५, २३ फेब्रुवारी २०२३ (IST) ::#नमस्कार, आपला लेख सदरील यादीतून हटवला आहे. ::#आपण जो नवीन लेख लिहिणार आहात किंवा लेखात भर घालणार आहात, तो ३१ मार्च पूर्वी कधीही सबमिट करू शकता. त्याला काही बंधन नाही. शक्यतो आपले लिखाण पूर्ण झाले की सबमिट करावे, जेणे करून परीक्षकांना तो तपासणे सोपे जाईल.-:[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १२:५४, २३ फेब्रुवारी २०२३ (IST) ::#:मनापासून धन्यवाद. आपण सांगितले तसे करते. [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) १४:४८, २३ फेब्रुवारी २०२३ (IST) ::#::स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य यामधील सहभाग आणि महिला संपादनेथॉन- २०२३ यातील सहभाग यामध्ये काही फरक आहे का? असेल तर काय, ते कळेल का? ::#::स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य यामधील सहभाग - यामध्ये स्त्रियांवरील लेखन ::#::आणि ::#::महिला संपादनेथॉन- २०२३ यामध्ये स्त्रियांनी केलेले लेखन असे अपेक्षित आहे का? ::#::कृपया मार्गदर्शन हवे आहे. [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) १२:०१, ४ मार्च २०२३ (IST) ::#:::दोन्ही प्रकल्प हे वेगवेगळे असून, [[विकिपीडिया:महिला संपादनेथॉन- २०२३|महिला संपादनेथॉन- २०२३]] येथील नियम तसेच परीक्षक देखील वेगवेगळे आहेत. अधिक माहितीसाठी वरील दुव्यावर टिचकी देऊन तेथील नियम समजून घेणे.- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) २०:५०, ४ मार्च २०२३ (IST) ::#::::धन्यवाद. [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) २२:४३, ४ मार्च २०२३ (IST) == Wikipedia Asian Month 2022 Campaign Survey - We'd like to hear from you! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> '''Dear WAM2022 organizors and participants,''' Once again, the WAM international team would like to hear your feedback by filling out the survey below. === [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd8Jo4ixbwKS1rC6KmfC1q6wW53nmoCQATbmsMatbZ4A1RCwA/viewform?usp=sf_link Wikipedia Asian Month 2022 Survey] === We apologize for the permission setting that was blocking many of you from open the survey, this problem have been fixed. Please share this survey with your community. We hope to see you again with a better version in the 2023 campaign. all the best, The WAM International Team </div> <!-- सदस्य:Joycewikiwiki@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joycewikiwiki/WAM2022_Post_Campaign_Mass_Message_receiver&oldid=24259258 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == कृपया माझी माहिती डिलीट करू नये पद्माकर कुलकर्णी == माझे विकिपीडिया वरील माहिती कृपया डिलीट करू नये ही आपणास विनंती आहे [[सदस्य:पद्माकर कुलकर्णी|पद्माकर कुलकर्णी]] ([[सदस्य चर्चा:पद्माकर कुलकर्णी|चर्चा]]) ००:०२, १८ मार्च २०२३ (IST) :नमस्कार, विकिपीडिया हा एक मुक्त ज्ञानकोश असून ३२५+ भाषांत याचे लिखाण होते. सर्वत्र लिखाणाचे सारखे नियम असून त्यासाठी [[विकिपीडिया:परिचय]] आणि [[विकिपीडिया:विकिपीडिया काय नव्हे]] किमान हे दोन लेख व्यवस्थित वाचावेत. तूर्तास इतकेच सांगू इच्छितो की विकिपीडियाचा वापर हा 'सोशल मीडिया' जसेकी फेसबुक, 'वैयक्तिक ब्लॉग', '' किंवा 'आत्मचरित्र लिखाण' यासाठी करता येत नाही. :न [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) ०८:५१, १८ मार्च २०२३ (IST) ::{{साद|पद्माकर कुलकर्णी}}, कृपया लक्षात घ्यावे की आपली संपादने, आपण निर्मिलेली चुकीची पाने वारंवार हटवल्या गेली आहेत. आपल्या चर्चा पानावर तसेच येथे माझ्या चर्चा पानावर देखील आपणास सूचना देण्यात आल्या आहेत. परत एकदा सांगत आहोत की विकिपीडिया हा एक जागतिक विश्वकोश असून याचे काही नियम आहेत. विकिपीडिया चा वापर वैयक्तिक ब्लॉग अथवा सोशल मीडिया प्रमाणे करता येत नाही. कृपया आपण येथे पूर्वीच्याच अस्तित्वात असलेल्या पानांवर छोटी छोटी संपादने करत आपला सहभाग वाढवावा.- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १५:५७, ११ एप्रिल २०२३ (IST) == विकिडाटा दुरुस्ती == [[राजेश शृंगारपुरे]], [[नालासोपारा]], [[दुष्यंत वाघ]], [[बबन (चित्रपट)]], [[नाळ (चित्रपट)]], [[भारती आचरेकर]], [[आलोक राजवाडे]], [[रवी किशन]], [[गोंदिया जंक्शन रेल्वे स्थानक]], [[समीर आठल्ये]], [[चोरीचा मामला]] या पानांची विकिडेटा कलमे दुरुस्त करावीत. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) २३:०८, २६ मार्च २०२३ (IST) :{{झाले}}- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १६:२६, २७ मार्च २०२३ (IST) [[रेवती लेले]], [[पक पक पकाऽऽऽक]], [[धुरळा (चित्रपट)]], [[मोगरा फुलला]], [[लग्न पहावे करून]], [[असेही एकदा व्हावे]], [[धुमधडाका]], [[तू तिथं मी (चित्रपट)]], [[पछाडलेला]], [[नायका]] [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १७:१२, ४ एप्रिल २०२३ (IST) [[सुजय डहाके]], [[देविका दफ्तरदार]], [[खडवली रेल्वे स्थानक]], [[खर्डी रेल्वे स्थानक]], [[गार्गी बॅनर्जी]], [[बाळकृष्ण शिंदे]], [[पिस्तुल्या]], [[बेफाम (चित्रपट)]] [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) २१:१९, ५ एप्रिल २०२३ (IST) :{{झाले}}- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) ०७:३३, १२ एप्रिल २०२३ (IST) [[तुषार दळवी]], [[सक्षम कुलकर्णी]], [[कुंभ रास]], [[धनु रास]], [[मकर रास]], [[सिंह रास]] [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) २०:४६, ५ मे २०२३ (IST) [[मच्छिंद्र कांबळी]], [[निपुण धर्माधिकारी]], [[पुष्कर जोग]], [[स्वप्नील बांदोडकर]], [[त्यागराज खाडिलकर]], [[अंशू गुप्ता]] [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) २३:०८, २७ जून २०२३ (IST) [[नितीश चव्हाण]], [[प्रदीप शर्मा]], [[अर्नाळा किल्ला]], [[चतुरंग दंडासन]] [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १२:४७, २७ ऑगस्ट २०२३ (IST) [[आमच्यासारखे आम्हीच]], [[सरीवर सरी (चित्रपट)]], [[साडे माडे तीन (चित्रपट)]], [[अग्निहोत्र (मालिका)]], [[शेम टू शेम]], [[नवरी मिळे नवऱ्याला (चित्रपट)]] [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १५:०७, २२ नोव्हेंबर २०२३ (IST) :{{झाले}} - [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) ०७:०२, २३ नोव्हेंबर २०२३ (IST) == कार्यशाळा == श्री. संतोष गोरे सर नमस्कार, मराठवाडा मुक्तीसंग्रामाच्या अमृतमहोत्सवी वर्षानिमित्त पीपल्स महाविद्यालय, नांदेड येथे दिय ३.४.२०२३ रोजी विकिपीडिया कार्यशाळेचे आयोजन करण्यात आले. त्यानिमित्त पान तयार करण्यात येत असताना ते आपल्याद्वारे नष्ट करण्यात येत आहे. तरी तसे करू नये ही विनंती. [[सदस्य:विकास कांबळे|विकास कांबळे]] ([[सदस्य चर्चा:विकास कांबळे|चर्चा]]) :{{साद|विकास कांबळे}} नमस्कार, कृपया कार्यशाळा घेतल्या नंतर पान बनवावे.-[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १७:०६, २७ मार्च २०२३ (IST) == Feminism and Folklore 2023 has been extended == [[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg | logo.svg|right|frameless|300px]] Greetings Organizers, Greetings from Feminism and Folklore International Team, We are pleased to inform you that [[m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore]] an international writing contest on your local Wikipedia has been extended till the '''15th of April 2023'''. This is the last chance of the year to write about feminism, women biographies and gender-focused topics such as folk festivals, folk dances, folk music, folk activities, folk games, folk cuisine, folk wear, fairy tales, folk plays, folk arts, folk religion, mythology, folk artists, folk dancers, folk singers, folk musicians, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales and more We would like to have your immense participation in the writing contest to document your local Folk culture on Wikipedia. You can also help with the translation of [[m:Feminism and Folklore 2023|project pages]] and share a word in your local language. Organizers have been notified some instructions on mail. Please get in touch via email if you need any assistance. Best wishes, International Team Feminism and Folklore. --[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ०९:५८, ३० मार्च २०२३ (IST) <!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Rockpeterson/wlf2023&oldid=24803574 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == घोडसगाव == [[घोडसगाव]] चे आचुक अक्षांश आणि रेखांश - 21°01'21"N 76°08'49"E हे आहेत, कृपया मराठी आणि ईंग्रजी विकी वर आपण हे अचूक पणे नोद्वावे.[[सदस्य:Rock Stone Gold Castle|Rock Stone Gold Castle]] ([[सदस्य चर्चा:Rock Stone Gold Castle|चर्चा]]) १५:५१, २१ एप्रिल २०२३ (IST) :[[घोडसगाव]] लेखावरील संपादनाच्या माहितीस्तव कृपया मराठी लेख [[वानर]] तसेच इंग्रजी लेख [[:en:Gray langur|Gray langur]] हे लेख पहावेत. [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १२:५३, २२ एप्रिल २०२३ (IST) == मराठी विकी == या विकीवर लेखकांची संख्या इतकी कमी का ? मराठी विकी लेखकानं लेखनासाठी हिंदी विकी वणी लॅपटॉप दान करते का ? [[सदस्य:Rock Stone Gold Castle|Rock Stone Gold Castle]] ([[सदस्य चर्चा:Rock Stone Gold Castle|चर्चा]]) १०:३३, २२ एप्रिल २०२३ (IST) :{{साद|Rock Stone Gold Castle}} :#नमस्कार, ढोबळ मानाने हिंदी भाषा ही भारत भर बोलली आणि लिहिली जाते तर मराठी भाषा ही महाराष्ट्र आणि गोवा येथे. सबब हिंदी विकिपीडियावर सदस्य संख्या मराठी पेक्षा जास्त आहे. परंतु आपणास माहीत आहे का, की मराठी विकिपीडिया हा लेख संख्येच्या हिशोबाने इतर विविध प्रांतीय विकिपीडियांना मागे टाकत एक एक पाऊल पुढे जात आहे. :#हिंदी किंवा इतर विकिपीडियावर मोफत लॅपटॉप पुरवल्या जातो का नाही हे मला माहीत नाही. जर तसे काही असेल तर तुम्ही तो मिळवण्यास स्वतंत्र आहात.-[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १२:४५, २२ एप्रिल २०२३ (IST) == मराठी गझलसंग्रह == :आपण मराठी गझलसंग्रह येथून काही एन्ट्री काढून टाकल्या आहेत. त्या का काढून टाकल्या ते कळेल का? माझी सोनचाफा ( इंदुजी) हि ७९ व्या ओळीतील एन्ट्री आपण का काढून टाकली? [[सदस्य:Induji.in|Induji.in]] ([[सदस्य चर्चा:Induji.in|चर्चा]]) १७:३३, २७ एप्रिल २०२३ (IST) :{{साद|Induji.in}}, नमस्कार आपण नक्की कोणत्या लेखाबद्दल बोलत आहात.-[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १९:३६, २७ एप्रिल २०२३ (IST) == Feminism and Folklore 2023 has ended, What's Next? == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">{{int:please-translate}} [[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, '''[[m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023]]''' writing competition has ended. We thank you for organizing it on your local Wikipedia and help in document folk cultures and women in folklore in different regions of the world on Wikipedia. What's next? # Please complete the jury on or before 15th of May 2023. # Email us on [mailto:support@wikilovesfolklore.org support@wikilovesfolklore.org] the Wiki usernames of top three users with most accepted articles in local contest. # Write the information about the winners on the projects Meta Wiki '''[[:m:Feminism and Folklore 2023/Results|Results page]]''' # You can also put the names of the winners on your local project page. # We will be contacting the winners in phased manner for distribution of prizes. Feel free to contact us via mail or [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2023|talkpage]] if you need any help, clarification or assistance. Thanks and regards, '''International Team'''<br /> '''Feminism and Folklore''' </div> <!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Rockpeterson/wlf2023&oldid=24803574 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == चुकीचे पुनरनिर्देशित असलेली पान == [[:en:Five_Pillars_of_Islam|Five Pillars of Islam]] या लेखाचे मराठी पुनरनिर्देशन [[इस्लाम]] या वर होत आहे, परंतु , [[इस्लाम]] हे इंग्रजी पुष्ट [[:en:Islam|Islam]] वरून पुनरनिर्देशित होत असल्याने गोंधळ निर्माण होत आहे, [[इस्लामचे पाच आधारस्तंभ]] नवीन पुष्ट तयार करून त्यास [[:en:Five_Pillars_of_Islam|Five Pillars of Islam]] ला पुनरनिर्देशित करण्याची गरज आहे. @[[सदस्य:संतोष गोरे|संतोष गोरे]] अशा प्रकारच्या लेखांना दुरुस्त करण्यासाठी, तुम्हाला काळवण्या वैतीरिक्त अजून काय करता येईल? [[सदस्य:Mh21production|Mh21production]] ([[सदस्य चर्चा:Mh21production|चर्चा]]) २२:०२, २८ मे २०२३ (IST) :होय, तुम्ही 'इस्लामचे पाच आधारस्तंभ' असा नवीन लेख लिहू शकता. इतर भाषेतील लेख मराठी लेखास जोडण्याच्या पद्धतीला आंतरविकीदुवा म्हणतात. ते तुम्हाला अनुभवाने जोडता येईल. तूर्तास कोणाही जाणकारास संदेश देऊन तुम्ही काम करून घेऊ शकता.- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १७:४७, २९ मे २०२३ (IST) ::धन्यवाद! [[सदस्य:Mh21production|Mh21production]] ([[सदस्य चर्चा:Mh21production|चर्चा]]) २३:२६, १ जून २०२३ (IST) == सफर (इस्लामीक दुसरा महिना) == [[सफर (इस्लामी दुसरा महिना)]] या पानावरील आपण केलेल्या बदल बद्दल येथे सांगाल? [[सफर (इस्लामीक दुसरा महिना)]] या नावाने मी पुष्ट तयार केले होते तुम्ही ते का हटवला व तसेच वर्ग देखील हटवले [[सदस्य:Mh21production|Mh21production]] ([[सदस्य चर्चा:Mh21production|चर्चा]]) २३:३३, १ जून २०२३ (IST) :पान हटवले नाही, अभय नातू यांनी स्थानांतरित केले. तुम्ही निर्माण केले वर्ग हे अनावश्यक असून इंग्रजी वर्गाची नक्कल होती. तसेच अजून काही वर्गात दुरुस्ती करणे आवश्यक आहे. तूर्तास तुम्ही लिखाण करावे. वर्ग दुरुस्ती परत करता येईल. आणि हो, बरेच लेख हे भाषांतरित करताना अशुद्ध मराठीत लिहिले जात आहेत. अपेक्षा आहे तुमचे लेख आरामात वाचून, पुनर्लिखाण. कराल. [[मोहम्मद पैगंबर यांच्या बायका ]] मधील प्रस्तावना/ पाहिला परिच्छेद पहावा, तो मी दुरुस्त करण्याचा प्रयत्न केला आहे.-[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) ०७:३३, २ जून २०२३ (IST)का ::होय, [[मोहम्मद पैगंबर यांच्या बायका]] हा लेख सध्या अपूर्ण आहे... अमराठी तर ठीक आहे परंतु वर्ग अनावश्यक आहे हे आपण कोणत्या आधारावर ठरवतात? [[सदस्य:Mh21production|Mh21production]] ([[सदस्य चर्चा:Mh21production|चर्चा]]) ०८:३९, ३ जून २०२३ (IST) :::अनेक कारणे आहेत. :::उदाहरणार्थ: वर्ग:अरबी भाषेतील मजकूर असलेले लेख - हा वर्ग त्याच लेखात जोडता येतो ज्यात अरबी भाषेतील विविध आयात, मोठा परिच्छेद लिहिलेला आहे. एक दोन शब्द अरबी भाषेत असतील तर त्याची गरज नाही. तसेच अनेक लेखात जर अरबी भाषेतील उतारे असतील तरच वर्ग बनवायचा असतो. त्या व्यतिरिक्त लेख नाव कसे ठेवायचे यासाठी इतर नावे तपासावित, जसे की हिंदी भाषेतील मजकूर / हिंदीतील मजकूर / हिंदी भाषेमधील मजकूर वगैरे वगैरे. हे वेगवेगळे अस्तित्वात असलेले वर्ग पाहून त्याला मिळता जुळता वर्ग बनवावा. याही पेक्षा महत्वाचे म्हणजे असा कोणता इतर वर्ग आहे का हे देखील पाहावे लागते. असे अनेक मुद्दे असतात. या करिता आपण केवळ लेख लिहावा आणि उपलब्ध असलेला वर्ग जोडावा. जर नवीन वर्गाची गरज असेल तर @[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] जोडतील.-[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १२:५३, ३ जून २०२३ (IST) ::::[[सदस्य:संतोष गोरे|@संतोष गोरे]] सांगितल्या बद्दल ध्यवाद, वर्ग जोडण्या बाबत मी @अभय नातू यांना कळवीन, परंतु एक वर्ग जोडणे आवश्क आहे "इस्लामी दिनदर्शिकेचे महिने " [[सदस्य:Mh21production|Mh21production]] ([[सदस्य चर्चा:Mh21production|चर्चा]]) २३:१५, ३ जून २०२३ (IST) == Feminism and Folklore 2023 - A Heartfelt Appreciation for Your Impactful Contribution! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg|center|500px]] {{int:please-translate}} Dear Wikimedian, We extend our sincerest gratitude to you for making an extraordinary impact in the '''[[m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023]]''' writing competition. Your remarkable dedication and efforts have been instrumental in bridging cultural and gender gaps on Wikipedia. We are truly grateful for the time and energy you've invested in this endeavor. As a token of our deep appreciation, we'd love to send you a special postcard. It serves as a small gesture to convey our immense thanks for your involvement in the competition. To ensure you receive this token of appreciation, kindly fill out [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeXZaej264LOTM0WQBq9QiGGAC1SWg_pbPByD7gp3sC4j7VKQ/viewform this form] by August 15th, 2023. Looking ahead, we are thrilled to announce that we'll be hosting Feminism and Folklore in 2024. We eagerly await your presence in the upcoming year as we continue our journey to empower and foster inclusivity. Once again, thank you for being an essential part of our mission to promote feminism and preserve folklore on Wikipedia. With warm regards, '''Feminism and Folklore International Team'''. --[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ००:०७, २६ जुलै २०२३ (IST) </div> <!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf2023p&oldid=25345565 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == लेख नाव बदल == कृपया [[उस्मानाबाद]] आणि [[जेसलमेर]] ही पाने [[धाराशिव]] आणि [[जैसलमेर]] या नावांकडे स्थानांतरित करावी. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १४:५७, ७ ऑगस्ट २०२३ (IST) :{{झाले}} - [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १६:११, ७ ऑगस्ट २०२३ (IST) ::जसे संदेश यांनी औरंगाबाद लेखाचे छत्रपती संभाजीनगर नावास स्थानांतरण केले, तसे वरील दोन्ही लेख अजून योग्य नावास स्थानांतिरत झाले नाहीत. कृपया ते करावे, धन्यवाद. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १३:५६, ८ ऑगस्ट २०२३ (IST) [[अ‍ॅन फ्रँक]] हा लेख सुद्धा [[ॲन फ्रँक]] या अचूक व योग्य नावाकडे स्थानांतरित करावा. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १७:१०, ११ ऑगस्ट २०२३ (IST) [[अंदमान आणि निकोबार]] या लेखाचे [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह]] या बरोबर नावाकडे स्थानांतरण करावे. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) ११:५९, २६ ऑगस्ट २०२३ (IST) :का, अंदमान आणि निकोबार बेटे ? अचूक नाव कोणते आहे?- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) २१:५७, २६ ऑगस्ट २०२३ (IST) ::दोन्ही नावे योग्य आहेत, कोणत्याही एका नावाकडे स्थानांतरित करावे. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १२:४१, २७ ऑगस्ट २०२३ (IST) == Invitation to Rejoin the [https://mdwiki.org/wiki/WikiProjectMed:Translation_task_force Healthcare Translation Task Force] == [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|right|frameless|125px]] You have been a [https://mdwiki.toolforge.org/prior/index.php medical translators within Wikipedia]. We have recently relaunched our efforts and invite you to [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php join the new process]. Let me know if you have questions. Best [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 12:34, 13 August 2023 (UTC) <!-- सदस्य:Doc James@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_translators/10&oldid=25451576 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == परतावा == आपण हे पृष्ठ परत करू शकता [[सुशोभन सोनू रॉय]] किंवा मी हे पृष्ठ पुन्हा तयार करू शकतो ? मराठी वृत्तपत्रांमध्येही त्यांच्या बातम्या आहेत। [[विशेष:योगदान/110.224.16.31|110.224.16.31]] १६:५४, १ सप्टेंबर २०२३ (IST) :क्षमा असावी, सदरील व्यक्ती ही अजून लेख लिहिण्या इतपत उल्लेखनीय नाही. सबब सध्या तरी यावर लेख लिहिला जाऊ शकत नाही.- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १७:२१, १ सप्टेंबर २०२३ (IST) == नमस्कार... == नमस्कार [[सदस्य:Fulabai chavan|Fulabai chavan]] ([[सदस्य चर्चा:Fulabai chavan|चर्चा]]) १४:४८, २९ सप्टेंबर २०२३ (IST) :नमस्कार :- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १७:३५, २९ सप्टेंबर २०२३ (IST) ::दादोजी खोमणे हे मराठी पेज मी तयार केले आहे तर त्यात लोकं सारखे बदल करत आहेत....तर..ते पृष्ठ लॉक की करावे...ते मला कळेल का.. [[सदस्य:Fulabai chavan|Fulabai chavan]] ([[सदस्य चर्चा:Fulabai chavan|चर्चा]]) १६:२८, २ नोव्हेंबर २०२३ (IST) :::नमस्कार, विकिपीडिया वरील कोणताही लेख, कोणीही संपादित करू शकतो. अशाच प्रकारे त्यात अतिरिक्त माहितीची भर टाकली जाते.- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) २०:०३, २ नोव्हेंबर २०२३ (IST) == बॉटफ्लॅग == [[सदस्य:CommonsDelinker]] यांस इंग्लिश विकिपीडियावर बॉटफ्लॅग दिलेला आहे, त्यानुसार मराठी विकिपीडियावर सुद्धा त्यांना बॉटफ्लॅग देण्यात यावा म्हणजे त्यांची संपादने 'अलीकडील बदल' येथे दिसणार नाहीत, धन्यवाद. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १८:४३, २० जून २०२३ (IST) :करायला काही हरकत नाही. परंतु खरे तर याची संपादने अत्यल्प असून, याद्वारे एखाद्या लेखातून चित्र हटवल्याचे निदर्शनास येताच तिथे नवीन चित्र जोडता येते. सबब या दृष्टिकोनातून याला बॉट फ्लॅग नाही दिला तरी चालेल असे मला वाटते. तसेच @[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]], कडे बॉट फ्लॅग चा अधिकार आहे. तेव्हा त्यांनी यावर आपले मत व्यक्त करावे असे मला वाटते.- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) २१:४७, ९ ऑक्टोबर २०२३ (IST) ::संतोष गोरे यांच्याशी सहमत. अद्याप या बॉटच्या कामाचा उपद्रव वाटत नाही. अधिक बदल होउन त्यामुळे इतरांचे बदल सारखे झाकले जाऊ लागले तर बॉटफ्लॅग देउयात. ::[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) २२:०६, ९ ऑक्टोबर २०२३ (IST) == Invite to Join Wikipedia Asian Month 2023 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''You are receiving this message because you participated in the [[:m:Wikipedia Asian Month 2022|Wikipedia Asian Month 2022]] as an organizer or editor.'' [[File:Wikipedia Asian Month Logo.svg|thumb|Join the Wikipedia Asian Month 2023 ]] <big>Dear all,</big> <big>The '''[[:m:Wikipedia Asian Month Home|Wikipedia Asian Month 2023]]'''[1] is coming !</big> <big>The campaign start within a flexible 30 days from November to December. Following with the changes of the rules made by last year, the wish to have more people get to know Asia and Asian related topic is the same! </big>'''<big>Click [[:m:Wikipedia Asian Month 2023/Join an Event|"Here"]] to Organize/Join a WAM Event.</big>''' '''1. Propose "Focus Theme" related to Asia !''' If you are based somewhere in Asia, or have specific passion on an Asian topic, please propose your "Focus Theme" by October 25th. The WAM international team will select 5 themes. Please propose your focus theme through [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfPLz8kvSP_0LlI4vGRHAP2ydJPnLY__1hb9-p8AsRcS2R2NQ/viewform?usp=sf_link this link][2]. '''2. Enhancing existing articles can also count as part of campaign contribution.''' Any edits, including creating new articles or adding new content to existing articles, over 3000 bytes in total would be able to get a reward. Last year, due to this change of rules, the Programs & Events Dashboard was suggested. However, according to community survey of 2022, Fountain Tool is still the best platform for tracking edit and points. You don’t need to create any Dashboard. For the tracking of editing existing article, the international team is currently designing a form. Will soon publish to the main page of WAM 2023. '''3. More flexible campaign time''' The contribution duration would remain 30days, but we extended the overall campaign timeline to 2 months. All organizers can decide when to start their WAM as long as the whole duration is within November 1st to December 31th. It means that you can participate in WAM based on the needs of your local community. '''Timetable''' * October 1st, 2023 : Publish International Campaign Page of the Year * October 5th to 25th, 2023 : Call for focus themes of WAM 2023. * Before 29 October, 2023: Complete '''[[:m:Wikipedia Asian Month 2023/Join an Event|Registration]]''' [3] of Each language Wikipedia. * November 1st, UTC 00:00 to December 31th, UTC 00:00, 2023: Running the Campaign. (Find your local campaign for the actual event date.) * January 1st to March 15th, 2024: Auditing of each language Wikipedia. * March 30th, 2024: Deadline of reporting statistics and eligible editors to the International Team * April 1st to May 15th, 2024: The international team distributes Barnstars and Certificates to eligible editors of each event. For your information, the main page of Wikipedia Asian Month is currently undertaking a reconstruction for archiving purpose. For the 2023 event please bookmarked this page. We hope you will enjoy Wikipedia Asian Month! If you have any inquiry, feel free to contact us by info@asianmonth.wiki [4]. <big> We look forward to your participation. Cheers!!! WAM 2023 International Team</big> [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2023 [2] https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfPLz8kvSP_0LlI4vGRHAP2ydJPnLY__1hb9-p8AsRcS2R2NQ/viewform?usp=sf_link [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2023/Join_an_Event [4] info@asianmonth.wiki </div> <!-- सदस्य:Joycewikiwiki@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joycewikiwiki/Wikipedia_Asian_Month_2023_Message_receiver_main&oldid=25753309 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> What are your plans to arrange Asian Month 2023 Marathi? I am interested to participate. [[सदस्य:Vikrantkorde|विक्रांत कोरडे]] ([[सदस्य चर्चा:Vikrantkorde|चर्चा]]) १७:२९, २१ ऑक्टोबर २०२३ (IST) :@[[सदस्य:Vikrantkorde|विक्रांत कोरडे]], नमस्कार, आपल्या सहभाग आणि उत्कंठेबद्दल धन्यवाद. लवकरच या प्रकल्पाबद्दल मराठी विपी वर सूचना देण्यात येईल. :cc:@[[सदस्य:Tiven2240|टायविन]] आणि @[[सदस्य:Sandesh9822|संदेश हिवाळे]] :- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १०:०३, २२ ऑक्टोबर २०२३ (IST) == नोव्हेंबर मुखपृष्ठ सदर == नमस्कार, नोव्हेंबर महिन्यात बदलून [[हंपी]] हा लेख सदर करावा असे सुचवत आहे. कृपया या लेखावर एकदा नजर घालावी व उचित बदल करावेत ही विनंती. [[विकिपीडिया:मुखपृष्ठ_सदर_लेख_नामनिर्देशन#हंपी]] धन्यवाद. [[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) ०६:१६, ३० ऑक्टोबर २०२३ (IST) :नमस्कार, लेख विस्तृत आणि सुंदर आहे, परंतु यात लाल दुवे तसेच भाषांतरामुळे काही व्याकरणाच्या चुका देखील झाल्या आहेत. तसे प्रमाण कमीच आहे. लेख बऱ्यापैकी व्यवस्थित झाला असे वाटले की मी आपल्याला तसे कळवतो. सध्या मी थोडा व्यस्त असल्याने, काम थोडे हळू हळू होईल असे वाटते.:- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) ०९:३५, ३० ऑक्टोबर २०२३ (IST) ::@[[सदस्य:Nitin.kunjir|Nitin.kunjir]] नमस्कार, यात आपले योगदान पण दिसून येत आहे. कृपया सदरील लेखावर एक नजर फिरवावी आणि काय कमी जास्त आहे ते सुचवावे.- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) ०९:४२, ३० ऑक्टोबर २०२३ (IST) == विकिपीडिया आशियाई महिना २०२३ == [[चित्र:Wikipedia Asian Month Logo Mr.svg|right|400px|frameless]] प्रिय विकिसदस्य, '''[[विकिपीडिया:विकिपीडिया आशियाई महिना २०२३|विकिपीडिया आशियाई महिना ]]''' हे विकीमेडियन्स द्वारा स्थापन केलेले एक वार्षिक अभियान आहे. हे अभियान मुख्यत्वे आशिया खंडातील देश आणि तेथील संस्कृती संबंधित विषयांवरील लेखांवर लक्ष केंद्रित करते. अनेक आशियाई व भारतीय विकिपीडिया समुदायांनी यात भाग घेतलेला आहे. आणि आमची अशी इच्छा आहे की आपण मराठी विकिपीडियावर आपले अमूल्य योगदान द्यावे. प्रकल्प पृष्ठ [[विकिपीडिया:विकिपीडिया आशियाई महिना २०२३|येथे]] उपलब्ध आहे. आपण ही स्पर्धा जिंकल्यास आपण '''विकिपीडिया आशियाई दूत घोषित होऊन तुम्हाला सही केलेले प्रमाणपत्र मिळेल व एक अधिक पोस्टकार्ड मिळेल''' तसेच '''डिजीटल बार्नस्टार''' देखील प्राप्त करू शकता. अधिक माहितीसाठी प्रकल्प पृष्ठ तपासा. [[विकिपीडिया:विकिपीडिया आशियाई महिना २०२३/सहभागी|येथे]] आपली नोंदणी करा आणि [https://fountain.toolforge.org/editathons/wam-mr-2023 हा दुवा] वापरून आपला लेख सादर करा. जर तुम्हाला कोणत्या मदतीची आवश्यकता असेल तर स्थानिक आयोजक [[सदस्य:संतोष गोरे|संतोष गोरे ]], [[सदस्य:Sandesh9822|संदेश हिवाळे]] किंवा [[सदस्य:Tiven2240|टायविन]] यांना संपर्क करावा. धन्यवाद. :'''आयोजक विकिपीडिया आशियाई महिना २०२३''' :<small>हा संदेश [[विकिपीडिया:स्वागत आणि साहाय्य चमू|विकिपीडिया मदत चमू]] करिता [[विकिपीडिया:एकगठ्ठा संदेश प्रणाली]] सुविधा वापरून [[विपी:प्रचालक|मराठी विकिपीडिया प्रचालकांमार्फत]] पाठविला गेला असण्याची संभावना आहे.</small> <!-- सदस्य:संतोष गोरे@mrwiki ने https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A5%8B%E0%A4%B7_%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A5%87/test&oldid=2341857 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == आकाराम दादा पवार यांच्या विकिपीडिया पानाच्या पुनर्स्थापनेची विनंती == नमस्कर, काहि दिवसा अघोधर "[[आकाराम दादा पवार]]" या बद्दलच्या विकिपीडिया पानाला संदर्भांच्या अभावी हटवले आहे. मात्र, माझ्या मते, लिहिलेल्या माहितीची अचूकता सिद्ध करू शकणारे पुरेसे संदर्भ आहेत. [[आकाराम दादा पवार]] यांनी लोकांसाठी आणि देशासाठीही मोलाचे योगदान दिले आहे आणि त्यांच्या कार्याबद्दल लोकांना माहिती असणे महत्त्वाचे आहे. मी विनंती करते की तुम्ही विकिपीडिया वर पान पुनर्स्थापीत करा . जर आवश्यक असेल तर, माहितीला आधार देणारे अतिरिक्त संदर्भ देण्यासाठी मी तयार आहे.[[आकाराम दादा पवार]] सारख्या व्यक्तींचे सकारात्मक योगदान ओळखणे आणि त्यावर प्रकाश टाकणे महतवाचे आहे . या विषयाकडे तुमचे लक्ष दिल्याबद्दल धन्यवाद. [[सदस्य:Manasi.M.Pawar|Manasi.M.Pawar]] ([[सदस्य चर्चा:Manasi.M.Pawar|चर्चा]]) १३:५०, १५ डिसेंबर २०२३ (IST) :{{साद|Manasi.M.Pawar}}, नमस्कार, आपल्या सदरील लेखावर संदेश हिवाळे यांनी [https://mr.m.wikipedia.org/wiki/सदस्य_चर्चा:Sandesh9822 त्यांच्या चर्चा पानावर] उत्तर दिले आहे. काही शंका असतील तर तेथे पुढील चर्चा करू शकता. -[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १८:५९, १८ डिसेंबर २०२३ (IST) == Invitation to Organize Feminism and Folklore 2024 Writing Competition == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear {{PAGENAME}}, Hope you are doing well, Wishing you a Happy New Year!. We extend a heartfelt invitation to you to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024]]''' writing competition, which is scheduled to take place from February 1, 2024, to March 31, 2024. This year's edition of Feminism and Folklore will concentrate on feminism, women's issues, and gender-focused topics, aligning with a Wiki Loves Folklore gender gap focus and featuring a folk culture theme on Wikipedia. This year we have created two new Tools for the Feminism and Folklore project. The tool is called '''Campwiz'''. This tool is created by the international Tech team of Wiki Loves Folkore especially crafted for Feminism and Folklore project. The tool works as same as fountain or dashboard but has extra abilities required for jury and submission of articles. To create a new campaign on Campwiz, organizers to follow these steps: # Go to the tool link: <nowiki>https://tools.wikilovesfolklore.org/</nowiki> # Select your wiki on which you want to organize the campaign (enter the name or short code, such as "{{CONTENTLANG}}" for {{#language:{{PAGELANGUAGE}}}} {{SITENAME}}). # Give your campaign a name example "Feminism and Folklore 2024 on {{#language:{{PAGELANGUAGE}}}} {{SITENAME}})". # Select the start and end dates (note: keep your start date as Feb 1 and end date as March 31). # Provide a description for your campaign (you can briefly describe the campaign in this section). # Make sure to keep the checkboxes ticked for "Allow users to submit articles that were not created but expanded." if you want to use the campaign for expanded articles also. # Keep minimum added bytes as 4000 and minimum added words as 400 and click next. # In the jury section, keep the checkboxes ticked for "Allow jury members to participate in the campaign" and "Prevent jury members from seeing each other's votes." As per your preference. # Under the jury search box, type the username of your jury and click on the "+" button to add; you can add multiple jury members. # Click next to review and then click on save. With this we have also created a '''Missing article tool'''. This tool identifies articles in the English Wikipedia that are absent from your native language Wikipedia. You can customize your selection criteria, and our tool will provide you with a table displaying the missing articles along with suggested titles. You also have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Both tools, the Missing Article Tool and the Campwiz Tool, are now available for public use during the Feminism and Folklore campaign. You can find more information about these tools here: <nowiki>https://tools.wikilovesfolklore.org/</nowiki> There are also some changes in the rules and criteria's. Please go through the rules below. # '''Minimum Length:''' The expanded or new article should have a minimum of '''''4000 bytes or 400 words''''', ensuring sufficient depth and coverage of the chosen topic. The local organizers are free to choose the minimum length criteria as per needs of their local Wikipedia and must be clearly mention on local project page. # '''Language Quality:''' Articles should not be poorly machine-translated, ensuring that language quality and readability are maintained at a high standard. # '''Timeline of Creation or Expansion:''' The article should be created or expanded between 1 February and 31 March, aligning with the specified contest timeline. # '''Theme Relevance''': Articles should directly address the theme of feminism and folklore, exploring connections between gender, cultural traditions, and intangible heritage. # '''No Orphaned Articles:''' Articles must not be orphaned, meaning they should be linked from at least one other article to ensure visibility within the Wikipedia ecosystem. # '''No Copyright violations:''' There should be no copyright violations, and articles should adhere to local Wikipedia policies on notability, ensuring that the content meets the standards for notability. # '''Adequate references and Citations:''' Each article should include proper references and citations following local Wikipedia policies, ensuring the reliability and credibility of the information presented. Learn more about the contest details and prizes on our project page [[:m:Feminism and Folklore 2024|here]]. Should you require any assistance, please feel free to contact us on our meta talk page or via email. We eagerly anticipate your enthusiastic coordination and participation in Feminism and Folklore 2024. Thank you and Best wishes, '''Feminism and Folklore 2024 International Team''' --[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १२:२१, १८ जानेवारी २०२४ (IST) </div></div> <!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf&oldid=26088038 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2023 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2023 you '''[https://mdwiki.org/wiki/WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2023_(all) were one of the top medical editors in your language]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdWfjVFbDO4ji-_qn2SsAgdCflhcOZychLnr1JUacsPaBr1eA/viewform Consider joining for 2024]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translation of health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [https://mdwiki.org/wiki/User:Doc_James <span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' ०३:५५, ४ फेब्रुवारी २०२४ (IST) </div> <!-- सदस्य:Doc James@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2023&oldid=26173705 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == एक लेख जोडा == [[विकिपीडिया:मुखपृष्ठ अलीकडील मृत्यू]] या लेखात मला एक नाव जोडायचे आहे– 👉🏻[[हेगे गींगोब]]👈🏻, धन्यवाद! --[[सदस्य:Ayesha46|Ayesha46]] ([[सदस्य चर्चा:Ayesha46|चर्चा]]) ०८:१६, ५ फेब्रुवारी २०२४ (IST) :ठीक आहे जोडूया. याच सोबत [[फेब्रुवारी ४]] मध्ये मृत्यू या मथळ्या खाली आपण सदरील लेखनाव जोडू शकता.- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) २२:०८, ५ फेब्रुवारी २०२४ (IST) ::सल्ल्याबद्दल धन्यवाद, तुम्ही सांगितल्याप्रमाणे मी ते संपादन केले -- [[सदस्य:Ayesha46|Ayesha46]] ([[सदस्य चर्चा:Ayesha46|चर्चा]]) २३:००, ५ फेब्रुवारी २०२४ (IST) == कृपया इतर संपादकांना मदत करा == आपण अलीकडे [[सदस्य:Sohan wankhade]] यांचे सदस्य पान (Userpage) [https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%3ASohan_wankhade&diff=2326837&oldid=2326800 पूर्णपणे रिक्त केले] होते [https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%3ASohan_wankhade&diff=2327312&oldid=2327310 ते ही अनेक वेळा]. आपले कारण "विकिपीडिया चा वैयक्तिक वापर" होते. मी तुमचे लक्ष [[:en:WP:UPYES|WP:UPYES]] वर आणू इच्छितो, हे धोरण प्रत्येक विकिपीडियाच्या सदस्य पानांवर लागू होते (दुर्दैवाने ते मराठी विकिपीडियावर अस्तित्वात नाही, पण तरीही मराठी विकिपीडियावर लागू होते.) त्यात स्पष्टपणे "Non-article Wikipedia material such as reasonable Wikipedia humor, essays and perspectives, personal philosophy, comments on Wikipedia matters allowed" लिहिले आहे. त्यामुळे तुम्ही जे केले त्याऐवजी काही मजकूर तिथेच राहू द्यायला हवे होते आणि त्याला समजावून सांगायला हवे होते. तसे, मी ते केले आहे. धन्यवाद. (You recently had completely blanked User:Sohan wankhade's userpage multiple times. Your reason was "विकिपीडिया चा वैयक्तिक वापर". I would like to bring your notice to [[:en:WP:UPYES|WP:UPYES]], a policy applicable to all wikipedias' userpages (unfortunately it doesn't exist in marathi wikipedia, but is still applicable). It clearly says "Non-article Wikipedia material such as reasonable Wikipedia humor, essays and perspectives, personal philosophy, comments on Wikipedia matters allowed'. So you should rather have let some content stay there and explain him why you reduced it. By the way, I have did it. Thank you.) [[सदस्य:ExclusiveEditor|<span style="background:Orange;color:White;padding:2px;">Exclusive</span><span style="background:black; color:White; padding:2px;">Editor</span>]] [[सदस्य चर्चा:ExclusiveEditor|_{Notify Me!}]] [[सदस्य:ExclusiveEditor|ExclusiveEditor]] १९:४३, १२ फेब्रुवारी २०२४ (IST) :{{साद|ExclusiveEditor}}नमस्कार, कृपया काही अतिरिक्त खुलासे कराल तर फार बरे होईल. :# ''कृपया इतर संपादकांना मदत करा'' - आजपर्यंत मी कुणाकुणाला मदत केली नाही त्यांची नावे येथे नमूद करावीत. :# ''Redundancy'' - आपण येथील संपादन सारांश मध्ये Redundancy (म्हणजे अतिरेक) असे नमूद केले आहे. मी नक्की कशाचा अतिरेक केला आहे? :# ''ते ही अनेक वेळा'' - मी नक्की सदरील सदस्याचे सदस्य पान कितीवेळा रिकामे केले याची निश्चित संख्या येथे नमूद केल्यास अजून बरे होईल. :# ''आणि त्याला समजावून सांगायला हवे होते. तसे, मी ते केले आहे'' - आपण Sohan wankhade यांचे चर्चा पान तपासले आहे का? उलट मी तरी त्यांना एकवेळा सूचना दिली आहे; आपण कधी आणि कुठे दिलीय? :::: अपेक्षा आहे की योग्य आणि मुद्देसूद उत्तरे द्याल.-[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) २३:१८, १२ फेब्रुवारी २०२४ (IST) तुमच्या प्रश्नाची उत्तरे: # मी सहमत आहे की तुम्ही इतरांना मदत करण्यासाठी खरोखरच एक प्रशंसनीय काम केले आहे आणि "'''कृपया इतर संपादकांना मदत करा'''" हे शीर्षक अंशतः चुकीचे असू शकते, परंतु मला असे म्हणायचे आहे की फक्त या एका प्रकरणात तुम्ही User:Sohan wankhade यांशी बोलायला हवे होते. # तुमच्या चर्चा पानावरील माझे दुसरे संपादन तांत्रिक(Technical) होते, ज्यात मी माझी 'डिझाइनशिवाय डुप्लिकेट स्वाक्षरी' काढून टाकली. त्यामुळे माझे संपादन सारांश 'Redundancy' होते आणि तुमच्याशी संबंधित नव्हते. # मी तुमचे पहिले संपादन "'''पूर्णपणे रिक्त केले'''" या शब्दासह ''विकिलंक'' केले आहे आणि सोबतच '''"ते ही अनेक वेळा'''" तुमच्या पुन्हा रिक्त केलेल्या संपादन सोबत ''wikilink'' केले होते. अशा प्रकारे मी तुमच्या दोन्ही संपादनांचा अप्रत्यक्षपणे उल्लेख केलेले आहे. # तुम्ही त्याला (UserːSohan Wankhade) सांगायला हवे होते की वापरकर्ता पानावर फक्त '''काही''' विकिपीडिया संबंधित नसलेल्या सामग्रीला '''परवानगी आहे'''. तुम्ही त्याच्यासाठी [[विकिपीडिया:विकिपीडिया काय नव्हे|चुकीचा धोरणात्मक लेख]] देखील जोडले आहे, कारण त्यात त्याच्या प्रकरणाचा (कविता) कुठेही उल्लेख केलेला नाही, पण स्वत: लिहिलेल्या कवितांना परवानगी नाही या निष्कर्षावर तुम्ही कसे पोहोचलात हे देखील त्याला सांगितले नाही. # ''आपण कधी आणि कुठे दिलीय (सूचना)?''- कृपया माझे संपादन सारांश पहा: [https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:Sohan_wankhade&action=history UserːSohan wankhade's history] आणखी दोन गोष्टीː * मी मान्य करतो की मी लिहिण्यासाठी मशिन ट्रान्सलेशन वापरतो कारण मराठीत टाईप करण्यास खूप वेळ लागतो, तथापि मला मराठी माहित आहे, आणि माझे लेखन पुरेसे वाचनीय आहे. *मला तुमच्याशी वाद घालायचे नाही आणि तूम्ही माझे शत्रूही नाही आहात. मला फक्त तूम्च्याकडे या घटनेची नोंद करायची होती, आणि नवीन वापरकर्त्यांना ते स्वतः समस्याग्रस्त आहेत असे वाटणार नाही याची खात्री करून घ्यायची आहे कारण त्यांना असे वाटल्यास ते मदत करणार नाहीत. (कोणतेही शब्दलेखन चुकीचे असल्यास क्षमस्व.) [[सदस्य:ExclusiveEditor|<span style="background:Orange;color:White;padding:2px;">Exclusive</span><span style="background:black; color:White; padding:2px;">Editor</span>]] [[सदस्य चर्चा:ExclusiveEditor|_{Notify Me!}]] [[सदस्य:ExclusiveEditor|ExclusiveEditor]] १५:५७, १३ फेब्रुवारी २०२४ (IST) :* ३. ''पूर्णपणे रिक्त केले'' आणि ''ते ही अनेक वेळा'' - माफ करा, दोन वेळा (twice) आणि अनेकवेळा (multiple times) यात फरक आहे. मी सदरील सदस्याचे सप्टेंबर २०२३ मध्ये सदस्य पान केवळ दोन वेळा रिक्त केले आणि त्याच सोबत त्यांच्या चर्चा पानावर एक सूचना टाकली होती. त्यानंतर देखील सदरील सदस्य स्वतःचे सदस्य पान पुन्हा पुन्हा संपादत होते. जास्त गंभीर सूचना दिल्यास सदस्य विकिपीडियावर येणे कमी करू शकतो, म्हणून मी त्यांच्या कडे थोडे दुर्लक्ष केले. माझ्या मते असे करणे योग्य होते. :* ४. ''वापरकर्ता पानावर फक्त काही विकिपीडिया संबंधित नसलेल्या सामग्रीला परवानगी आहे. तुम्ही त्याच्यासाठी चुकीचा धोरणात्मक लेख देखील जोडले आहे'' - कृपया बारकाईने निरीक्षण करावे, सदरील सदस्य सात वर्षांपासून विकिपीडियावर असून या पूर्ण कार्यकाळात त्यांनी मराठी विपी वर आजपावेतो तब्बल २० संपादने केली असून ती सर्व केवळ स्वतःच्या सदस्य पानावरील आहेत. त्यांनी अजून एकही उपयुक्त संपादन केलेले नाही. याचा अर्थ सदरील सदस्य विकिपीडियाचा वापर [[अनुदिनी]] (personal blog) प्रमाणे करत आहे. यासाठी आपण त्यांच्या विकिमिडिया वरील संपादनाचा [https://commons.m.wikimedia.org/wiki/Commons:Deletion_requests/Files_uploaded_by_Sohan_wankhade हा इतिहास] पहावा. येथे त्या ठिकाणच्या प्रचालकानी Out of Scope, personal photo असा शेरा दिला आहे. हेच माझे म्हणणे मराठी विपी वरील संपदानाबाबत आहे. यासाठी मी तुम्हाला दोन दुवे देतो, इंग्रजी [[en:Wikipedia:User pages#What may I not have in my user pages?|What may I not have in my user pages?]] (तुम्हाला इंग्रजीचा सराव जास्त आहे म्हणून) आणि मराठी [[विकिपीडिया:विकिपीडिया काय नव्हे#विकिपीडिया म्हणजे ब्लॉग, वेबस्पेस पुरवठादार कंपनी, सोशल नेटवर्क संकेतस्थळ अथवा कुणाचे स्मारक संकेतस्थळ नव्हे|विकिपीडिया म्हणजे ब्लॉग, वेबस्पेस पुरवठादार कंपनी, सोशल नेटवर्क संकेतस्थळ अथवा कुणाचे स्मारक संकेतस्थळ नव्हे]]. सदरील नियम मला जास्त महत्वाचा वाटतो. माझा सारांश - सदस्य विपिवर योगदान देत असल्यास त्याचा हेतू शुद्ध मानल्या जाऊ शकतो. अशा वेळी त्याने सदस्य पानावर माहिती चौकट साचा जोडणे, सुविचार, आपला विपत्र पत्ता देणे, फेसबुक सहित इतर समाज माध्यमांचे दुवे देणे चालू शकते (जसे की तुम्ही म्हणत आहात). परंतु जर तो केवळ सदस्य पानावर वारंवार संपादन करत असेल तर तो हेतू पूर्वक ब्लॉग प्रमाणे विपीचा दुरुपयोग करत असतो. :: ''वि. सु. - सप्टेंबर २०२३ पासून मी सदरील सदस्यांकडे ([[सदस्य:Sohan wankhade]]) दुर्लक्ष केले होते. परंतु तुम्ही आज तब्बल सहा महिन्यांनी अनाकलनीय रित्या त्यांची बाजू मांडत आहात म्हणून आता त्यांच्यावर जास्त लक्ष दिल्या जाईल. कदाचित ते प्रतिबंधित देखील होऊ शकतील. -:[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) २२:३८, १४ फेब्रुवारी २०२४ (IST) == तुमच्या काही लेखांचे मूल्यमापन झाले == शेवटच्या अपडेटपासून काही नवीन सबमिशनचे मूल्यांकन केले गेले: * [[पूनम पांडे]] (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) कृपया लक्षात घ्या की, हे कॅम्पविझ बॉट कडून निवडलेले वैशिष्ट्य होते. - [[सदस्य:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[सदस्य चर्चा:CampWiz Bot|चर्चा]]) ०१:०४, १४ फेब्रुवारी २०२४ (IST) == Translation help == Hi, can you please translate (localize per your wiki) [[सदस्य:CampWiz Bot/wlf.json|these summaries]] in Marathi for the bot? [[सदस्य:Nokib Sarkar|Nokib Sarkar]] ([[सदस्य चर्चा:Nokib Sarkar|चर्चा]]) १२:५४, २२ फेब्रुवारी २०२४ (IST) :Hi, as per my opinion, most of the part is already translated in Marathi. Translation of the table isn't necessary. @[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] , am I right? - [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १५:१९, २२ फेब्रुवारी २०२४ (IST) ::Just to confirm, are you talking about the edit summaries listed in [[सदस्य:CampWiz Bot/wlf.json]]? [[सदस्य:Nokib Sarkar|Nokib Sarkar]] ([[सदस्य चर्चा:Nokib Sarkar|चर्चा]]) १८:१८, २२ फेब्रुवारी २०२४ (IST) :::Yes. I am talking about the same. Which part do you want to translate in Marathi? As per my knowledge the table is a software programming language, about which I have no idea. For more kindly get the help from @[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] or @[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]], they may help you. - [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) ०६:३७, २३ फेब्रुवारी २०२४ (IST) == तुमच्या काही लेखांचे मूल्यमापन झाले == शेवटच्या अपडेटपासून काही नवीन सबमिशनचे मूल्यांकन केले गेले: * [[पूनम पांडे]] (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) कृपया लक्षात घ्या की, हे कॅम्पविझ बॉट कडून निवडलेले वैशिष्ट्य होते. - [[सदस्य:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[सदस्य चर्चा:CampWiz Bot|चर्चा]]) ०२:०५, ३० मार्च २०२४ (IST) == तुमच्या काही लेखांचे मूल्यमापन झाले == शेवटच्या अपडेटपासून काही नवीन सबमिशनचे मूल्यांकन केले गेले: * [[सुहानी भटनागर]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) कृपया लक्षात घ्या की, हे कॅम्पविझ बॉट कडून निवडलेले वैशिष्ट्य होते. - [[सदस्य:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[सदस्य चर्चा:CampWiz Bot|चर्चा]]) १६:३०, २ जून २०२४ (IST) == तुमच्या काही लेखांचे मूल्यमापन झाले == शेवटच्या अपडेटपासून काही नवीन सबमिशनचे मूल्यांकन केले गेले: * [[पूनम पांडे]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) कृपया लक्षात घ्या की, हे कॅम्पविझ बॉट कडून निवडलेले वैशिष्ट्य होते. - [[सदस्य:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[सदस्य चर्चा:CampWiz Bot|चर्चा]]) २०:३०, २ जून २०२४ (IST) == तुमच्या काही लेखांचे मूल्यमापन झाले == शेवटच्या अपडेटपासून काही नवीन सबमिशनचे मूल्यांकन केले गेले: * [[सुहानी भटनागर]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = 91 words) कृपया लक्षात घ्या की, हे कॅम्पविझ बॉट कडून निवडलेले वैशिष्ट्य होते. - [[सदस्य:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[सदस्य चर्चा:CampWiz Bot|चर्चा]]) २३:३०, ८ जून २०२४ (IST) == राजगड तालुका मॅप Add करा == https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/94/Velhe_tehsil_in_Pune_district.png [[विशेष:योगदान/2401:4900:550F:B8F7:75A6:5EFE:80ED:A4BA|2401:4900:550F:B8F7:75A6:5EFE:80ED:A4BA]] ०९:५१, १७ ऑगस्ट २०२४ (IST) :{{झाले}} - [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १२:५४, १७ ऑगस्ट २०२४ (IST) == अनंतराव थोपटे विकिपीडियावर विधानसभा सदस्य माहितीचौकट add करा. == अनंतराव थोपटे विकिपीडियावर विधानसभा सदस्य माहितीचौकट add करा. [[विशेष:योगदान/2401:4900:5195:ABC6:CC09:F959:C113:F5B9|2401:4900:5195:ABC6:CC09:F959:C113:F5B9]] १४:१९, ३१ ऑगस्ट २०२४ (IST) :प्रिय अनामिक सदस्य, प्रथम आपण सनोंद प्रवेश करून येथे चर्चा करावी. आपला ip अंकपत्ता नियमित बदलतो, तसेच सनोंद प्रवेश नसल्यास तुमच्याशी चर्चा करता येत नाही. सबब येथे सनोंद प्रवेश करून चर्चा करावी. [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १३:२८, ७ सप्टेंबर २०२४ (IST) == अनंतराव थोपटे विकिपीडियावर विधानसभा सदस्य माहितीचौकट add करा. == [[अनंतराव थोपटे]] [[विशेष:योगदान/2401:4900:36C4:605A:DD7E:3A78:DE79:8176|2401:4900:36C4:605A:DD7E:3A78:DE79:8176]] १३:१६, ७ सप्टेंबर २०२४ (IST) :प्रिय अनामिक सदस्य, प्रथम आपण सनोंद प्रवेश करून येथे चर्चा करावी. आपला ip अंकपत्ता नियमित बदलतो, तसेच सनोंद प्रवेश नसल्यास तुमच्याशी चर्चा करता येत नाही. सबब येथे सनोंद प्रवेश करून चर्चा करावी. [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १३:२८, ७ सप्टेंबर २०२४ (IST) == विनाकारण माहिती आणि संदर्भ खोडल्याबद्दल == हुंडा या लेखात मी काही माहिती जोडली होती. ती माहिती खोडण्याचे काहीही सबब किंवा कारण दिलेले नाही. माहिती चुकीची होती का? याचा खुलासा आपण करावा [[सदस्य:Ranjeetrao.Deshmukh|Ranjeetrao.Deshmukh]] ([[सदस्य चर्चा:Ranjeetrao.Deshmukh|चर्चा]]) २०:५२, १३ सप्टेंबर २०२४ (IST) :# नमस्कार, काहीतरी कारण असेल म्हणून माहिती उडवली असेल ना, मग तिथे विनाकारण हा शब्द योग्य आहे का? असो, विषय बदलायला नको. :#आपण अनेक लेखात बशीर मोमीन कवठेकर यांची माहिती जोडली आहे. मुळात बशीर मोमीन कवठेकर या एकाच लेखात ती माहिती जोडणे अपेक्षित आहे. वेडात मराठे वीर दौडले सात हा चित्रपट बशीर मोमीन कवठेकर यांच्या कादंबरीवर आधारित आहे सबब, तिथे माहिती जोडणे ठिक आहे. परंतु आपण [[हुंडा]] आणि [[भारतातील हुंडा प्रथा]] या दोन लेखात समान मजकूर जोडलात, हे अयोग्य आहे. हुंडा हा शब्द जिथे जिथे आला तिथे लगेच एकसमान माहिती जोडणे हे अपेक्षित नाही. :#आपण [[भारतातील हुंडा प्रथा]], [[हुंडा]], [[मराठी रंगभूमी]], [[आणीबाणी (भारत)]], [[वेडात मराठे वीर दौडले सात (चित्रपट)]], [[नाटक]], [[बशीर मोमीन (कवठेकर)]], [[इ.स. २०२१]] तसेच [[इ.स. १९४७]] या लेखात बशीर मोमीन कवठेकर यांची माहिती जोडली आहे. या पैकी [[वेडात मराठे वीर दौडले सात (चित्रपट)]], [[बशीर मोमीन (कवठेकर)]], [[इ.स. २०२१]] तसेच [[इ.स. १९४७]] या लेखात बशीर मोमीन कवठेकर यांची माहिती जोडणे हे योग्य आहे. परंतु बशीर मोमीन कवठेकर यांनी केलेले विविध कार्य प्रत्येक वेगवेगळ्या लेखात जोडण्या ऐवजी बशीर मोमीन कवठेकर या एकाच जोडणे अपेक्षित आहे. तरीही मी केवळ हुंडा आणि भारतातील हुंडा प्रथा या दोन लेखातील माहिती तितकी उडवली आहे. कृपया कवठेकर यांची योग्य ती विश्वकोशीय माहिती आपण त्यांच्या नावातील लेखात जोडताल असे अपेक्षित आहे. :[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) २२:५०, १३ सप्टेंबर २०२४ (IST) ::नमस्कार, ::आधी माहिती खोडताना त्याचे कारण दिले नव्हते म्हणूनच विनाकारण म्हटले. एखाद्याला व्याकरण आवडणार नाही, एखाद्याला भाषातले शब्द प्रयोग आवडणार नाहीत ..असं बरच काही असू शकते. त्यामुळे, विशेषता, दुसऱ्याची माहिती जेव्हा आपण खोडतो तेव्हा थोडेसे स्पष्टीकरण देणे उचितच ठरेल. ::वाचक जेव्हा विकिपीडियावर कोणताही विषय वाचतो तर तेव्हा एकसंध आणि परिपूर्ण माहिती तेथे उपलब्ध असेल तर ते वाचकास निश्चितच फायद्याचे ठरते. त्यामुळे असे माहिती किंवा संदर्भ जोडणे यात गैर काही नाही. [[सदस्य:Ranjeetrao.Deshmukh|Ranjeetrao.Deshmukh]] ([[सदस्य चर्चा:Ranjeetrao.Deshmukh|चर्चा]]) २१:१५, १७ सप्टेंबर २०२४ (IST) == अनंतराव थोपटे विकिपीडियावर विधानसभा सदस्य माहितीचौकट add करा. == [[अनंतराव थोपटे]] [[सदस्य:राहुलया|राहुलया]] ([[सदस्य चर्चा:राहुलया|चर्चा]]) १४:२३, १४ सप्टेंबर २०२४ (IST) [[अनंतराव थोपटे]] [[सदस्य:राहुलया|राहुलया]] ([[सदस्य चर्चा:राहुलया|चर्चा]]) १४:२७, १४ सप्टेंबर २०२४ (IST) :@[[सदस्य:राहुलया|राहुलया]], नमस्कार, अनंतराव थोपटे या लेखात माहिती चौकट जोडली आहे. आपण ती व्यवस्थित भरावी. काही शंका निर्माण झाल्या तर त्या येथे विचाराव्यात. कोणतीही घाई करू नये. तसेच सदरील लेख हा भाषण किंवा व्यक्ती चरित्र लिहल्या सारखा झाला आहे. जमल्यास [[विलासराव देशमुख]] या लेखाचा अभ्यास करून त्या प्रमाणे अनंतराव थोपटे हा लेख लिहावा. भाषा शैली विश्वकोशीय असावी, ललित लिखाण किंवा भाषणा प्रमाणे नसावी. योग्य ते संदर्भ जोडावेत. विशेषणे तसेच स्तुतीसुमने टाळावीत. आणि हो चुका होऊ द्या आपण त्या हळू हळू दुरुस्त करूया.-[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १८:१०, १४ सप्टेंबर २०२४ (IST) == अनंतराव थोपटे image upload करणे == <nowiki>https://atcbhor.com/img/founder.jpg</nowiki> [[विशेष:योगदान/2401:4900:5030:448E:4CF9:B046:7915:EB80|2401:4900:5030:448E:4CF9:B046:7915:EB80]] १६:१०, १५ सप्टेंबर २०२४ (IST) == अनंतराव थोपटे विकिपीडियावर image upload करणे == <nowiki>https:[[//atcbhor.com/img/founder.jpg</nowiki>]] [[सदस्य:राहुलया|राहुलया]] ([[सदस्य चर्चा:राहुलया|चर्चा]]) १६:२६, १५ सप्टेंबर २०२४ (IST) :@[[सदस्य:राहुलया|राहुलया]], आपण सनोंद (म्हणजे लाँग इन) करून येथे संपादने करावीत. अन्यथा ना लेख व्यवस्थित होईल ना तुम्हाला मार्गदर्शन करता येईल. यापुढे दक्षता घेणे. आणि हो अकारण चुकीची संपादने चालूच ठेवल्यास कोणताही प्रचालक सदरील लेख कायम उडवेल, सबब सूचनांकडे दुर्लक्ष करू नये. याच बरोबर कोणत्याही संकेतस्थळावरील चित्र येथे जोडता येत नाही. यासाठी विकिमिडियावर ते उपलब्ध असावे लागते, आणि तेही स्वतः काढलेले प्रताधिकार मुक्त (म्हणजे कॉपी राईट फ्री) असावे लागते.-[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) २२:२६, १५ सप्टेंबर २०२४ (IST) == Join the Wikipedia Asian Month Campaign 2024 == <div lang="en" dir="ltr"> Dear 2022 & 2023 WAM Organizers, Greetings from Wikipedia Asian Month User Group! The [[m:Wikipedia_Asian_Month_2024|Wikipedia Asian Month Campaign 2024]] is just around the corner. We invite you to register your language for the event on the "[[m:Wikipedia_Asian_Month_2024/Join_an_Event|Join an event]]" page and once again become an organizer for your language's Wikipedia. Additionally, this year we have selected [[m:Wikipedia_Asian_Month_User_Group/Ambassadors|ambassadors]] for various regions in Asia. If you encounter any issues and need support, feel free to reach out to the ambassador responsible for your area or contact me for further communication. We look forward to seeing you again this year. Thank you! [[File:Wikipedia Asian Month Logo.svg|thumb|100px|right]] [[m:User:Betty2407|Betty2407]] ([[m:User talk:Betty2407|talk]]) 11:00, 20 October 2024 (UTC) on behalf of [[m:Wikipedia_Asian_Month_2024/Team|Wikipedia Asian Month 2024 Team]] <small>You received this message because you was an organizer in the previous campaigns. - [[m:User:Betty2407/WAMMassMessagelist|Unsubscribe]]</small> </div> <!-- सदस्य:Betty2407@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Betty2407/WAMMassMessagelist&oldid=27632678 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == Invitation to Participate in the Wikimedia SAARC Conference Community Engagement Survey == Dear Community Members, I hope this message finds you well. Please excuse the use of English; we encourage translations into your local languages to ensure inclusivity. We are conducting a Community Engagement Survey to assess the sentiments, needs, and interests of South Asian Wikimedia communities in organizing the inaugural Wikimedia SAARC Regional Conference, proposed to be held in Kathmandu, Nepal. This initiative aims to bring together participants from eight nations to collaborate towards shared goals. Your insights will play a vital role in shaping the event's focus, identifying priorities, and guiding the strategic planning for this landmark conference. Survey Link: https://forms.gle/en8qSuCvaSxQVD7K6 We kindly request you to dedicate a few moments to complete the survey. Your feedback will significantly contribute to ensuring this conference addresses the community's needs and aspirations. Deadline to Submit the Survey: 20 January 2025 Your participation is crucial in shaping the future of the Wikimedia SAARC community and fostering regional collaboration. Thank you for your time and valuable input. Warm regards,<br> [[:m:User:Biplab Anand|Biplab Anand]] <!-- सदस्य:Biplab Anand@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Biplab_Anand/lists&oldid=28078122 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' ११:५४, २६ जानेवारी २०२५ (IST) </div> <!-- सदस्य:Doc James@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == मार्गदर्शन हवे == ०१) मजकूर लिहून तो publish करत असताना, मराठी अनिवार्यता असा संदेश येत आहे. तो का? ते कळत नाहीये. कारण मजकूर मराठीमध्येच लिहीत आहे. तसा संदेश आल्यावर काय करावे? ०२) एखादा ब्लॉग official असेल तरीही त्याचा संदर्भ दिलेला चालत नाही का? (तेव्हाही 'मराठी अनिवार्यता' असा संदेश येत आहे. आणि मग dismiss करावे लागत आहे.) तुमच्या admin ला कळवा असे त्यात नमूद केले आहे. ते कोणाला व कसे कळवायचे हे कळत नाहीये. कृपया मार्गदर्शन करावे, ही विनंती. धन्यवाद! [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) १५:२५, ६ फेब्रुवारी २०२५ (IST) :सदरील अडचण [[ज्युडिथ टायबर्ग]] साठीची आहे का? मजकूर जोडताना त्यात संदर्भ नीट जोडला होता का? कदाचित त्यात काही गल्लत झाली असेल. मराठी विकिवर ब्लॉग आणि यूट्यूब वरील विशिष्ट लिंक पोस्ट होत नाहीत. जर ब्लॉग जोडायचा असेल तर माहिती चौकट किंवा बाह्य दुवे मध्ये जोडला जाऊ शकतो, इतरत्र नाही.- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १६:००, ६ फेब्रुवारी २०२५ (IST) ::ता.क. तुम्ही संपादन करत असताना जुडिथ, थिओसिफिकल तसेच असे काही शब्द संपादन गाळणीने नेपाळी किंवा इतर भाषिक म्हणून ओळखल्या. याच सोबत वर्डप्रेसचा दुवा स्व प्रकाशित ब्लॉग म्हणून ओळखला. यावर उपाय म्हणजे इंग्रजी शब्द मराठी अक्षरात लिहिताना थोडे बहुत बदल करून लिहिणे. तसेच वर्डप्रेस किंवा इतर तत्सम दुवे जोडणे टाळावेत. - [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १६:१०, ६ फेब्रुवारी २०२५ (IST) ::०१) हो, त्याच लेखाबाबत ही अडचण येत आहे. संदर्भ म्हणून ब्लॉग जोडायचा असेल तर कसे करावे? ::०२) <u>काही शब्द संपादन गाळणीने नेपाळी किंवा इतर भाषिक म्हणून ओळखल्या.</u> - मी काम तसेच पुढे चालू ठेवू ना? काही अडचण नाही ना? ::०३) <u>तसेच वर्डप्रेस किंवा इतर तत्सम दुवे जोडणे टाळावेत....</u> ते संदर्भ वगळता येण्यासारखे नाहीयेत. कारण त्यावरच अधिक authentic data उपलब्ध आहे. काय करावे? ::धन्यवाद! [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) २०:५८, ६ फेब्रुवारी २०२५ (IST) :::इतर भाषिक शब्द म्हणून जरी सूचना आली तरीही आपण काम चालू ठेवावे. काही हरकत नाही. वर्डप्रेस, समाज माध्यमे (सोशल मीडिया) आणि इतर सर्व अनुदिनी (ब्लॉग) संदर्भ म्हणून अजिबात जोडू नका. संदर्भ लगेच नाही मिळाला तरी चालेल.- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) २२:१५, ६ फेब्रुवारी २०२५ (IST) ::::ठीक. धन्यवाद!! [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) १०:३९, ७ फेब्रुवारी २०२५ (IST) == Khadaan (Marathi translation) == @[[सदस्य:संतोष गोरे|संतोष गोरे]], I was editing the Marathi version of the article Khadaan [https://mr.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation?title=Special:ContentTranslation&campaign=contributions-page&from=en&to=mr&page=Khadaan&targettitle=%E0%A4%96%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A8&revision=1275487694 <nowiki>[1]</nowiki>]. I shall be greatly obliged if you see the technical faults here and publish it. Thank you [[सदस्य:Chachajaan|Chachajaan]] ([[सदस्य चर्चा:Chachajaan|चर्चा]]) १९:०५, १३ फेब्रुवारी २०२५ (IST) == टूल == कॉपी आहे कि नाही चेक करण्यासाठी Tool असेल तर लिंक द्या सर [[सदस्य:AShiv1212|AShiv1212]] ([[सदस्य चर्चा:AShiv1212|चर्चा]]) १७:१४, ४ मार्च २०२५ (IST) :https://copyvios.toolforge.org/?lang=mr :फक्त एवढी काळजी घेणे की विकिपीडियावरून इतरत्र देखील मजकूर कॉपी पेस्ट केलेला असू शकतो. त्यामुळे इतर संकेतस्थळावरून विपी वर आलाय का विपी वरून इतरत्र गेलाय, याचा निर्णय विचार करून घ्यावा.- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १७:५३, ४ मार्च २०२५ (IST) == नारी शक्ती पुरस्कार विजेते == नमस्कार, तुम्ही नारी शक्ती पुरस्कार विजेत्यांवरील लेख तयार करीत असलेले पाहून आनंद झाला. या प्रत्येक विजेत्या आपल्या समाजासाठी उदाहरण आहेत. त्यांच्यावर लेखांद्वारे प्रकाशझोत घातल्याबद्दल धन्यवाद. [[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) ००:०१, १५ मार्च २०२५ (IST) :धन्यवाद सर.- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) ०६:५५, १५ मार्च २०२५ (IST) == Files without a license == Hi! It seems that you are the only one that is deleting files without a license. You may have told me earlier but what is the reason that you (or someone else) does not delete all of the files in one massdelete? If it is because of the flooding of recent changes then [[:m:Meta:Flood flag]] could be a solution. Or is the reason that you are doing some checks of the files before you delete them? [[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १७:१५, १६ मार्च २०२५ (IST) :Hi, my english is not so fair. So kindly ignore my mistakes. :# I have no bot as well don't know how to use it. :# there may be flooding of in recent changes. :# And yes I check properly every file before deleting it. ::That's why it takes more time. :[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) २३:५४, १६ मार्च २०२५ (IST) :: Thank you! Your English is good enough for me. I'm not a native English speaker either :-) And even if I was I would not care about any errors. :: You do not need a bot to delete files faster. You can use a script (see tip at [[:वर्ग:उल्लेखनीयता रद्दीकरण]]). But you would still flood recent changes unless you get flood flags implemented here. :: Checking files manually takes a lot of time. Too bad the other admins does not help you. Have you found any errors so far? If there are any known types of errors I might be able to have my bot remove the deletion template from similar files. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) ००:१२, १७ मार्च २०२५ (IST) :::@[[सदस्य:MGA73|MGA73]] thanks for your valuable suggestion. Still now there are two problems. :::# it's flooding in recent changes. :::# as an admin, I am checking each and every file before deleting. ::::So, still it will take some time from my side. Once again thanks for your support.- :::[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १४:०३, १७ मार्च २०२५ (IST) ::::As long as more files are fixed/deleted than new files are uploaded it is good :-) I will try to move more files to Commons ([[:Category:All Wikipedia files with a different name on Wikimedia Commons ]] / [[:Category:All Wikipedia files with the same name on Wikimedia Commons]]). --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १५:१५, १७ मार्च २०२५ (IST) == तुमच्या काही लेखांचे मूल्यमापन झाले == शेवटच्या अपडेटपासून काही नवीन सबमिशनचे मूल्यांकन केले गेले: * [[शकुंतला मजुमदार]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) कृपया लक्षात घ्या की, हे कॅम्पविझ बॉट कडून निवडलेले वैशिष्ट्य होते. - [[सदस्य:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[सदस्य चर्चा:CampWiz Bot|चर्चा]]) १४:३४, २६ मार्च २०२५ (IST) == विकीडाटा कलम दुरुस्ती == कृपया, खालील पानांची विकीडाटा कलमे दुरुस्त करावीत. # [[:वर्ग:गुजरात विधानसभा]] # [[:वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभा]] # [[:वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका]] # [[:वर्ग:दिल्ली विधानसभा निवडणुका]] # [[:वर्ग:बिहार विधानसभा निवडणुका]] [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १२:१७, २६ एप्रिल २०२५ (IST) :{{Done}} --[[User:Sandesh9822|'''<span style="background color: black; color: orange">संदेश</span><span style="color: blue"> हिवाळे</span>'''<span style="color: green"></span>]]^{[[User talk:Sandesh9822|<span style="color: maroon">चर्चा</span>]]} १३:२४, २६ एप्रिल २०२५ (IST) ::# [[:वर्ग:२००२ राष्ट्रकुल खेळ]] ::# [[:वर्ग:२०१० राष्ट्रकुल खेळ]] ::# [[:वर्ग:उल्हासनगर]] ::# [[:वर्ग:कंदहार]] ::# [[:वर्ग:बीजिंग]] ::# [[:वर्ग:क्वांगचौ]] ::# [[:वर्ग:मस्कत]] ::# [[:वर्ग:जेरुसलेम]] ::# [[:वर्ग:आइसलँडमधील शहरे]] ::# [[:वर्ग:इराणमधील शहरे]] ::# [[:वर्ग:झांबियामधील शहरे]] ::# [[:वर्ग:सीरियामधील शहरे]] ::[[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १०:००, २ मे २०२५ (IST) :::{{झाले}}- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) ११:४१, ३ मे २०२५ (IST) ::::फक्त [[:वर्ग:आइसलँडमधील शहरे]] साठी अचूक वर्ग सापडला नाही. कदाचित [[:en:category:Municipalities of Iceland|Municipalities of Iceland]] असावा. @[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] नक्की सांगाल का. [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) ११:४६, ३ मे २०२५ (IST) ::::: [[:वर्ग:आइसलँडमधील शहरे]] मी दुरुस्त केले आहे, फक्त [[:वर्ग:इराणमधील शहरे]] चुकीच्या पानाशी जोडले आहे. [[:en:category:Cities in Iran]] हे योग्य पान आहे. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १२:१०, ३ मे २०२५ (IST) {{साद|संतोष गोरे}} # [[:वर्ग:सुदानमधील शहरे]] # [[:वर्ग:कोसोव्होमधील शहरे]] # [[:वर्ग:कँडी]] # [[:वर्ग:मेरठ]] # [[:वर्ग:हंपी]] # [[:वर्ग:आग्रा]] # [[:वर्ग:जोरहाट]] # [[:वर्ग:बंगळूर]] # [[:वर्ग:जाफना]] # [[:वर्ग:गुवाहाटी]] # [[:वर्ग:प्रयागराज]] # [[:वर्ग:विजयवाडा]] # [[:वर्ग:बेळगांव]] # [[:वर्ग:गुलबर्गा]] # [[:वर्ग:अलीगढ]] # [[:वर्ग:फैजाबाद]] # [[:वर्ग:तुलूझ]] # [[:वर्ग:नीस]] # [[:वर्ग:बोर्दू]] # [[:वर्ग:लेंस]] # [[:वर्ग:कराची]] # [[:वर्ग:नेपियर]] # [[:वर्ग:वेलिंग्टन]] # [[:वर्ग:विशाखापट्टणम]] # [[:वर्ग:मोरोक्कोमधील शहरे]] # [[:वर्ग:पनामामधील शहरे]] # [[:वर्ग:गोवा राज्यातील शहरे व गावे]] # [[:वर्ग:अरुणाचल प्रदेशमधील शहरे]] # [[शहाड]] # [[टिटवाळा]] # [[आसनगाव बुद्रुक]] # [[आसनगाव (डहाणू)]] # [[पळसदरी]] [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) २३:०६, ४ मे २०२५ (IST) :{{झाले}}- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) २२:०९, ११ मे २०२५ (IST) == तुमच्या काही लेखांचे मूल्यमापन झाले == शेवटच्या अपडेटपासून काही नवीन सबमिशनचे मूल्यांकन केले गेले: * [[शकुंतला मजुमदार]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[सुकरी बोम्मागौडा]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) कृपया लक्षात घ्या की, हे कॅम्पविझ बॉट कडून निवडलेले वैशिष्ट्य होते. - [[सदस्य:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[सदस्य चर्चा:CampWiz Bot|चर्चा]]) ०६:३१, २९ एप्रिल २०२५ (IST) == तुमच्या काही लेखांचे मूल्यमापन झाले == शेवटच्या अपडेटपासून काही नवीन सबमिशनचे मूल्यांकन केले गेले: * [[सुकरी बोम्मागौडा]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[बीना शेठ लष्करी]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[वर्तिका नंदा]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[सीमा साखरे]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[नसीरा अख्तर]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[सुमिता घोष]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[अनुराधा नाईक]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[अमृता पाटील]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) कृपया लक्षात घ्या की, हे कॅम्पविझ बॉट कडून निवडलेले वैशिष्ट्य होते. - [[सदस्य:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[सदस्य चर्चा:CampWiz Bot|चर्चा]]) १३:३०, २९ एप्रिल २०२५ (IST) == तुमच्या काही लेखांचे मूल्यमापन झाले == शेवटच्या अपडेटपासून काही नवीन सबमिशनचे मूल्यांकन केले गेले: * [[लॉरेन पॉवेल जॉब्स]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[ए. सीमा]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[कलावती देवी]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[दर्शना गुप्ता]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[सोनिया जब्बार]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[सुनीता देवी]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[मिझो हमेईछे इन्सुइहखावम पॉल]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[अंबिका बेरी]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = rejected; नोट = ) कृपया लक्षात घ्या की, हे कॅम्पविझ बॉट कडून निवडलेले वैशिष्ट्य होते. - [[सदस्य:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[सदस्य चर्चा:CampWiz Bot|चर्चा]]) ११:३०, ३० एप्रिल २०२५ (IST) == तुमच्या काही लेखांचे मूल्यमापन झाले == शेवटच्या अपडेटपासून काही नवीन सबमिशनचे मूल्यांकन केले गेले: * [[मिनी वासुदेवन]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[दिदी कॉन्ट्रॅक्टर]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[मुमताज काझी]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = rejected; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[नंदिता शाह]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = rejected; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[सुभा वारियर]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = rejected; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[मोनिका]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = rejected; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[निकिता ठुकराल]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = rejected; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[स्नेहलता नाथ]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = rejected; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[बीना देवी]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[चामी मुर्मू]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = rejected; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[लतिका ठुकराल]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = rejected; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[प्रियंवदा सिंग]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[पुष्पा गिरिमाजी]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[निल्झा वांगमो]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[कमल कुंभार]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = rejected; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[मीरा ठाकूर]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = rejected; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[मधु जैन]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[सीमा मेहता]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[बानो हरालू]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = rejected; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[दीपिका कुंडजी]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[वनस्त्री]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = rejected; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[लक्ष्मी गौतम]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[सुपर्णा बक्षी गांगुली]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[नंदिता कृष्णा]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[रेवण्णा उमादेवी नागराज]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = rejected; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[स्मिता तंडी]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = rejected; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[मालविका अय्यर]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[साईलक्ष्मी बालीजेपल्ली]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[स्वराज विद्वान]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[अनोयारा खातून]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[पी. कौसल्या]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[नेहा किरपाल]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) कृपया लक्षात घ्या की, हे कॅम्पविझ बॉट कडून निवडलेले वैशिष्ट्य होते. - [[सदस्य:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[सदस्य चर्चा:CampWiz Bot|चर्चा]]) १६:३०, ३० एप्रिल २०२५ (IST) :@[[सदस्य:Sandesh9822|Sandesh9822]] नमस्कार, [[विकिपीडिया:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२५ |स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२५]] प्रकल्पात मी जे लेख लिहिलेत ते [[विकिपीडिया:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२५#नियम|नियमांना]] अनुसरून आहेत असे मला वाटते. कृपया पहिला नियम पाहावा, त्यानुसार 'लेख विस्तारित किंवा नवीन लेखात किमान ३,००० बाइट्स किंवा ३०० शब्द असणे आवश्यक आहे.' यानुसार माझे सर्व लेख आहेत. परंतु आपण काही लेख रिजेक्ट केले आहेत अशी सूचना दिसून येत आहे. खुलासा कराल का..? - [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १८:०१, ३० एप्रिल २०२५ (IST) ::नमस्कार, मी वापरत असलेल्या [https://tools.wikilovesfolklore.org/campwiz/campaign/110 या] टूलमध्ये लेखात नव्याने जोडलेली शब्दसंख्या ३०० पेक्षा कमी दाखवत आहे (नवीन लेखात किमान ३,००० बाइट्स किंवा ३०० शब्द). या कारणाने काही लेख नामंजूर केले आहेत, तथापि हा निकाल अंतिम समजू नये. टूल मधील त्रुटी शोधून लेखांना पुन्हा तपासले जाईल. --[[User:Sandesh9822|'''<span style="background color: black; color: orange">संदेश</span><span style="color: blue"> हिवाळे</span>'''<span style="color: green"></span>]]^{[[User talk:Sandesh9822|<span style="color: maroon">चर्चा</span>]]} १८:२७, ३० एप्रिल २०२५ (IST) सादर केलेल्या काही लेखांची एकूण शब्दसंख्या (संदर्भातील शब्द वगळून) 300 पेक्षा कमी आढळून येत आहे. आणि असे लेख नामंजूर करण्यात आले आहेत. तथापि, माझ्याकडून मोबाईलवर संपादन करताना काही लेखांवर "300 पेक्षा कमी शब्द असल्याची टीप" टाकली गेली, प्रत्यक्षात ते 300 पेक्षा जास्त शब्दांचे व '''मंजूरही''' झालेले लेख आहेत. अनावश्यक ठिकाणी असलेली ती टीप काढून टाकली जाईल. --[[User:Sandesh9822|'''<span style="background color: black; color: orange">संदेश</span><span style="color: blue"> हिवाळे</span>'''<span style="color: green"></span>]]^{[[User talk:Sandesh9822|<span style="color: maroon">चर्चा</span>]]} २१:११, ३० एप्रिल २०२५ (IST) :'नवीन लेखात किमान ३,००० बाइट्स किंवा ३०० शब्द असणे आवश्यक आहे.' या नियमानुसार शब्द संख्या जरी ३०० भरली नाही तरी बाईट्स च्या नियमात सर्व लेख बसतात असे मला वाटते.- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) २१:५२, ३० एप्रिल २०२५ (IST) ::ठीक. मी लवकरच सर्व लेखांची पुनर्तपासनी करेन. --[[User:Sandesh9822|'''<span style="background color: black; color: orange">संदेश</span><span style="color: blue"> हिवाळे</span>'''<span style="color: green"></span>]]^{[[User talk:Sandesh9822|<span style="color: maroon">चर्चा</span>]]} ११:०७, ३ मे २०२५ (IST) :::@[[सदस्य:संतोष गोरे|संतोष गोरे]] Don't worry where the स्थिती = approved and note = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली. That is a system bug I feel because I am also facing the same. I will ask developer to fix it soon. [[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) १९:०९, ३ मे २०२५ (IST) == तुमच्या काही लेखांचे मूल्यमापन झाले == शेवटच्या अपडेटपासून काही नवीन सबमिशनचे मूल्यांकन केले गेले: * [[सौरभ सुमन]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = rejected; नोट = लेखाची शब्दसंख्या २६८ आहे) * [[बसंती देवी (पर्यावरणतज्ज्ञ)]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[उत्तरा पडवार]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[मीना शर्मा]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[वासु प्रिमलानी]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[कृष्णा यादव]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[छांव फाउंडेशन]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[साधना महिला संघ]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) कृपया लक्षात घ्या की, हे कॅम्पविझ बॉट कडून निवडलेले वैशिष्ट्य होते. - [[सदस्य:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[सदस्य चर्चा:CampWiz Bot|चर्चा]]) २१:३०, ३० एप्रिल २०२५ (IST) == तुमच्या काही लेखांचे मूल्यमापन झाले == शेवटच्या अपडेटपासून काही नवीन सबमिशनचे मूल्यांकन केले गेले: * [[बीना शेठ लष्करी]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[वर्तिका नंदा]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[सीमा साखरे]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[नसीरा अख्तर]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[सुमिता घोष]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[अनुराधा नाईक]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[अमृता पाटील]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[लॉरेन पॉवेल जॉब्स]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[ए. सीमा]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[कलावती देवी]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[दर्शना गुप्ता]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[सोनिया जब्बार]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[सुनीता देवी]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[मिझो हमेईछे इन्सुइहखावम पॉल]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[अंबिका बेरी]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[मिनी वासुदेवन]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = मोहिमेच्या व्याप्तीत नाही.) * [[दिदी कॉन्ट्रॅक्टर]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = मोहिमेच्या व्याप्तीत नाही.) * [[मुमताज काझी]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = मोहिमेच्या व्याप्तीत नाही.) * [[नंदिता शाह]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = मोहिमेच्या व्याप्तीत नाही.) * [[सुभा वारियर]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = मोहिमेच्या व्याप्तीत नाही.) * [[मोनिका]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = मोहिमेच्या व्याप्तीत नाही.) * [[निकिता ठुकराल]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = मोहिमेच्या व्याप्तीत नाही.) * [[स्नेहलता नाथ]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = मोहिमेच्या व्याप्तीत नाही.) * [[बीना देवी]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = मोहिमेच्या व्याप्तीत नाही.) कृपया लक्षात घ्या की, हे कॅम्पविझ बॉट कडून निवडलेले वैशिष्ट्य होते. - [[सदस्य:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[सदस्य चर्चा:CampWiz Bot|चर्चा]]) १९:३०, ३ मे २०२५ (IST) == [[:वर्ग:Files uploaded by Archanapote]] == I see that you use the script to mass delete. That makes things easier :-) One of the users with many uploads is [[User:Archanapote]]. I have asked user to add a license because user was active. But I asked in English. If Archanapote confirm to be the photographer and confirm a license I can fix the files with my bot. Same if any other users are active. If you ask any users in local language and get a reply just let me know. [[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १९:४२, ८ मे २०२५ (IST) :{{झाले}}- sent her a message. Let's see what happens.- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) २३:५६, ८ मे २०२५ (IST) And now that you use "Files uploaded by ..." to delete files I have started removing those categories from all files with a license template. That should make it easier. I can also add a non-free template to logos. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) २०:४५, १० मे २०२५ (IST) Removed... * Except [[:वर्ग:Files uploaded by Rahuldeshmukh101]] that seems to be active. So Rahuldeshmukh101 should be able to add a license. * Except [[:वर्ग:Files uploaded by Archanapote - cc]] that are all licensed Creative Commons but Archanapote could perhaps check the files. Perhaps you can leave a note to Rahuldeshmukh101 and skip those categories for now. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) २१:०३, १० मे २०२५ (IST) :Thanks for your help. I need ''category:Files uploaded by...'' so that I can check and delete those files using the script to mass delete. And yes, it will be better if you make 50 to 100 files in each category.- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) २१:२२, १० मे २०२५ (IST) :: Okay. I will add a license to a number of logos first and then I can split up the files in smaller categories. Perhaps you can start with [[:वर्ग:Files uploaded by Kaustubh]]. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) २१:३३, १० मे २०२५ (IST) Hi! Do you mean like with [[:वर्ग:Files uploaded by Bantee]] where I put files in smaller sub categories? --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) ००:१८, १४ मे २०२५ (IST) :Thanks, it will save my time and speed up the deletion.- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) ०७:०८, १४ मे २०२५ (IST) ::Okay I will make more categories like this soon. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १२:१७, १४ मे २०२५ (IST) The files I nominated for deletion are in [[:वर्ग:उल्लेखनीयता रद्दीकरण]] and I have only marked files that was unused when I marked them. The Files in "Files uploaded by..." also included files with a license but I removed them from the categories as written above. But I came to think that some files in "Files uploaded by..." may be in use. So my question is if you would like only to delete unused files or if you delete all unlicensed files? Since uploaders had months and years to add a license I doubt they will add one so the files should in my opinion be deleted even if in use. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १७:३०, १६ मे २०२५ (IST) :At presentI am deleting unused files, that's why I am spending more time to check every nominated file. I have no idea what to do with unlicensed used files. We will discuss it later after the deletion of unlicensed unused files. - [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १९:५३, १६ मे २०२५ (IST) :: In that case I will move all the unused files in subcategories of "Files uploaded by..." and leave the files in use in the top category. Then it will be easier for you to see which files are in use. :: Unlicensed files is a violation of [[:wmf:Resolution:Licensing_policy]] so they should be deleted too even if they are in use. So they have to be deleted at some point too. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) २०:०६, १६ मे २०२५ (IST) Perhaps you could have a look at the files in [[:वर्ग:All Wikipedia files with the same name on Wikimedia Commons]]? --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १८:४६, २२ मे २०२५ (IST) :Those files are may be moved on commons. What to do? Do we have to delete them from mrwiki..? [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) २२:४३, २२ मे २०२५ (IST) :Just finished deleting category :Files uploaded by Maihudon. I think that this category includes files use on are.- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) २२:४४, २२ मे २०२५ (IST) ::It is much easier to clean up if we delete files locally that are also on Commons. About the files in use they should be in the top category and the unused in the sub categories. The category you mention is empty? --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) २२:५९, २२ मे २०२५ (IST) :::Emptied [[:वर्ग:All Wikipedia files with the same name on Wikimedia Commons]] - [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) ०८:०९, २४ मे २०२५ (IST) ::::Even [[:वर्ग:All Wikipedia files with a different name on Wikimedia Commons]] too cleared.- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) ०८:२४, २४ मे २०२५ (IST) :::::Great! I added some more photos to the two categories. And I noticed that some photos were uploaded by Archanapote here and a few days later by Cherishsantosh. I do not know if it is the same user or what happend. I left a message at [[सदस्य_चर्चा:Archanapote#License,_source_and_author_on_your_uploads]]. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) २०:५२, २४ मे २०२५ (IST) ::::::I marked the rest of the files to day and replaced the usage. So [[:वर्ग:All Wikipedia files with a different name on Wikimedia Commons]] should be ready to empty one last time. After that I will wait for the deletion of the files allready marked for deletion. When they are done we can figure out what to check next. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) २३:२८, २५ मे २०२५ (IST) Hello! Great work deleting files!!! I have now marked more unused and unlicensed files for deletion. I stopped again because I noticed that the bot flag seems to be expired. The files are in sub categories of [[:वर्ग:Files not in use]] and [[:वर्ग:Files uploaded by Archanapote]]. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) २०:२६, २६ जून २०२५ (IST) :I think [[:वर्ग:Files not in use - delete]] is having movie poster with valid license, like [[:चित्र:Adgul Madgul 01.jpeg]]. Is it so?-[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) ०६:४२, १४ जुलै २०२५ (IST) :: Yes the license seems valid enough. But the file is not in use. And non-free files are only allowed if they are in use. If the file was removed from an article by a mistake it can be added again. But if it file is no longer needed it should be deleted. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १३:१७, १४ जुलै २०२५ (IST) :::Recently I have removed ''Category:Files not in use - delete'' from three files, as those are in use, please check. [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) २१:१८, १५ जुलै २०२५ (IST) :::: It is good that you check. I had a look at the three files and the files were added to an article after I nominated them for deletion. For example [[Special:Diff/2589153]]. So someone is checking the files that I nominate for deletion. If we could get that user to check the files before they are nominated for deletion it would be good. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) २१:२८, १५ जुलै २०२५ (IST) ::::: I am now adding the files to [[:वर्ग:All orphaned non-free use Wikipedia files]]. Maybe that will make our secret helper work on the files. I suggest not to delete the files now but wait a few weeks. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १७:३३, १६ जुलै २०२५ (IST) ::::::@[[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] could you help to add files in respective pages please? [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १७:३८, १६ जुलै २०२५ (IST) :::::::@[[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] [[:वर्ग:All orphaned non-free use Wikipedia files]] मधील चित्रे योग्य त्या चित्रपटाच्या लेखात जोडता का, जेणेकरून ही चित्रे मराठी विकिपीडियावर तशीच ठेवता येतील.--[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १५:५९, १९ जुलै २०२५ (IST) ::::::::{{साद|संतोष गोरे}} हो जमेल तेवढे करतो नक्की. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १६:२४, १९ जुलै २०२५ (IST) :::::::::सौम्य स्मरण. [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> ✉️</span>]] ) ११:०७, २२ जुलै २०२५ (IST) ::::::::::@[[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]], केले का काम? - [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> ✉️</span>]] ) ०६:२४, २८ जुलै २०२५ (IST) :::::::::::{{साद|संतोष गोरे}} बहुतांशी सर्व छायाचित्रे योग्य त्या पानांवर जोडली आहेत, धन्यवाद. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १३:२८, २ ऑगस्ट २०२५ (IST) ::::::::::::@[[सदस्य:MGA73|MGA73]] kindly check [[:वर्ग:All orphaned non-free use Wikipedia files]] as now most of the files are added in respective pages. Remaining should be now deleted. [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> ✉️</span>]] ) १४:४३, २ ऑगस्ट २०२५ (IST) ::::::::::::@[[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] and [[User:संतोष गोरे]]. I have now removed the files that are in use. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) २३:५६, ३ ऑगस्ट २०२५ (IST) I have added f:iles to [[:वर्ग:Files uploaded by Anna4u]]. Mane are taken from the Internet. They are all unused so I suggest to delete them. Should I add the same deletion tag as on the other files? --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) ०१:५७, १६ जुलै २०२५ (IST) :[[:वर्ग:Files uploaded by Anna4u]] isn't available. Kindly add [[: वर्ग:files not in use - delete]]. [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> ✉️</span>]] ) ०८:०६, ४ ऑगस्ट २०२५ (IST) ::Tiven2240 deleted the files so nothing left to do with those files :-) --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) ११:१५, ४ ऑगस्ट २०२५ (IST) == 1,000 == I noticed we are getting closed to 1,000 in [[:वर्ग:उल्लेखनीयता रद्दीकरण]]. Next time you delete the number should get below that number! I hope you have a beer ready or maybe Solkadhi? --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १६:१९, ३० मे २०२५ (IST) == Feminism and Folklore 2025 - Local prize winners == [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''{{int:please-translate}}'' Dear Wikimedian, Congratulations on your outstanding achievement in winning a local prize in the '''Feminism and Folklore 2025''' writing competition! We truly appreciate your dedication and the valuable contribution you’ve made in documenting local folk culture and highlighting women’s representation on your local Wikipedia. To claim your prize, please complete the [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdONlpmv1iTrvXnXbHPlfFzUcuF71obJKtPGkycgjGObQ4ShA/viewform?usp=dialog prize form] by July 5th, 2025. Kindly note that after this date, the form will be closed and submissions will no longer be accepted. Please also note that all prizes will be awarded in the form of [https://www.tremendous.com/ Tremendous Vouchers] only. If you have any questions or need assistance, feel free to contact us via your talk page or email. We're happy to help. Warm regards, [[:m:Feminism and Folklore 2025|FNF 2025 International Team]] ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div> --[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १५:५०, २१ जून २०२५ (IST) <!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf25&oldid=28891702 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == पारितोषिक क्रमांकाबाबत == नमस्कार, मला स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य यामध्ये पारितोषिक मिळाले असून त्यासाठी फॉर्म भरण्यास सांगण्यात आले आहे. त्यामध्ये एक प्रश्न - तुम्हाला कितव्या क्रमांकाचे पारितोषिक आहे असा आहे. पण मला अजून तशी कोणतीही मेल किंवा संदेश मिळालेला नाही. त्यामुळे फॉर्म भरण्यात अडचण आहे. मला ते कसे कळेल, कृपया सांगू शकाल का? धन्यवाद. [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) २२:२१, २१ जून २०२५ (IST) :@[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] तसेच @[[सदस्य:Sandesh9822|Sandesh9822]], नमस्कार, अजून विजेत्यांना कोणत्याही प्रकारचा संदेश देण्यात आलेला नाही. सबब वरील प्रश्न अनुत्तरित राहतोय. -[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) २३:००, २१ जून २०२५ (IST) ::Please check [https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore_2025/Results#Marathi_Wikipedia] [[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) ०८:१५, २२ जून २०२५ (IST) :::@[[सदस्य:Dharmadhyaksha|Dharmadhyaksha]], @[[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] आणि @[[सदस्य:Vikrantkorde|Vikrantkorde]], [[विकिपीडिया:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२५|स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२५]] प्रकल्पाचा वरील प्रमाणे निकाल जाहीर करण्यात आला आहे. कृपया नोंद घ्यावी.-[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) ०८:३१, २२ जून २०२५ (IST) ::::[[विकिपीडिया:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२५|स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२५]] या पानावर देखील सदस्यांची नावे नमूद केली आहेत.--[[User:Sandesh9822|'''<span style="background color: black; color: orange">संदेश</span><span style="color: blue"> हिवाळे</span>'''<span style="color: green"></span>]]^{[[User talk:Sandesh9822|<span style="color: maroon">चर्चा</span>]]} १२:०१, २२ जून २०२५ (IST) ::::माहितीसाठी धन्यवाद. फॉर्ममध्ये तृतीय क्रमांकाच्या पारितोषिकाचा पर्याय दिलेला नाही. काय करावे? कृपया मार्गदर्शन कराल का? [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) १८:३२, २२ जून २०२५ (IST) :::::@[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]], @[[सदस्य:Sandesh9822|Sandesh9822]] यांचे तिसरे बक्षीस आहे की उत्तेजनार्थ? कारण तिसऱ्या बक्षिसाचा पर्याय येत नाहीये. -[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) २०:३१, २२ जून २०२५ (IST) ::::::Third prize (best article) is given to @[[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]]. Sorry to type in english. [[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) ०९:१२, २३ जून २०२५ (IST) :::::::धन्यवाद. [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) ११:५२, २३ जून २०२५ (IST) :::::::नमस्कार, आपले उत्तर मिळाल्यानंतर विकिपीडियाकडून आलेला फॉर्म लगेच भरून पाठविला होता. पण त्यांच्याकडून अद्यापि काहीही उत्तर आलेले नाही. उत्तर अजून येणे अपेक्षित आहे की माझ्याकडून काही राहून गेले ते समजले नाही, म्हणून येथे विचारत आहे. तसदीबद्दल दिलगीर आहे. [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) १२:३५, १३ जुलै २०२५ (IST) ::::::::वेळ लागतो, बहुतेक एक भेट कार्ड (गिफ्ट व्हाउचर) येते. ज्याद्वारे आपण ऑनलाईन वस्तू खरेदी करणे किंवा बिल भरणा इत्यादी करू शकतो. ईमेल आल्यावर नक्की कळेल.-[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १२:४०, १३ जुलै २०२५ (IST) :::::::::ठीक. धन्यवाद. [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) १८:३२, १३ जुलै २०२५ (IST) == Update on files == Hi! I think it might be easier with a new section with status on the cleanup. Files in the categories can be deleted because they are moved to Commons: # [[:Category:All Wikipedia files with a different name on Wikimedia Commons ]] # [[:Category:All Wikipedia files with the same name on Wikimedia Commons]] I have added files from two users to categorie: # [[:वर्ग:Files uploaded by Anna4u]] # [[:वर्ग:Files uploaded by Shreemarkal]] Many are taken from the Internet. They are all unused so I suggest to delete them. Should I add the same deletion tag as on the other files (so they end up in [[:वर्ग:उल्लेखनीयता रद्दीकरण]])? The unused non-free files have all been added to: # [[:वर्ग:All orphaned non-free use Wikipedia files]] Hopefully someone will help check and add to articles. If not they should be deleted later. These files have no license: # [[:वर्ग:Files with no license]] There are only three options: 1) Add a free license (PD-old for example or if uploader is active and respond), 2) Add a non-free rationale/license or 3) Delete the files. The free files can be moved to Commons if the license claim seems legit and the file seems usable. I have added them to: # [[:वर्ग:Unidentified subjects in India]] That will make sure the files end in a category related to India if moved to Commons. I have some scripts in [[सदस्य:MGA73/common.js]] that might be useful. [[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) २०:५२, १७ जुलै २०२५ (IST) :Put your queries about files which are seemed to be downloaded from internet or having some issues on [[विकिपीडिया:चावडी/इतर चर्चा]]. Lets etsuggestions from other admins. Tagg other admins from the list [[विकिपीडिया:प्रचालकांची यादी#विद्यमान प्रचालक|विद्यमान प्रचालक]]. This will be better.-[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) २२:१६, १७ जुलै २०२५ (IST) :Files in the categories has be deleted. :# [[:Category:All Wikipedia files with a different name on Wikimedia Commons]] :# [[:Category:All Wikipedia files with the same name on Wikimedia Commons]] :[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) २२:२१, १७ जुलै २०२५ (IST) :: Thank you. I moved more files to Commons so there are more to delete :-) --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १७:१०, १८ जुलै २०२५ (IST) Hello again! I moved a few more to Commons (mostly different name). Perhaps you can delete them? Most of the remaining free files have no description and I think the best is to add a description before files are moved to Commons. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १४:२७, २० जुलै २०२५ (IST) :I just found out that some files were never updated correctly by the wiki-software when I nominated them for deletion so they did not show up in the deletion category. I forced an update of the pages so now they show up. I also found a number of file pages with test but without a file or the file was on Commons. So there are a number of files/pages in [[:वर्ग:लवकर वगळावे विनंत्या]]. Also there are a few NowCommons again. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १३:३८, २५ जुलै २०२५ (IST) ::I think that you have aaded Delete template, due to which it was not showing delete request in [[:वर्ग: उल्लेखनीयता रद्दीकरण]]. Most of delete template include [[:वर्ग:लवकर वगळावे विनंत्या]]. So the files nominated for deletion could be seen here. Also you should have to add [[: वर्ग:Files not in use - delete]] for my convenience. Let it, I will definitely delete the nominated files as per my convenience. -[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> ✉️</span>]] ) १६:०३, २५ जुलै २०२५ (IST) :::I have added [[:वर्ग:Files not in use - delete]] on most of the files. The files that are on Commons but have a local description page are in use but should be deleted because the file is on Commons. I think it will be easier for you if we do not put them in the same category. We can add the other file pages to a category later. I could also add the NowCommons template instead if that makes it easier. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १६:४३, २५ जुलै २०२५ (IST) ::::LOL you are fast! --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १६:४४, २५ जुलै २०२५ (IST) :::::I added the remaining files / file pages to [[:वर्ग:Files to delete]]. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १६:५२, २५ जुलै २०२५ (IST) :::::thanks, but actually I am just helping you, while you are doing hard work.-[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> ✉️</span>]] ) १७:०३, २५ जुलै २०२५ (IST) Also perhaps you can add a license to: * [[:File:Wiki.png]] * [[:File:WikiLogo.PNG]] The files are protected so I can't add a license. For example {{tl|Cc-by-sa-3.0}}. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १७:०२, २५ जुलै २०२५ (IST) :Should I have to add template {{t|Cc-by-sa-3.0}} to above two files? [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> ✉️</span>]] ) ०६:२२, २८ जुलै २०२५ (IST) ::Yes please. The second file is also on Commons as [[:c:File:Wikipedia-logo-mr.png]] so it could also be replaced and deleted. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १२:२९, २८ जुलै २०२५ (IST) :::It means there is no of [[:चित्र:WikiLogo.PNG]], which is already available on commons. Should I delete it?-[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> ✉️</span>]] ) १३:१४, २८ जुलै २०२५ (IST) ::::Yes you can delete it. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १३:३२, २८ जुलै २०२५ (IST) :::::{{झाले}} [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> ✉️</span>]] ) १६:१३, २८ जुलै २०२५ (IST) Hello! I added one file to [[:वर्ग:All Wikipedia files with the same name on Wikimedia Commons]]. If there are no response to [[विकिपीडिया:आंतरविकि_दूतावास#Status_in_cleanup_of_files_per_August_2025]] next step could perhaps be that I oprhan files from [[:वर्ग:Files with no license]] so they can be deleted. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) २०:१७, २१ ऑगस्ट २०२५ (IST) == स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२६ == [[File:FNF 2026 Mr logo.png|right|400px|frameless]] प्रिय विकिसदस्य, '''[[विकिपीडिया:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२६|स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२६]]''' ही विकीमेडियन्स द्वारा स्थापन केलेली एक वार्षिक स्पर्धा आहे. [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|विकी लव्हस फॉल्कलोर]]ची थीम लिंगभेद कमी करणे आणि लोकांवर लक्ष केंद्रित करणे यावर आधारित आहे. अनेक आशियाई व भारतीय विकिपीडिया समुदायांनी यात भाग घेतला आहे आणि आमची अशी इच्छा आहे की आपण मराठी विकिपीडियावर आपले योगदान द्यावे. योगदानाचा मुख्य हेतू लिंग अंतर कमी करण्यात थेट प्रभाव पाडेल. ही स्पर्धा १ फेब्रुवारी २०२६ रोजी सुरू होऊन ३१ मार्च २०२६ रोजी समाप्त होईल. स्पर्धेतील विजेत्याला तयार केलेल्या पृष्ठांच्या संख्येच्या आधारे घोषित केले जाईल. पहिले स्थानिक बक्षीस - २५ अमेरिकन डॉलर्स, दुसरे स्थानिक बक्षीस - २० अमेरिकन डॉलर्स, तर सर्वोत्कृष्ट निर्णायक लेखासाठी - १५ अमेरिकन डॉलर्स दिले जातील. सहभाग किंवा योगदान करताना येणाऱ्या कोणत्याही समस्यांबाबत अथवा कोणत्याही मदतीसाठी ज्युरी सदस्यांच्या ([[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] किंवा [[सदस्य: संतोष गोरे|संतोष गोरे]]) चर्चा पानावर संदेश लिहा. कृपया [[विकिपीडिया:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२६|स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२६]] या पृष्ठावरील सर्व सूचना आणि नियम वाचा. तसेच [[विकिपीडिया:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२६/नोंदणी|स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२६/नोंदणी]] या पानावर आपली नाव नोंदणी करून स्पर्धेत सहभागी व्हावे. तसेच [https://tools.wikilovesfolklore.org/campwiz/campaign/224/submission/new हा दुवा] वापरून तुम्ही तयार केलेला लेख सादर करावा. :धन्यवाद. :[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] आणि [[सदस्य: संतोष गोरे|संतोष गोरे]] :आयोजक :'''स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२६''' --[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) २०:४१, ५ फेब्रुवारी २०२६ (IST) <!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf2026&oldid=30030409 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == Feminism and Folklore 2026 – Community Organisers & Jury == Hello {{PAGENAME}}!, Thank you for taking the lead in organising '''Feminism and Folklore 2026''' in your community. We truly appreciate your efforts! To ensure a smooth and successful campaign, please make sure you have: * Fully completed all details on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Feminism and Folklore 2026 Project Page]]: * Started promoting the campaign within your community. * Requested a local administrator to place a '''sitenotice''' about the campaign so users are notified. * Used the '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/fnf/ Article List Generator Tool]''' and shared the generated article lists with your community. === Internet & Childcare Support === Community organisers and jury members who require '''internet and childcare support''' (non-mandatory, opt-in, request-only support) should fill the support request form '''by 22 February 2026'''. '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeutXEF1yTnJfExWUYPIf6SkhcnTgul07BeI-biqT4RE_vsrA/viewform Link to the form]''' Requests submitted after this date will not be entertained. === Important Participation Guidelines === * Minimum article size: '''3000 bytes and 300 words''' (final decision may be set by local organisers). * If your country is not listed on the Article list generator tool, please contact us. === Community Engagement === * Keep your community active and motivated throughout the campaign. * Share your achievements and notable articles with us so we can highlight them globally. * In the support form, please indicate if you would like a '''quick coordination call after the campaign'''. Let’s make '''Feminism and Folklore''', under the banner of '''#WeTogether''', help bridge the '''gender gap''' and '''folklore gap''' on Wikipedia worldwide. 🌍✊ Thank you for your collaboration! ''If someone from your community organisers or jury has missed this message feel free to share this message with them.'' Feminism and Folklore International Team. –[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १०:४७, १६ फेब्रुवारी २०२६ (IST) <!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf26&oldid=30083330 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == अलीकडील लेख == नमस्कार, आपण स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२६ या कार्यशाळेत भाग घेतलेला दिसले. त्यानंतर येथे अनेक लेख तयार झालेले आहेत, ते बहुधा या कार्यशाळेच्या प्रभावाने असावेत. या लेखांमध्ये मोठे बदल पाहिजेत. अशा सत्रांतून विकिपीडियावरील संकेतांचा उल्लेख आवर्जून केला जावा ही विनंती. याजोगे नंतर त्यात बदल करीत बसण्यात वेळ जात नाही. आपण या लेखांमध्ये (नेहमीप्रमाणे) लक्ष घालून योग्य ते बदल कराल ही खात्री आहे. असे असताही १. ''नवीन संपादकांचे योगदान नक्कीच स्वागतार्ह आहे!'' हे घडवून आणल्याबद्दल धन्यवाद. २. इतर कार्यशाळांपेक्षा गेल्या २४-३६ तासांतील योगदान लक्षणीयतेने चांगले आहे. [[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) ०७:५४, ८ मार्च २०२६ (IST) :नमस्कार, कौतुकाची थाप दिल्या बद्दल धन्यवाद. परंतु आपणास एक सांगू इच्छितो की, मी व @[[सदस्य:Tiven2240|टायविन]] यांनी [[विकिपीडिया:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२६|स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२६]] यावर कार्यशाळा घेतली आहे. याच काळात दुसरा प्रकल्प [[विकिपीडिया:महिला संपादनेथॉन- २०२६|महिला संपादनेथॉन- २०२६]] हा देखील नेहमी प्रमाणे चालू असून, त्यात मोठ्या प्रमाणावर लेख निर्मिती सुरू आहे. असो. लेख कोणतेही असोत माझे काम चालू राहील. केवळ वैयक्तिक कारणाने, सध्या मला येथे जास्त वेळ देता येत नाहीय. - [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">. संतोष गोरे .</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> ✉️</span>]] ) ०९:१५, ९ मार्च २०२६ (IST) ::@[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ते आमच्या प्रकल्पातले नाहीत. धन्यवाद. [[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) १६:४८, ९ मार्च २०२६ (IST) == Next Steps and Feedback meeting for Feminism and Folklore Organizers == <div style="border:8px maroon ridge; padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|center|550px|frameless]] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="padding: 1em 2em;"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> Dear Organizer, I hope this message finds you well. First and foremost, on behalf of the International Team I want to extend my gratitude to you for your efforts in organizing the '''Feminism and Folklore 2026''' campaign on your local Wikipedia. Your contribution has been instrumental in bridging the gender and folk gap on Wikipedia, and we truly appreciate your dedication to this important cause. As the campaign has ended I wanted to inform you about the next steps. It's time to commence the jury process using the CampWiz or Fountain tool where your campaign was hosted. Please ensure that you update the details of the jury, campaign links and the names of organizers accurately on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|sign-up page]]. Once the jury process is completed, kindly update only the top 3 winners details on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Results|results page]] accordingly. The deadline for jury submission of results is '''April 30, 2026'''. However, if you find that the number of articles is high and you require more time, please don't hesitate to inform us via email or on campaign Meta Wiki talk page. We are more than willing to approve an extension if needed. Should you encounter any issues with the tools, please feel free to reach out to us on Telegram for assistance. Your feedback and progress updates are crucial for us to improve the campaign and better understand your community's insights. Therefore, we kindly ask you to spare just an hour to collectively share your progress and achievements with us during our '''[[:m:Event:Feminism and Folklore 2026 Post-Campaign Office Hour|community feedback session]]'''. Your input will greatly assist us in making the campaign more meaningful and impactful. Thank you once again for your hard work and dedication to the Feminism and Folklore campaign. Your efforts are deeply appreciated, and we look forward to hearing from you soon. Warm regards, [[User:Tiven2240|Tiven2240]] on behalf of Feminism and Folklore International Team <nowiki>#WeTogether</nowiki> </div></div> --[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १७:२७, ११ एप्रिल २०२६ (IST) <!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf26&oldid=30391231 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == Last Few Days: WikiConference India 2026 Scholarship Applications == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''{{int:please-translate}}'' Dear Wikimedian, We're happy to share that scholarship applications for '''WikiConference India 2026''' are currently open and the deadline is just around the corner. [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026|WikiConference India 2026]] is the fourth edition of the national-level conference that brings together Wikimedians and stakeholders engaged in Indic-language Wikimedia projects and the broader open knowledge movement across India and South Asia. The conference will take place in Kochi, Kerala, from 4–6 September 2026. * You can find the more information and the application form at the [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026/Scholarship|Scholarship page here at Meta wiki]] * '''Scholarship deadline: 15 April 2026, 11:59 PM IST''' With only a few days left, we warmly encourage you to apply if you haven’t already and kindly request you to share this with your community and encourage others to apply. For more information and regular updates, we encourage you to visit the conference Meta page. Warm regards, <br> on behalf of the WikiConference India 2026 Organising Team ''This message was sent with [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) on ००:००, १२ एप्रिल २०२६ (IST)'' </div> <!-- सदस्य:Gnoeee@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2026_active_users&oldid=30389801 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) ०१:३६, २९ एप्रिल २०२६ (IST) </div> <!-- सदस्य:Keegan (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> ==बार्नस्टार== {| class="barnstar" style="border:1px solid gray; background:#fdffe7;" |- |rowspan="2" style="padding-right:5px;" | {{#ifeq:{{{3}}}|alt|[[file:Working Wikimedian's Barnstar Hires.png|100px]]|[[Image:Working Wikimedian's Barnstar.png|100px]]}} |style="font-size:1.65em; padding:0; height: 1.1em;" | '''{{GENDER:{{PAGENAME}}|कष्टकर्‍या पुरुषाचा|कष्टकर्‍या स्त्रीचा|कष्टकर्‍या सदस्याचा}} बार्नस्टार''' |- |style="border-top: 1px solid gray;" | नियमीतपणे आपण [[विकिपीडिया:मुखपृष्ठ अलीकडील मृत्यू]] याचे संपादन करत आहात व त्या संदर्भातील लेख निर्माण/अद्ययावत करत आहात; त्यासाठी धन्यवाद!! |} - [[सदस्य:Dharmadhyaksha|धर्माध्यक्ष]] ([[सदस्य चर्चा:Dharmadhyaksha|चर्चा]]) १६:५६, ४ मे २०२६ (IST) :[[चित्र:Beating Heart.gif|50px]]<b>धन्यवाद</b> - [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">. संतोष गोरे .</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> ✉️</span>]] ) १९:३७, ५ मे २०२६ (IST) == Final Reminder: Submission of Local Winners for Feminism and Folklore 2026 == Dear Feminism and Folklore organiser, This is a friendly reminder that the deadline for submitting the names and details of your local winners for '''Feminism and Folklore 2026''' is '''5 June 2026'''. Please ensure that your community's [[:m:Feminism and Folklore 2026/Results|winner information]] is submitted before this date. Communities that do not provide their winner data by the deadline will unfortunately not be eligible for prize distribution, and the international organizing team will not be able to accommodate late submissions received after 5 June 2026. Thank you for your prompt attention to this matter and for your participation in the campaign. Best regards, '''Feminism and Folklore International Organizing Team''' --[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ०७:३९, ३ जून २०२६ (IST) <!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30627457 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == Congratulations to the Local Winners of Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, The Feminism and Folklore International Organizing Team is pleased to congratulate the Local Winners of '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]'''. Local Winners are participants who achieved top rankings within their respective language communities through their valuable contributions to documenting folklore, women's history, culture, traditions, and related knowledge on Wikimedia projects in their local languages. Your efforts have helped enrich Wikimedia content, preserve cultural heritage, and improve the representation of diverse communities and knowledge systems across the movement. We sincerely appreciate your dedication and contribution to the success of the campaign. === Appreciation Form === As a token of appreciation to receive prizes, all Local Winners are requested to complete the following form by '''22 June 2026'''. '''Form link''' - [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdGU7vkzANkB8P1k2X-NPwOwqBoTZafzgUZ-23wnVCeW2cj3g/viewform here] ; Deadline : 22 June 2026 Please ensure that all information provided in the form is accurate and complete. This information will be used for the appreciation process. === Thank you === We extend our heartfelt thanks to all Local Winners for their outstanding contributions and continued support of free knowledge. Your work has strengthened local-language content and helped make knowledge about folklore and women more accessible to communities around the world. Congratulations once again on your achievement. —''Feminism and Folklore International Organizing Team'' </div> --[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) २२:५५, ७ जून २०२६ (IST) <!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30649454 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == Thank you for organising Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, Your dedication, coordination, and hard work played a vital role in making this year's [[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore]] campaign successful. We truly appreciate the time and effort you invested in engaging your community and supporting participants. As we have completed the jury phase and begin planning for next year's campaign, we would like to learn from your experiences. Please complete the organisers' feedback form and share your insights, challenges, and suggestions on how we can improve the campaign. '''This feedback form is mandatory for all organisers''', as it helps us evaluate the campaign and make meaningful improvements for future editions. '''Form link [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf6IsGAsxkTEWTwueyLg-gBjRVlY3g2kTNj3xRhDiILiQnQwQ/viewform?usp=dialog here]''' Please submit your response by '''25 June 2026'''. Thank you once again for your invaluable contributions and for helping make Feminism and Folklore a global success. We look forward to working with you again in the future! Regards, '''Feminism and Folklore Team''' --[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १७:३५, १८ जून २०२६ (IST) </div> <!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30704175 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == Thank you for being a part of Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, Your contributions helped make this year's [[:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore]] campaign a great success, and we are truly grateful for your time, knowledge, and dedication to documenting women's stories and folklore on Wikimedia projects. As we reflect on this year's campaign and prepare for the next edition, we'd love to hear about your experience. Please take a few minutes to fill out our feedback form and share your thoughts and suggestions. As a token of our appreciation, everyone who completes the form will receive a '''special digital postcard'''! in their email. This year marks '''''25 years of Wikipedia''''', and the postcard has been created to celebrate this milestone and to recognize the incredible efforts of participants like you who continue to enrich free knowledge for the world. '''Form Link - [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdqFZN9IdWbAnZ_7DyG5bIsuq7KAkdsIxweC_TdPH9In-tthQ/viewform?usp=dialog here]''' Please complete the feedback form by '''25 June 2026'''. Thank you once again for making Feminism and Folklore 2026 a success. We hope to see you again in future campaigns! Best regards, Feminism and Folklore international Team. --[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) २०:०१, १८ जून २०२६ (IST) </div> <!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30704478 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == पद काढणे == {{सदस्य|V.narsikar}}, {{सदस्य|सुभाष राऊत}} यांचे प्रचालकपद आणि {{सदस्य|Omega45}} यांचे द्रुतमाघारकार पद तसेच अनेक अकार्यरत सांगकाम्यांचे पद काढून टाकण्याबाबत काही विचार करण्यात यावा, असे मला वाटते. {{साद|संतोष गोरे}}, {{साद|अभय नातू}} कृपया, उत्तर कळवावे. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १४:३७, ३१ जुलै २०२६ (IST) 7q7zh43jnt82w3gs9oup3fb1y0hmfrn 2698162 2698161 2026-07-31T09:19:23Z संतोष गोरे 135680 /* पद काढणे */ Reply 2698162 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=संतोष गोरे}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १२:३५, ७ जुलै २०२१ (IST) == जुन्या चर्चा == {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! चर्चा क्रमांक ! पासून ! पर्यंत |- |[[सदस्य:संतोष गोरे/जुनी चर्चा१|जुनी चर्चा१]] | २०१५ | ३१ डिसेंबर २०२१ |- |[[सदस्य:संतोष गोरे/जुनी चर्चा२|जुनी चर्चा२]] | १ जानेवारी २०२२ | ३१ डिसेंबर २०२२ |} == विष्णुसहस्रनाम == हजारो पुनर्नावासह विष्णुसहस्रनाम भगवान विष्णूचे हे एक महत्त्वाचे स्थान आहे. हे हिंदू धर्मातील सर्वात पवित्र आणि लोकप्रिय स्तोत्र आहे. विष्णू सहस्रनाम ही महाभारतात उपलब्ध असलेली सर्वात लोकप्रिय आवृत्ती आहे. पद्म पुराण किंवा मत्स्य पुराणात आणखी एक आवृत्ती उपलब्ध आहे. प्रत्येक नाव विष्णूचे असंख्य गुण दर्शवितो. अनेक हिंदू कुटुंबे पूजेच्या वेळी ते पाठ करतात. असे मानले जाते की ते ऐकणे किंवा वाचणे मानवी इच्छा पूर्ण करते. अनुशासनपर्व (महाभारत) धडा 9 ते 14, आजोबा कुरुक्षेत्र भीष्म युधिष्ठिर शिकवण देण्यात आली होती. [[सदस्य:Goresm|'''<span style="text-shadow:grey 3px 3px 2px;color: blue"> संतोष</span><span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: blue"> गोरे 💬</span>''']] ०९:५४, ९ फेब्रुवारी २०२१ (IST) == भाषांतर == नमस्कार, तुमची मदत हवी आहे. Section translation टूल वापरून नवीन पाने तयार करताना मला अडचण येत आहे. मागील अनेक पानांना Rahul Gandhi असे नाव येत आहे. कृपया मार्गदर्शन करावे. धन्यवाद. [[सदस्य:अमर राऊत|अमर राऊत]] ([[सदस्य चर्चा:अमर राऊत|चर्चा]]) १४:२४, १६ जानेवारी २०२३ (IST) :कृपया [https://en.m.wikipedia.org/w/index.php?campaign=specialcx&title=Special:ContentTranslation#suggestions हा दुवा] वापरा तसेच पुढील भाषांतरा करिता बुक मार्क मध्ये जतन करून ठेवा. ::याशिवाय जर शक्य असेल तर नवीन tab उघडून त्याला ऑप्शन मध्ये जाऊन desktop site ला टिचकी देऊन [https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:ContentTranslation#suggestions हा दुवा] वापरा. फक्त हे थोडे नाजूक काम असेल. [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १४:३७, १६ जानेवारी २०२३ (IST) ::आपण दिलेला दुवा वापरून [[८०वे गोल्डन ग्लोब पुरस्कार]] हा लेख तयार केला. तरीही तीच समस्या येत आहे. (तत्पूर्वी cache देखील clear केली होती.) [[सदस्य:अमर राऊत|अमर राऊत]] ([[सदस्य चर्चा:अमर राऊत|चर्चा]]) १९:३७, १६ जानेवारी २०२३ (IST) : माझ्या बाबतीत पण समान समस्या आली होती. मी वेड चित्रपटाचे मराठीमध्ये भाषांतर केले असता शीर्षक नाव Prajakta Koli असे अचानक झाले. यामागचे कारण काय? [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १४:४४, १६ जानेवारी २०२३ (IST) ::आपल्या मोबाईलच्या सईमध्ये (cache मध्ये) जो जुना दुवा असतो, तो चुकून वापरल्या गेला की असे होते. असे होत असेल तरीही तुम्ही भाषांतर चालू असताना ते दुरुस्त करून योग्य ते मराठी शीर्षक देऊ शकता.-[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) :::{{साद|अमर राऊत}} तुमच्या दोघांची अडचण लक्षात घेऊन मी एक भाषांतर केले, जे की योग्य झाले. मी वरती दोन दुवे दिलेत. तर दुसरा दुवा वापरून भाषांतर करून पहा. फक्त एकच की तत्पूर्वी 'ब्राऊसर च्या पर्यायात' जाऊन desktop site वर टिचकी द्या आणि मग वरील दुव्यावर जा. तसेच भाषांतर करत असताना सर्वप्रथम वरती जे लेखनाव येते ते देखील एडिट करून घ्या. यामुळे नक्कीच तुमची समस्या दूर होईल. कृपया एक लेख अजून निर्माण करा.-[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) २१:१०, १६ जानेवारी २०२३ (IST) :::{{ping| संतोष गोरे}} दुसरा दुवा वापरून [[हजारों ख्वाइशें ऐसी|एक लेख]] तयार केला आहे. आता ती समस्या नाही, पण अडचण अशी आहे की यावेळी मोबाईल फारच लोड घेतो. संकेतस्थळ उघडेपर्यंत फार वेळ वाट पहावी लागते. Section translation जसं सोईस्करपणे आणि वेगात होतं, तसं इथं आशय भाषांतर वापरताना होत नाही. असो. :::तुमच्या सहकार्यासाठी खूप आभार. :::~ [[सदस्य:अमर राऊत|अमर राऊत]] ([[सदस्य चर्चा:अमर राऊत|चर्चा]]) १४:१९, १७ जानेवारी २०२३ (IST) :: आज पुन्हा तीच समस्या, [[पश्चिम दिल्ली जिल्हा]] पान‌ तयार करताना मराठीमध्ये शीर्षक नाव दिले होते आणि पब्लिश केल्यावर अचानक शीर्षक West Delhi झाले, मी तपासून घेतले असूनही पुन्हा तीच समस्या आली. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) ००:००, २९ जानेवारी २०२३ (IST) :::{{साद|Tiven2240|label=टायविन}} यात आपली मदत हवी आहे. [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १७:५५, २९ जानेवारी २०२३ (IST) == 2022 Wikipedia Asian Month Organizer Update == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Dear all WAM organizers, Happy 2023! Thank you for updating the Ambassador list. We will '''start issuing the Barnstar''' to all eligible participants by late January. All ambassadors will received an additional special Barnstar. Please be sure to update '''[[:m:Wikipedia_Asian_Month_2022/Ambassadors|the list]]''' if you haven't done so. We also provide a '''[https://docs.google.com/document/d/1t1UEXwVkTsP5oP0sQmE74302M1SUDrlFW-kz2uTT5X0/edit?usp=sharing certificate template]''' for you to edit and print out to your participants. Once again, thank you for organizing and participating the 2022WAM, we like to hear your comment. Much appreciate for filling, and spreading out this [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd8Jo4ixbwKS1rC6KmfC1q6wW53nmoCQATbmsMatbZ4A1RCwA/viewform?usp=sf_link '''feedback survey''']. Look forward to seeing you again in 2023 WAM! best, Wikipedia Asian Month International Team </div> <!-- सदस्य:Joycewikiwiki@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joycewikiwiki/WAM2022_Post_Campaign_Mass_Message_receiver&oldid=24259258 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == पाने वगळणे == [[Main other/doc]], [[साचा:Noping/doc]], [[चर्चा:Machindra Jayappa Galande]], [[“मोठी चोच असणारा कावळा"]], [[:वर्ग:Emoji असलेले लेख]], [[:वर्ग:इ.स. 2019 मधील मृत्यू]], [[:वर्ग:इ.स.ची वर्षे]], [[:वर्ग:सदस्य माहिती]], [[:वर्ग:मुक्तछंद]] कृपया ही पाने वगळावीत. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १७:२१, २० जानेवारी २०२३ (IST) :{{साद|Tiven2240}}, [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] यांनी सुचवलेली काही अनावश्यक पाने काढून टाकली आहेत. पैकी सुरुवातीची दोन पाने काढून टाकायची आहेत का राहू द्यावी, कृपया खुलासा करावा. [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १७:३१, २० जानेवारी २०२३ (IST) :{{Done}} [[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) १७:३६, २० जानेवारी २०२३ (IST) [[Meena]], [[:वर्ग:वापरकर्ता भारत]], [[:वर्ग:महाराष्ट्रातील शुद्धिकरण न केलेल्या पाण्याचा पुरवठा होणारी गावे]], [[साचा:भारताच्या शासकीय योजना]] [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) ११:१९, २१ जानेवारी २०२३ (IST) :{{झाले}} [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) ११:३८, २१ जानेवारी २०२३ (IST) [[:वर्ग:इ.स. १९६६ मधील स्थापना]], [[:वर्ग:इ.स. १९६७ मधील स्थापना]], [[:वर्ग:प्राप्तिकरातुन बचत मिळ्णाऱ्या योजना]], [[चर्चा:विकिपीडिया प्रचालकांचा मनमानीपणा]] [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १२:४९, ४ फेब्रुवारी २०२३ (IST) :{{झाले}} [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १६:५५, ४ फेब्रुवारी २०२३ (IST) [[:वर्ग:इ. स. १९०१]], [[सदस्य:Kishor salvi 9]], [[सदस्य:किशोर साळवी]], [[साचा:Infobox sports competition event]], [[विकिपीडिया चर्चा:Lakhan Kumare]], [[सदस्य चर्चा:चतुर]], [[सदस्य:चतुर]] [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) २०:३६, २१ फेब्रुवारी २०२३ (IST) :{{झाले}}-[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) ०७:३२, २२ फेब्रुवारी २०२३ (IST) [[२०२२-२३ स्पेन महिला तिरंगी मालिका]], [[साउथ एशिया वर्ल्ड]], [[सदस्य:मांडव्य ऋषी]], [[सदस्य चर्चा:मांडव्य ऋषी]], [[प्रा डॉ दिलीप चव्हाण]], [[नाथ (गोरक्षनाथ मंदिर)]], [[सदस्य:तुषार भांबरे]], [[सदस्य चर्चा:तुषार भांबरे]] [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १९:११, १७ मार्च २०२३ (IST) [[विकिपीडिया:धूळपाटी/केवळ मराठी]], [[2015-17 आयसीसी विश्व क्रिकेट लीग स्पर्धा]], [[2023 मणिपूर हिंसाचार]], [[सदस्य चर्चा:کوروش میهن بان]], [[कानडगाव]], [[कॉलेज ऑफ कॉम्प्युटर सायन्स, लातूर]], [[हा खेळ सावल्यांचा]] [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) २३:२४, २७ जून २०२३ (IST) :यातील दोन लेख वगळले असून, तीन लेखात भर घातली आहे. तर इंग्रजी आकडे असलेले पुनर्निर्देशित लेख नाव तसेच ठेवावेत असे मला वाटते.-[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १२:१९, २८ जून २०२३ (IST) [[:वर्ग:भाषाविषयक नियतकालिके]], [[गॅव्हिन मॅकेना]], [[गेविन मॅकेना]], [[गेविन मॅकेन्ना]], [[मधुराणी गोखले प्रभुलक]], [[हिंदवी]], [[बीड जिल्ह्यात क्षेत्रफळानुसार सर्वात मोठा तालुका कोणता]], [[पुरंदर जिल्हा]], [[पद्दे ब्राह्मणाची आडनावे]], [[:वर्ग:तारखेनुसार वगळावयाचे लेख]] [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १४:३८, १३ ऑगस्ट २०२३ (IST) == Request for filling up Google Form for Feminism and Folklore 2023 == [[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg | logo.svg|right|frameless|300px]] Greetings Organisers, We appreciate your enthusiasm for '''Feminism and Folklore''' and your initiative in setting up the competition on your local wikipedia. We would want to learn more about the needs of your community and for that please fill out the google form ([https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScusayFXTzNWV-QgIiT3bRHQbAs_pVczvput2jehOcahnCdMg/viewform here]) as soon as possible so that we can plan and adapt the demands according to your specifications. By February 8, 2023, all entries for this form will be closed. Do share about the contest on your local Wikipedia. Ask your local administrator to add Feminism and Folklore to [[Mediawiki:Sitenotice]]. Create your own or see an example [[:m:User:Tiven2240/sn-fnf|on meta]] Also a reminder regarding the prior Google form sent for Internet and Childcare Support Financial Aid ([https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSea81OO0lVgUBd551iIiENXht7BRCISYZlKyBQlemZu_j2OHQ/viewform this]). Anyone who hasn't already filled it out has until February 5, 2023 to do so. Feel free to contact us via talkpage if you have any questions or concerns. Thanks and Regards, Feminism and Folklore 2023 International Team [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) २०:११, ३० जानेवारी २०२३ (IST) <!-- सदस्य:Rockpeterson@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Rockpeterson/wlf2023&oldid=24455456 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == संदेश मिळाला == एकगठ्ठा पाठविलेला संदेश माझ्या चर्चा पानावर दिसत आहे. -- [[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) १०:२६, ७ फेब्रुवारी २०२३ (IST) : धन्यवाद. मी प्रथमच एकगठ्ठा संदेश प्रणाली वापरली आहे. कृपया सदरील संदेश मध्ये काही बदल/सुधारणा करावयास हवी होती किंवा पुढील काळात काय अपेक्षित आहे हे सुचवावे. [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १२:२७, ७ फेब्रुवारी २०२३ (IST) == स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२३ == [[विकिपीडिया:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२३]] या साठी पेज कसे सबमिट करायचं याचं मार्गदर्शन करा :कृपया [https://fountain.toolforge.org/editathons/fnf2023-mr येथे जाणे] आणि submit वर टिचकी देणे. तेथे तुमचा लेखनाव टाकून सबमिट करणे.-[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) २०:३६, ७ फेब्रुवारी २०२३ (IST) धन्यवाद [[सदस्य:AShiv1212|AShiv1212]] ([[सदस्य चर्चा:AShiv1212|चर्चा]]) ०७:२६, ८ फेब्रुवारी २०२३ (IST) :या स्पर्धेत फक्त महिला चरित्रे (त्यापैकी १/२ महिला) या विषयावर लेख लिहिला तर सहभागी होता येईल का? किमान किती लेख लिहिले पाहिजेत?@[[सदस्य:संतोष गोरे|संतोष गोरे]] [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) २१:०५, २० फेब्रुवारी २०२३ (IST) :{{साद|Ketaki Modak}} नमस्कार, आपण कमीत कमी एक नवीन लेख निर्माण केला किंवा असलेल्या लेखात ३,००० बाईटस पेक्षा जास्तीची भर घातली तरी चालेल. कृपया [[विकिपीडिया:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२३|स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२३]] या प्रकल्प पानावर जाऊन इतर माहिती व्यवस्थित समजून घेणे. येथे आपण पुरस्कार देखील प्राप्त करू शकता.-[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) ०७:०१, २१ फेब्रुवारी २०२३ (IST) ::माहितीसाठी धन्यवाद.!! प्रयत्न करते. [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) १५:१६, २१ फेब्रुवारी २०२३ (IST) ::नमस्कार, ::०१) मी नावनोंदणी करून As a trial 'अतिथी भगवान शंकर' नावाची लोककथा submit केली होती. पण मला ती माझ्या account वरून delete करायची आहे, ती कशी करता येईल? ::०२) मी माझ्या अन्य चालू असलेल्या पानांमध्ये भर घालून स्पर्धेत भाग घेऊ इच्छिते, म्हणजे असलेल्या पानात भर घातल्यावर त्याची लिंक शेवटी एकदाच पाठवायची, ना? मार्गदर्शन कराल काय? [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) ०८:५५, २३ फेब्रुवारी २०२३ (IST) ::#नमस्कार, आपला लेख सदरील यादीतून हटवला आहे. ::#आपण जो नवीन लेख लिहिणार आहात किंवा लेखात भर घालणार आहात, तो ३१ मार्च पूर्वी कधीही सबमिट करू शकता. त्याला काही बंधन नाही. शक्यतो आपले लिखाण पूर्ण झाले की सबमिट करावे, जेणे करून परीक्षकांना तो तपासणे सोपे जाईल.-:[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १२:५४, २३ फेब्रुवारी २०२३ (IST) ::#:मनापासून धन्यवाद. आपण सांगितले तसे करते. [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) १४:४८, २३ फेब्रुवारी २०२३ (IST) ::#::स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य यामधील सहभाग आणि महिला संपादनेथॉन- २०२३ यातील सहभाग यामध्ये काही फरक आहे का? असेल तर काय, ते कळेल का? ::#::स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य यामधील सहभाग - यामध्ये स्त्रियांवरील लेखन ::#::आणि ::#::महिला संपादनेथॉन- २०२३ यामध्ये स्त्रियांनी केलेले लेखन असे अपेक्षित आहे का? ::#::कृपया मार्गदर्शन हवे आहे. [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) १२:०१, ४ मार्च २०२३ (IST) ::#:::दोन्ही प्रकल्प हे वेगवेगळे असून, [[विकिपीडिया:महिला संपादनेथॉन- २०२३|महिला संपादनेथॉन- २०२३]] येथील नियम तसेच परीक्षक देखील वेगवेगळे आहेत. अधिक माहितीसाठी वरील दुव्यावर टिचकी देऊन तेथील नियम समजून घेणे.- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) २०:५०, ४ मार्च २०२३ (IST) ::#::::धन्यवाद. [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) २२:४३, ४ मार्च २०२३ (IST) == Wikipedia Asian Month 2022 Campaign Survey - We'd like to hear from you! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> '''Dear WAM2022 organizors and participants,''' Once again, the WAM international team would like to hear your feedback by filling out the survey below. === [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd8Jo4ixbwKS1rC6KmfC1q6wW53nmoCQATbmsMatbZ4A1RCwA/viewform?usp=sf_link Wikipedia Asian Month 2022 Survey] === We apologize for the permission setting that was blocking many of you from open the survey, this problem have been fixed. Please share this survey with your community. We hope to see you again with a better version in the 2023 campaign. all the best, The WAM International Team </div> <!-- सदस्य:Joycewikiwiki@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joycewikiwiki/WAM2022_Post_Campaign_Mass_Message_receiver&oldid=24259258 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == कृपया माझी माहिती डिलीट करू नये पद्माकर कुलकर्णी == माझे विकिपीडिया वरील माहिती कृपया डिलीट करू नये ही आपणास विनंती आहे [[सदस्य:पद्माकर कुलकर्णी|पद्माकर कुलकर्णी]] ([[सदस्य चर्चा:पद्माकर कुलकर्णी|चर्चा]]) ००:०२, १८ मार्च २०२३ (IST) :नमस्कार, विकिपीडिया हा एक मुक्त ज्ञानकोश असून ३२५+ भाषांत याचे लिखाण होते. सर्वत्र लिखाणाचे सारखे नियम असून त्यासाठी [[विकिपीडिया:परिचय]] आणि [[विकिपीडिया:विकिपीडिया काय नव्हे]] किमान हे दोन लेख व्यवस्थित वाचावेत. तूर्तास इतकेच सांगू इच्छितो की विकिपीडियाचा वापर हा 'सोशल मीडिया' जसेकी फेसबुक, 'वैयक्तिक ब्लॉग', '' किंवा 'आत्मचरित्र लिखाण' यासाठी करता येत नाही. :न [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) ०८:५१, १८ मार्च २०२३ (IST) ::{{साद|पद्माकर कुलकर्णी}}, कृपया लक्षात घ्यावे की आपली संपादने, आपण निर्मिलेली चुकीची पाने वारंवार हटवल्या गेली आहेत. आपल्या चर्चा पानावर तसेच येथे माझ्या चर्चा पानावर देखील आपणास सूचना देण्यात आल्या आहेत. परत एकदा सांगत आहोत की विकिपीडिया हा एक जागतिक विश्वकोश असून याचे काही नियम आहेत. विकिपीडिया चा वापर वैयक्तिक ब्लॉग अथवा सोशल मीडिया प्रमाणे करता येत नाही. कृपया आपण येथे पूर्वीच्याच अस्तित्वात असलेल्या पानांवर छोटी छोटी संपादने करत आपला सहभाग वाढवावा.- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १५:५७, ११ एप्रिल २०२३ (IST) == विकिडाटा दुरुस्ती == [[राजेश शृंगारपुरे]], [[नालासोपारा]], [[दुष्यंत वाघ]], [[बबन (चित्रपट)]], [[नाळ (चित्रपट)]], [[भारती आचरेकर]], [[आलोक राजवाडे]], [[रवी किशन]], [[गोंदिया जंक्शन रेल्वे स्थानक]], [[समीर आठल्ये]], [[चोरीचा मामला]] या पानांची विकिडेटा कलमे दुरुस्त करावीत. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) २३:०८, २६ मार्च २०२३ (IST) :{{झाले}}- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १६:२६, २७ मार्च २०२३ (IST) [[रेवती लेले]], [[पक पक पकाऽऽऽक]], [[धुरळा (चित्रपट)]], [[मोगरा फुलला]], [[लग्न पहावे करून]], [[असेही एकदा व्हावे]], [[धुमधडाका]], [[तू तिथं मी (चित्रपट)]], [[पछाडलेला]], [[नायका]] [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १७:१२, ४ एप्रिल २०२३ (IST) [[सुजय डहाके]], [[देविका दफ्तरदार]], [[खडवली रेल्वे स्थानक]], [[खर्डी रेल्वे स्थानक]], [[गार्गी बॅनर्जी]], [[बाळकृष्ण शिंदे]], [[पिस्तुल्या]], [[बेफाम (चित्रपट)]] [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) २१:१९, ५ एप्रिल २०२३ (IST) :{{झाले}}- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) ०७:३३, १२ एप्रिल २०२३ (IST) [[तुषार दळवी]], [[सक्षम कुलकर्णी]], [[कुंभ रास]], [[धनु रास]], [[मकर रास]], [[सिंह रास]] [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) २०:४६, ५ मे २०२३ (IST) [[मच्छिंद्र कांबळी]], [[निपुण धर्माधिकारी]], [[पुष्कर जोग]], [[स्वप्नील बांदोडकर]], [[त्यागराज खाडिलकर]], [[अंशू गुप्ता]] [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) २३:०८, २७ जून २०२३ (IST) [[नितीश चव्हाण]], [[प्रदीप शर्मा]], [[अर्नाळा किल्ला]], [[चतुरंग दंडासन]] [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १२:४७, २७ ऑगस्ट २०२३ (IST) [[आमच्यासारखे आम्हीच]], [[सरीवर सरी (चित्रपट)]], [[साडे माडे तीन (चित्रपट)]], [[अग्निहोत्र (मालिका)]], [[शेम टू शेम]], [[नवरी मिळे नवऱ्याला (चित्रपट)]] [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १५:०७, २२ नोव्हेंबर २०२३ (IST) :{{झाले}} - [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) ०७:०२, २३ नोव्हेंबर २०२३ (IST) == कार्यशाळा == श्री. संतोष गोरे सर नमस्कार, मराठवाडा मुक्तीसंग्रामाच्या अमृतमहोत्सवी वर्षानिमित्त पीपल्स महाविद्यालय, नांदेड येथे दिय ३.४.२०२३ रोजी विकिपीडिया कार्यशाळेचे आयोजन करण्यात आले. त्यानिमित्त पान तयार करण्यात येत असताना ते आपल्याद्वारे नष्ट करण्यात येत आहे. तरी तसे करू नये ही विनंती. [[सदस्य:विकास कांबळे|विकास कांबळे]] ([[सदस्य चर्चा:विकास कांबळे|चर्चा]]) :{{साद|विकास कांबळे}} नमस्कार, कृपया कार्यशाळा घेतल्या नंतर पान बनवावे.-[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १७:०६, २७ मार्च २०२३ (IST) == Feminism and Folklore 2023 has been extended == [[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg | logo.svg|right|frameless|300px]] Greetings Organizers, Greetings from Feminism and Folklore International Team, We are pleased to inform you that [[m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore]] an international writing contest on your local Wikipedia has been extended till the '''15th of April 2023'''. This is the last chance of the year to write about feminism, women biographies and gender-focused topics such as folk festivals, folk dances, folk music, folk activities, folk games, folk cuisine, folk wear, fairy tales, folk plays, folk arts, folk religion, mythology, folk artists, folk dancers, folk singers, folk musicians, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales and more We would like to have your immense participation in the writing contest to document your local Folk culture on Wikipedia. You can also help with the translation of [[m:Feminism and Folklore 2023|project pages]] and share a word in your local language. Organizers have been notified some instructions on mail. Please get in touch via email if you need any assistance. Best wishes, International Team Feminism and Folklore. --[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ०९:५८, ३० मार्च २०२३ (IST) <!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Rockpeterson/wlf2023&oldid=24803574 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == घोडसगाव == [[घोडसगाव]] चे आचुक अक्षांश आणि रेखांश - 21°01'21"N 76°08'49"E हे आहेत, कृपया मराठी आणि ईंग्रजी विकी वर आपण हे अचूक पणे नोद्वावे.[[सदस्य:Rock Stone Gold Castle|Rock Stone Gold Castle]] ([[सदस्य चर्चा:Rock Stone Gold Castle|चर्चा]]) १५:५१, २१ एप्रिल २०२३ (IST) :[[घोडसगाव]] लेखावरील संपादनाच्या माहितीस्तव कृपया मराठी लेख [[वानर]] तसेच इंग्रजी लेख [[:en:Gray langur|Gray langur]] हे लेख पहावेत. [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १२:५३, २२ एप्रिल २०२३ (IST) == मराठी विकी == या विकीवर लेखकांची संख्या इतकी कमी का ? मराठी विकी लेखकानं लेखनासाठी हिंदी विकी वणी लॅपटॉप दान करते का ? [[सदस्य:Rock Stone Gold Castle|Rock Stone Gold Castle]] ([[सदस्य चर्चा:Rock Stone Gold Castle|चर्चा]]) १०:३३, २२ एप्रिल २०२३ (IST) :{{साद|Rock Stone Gold Castle}} :#नमस्कार, ढोबळ मानाने हिंदी भाषा ही भारत भर बोलली आणि लिहिली जाते तर मराठी भाषा ही महाराष्ट्र आणि गोवा येथे. सबब हिंदी विकिपीडियावर सदस्य संख्या मराठी पेक्षा जास्त आहे. परंतु आपणास माहीत आहे का, की मराठी विकिपीडिया हा लेख संख्येच्या हिशोबाने इतर विविध प्रांतीय विकिपीडियांना मागे टाकत एक एक पाऊल पुढे जात आहे. :#हिंदी किंवा इतर विकिपीडियावर मोफत लॅपटॉप पुरवल्या जातो का नाही हे मला माहीत नाही. जर तसे काही असेल तर तुम्ही तो मिळवण्यास स्वतंत्र आहात.-[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १२:४५, २२ एप्रिल २०२३ (IST) == मराठी गझलसंग्रह == :आपण मराठी गझलसंग्रह येथून काही एन्ट्री काढून टाकल्या आहेत. त्या का काढून टाकल्या ते कळेल का? माझी सोनचाफा ( इंदुजी) हि ७९ व्या ओळीतील एन्ट्री आपण का काढून टाकली? [[सदस्य:Induji.in|Induji.in]] ([[सदस्य चर्चा:Induji.in|चर्चा]]) १७:३३, २७ एप्रिल २०२३ (IST) :{{साद|Induji.in}}, नमस्कार आपण नक्की कोणत्या लेखाबद्दल बोलत आहात.-[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १९:३६, २७ एप्रिल २०२३ (IST) == Feminism and Folklore 2023 has ended, What's Next? == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">{{int:please-translate}} [[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, '''[[m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023]]''' writing competition has ended. We thank you for organizing it on your local Wikipedia and help in document folk cultures and women in folklore in different regions of the world on Wikipedia. What's next? # Please complete the jury on or before 15th of May 2023. # Email us on [mailto:support@wikilovesfolklore.org support@wikilovesfolklore.org] the Wiki usernames of top three users with most accepted articles in local contest. # Write the information about the winners on the projects Meta Wiki '''[[:m:Feminism and Folklore 2023/Results|Results page]]''' # You can also put the names of the winners on your local project page. # We will be contacting the winners in phased manner for distribution of prizes. Feel free to contact us via mail or [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2023|talkpage]] if you need any help, clarification or assistance. Thanks and regards, '''International Team'''<br /> '''Feminism and Folklore''' </div> <!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Rockpeterson/wlf2023&oldid=24803574 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == चुकीचे पुनरनिर्देशित असलेली पान == [[:en:Five_Pillars_of_Islam|Five Pillars of Islam]] या लेखाचे मराठी पुनरनिर्देशन [[इस्लाम]] या वर होत आहे, परंतु , [[इस्लाम]] हे इंग्रजी पुष्ट [[:en:Islam|Islam]] वरून पुनरनिर्देशित होत असल्याने गोंधळ निर्माण होत आहे, [[इस्लामचे पाच आधारस्तंभ]] नवीन पुष्ट तयार करून त्यास [[:en:Five_Pillars_of_Islam|Five Pillars of Islam]] ला पुनरनिर्देशित करण्याची गरज आहे. @[[सदस्य:संतोष गोरे|संतोष गोरे]] अशा प्रकारच्या लेखांना दुरुस्त करण्यासाठी, तुम्हाला काळवण्या वैतीरिक्त अजून काय करता येईल? [[सदस्य:Mh21production|Mh21production]] ([[सदस्य चर्चा:Mh21production|चर्चा]]) २२:०२, २८ मे २०२३ (IST) :होय, तुम्ही 'इस्लामचे पाच आधारस्तंभ' असा नवीन लेख लिहू शकता. इतर भाषेतील लेख मराठी लेखास जोडण्याच्या पद्धतीला आंतरविकीदुवा म्हणतात. ते तुम्हाला अनुभवाने जोडता येईल. तूर्तास कोणाही जाणकारास संदेश देऊन तुम्ही काम करून घेऊ शकता.- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १७:४७, २९ मे २०२३ (IST) ::धन्यवाद! [[सदस्य:Mh21production|Mh21production]] ([[सदस्य चर्चा:Mh21production|चर्चा]]) २३:२६, १ जून २०२३ (IST) == सफर (इस्लामीक दुसरा महिना) == [[सफर (इस्लामी दुसरा महिना)]] या पानावरील आपण केलेल्या बदल बद्दल येथे सांगाल? [[सफर (इस्लामीक दुसरा महिना)]] या नावाने मी पुष्ट तयार केले होते तुम्ही ते का हटवला व तसेच वर्ग देखील हटवले [[सदस्य:Mh21production|Mh21production]] ([[सदस्य चर्चा:Mh21production|चर्चा]]) २३:३३, १ जून २०२३ (IST) :पान हटवले नाही, अभय नातू यांनी स्थानांतरित केले. तुम्ही निर्माण केले वर्ग हे अनावश्यक असून इंग्रजी वर्गाची नक्कल होती. तसेच अजून काही वर्गात दुरुस्ती करणे आवश्यक आहे. तूर्तास तुम्ही लिखाण करावे. वर्ग दुरुस्ती परत करता येईल. आणि हो, बरेच लेख हे भाषांतरित करताना अशुद्ध मराठीत लिहिले जात आहेत. अपेक्षा आहे तुमचे लेख आरामात वाचून, पुनर्लिखाण. कराल. [[मोहम्मद पैगंबर यांच्या बायका ]] मधील प्रस्तावना/ पाहिला परिच्छेद पहावा, तो मी दुरुस्त करण्याचा प्रयत्न केला आहे.-[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) ०७:३३, २ जून २०२३ (IST)का ::होय, [[मोहम्मद पैगंबर यांच्या बायका]] हा लेख सध्या अपूर्ण आहे... अमराठी तर ठीक आहे परंतु वर्ग अनावश्यक आहे हे आपण कोणत्या आधारावर ठरवतात? [[सदस्य:Mh21production|Mh21production]] ([[सदस्य चर्चा:Mh21production|चर्चा]]) ०८:३९, ३ जून २०२३ (IST) :::अनेक कारणे आहेत. :::उदाहरणार्थ: वर्ग:अरबी भाषेतील मजकूर असलेले लेख - हा वर्ग त्याच लेखात जोडता येतो ज्यात अरबी भाषेतील विविध आयात, मोठा परिच्छेद लिहिलेला आहे. एक दोन शब्द अरबी भाषेत असतील तर त्याची गरज नाही. तसेच अनेक लेखात जर अरबी भाषेतील उतारे असतील तरच वर्ग बनवायचा असतो. त्या व्यतिरिक्त लेख नाव कसे ठेवायचे यासाठी इतर नावे तपासावित, जसे की हिंदी भाषेतील मजकूर / हिंदीतील मजकूर / हिंदी भाषेमधील मजकूर वगैरे वगैरे. हे वेगवेगळे अस्तित्वात असलेले वर्ग पाहून त्याला मिळता जुळता वर्ग बनवावा. याही पेक्षा महत्वाचे म्हणजे असा कोणता इतर वर्ग आहे का हे देखील पाहावे लागते. असे अनेक मुद्दे असतात. या करिता आपण केवळ लेख लिहावा आणि उपलब्ध असलेला वर्ग जोडावा. जर नवीन वर्गाची गरज असेल तर @[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] जोडतील.-[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १२:५३, ३ जून २०२३ (IST) ::::[[सदस्य:संतोष गोरे|@संतोष गोरे]] सांगितल्या बद्दल ध्यवाद, वर्ग जोडण्या बाबत मी @अभय नातू यांना कळवीन, परंतु एक वर्ग जोडणे आवश्क आहे "इस्लामी दिनदर्शिकेचे महिने " [[सदस्य:Mh21production|Mh21production]] ([[सदस्य चर्चा:Mh21production|चर्चा]]) २३:१५, ३ जून २०२३ (IST) == Feminism and Folklore 2023 - A Heartfelt Appreciation for Your Impactful Contribution! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg|center|500px]] {{int:please-translate}} Dear Wikimedian, We extend our sincerest gratitude to you for making an extraordinary impact in the '''[[m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023]]''' writing competition. Your remarkable dedication and efforts have been instrumental in bridging cultural and gender gaps on Wikipedia. We are truly grateful for the time and energy you've invested in this endeavor. As a token of our deep appreciation, we'd love to send you a special postcard. It serves as a small gesture to convey our immense thanks for your involvement in the competition. To ensure you receive this token of appreciation, kindly fill out [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeXZaej264LOTM0WQBq9QiGGAC1SWg_pbPByD7gp3sC4j7VKQ/viewform this form] by August 15th, 2023. Looking ahead, we are thrilled to announce that we'll be hosting Feminism and Folklore in 2024. We eagerly await your presence in the upcoming year as we continue our journey to empower and foster inclusivity. Once again, thank you for being an essential part of our mission to promote feminism and preserve folklore on Wikipedia. With warm regards, '''Feminism and Folklore International Team'''. --[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ००:०७, २६ जुलै २०२३ (IST) </div> <!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf2023p&oldid=25345565 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == लेख नाव बदल == कृपया [[उस्मानाबाद]] आणि [[जेसलमेर]] ही पाने [[धाराशिव]] आणि [[जैसलमेर]] या नावांकडे स्थानांतरित करावी. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १४:५७, ७ ऑगस्ट २०२३ (IST) :{{झाले}} - [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १६:११, ७ ऑगस्ट २०२३ (IST) ::जसे संदेश यांनी औरंगाबाद लेखाचे छत्रपती संभाजीनगर नावास स्थानांतरण केले, तसे वरील दोन्ही लेख अजून योग्य नावास स्थानांतिरत झाले नाहीत. कृपया ते करावे, धन्यवाद. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १३:५६, ८ ऑगस्ट २०२३ (IST) [[अ‍ॅन फ्रँक]] हा लेख सुद्धा [[ॲन फ्रँक]] या अचूक व योग्य नावाकडे स्थानांतरित करावा. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १७:१०, ११ ऑगस्ट २०२३ (IST) [[अंदमान आणि निकोबार]] या लेखाचे [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह]] या बरोबर नावाकडे स्थानांतरण करावे. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) ११:५९, २६ ऑगस्ट २०२३ (IST) :का, अंदमान आणि निकोबार बेटे ? अचूक नाव कोणते आहे?- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) २१:५७, २६ ऑगस्ट २०२३ (IST) ::दोन्ही नावे योग्य आहेत, कोणत्याही एका नावाकडे स्थानांतरित करावे. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १२:४१, २७ ऑगस्ट २०२३ (IST) == Invitation to Rejoin the [https://mdwiki.org/wiki/WikiProjectMed:Translation_task_force Healthcare Translation Task Force] == [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|right|frameless|125px]] You have been a [https://mdwiki.toolforge.org/prior/index.php medical translators within Wikipedia]. We have recently relaunched our efforts and invite you to [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php join the new process]. Let me know if you have questions. Best [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 12:34, 13 August 2023 (UTC) <!-- सदस्य:Doc James@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_translators/10&oldid=25451576 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == परतावा == आपण हे पृष्ठ परत करू शकता [[सुशोभन सोनू रॉय]] किंवा मी हे पृष्ठ पुन्हा तयार करू शकतो ? मराठी वृत्तपत्रांमध्येही त्यांच्या बातम्या आहेत। [[विशेष:योगदान/110.224.16.31|110.224.16.31]] १६:५४, १ सप्टेंबर २०२३ (IST) :क्षमा असावी, सदरील व्यक्ती ही अजून लेख लिहिण्या इतपत उल्लेखनीय नाही. सबब सध्या तरी यावर लेख लिहिला जाऊ शकत नाही.- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १७:२१, १ सप्टेंबर २०२३ (IST) == नमस्कार... == नमस्कार [[सदस्य:Fulabai chavan|Fulabai chavan]] ([[सदस्य चर्चा:Fulabai chavan|चर्चा]]) १४:४८, २९ सप्टेंबर २०२३ (IST) :नमस्कार :- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १७:३५, २९ सप्टेंबर २०२३ (IST) ::दादोजी खोमणे हे मराठी पेज मी तयार केले आहे तर त्यात लोकं सारखे बदल करत आहेत....तर..ते पृष्ठ लॉक की करावे...ते मला कळेल का.. [[सदस्य:Fulabai chavan|Fulabai chavan]] ([[सदस्य चर्चा:Fulabai chavan|चर्चा]]) १६:२८, २ नोव्हेंबर २०२३ (IST) :::नमस्कार, विकिपीडिया वरील कोणताही लेख, कोणीही संपादित करू शकतो. अशाच प्रकारे त्यात अतिरिक्त माहितीची भर टाकली जाते.- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) २०:०३, २ नोव्हेंबर २०२३ (IST) == बॉटफ्लॅग == [[सदस्य:CommonsDelinker]] यांस इंग्लिश विकिपीडियावर बॉटफ्लॅग दिलेला आहे, त्यानुसार मराठी विकिपीडियावर सुद्धा त्यांना बॉटफ्लॅग देण्यात यावा म्हणजे त्यांची संपादने 'अलीकडील बदल' येथे दिसणार नाहीत, धन्यवाद. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १८:४३, २० जून २०२३ (IST) :करायला काही हरकत नाही. परंतु खरे तर याची संपादने अत्यल्प असून, याद्वारे एखाद्या लेखातून चित्र हटवल्याचे निदर्शनास येताच तिथे नवीन चित्र जोडता येते. सबब या दृष्टिकोनातून याला बॉट फ्लॅग नाही दिला तरी चालेल असे मला वाटते. तसेच @[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]], कडे बॉट फ्लॅग चा अधिकार आहे. तेव्हा त्यांनी यावर आपले मत व्यक्त करावे असे मला वाटते.- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) २१:४७, ९ ऑक्टोबर २०२३ (IST) ::संतोष गोरे यांच्याशी सहमत. अद्याप या बॉटच्या कामाचा उपद्रव वाटत नाही. अधिक बदल होउन त्यामुळे इतरांचे बदल सारखे झाकले जाऊ लागले तर बॉटफ्लॅग देउयात. ::[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) २२:०६, ९ ऑक्टोबर २०२३ (IST) == Invite to Join Wikipedia Asian Month 2023 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''You are receiving this message because you participated in the [[:m:Wikipedia Asian Month 2022|Wikipedia Asian Month 2022]] as an organizer or editor.'' [[File:Wikipedia Asian Month Logo.svg|thumb|Join the Wikipedia Asian Month 2023 ]] <big>Dear all,</big> <big>The '''[[:m:Wikipedia Asian Month Home|Wikipedia Asian Month 2023]]'''[1] is coming !</big> <big>The campaign start within a flexible 30 days from November to December. Following with the changes of the rules made by last year, the wish to have more people get to know Asia and Asian related topic is the same! </big>'''<big>Click [[:m:Wikipedia Asian Month 2023/Join an Event|"Here"]] to Organize/Join a WAM Event.</big>''' '''1. Propose "Focus Theme" related to Asia !''' If you are based somewhere in Asia, or have specific passion on an Asian topic, please propose your "Focus Theme" by October 25th. The WAM international team will select 5 themes. Please propose your focus theme through [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfPLz8kvSP_0LlI4vGRHAP2ydJPnLY__1hb9-p8AsRcS2R2NQ/viewform?usp=sf_link this link][2]. '''2. Enhancing existing articles can also count as part of campaign contribution.''' Any edits, including creating new articles or adding new content to existing articles, over 3000 bytes in total would be able to get a reward. Last year, due to this change of rules, the Programs & Events Dashboard was suggested. However, according to community survey of 2022, Fountain Tool is still the best platform for tracking edit and points. You don’t need to create any Dashboard. For the tracking of editing existing article, the international team is currently designing a form. Will soon publish to the main page of WAM 2023. '''3. More flexible campaign time''' The contribution duration would remain 30days, but we extended the overall campaign timeline to 2 months. All organizers can decide when to start their WAM as long as the whole duration is within November 1st to December 31th. It means that you can participate in WAM based on the needs of your local community. '''Timetable''' * October 1st, 2023 : Publish International Campaign Page of the Year * October 5th to 25th, 2023 : Call for focus themes of WAM 2023. * Before 29 October, 2023: Complete '''[[:m:Wikipedia Asian Month 2023/Join an Event|Registration]]''' [3] of Each language Wikipedia. * November 1st, UTC 00:00 to December 31th, UTC 00:00, 2023: Running the Campaign. (Find your local campaign for the actual event date.) * January 1st to March 15th, 2024: Auditing of each language Wikipedia. * March 30th, 2024: Deadline of reporting statistics and eligible editors to the International Team * April 1st to May 15th, 2024: The international team distributes Barnstars and Certificates to eligible editors of each event. For your information, the main page of Wikipedia Asian Month is currently undertaking a reconstruction for archiving purpose. For the 2023 event please bookmarked this page. We hope you will enjoy Wikipedia Asian Month! If you have any inquiry, feel free to contact us by info@asianmonth.wiki [4]. <big> We look forward to your participation. Cheers!!! WAM 2023 International Team</big> [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2023 [2] https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfPLz8kvSP_0LlI4vGRHAP2ydJPnLY__1hb9-p8AsRcS2R2NQ/viewform?usp=sf_link [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2023/Join_an_Event [4] info@asianmonth.wiki </div> <!-- सदस्य:Joycewikiwiki@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joycewikiwiki/Wikipedia_Asian_Month_2023_Message_receiver_main&oldid=25753309 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> What are your plans to arrange Asian Month 2023 Marathi? I am interested to participate. [[सदस्य:Vikrantkorde|विक्रांत कोरडे]] ([[सदस्य चर्चा:Vikrantkorde|चर्चा]]) १७:२९, २१ ऑक्टोबर २०२३ (IST) :@[[सदस्य:Vikrantkorde|विक्रांत कोरडे]], नमस्कार, आपल्या सहभाग आणि उत्कंठेबद्दल धन्यवाद. लवकरच या प्रकल्पाबद्दल मराठी विपी वर सूचना देण्यात येईल. :cc:@[[सदस्य:Tiven2240|टायविन]] आणि @[[सदस्य:Sandesh9822|संदेश हिवाळे]] :- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १०:०३, २२ ऑक्टोबर २०२३ (IST) == नोव्हेंबर मुखपृष्ठ सदर == नमस्कार, नोव्हेंबर महिन्यात बदलून [[हंपी]] हा लेख सदर करावा असे सुचवत आहे. कृपया या लेखावर एकदा नजर घालावी व उचित बदल करावेत ही विनंती. [[विकिपीडिया:मुखपृष्ठ_सदर_लेख_नामनिर्देशन#हंपी]] धन्यवाद. [[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) ०६:१६, ३० ऑक्टोबर २०२३ (IST) :नमस्कार, लेख विस्तृत आणि सुंदर आहे, परंतु यात लाल दुवे तसेच भाषांतरामुळे काही व्याकरणाच्या चुका देखील झाल्या आहेत. तसे प्रमाण कमीच आहे. लेख बऱ्यापैकी व्यवस्थित झाला असे वाटले की मी आपल्याला तसे कळवतो. सध्या मी थोडा व्यस्त असल्याने, काम थोडे हळू हळू होईल असे वाटते.:- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) ०९:३५, ३० ऑक्टोबर २०२३ (IST) ::@[[सदस्य:Nitin.kunjir|Nitin.kunjir]] नमस्कार, यात आपले योगदान पण दिसून येत आहे. कृपया सदरील लेखावर एक नजर फिरवावी आणि काय कमी जास्त आहे ते सुचवावे.- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) ०९:४२, ३० ऑक्टोबर २०२३ (IST) == विकिपीडिया आशियाई महिना २०२३ == [[चित्र:Wikipedia Asian Month Logo Mr.svg|right|400px|frameless]] प्रिय विकिसदस्य, '''[[विकिपीडिया:विकिपीडिया आशियाई महिना २०२३|विकिपीडिया आशियाई महिना ]]''' हे विकीमेडियन्स द्वारा स्थापन केलेले एक वार्षिक अभियान आहे. हे अभियान मुख्यत्वे आशिया खंडातील देश आणि तेथील संस्कृती संबंधित विषयांवरील लेखांवर लक्ष केंद्रित करते. अनेक आशियाई व भारतीय विकिपीडिया समुदायांनी यात भाग घेतलेला आहे. आणि आमची अशी इच्छा आहे की आपण मराठी विकिपीडियावर आपले अमूल्य योगदान द्यावे. प्रकल्प पृष्ठ [[विकिपीडिया:विकिपीडिया आशियाई महिना २०२३|येथे]] उपलब्ध आहे. आपण ही स्पर्धा जिंकल्यास आपण '''विकिपीडिया आशियाई दूत घोषित होऊन तुम्हाला सही केलेले प्रमाणपत्र मिळेल व एक अधिक पोस्टकार्ड मिळेल''' तसेच '''डिजीटल बार्नस्टार''' देखील प्राप्त करू शकता. अधिक माहितीसाठी प्रकल्प पृष्ठ तपासा. [[विकिपीडिया:विकिपीडिया आशियाई महिना २०२३/सहभागी|येथे]] आपली नोंदणी करा आणि [https://fountain.toolforge.org/editathons/wam-mr-2023 हा दुवा] वापरून आपला लेख सादर करा. जर तुम्हाला कोणत्या मदतीची आवश्यकता असेल तर स्थानिक आयोजक [[सदस्य:संतोष गोरे|संतोष गोरे ]], [[सदस्य:Sandesh9822|संदेश हिवाळे]] किंवा [[सदस्य:Tiven2240|टायविन]] यांना संपर्क करावा. धन्यवाद. :'''आयोजक विकिपीडिया आशियाई महिना २०२३''' :<small>हा संदेश [[विकिपीडिया:स्वागत आणि साहाय्य चमू|विकिपीडिया मदत चमू]] करिता [[विकिपीडिया:एकगठ्ठा संदेश प्रणाली]] सुविधा वापरून [[विपी:प्रचालक|मराठी विकिपीडिया प्रचालकांमार्फत]] पाठविला गेला असण्याची संभावना आहे.</small> <!-- सदस्य:संतोष गोरे@mrwiki ने https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A5%8B%E0%A4%B7_%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A5%87/test&oldid=2341857 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == आकाराम दादा पवार यांच्या विकिपीडिया पानाच्या पुनर्स्थापनेची विनंती == नमस्कर, काहि दिवसा अघोधर "[[आकाराम दादा पवार]]" या बद्दलच्या विकिपीडिया पानाला संदर्भांच्या अभावी हटवले आहे. मात्र, माझ्या मते, लिहिलेल्या माहितीची अचूकता सिद्ध करू शकणारे पुरेसे संदर्भ आहेत. [[आकाराम दादा पवार]] यांनी लोकांसाठी आणि देशासाठीही मोलाचे योगदान दिले आहे आणि त्यांच्या कार्याबद्दल लोकांना माहिती असणे महत्त्वाचे आहे. मी विनंती करते की तुम्ही विकिपीडिया वर पान पुनर्स्थापीत करा . जर आवश्यक असेल तर, माहितीला आधार देणारे अतिरिक्त संदर्भ देण्यासाठी मी तयार आहे.[[आकाराम दादा पवार]] सारख्या व्यक्तींचे सकारात्मक योगदान ओळखणे आणि त्यावर प्रकाश टाकणे महतवाचे आहे . या विषयाकडे तुमचे लक्ष दिल्याबद्दल धन्यवाद. [[सदस्य:Manasi.M.Pawar|Manasi.M.Pawar]] ([[सदस्य चर्चा:Manasi.M.Pawar|चर्चा]]) १३:५०, १५ डिसेंबर २०२३ (IST) :{{साद|Manasi.M.Pawar}}, नमस्कार, आपल्या सदरील लेखावर संदेश हिवाळे यांनी [https://mr.m.wikipedia.org/wiki/सदस्य_चर्चा:Sandesh9822 त्यांच्या चर्चा पानावर] उत्तर दिले आहे. काही शंका असतील तर तेथे पुढील चर्चा करू शकता. -[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १८:५९, १८ डिसेंबर २०२३ (IST) == Invitation to Organize Feminism and Folklore 2024 Writing Competition == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear {{PAGENAME}}, Hope you are doing well, Wishing you a Happy New Year!. We extend a heartfelt invitation to you to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024]]''' writing competition, which is scheduled to take place from February 1, 2024, to March 31, 2024. This year's edition of Feminism and Folklore will concentrate on feminism, women's issues, and gender-focused topics, aligning with a Wiki Loves Folklore gender gap focus and featuring a folk culture theme on Wikipedia. This year we have created two new Tools for the Feminism and Folklore project. The tool is called '''Campwiz'''. This tool is created by the international Tech team of Wiki Loves Folkore especially crafted for Feminism and Folklore project. The tool works as same as fountain or dashboard but has extra abilities required for jury and submission of articles. To create a new campaign on Campwiz, organizers to follow these steps: # Go to the tool link: <nowiki>https://tools.wikilovesfolklore.org/</nowiki> # Select your wiki on which you want to organize the campaign (enter the name or short code, such as "{{CONTENTLANG}}" for {{#language:{{PAGELANGUAGE}}}} {{SITENAME}}). # Give your campaign a name example "Feminism and Folklore 2024 on {{#language:{{PAGELANGUAGE}}}} {{SITENAME}})". # Select the start and end dates (note: keep your start date as Feb 1 and end date as March 31). # Provide a description for your campaign (you can briefly describe the campaign in this section). # Make sure to keep the checkboxes ticked for "Allow users to submit articles that were not created but expanded." if you want to use the campaign for expanded articles also. # Keep minimum added bytes as 4000 and minimum added words as 400 and click next. # In the jury section, keep the checkboxes ticked for "Allow jury members to participate in the campaign" and "Prevent jury members from seeing each other's votes." As per your preference. # Under the jury search box, type the username of your jury and click on the "+" button to add; you can add multiple jury members. # Click next to review and then click on save. With this we have also created a '''Missing article tool'''. This tool identifies articles in the English Wikipedia that are absent from your native language Wikipedia. You can customize your selection criteria, and our tool will provide you with a table displaying the missing articles along with suggested titles. You also have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Both tools, the Missing Article Tool and the Campwiz Tool, are now available for public use during the Feminism and Folklore campaign. You can find more information about these tools here: <nowiki>https://tools.wikilovesfolklore.org/</nowiki> There are also some changes in the rules and criteria's. Please go through the rules below. # '''Minimum Length:''' The expanded or new article should have a minimum of '''''4000 bytes or 400 words''''', ensuring sufficient depth and coverage of the chosen topic. The local organizers are free to choose the minimum length criteria as per needs of their local Wikipedia and must be clearly mention on local project page. # '''Language Quality:''' Articles should not be poorly machine-translated, ensuring that language quality and readability are maintained at a high standard. # '''Timeline of Creation or Expansion:''' The article should be created or expanded between 1 February and 31 March, aligning with the specified contest timeline. # '''Theme Relevance''': Articles should directly address the theme of feminism and folklore, exploring connections between gender, cultural traditions, and intangible heritage. # '''No Orphaned Articles:''' Articles must not be orphaned, meaning they should be linked from at least one other article to ensure visibility within the Wikipedia ecosystem. # '''No Copyright violations:''' There should be no copyright violations, and articles should adhere to local Wikipedia policies on notability, ensuring that the content meets the standards for notability. # '''Adequate references and Citations:''' Each article should include proper references and citations following local Wikipedia policies, ensuring the reliability and credibility of the information presented. Learn more about the contest details and prizes on our project page [[:m:Feminism and Folklore 2024|here]]. Should you require any assistance, please feel free to contact us on our meta talk page or via email. We eagerly anticipate your enthusiastic coordination and participation in Feminism and Folklore 2024. Thank you and Best wishes, '''Feminism and Folklore 2024 International Team''' --[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १२:२१, १८ जानेवारी २०२४ (IST) </div></div> <!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf&oldid=26088038 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2023 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2023 you '''[https://mdwiki.org/wiki/WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2023_(all) were one of the top medical editors in your language]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdWfjVFbDO4ji-_qn2SsAgdCflhcOZychLnr1JUacsPaBr1eA/viewform Consider joining for 2024]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translation of health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [https://mdwiki.org/wiki/User:Doc_James <span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' ०३:५५, ४ फेब्रुवारी २०२४ (IST) </div> <!-- सदस्य:Doc James@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2023&oldid=26173705 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == एक लेख जोडा == [[विकिपीडिया:मुखपृष्ठ अलीकडील मृत्यू]] या लेखात मला एक नाव जोडायचे आहे– 👉🏻[[हेगे गींगोब]]👈🏻, धन्यवाद! --[[सदस्य:Ayesha46|Ayesha46]] ([[सदस्य चर्चा:Ayesha46|चर्चा]]) ०८:१६, ५ फेब्रुवारी २०२४ (IST) :ठीक आहे जोडूया. याच सोबत [[फेब्रुवारी ४]] मध्ये मृत्यू या मथळ्या खाली आपण सदरील लेखनाव जोडू शकता.- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) २२:०८, ५ फेब्रुवारी २०२४ (IST) ::सल्ल्याबद्दल धन्यवाद, तुम्ही सांगितल्याप्रमाणे मी ते संपादन केले -- [[सदस्य:Ayesha46|Ayesha46]] ([[सदस्य चर्चा:Ayesha46|चर्चा]]) २३:००, ५ फेब्रुवारी २०२४ (IST) == कृपया इतर संपादकांना मदत करा == आपण अलीकडे [[सदस्य:Sohan wankhade]] यांचे सदस्य पान (Userpage) [https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%3ASohan_wankhade&diff=2326837&oldid=2326800 पूर्णपणे रिक्त केले] होते [https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%3ASohan_wankhade&diff=2327312&oldid=2327310 ते ही अनेक वेळा]. आपले कारण "विकिपीडिया चा वैयक्तिक वापर" होते. मी तुमचे लक्ष [[:en:WP:UPYES|WP:UPYES]] वर आणू इच्छितो, हे धोरण प्रत्येक विकिपीडियाच्या सदस्य पानांवर लागू होते (दुर्दैवाने ते मराठी विकिपीडियावर अस्तित्वात नाही, पण तरीही मराठी विकिपीडियावर लागू होते.) त्यात स्पष्टपणे "Non-article Wikipedia material such as reasonable Wikipedia humor, essays and perspectives, personal philosophy, comments on Wikipedia matters allowed" लिहिले आहे. त्यामुळे तुम्ही जे केले त्याऐवजी काही मजकूर तिथेच राहू द्यायला हवे होते आणि त्याला समजावून सांगायला हवे होते. तसे, मी ते केले आहे. धन्यवाद. (You recently had completely blanked User:Sohan wankhade's userpage multiple times. Your reason was "विकिपीडिया चा वैयक्तिक वापर". I would like to bring your notice to [[:en:WP:UPYES|WP:UPYES]], a policy applicable to all wikipedias' userpages (unfortunately it doesn't exist in marathi wikipedia, but is still applicable). It clearly says "Non-article Wikipedia material such as reasonable Wikipedia humor, essays and perspectives, personal philosophy, comments on Wikipedia matters allowed'. So you should rather have let some content stay there and explain him why you reduced it. By the way, I have did it. Thank you.) [[सदस्य:ExclusiveEditor|<span style="background:Orange;color:White;padding:2px;">Exclusive</span><span style="background:black; color:White; padding:2px;">Editor</span>]] [[सदस्य चर्चा:ExclusiveEditor|_{Notify Me!}]] [[सदस्य:ExclusiveEditor|ExclusiveEditor]] १९:४३, १२ फेब्रुवारी २०२४ (IST) :{{साद|ExclusiveEditor}}नमस्कार, कृपया काही अतिरिक्त खुलासे कराल तर फार बरे होईल. :# ''कृपया इतर संपादकांना मदत करा'' - आजपर्यंत मी कुणाकुणाला मदत केली नाही त्यांची नावे येथे नमूद करावीत. :# ''Redundancy'' - आपण येथील संपादन सारांश मध्ये Redundancy (म्हणजे अतिरेक) असे नमूद केले आहे. मी नक्की कशाचा अतिरेक केला आहे? :# ''ते ही अनेक वेळा'' - मी नक्की सदरील सदस्याचे सदस्य पान कितीवेळा रिकामे केले याची निश्चित संख्या येथे नमूद केल्यास अजून बरे होईल. :# ''आणि त्याला समजावून सांगायला हवे होते. तसे, मी ते केले आहे'' - आपण Sohan wankhade यांचे चर्चा पान तपासले आहे का? उलट मी तरी त्यांना एकवेळा सूचना दिली आहे; आपण कधी आणि कुठे दिलीय? :::: अपेक्षा आहे की योग्य आणि मुद्देसूद उत्तरे द्याल.-[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) २३:१८, १२ फेब्रुवारी २०२४ (IST) तुमच्या प्रश्नाची उत्तरे: # मी सहमत आहे की तुम्ही इतरांना मदत करण्यासाठी खरोखरच एक प्रशंसनीय काम केले आहे आणि "'''कृपया इतर संपादकांना मदत करा'''" हे शीर्षक अंशतः चुकीचे असू शकते, परंतु मला असे म्हणायचे आहे की फक्त या एका प्रकरणात तुम्ही User:Sohan wankhade यांशी बोलायला हवे होते. # तुमच्या चर्चा पानावरील माझे दुसरे संपादन तांत्रिक(Technical) होते, ज्यात मी माझी 'डिझाइनशिवाय डुप्लिकेट स्वाक्षरी' काढून टाकली. त्यामुळे माझे संपादन सारांश 'Redundancy' होते आणि तुमच्याशी संबंधित नव्हते. # मी तुमचे पहिले संपादन "'''पूर्णपणे रिक्त केले'''" या शब्दासह ''विकिलंक'' केले आहे आणि सोबतच '''"ते ही अनेक वेळा'''" तुमच्या पुन्हा रिक्त केलेल्या संपादन सोबत ''wikilink'' केले होते. अशा प्रकारे मी तुमच्या दोन्ही संपादनांचा अप्रत्यक्षपणे उल्लेख केलेले आहे. # तुम्ही त्याला (UserːSohan Wankhade) सांगायला हवे होते की वापरकर्ता पानावर फक्त '''काही''' विकिपीडिया संबंधित नसलेल्या सामग्रीला '''परवानगी आहे'''. तुम्ही त्याच्यासाठी [[विकिपीडिया:विकिपीडिया काय नव्हे|चुकीचा धोरणात्मक लेख]] देखील जोडले आहे, कारण त्यात त्याच्या प्रकरणाचा (कविता) कुठेही उल्लेख केलेला नाही, पण स्वत: लिहिलेल्या कवितांना परवानगी नाही या निष्कर्षावर तुम्ही कसे पोहोचलात हे देखील त्याला सांगितले नाही. # ''आपण कधी आणि कुठे दिलीय (सूचना)?''- कृपया माझे संपादन सारांश पहा: [https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:Sohan_wankhade&action=history UserːSohan wankhade's history] आणखी दोन गोष्टीː * मी मान्य करतो की मी लिहिण्यासाठी मशिन ट्रान्सलेशन वापरतो कारण मराठीत टाईप करण्यास खूप वेळ लागतो, तथापि मला मराठी माहित आहे, आणि माझे लेखन पुरेसे वाचनीय आहे. *मला तुमच्याशी वाद घालायचे नाही आणि तूम्ही माझे शत्रूही नाही आहात. मला फक्त तूम्च्याकडे या घटनेची नोंद करायची होती, आणि नवीन वापरकर्त्यांना ते स्वतः समस्याग्रस्त आहेत असे वाटणार नाही याची खात्री करून घ्यायची आहे कारण त्यांना असे वाटल्यास ते मदत करणार नाहीत. (कोणतेही शब्दलेखन चुकीचे असल्यास क्षमस्व.) [[सदस्य:ExclusiveEditor|<span style="background:Orange;color:White;padding:2px;">Exclusive</span><span style="background:black; color:White; padding:2px;">Editor</span>]] [[सदस्य चर्चा:ExclusiveEditor|_{Notify Me!}]] [[सदस्य:ExclusiveEditor|ExclusiveEditor]] १५:५७, १३ फेब्रुवारी २०२४ (IST) :* ३. ''पूर्णपणे रिक्त केले'' आणि ''ते ही अनेक वेळा'' - माफ करा, दोन वेळा (twice) आणि अनेकवेळा (multiple times) यात फरक आहे. मी सदरील सदस्याचे सप्टेंबर २०२३ मध्ये सदस्य पान केवळ दोन वेळा रिक्त केले आणि त्याच सोबत त्यांच्या चर्चा पानावर एक सूचना टाकली होती. त्यानंतर देखील सदरील सदस्य स्वतःचे सदस्य पान पुन्हा पुन्हा संपादत होते. जास्त गंभीर सूचना दिल्यास सदस्य विकिपीडियावर येणे कमी करू शकतो, म्हणून मी त्यांच्या कडे थोडे दुर्लक्ष केले. माझ्या मते असे करणे योग्य होते. :* ४. ''वापरकर्ता पानावर फक्त काही विकिपीडिया संबंधित नसलेल्या सामग्रीला परवानगी आहे. तुम्ही त्याच्यासाठी चुकीचा धोरणात्मक लेख देखील जोडले आहे'' - कृपया बारकाईने निरीक्षण करावे, सदरील सदस्य सात वर्षांपासून विकिपीडियावर असून या पूर्ण कार्यकाळात त्यांनी मराठी विपी वर आजपावेतो तब्बल २० संपादने केली असून ती सर्व केवळ स्वतःच्या सदस्य पानावरील आहेत. त्यांनी अजून एकही उपयुक्त संपादन केलेले नाही. याचा अर्थ सदरील सदस्य विकिपीडियाचा वापर [[अनुदिनी]] (personal blog) प्रमाणे करत आहे. यासाठी आपण त्यांच्या विकिमिडिया वरील संपादनाचा [https://commons.m.wikimedia.org/wiki/Commons:Deletion_requests/Files_uploaded_by_Sohan_wankhade हा इतिहास] पहावा. येथे त्या ठिकाणच्या प्रचालकानी Out of Scope, personal photo असा शेरा दिला आहे. हेच माझे म्हणणे मराठी विपी वरील संपदानाबाबत आहे. यासाठी मी तुम्हाला दोन दुवे देतो, इंग्रजी [[en:Wikipedia:User pages#What may I not have in my user pages?|What may I not have in my user pages?]] (तुम्हाला इंग्रजीचा सराव जास्त आहे म्हणून) आणि मराठी [[विकिपीडिया:विकिपीडिया काय नव्हे#विकिपीडिया म्हणजे ब्लॉग, वेबस्पेस पुरवठादार कंपनी, सोशल नेटवर्क संकेतस्थळ अथवा कुणाचे स्मारक संकेतस्थळ नव्हे|विकिपीडिया म्हणजे ब्लॉग, वेबस्पेस पुरवठादार कंपनी, सोशल नेटवर्क संकेतस्थळ अथवा कुणाचे स्मारक संकेतस्थळ नव्हे]]. सदरील नियम मला जास्त महत्वाचा वाटतो. माझा सारांश - सदस्य विपिवर योगदान देत असल्यास त्याचा हेतू शुद्ध मानल्या जाऊ शकतो. अशा वेळी त्याने सदस्य पानावर माहिती चौकट साचा जोडणे, सुविचार, आपला विपत्र पत्ता देणे, फेसबुक सहित इतर समाज माध्यमांचे दुवे देणे चालू शकते (जसे की तुम्ही म्हणत आहात). परंतु जर तो केवळ सदस्य पानावर वारंवार संपादन करत असेल तर तो हेतू पूर्वक ब्लॉग प्रमाणे विपीचा दुरुपयोग करत असतो. :: ''वि. सु. - सप्टेंबर २०२३ पासून मी सदरील सदस्यांकडे ([[सदस्य:Sohan wankhade]]) दुर्लक्ष केले होते. परंतु तुम्ही आज तब्बल सहा महिन्यांनी अनाकलनीय रित्या त्यांची बाजू मांडत आहात म्हणून आता त्यांच्यावर जास्त लक्ष दिल्या जाईल. कदाचित ते प्रतिबंधित देखील होऊ शकतील. -:[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) २२:३८, १४ फेब्रुवारी २०२४ (IST) == तुमच्या काही लेखांचे मूल्यमापन झाले == शेवटच्या अपडेटपासून काही नवीन सबमिशनचे मूल्यांकन केले गेले: * [[पूनम पांडे]] (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) कृपया लक्षात घ्या की, हे कॅम्पविझ बॉट कडून निवडलेले वैशिष्ट्य होते. - [[सदस्य:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[सदस्य चर्चा:CampWiz Bot|चर्चा]]) ०१:०४, १४ फेब्रुवारी २०२४ (IST) == Translation help == Hi, can you please translate (localize per your wiki) [[सदस्य:CampWiz Bot/wlf.json|these summaries]] in Marathi for the bot? [[सदस्य:Nokib Sarkar|Nokib Sarkar]] ([[सदस्य चर्चा:Nokib Sarkar|चर्चा]]) १२:५४, २२ फेब्रुवारी २०२४ (IST) :Hi, as per my opinion, most of the part is already translated in Marathi. Translation of the table isn't necessary. @[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] , am I right? - [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १५:१९, २२ फेब्रुवारी २०२४ (IST) ::Just to confirm, are you talking about the edit summaries listed in [[सदस्य:CampWiz Bot/wlf.json]]? [[सदस्य:Nokib Sarkar|Nokib Sarkar]] ([[सदस्य चर्चा:Nokib Sarkar|चर्चा]]) १८:१८, २२ फेब्रुवारी २०२४ (IST) :::Yes. I am talking about the same. Which part do you want to translate in Marathi? As per my knowledge the table is a software programming language, about which I have no idea. For more kindly get the help from @[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] or @[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]], they may help you. - [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) ०६:३७, २३ फेब्रुवारी २०२४ (IST) == तुमच्या काही लेखांचे मूल्यमापन झाले == शेवटच्या अपडेटपासून काही नवीन सबमिशनचे मूल्यांकन केले गेले: * [[पूनम पांडे]] (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) कृपया लक्षात घ्या की, हे कॅम्पविझ बॉट कडून निवडलेले वैशिष्ट्य होते. - [[सदस्य:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[सदस्य चर्चा:CampWiz Bot|चर्चा]]) ०२:०५, ३० मार्च २०२४ (IST) == तुमच्या काही लेखांचे मूल्यमापन झाले == शेवटच्या अपडेटपासून काही नवीन सबमिशनचे मूल्यांकन केले गेले: * [[सुहानी भटनागर]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) कृपया लक्षात घ्या की, हे कॅम्पविझ बॉट कडून निवडलेले वैशिष्ट्य होते. - [[सदस्य:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[सदस्य चर्चा:CampWiz Bot|चर्चा]]) १६:३०, २ जून २०२४ (IST) == तुमच्या काही लेखांचे मूल्यमापन झाले == शेवटच्या अपडेटपासून काही नवीन सबमिशनचे मूल्यांकन केले गेले: * [[पूनम पांडे]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) कृपया लक्षात घ्या की, हे कॅम्पविझ बॉट कडून निवडलेले वैशिष्ट्य होते. - [[सदस्य:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[सदस्य चर्चा:CampWiz Bot|चर्चा]]) २०:३०, २ जून २०२४ (IST) == तुमच्या काही लेखांचे मूल्यमापन झाले == शेवटच्या अपडेटपासून काही नवीन सबमिशनचे मूल्यांकन केले गेले: * [[सुहानी भटनागर]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = 91 words) कृपया लक्षात घ्या की, हे कॅम्पविझ बॉट कडून निवडलेले वैशिष्ट्य होते. - [[सदस्य:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[सदस्य चर्चा:CampWiz Bot|चर्चा]]) २३:३०, ८ जून २०२४ (IST) == राजगड तालुका मॅप Add करा == https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/94/Velhe_tehsil_in_Pune_district.png [[विशेष:योगदान/2401:4900:550F:B8F7:75A6:5EFE:80ED:A4BA|2401:4900:550F:B8F7:75A6:5EFE:80ED:A4BA]] ०९:५१, १७ ऑगस्ट २०२४ (IST) :{{झाले}} - [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १२:५४, १७ ऑगस्ट २०२४ (IST) == अनंतराव थोपटे विकिपीडियावर विधानसभा सदस्य माहितीचौकट add करा. == अनंतराव थोपटे विकिपीडियावर विधानसभा सदस्य माहितीचौकट add करा. [[विशेष:योगदान/2401:4900:5195:ABC6:CC09:F959:C113:F5B9|2401:4900:5195:ABC6:CC09:F959:C113:F5B9]] १४:१९, ३१ ऑगस्ट २०२४ (IST) :प्रिय अनामिक सदस्य, प्रथम आपण सनोंद प्रवेश करून येथे चर्चा करावी. आपला ip अंकपत्ता नियमित बदलतो, तसेच सनोंद प्रवेश नसल्यास तुमच्याशी चर्चा करता येत नाही. सबब येथे सनोंद प्रवेश करून चर्चा करावी. [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १३:२८, ७ सप्टेंबर २०२४ (IST) == अनंतराव थोपटे विकिपीडियावर विधानसभा सदस्य माहितीचौकट add करा. == [[अनंतराव थोपटे]] [[विशेष:योगदान/2401:4900:36C4:605A:DD7E:3A78:DE79:8176|2401:4900:36C4:605A:DD7E:3A78:DE79:8176]] १३:१६, ७ सप्टेंबर २०२४ (IST) :प्रिय अनामिक सदस्य, प्रथम आपण सनोंद प्रवेश करून येथे चर्चा करावी. आपला ip अंकपत्ता नियमित बदलतो, तसेच सनोंद प्रवेश नसल्यास तुमच्याशी चर्चा करता येत नाही. सबब येथे सनोंद प्रवेश करून चर्चा करावी. [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १३:२८, ७ सप्टेंबर २०२४ (IST) == विनाकारण माहिती आणि संदर्भ खोडल्याबद्दल == हुंडा या लेखात मी काही माहिती जोडली होती. ती माहिती खोडण्याचे काहीही सबब किंवा कारण दिलेले नाही. माहिती चुकीची होती का? याचा खुलासा आपण करावा [[सदस्य:Ranjeetrao.Deshmukh|Ranjeetrao.Deshmukh]] ([[सदस्य चर्चा:Ranjeetrao.Deshmukh|चर्चा]]) २०:५२, १३ सप्टेंबर २०२४ (IST) :# नमस्कार, काहीतरी कारण असेल म्हणून माहिती उडवली असेल ना, मग तिथे विनाकारण हा शब्द योग्य आहे का? असो, विषय बदलायला नको. :#आपण अनेक लेखात बशीर मोमीन कवठेकर यांची माहिती जोडली आहे. मुळात बशीर मोमीन कवठेकर या एकाच लेखात ती माहिती जोडणे अपेक्षित आहे. वेडात मराठे वीर दौडले सात हा चित्रपट बशीर मोमीन कवठेकर यांच्या कादंबरीवर आधारित आहे सबब, तिथे माहिती जोडणे ठिक आहे. परंतु आपण [[हुंडा]] आणि [[भारतातील हुंडा प्रथा]] या दोन लेखात समान मजकूर जोडलात, हे अयोग्य आहे. हुंडा हा शब्द जिथे जिथे आला तिथे लगेच एकसमान माहिती जोडणे हे अपेक्षित नाही. :#आपण [[भारतातील हुंडा प्रथा]], [[हुंडा]], [[मराठी रंगभूमी]], [[आणीबाणी (भारत)]], [[वेडात मराठे वीर दौडले सात (चित्रपट)]], [[नाटक]], [[बशीर मोमीन (कवठेकर)]], [[इ.स. २०२१]] तसेच [[इ.स. १९४७]] या लेखात बशीर मोमीन कवठेकर यांची माहिती जोडली आहे. या पैकी [[वेडात मराठे वीर दौडले सात (चित्रपट)]], [[बशीर मोमीन (कवठेकर)]], [[इ.स. २०२१]] तसेच [[इ.स. १९४७]] या लेखात बशीर मोमीन कवठेकर यांची माहिती जोडणे हे योग्य आहे. परंतु बशीर मोमीन कवठेकर यांनी केलेले विविध कार्य प्रत्येक वेगवेगळ्या लेखात जोडण्या ऐवजी बशीर मोमीन कवठेकर या एकाच जोडणे अपेक्षित आहे. तरीही मी केवळ हुंडा आणि भारतातील हुंडा प्रथा या दोन लेखातील माहिती तितकी उडवली आहे. कृपया कवठेकर यांची योग्य ती विश्वकोशीय माहिती आपण त्यांच्या नावातील लेखात जोडताल असे अपेक्षित आहे. :[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) २२:५०, १३ सप्टेंबर २०२४ (IST) ::नमस्कार, ::आधी माहिती खोडताना त्याचे कारण दिले नव्हते म्हणूनच विनाकारण म्हटले. एखाद्याला व्याकरण आवडणार नाही, एखाद्याला भाषातले शब्द प्रयोग आवडणार नाहीत ..असं बरच काही असू शकते. त्यामुळे, विशेषता, दुसऱ्याची माहिती जेव्हा आपण खोडतो तेव्हा थोडेसे स्पष्टीकरण देणे उचितच ठरेल. ::वाचक जेव्हा विकिपीडियावर कोणताही विषय वाचतो तर तेव्हा एकसंध आणि परिपूर्ण माहिती तेथे उपलब्ध असेल तर ते वाचकास निश्चितच फायद्याचे ठरते. त्यामुळे असे माहिती किंवा संदर्भ जोडणे यात गैर काही नाही. [[सदस्य:Ranjeetrao.Deshmukh|Ranjeetrao.Deshmukh]] ([[सदस्य चर्चा:Ranjeetrao.Deshmukh|चर्चा]]) २१:१५, १७ सप्टेंबर २०२४ (IST) == अनंतराव थोपटे विकिपीडियावर विधानसभा सदस्य माहितीचौकट add करा. == [[अनंतराव थोपटे]] [[सदस्य:राहुलया|राहुलया]] ([[सदस्य चर्चा:राहुलया|चर्चा]]) १४:२३, १४ सप्टेंबर २०२४ (IST) [[अनंतराव थोपटे]] [[सदस्य:राहुलया|राहुलया]] ([[सदस्य चर्चा:राहुलया|चर्चा]]) १४:२७, १४ सप्टेंबर २०२४ (IST) :@[[सदस्य:राहुलया|राहुलया]], नमस्कार, अनंतराव थोपटे या लेखात माहिती चौकट जोडली आहे. आपण ती व्यवस्थित भरावी. काही शंका निर्माण झाल्या तर त्या येथे विचाराव्यात. कोणतीही घाई करू नये. तसेच सदरील लेख हा भाषण किंवा व्यक्ती चरित्र लिहल्या सारखा झाला आहे. जमल्यास [[विलासराव देशमुख]] या लेखाचा अभ्यास करून त्या प्रमाणे अनंतराव थोपटे हा लेख लिहावा. भाषा शैली विश्वकोशीय असावी, ललित लिखाण किंवा भाषणा प्रमाणे नसावी. योग्य ते संदर्भ जोडावेत. विशेषणे तसेच स्तुतीसुमने टाळावीत. आणि हो चुका होऊ द्या आपण त्या हळू हळू दुरुस्त करूया.-[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १८:१०, १४ सप्टेंबर २०२४ (IST) == अनंतराव थोपटे image upload करणे == <nowiki>https://atcbhor.com/img/founder.jpg</nowiki> [[विशेष:योगदान/2401:4900:5030:448E:4CF9:B046:7915:EB80|2401:4900:5030:448E:4CF9:B046:7915:EB80]] १६:१०, १५ सप्टेंबर २०२४ (IST) == अनंतराव थोपटे विकिपीडियावर image upload करणे == <nowiki>https:[[//atcbhor.com/img/founder.jpg</nowiki>]] [[सदस्य:राहुलया|राहुलया]] ([[सदस्य चर्चा:राहुलया|चर्चा]]) १६:२६, १५ सप्टेंबर २०२४ (IST) :@[[सदस्य:राहुलया|राहुलया]], आपण सनोंद (म्हणजे लाँग इन) करून येथे संपादने करावीत. अन्यथा ना लेख व्यवस्थित होईल ना तुम्हाला मार्गदर्शन करता येईल. यापुढे दक्षता घेणे. आणि हो अकारण चुकीची संपादने चालूच ठेवल्यास कोणताही प्रचालक सदरील लेख कायम उडवेल, सबब सूचनांकडे दुर्लक्ष करू नये. याच बरोबर कोणत्याही संकेतस्थळावरील चित्र येथे जोडता येत नाही. यासाठी विकिमिडियावर ते उपलब्ध असावे लागते, आणि तेही स्वतः काढलेले प्रताधिकार मुक्त (म्हणजे कॉपी राईट फ्री) असावे लागते.-[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) २२:२६, १५ सप्टेंबर २०२४ (IST) == Join the Wikipedia Asian Month Campaign 2024 == <div lang="en" dir="ltr"> Dear 2022 & 2023 WAM Organizers, Greetings from Wikipedia Asian Month User Group! The [[m:Wikipedia_Asian_Month_2024|Wikipedia Asian Month Campaign 2024]] is just around the corner. We invite you to register your language for the event on the "[[m:Wikipedia_Asian_Month_2024/Join_an_Event|Join an event]]" page and once again become an organizer for your language's Wikipedia. Additionally, this year we have selected [[m:Wikipedia_Asian_Month_User_Group/Ambassadors|ambassadors]] for various regions in Asia. If you encounter any issues and need support, feel free to reach out to the ambassador responsible for your area or contact me for further communication. We look forward to seeing you again this year. Thank you! [[File:Wikipedia Asian Month Logo.svg|thumb|100px|right]] [[m:User:Betty2407|Betty2407]] ([[m:User talk:Betty2407|talk]]) 11:00, 20 October 2024 (UTC) on behalf of [[m:Wikipedia_Asian_Month_2024/Team|Wikipedia Asian Month 2024 Team]] <small>You received this message because you was an organizer in the previous campaigns. - [[m:User:Betty2407/WAMMassMessagelist|Unsubscribe]]</small> </div> <!-- सदस्य:Betty2407@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Betty2407/WAMMassMessagelist&oldid=27632678 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == Invitation to Participate in the Wikimedia SAARC Conference Community Engagement Survey == Dear Community Members, I hope this message finds you well. Please excuse the use of English; we encourage translations into your local languages to ensure inclusivity. We are conducting a Community Engagement Survey to assess the sentiments, needs, and interests of South Asian Wikimedia communities in organizing the inaugural Wikimedia SAARC Regional Conference, proposed to be held in Kathmandu, Nepal. This initiative aims to bring together participants from eight nations to collaborate towards shared goals. Your insights will play a vital role in shaping the event's focus, identifying priorities, and guiding the strategic planning for this landmark conference. Survey Link: https://forms.gle/en8qSuCvaSxQVD7K6 We kindly request you to dedicate a few moments to complete the survey. Your feedback will significantly contribute to ensuring this conference addresses the community's needs and aspirations. Deadline to Submit the Survey: 20 January 2025 Your participation is crucial in shaping the future of the Wikimedia SAARC community and fostering regional collaboration. Thank you for your time and valuable input. Warm regards,<br> [[:m:User:Biplab Anand|Biplab Anand]] <!-- सदस्य:Biplab Anand@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Biplab_Anand/lists&oldid=28078122 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' ११:५४, २६ जानेवारी २०२५ (IST) </div> <!-- सदस्य:Doc James@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == मार्गदर्शन हवे == ०१) मजकूर लिहून तो publish करत असताना, मराठी अनिवार्यता असा संदेश येत आहे. तो का? ते कळत नाहीये. कारण मजकूर मराठीमध्येच लिहीत आहे. तसा संदेश आल्यावर काय करावे? ०२) एखादा ब्लॉग official असेल तरीही त्याचा संदर्भ दिलेला चालत नाही का? (तेव्हाही 'मराठी अनिवार्यता' असा संदेश येत आहे. आणि मग dismiss करावे लागत आहे.) तुमच्या admin ला कळवा असे त्यात नमूद केले आहे. ते कोणाला व कसे कळवायचे हे कळत नाहीये. कृपया मार्गदर्शन करावे, ही विनंती. धन्यवाद! [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) १५:२५, ६ फेब्रुवारी २०२५ (IST) :सदरील अडचण [[ज्युडिथ टायबर्ग]] साठीची आहे का? मजकूर जोडताना त्यात संदर्भ नीट जोडला होता का? कदाचित त्यात काही गल्लत झाली असेल. मराठी विकिवर ब्लॉग आणि यूट्यूब वरील विशिष्ट लिंक पोस्ट होत नाहीत. जर ब्लॉग जोडायचा असेल तर माहिती चौकट किंवा बाह्य दुवे मध्ये जोडला जाऊ शकतो, इतरत्र नाही.- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १६:००, ६ फेब्रुवारी २०२५ (IST) ::ता.क. तुम्ही संपादन करत असताना जुडिथ, थिओसिफिकल तसेच असे काही शब्द संपादन गाळणीने नेपाळी किंवा इतर भाषिक म्हणून ओळखल्या. याच सोबत वर्डप्रेसचा दुवा स्व प्रकाशित ब्लॉग म्हणून ओळखला. यावर उपाय म्हणजे इंग्रजी शब्द मराठी अक्षरात लिहिताना थोडे बहुत बदल करून लिहिणे. तसेच वर्डप्रेस किंवा इतर तत्सम दुवे जोडणे टाळावेत. - [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १६:१०, ६ फेब्रुवारी २०२५ (IST) ::०१) हो, त्याच लेखाबाबत ही अडचण येत आहे. संदर्भ म्हणून ब्लॉग जोडायचा असेल तर कसे करावे? ::०२) <u>काही शब्द संपादन गाळणीने नेपाळी किंवा इतर भाषिक म्हणून ओळखल्या.</u> - मी काम तसेच पुढे चालू ठेवू ना? काही अडचण नाही ना? ::०३) <u>तसेच वर्डप्रेस किंवा इतर तत्सम दुवे जोडणे टाळावेत....</u> ते संदर्भ वगळता येण्यासारखे नाहीयेत. कारण त्यावरच अधिक authentic data उपलब्ध आहे. काय करावे? ::धन्यवाद! [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) २०:५८, ६ फेब्रुवारी २०२५ (IST) :::इतर भाषिक शब्द म्हणून जरी सूचना आली तरीही आपण काम चालू ठेवावे. काही हरकत नाही. वर्डप्रेस, समाज माध्यमे (सोशल मीडिया) आणि इतर सर्व अनुदिनी (ब्लॉग) संदर्भ म्हणून अजिबात जोडू नका. संदर्भ लगेच नाही मिळाला तरी चालेल.- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) २२:१५, ६ फेब्रुवारी २०२५ (IST) ::::ठीक. धन्यवाद!! [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) १०:३९, ७ फेब्रुवारी २०२५ (IST) == Khadaan (Marathi translation) == @[[सदस्य:संतोष गोरे|संतोष गोरे]], I was editing the Marathi version of the article Khadaan [https://mr.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation?title=Special:ContentTranslation&campaign=contributions-page&from=en&to=mr&page=Khadaan&targettitle=%E0%A4%96%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A8&revision=1275487694 <nowiki>[1]</nowiki>]. I shall be greatly obliged if you see the technical faults here and publish it. Thank you [[सदस्य:Chachajaan|Chachajaan]] ([[सदस्य चर्चा:Chachajaan|चर्चा]]) १९:०५, १३ फेब्रुवारी २०२५ (IST) == टूल == कॉपी आहे कि नाही चेक करण्यासाठी Tool असेल तर लिंक द्या सर [[सदस्य:AShiv1212|AShiv1212]] ([[सदस्य चर्चा:AShiv1212|चर्चा]]) १७:१४, ४ मार्च २०२५ (IST) :https://copyvios.toolforge.org/?lang=mr :फक्त एवढी काळजी घेणे की विकिपीडियावरून इतरत्र देखील मजकूर कॉपी पेस्ट केलेला असू शकतो. त्यामुळे इतर संकेतस्थळावरून विपी वर आलाय का विपी वरून इतरत्र गेलाय, याचा निर्णय विचार करून घ्यावा.- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १७:५३, ४ मार्च २०२५ (IST) == नारी शक्ती पुरस्कार विजेते == नमस्कार, तुम्ही नारी शक्ती पुरस्कार विजेत्यांवरील लेख तयार करीत असलेले पाहून आनंद झाला. या प्रत्येक विजेत्या आपल्या समाजासाठी उदाहरण आहेत. त्यांच्यावर लेखांद्वारे प्रकाशझोत घातल्याबद्दल धन्यवाद. [[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) ००:०१, १५ मार्च २०२५ (IST) :धन्यवाद सर.- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) ०६:५५, १५ मार्च २०२५ (IST) == Files without a license == Hi! It seems that you are the only one that is deleting files without a license. You may have told me earlier but what is the reason that you (or someone else) does not delete all of the files in one massdelete? If it is because of the flooding of recent changes then [[:m:Meta:Flood flag]] could be a solution. Or is the reason that you are doing some checks of the files before you delete them? [[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १७:१५, १६ मार्च २०२५ (IST) :Hi, my english is not so fair. So kindly ignore my mistakes. :# I have no bot as well don't know how to use it. :# there may be flooding of in recent changes. :# And yes I check properly every file before deleting it. ::That's why it takes more time. :[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) २३:५४, १६ मार्च २०२५ (IST) :: Thank you! Your English is good enough for me. I'm not a native English speaker either :-) And even if I was I would not care about any errors. :: You do not need a bot to delete files faster. You can use a script (see tip at [[:वर्ग:उल्लेखनीयता रद्दीकरण]]). But you would still flood recent changes unless you get flood flags implemented here. :: Checking files manually takes a lot of time. Too bad the other admins does not help you. Have you found any errors so far? If there are any known types of errors I might be able to have my bot remove the deletion template from similar files. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) ००:१२, १७ मार्च २०२५ (IST) :::@[[सदस्य:MGA73|MGA73]] thanks for your valuable suggestion. Still now there are two problems. :::# it's flooding in recent changes. :::# as an admin, I am checking each and every file before deleting. ::::So, still it will take some time from my side. Once again thanks for your support.- :::[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १४:०३, १७ मार्च २०२५ (IST) ::::As long as more files are fixed/deleted than new files are uploaded it is good :-) I will try to move more files to Commons ([[:Category:All Wikipedia files with a different name on Wikimedia Commons ]] / [[:Category:All Wikipedia files with the same name on Wikimedia Commons]]). --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १५:१५, १७ मार्च २०२५ (IST) == तुमच्या काही लेखांचे मूल्यमापन झाले == शेवटच्या अपडेटपासून काही नवीन सबमिशनचे मूल्यांकन केले गेले: * [[शकुंतला मजुमदार]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) कृपया लक्षात घ्या की, हे कॅम्पविझ बॉट कडून निवडलेले वैशिष्ट्य होते. - [[सदस्य:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[सदस्य चर्चा:CampWiz Bot|चर्चा]]) १४:३४, २६ मार्च २०२५ (IST) == विकीडाटा कलम दुरुस्ती == कृपया, खालील पानांची विकीडाटा कलमे दुरुस्त करावीत. # [[:वर्ग:गुजरात विधानसभा]] # [[:वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभा]] # [[:वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका]] # [[:वर्ग:दिल्ली विधानसभा निवडणुका]] # [[:वर्ग:बिहार विधानसभा निवडणुका]] [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १२:१७, २६ एप्रिल २०२५ (IST) :{{Done}} --[[User:Sandesh9822|'''<span style="background color: black; color: orange">संदेश</span><span style="color: blue"> हिवाळे</span>'''<span style="color: green"></span>]]^{[[User talk:Sandesh9822|<span style="color: maroon">चर्चा</span>]]} १३:२४, २६ एप्रिल २०२५ (IST) ::# [[:वर्ग:२००२ राष्ट्रकुल खेळ]] ::# [[:वर्ग:२०१० राष्ट्रकुल खेळ]] ::# [[:वर्ग:उल्हासनगर]] ::# [[:वर्ग:कंदहार]] ::# [[:वर्ग:बीजिंग]] ::# [[:वर्ग:क्वांगचौ]] ::# [[:वर्ग:मस्कत]] ::# [[:वर्ग:जेरुसलेम]] ::# [[:वर्ग:आइसलँडमधील शहरे]] ::# [[:वर्ग:इराणमधील शहरे]] ::# [[:वर्ग:झांबियामधील शहरे]] ::# [[:वर्ग:सीरियामधील शहरे]] ::[[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १०:००, २ मे २०२५ (IST) :::{{झाले}}- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) ११:४१, ३ मे २०२५ (IST) ::::फक्त [[:वर्ग:आइसलँडमधील शहरे]] साठी अचूक वर्ग सापडला नाही. कदाचित [[:en:category:Municipalities of Iceland|Municipalities of Iceland]] असावा. @[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] नक्की सांगाल का. [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) ११:४६, ३ मे २०२५ (IST) ::::: [[:वर्ग:आइसलँडमधील शहरे]] मी दुरुस्त केले आहे, फक्त [[:वर्ग:इराणमधील शहरे]] चुकीच्या पानाशी जोडले आहे. [[:en:category:Cities in Iran]] हे योग्य पान आहे. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १२:१०, ३ मे २०२५ (IST) {{साद|संतोष गोरे}} # [[:वर्ग:सुदानमधील शहरे]] # [[:वर्ग:कोसोव्होमधील शहरे]] # [[:वर्ग:कँडी]] # [[:वर्ग:मेरठ]] # [[:वर्ग:हंपी]] # [[:वर्ग:आग्रा]] # [[:वर्ग:जोरहाट]] # [[:वर्ग:बंगळूर]] # [[:वर्ग:जाफना]] # [[:वर्ग:गुवाहाटी]] # [[:वर्ग:प्रयागराज]] # [[:वर्ग:विजयवाडा]] # [[:वर्ग:बेळगांव]] # [[:वर्ग:गुलबर्गा]] # [[:वर्ग:अलीगढ]] # [[:वर्ग:फैजाबाद]] # [[:वर्ग:तुलूझ]] # [[:वर्ग:नीस]] # [[:वर्ग:बोर्दू]] # [[:वर्ग:लेंस]] # [[:वर्ग:कराची]] # [[:वर्ग:नेपियर]] # [[:वर्ग:वेलिंग्टन]] # [[:वर्ग:विशाखापट्टणम]] # [[:वर्ग:मोरोक्कोमधील शहरे]] # [[:वर्ग:पनामामधील शहरे]] # [[:वर्ग:गोवा राज्यातील शहरे व गावे]] # [[:वर्ग:अरुणाचल प्रदेशमधील शहरे]] # [[शहाड]] # [[टिटवाळा]] # [[आसनगाव बुद्रुक]] # [[आसनगाव (डहाणू)]] # [[पळसदरी]] [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) २३:०६, ४ मे २०२५ (IST) :{{झाले}}- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) २२:०९, ११ मे २०२५ (IST) == तुमच्या काही लेखांचे मूल्यमापन झाले == शेवटच्या अपडेटपासून काही नवीन सबमिशनचे मूल्यांकन केले गेले: * [[शकुंतला मजुमदार]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[सुकरी बोम्मागौडा]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) कृपया लक्षात घ्या की, हे कॅम्पविझ बॉट कडून निवडलेले वैशिष्ट्य होते. - [[सदस्य:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[सदस्य चर्चा:CampWiz Bot|चर्चा]]) ०६:३१, २९ एप्रिल २०२५ (IST) == तुमच्या काही लेखांचे मूल्यमापन झाले == शेवटच्या अपडेटपासून काही नवीन सबमिशनचे मूल्यांकन केले गेले: * [[सुकरी बोम्मागौडा]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[बीना शेठ लष्करी]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[वर्तिका नंदा]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[सीमा साखरे]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[नसीरा अख्तर]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[सुमिता घोष]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[अनुराधा नाईक]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[अमृता पाटील]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) कृपया लक्षात घ्या की, हे कॅम्पविझ बॉट कडून निवडलेले वैशिष्ट्य होते. - [[सदस्य:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[सदस्य चर्चा:CampWiz Bot|चर्चा]]) १३:३०, २९ एप्रिल २०२५ (IST) == तुमच्या काही लेखांचे मूल्यमापन झाले == शेवटच्या अपडेटपासून काही नवीन सबमिशनचे मूल्यांकन केले गेले: * [[लॉरेन पॉवेल जॉब्स]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[ए. सीमा]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[कलावती देवी]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[दर्शना गुप्ता]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[सोनिया जब्बार]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[सुनीता देवी]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[मिझो हमेईछे इन्सुइहखावम पॉल]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[अंबिका बेरी]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = rejected; नोट = ) कृपया लक्षात घ्या की, हे कॅम्पविझ बॉट कडून निवडलेले वैशिष्ट्य होते. - [[सदस्य:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[सदस्य चर्चा:CampWiz Bot|चर्चा]]) ११:३०, ३० एप्रिल २०२५ (IST) == तुमच्या काही लेखांचे मूल्यमापन झाले == शेवटच्या अपडेटपासून काही नवीन सबमिशनचे मूल्यांकन केले गेले: * [[मिनी वासुदेवन]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[दिदी कॉन्ट्रॅक्टर]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[मुमताज काझी]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = rejected; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[नंदिता शाह]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = rejected; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[सुभा वारियर]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = rejected; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[मोनिका]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = rejected; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[निकिता ठुकराल]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = rejected; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[स्नेहलता नाथ]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = rejected; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[बीना देवी]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[चामी मुर्मू]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = rejected; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[लतिका ठुकराल]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = rejected; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[प्रियंवदा सिंग]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[पुष्पा गिरिमाजी]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[निल्झा वांगमो]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[कमल कुंभार]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = rejected; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[मीरा ठाकूर]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = rejected; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[मधु जैन]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[सीमा मेहता]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[बानो हरालू]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = rejected; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[दीपिका कुंडजी]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[वनस्त्री]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = rejected; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[लक्ष्मी गौतम]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[सुपर्णा बक्षी गांगुली]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[नंदिता कृष्णा]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[रेवण्णा उमादेवी नागराज]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = rejected; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[स्मिता तंडी]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = rejected; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[मालविका अय्यर]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[साईलक्ष्मी बालीजेपल्ली]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली) * [[स्वराज विद्वान]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[अनोयारा खातून]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[पी. कौसल्या]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[नेहा किरपाल]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) कृपया लक्षात घ्या की, हे कॅम्पविझ बॉट कडून निवडलेले वैशिष्ट्य होते. - [[सदस्य:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[सदस्य चर्चा:CampWiz Bot|चर्चा]]) १६:३०, ३० एप्रिल २०२५ (IST) :@[[सदस्य:Sandesh9822|Sandesh9822]] नमस्कार, [[विकिपीडिया:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२५ |स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२५]] प्रकल्पात मी जे लेख लिहिलेत ते [[विकिपीडिया:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२५#नियम|नियमांना]] अनुसरून आहेत असे मला वाटते. कृपया पहिला नियम पाहावा, त्यानुसार 'लेख विस्तारित किंवा नवीन लेखात किमान ३,००० बाइट्स किंवा ३०० शब्द असणे आवश्यक आहे.' यानुसार माझे सर्व लेख आहेत. परंतु आपण काही लेख रिजेक्ट केले आहेत अशी सूचना दिसून येत आहे. खुलासा कराल का..? - [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १८:०१, ३० एप्रिल २०२५ (IST) ::नमस्कार, मी वापरत असलेल्या [https://tools.wikilovesfolklore.org/campwiz/campaign/110 या] टूलमध्ये लेखात नव्याने जोडलेली शब्दसंख्या ३०० पेक्षा कमी दाखवत आहे (नवीन लेखात किमान ३,००० बाइट्स किंवा ३०० शब्द). या कारणाने काही लेख नामंजूर केले आहेत, तथापि हा निकाल अंतिम समजू नये. टूल मधील त्रुटी शोधून लेखांना पुन्हा तपासले जाईल. --[[User:Sandesh9822|'''<span style="background color: black; color: orange">संदेश</span><span style="color: blue"> हिवाळे</span>'''<span style="color: green"></span>]]^{[[User talk:Sandesh9822|<span style="color: maroon">चर्चा</span>]]} १८:२७, ३० एप्रिल २०२५ (IST) सादर केलेल्या काही लेखांची एकूण शब्दसंख्या (संदर्भातील शब्द वगळून) 300 पेक्षा कमी आढळून येत आहे. आणि असे लेख नामंजूर करण्यात आले आहेत. तथापि, माझ्याकडून मोबाईलवर संपादन करताना काही लेखांवर "300 पेक्षा कमी शब्द असल्याची टीप" टाकली गेली, प्रत्यक्षात ते 300 पेक्षा जास्त शब्दांचे व '''मंजूरही''' झालेले लेख आहेत. अनावश्यक ठिकाणी असलेली ती टीप काढून टाकली जाईल. --[[User:Sandesh9822|'''<span style="background color: black; color: orange">संदेश</span><span style="color: blue"> हिवाळे</span>'''<span style="color: green"></span>]]^{[[User talk:Sandesh9822|<span style="color: maroon">चर्चा</span>]]} २१:११, ३० एप्रिल २०२५ (IST) :'नवीन लेखात किमान ३,००० बाइट्स किंवा ३०० शब्द असणे आवश्यक आहे.' या नियमानुसार शब्द संख्या जरी ३०० भरली नाही तरी बाईट्स च्या नियमात सर्व लेख बसतात असे मला वाटते.- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) २१:५२, ३० एप्रिल २०२५ (IST) ::ठीक. मी लवकरच सर्व लेखांची पुनर्तपासनी करेन. --[[User:Sandesh9822|'''<span style="background color: black; color: orange">संदेश</span><span style="color: blue"> हिवाळे</span>'''<span style="color: green"></span>]]^{[[User talk:Sandesh9822|<span style="color: maroon">चर्चा</span>]]} ११:०७, ३ मे २०२५ (IST) :::@[[सदस्य:संतोष गोरे|संतोष गोरे]] Don't worry where the स्थिती = approved and note = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली. That is a system bug I feel because I am also facing the same. I will ask developer to fix it soon. [[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) १९:०९, ३ मे २०२५ (IST) == तुमच्या काही लेखांचे मूल्यमापन झाले == शेवटच्या अपडेटपासून काही नवीन सबमिशनचे मूल्यांकन केले गेले: * [[सौरभ सुमन]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = rejected; नोट = लेखाची शब्दसंख्या २६८ आहे) * [[बसंती देवी (पर्यावरणतज्ज्ञ)]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[उत्तरा पडवार]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[मीना शर्मा]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[वासु प्रिमलानी]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[कृष्णा यादव]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[छांव फाउंडेशन]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[साधना महिला संघ]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) कृपया लक्षात घ्या की, हे कॅम्पविझ बॉट कडून निवडलेले वैशिष्ट्य होते. - [[सदस्य:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[सदस्य चर्चा:CampWiz Bot|चर्चा]]) २१:३०, ३० एप्रिल २०२५ (IST) == तुमच्या काही लेखांचे मूल्यमापन झाले == शेवटच्या अपडेटपासून काही नवीन सबमिशनचे मूल्यांकन केले गेले: * [[बीना शेठ लष्करी]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[वर्तिका नंदा]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[सीमा साखरे]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[नसीरा अख्तर]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[सुमिता घोष]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[अनुराधा नाईक]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[अमृता पाटील]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[लॉरेन पॉवेल जॉब्स]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[ए. सीमा]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[कलावती देवी]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[दर्शना गुप्ता]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[सोनिया जब्बार]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[सुनीता देवी]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[मिझो हमेईछे इन्सुइहखावम पॉल]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[अंबिका बेरी]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ) * [[मिनी वासुदेवन]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = मोहिमेच्या व्याप्तीत नाही.) * [[दिदी कॉन्ट्रॅक्टर]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = मोहिमेच्या व्याप्तीत नाही.) * [[मुमताज काझी]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = मोहिमेच्या व्याप्तीत नाही.) * [[नंदिता शाह]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = मोहिमेच्या व्याप्तीत नाही.) * [[सुभा वारियर]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = मोहिमेच्या व्याप्तीत नाही.) * [[मोनिका]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = मोहिमेच्या व्याप्तीत नाही.) * [[निकिता ठुकराल]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = मोहिमेच्या व्याप्तीत नाही.) * [[स्नेहलता नाथ]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = मोहिमेच्या व्याप्तीत नाही.) * [[बीना देवी]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = मोहिमेच्या व्याप्तीत नाही.) कृपया लक्षात घ्या की, हे कॅम्पविझ बॉट कडून निवडलेले वैशिष्ट्य होते. - [[सदस्य:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[सदस्य चर्चा:CampWiz Bot|चर्चा]]) १९:३०, ३ मे २०२५ (IST) == [[:वर्ग:Files uploaded by Archanapote]] == I see that you use the script to mass delete. That makes things easier :-) One of the users with many uploads is [[User:Archanapote]]. I have asked user to add a license because user was active. But I asked in English. If Archanapote confirm to be the photographer and confirm a license I can fix the files with my bot. Same if any other users are active. If you ask any users in local language and get a reply just let me know. [[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १९:४२, ८ मे २०२५ (IST) :{{झाले}}- sent her a message. Let's see what happens.- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) २३:५६, ८ मे २०२५ (IST) And now that you use "Files uploaded by ..." to delete files I have started removing those categories from all files with a license template. That should make it easier. I can also add a non-free template to logos. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) २०:४५, १० मे २०२५ (IST) Removed... * Except [[:वर्ग:Files uploaded by Rahuldeshmukh101]] that seems to be active. So Rahuldeshmukh101 should be able to add a license. * Except [[:वर्ग:Files uploaded by Archanapote - cc]] that are all licensed Creative Commons but Archanapote could perhaps check the files. Perhaps you can leave a note to Rahuldeshmukh101 and skip those categories for now. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) २१:०३, १० मे २०२५ (IST) :Thanks for your help. I need ''category:Files uploaded by...'' so that I can check and delete those files using the script to mass delete. And yes, it will be better if you make 50 to 100 files in each category.- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) २१:२२, १० मे २०२५ (IST) :: Okay. I will add a license to a number of logos first and then I can split up the files in smaller categories. Perhaps you can start with [[:वर्ग:Files uploaded by Kaustubh]]. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) २१:३३, १० मे २०२५ (IST) Hi! Do you mean like with [[:वर्ग:Files uploaded by Bantee]] where I put files in smaller sub categories? --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) ००:१८, १४ मे २०२५ (IST) :Thanks, it will save my time and speed up the deletion.- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) ०७:०८, १४ मे २०२५ (IST) ::Okay I will make more categories like this soon. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १२:१७, १४ मे २०२५ (IST) The files I nominated for deletion are in [[:वर्ग:उल्लेखनीयता रद्दीकरण]] and I have only marked files that was unused when I marked them. The Files in "Files uploaded by..." also included files with a license but I removed them from the categories as written above. But I came to think that some files in "Files uploaded by..." may be in use. So my question is if you would like only to delete unused files or if you delete all unlicensed files? Since uploaders had months and years to add a license I doubt they will add one so the files should in my opinion be deleted even if in use. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १७:३०, १६ मे २०२५ (IST) :At presentI am deleting unused files, that's why I am spending more time to check every nominated file. I have no idea what to do with unlicensed used files. We will discuss it later after the deletion of unlicensed unused files. - [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १९:५३, १६ मे २०२५ (IST) :: In that case I will move all the unused files in subcategories of "Files uploaded by..." and leave the files in use in the top category. Then it will be easier for you to see which files are in use. :: Unlicensed files is a violation of [[:wmf:Resolution:Licensing_policy]] so they should be deleted too even if they are in use. So they have to be deleted at some point too. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) २०:०६, १६ मे २०२५ (IST) Perhaps you could have a look at the files in [[:वर्ग:All Wikipedia files with the same name on Wikimedia Commons]]? --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १८:४६, २२ मे २०२५ (IST) :Those files are may be moved on commons. What to do? Do we have to delete them from mrwiki..? [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) २२:४३, २२ मे २०२५ (IST) :Just finished deleting category :Files uploaded by Maihudon. I think that this category includes files use on are.- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) २२:४४, २२ मे २०२५ (IST) ::It is much easier to clean up if we delete files locally that are also on Commons. About the files in use they should be in the top category and the unused in the sub categories. The category you mention is empty? --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) २२:५९, २२ मे २०२५ (IST) :::Emptied [[:वर्ग:All Wikipedia files with the same name on Wikimedia Commons]] - [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) ०८:०९, २४ मे २०२५ (IST) ::::Even [[:वर्ग:All Wikipedia files with a different name on Wikimedia Commons]] too cleared.- [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) ०८:२४, २४ मे २०२५ (IST) :::::Great! I added some more photos to the two categories. And I noticed that some photos were uploaded by Archanapote here and a few days later by Cherishsantosh. I do not know if it is the same user or what happend. I left a message at [[सदस्य_चर्चा:Archanapote#License,_source_and_author_on_your_uploads]]. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) २०:५२, २४ मे २०२५ (IST) ::::::I marked the rest of the files to day and replaced the usage. So [[:वर्ग:All Wikipedia files with a different name on Wikimedia Commons]] should be ready to empty one last time. After that I will wait for the deletion of the files allready marked for deletion. When they are done we can figure out what to check next. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) २३:२८, २५ मे २०२५ (IST) Hello! Great work deleting files!!! I have now marked more unused and unlicensed files for deletion. I stopped again because I noticed that the bot flag seems to be expired. The files are in sub categories of [[:वर्ग:Files not in use]] and [[:वर्ग:Files uploaded by Archanapote]]. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) २०:२६, २६ जून २०२५ (IST) :I think [[:वर्ग:Files not in use - delete]] is having movie poster with valid license, like [[:चित्र:Adgul Madgul 01.jpeg]]. Is it so?-[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) ०६:४२, १४ जुलै २०२५ (IST) :: Yes the license seems valid enough. But the file is not in use. And non-free files are only allowed if they are in use. If the file was removed from an article by a mistake it can be added again. But if it file is no longer needed it should be deleted. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १३:१७, १४ जुलै २०२५ (IST) :::Recently I have removed ''Category:Files not in use - delete'' from three files, as those are in use, please check. [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) २१:१८, १५ जुलै २०२५ (IST) :::: It is good that you check. I had a look at the three files and the files were added to an article after I nominated them for deletion. For example [[Special:Diff/2589153]]. So someone is checking the files that I nominate for deletion. If we could get that user to check the files before they are nominated for deletion it would be good. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) २१:२८, १५ जुलै २०२५ (IST) ::::: I am now adding the files to [[:वर्ग:All orphaned non-free use Wikipedia files]]. Maybe that will make our secret helper work on the files. I suggest not to delete the files now but wait a few weeks. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १७:३३, १६ जुलै २०२५ (IST) ::::::@[[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] could you help to add files in respective pages please? [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १७:३८, १६ जुलै २०२५ (IST) :::::::@[[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] [[:वर्ग:All orphaned non-free use Wikipedia files]] मधील चित्रे योग्य त्या चित्रपटाच्या लेखात जोडता का, जेणेकरून ही चित्रे मराठी विकिपीडियावर तशीच ठेवता येतील.--[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १५:५९, १९ जुलै २०२५ (IST) ::::::::{{साद|संतोष गोरे}} हो जमेल तेवढे करतो नक्की. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १६:२४, १९ जुलै २०२५ (IST) :::::::::सौम्य स्मरण. [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> ✉️</span>]] ) ११:०७, २२ जुलै २०२५ (IST) ::::::::::@[[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]], केले का काम? - [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> ✉️</span>]] ) ०६:२४, २८ जुलै २०२५ (IST) :::::::::::{{साद|संतोष गोरे}} बहुतांशी सर्व छायाचित्रे योग्य त्या पानांवर जोडली आहेत, धन्यवाद. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १३:२८, २ ऑगस्ट २०२५ (IST) ::::::::::::@[[सदस्य:MGA73|MGA73]] kindly check [[:वर्ग:All orphaned non-free use Wikipedia files]] as now most of the files are added in respective pages. Remaining should be now deleted. [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> ✉️</span>]] ) १४:४३, २ ऑगस्ट २०२५ (IST) ::::::::::::@[[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] and [[User:संतोष गोरे]]. I have now removed the files that are in use. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) २३:५६, ३ ऑगस्ट २०२५ (IST) I have added f:iles to [[:वर्ग:Files uploaded by Anna4u]]. Mane are taken from the Internet. They are all unused so I suggest to delete them. Should I add the same deletion tag as on the other files? --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) ०१:५७, १६ जुलै २०२५ (IST) :[[:वर्ग:Files uploaded by Anna4u]] isn't available. Kindly add [[: वर्ग:files not in use - delete]]. [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> ✉️</span>]] ) ०८:०६, ४ ऑगस्ट २०२५ (IST) ::Tiven2240 deleted the files so nothing left to do with those files :-) --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) ११:१५, ४ ऑगस्ट २०२५ (IST) == 1,000 == I noticed we are getting closed to 1,000 in [[:वर्ग:उल्लेखनीयता रद्दीकरण]]. Next time you delete the number should get below that number! I hope you have a beer ready or maybe Solkadhi? --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १६:१९, ३० मे २०२५ (IST) == Feminism and Folklore 2025 - Local prize winners == [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''{{int:please-translate}}'' Dear Wikimedian, Congratulations on your outstanding achievement in winning a local prize in the '''Feminism and Folklore 2025''' writing competition! We truly appreciate your dedication and the valuable contribution you’ve made in documenting local folk culture and highlighting women’s representation on your local Wikipedia. To claim your prize, please complete the [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdONlpmv1iTrvXnXbHPlfFzUcuF71obJKtPGkycgjGObQ4ShA/viewform?usp=dialog prize form] by July 5th, 2025. Kindly note that after this date, the form will be closed and submissions will no longer be accepted. Please also note that all prizes will be awarded in the form of [https://www.tremendous.com/ Tremendous Vouchers] only. If you have any questions or need assistance, feel free to contact us via your talk page or email. We're happy to help. Warm regards, [[:m:Feminism and Folklore 2025|FNF 2025 International Team]] ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div> --[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १५:५०, २१ जून २०२५ (IST) <!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf25&oldid=28891702 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == पारितोषिक क्रमांकाबाबत == नमस्कार, मला स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य यामध्ये पारितोषिक मिळाले असून त्यासाठी फॉर्म भरण्यास सांगण्यात आले आहे. त्यामध्ये एक प्रश्न - तुम्हाला कितव्या क्रमांकाचे पारितोषिक आहे असा आहे. पण मला अजून तशी कोणतीही मेल किंवा संदेश मिळालेला नाही. त्यामुळे फॉर्म भरण्यात अडचण आहे. मला ते कसे कळेल, कृपया सांगू शकाल का? धन्यवाद. [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) २२:२१, २१ जून २०२५ (IST) :@[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] तसेच @[[सदस्य:Sandesh9822|Sandesh9822]], नमस्कार, अजून विजेत्यांना कोणत्याही प्रकारचा संदेश देण्यात आलेला नाही. सबब वरील प्रश्न अनुत्तरित राहतोय. -[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) २३:००, २१ जून २०२५ (IST) ::Please check [https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore_2025/Results#Marathi_Wikipedia] [[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) ०८:१५, २२ जून २०२५ (IST) :::@[[सदस्य:Dharmadhyaksha|Dharmadhyaksha]], @[[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] आणि @[[सदस्य:Vikrantkorde|Vikrantkorde]], [[विकिपीडिया:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२५|स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२५]] प्रकल्पाचा वरील प्रमाणे निकाल जाहीर करण्यात आला आहे. कृपया नोंद घ्यावी.-[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) ०८:३१, २२ जून २०२५ (IST) ::::[[विकिपीडिया:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२५|स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२५]] या पानावर देखील सदस्यांची नावे नमूद केली आहेत.--[[User:Sandesh9822|'''<span style="background color: black; color: orange">संदेश</span><span style="color: blue"> हिवाळे</span>'''<span style="color: green"></span>]]^{[[User talk:Sandesh9822|<span style="color: maroon">चर्चा</span>]]} १२:०१, २२ जून २०२५ (IST) ::::माहितीसाठी धन्यवाद. फॉर्ममध्ये तृतीय क्रमांकाच्या पारितोषिकाचा पर्याय दिलेला नाही. काय करावे? कृपया मार्गदर्शन कराल का? [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) १८:३२, २२ जून २०२५ (IST) :::::@[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]], @[[सदस्य:Sandesh9822|Sandesh9822]] यांचे तिसरे बक्षीस आहे की उत्तेजनार्थ? कारण तिसऱ्या बक्षिसाचा पर्याय येत नाहीये. -[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) २०:३१, २२ जून २०२५ (IST) ::::::Third prize (best article) is given to @[[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]]. Sorry to type in english. [[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) ०९:१२, २३ जून २०२५ (IST) :::::::धन्यवाद. [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) ११:५२, २३ जून २०२५ (IST) :::::::नमस्कार, आपले उत्तर मिळाल्यानंतर विकिपीडियाकडून आलेला फॉर्म लगेच भरून पाठविला होता. पण त्यांच्याकडून अद्यापि काहीही उत्तर आलेले नाही. उत्तर अजून येणे अपेक्षित आहे की माझ्याकडून काही राहून गेले ते समजले नाही, म्हणून येथे विचारत आहे. तसदीबद्दल दिलगीर आहे. [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) १२:३५, १३ जुलै २०२५ (IST) ::::::::वेळ लागतो, बहुतेक एक भेट कार्ड (गिफ्ट व्हाउचर) येते. ज्याद्वारे आपण ऑनलाईन वस्तू खरेदी करणे किंवा बिल भरणा इत्यादी करू शकतो. ईमेल आल्यावर नक्की कळेल.-[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) १२:४०, १३ जुलै २०२५ (IST) :::::::::ठीक. धन्यवाद. [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) १८:३२, १३ जुलै २०२५ (IST) == Update on files == Hi! I think it might be easier with a new section with status on the cleanup. Files in the categories can be deleted because they are moved to Commons: # [[:Category:All Wikipedia files with a different name on Wikimedia Commons ]] # [[:Category:All Wikipedia files with the same name on Wikimedia Commons]] I have added files from two users to categorie: # [[:वर्ग:Files uploaded by Anna4u]] # [[:वर्ग:Files uploaded by Shreemarkal]] Many are taken from the Internet. They are all unused so I suggest to delete them. Should I add the same deletion tag as on the other files (so they end up in [[:वर्ग:उल्लेखनीयता रद्दीकरण]])? The unused non-free files have all been added to: # [[:वर्ग:All orphaned non-free use Wikipedia files]] Hopefully someone will help check and add to articles. If not they should be deleted later. These files have no license: # [[:वर्ग:Files with no license]] There are only three options: 1) Add a free license (PD-old for example or if uploader is active and respond), 2) Add a non-free rationale/license or 3) Delete the files. The free files can be moved to Commons if the license claim seems legit and the file seems usable. I have added them to: # [[:वर्ग:Unidentified subjects in India]] That will make sure the files end in a category related to India if moved to Commons. I have some scripts in [[सदस्य:MGA73/common.js]] that might be useful. [[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) २०:५२, १७ जुलै २०२५ (IST) :Put your queries about files which are seemed to be downloaded from internet or having some issues on [[विकिपीडिया:चावडी/इतर चर्चा]]. Lets etsuggestions from other admins. Tagg other admins from the list [[विकिपीडिया:प्रचालकांची यादी#विद्यमान प्रचालक|विद्यमान प्रचालक]]. This will be better.-[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) २२:१६, १७ जुलै २०२५ (IST) :Files in the categories has be deleted. :# [[:Category:All Wikipedia files with a different name on Wikimedia Commons]] :# [[:Category:All Wikipedia files with the same name on Wikimedia Commons]] :[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> 💬</span>]] ) २२:२१, १७ जुलै २०२५ (IST) :: Thank you. I moved more files to Commons so there are more to delete :-) --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १७:१०, १८ जुलै २०२५ (IST) Hello again! I moved a few more to Commons (mostly different name). Perhaps you can delete them? Most of the remaining free files have no description and I think the best is to add a description before files are moved to Commons. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १४:२७, २० जुलै २०२५ (IST) :I just found out that some files were never updated correctly by the wiki-software when I nominated them for deletion so they did not show up in the deletion category. I forced an update of the pages so now they show up. I also found a number of file pages with test but without a file or the file was on Commons. So there are a number of files/pages in [[:वर्ग:लवकर वगळावे विनंत्या]]. Also there are a few NowCommons again. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १३:३८, २५ जुलै २०२५ (IST) ::I think that you have aaded Delete template, due to which it was not showing delete request in [[:वर्ग: उल्लेखनीयता रद्दीकरण]]. Most of delete template include [[:वर्ग:लवकर वगळावे विनंत्या]]. So the files nominated for deletion could be seen here. Also you should have to add [[: वर्ग:Files not in use - delete]] for my convenience. Let it, I will definitely delete the nominated files as per my convenience. -[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> ✉️</span>]] ) १६:०३, २५ जुलै २०२५ (IST) :::I have added [[:वर्ग:Files not in use - delete]] on most of the files. The files that are on Commons but have a local description page are in use but should be deleted because the file is on Commons. I think it will be easier for you if we do not put them in the same category. We can add the other file pages to a category later. I could also add the NowCommons template instead if that makes it easier. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १६:४३, २५ जुलै २०२५ (IST) ::::LOL you are fast! --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १६:४४, २५ जुलै २०२५ (IST) :::::I added the remaining files / file pages to [[:वर्ग:Files to delete]]. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १६:५२, २५ जुलै २०२५ (IST) :::::thanks, but actually I am just helping you, while you are doing hard work.-[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> ✉️</span>]] ) १७:०३, २५ जुलै २०२५ (IST) Also perhaps you can add a license to: * [[:File:Wiki.png]] * [[:File:WikiLogo.PNG]] The files are protected so I can't add a license. For example {{tl|Cc-by-sa-3.0}}. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १७:०२, २५ जुलै २०२५ (IST) :Should I have to add template {{t|Cc-by-sa-3.0}} to above two files? [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> ✉️</span>]] ) ०६:२२, २८ जुलै २०२५ (IST) ::Yes please. The second file is also on Commons as [[:c:File:Wikipedia-logo-mr.png]] so it could also be replaced and deleted. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १२:२९, २८ जुलै २०२५ (IST) :::It means there is no of [[:चित्र:WikiLogo.PNG]], which is already available on commons. Should I delete it?-[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> ✉️</span>]] ) १३:१४, २८ जुलै २०२५ (IST) ::::Yes you can delete it. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १३:३२, २८ जुलै २०२५ (IST) :::::{{झाले}} [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> ✉️</span>]] ) १६:१३, २८ जुलै २०२५ (IST) Hello! I added one file to [[:वर्ग:All Wikipedia files with the same name on Wikimedia Commons]]. If there are no response to [[विकिपीडिया:आंतरविकि_दूतावास#Status_in_cleanup_of_files_per_August_2025]] next step could perhaps be that I oprhan files from [[:वर्ग:Files with no license]] so they can be deleted. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) २०:१७, २१ ऑगस्ट २०२५ (IST) == स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२६ == [[File:FNF 2026 Mr logo.png|right|400px|frameless]] प्रिय विकिसदस्य, '''[[विकिपीडिया:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२६|स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२६]]''' ही विकीमेडियन्स द्वारा स्थापन केलेली एक वार्षिक स्पर्धा आहे. [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|विकी लव्हस फॉल्कलोर]]ची थीम लिंगभेद कमी करणे आणि लोकांवर लक्ष केंद्रित करणे यावर आधारित आहे. अनेक आशियाई व भारतीय विकिपीडिया समुदायांनी यात भाग घेतला आहे आणि आमची अशी इच्छा आहे की आपण मराठी विकिपीडियावर आपले योगदान द्यावे. योगदानाचा मुख्य हेतू लिंग अंतर कमी करण्यात थेट प्रभाव पाडेल. ही स्पर्धा १ फेब्रुवारी २०२६ रोजी सुरू होऊन ३१ मार्च २०२६ रोजी समाप्त होईल. स्पर्धेतील विजेत्याला तयार केलेल्या पृष्ठांच्या संख्येच्या आधारे घोषित केले जाईल. पहिले स्थानिक बक्षीस - २५ अमेरिकन डॉलर्स, दुसरे स्थानिक बक्षीस - २० अमेरिकन डॉलर्स, तर सर्वोत्कृष्ट निर्णायक लेखासाठी - १५ अमेरिकन डॉलर्स दिले जातील. सहभाग किंवा योगदान करताना येणाऱ्या कोणत्याही समस्यांबाबत अथवा कोणत्याही मदतीसाठी ज्युरी सदस्यांच्या ([[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] किंवा [[सदस्य: संतोष गोरे|संतोष गोरे]]) चर्चा पानावर संदेश लिहा. कृपया [[विकिपीडिया:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२६|स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२६]] या पृष्ठावरील सर्व सूचना आणि नियम वाचा. तसेच [[विकिपीडिया:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२६/नोंदणी|स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२६/नोंदणी]] या पानावर आपली नाव नोंदणी करून स्पर्धेत सहभागी व्हावे. तसेच [https://tools.wikilovesfolklore.org/campwiz/campaign/224/submission/new हा दुवा] वापरून तुम्ही तयार केलेला लेख सादर करावा. :धन्यवाद. :[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] आणि [[सदस्य: संतोष गोरे|संतोष गोरे]] :आयोजक :'''स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२६''' --[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) २०:४१, ५ फेब्रुवारी २०२६ (IST) <!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf2026&oldid=30030409 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == Feminism and Folklore 2026 – Community Organisers & Jury == Hello {{PAGENAME}}!, Thank you for taking the lead in organising '''Feminism and Folklore 2026''' in your community. We truly appreciate your efforts! To ensure a smooth and successful campaign, please make sure you have: * Fully completed all details on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Feminism and Folklore 2026 Project Page]]: * Started promoting the campaign within your community. * Requested a local administrator to place a '''sitenotice''' about the campaign so users are notified. * Used the '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/fnf/ Article List Generator Tool]''' and shared the generated article lists with your community. === Internet & Childcare Support === Community organisers and jury members who require '''internet and childcare support''' (non-mandatory, opt-in, request-only support) should fill the support request form '''by 22 February 2026'''. '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeutXEF1yTnJfExWUYPIf6SkhcnTgul07BeI-biqT4RE_vsrA/viewform Link to the form]''' Requests submitted after this date will not be entertained. === Important Participation Guidelines === * Minimum article size: '''3000 bytes and 300 words''' (final decision may be set by local organisers). * If your country is not listed on the Article list generator tool, please contact us. === Community Engagement === * Keep your community active and motivated throughout the campaign. * Share your achievements and notable articles with us so we can highlight them globally. * In the support form, please indicate if you would like a '''quick coordination call after the campaign'''. Let’s make '''Feminism and Folklore''', under the banner of '''#WeTogether''', help bridge the '''gender gap''' and '''folklore gap''' on Wikipedia worldwide. 🌍✊ Thank you for your collaboration! ''If someone from your community organisers or jury has missed this message feel free to share this message with them.'' Feminism and Folklore International Team. –[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १०:४७, १६ फेब्रुवारी २०२६ (IST) <!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf26&oldid=30083330 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == अलीकडील लेख == नमस्कार, आपण स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२६ या कार्यशाळेत भाग घेतलेला दिसले. त्यानंतर येथे अनेक लेख तयार झालेले आहेत, ते बहुधा या कार्यशाळेच्या प्रभावाने असावेत. या लेखांमध्ये मोठे बदल पाहिजेत. अशा सत्रांतून विकिपीडियावरील संकेतांचा उल्लेख आवर्जून केला जावा ही विनंती. याजोगे नंतर त्यात बदल करीत बसण्यात वेळ जात नाही. आपण या लेखांमध्ये (नेहमीप्रमाणे) लक्ष घालून योग्य ते बदल कराल ही खात्री आहे. असे असताही १. ''नवीन संपादकांचे योगदान नक्कीच स्वागतार्ह आहे!'' हे घडवून आणल्याबद्दल धन्यवाद. २. इतर कार्यशाळांपेक्षा गेल्या २४-३६ तासांतील योगदान लक्षणीयतेने चांगले आहे. [[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) ०७:५४, ८ मार्च २०२६ (IST) :नमस्कार, कौतुकाची थाप दिल्या बद्दल धन्यवाद. परंतु आपणास एक सांगू इच्छितो की, मी व @[[सदस्य:Tiven2240|टायविन]] यांनी [[विकिपीडिया:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२६|स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२६]] यावर कार्यशाळा घेतली आहे. याच काळात दुसरा प्रकल्प [[विकिपीडिया:महिला संपादनेथॉन- २०२६|महिला संपादनेथॉन- २०२६]] हा देखील नेहमी प्रमाणे चालू असून, त्यात मोठ्या प्रमाणावर लेख निर्मिती सुरू आहे. असो. लेख कोणतेही असोत माझे काम चालू राहील. केवळ वैयक्तिक कारणाने, सध्या मला येथे जास्त वेळ देता येत नाहीय. - [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">. संतोष गोरे .</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> ✉️</span>]] ) ०९:१५, ९ मार्च २०२६ (IST) ::@[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ते आमच्या प्रकल्पातले नाहीत. धन्यवाद. [[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) १६:४८, ९ मार्च २०२६ (IST) == Next Steps and Feedback meeting for Feminism and Folklore Organizers == <div style="border:8px maroon ridge; padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|center|550px|frameless]] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="padding: 1em 2em;"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> Dear Organizer, I hope this message finds you well. First and foremost, on behalf of the International Team I want to extend my gratitude to you for your efforts in organizing the '''Feminism and Folklore 2026''' campaign on your local Wikipedia. Your contribution has been instrumental in bridging the gender and folk gap on Wikipedia, and we truly appreciate your dedication to this important cause. As the campaign has ended I wanted to inform you about the next steps. It's time to commence the jury process using the CampWiz or Fountain tool where your campaign was hosted. Please ensure that you update the details of the jury, campaign links and the names of organizers accurately on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|sign-up page]]. Once the jury process is completed, kindly update only the top 3 winners details on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Results|results page]] accordingly. The deadline for jury submission of results is '''April 30, 2026'''. However, if you find that the number of articles is high and you require more time, please don't hesitate to inform us via email or on campaign Meta Wiki talk page. We are more than willing to approve an extension if needed. Should you encounter any issues with the tools, please feel free to reach out to us on Telegram for assistance. Your feedback and progress updates are crucial for us to improve the campaign and better understand your community's insights. Therefore, we kindly ask you to spare just an hour to collectively share your progress and achievements with us during our '''[[:m:Event:Feminism and Folklore 2026 Post-Campaign Office Hour|community feedback session]]'''. Your input will greatly assist us in making the campaign more meaningful and impactful. Thank you once again for your hard work and dedication to the Feminism and Folklore campaign. Your efforts are deeply appreciated, and we look forward to hearing from you soon. Warm regards, [[User:Tiven2240|Tiven2240]] on behalf of Feminism and Folklore International Team <nowiki>#WeTogether</nowiki> </div></div> --[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १७:२७, ११ एप्रिल २०२६ (IST) <!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf26&oldid=30391231 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == Last Few Days: WikiConference India 2026 Scholarship Applications == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''{{int:please-translate}}'' Dear Wikimedian, We're happy to share that scholarship applications for '''WikiConference India 2026''' are currently open and the deadline is just around the corner. [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026|WikiConference India 2026]] is the fourth edition of the national-level conference that brings together Wikimedians and stakeholders engaged in Indic-language Wikimedia projects and the broader open knowledge movement across India and South Asia. The conference will take place in Kochi, Kerala, from 4–6 September 2026. * You can find the more information and the application form at the [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026/Scholarship|Scholarship page here at Meta wiki]] * '''Scholarship deadline: 15 April 2026, 11:59 PM IST''' With only a few days left, we warmly encourage you to apply if you haven’t already and kindly request you to share this with your community and encourage others to apply. For more information and regular updates, we encourage you to visit the conference Meta page. Warm regards, <br> on behalf of the WikiConference India 2026 Organising Team ''This message was sent with [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) on ००:००, १२ एप्रिल २०२६ (IST)'' </div> <!-- सदस्य:Gnoeee@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2026_active_users&oldid=30389801 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) ०१:३६, २९ एप्रिल २०२६ (IST) </div> <!-- सदस्य:Keegan (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> ==बार्नस्टार== {| class="barnstar" style="border:1px solid gray; background:#fdffe7;" |- |rowspan="2" style="padding-right:5px;" | {{#ifeq:{{{3}}}|alt|[[file:Working Wikimedian's Barnstar Hires.png|100px]]|[[Image:Working Wikimedian's Barnstar.png|100px]]}} |style="font-size:1.65em; padding:0; height: 1.1em;" | '''{{GENDER:{{PAGENAME}}|कष्टकर्‍या पुरुषाचा|कष्टकर्‍या स्त्रीचा|कष्टकर्‍या सदस्याचा}} बार्नस्टार''' |- |style="border-top: 1px solid gray;" | नियमीतपणे आपण [[विकिपीडिया:मुखपृष्ठ अलीकडील मृत्यू]] याचे संपादन करत आहात व त्या संदर्भातील लेख निर्माण/अद्ययावत करत आहात; त्यासाठी धन्यवाद!! |} - [[सदस्य:Dharmadhyaksha|धर्माध्यक्ष]] ([[सदस्य चर्चा:Dharmadhyaksha|चर्चा]]) १६:५६, ४ मे २०२६ (IST) :[[चित्र:Beating Heart.gif|50px]]<b>धन्यवाद</b> - [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">. संतोष गोरे .</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> ✉️</span>]] ) १९:३७, ५ मे २०२६ (IST) == Final Reminder: Submission of Local Winners for Feminism and Folklore 2026 == Dear Feminism and Folklore organiser, This is a friendly reminder that the deadline for submitting the names and details of your local winners for '''Feminism and Folklore 2026''' is '''5 June 2026'''. Please ensure that your community's [[:m:Feminism and Folklore 2026/Results|winner information]] is submitted before this date. Communities that do not provide their winner data by the deadline will unfortunately not be eligible for prize distribution, and the international organizing team will not be able to accommodate late submissions received after 5 June 2026. Thank you for your prompt attention to this matter and for your participation in the campaign. Best regards, '''Feminism and Folklore International Organizing Team''' --[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ०७:३९, ३ जून २०२६ (IST) <!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30627457 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == Congratulations to the Local Winners of Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, The Feminism and Folklore International Organizing Team is pleased to congratulate the Local Winners of '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]'''. Local Winners are participants who achieved top rankings within their respective language communities through their valuable contributions to documenting folklore, women's history, culture, traditions, and related knowledge on Wikimedia projects in their local languages. Your efforts have helped enrich Wikimedia content, preserve cultural heritage, and improve the representation of diverse communities and knowledge systems across the movement. We sincerely appreciate your dedication and contribution to the success of the campaign. === Appreciation Form === As a token of appreciation to receive prizes, all Local Winners are requested to complete the following form by '''22 June 2026'''. '''Form link''' - [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdGU7vkzANkB8P1k2X-NPwOwqBoTZafzgUZ-23wnVCeW2cj3g/viewform here] ; Deadline : 22 June 2026 Please ensure that all information provided in the form is accurate and complete. This information will be used for the appreciation process. === Thank you === We extend our heartfelt thanks to all Local Winners for their outstanding contributions and continued support of free knowledge. Your work has strengthened local-language content and helped make knowledge about folklore and women more accessible to communities around the world. Congratulations once again on your achievement. —''Feminism and Folklore International Organizing Team'' </div> --[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) २२:५५, ७ जून २०२६ (IST) <!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30649454 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == Thank you for organising Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, Your dedication, coordination, and hard work played a vital role in making this year's [[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore]] campaign successful. We truly appreciate the time and effort you invested in engaging your community and supporting participants. As we have completed the jury phase and begin planning for next year's campaign, we would like to learn from your experiences. Please complete the organisers' feedback form and share your insights, challenges, and suggestions on how we can improve the campaign. '''This feedback form is mandatory for all organisers''', as it helps us evaluate the campaign and make meaningful improvements for future editions. '''Form link [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf6IsGAsxkTEWTwueyLg-gBjRVlY3g2kTNj3xRhDiILiQnQwQ/viewform?usp=dialog here]''' Please submit your response by '''25 June 2026'''. Thank you once again for your invaluable contributions and for helping make Feminism and Folklore a global success. We look forward to working with you again in the future! Regards, '''Feminism and Folklore Team''' --[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १७:३५, १८ जून २०२६ (IST) </div> <!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30704175 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == Thank you for being a part of Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, Your contributions helped make this year's [[:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore]] campaign a great success, and we are truly grateful for your time, knowledge, and dedication to documenting women's stories and folklore on Wikimedia projects. As we reflect on this year's campaign and prepare for the next edition, we'd love to hear about your experience. Please take a few minutes to fill out our feedback form and share your thoughts and suggestions. As a token of our appreciation, everyone who completes the form will receive a '''special digital postcard'''! in their email. This year marks '''''25 years of Wikipedia''''', and the postcard has been created to celebrate this milestone and to recognize the incredible efforts of participants like you who continue to enrich free knowledge for the world. '''Form Link - [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdqFZN9IdWbAnZ_7DyG5bIsuq7KAkdsIxweC_TdPH9In-tthQ/viewform?usp=dialog here]''' Please complete the feedback form by '''25 June 2026'''. Thank you once again for making Feminism and Folklore 2026 a success. We hope to see you again in future campaigns! Best regards, Feminism and Folklore international Team. --[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) २०:०१, १८ जून २०२६ (IST) </div> <!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30704478 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == पद काढणे == {{सदस्य|V.narsikar}}, {{सदस्य|सुभाष राऊत}} यांचे प्रचालकपद आणि {{सदस्य|Omega45}} यांचे द्रुतमाघारकार पद तसेच अनेक अकार्यरत सांगकाम्यांचे पद काढून टाकण्याबाबत काही विचार करण्यात यावा, असे मला वाटते. {{साद|संतोष गोरे}}, {{साद|अभय नातू}} कृपया, उत्तर कळवावे. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १४:३७, ३१ जुलै २०२६ (IST) :अशी महत्वाची चर्चा [[विकिपीडिया:चावडी|चावडीवर]] सुरू करावी. [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">. संतोष गोरे .</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> ✉️</span>]] ) १४:४९, ३१ जुलै २०२६ (IST) f2vc54kqt4zlseibbi0khtzhnotz54n 0 291190 2698109 2670503 2026-07-31T06:25:25Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2698109 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = मधुराणी गोखले | चित्र = | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = मधुराणी गोखले | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1979|03|02}} | जन्म_स्थान = [[भुसावळ]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = [[अभिनय]] | राष्ट्रीयत्व = {{ध्वजचिन्ह|भारत}} [[भारतीय]] | भाषा = [[मराठी]] | कारकीर्द_काळ = २००० ते आजतागायत | प्रमुख_नाटके = | प्रमुख_चित्रपट = | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = [[आई कुठे काय करते!]], [[मी सावित्रीबाई जोतिराव फुले]] | पुरस्कार = | वडील_नाव = श्रीराम गोखले | आई_नाव = | पती_नाव = {{लग्न|प्रमोद प्रभुलकर|2003}} | पत्नी_नाव = | अपत्ये = स्वराली <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.lokmat.com/television/marathi-actress-madhurani-gokhale-prabhulkar-real-life-daughter-a734/ | title=आई कुठे काय करते : अरुंधतीच्या रिअल लाइफ मुलीविषयी माहितीये का? पहा तिचे फोटो|accessdate=२० सप्टेंबर २०२१}}</ref> | ट्विटर= | संकेतस्थळ = | धर्म = | तळटिपा = }} '''मधुराणी गोखले प्रभुलकर''' ह्या एक मराठी अभिनेत्री, गायिका आणि संगीतकार आहेत. त्यांनी मराठी दूरचित्रवाहिनी [[स्टार प्रवाह]] वरील मालिका [[आई कुठे काय करते!]] मधील अरुंधतीची भूमिका केली होती.<ref>{{Cite web|title=आपल्याला दुसरी बाजू माहित नाही तर त्यावर बोलताच का? मधुराणी गोखले-प्रभुलकरचा प्रश्न|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/if-we-do-not-know-other-side-of-the-story-then-it-is-better-to-keep-quite-says-madhurani-gokhale/articleshow/78764476.cms|access-date=2021-01-19|website=Maharashtra Times|language=mr}}</ref><ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=Dhantadhan {{!}} 'आई कुठे काय करते!'च्या सेटवर घडलं काय? {{!}} ABP Majha|url=https://marathi.abplive.com/videos/entertainment/television-special-chat-with-arundhati-deshmukh-on-aai-kuthe-kaay-karte-serial-728544|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-19|website=ABP Majha|language=mr}}</ref> प्रभुलकर यांचा जन्म [[भुसावळ]] येथे झाला तर पुढील शिक्षण आणि बालपण [[पुणे|पुण्यात]] गेले. त्यांनी मराठी चित्रपट, मराठी दूरचित्रवाहिनी वरील मालिका आणि विविध जाहिरातीतून काम केलेले आहे. == कारकीर्द == प्रभुलकर यांनी आपल्या अभिनयाची सुरुवात वयाच्या सोळाव्या वर्षी सुरू केली असून त्यांनी स्वतः लिहिलेले आणि त्यांचीच निर्मिती असलेले नाटक 'सी-सॉ'ला सर्वोत्तम नाटकाचा 'पुरुषोत्तम करंडक' पुरस्कार मिळाला होता. त्यानंतर त्यांनी स्वतःचा चित्रपट निर्मिती अभ्यासक्रम सुरू केला. इ.स. २००३ मध्ये त्यांनी [[झी मराठी]] वरील 'इंद्रधनुष्य' या मालिकेत काम केले. त्याच साली त्यांनी 'गोडगुपित' या मराठी चित्रपटाची निर्मिती देखील केली आणि याच बरोबर 'तुमचं आमचं सेम असतं' आणि 'नवरा माझा नवसाचा' या मराठी चित्रपटात देखील भूमिका निभावली..<ref>{{Cite web|title=Madhurani Gokhale-Prabhulkar movies, filmography, biography and songs - Cinestaan.com|url=https://www.cinestaan.com/people/madhurani-gokhale-108002|access-date=2021-01-19|website=Cinestaan|archive-date=2021-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210920212019/https://www.cinestaan.com/people/madhurani-gokhale-108002|url-status=dead}}</ref> इ.स. २००८ मध्ये प्रभुलकर यांनी [[झी मराठी]] दूरचित्रवाहिनी वरील 'सा रे गा मा पा' या सेलिब्रिटी शोमध्ये भाग घेऊन आपल्या गायन कौशल्याची चुणूक दाखवली. यामुळे त्यांना 'सुंदर माझे घर' या मराठी चित्रपटात काम करण्याची संधी मिळाली. प्रभुलकर यांनी [[स्टार प्रवाह]] दूरचित्रवाहिनी वरील [[आई कुठे काय करते!]] या मालिकेत डिसेंबर २०१९ पासून मुख्य भूमिका साकारली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/marathi/entertainment/aai-kuthe-kai-karte-new-serial-on-star-pravah/501737|title=नवी मालिका, ‘आई कुठे काय करते!’|date=2019-12-23|website=[[झी २४ तास]]|access-date=2020-12-13}}</ref><ref>{{Cite web|title=Madhurani Gokhale-Prabhulkar movies, filmography, biography and songs - Cinestaan.com|url=https://www.cinestaan.com/people/madhurani-gokhale-108002|access-date=2021-01-19|website=Cinestaan|archive-date=2021-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210920212019/https://www.cinestaan.com/people/madhurani-gokhale-108002|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Madhurani Gokhale Prabhulkar gets nostalgic as she shares her school memories; says, "I'm proud to be a part of this frame" - The Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/marathi/madhurani-gokhale-prabhulkar-gets-nostalgic-as-she-shares-a-major-throwback-picture-from-her-school-says-im-proud-to-be-a-part-of-this-frame/articleshow/78513843.cms|access-date=2021-01-19|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en}}</ref> == अभिनय यादी == === चित्रपट === {| class="wikitable" !वर्ष !चित्रपट !भूमिका !नोंद |- | २००० |लेकरु |माधवी | |- | २००४ |[[नवरा माझा नवसाचा (चित्रपट)|नवरा माझा नवसाचा]] |कँडी |<ref>{{Cite web|title=Navra Maza Navsacha (2004) - Review, Star Cast, News, Photos|url=https://www.cinestaan.com/movies/navra-mazha-navsacha-24956|access-date=2021-01-19|website=Cinestaan|language=en|archive-date=2021-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210107120419/https://www.cinestaan.com/movies/navra-mazha-navsacha-24956|url-status=dead}}</ref> |- | २००६ |नामदार मुख्यमंत्री गणप्या गावडे |टीव्ही होस्ट | |- | २००९ |सुंदर माझे घर |गौरी |<ref>{{Cite web|title=Sundar Mazhe Ghar|url=https://marathimovieworld.com/moviedetail/sundarmazeghar.php|url-status=dead|access-date=2021-01-19|website=Marathi Movie World|language=en|archive-date=2021-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210920213253/https://marathimovieworld.com/moviedetail/sundarmazeghar.php}}</ref> |- | २०१० |[[मणी मंगळसूत्र (चित्रपट)| मणी मंगळसूत्र]] |गौरी |<ref>{{Cite web|title='Mani Mangalsutra' defines Man and Woman relationship|url=https://marathimovieworld.com/review/mani-mangalsutra-review.php|url-status=dead|access-date=2021-01-19|website=Marathi Movie World|language=en|archive-date=2021-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210920212209/https://marathimovieworld.com/review/mani-mangalsutra-review.php}}</ref> |- | २०१६ |जिथुन पडल्या गाठी |अश्विनी बर्वे | |- | २०१८ |भाभीपीडिया |श्रीमती बॅनर्जी |<ref>{{Cite web|title=Bhabhi Pedia Cast List {{!}} Bhabhi Pedia Movie Star Cast {{!}} Release Date {{!}} Movie Trailer {{!}} Review- Bollywood Hungama|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/bhabhipedia/cast/|url-status=live|access-date=2021-01-19|language=en}}</ref> |- | २०१९ |आरोहन |अदिती | |} === दूरचित्रवाहिनी === {| class="wikitable" !वर्ष !मालिका !भूमिका |- | २००३ |इंद्रधनुष्य |श्रद्धा |- | rowspan="2" | २००७ |यंदा कर्तव्य आहे | rowspan="2" |होस्ट |- |हिच माझी मैत्रीण |- | २००८ |[[सा रे ग म प:लिटील चॅम्प्स|सा रे ग म प: सेलिब्रिटी स्पेशल]] |स्पर्धक |- | २००७-२००९ |[[असंभव (मालिका)|असंभव]] |सहाय्यक भूमिका |- | २०१९-२०२४ |[[आई कुठे काय करते!]] |अरुंधती देशमुख<ref>{{Cite web|title='आई कुठे काय करते!' मालिकेत होणार अनिरुद्ध-अरुंधतीचा विवाह सोहळा|url=https://maharashtratimes.com/photogallery/entertainment/aai-kuthe-kay-karte-marathi-serial-wedding-of-aniruddha-and-arundhati/photoshow/78105108.cms|access-date=2021-01-19|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|language=mr}}</ref> |- | २०२२-२०२५ | [[आता होऊ दे धिंगाणा]] | स्पर्धक |- | २०२६ | [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]] | [[सावित्रीबाई फुले]] |- |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{आयएमडीबी नाव|9176910|मधुराणी प्रभुलकर}} {{DEFAULTSORT:प्रभुलकर, मधुराणी गोखले}} [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी अभिनेत्री]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:विकी लव्ह्‌ज वुमन दक्षिण आशिया २०२१ अंतर्गत बनलेले लेख]] oupvjcub7fdm7hlk98opy4cnzywcp99 4 304113 2698048 2696474 2026-07-31T00:15:11Z Community Tech bot 109654 अहवाल अद्ययावत केला. 2698048 wikitext text/x-wiki अत्याधिक काळ संपादने न झालेली ५०० पाने (पुनर्निर्देशन, व निःसंदिग्धीकरण पाने सोडून). -- [[सदस्य:Community Tech bot|Community Tech bot]] ([[सदस्य चर्चा:Community Tech bot|चर्चा]]) <onlyinclude>०५:४५, ३१ जुलै २०२६ (IST)</onlyinclude> {| class="wikitable sortable" |- ! लेख ! शेवटचे संपादन ! संपादनांची संख्या |- | [[राग मधमाद सारंग]] | 2011-03-14 02:38:40 | 8 |- | [[राग लंकादहन सारंग]] | 2011-03-14 03:00:37 | 4 |- | [[राजीव आगाशे]] | 2011-03-20 15:02:38 | 5 |- | [[तांबोळी]] | 2011-03-27 12:12:54 | 2 |- | [[इंदूरकर]] | 2011-04-03 20:19:51 | 2 |- | [[नई तालीम]] | 2011-04-09 18:26:49 | 3 |- | [[दबावगट]] | 2011-04-18 05:19:00 | 4 |- | [[तारळा नदी]] | 2011-04-18 05:54:55 | 4 |- | [[नरहरीपेटा]] | 2011-04-18 10:29:19 | 2 |- | [[पुरचुंडी (पुस्तक)]] | 2011-04-20 20:59:52 | 4 |- | [[चौरी]] | 2011-04-27 15:19:26 | 6 |- | [[सराफी बाजार]] | 2011-04-30 04:09:54 | 3 |- | [[दंताळी]] | 2011-05-03 12:23:20 | 2 |- | [[राग सुहा कानडा]] | 2011-05-26 03:46:59 | 4 |- | [[इडलीपात्र]] | 2011-06-01 15:13:02 | 4 |- | [[चिंचखेडे]] | 2011-06-08 21:55:57 | 4 |- | [[प्राचीन भाषा]] | 2011-06-16 03:47:02 | 8 |- | [[कोज्या]] | 2011-06-17 04:12:46 | 6 |- | [[शा.श. १७५८]] | 2011-06-22 16:40:32 | 5 |- | [[शा.श. १८२२]] | 2011-06-22 16:43:07 | 2 |- | [[शा.श. १२१२]] | 2011-06-22 17:04:33 | 1 |- | [[राग रायसा कानडा]] | 2011-06-24 17:08:22 | 4 |- | [[सुग्रण]] | 2011-06-30 17:58:01 | 2 |- | [[मार्कंडेय नदी]] | 2011-07-20 15:36:12 | 3 |- | [[गोवित्री नदी]] | 2011-07-22 14:09:36 | 6 |- | [[छपारा]] | 2011-08-02 18:30:15 | 5 |- | [[श्रावणी मंगळवार]] | 2011-08-03 09:27:49 | 2 |- | [[श्रावणी रविवार]] | 2011-08-03 09:29:56 | 5 |- | [[शाकव्रत]] | 2011-08-03 15:14:44 | 1 |- | [[भागाई वाडी]] | 2011-08-13 12:58:40 | 8 |- | [[दारुक]] | 2011-08-21 16:02:31 | 7 |- | [[मंगेशकर]] | 2011-08-28 06:21:33 | 2 |- | [[पाध्ये]] | 2011-09-11 19:15:07 | 2 |- | [[गुणवा]] | 2011-09-17 08:14:55 | 4 |- | [[प्रक्षेपक स्थान]] | 2011-09-17 11:26:53 | 1 |- | [[प्रक्षेपक यान]] | 2011-09-17 11:27:10 | 2 |- | [[वार (माप)]] | 2011-09-17 12:09:34 | 1 |- | [[घटम]] | 2011-09-17 12:37:23 | 4 |- | [[जलधि]] | 2011-09-18 08:42:17 | 4 |- | [[धन संख्या]] | 2011-09-20 09:04:44 | 5 |- | [[राग नायकी कानडा]] | 2011-09-20 13:36:17 | 5 |- | [[पद्य]] | 2011-09-20 15:34:58 | 3 |- | [[परवाना राजवट]] | 2011-09-20 15:36:54 | 2 |- | [[पाम्माकुले]] | 2011-09-21 08:50:45 | 2 |- | [[पुणे शहराची जैवविविधता]] | 2011-09-21 14:16:21 | 3 |- | [[पुत्र]] | 2011-09-21 14:27:56 | 5 |- | [[शृंगाररस]] | 2011-09-22 15:05:15 | 3 |- | [[नक्कल (लोककला)]] | 2011-10-03 15:40:01 | 2 |- | [[क्रिकेट यष्टी]] | 2011-10-05 03:33:35 | 6 |- | [[सहअभिनेत्री]] | 2011-10-05 04:32:33 | 2 |- | [[प्रयोगशाळा]] | 2011-10-05 05:01:41 | 3 |- | [[स्निग्धता]] | 2011-10-05 06:15:52 | 2 |- | [[बेळगांव तालुका]] | 2011-10-08 02:48:18 | 7 |- | [[शालू]] | 2011-10-10 13:06:41 | 2 |- | [[बैलहोंगल तालुका]] | 2011-10-19 12:38:36 | 5 |- | [[गोकाक तालुका]] | 2011-10-21 16:37:08 | 5 |- | [[नागकेशर]] | 2011-10-22 01:06:10 | 5 |- | [[भारतीय इतिहासातील सहा सोनेरी पाने]] | 2011-10-28 06:51:11 | 5 |- | [[प्रलंबपादासन]] | 2011-10-30 01:01:10 | 2 |- | [[विद्युत विसंवाहक]] | 2011-10-31 16:32:32 | 5 |- | [[देव पावला (चित्रपट)]] | 2011-11-13 03:48:38 | 3 |- | [[नवरा बायको (चित्रपट)]] | 2011-11-13 03:48:41 | 3 |- | [[पुढचे पाऊल (चित्रपट)]] | 2011-11-13 03:48:47 | 3 |- | [[वर पाहिजे (चित्रपट)]] | 2011-11-13 03:48:56 | 3 |- | [[कल (मानसिक)]] | 2011-11-18 13:28:19 | 2 |- | [[जर्मनीचे राष्ट्रगीत]] | 2011-11-19 15:21:02 | 5 |- | [[कुबेर (बल्गेरियन राज्यकर्ता)]] | 2011-11-24 05:48:38 | 4 |- | [[स्कंदस्तंभि]] | 2011-12-07 18:21:59 | 3 |- | [[स्कंदस्वाती]] | 2011-12-07 18:26:03 | 2 |- | [[स्वातिकर्ण]] | 2011-12-07 18:28:41 | 2 |- | [[आर्थिक विकासदर]] | 2011-12-20 19:26:50 | 3 |- | [[शा.श. १११०]] | 2011-12-21 14:43:04 | 1 |- | [[शा.श. १६३७]] | 2011-12-21 15:14:38 | 1 |- | [[शा.श. १७१२]] | 2011-12-21 15:18:18 | 1 |- | [[तळणी]] | 2011-12-21 19:21:44 | 2 |- | [[वसंत गवाणकर]] | 2011-12-21 22:55:26 | 8 |- | [[गोगावले]] | 2011-12-22 16:05:29 | 3 |- | [[शा.श. १६६६]] | 2011-12-22 16:16:33 | 3 |- | [[शा.श. १७४१]] | 2011-12-22 16:16:35 | 4 |- | [[माल्थस]] | 2011-12-22 19:15:28 | 2 |- | [[राष्ट्रीय तंत्रज्ञान दिवस]] | 2011-12-23 00:08:41 | 3 |- | [[गुजरात दिन]] | 2011-12-23 00:51:25 | 3 |- | [[सोमरस]] | 2011-12-23 02:44:50 | 6 |- | [[राग कौसी कानडा]] | 2011-12-23 02:55:12 | 7 |- | [[यम (अष्टांगयोग)]] | 2011-12-25 13:13:26 | 6 |- | [[पंच द्रविड]] | 2011-12-25 14:03:21 | 4 |- | [[गंगाधर वासुदेव चिपळोणकर]] | 2011-12-25 14:19:36 | 7 |- | [[बालमोहन नाटक मंडळी]] | 2011-12-25 14:21:01 | 2 |- | [[विंडोज सर्व्हर]] | 2011-12-25 16:26:49 | 3 |- | [[शा.श. १९९८]] | 2011-12-25 16:29:31 | 2 |- | [[महाकवी कालिदास कलामंदिर]] | 2011-12-25 17:06:07 | 6 |- | [[ग्रामदैवत]] | 2011-12-25 21:54:17 | 5 |- | [[पिपरिया]] | 2011-12-25 23:50:15 | 4 |- | [[वर्षा]] | 2011-12-26 12:18:10 | 8 |- | [[दशपदी]] | 2011-12-26 16:24:35 | 3 |- | [[हेमंत]] | 2011-12-26 21:11:10 | 7 |- | [[जगदीश ठाकोर]] | 2011-12-27 11:16:21 | 5 |- | [[शरीरशास्त्र]] | 2011-12-27 11:37:00 | 10 |- | [[फळझाडे]] | 2011-12-27 12:31:43 | 7 |- | [[बटान]] | 2011-12-27 19:43:11 | 3 |- | [[पेंढारकर]] | 2011-12-27 23:03:36 | 4 |- | [[विनय मांडके]] | 2012-01-07 15:41:31 | 4 |- | [[शब्बीर कपूर]] | 2012-01-07 15:41:46 | 3 |- | [[मोहन सीताराम द्रविड]] | 2012-01-07 17:49:47 | 14 |- | [[राय (गेर नृत्य)]] | 2012-01-08 16:58:54 | 4 |- | [[नस्ती उठाठेव]] | 2012-01-14 07:11:37 | 6 |- | [[सायुज्यता]] | 2012-01-22 10:56:21 | 5 |- | [[गोपाळ गोविंद फाटक]] | 2012-01-22 19:02:34 | 3 |- | [[गुराब]] | 2012-01-24 23:02:49 | 2 |- | [[कडू]] | 2012-01-27 15:02:01 | 7 |- | [[तिठा]] | 2012-01-28 15:52:40 | 5 |- | [[सुदर्शन रंगमंच]] | 2012-02-01 14:26:37 | 5 |- | [[विनायक चतुर्थी]] | 2012-02-02 08:38:54 | 2 |- | [[विनायक रामचंद्र आठवले]] | 2012-02-08 10:40:54 | 6 |- | [[कोटणीस]] | 2012-02-10 04:46:11 | 2 |- | [[कार्लोवित्झचा तह]] | 2012-02-15 15:10:52 | 7 |- | [[जनाना]] | 2012-02-18 09:14:09 | 2 |- | [[तिळे]] | 2012-03-19 21:25:42 | 5 |- | [[निर्जीव]] | 2012-03-23 12:30:15 | 3 |- | [[कथासंग्रह]] | 2012-03-27 11:06:34 | 4 |- | [[पठार नदी]] | 2012-04-08 09:01:00 | 1 |- | [[मून नदी]] | 2012-04-08 09:01:28 | 1 |- | [[सिपना नदी]] | 2012-04-08 09:08:03 | 1 |- | [[शहानूर नदी]] | 2012-04-08 09:10:03 | 2 |- | [[पुणंद नदी]] | 2012-04-13 02:07:24 | 5 |- | [[भोखण नदी]] | 2012-04-13 02:15:22 | 5 |- | [[नाट्यलेखक]] | 2012-04-13 07:13:05 | 6 |- | [[पियाळी नदी]] | 2012-04-13 09:22:29 | 6 |- | [[सुखशांती नदी]] | 2012-04-13 09:23:21 | 6 |- | [[नोकिया १११०]] | 2012-04-13 15:05:34 | 2 |- | [[नोकिया २६१०]] | 2012-04-14 07:34:37 | 3 |- | [[नोकिया २६५०]] | 2012-04-14 07:37:24 | 2 |- | [[नोकिया २६८० स्लाइड]] | 2012-04-14 07:40:56 | 2 |- | [[बोर नदी]] | 2012-04-14 15:48:27 | 2 |- | [[वुष्णा नदी]] | 2012-04-14 15:49:47 | 1 |- | [[धाम नदी]] | 2012-04-15 08:22:32 | 2 |- | [[बाकळी नदी]] | 2012-04-15 08:22:42 | 2 |- | [[सती धरण]] | 2012-04-22 09:54:30 | 4 |- | [[लोहशिंगवे धरण]] | 2012-04-22 09:55:16 | 3 |- | [[बांडा नदी]] | 2012-04-22 10:00:38 | 2 |- | [[मोहना नदी]] | 2012-04-22 10:05:52 | 2 |- | [[मास नदी]] | 2012-04-22 10:06:48 | 2 |- | [[वेणीथोरा नदी]] | 2012-04-22 10:08:10 | 2 |- | [[रेणा नदी]] | 2012-04-22 10:08:26 | 2 |- | [[नल्ली नदी]] | 2012-04-22 10:08:34 | 2 |- | [[भावखुरी नदी]] | 2012-04-22 10:10:04 | 4 |- | [[हडकी नदी]] | 2012-04-22 10:10:12 | 5 |- | [[बुरशी नदी]] | 2012-04-22 10:10:28 | 2 |- | [[सुरखी नदी]] | 2012-04-22 10:10:39 | 2 |- | [[तिगरी नदी]] | 2012-04-22 10:10:47 | 2 |- | [[भुलेश्वरी नदी]] | 2012-04-22 10:11:18 | 2 |- | [[पेंढी नदी]] | 2012-04-22 10:11:27 | 2 |- | [[मोर नदी]] | 2012-04-22 10:13:12 | 2 |- | [[भुमरी नदी]] | 2012-04-22 10:15:17 | 4 |- | [[वांदरी नदी]] | 2012-04-22 10:15:44 | 3 |- | [[वारोळी नदी]] | 2012-04-22 10:16:50 | 3 |- | [[मुरबाडी नदी]] | 2012-04-22 10:17:00 | 3 |- | [[पेल्हार नदी]] | 2012-04-22 10:17:25 | 3 |- | [[वाघाडी नदी]] | 2012-04-22 10:19:20 | 2 |- | [[शशीकरण नदी]] | 2012-04-22 10:21:20 | 2 |- | [[सिवनी नदी]] | 2012-04-22 15:06:16 | 2 |- | [[पोर नदी]] | 2012-04-22 15:06:35 | 2 |- | [[पोटफोडी नदी]] | 2012-04-22 15:06:45 | 2 |- | [[दार्शनी नदी]] | 2012-04-22 15:07:02 | 2 |- | [[हरणी नदी]] | 2012-04-22 15:11:34 | 2 |- | [[भेंड नदी]] | 2012-04-22 15:11:59 | 2 |- | [[धामना नदी]] | 2012-04-22 15:16:00 | 2 |- | [[नोकिया सी२-०१]] | 2012-04-27 07:59:16 | 1 |- | [[नोकिया १२००]] | 2012-04-29 00:56:10 | 4 |- | [[नोकिया १२०८]] | 2012-04-29 00:58:26 | 2 |- | [[आमिष]] | 2012-04-30 17:41:35 | 2 |- | [[गीतलेखक]] | 2012-04-30 18:54:49 | 2 |- | [[चांद्रवर्ष]] | 2012-04-30 19:00:58 | 4 |- | [[झर्झर]] | 2012-04-30 19:12:57 | 5 |- | [[ठणका]] | 2012-04-30 19:14:23 | 5 |- | [[तबलजी]] | 2012-04-30 19:17:26 | 3 |- | [[दत्तकपुत्र]] | 2012-04-30 19:24:54 | 4 |- | [[नायक (चित्रपट पात्र)]] | 2012-04-30 19:35:50 | 5 |- | [[पकडा-पकडी]] | 2012-04-30 19:40:53 | 4 |- | [[हत्तीपाय]] | 2012-04-30 20:18:23 | 2 |- | [[टॉर्च तपासणी]] | 2012-04-30 20:28:02 | 2 |- | [[कोठा (आयुर्वेद)]] | 2012-04-30 20:55:03 | 4 |- | [[पोलके]] | 2012-05-01 01:58:00 | 4 |- | [[ब्रह्मर्षी]] | 2012-05-01 03:24:54 | 3 |- | [[राज्य मध्यवर्ती ग्रंथालय]] | 2012-05-01 03:54:01 | 3 |- | [[रोहिणी (रक्तवाहिनी)]] | 2012-05-01 03:58:10 | 7 |- | [[लोकसंख्येची घनता]] | 2012-05-01 04:01:53 | 8 |- | [[विषमभुज त्रिकोण]] | 2012-05-01 04:08:31 | 9 |- | [[वीत]] | 2012-05-01 04:09:11 | 3 |- | [[चित्रपट निर्माणस्थळ]] | 2012-05-06 06:37:13 | 4 |- | [[भाषाभ्यास]] | 2012-05-06 06:41:55 | 8 |- | [[हरिचरन]] | 2012-05-06 06:46:20 | 7 |- | [[पायपेटी]] | 2012-05-08 01:23:19 | 5 |- | [[विद्युत पार्यता]] | 2012-05-08 02:42:30 | 4 |- | [[शमीक]] | 2012-05-08 02:44:23 | 3 |- | [[केंद्रीय आयात शुल्क]] | 2012-05-09 19:31:14 | 6 |- | [[उपग्रह भू कक्षा]] | 2012-05-09 20:31:27 | 9 |- | [[गझनीच्या महमूदाने भारतावर केलेल्या स्वाऱ्या]] | 2012-05-09 21:07:44 | 7 |- | [[स्निकोमीटर]] | 2012-05-10 19:32:55 | 4 |- | [[ब्रिटिश द्वीपसमूह]] | 2012-05-13 04:09:59 | 1 |- | [[खोटे (आडनाव)]] | 2012-05-13 04:32:00 | 2 |- | [[विंडोज सर्व्हर २०१२]] | 2012-05-16 15:43:57 | 2 |- | [[पोखरा विमानतळ]] | 2012-05-17 18:32:25 | 4 |- | [[खारट]] | 2012-05-29 17:09:20 | 6 |- | [[सपक]] | 2012-05-29 17:13:42 | 3 |- | [[रोहित नागदिवे]] | 2012-06-11 18:30:32 | 4 |- | [[मोझिला फायरफॉक्स १.५]] | 2012-06-23 08:05:30 | 6 |- | [[मोझिला फायरफॉक्स १]] | 2012-06-23 08:05:55 | 6 |- | [[महाराष्ट्र हेराल्ड]] | 2012-06-30 05:24:51 | 9 |- | [[सरदार]] | 2012-07-01 09:00:33 | 6 |- | [[जयाचंद्रन]] | 2012-07-01 18:41:51 | 7 |- | [[ब्रिटोन्स]] | 2012-07-04 03:27:08 | 2 |- | [[तुळशी नदी]] | 2012-07-05 16:15:29 | 4 |- | [[किल्लेदार]] | 2012-07-06 15:56:37 | 4 |- | [[ग्रीन व्हॅली]] | 2012-07-06 15:58:05 | 28 |- | [[ज्ञात असलेल्या सर्वांत तेजस्वी तार्‍यांची यादी]] | 2012-07-06 15:59:40 | 3 |- | [[दासगीता]] | 2012-07-06 16:01:13 | 2 |- | [[पिंपरी तलाव]] | 2012-07-06 16:03:21 | 5 |- | [[पित्तरस]] | 2012-07-06 16:03:27 | 2 |- | [[पुरुषोत्तम स्वामी]] | 2012-07-06 16:03:52 | 2 |- | [[प्युनिक युद्धे]] | 2012-07-06 16:04:35 | 2 |- | [[बनघर]] | 2012-07-06 16:06:42 | 5 |- | [[रोमन देवता]] | 2012-07-06 16:12:29 | 5 |- | [[व्यासपीठ]] | 2012-07-06 16:14:32 | 2 |- | [[शब्दांकित प्रतिभा]] | 2012-07-06 16:14:47 | 3 |- | [[संगणक फाईल फॉरमॅट्स]] | 2012-07-06 16:16:38 | 3 |- | [[विनयगुप्त]] | 2012-07-15 04:52:47 | 3 |- | [[चाउ एन-लाय]] | 2012-07-15 05:32:54 | 11 |- | [[थॅलियम]] | 2012-07-15 13:05:01 | 6 |- | [[डिस्प्रोझियम]] | 2012-07-15 13:05:28 | 5 |- | [[ऑस्मियम]] | 2012-07-15 13:05:52 | 5 |- | [[गळा]] | 2012-07-15 13:06:47 | 17 |- | [[बाळाजी हैबतराव]] | 2012-07-29 07:34:28 | 3 |- | [[भोळाराम स्वामी]] | 2012-08-20 08:03:49 | 3 |- | [[भारतीय खगोलशास्त्र]] | 2012-08-23 01:13:31 | 3 |- | [[ज्योतिषातील ग्रह]] | 2012-08-23 01:20:47 | 17 |- | [[भौगोलिक ध्रुव]] | 2012-08-25 08:36:32 | 3 |- | [[पाककृती]] | 2012-09-12 18:56:44 | 2 |- | [[गोंदवले]] | 2012-09-13 13:59:52 | 10 |- | [[माणकेश्वर शिवालय]] | 2012-09-14 10:35:09 | 27 |- | [[फेडोरा]] | 2012-09-18 00:53:06 | 4 |- | [[सांध्यपर्वातील वैष्णवी (काव्यसंग्रह)]] | 2012-09-30 07:52:55 | 4 |- | [[कावळे उडाले स्वामी (ललित लेखसंग्रह)]] | 2012-09-30 07:57:05 | 3 |- | [[नागनाथ]] | 2012-10-02 09:11:09 | 8 |- | [[चरपटीनाथ]] | 2012-10-02 09:11:26 | 6 |- | [[मराठी विश्वकोश : अठरावा खंड]] | 2012-10-08 07:33:48 | 4 |- | [[खाजगी]] | 2012-10-12 07:35:53 | 4 |- | [[चौविस्थापन]] | 2012-10-13 05:13:26 | 1 |- | [[आदिवासी विचारवेध संमेलन]] | 2012-10-13 08:09:28 | 1 |- | [[दलित साहित्य विचारवेध संमेलन]] | 2012-10-13 08:15:51 | 1 |- | [[वस्तुमान धारा घनता]] | 2012-10-13 09:33:16 | 4 |- | [[संग्रहणी]] | 2012-10-14 17:29:31 | 1 |- | [[नीळकंठ कल्याणी]] | 2012-10-20 18:19:07 | 1 |- | [[रेणुकाचार्य]] | 2012-10-23 17:47:51 | 1 |- | [[उमापति शिवाचार्य]] | 2012-10-23 17:50:16 | 1 |- | [[चन्नबसव]] | 2012-10-23 17:52:24 | 1 |- | [[चंद्रशेखर शिवाचार्य]] | 2012-10-23 17:53:27 | 1 |- | [[वीरसोमेश्वर शिवाचार्य]] | 2012-10-23 17:53:38 | 1 |- | [[वागीश पंडिताराध्य शिवाचार्य]] | 2012-10-23 19:43:58 | 2 |- | [[पिंप्री तलाव]] | 2012-11-10 17:45:14 | 6 |- | [[औषधप्रभावशास्त्र]] | 2012-11-12 05:59:53 | 1 |- | [[औषधगतिकी]] | 2012-11-12 06:09:07 | 1 |- | [[क्रिकेटमधील गोलंदाजांचे प्रकार]] | 2012-11-15 11:17:41 | 4 |- | [[पृष्ठीय क्षेत्र]] | 2012-11-15 11:46:49 | 2 |- | [[आननी क्षेत्र]] | 2012-11-15 11:48:42 | 1 |- | [[ओल्या वेळूची बासरी (ललित लेखसंग्रह)]] | 2012-11-22 14:42:56 | 5 |- | [[भारतीय दूरसंचार नियामक प्राधिकरण]] | 2012-11-25 11:43:29 | 2 |- | [[विळी]] | 2012-11-26 10:48:50 | 3 |- | [[एवढसं आभाळ (चित्रपट)]] | 2012-12-02 06:43:00 | 11 |- | [[शंकरराव आळंदकर]] | 2012-12-03 04:45:58 | 4 |- | [[मला काय त्याचे (पुस्तक)]] | 2012-12-07 03:26:04 | 8 |- | [[तुषारसिंचन पद्धती]] | 2012-12-21 07:21:48 | 5 |- | [[श्रीतुकामाई]] | 2012-12-30 02:13:33 | 13 |- | [[सरंबळ नदी]] | 2013-01-02 01:51:58 | 3 |- | [[योट्टॅमीटर]] | 2013-01-06 17:13:49 | 5 |- | [[झेट्टॅमीटर]] | 2013-01-06 17:14:10 | 3 |- | [[इंडिका (ग्रंथ)]] | 2013-01-11 21:06:53 | 8 |- | [[बंडी (वस्त्र)]] | 2013-01-16 06:12:50 | 3 |- | [[राज्य महामार्ग २१ (महाराष्ट्र)]] | 2013-01-17 08:14:51 | 6 |- | [[बिट]] | 2013-01-17 14:18:01 | 9 |- | [[भोईराचे नवघर]] | 2013-01-20 16:05:44 | 9 |- | [[विश्वामित्री नदी]] | 2013-01-25 17:29:54 | 2 |- | [[जरीकाम]] | 2013-01-27 22:43:13 | 3 |- | [[धुळेकर]] | 2013-01-29 06:33:15 | 3 |- | [[ठाणेकर]] | 2013-01-29 06:33:25 | 3 |- | [[रायगडकर]] | 2013-01-29 06:33:47 | 5 |- | [[जालनेकर]] | 2013-01-29 06:33:57 | 5 |- | [[लातूरकर]] | 2013-01-29 06:34:06 | 5 |- | [[पुणेकर]] | 2013-01-29 06:34:14 | 3 |- | [[सांगलीकर]] | 2013-01-29 06:34:44 | 3 |- | [[नेवासेकर]] | 2013-01-29 06:34:52 | 3 |- | [[नंदुरबारकर]] | 2013-01-29 06:35:22 | 3 |- | [[बीडकर]] | 2013-01-29 06:36:53 | 3 |- | [[फटाके]] | 2013-01-30 15:23:05 | 1 |- | [[विधानसभा मतदारसंघ]] | 2013-02-03 20:40:05 | 3 |- | [[गाथा]] | 2013-02-06 17:33:03 | 5 |- | [[तुकारामाची गाथा]] | 2013-02-06 17:36:34 | 6 |- | [[गोवा खिंड]] | 2013-02-21 18:08:28 | 2 |- | [[चिमनी हिल वायुसेना तळ]] | 2013-02-24 17:58:49 | 2 |- | [[गर्न्सी]] | 2013-03-07 08:41:05 | 43 |- | [[रेयूनियों]] | 2013-03-07 09:36:43 | 45 |- | [[आक्रा]] | 2013-03-07 15:29:32 | 89 |- | [[कॅस्ट्रीझ]] | 2013-03-07 18:04:09 | 29 |- | [[कॉकबर्न टाउन]] | 2013-03-07 18:05:02 | 15 |- | [[डग्लस]] | 2013-03-07 18:09:42 | 32 |- | [[माजुरो]] | 2013-03-07 18:25:33 | 18 |- | [[मलाबो]] | 2013-03-07 18:25:49 | 38 |- | [[माले]] | 2013-03-07 18:26:01 | 38 |- | [[मनिला]] | 2013-03-07 18:26:55 | 70 |- | [[मासेरू]] | 2013-03-07 18:27:34 | 30 |- | [[इंजामिना]] | 2013-03-07 18:51:12 | 59 |- | [[निकोसिया]] | 2013-03-07 18:52:04 | 59 |- | [[नुकु-अलोफा]] | 2013-03-07 18:53:14 | 42 |- | [[पारामारिबो]] | 2013-03-07 18:55:49 | 31 |- | [[रुसाउ]] | 2013-03-07 19:02:27 | 25 |- | [[पोर्ट स्टॅन्ली]] | 2013-03-07 19:08:19 | 34 |- | [[थिंफू]] | 2013-03-07 19:13:16 | 46 |- | [[खार्टूम]] | 2013-03-09 04:15:54 | 52 |- | [[बंजुल]] | 2013-03-09 04:43:32 | 37 |- | [[सार्स]] | 2013-03-09 05:56:02 | 17 |- | [[क्युबन पेसो]] | 2013-03-09 11:30:16 | 27 |- | [[ऑलिंपिक खेळात फ्रान्स]] | 2013-03-09 20:02:26 | 7 |- | [[मध्य युग]] | 2013-03-10 07:24:45 | 21 |- | [[शिक्षक साहित्य संमेलन संस्था]] | 2013-03-10 08:06:12 | 6 |- | [[उत्तर ध्रुव]] | 2013-03-10 08:25:48 | 47 |- | [[व्हिक्टोरिया सरोवर]] | 2013-03-10 08:35:53 | 53 |- | [[तैग्रिस नदी]] | 2013-03-10 08:39:01 | 45 |- | [[रशिया-क्रीमिया युद्धे]] | 2013-03-10 10:11:19 | 2 |- | [[पूल]] | 2013-03-10 11:41:42 | 16 |- | [[कोड्डनकुलन अणुऊर्जा प्रकल्प]] | 2013-03-13 13:27:58 | 11 |- | [[जयदेवी लिगाडे]] | 2013-03-13 18:00:12 | 6 |- | [[कमरक]] | 2013-03-19 05:50:06 | 11 |- | [[पेर]] | 2013-03-19 05:53:58 | 14 |- | [[प्रबोधन साहित्य संमेलन]] | 2013-03-19 06:18:07 | 1 |- | [[कक्षीय वक्रता निर्देशांक]] | 2013-03-19 12:27:38 | 16 |- | [[विश्वधर्म साहित्य संमेलन]] | 2013-03-19 17:29:40 | 2 |- | [[हांगुल]] | 2013-03-20 07:01:33 | 2 |- | [[एकोरामाध्य शिवाचार्य]] | 2013-03-24 18:08:57 | 2 |- | [[म्हैस नदी]] | 2013-03-25 07:33:32 | 2 |- | [[नागझरी नदी]] | 2013-03-25 17:32:15 | 9 |- | [[गोडसे]] | 2013-03-25 19:19:34 | 3 |- | [[देवतलाव]] | 2013-03-25 19:46:04 | 3 |- | [[नवे बिर्‍हाड (चित्रपट)]] | 2013-03-26 18:15:04 | 4 |- | [[पिकदान]] | 2013-03-26 18:24:00 | 3 |- | [[नवाश्मयुग]] | 2013-03-27 02:25:21 | 3 |- | [[सखा कवी]] | 2013-03-27 05:54:43 | 5 |- | [[जनश्री विमा योजना]] | 2013-03-27 14:45:57 | 3 |- | [[राष्‍ट्रीय शेती विमा योजना]] | 2013-03-27 14:46:38 | 3 |- | [[बहेबोरगाव]] | 2013-03-28 10:48:48 | 3 |- | [[द्वैत]] | 2013-03-28 12:00:42 | 2 |- | [[महात्मा (चित्रपट)]] | 2013-03-30 09:26:20 | 4 |- | [[रानवती नदी]] | 2013-03-30 10:22:35 | 3 |- | [[बेल नदी]] | 2013-03-30 11:06:17 | 7 |- | [[भंगसाळ नदी]] | 2013-03-31 09:12:46 | 7 |- | [[शिवकुमार स्वामी]] | 2013-03-31 09:16:46 | 3 |- | [[दर बळीमागे दिलेल्या धावा]] | 2013-03-31 09:30:01 | 3 |- | [[मंकी नदी]] | 2013-03-31 13:00:54 | 3 |- | [[मासा नदी]] | 2013-03-31 14:24:52 | 6 |- | [[दुझ प्रांत]] | 2013-04-05 10:34:41 | 1 |- | [[J]] | 2013-04-05 22:31:21 | 24 |- | [[K]] | 2013-04-05 22:31:26 | 25 |- | [[आना कारेनिना]] | 2013-04-06 01:14:46 | 37 |- | [[आमियां]] | 2013-04-06 01:19:00 | 27 |- | [[आमूर ओब्लास्त]] | 2013-04-06 01:19:37 | 30 |- | [[आयर्लंडच्या प्रजासत्ताकाचा ध्वज]] | 2013-04-06 01:28:40 | 13 |- | [[आर.सी.डी. मायोर्का]] | 2013-04-06 01:35:41 | 43 |- | [[आरळम संरक्षित वनक्षेत्र]] | 2013-04-06 01:36:11 | 6 |- | [[आरागोन]] | 2013-04-06 01:36:16 | 29 |- | [[आर्कान्सा]] | 2013-04-06 01:37:27 | 100 |- | [[आर्चिबाल्ड प्रिमरोझ]] | 2013-04-06 01:38:29 | 27 |- | [[आर्मेनियाचा ध्वज]] | 2013-04-06 01:47:34 | 4 |- | [[आल्फा]] | 2013-04-06 01:52:00 | 23 |- | [[आस्तुरियास]] | 2013-04-06 02:09:30 | 26 |- | [[इ.स.चे १ ले शतक]] | 2013-04-06 04:28:18 | 46 |- | [[इ.स.चे १० वे शतक]] | 2013-04-06 04:28:31 | 45 |- | [[इ.स.चे १० वे सहस्रक]] | 2013-04-06 04:28:34 | 14 |- | [[इ.स.चे ११ वे शतक]] | 2013-04-06 04:29:47 | 42 |- | [[इ.स.चे १२ वे शतक]] | 2013-04-06 04:30:57 | 39 |- | [[इ.स.चे १४ वे शतक]] | 2013-04-06 04:33:17 | 41 |- | [[इ.स.चे १५ वे शतक]] | 2013-04-06 04:34:27 | 39 |- | [[इ.स.चे १६ वे शतक]] | 2013-04-06 04:35:42 | 44 |- | [[इ.स.चे १९ वे शतक]] | 2013-04-06 04:39:26 | 50 |- | [[इ.स.चे २ रे शतक]] | 2013-04-06 04:40:39 | 39 |- | [[इ.स.चे ३ रे शतक]] | 2013-04-06 04:43:14 | 39 |- | [[इ.स.चे ४ थे शतक]] | 2013-04-06 04:44:24 | 37 |- | [[इ.स.चे ४ थे सहस्रक]] | 2013-04-06 04:44:27 | 23 |- | [[इ.स.चे ५ वे शतक]] | 2013-04-06 04:45:34 | 39 |- | [[इ.स.चे ५ वे सहस्रक]] | 2013-04-06 04:45:37 | 18 |- | [[इ.स.चे ६ वे शतक]] | 2013-04-06 04:46:45 | 39 |- | [[इ.स.चे ६ वे सहस्रक]] | 2013-04-06 04:46:48 | 15 |- | [[इ.स.चे ७ वे शतक]] | 2013-04-06 04:47:58 | 39 |- | [[इ.स.चे ८ वे शतक]] | 2013-04-06 04:49:09 | 41 |- | [[इ.स.चे ९ वे सहस्रक]] | 2013-04-06 04:50:35 | 12 |- | [[इंग्लिश युद्धे (स्कँडिनेव्हिया)]] | 2013-04-06 06:05:28 | 6 |- | [[इंडोनेशियाचा ध्वज]] | 2013-04-06 06:08:44 | 4 |- | [[इजिप्तचा ध्वज]] | 2013-04-06 06:13:19 | 2 |- | [[इप्सिलॉन]] | 2013-04-06 06:17:01 | 23 |- | [[इराकी दिनार]] | 2013-04-06 06:21:39 | 31 |- | [[इराणी कालगणना]] | 2013-04-06 06:22:01 | 19 |- | [[उकडणे]] | 2013-04-06 06:45:22 | 17 |- | [[उझबेकिस्तानचा ध्वज]] | 2013-04-06 06:46:24 | 2 |- | [[ऑर्कुट बुयुक्कोकटेन]] | 2013-04-06 07:51:24 | 8 |- | [[ऑलिंपिक खेळ कर्लिंग]] | 2013-04-06 07:52:39 | 23 |- | [[ऑलिंपिक खेळ क्रॉस कंट्री स्कीइंग]] | 2013-04-06 07:52:57 | 25 |- | [[ऑलिंपिक खेळ टेबल टेनिस]] | 2013-04-06 07:53:47 | 22 |- | [[ऑलिंपिक खेळ ताईक्वांदो]] | 2013-04-06 07:54:06 | 21 |- | [[ऑलिंपिक खेळ तालबद्ध जलतरण]] | 2013-04-06 07:54:09 | 28 |- | [[ऑलिंपिक खेळ नॉर्डिक सामायिक]] | 2013-04-06 07:54:30 | 18 |- | [[ऑलिंपिक खेळ फिगर स्केटिंग]] | 2013-04-06 07:54:37 | 31 |- | [[ऑलिंपिक खेळ बायॅथलॉन]] | 2013-04-06 07:55:05 | 22 |- | [[ऑलिंपिक खेळ लुज]] | 2013-04-06 07:55:58 | 27 |- | [[ऑलिंपिक खेळ वॉटर पोलो]] | 2013-04-06 07:56:16 | 26 |- | [[ऑलिंपिक खेळ स्केलेटन]] | 2013-04-06 07:56:52 | 26 |- | [[ऑलिंपिक खेळ स्पीड स्केटिंग]] | 2013-04-06 07:57:02 | 24 |- | [[ऑलिंपिक खेळात अमेरिका]] | 2013-04-06 07:57:29 | 15 |- | [[ऑलिंपिक खेळात आंदोरा]] | 2013-04-06 07:57:38 | 8 |- | [[ऑलिंपिक खेळात इक्वेटोरीयल गिनी]] | 2013-04-06 07:58:17 | 7 |- | [[ऑलिंपिक खेळात कोमोरोस]] | 2013-04-06 07:59:29 | 7 |- | [[ऑलिंपिक खेळात चाड]] | 2013-04-06 08:00:00 | 9 |- | [[ऑलिंपिक खेळात जिबूती]] | 2013-04-06 08:00:24 | 8 |- | [[ऑलिंपिक खेळात दक्षिण आफ्रिका]] | 2013-04-06 08:00:57 | 28 |- | [[ऑलिंपिक खेळात नामिबिया]] | 2013-04-06 08:01:05 | 10 |- | [[ऑलिंपिक खेळात बर्किना फासो]] | 2013-04-06 08:01:55 | 11 |- | [[ऑलिंपिक खेळात बुरुंडी]] | 2013-04-06 08:02:02 | 8 |- | [[ऑलिंपिक खेळात बेनिन]] | 2013-04-06 08:02:06 | 9 |- | [[ऑलिंपिक खेळात बॉस्निया आणि हर्झगोव्हिना]] | 2013-04-06 08:02:18 | 10 |- | [[ऑलिंपिक खेळात बोत्स्वाना]] | 2013-04-06 08:02:22 | 8 |- | [[ऑलिंपिक खेळात मध्य आफ्रिकेचे प्रजासत्ताक]] | 2013-04-06 08:02:42 | 10 |- | [[ऑलिंपिक खेळात माली]] | 2013-04-06 08:02:54 | 8 |- | [[ऑलिंपिक खेळात मॉरिशस]] | 2013-04-06 08:03:09 | 8 |- | [[ऑलिंपिक खेळात मोझांबिक]] | 2013-04-06 08:03:13 | 8 |- | [[ऑलिंपिक खेळात लेसोथो]] | 2013-04-06 08:04:00 | 7 |- | [[ऑलिंपिक खेळात सेनेगाल]] | 2013-04-06 08:04:22 | 9 |- | [[ऑलिंपिक खेळात स्लोव्हाकिया]] | 2013-04-06 08:04:42 | 9 |- | [[ऑलिंपियास]] | 2013-04-06 08:06:22 | 24 |- | [[ऑस्ट्रेलेशिया]] | 2013-04-06 08:10:16 | 24 |- | [[ओपनसुसे लिनक्स]] | 2013-04-06 08:14:02 | 9 |- | [[ओमानचा ध्वज]] | 2013-04-06 08:15:17 | 2 |- | [[ओमिक्रॉन]] | 2013-04-06 08:15:38 | 21 |- | [[ओमेगा]] | 2013-04-06 08:15:44 | 20 |- | [[औषधीकोश]] | 2013-04-06 08:21:43 | 16 |- | [[कंबोडियाचा ध्वज]] | 2013-04-06 08:23:27 | 3 |- | [[कझाकस्तानचा ध्वज]] | 2013-04-06 08:24:11 | 4 |- | [[कतारचा ध्वज]] | 2013-04-06 08:26:22 | 3 |- | [[कनाफे]] | 2013-04-06 08:27:06 | 3 |- | [[कपाळ]] | 2013-04-06 08:28:33 | 34 |- | [[कर्नाटक विद्यापीठ]] | 2013-04-06 08:34:30 | 5 |- | [[कलनातल्या विषयांची यादी]] | 2013-04-06 08:35:56 | 7 |- | [[कलहट्टी धबधबा]] | 2013-04-06 08:36:05 | 7 |- | [[कलांतान]] | 2013-04-06 08:36:14 | 23 |- | [[काडिस]] | 2013-04-06 08:45:35 | 15 |- | [[कार्ल झीगलर]] | 2013-04-06 08:52:46 | 26 |- | [[काशकादर्यो विलायती]] | 2013-04-06 08:58:47 | 9 |- | [[कास्तिया-ला मांचा]] | 2013-04-06 08:59:46 | 31 |- | [[किरितिमाती]] | 2013-04-06 09:03:27 | 12 |- | [[किर्गिझस्तानचा ध्वज]] | 2013-04-06 09:03:59 | 2 |- | [[कुब्लाई खान]] | 2013-04-06 09:09:26 | 66 |- | [[कुरौका नदी]] | 2013-04-06 09:11:18 | 21 |- | [[कुर्ता]] | 2013-04-06 09:11:43 | 10 |- | [[कुवेती दिनार]] | 2013-04-06 09:13:11 | 35 |- | [[कूपनलिका]] | 2013-04-06 09:14:22 | 9 |- | [[कॅनेची लढाई]] | 2013-04-06 09:17:58 | 7 |- | [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]] | 2013-04-06 09:18:27 | 7 |- | [[कॅलपर्निआ पीझोनीस]] | 2013-04-06 09:19:52 | 3 |- | [[केरेतारो]] | 2013-04-06 09:29:48 | 56 |- | [[कॉकेशस]] | 2013-04-06 09:33:21 | 39 |- | [[कोतोनू]] | 2013-04-06 09:43:10 | 18 |- | [[कोनीय संवेग]] | 2013-04-06 09:43:59 | 7 |- | [[कोन्स्तांतिन स्त्नानिस्लावस्की]] | 2013-04-06 09:44:21 | 17 |- | [[कोमिल्ला]] | 2013-04-06 09:45:39 | 15 |- | [[कोरियन द्वीपकल्प]] | 2013-04-06 09:47:12 | 11 |- | [[कोरोनिस गट]] | 2013-04-06 09:47:52 | 8 |- | [[कोर्दोबा प्रांत (आर्जेन्टिना)]] | 2013-04-06 09:48:17 | 14 |- | [[क्यूपिड]] | 2013-04-06 09:54:36 | 9 |- | [[क्रिस (शस्त्र)]] | 2013-04-06 10:00:20 | 6 |- | [[क्रॉयडन]] | 2013-04-06 10:04:35 | 14 |- | [[क्रोटोनाची लढाई]] | 2013-04-06 10:04:54 | 3 |- | [[क्लोद जोसेफ रूगे दि लिल]] | 2013-04-06 10:09:20 | 28 |- | [[क्वांतान]] | 2013-04-06 10:09:56 | 13 |- | [[क्वात्रे ब्राची लढाई]] | 2013-04-06 10:10:08 | 12 |- | [[खंडा]] | 2013-04-06 10:11:55 | 7 |- | [[खबड हाऊस]] | 2013-04-06 10:13:31 | 8 |- | [[खरे (आडनाव)]] | 2013-04-06 10:14:00 | 4 |- | [[खान (पदवी)]] | 2013-04-06 10:15:27 | 17 |- | [[ख्वाजा नझीमुद्दीन]] | 2013-04-06 10:20:07 | 28 |- | [[गनबोट युद्ध]] | 2013-04-06 10:25:09 | 4 |- | [[गाझा]] | 2013-04-06 10:28:55 | 45 |- | [[गाठ सिद्धान्त]] | 2013-04-06 10:29:14 | 21 |- | [[गादो-गादो]] | 2013-04-06 10:29:33 | 13 |- | [[गामा]] | 2013-04-06 10:29:43 | 27 |- | [[गिगाबाईट]] | 2013-04-06 10:31:32 | 18 |- | [[गिगामीटर]] | 2013-04-06 10:31:35 | 16 |- | [[गोड]] | 2013-04-06 10:52:34 | 20 |- | [[गोडबोले]] | 2013-04-06 10:52:40 | 2 |- | [[ग्रेनेडाचा ध्वज]] | 2013-04-06 11:03:10 | 3 |- | [[ग्लायवित्झचा हल्ला]] | 2013-04-06 11:04:49 | 9 |- | [[घन मीटर]] | 2013-04-06 11:08:14 | 14 |- | [[घाण]] | 2013-04-06 11:08:49 | 9 |- | [[घाम]] | 2013-04-06 11:09:01 | 34 |- | [[घुटमळणारे क्षेपणास्त्र]] | 2013-04-06 11:09:24 | 8 |} ixscdw3c591nlma81cmrwbs74oecy2q 0 316706 2698075 2683940 2026-07-31T02:23:54Z ~2026-42232-43 185817 2698075 wikitext text/x-wiki '''डॉ. मेघश्री दळवी''' या मराठी विज्ञानकथा <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://scienceindiamag.in/magazine/feb-2021/files/basic-html/page47.html|title=Science India Magazine, Feb 2021 (Page no. 47)|website=scienceindiamag.in|url-status=dead|access-date=2022-11-01|archive-date=2022-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20221101070835/https://scienceindiamag.in/magazine/feb-2021/files/basic-html/page47.html}}</ref> आणि विज्ञानलेख <ref>{{Cite web |date=31 October 2022 |title=अशाश्वताच्या समशेरीवर: भारतातील हवामानबदल : अपाय आणि उपाय|url=https://books.google.co.in/books?id=gscvEAAAQBAJ&pg=PT19&lpg=PT19&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%98%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%A6%E0%A4%B3%E0%A4%B5%E0%A5%80&source=bl&ots=kov4kugH05&sig=ACfU3U3oqhOJsBSoatMCXw2LBHQiceW5kg&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjX_Iai-or7AhVC4GEKHetKAh04UBDoAXoECAIQAg#v=onepage&q=%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%98%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%A6%E0%A4%B3%E0%A4%B5%E0%A5%80&f=false |language=Marathi }}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=http://milindkasbe.com/wp-content/uploads/2018/02/S.-Y.-BSc-Semister-1.pdf|title=विज्ञानसृष्टीचे वरदान – पुणे विद्यापीठ अभ्यासक्रमासाठी|last=तावरे|first=डॉ स्नेहल|publisher=स्न्हेहवर्धन प्रकाशन|year=2014|location=पुणे|pages=114|accessdate=2022-11-01|archive-date=2022-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20221101071118/http://milindkasbe.com/wp-content/uploads/2018/02/S.-Y.-BSc-Semister-1.pdf|url-status=dead}}</ref> यासाठी प्रसिद्ध आहेत. त्यांची नऊ मराठी पुस्तके प्रकाशित झालेली असून अनेक प्रातिनिधिक विज्ञानकथा संग्रहात त्यांच्या कथा समाविष्ट आहेत. त्यांच्या १७० हून अधिक मराठी आणि ५० हून अधिक इंग्लिश विज्ञानकथा<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.isfdb.org/cgi-bin/ea.cgi?255213|title=Summary Bibliography: Meghashri Dalvi|website=www.isfdb.org|access-date=2024-06-10}}</ref> प्रकाशित झाल्या आहेत. तर ५०० हून अधिक मराठी विज्ञान लेख प्रकाशित झाले आहेत. त्यांनी कुमारवयीन वाचकांसाठीही लेखन केलेले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://wayam.in/blog/detail/rashtriya-saankhyikee-din|title=अर्चनाचा पत्ता, वयम, जून २०२३|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/balmaifalya/balmaifal-article-on-memories-written-on-paper-in-a-box-found-on-beach-css-98-4833097/|title=बालमैफल: कुपीचे गुपित, लोकसत्ता जानेवारी १९, २०२५|url-status=live}}</ref> त्यांच्या कथा हिंदी, कन्नड, फ्रेंच, जर्मन, व स्पॅनिशमध्ये अनुवादित झाल्या आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://galaxiessf.com/produit/gsf-86/|title=GSF-86 {{!}} Galaxies SF|language=fr-FR|access-date=2026-02-04}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.magbook.in/ProductView.aspx?ID=11436&MAG_TITLE=-vigyan-sampreshan-jun-2024|title=Magbook- विज्ञान संप्रेषण जून 2024|website=www.magbook.in|access-date=2026-02-04}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://scifinet.org/scifinetboard/index.php/topic/24278-weltenportal-nr-8-092026/|title=Weltenportal Nr. 8 (09/2026) - Kurzgeschichten, Anthologien &amp; Magazine|website=SF-Netzwerk|language=en|access-date=2026-07-31}}</ref> त्यांनी अभियांत्रिकी पदवी आणि त्यानंतर व्यवस्थापनात पीएचडी मिळवलेली आहे.<ref>{{Cite web |date=31 October 2022 |title=मराठी-विज्ञान-साहित्य (page no.37)|url=https://sahitya.marathi.gov.in/wp-content/uploads/2020/12/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220724184350/https://sahitya.marathi.gov.in/wp-content/uploads/2020/12/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF.pdf |archive-date=31 October 2022 |access-date=31 October 2022 |website=Sahitya.marathi.gov.in |language=Marathi }}</ref> == प्रकाशित साहित्य == *एलियन्स येतील तेव्हा - कुमार विज्ञानकथा संग्रह, २०२६ *पॉपअप आणि इतर विज्ञानकथा - विज्ञानकथा संग्रह,२०२५<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/pune/savarkar-was-the-first-advocate-of-national-security-ssb-93-5119664/|title=स्वा. सावरकर हे राष्ट्रीय सुरक्षेचे पहिले पुरस्कर्ते|date=2025-05-29|website=Loksatta|language=mr|access-date=2026-04-03}}</ref> *गणितगोष्टी - गणितावर आधारित कथांचा संग्रह, २०२५<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/saptarang/ganit-gosti-book-making-mathematics-magical-and-engaging-pjp78|title=जादू गणितातली रुक्षता संपण्याची...|last=वृत्तसेवा|first=सकाळ|date=2025-05-11|website=Marathi News Esakal|language=Mr|access-date=2025-05-13}}</ref> *वेलकम बॅक - विज्ञानकथा संग्रह, २०२३ *आगमन - विज्ञानकथा संग्रह, २०२३ <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mavipa.org/e-publications-mar/|title=इ-प्रकाशने, मराठी विज्ञान परिषद|url-status=live|ref=|दुवा=}}</ref> *चिक्कार नंतरच्या गोष्टी - कुमार विज्ञानकथा संग्रह, २०२० *ब्रह्मांडाची कवाडं - ज्येष्ठ लेखक [[लक्ष्मण लोंढे]] यांसमवेत सहसंपादन, प्रातिनिधिक विज्ञानकथा संग्रह, २०१६ <ref>{{Cite web |date=25 November 2016 |title=विज्ञानकथांची रोमांचक सफर|url=https://www.loksatta.com/lokprabha/pustkachepaan/book-review-bramhandachi-kavada-1346697/ |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20221031110519/https://www.loksatta.com/lokprabha/pustkachepaan/book-review-bramhandachi-kavada-1346697/ |archive-date=31 October 2022 |access-date=31 October 2022 |website=Loksatta.com |language=Marathi }}</ref> *प्रिमझाल मान आणि अन्य विज्ञानकथा - विज्ञानकथा संग्रह, २०१३ <ref>{{Cite web |date=2 December 2013 |title='मुलांना जगण्याची कला शिकवा'|url=https://maharashtratimes.com/-/articleshow/26709370.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221031112852/https://maharashtratimes.com/-/articleshow/26709370.cms |archive-date=31 October 2022 |access-date=31 October 2022 |website=Maharashtratimes.com |language=Marathi }}</ref> *प्रारंभ - विज्ञानकथा संग्रह, २०१० *यंत्राच्या विश्वात, १९९० *अनेक प्रातिनिधिक विज्ञानकथा संग्रहात कथा समाविष्ट <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://prahaar.in/%e0%a4%b5%e0%a4%bf%e0%a4%9c%e0%a5%8d%e0%a4%9e%e0%a4%be%e0%a4%a8%e0%a4%95%e0%a4%a5%e0%a4%be%e0%a4%82%e0%a4%9a%e0%a4%be-%e0%a4%b8%e0%a4%b6%e0%a4%95%e0%a5%8d%e0%a4%a4-%e0%a4%aa%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%b5/|title=विज्ञानकथांचा सशक्त प्रवास|date=2015-05-23|website=Prahaar.in|language=en-US|access-date=2023-04-19|archive-date=2023-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230419044634/https://prahaar.in/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%B6%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B5/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/lokrang/lekha/marathi-book-brahmanda-chi-kavand-review-1343339/|title=नव्या दमाच्या विज्ञानकथा|website=Loksatta|language=mr|url-status=live|access-date=2023-04-19}}</ref> ==पुरस्कार== * [[सार्वजनिक वाचनालय (नाशिक)|सार्वजनिक वाचनालय नाशिक]] पुरस्कार - पॉपअप आणि इतर विज्ञानकथा या संग्रहासाठी २०२६<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.indiatimes.com/article-share?article=09_04_2026_101_008_mtnk_MT|title=Times ePaper Online - Read Today’s English, Marathi News Paper Online|website=The Economic Times|access-date=2026-04-13}}</ref> * [https://map.sahapedia.org/article/%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A5%87%20%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80%20%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%82%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AF/5654 पुणे मराठी ग्रंथालय] चेतना पुरस्कार - पॉपअप आणि इतर विज्ञानकथा या संग्रहासाठी २०२५<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/pune/savarkar-was-the-first-advocate-of-national-security-ssb-93-5119664/|title=स्वा. सावरकर हे राष्ट्रीय सुरक्षेचे पहिले पुरस्कर्ते|date=2025-05-29|website=Loksatta|language=mr|access-date=2025-05-29}}</ref> * छंदश्री दिवाळी अंक स्पर्धा २०२२ - लघुकथा, प्रथम पुरस्कार <ref>http://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_PULK_20230403_2_5</ref> * [[महाराष्ट्र साहित्य परिषद]] -  गो. रा. परांजपे पुरस्कार २०२२ <ref>{{Cite web |date=31 August 2022 |title=डॉ. मेघश्री दळवी यांना गो. रा. परांजपे पुरस्कार|url=https://www.dainikprabhat.com/dr-meghshree-dalvi-was-born-res-paranjape-award/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221031111826/https://www.dainikprabhat.com/dr-meghshree-dalvi-was-born-res-paranjape-award/ |archive-date=31 October 2022 |access-date=31 October 2022 |website=dainikprabhat.com |language=Marathi }}</ref> * महाराष्ट्र राज्य सरकार पुरस्कार - यंत्रांच्या विश्वात या विज्ञान पुस्तकासाठी १९९२ * हरिभाऊ मोटे विज्ञान पारितोषिक - यंत्रांच्या विश्वात या विज्ञान पुस्तकासाठी १९९२ <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mavipamumbai.org/haribhau-mote-award/|title=हरिभाऊ मोटे पारितोषिक – मराठी विज्ञान परिषद (मुंबई)|language=en-US|access-date=2022-11-01|archive-date=2022-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20221101041328/https://www.mavipamumbai.org/haribhau-mote-award/|url-status=dead}}</ref> * विज्ञानरंजन कथा स्पर्धा पुरस्कार १९८८ आणि १९८९ <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mavipa.org/science/activity/competition/vranjankspa/vranjankspawnr/page/7/|title=विज्ञान रंजन कथा स्पर्धा विजेते - Marathi Vidnyan Parishad|date=2020-08-21|language=mr-MR|url-status=dead|access-date=2022-11-12|archive-date=2022-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20221112041030/https://mavipa.org/science/activity/competition/vranjankspa/vranjankspawnr/page/7/}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mavipa.org/vidnyan-ranjan-katha-spardha/|title=विज्ञान रंजन कथा स्पर्धा – Marathi Vidnyan Parishad|language=en-US|access-date=2023-04-05}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:दळवी, मेघश्री}} [[वर्ग:मराठी लेखिका]] [[वर्ग:मराठी विज्ञानकथा लेखक]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] t1vi3ombg1hwwh6x3j94wqp6xwtf8pq 0 331314 2698131 2680099 2026-07-31T07:59:01Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2698131 wikitext text/x-wiki '''[[मानित विद्यापीठ]]''' किंवा '''डीम्ड युनिव्हर्सिटी''', हे उच्च शिक्षण विभागाकडून भारतातील उच्च शैक्षणिक संस्थांना दिलेली मान्यता आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mhrd.gov.in/sites/upload_files/mhrd/files/upload_document/ugc_act.pdf|title=UGC Act-1956|website=Ministry of Education|publisher=Secretary, University Grants Commission|access-date=1 February 2016}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://pib.nic.in/release/release.asp?relid=40292|title=Indian Institute of Space Science and Technology (IISST) Thiruvananthapuram Declared as Deemed to be University|date=14 July 2008|publisher=[[Ministry of Human Resource Development (India)|Union Human Resource Development Ministry]], Press Information Bureau|access-date=3 September 2011}}</ref> नोव्हेंबर २०२२ रोजी [[विद्यापीठ अनुदान आयोग]] (यूजीसी) ने १२७ संस्थांची यादी जाहिर केली ज्यांना मानित विद्यापीठाचा दर्जा देण्यात आला होता. <ref name="Deemed">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ugc.ac.in/oldpdf/Deemed%20University/1452975_Consolidated-Deemed-Universities-List.pdf|title=List of Institutions Which Have Been Declared Deemed To Be Universities as On 16.11.2022|date=16 November 2022|website=ugc.ac.in|publisher=[[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20221227141619/https://www.ugc.ac.in/oldpdf/Deemed%20University/1452975_Consolidated-Deemed-Universities-List.pdf|archive-date=27 December 2022|access-date=27 December 2022}}</ref> == विद्यापीठांची यादी == {{भाषांतर}} {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:left; width:100%;" |+ भारतातील मानित विद्यापीठे ! scope="col" style="width: 1%;" | क्र. ! scope="col" style="width: 50%;" | विद्यापीठ ! scope="col" style="width: 10%;" | राज्य ! scope="col" style="width: 8%;" | स्थान ! scope="col" style="width: 10%;" | स्थापना (मानित दर्जा) ! scope="col" style="width: 10%;" | विशेषता ! scope="col" style="width: 1%;" class="unsortable"| संदर्भ |- | १ | [[Gandhi Institute of Technology and Management]] | [[आंध्र प्रदेश]] | [[विशाखापट्टणम]] | १९८० <small>(२००७)</small> | तंत्रज्ञान, व्यवस्थापन | <ref>{{cite web|url=http://www.ghbs.in/about-gitam.php|title=About GITAM|work=ghbs.in|access-date=3 June 2011|publisher=[[Gandhi Institute of Technology and Management]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110506045509/http://www.ghbs.in/about-gitam.php|archive-date=6 May 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/gandhiinstitute.html |title= Listing of Gandhi Institute of Technology and Management as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120314021254/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/gandhiinstitute.html |archive-date= 14 March 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | २ | [[Koneru Lakshmaiah Education Foundation]] | [[आंध्र प्रदेश]] | [[वाडेश्वरम]] | १९८० <small>(२००९)</small> | तंत्रज्ञान, व्यवस्थापन | <ref>{{cite web|url=http://www.kluniversity.in/intro.aspx|title=Introduction to K L U|work=kluniversity.in|access-date=19 June 2011|publisher=[[K L University]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110611132733/http://kluniversity.in/intro.aspx|archive-date=11 June 2011}}</ref> |- | ३ | [[Sri Sathya Sai Institute of Higher Learning]] | [[आंध्र प्रदेश]] | [[अनंतपूर]] | १९८१ <small>(१९८१)</small> | बहुविद्याशाखीय | <ref>{{cite web |url=http://sssihl.edu.in/dnn/AboutUs/History/tabid/89/Default.aspx |title=History |work=sssihl.edu.in |access-date=26 June 2011 |publisher=[[Sri Sathya Sai University]] |archive-date=2012-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120312022702/http://sssihl.edu.in/dnn/AboutUs/History/tabid/89/Default.aspx |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/srisathyasai.html |title= Listing of Sri Sathya Sai Institute of Higher Learning as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120305205534/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/srisathyasai.html |archive-date= 5 March 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ४ | [[Vignan's Foundation for Science, Technology & Research]] | [[आंध्र प्रदेश]] | [[गुंटुर]] | १९९७ <small>(२००८)</small> | तंत्रज्ञान | <ref>{{cite web|url=http://www.vignanuniversity.org/aboutus/aboutus.html|title=Vignan University::Vadlamudi, Guntur Dist., Andhra Pradesh, India.|work=vignanuniversity.org|access-date=14 February 2012|publisher=[[Vignan University]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120219183402/http://www.vignanuniversity.org/aboutus/aboutus.html|archive-date=19 February 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/vignan.html |title= Listing of Vignan's Foundation for Science, Technology & Research as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120211234759/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/vignan.html |archive-date= 11 February 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ५ | [[North Eastern Regional Institute of Science and Technology]] | [[अरुणाचल प्रदेश]] | [[इटानगर]] | १९८६<small>(२००५)</small> | तंत्रज्ञान | <ref>{{cite web |url=http://www.nerist.ac.in/ |title=NERIST, Nirjuli |work=nerist.ac.in |access-date=13 March 2012 |publisher=[[North Eastern Regional Institute of Science and Technology]] |archive-date=2012-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120215190550/http://www.nerist.ac.in/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/northeastern.html |title= Listing of North Eastern Regional Institute of Science & Technology as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120314021514/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/northeastern.html |archive-date= 14 March 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ६ | [[Central Institute of Technology]] | [[आसाम]] | [[कोक्राझार]] | २०१८ | | |- | ७ | [[Nava Nalanda Mahavihara]] | [[बिहार]] | [[नालंदा]] | १९५१<small>(२००६)</small> | बौद्ध अभ्यास | <ref>{{cite web|url=http://www.navnalanda.com/nava%20nalanda%20mahavihara.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081208191139/http://www.navnalanda.com/nava%20nalanda%20mahavihara.html |archive-date=8 December 2008 |title=Nava Nalanda Mahavihara |access-date=3 September 2011 |work=navnalanda.com |publisher=Nava Nalanda Mahavihara |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/navanalanda.html |title= Listing of Nava Nalanda Mahavihara as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120324172425/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/navanalanda.html |archive-date= 24 March 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ८ | [[Punjab Engineering College]] | [[चंदिगढ]] | [[चंदिगढ]] | १९२१<small>(२००३)</small> | तंत्रज्ञान | <ref>{{cite web |url=http://pec.ac.in/institute/aboutpec.asp |title=About PEC |work=pec.ac.in |access-date=28 June 2011 |publisher=[[PEC University of Technology]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20110616003744/http://pec.ac.in/institute/aboutpec.asp |archive-date=16 June 2011 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/panjabengineering.html |title= Listing of Punjab Engineering College as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20111214005725/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/panjabengineering.html |archive-date= 14 December 2011 |url-status= dead }}</ref> |- | ९ | [[Indian Agricultural Research Institute]] | [[दिल्ली]] | [[नवी दिल्ली]] | १९०५<small>(१९५८)</small> | कृषी विज्ञान | <ref>{{cite web |url= http://www.iari.res.in/index.php?option=com_content&view=article&id=162&Itemid=498 |title=Genesis |work=iari.res.in |access-date=29 June 2011|publisher=[[Indian Agricultural Research Institute]]}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/iari.html |title= Listing of Indian Agricultural Research Institute as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120208042906/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/iari.html |archive-date= 8 February 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | १० | [[Indian Institute of Foreign Trade]] | [[दिल्ली]] | [[नवी दिल्ली]] | १९६३<small>(२००२)</small> | व्यवस्थापन | <ref>{{cite web|url=http://www.iift.edu/new/|title=Welcome to Indian Institute of Foreign Trade|work=iift.edu|access-date=13 March 2012|publisher=[[Indian Institute of Foreign Trade]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120319123516/http://www.iift.edu/new/|archive-date=19 March 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/iift.html |title= Listing of Indian Institute of Foreign Trade as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20090616074223/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/iift.html |archive-date= 16 June 2009 |url-status= dead }}</ref> |- | ११ | [[Indian Law Institute]] | [[दिल्ली]] | [[नवी दिल्ली]] | १९५६<small>(२००४)</small> | कायदा | <ref>{{cite web|url=http://www.ilidelhi.org/profile.htm|title=Profile|work=ilidelhi.org|access-date=29 June 2011|publisher=[[Indian Law Institute]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110704232405/http://www.ilidelhi.org/profile.htm|archive-date=4 July 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/indianlaw.html |title= Listing of Indian Law Institute as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120307030726/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/indianlaw.html |archive-date= 7 March 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | १२ | [[Institute of Liver and Biliary Sciences]] | [[दिल्ली]] | [[नवी दिल्ली]] | २००९ | वैद्यकीय विज्ञान | <ref>{{cite web |url=http://www.ilbs.in/index.php?option=com_content&view=article&id=65&Itemid=107 |title=About Us |work=ilbs.in |access-date=29 June 2011 |publisher=[[Institute of Liver and Biliary Sciences]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20110625110616/http://www.ilbs.in/index.php?option=com_content&view=article&id=65&Itemid=107 |archive-date=25 June 2011 |url-status=dead }}</ref> |- | १३ | [[Jamia Hamdard]] | [[दिल्ली]] | [[नवी दिल्ली]] | १९४८<small>(१९८९)</small> | बहुविद्याशाखीय | <ref>{{cite web|url=http://www.jamiahamdard.edu/about_us.asp|title=About Jamia Hamdard|work=jamiahamdard.edu|access-date=14 December 2011|publisher=[[Jamia Hamdard]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111223095030/http://www.jamiahamdard.edu/about_us.asp|archive-date=23 December 2011}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/jamiahamdard.html |title= Listing of Jamia Hamdard as private university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120307030736/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/jamiahamdard.html |archive-date= 7 March 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | १५ | [[National Museum Institute of the History of Art, Conservation and Museology]] | [[दिल्ली]] | [[नवी दिल्ली]] | १९८३ <small>(१९८९)</small> | संग्रहालयशास्त्र | <ref>{{cite web |url=http://www.nationalmuseumindia.gov.in/nmi/history.htm |title=National Museum Institute, New Delhi |work=nationalmuseumindia.gov.in |access-date=29 June 2011 |publisher=National Museum Institute of History of Art, Conservation and Musicology |archive-url=https://web.archive.org/web/20110705194853/http://www.nationalmuseumindia.gov.in/nmi/history.htm |archive-date=5 July 2011 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/nationalmuseum.html |title= Listing of National Museum Institute of History of Art, Conservation and Museology as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120208042836/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/nationalmuseum.html |archive-date= 8 February 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | १६ | [[National Institute of Educational Planning and Administration]] | [[दिल्ली]] | [[नवी दिल्ली]] | १९६२<small>(२००६)</small> | शिक्षण | <ref>{{cite web|url=http://www.nuepa.org/|title=:: National University of Educational Planning and Administration|work=nuepa.org|access-date=29 June 2011|publisher=National University of Educational Planning and Administration|archive-url=https://web.archive.org/web/20110703072553/http://www.nuepa.org/|archive-date=3 July 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/educationalplanning.html |title= Listing of National University of Educational Planning and Administration as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120422123736/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/educationalplanning.html |archive-date= 22 April 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | १७ | [[TERI School of Advanced Studies]] | [[दिल्ली]] | [[नवी दिल्ली]] | 1998 <small>(1999)</small> | व्यावहारिक विज्ञान | <ref>{{cite web |url=http://www.teriuniversity.ac.in/index.php?option=com_content&view=article&id=102 |title=History of TERI University |work=teriuniversity.ac.in |access-date=29 June 2011 |publisher=[[TERI University]] |archive-date=2011-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110627013629/http://www.teriuniversity.ac.in/index.php?option=com_content&view=article&id=102 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/terischool.html |title= Listing of TERI School of Advanced Studies as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20101204053420/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/terischool.html |archive-date= 4 December 2010 |url-status= dead }}</ref> |- | १८ | [[Gujarat Vidyapith]] | [[गुजरात]] | [[अहमदाबाद]] | १९२० <small>(१९६३) </small> | बहुविद्याशाखीय | <ref>{{cite web|url=http://www.gujaratvidyapith.org/history.htm|title=GVP :: History|work=gujaratvidyapith.org|access-date=30 June 2011|publisher=[[Gujarat Vidyapith]]|archive-date=2008-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20080516203439/http://www.gujaratvidyapith.org/history.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/gujaratvidypeeth.html |title= Listing of Gujarat Vidyapeeth as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120208042901/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/gujaratvidypeeth.html |archive-date= 8 February 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | १९ | [[National Rail and Transportation Institute]] | [[गुजरात]] | [[वडोदरा]] | २०१८ | रेल्वे | |- | २० | [[Sumandeep Vidyapeeth]] | [[गुजरात]] | [[वाघोडिया]] | १९९९ <small>(२००७)</small> | वैद्यकीय विज्ञान | <ref>{{cite web |url=http://www.sumandeepuniversity.co.in/index.php?option=com_content&view=article&id=170&Itemid=469&lang=en |title=About US |work=sumandeepuniversity.co.in |access-date=13 March 2012 |publisher=Sumandeep University |archive-date=2013-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130205021224/http://www.sumandeepuniversity.co.in/index.php?option=com_content&view=article&id=170&Itemid=469&lang=en |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/sumandeepvidypeeth.html |title= Listing of Sumandeep Vidyapeeth as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120312204305/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/sumandeepvidypeeth.html |archive-date= 12 March 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | २१ | [[Lingaya's Vidyapeeth]] | [[हरियाणा]] | [[फरीदाबाद]] | १९९८ <small>(२००५)</small> | तंत्रज्ञान, व्यवस्थापन | <ref>{{cite web|url=http://lingayasuniversity.edu.in/Lingyas/|title=Overview|work=lingayasuniversity.edu.in|access-date=14 December 2011|publisher=Lingaya's University|archive-date=2011-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20111211071648/http://lingayasuniversity.edu.in/Lingyas/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/lingaya.html |title= Listing of Lingaya's University as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120422113241/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/lingaya.html |archive-date= 22 April 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | २२ | [[Maharishi Markandeshwar University, Mullana|Maharishi Markandeshwar (Deemed to be University)]] | [[हरियाणा]] | [[अंबाला]] | १९९३ <small>(२००७)</small> | बहुविद्याशाखीय | <ref>{{cite web |url=http://www.mmumullana.org/about.php |title=Maharishi Markandeshwar University |work=mmumullana.org |access-date=3 July 2011 |publisher=[[Maharishi Markandeshwar University, Mullana]] |archive-date=2011-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110628060051/http://www.mmumullana.org/about.php |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/maharshimarkandeshwar.html |title= Listing of Maharishi Markandeshwar University as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120101111927/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/maharshimarkandeshwar.html |archive-date= 1 January 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | २३ | [[Manav Rachna International Institute of Research and Studies]] | [[हरियाणा]] | [[फरीदाबाद]] | १९९७ <small>(२००८)</small> | तंत्रज्ञान | <ref>{{cite web|url=http://info.mriu.edu.in/about-us/|title=About Us|work=info.mriu.edu.in|access-date=3 July 2011|publisher=[[Manav Rachna International University]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110629231950/http://info.mriu.edu.in/about-us/|archive-date=29 June 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/mriu.html |title= Listing of Manav Rachna International University as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120106155435/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/mriu.html |archive-date= 6 January 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | २४ | [[National Brain Research Centre]] | [[हरियाणा]] | [[मानेसर]] | १९९७ <small>(२००२)</small> | न्यूरोसायन्स | <ref>{{cite web|url=http://www.nbrc.ac.in/|title=National Brain Research Centre, Manesar, Gurgaon Dist, Haryana|work=nbrc.ac.in|access-date=14 December 2011|publisher=[[National Brain Research Centre]]|archive-date=2011-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20111224065838/http://www.nbrc.ac.in/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/brainresearchcentre.html |title= Listing of National Brain Research Centre as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20111228122442/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/brainresearchcentre.html |archive-date= 28 December 2011 |url-status= dead }}</ref> |- | २५ | [[National Dairy Research Institute]] | [[हरियाणा]] | [[कर्नाल]] | १९२३<small>(१९८९)</small> | डेरी संशोधन | <ref>{{cite web |url=http://www.ndri.res.in/ndri/Design/aboutNDRI.html |title=NDRI-National Dairy Research Institute (Deemed University) |work=ndri.res.in |access-date=3 July 2011 |publisher=[[National Dairy Research Institute]] |archive-date=2011-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807234418/http://www.ndri.res.in/ndri/Design/aboutNDRI.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/dairyresearch.html |title= Listing of National Dairy Research Institute as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120208042756/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/dairyresearch.html |archive-date= 8 February 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | २६ | [[National Institute of Food Technology Entrepreneurship & Management]] | [[हरियाणा]] | कुंडली | २०१२ | | |- | २७ | [[Central Institute of Buddhist Studies]] | [[लडाख]] | लेह | २०१६ | बौद्ध अभ्यास | |- | २८ | [[Birla Institute of Technology, Mesra]] | [[झारखंड]] | [[रांची]] | १९५५ <small>(१९८६)</small> | तंत्रज्ञान | <ref>{{cite web |url=http://www.bitmesra.ac.in/cms-aboutus.aspx?this=1&mid=1 |title=Overview |work=bitmesra.ac.in |access-date=20 July 2011 |publisher=[[Birla Institute of Technology, Mesra]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707150316/http://www.bitmesra.ac.in/cms-aboutus.aspx?this=1&mid=1 |archive-date=7 July 2011 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/birlainstitute.html |title= Listing of Birla Institute of Technology as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120307030544/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/birlainstitute.html |archive-date= 7 March 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | २९ | [[Shri B. M. Patil Medical College|BLDE (Deemed to be University)]] | [[कर्नाटक]] | [[विजापूर]] | २००८ | वैद्यकीय विज्ञान | <ref>{{cite web |url=http://www.bldeuniversity.org/ |title=Welcome to B.L.D.E. University |work=bldeuniversity.org |access-date=22 July 2011 |publisher=B.L.D.E. University |archive-date=2011-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110709093411/http://www.bldeuniversity.org/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/blde.html |title= Listing of BLDE University as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120212103717/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/blde.html |archive-date= 12 February 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ३० | [[Christ University|Christ (Deemed to be University)]] | [[कर्नाटक]] | [[बंगळूर]] | १९६९ <small> (२००८)</small> | बहुविद्याशाखीय | <ref>{{cite web|url=http://www.christuniversity.in/secmenudisp.php?mid=1&subid=1|title=Christ University, Bangalore, Karnataka|work=christuniversity.in|access-date=23 July 2011|publisher=[[Christ University]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719001831/http://www.christuniversity.in/secmenudisp.php?mid=1&subid=1|archive-date=19 July 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/christ.html |title= Listing of Christ College as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120307030706/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/christ.html |archive-date= 7 March 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ३१ | [[भारतीय विज्ञान संस्था]] | [[कर्नाटक]] | [[बंगळूर]] | १९०९ <small>(१९५८)</small> | विज्ञान | <ref>{{cite web|url=http://www.iisc.ernet.in/about-iisc/generalinformation.php|title=Indian Institute of Science, Bangalore|work=iisc.ernet.in|access-date=13 March 2012|publisher=[[Indian Institute of Science]]|archive-date=6 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120206214348/http://www.iisc.ernet.in/about-iisc/generalinformation.php|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/indianinstitutescience.html |title= Listing of Indian Institute of Science as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120131101537/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/indianinstitutescience.html |archive-date= 31 January 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ३२ | [[International Institute of Information Technology, Bangalore]] | [[कर्नाटक]] | [[बंगळूर]] | १९९९ <small>(२००५)</small> | तंत्रज्ञान | <ref>{{cite web|url=http://www.iiitb.ac.in/pages/genesis/|title=IIIT-Bangalore|work=iiitb.ac.in|access-date=22 July 2011|publisher=[[International Institute of Information Technology, Bangalore]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110724021444/http://www.iiitb.ac.in/pages/genesis/|archive-date=24 July 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/iiit.html |title= Listing of International Institute of Information Technology as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120208042911/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/iiit.html |archive-date= 8 February 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ३३ | [[JSS Academy of Higher Education & Research]] | [[कर्नाटक]] | [[मैसुरु]] | २००८ | वैद्यकीय विज्ञान | <ref>{{cite web|url=http://www.jssuni.edu.in/about-us-2/|title=About us » JSS University, Mysore|work=jssuni.edu.in|access-date=22 July 2011|publisher=[[Jagadguru Sri Shivarathreeshwara University]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110714084946/http://www.jssuni.edu.in/about-us-2/|archive-date=14 July 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/jagadguru.html |title= Listing of Jagadguru Sri Shivarathreeswara University as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20110522020934/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/jagadguru.html |archive-date= 22 May 2011 |url-status= dead }}</ref> |- | ३४ | [[Jawaharlal Nehru Centre for Advanced Scientific Research]] | [[कर्नाटक]] | [[बंगळूर]] | १९८९ <small>(२००२)</small> | विज्ञान | <ref>{{cite web |url= http://www.jncasr.ac.in/main_page.php/About-JNCASR/2/1/1/ |title=Jawaharlal Nehru Centre for Advanced Scientific Research |work=jncasr.ac.in |access-date=23 July 2011|publisher=[[Jawaharlal Nehru Centre for Advanced Scientific Research]]}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/jncasr.html |title= Listing of Jawaharlal Nehru Centre for Advanced Scientific Research as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120307030852/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/jncasr.html |archive-date= 7 March 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ३५ | [[Jain University|Jain (Deemed to be University)]] | [[कर्नाटक]] | [[बंगळूर]] | १९९० <small>(२००८)</small> | बहुविद्याशाखीय | <ref>{{cite web|url=http://www.jainuniversity.ac.in/Ab_Intro.htm|title=About University : Jain University|work=jainuniversity.ac.in|access-date=23 July 2011|publisher=[[Jain University]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722170834/http://www.jainuniversity.ac.in/Ab_Intro.htm|archive-date=22 July 2011|url-status=dead}}</ref> |- | ३६ | [[Karnatak Lingayat Education Society|KLE Academy of Higher Education & Research]] | [[कर्नाटक]] | [[बेळगांव]] | २००६ | बहुविद्याशाखीय | <ref>{{cite web|url=http://www.kleuniversity.edu.in/aboutus.html|title=K L E University|work=kleuniversity.edu.in|access-date=23 July 2011|publisher=K.L.E. Academy of Higher Education and Research|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728000847/http://www.kleuniversity.edu.in/aboutus.html|archive-date=28 July 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/kleuniversity.html |title= Listing of K.L.E. Academy of Higher Education and Research as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120427143603/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/kleuniversity.html |archive-date= 27 April 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ३७ | [[Manipal Academy of Higher Education]] | [[कर्नाटक]] | [[मणिपाल]] | १९५३ <small>(१९९३)</small> | बहुविद्याशाखीय | <ref>{{cite web|url=http://www.manipal.edu/AboutUs/UniversityProfile/Pages/Overview.aspx|title=Manipal University Overview|work=manipal.edu|access-date=23 July 2011|publisher=[[Manipal University]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721010554/http://www.manipal.edu/AboutUs/UniversityProfile/Pages/Overview.aspx|archive-date=21 July 2011}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/manipal.html |title= Listing of Manipal Academy of Higher Education as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120703004758/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/manipal.html |archive-date= 3 July 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ३८ | [[NITTE (Deemed to be University)]] | [[कर्नाटक]] | [[मंगळूर]] | २००८ | वैद्यकीय विज्ञान | <ref>{{cite web |url= http://nitte.edu.in/ |title=Nitte University |work=nitte.edu.in |access-date=23 July 2011|publisher=Nitte University}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/nitte.html |title= Listing of Nitte University as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120307030907/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/nitte.html |archive-date= 7 March 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ३९ | [[Sri Devaraj Urs Medical College|Sri Devaraj Urs Academy of Higher Education and Research]] | [[कर्नाटक]] | [[कोलार]] | १९८६ <small>(२००७)</small> | वैद्यकीय विज्ञान | <ref>{{cite web|url=http://www.sduu.ac.in/aboutus.html|title=Sri Devraj Urs University, Karnataka|work=sduu.ac.in|access-date=23 July 2011|publisher=Sri Devaraj Urs Academy of Higher Education and Research|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721151547/http://sduu.ac.in/aboutus.html|archive-date=21 July 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/sdumc.html |title= Listing of Sri Devaraj Urs Academy of Higher Education & Research as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120108100429/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/sdumc.html |archive-date= 8 January 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ४० | [[Sri Siddhartha Academy of Higher Education]] | [[कर्नाटक]] | [[तुमकूर]] | २००८ | वैद्यकीय विज्ञान | <ref>{{cite web |url=http://www.sahe.in/University-overview.php |title=Welcome to Sri Siddhartha University |work=sahe.in |access-date=23 July 2011 |publisher=Sri Siddhartha Academy of Higher Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20110804032216/http://www.sahe.in/University-overview.php |archive-date=4 August 2011 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/srisiddharthaacademy.html |title= Listing of Sri Siddhartha Academy of Higher Education as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120307031126/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/srisiddharthaacademy.html |archive-date= 7 March 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ४१ | [[Swami Vivekananda Yoga Anusandhana Samsthana]] | [[कर्नाटक]] | [[बंगळूर]] | २००२ | योगा | <ref>{{cite web|url=http://www.svyasa.org/index.asp|title=Yoga University – SVYASA|work=svyasa.org|access-date=23 July 2011|publisher=Swami Vivekananda Yoga Anusandhana Samsthana|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728094138/http://www.svyasa.org/index.asp|archive-date=28 July 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/vyasa.html |title= Listing of Swami Vivekananda Yoga Anusandhana Samsthana as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120208043001/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/vyasa.html |archive-date= 8 February 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ४२ | [[Yenepoya (Deemed to be University)]] | [[कर्नाटक]] | [[मंगळूर]] | १९९१ <small>(२००८)</small> | वैद्यकीय विज्ञान | <ref>{{cite web|url=http://www.yenepoya.edu.in/about_university.html|title=Welcome to Yenepoya University|work=yenepoya.edu.in|access-date=23 July 2011|publisher=[[Yenepoya University]]|archive-date=2011-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721154944/http://www.yenepoya.edu.in/about_university.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/yenepoya.html |title= Listing of Yenepoya University as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120202192643/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/yenepoya.html |archive-date= 2 February 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ४३ | [[Chinmaya Viswavidyapeeth]] | [[केरळ]] | [[एर्नाकुलम]] | २०१७ | | |- | ४४ | [[Indian Institute of Space Science and Technology]] | [[केरळ]] | [[तिरुवनंतपुरम]] | २००७ <small>(२००८)</small> | अंतराळ विज्ञान | <ref>{{cite web|url=http://www.iist.ac.in/about-us/about-iist |title=Indian Institute of Space Science and Technology |work=iist.ac.in |access-date=7 August 2011 |publisher=[[Indian Institute of Space Science and Technology]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814133048/http://www.iist.ac.in/about-us/about-iist |archive-date=14 August 2011 }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/iisst.html |title= Listing of Indian Institute of Space Science and Technology as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120208042818/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/iisst.html |archive-date= 8 February 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ४५ | [[Kerala Kalamandalam]] | [[केरळ]] | [[तृशुर]] | १९३० <small>(२००६)</small> | प्रयोगीक कला | <ref>{{cite web|url=http://www.kalamandalam.org/keralakalamandalam.asp|title=kerala kalamandalam|work=kalamandalam.org|access-date=7 August 2011|publisher=[[Kerala Kalamandalam]]|archive-date=2011-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20110726212550/http://www.kalamandalam.org/keralakalamandalam.asp|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/keralakalamandalam.html |title= Listing of Kerala Kalamandalam as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120208043027/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/keralakalamandalam.html |archive-date= 8 February 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ४६ | [[Lakshmibai National Institute of Physical Education]] | [[मध्य प्रदेश]] | [[ग्वाल्हेर]] | १९५७ <small>(१९९५)</small> | शारीरिक शिक्षण | <ref>{{cite web |url=http://lnipe.nic.in/public_html/thelnipe.html |title=Lakshmibai National University of Physical Education, Gwalior |work=lnipe.nic.in |access-date=29 August 2011 |publisher=Lakshmibai National University of Physical Education |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141020050724/http://lnipe.nic.in/public_html/thelnipe.html |archive-date=20 October 2014 }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/Inipe.html |title= Listing of Lakshmibai National Institute Of Physical Education as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120208042746/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/Inipe.html |archive-date= 8 February 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ४७ | [[भारती विद्यापीठ]] | [[महाराष्ट्र]] | [[पुणे]] | 1964 <small>(1996)</small> | बहुविद्याशाखीय | <ref>{{cite web |url=http://www.bharatividyapeeth.edu/About-Us/History/default.aspx |title=History, BVDU |work=bharatividyapeeth.edu |access-date=30 August 2011 |publisher=[[Bharati Vidyapeeth]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20110824102853/http://www.bharatividyapeeth.edu/About-Us/History/default.aspx |archive-date=24 August 2011 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/bharatividyaeeth.html |title= Listing of Bharati Vidyapeeth as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120212184358/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/bharatividyaeeth.html |archive-date= 12 February 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ४८ | [[केंद्रीय मत्स्यविज्ञान शिक्षण संस्था]] | [[महाराष्ट्र]] | [[मुंबई]] | १९६१ <small>(१९८९)</small> | मत्स्य विज्ञान | <ref>{{cite web |url= http://www.icar.org.in/node/2941 |title=The Central Institute of Fisheries Education celebrated Golden Jubilee Year on 6 June 2011 &#124; Indian Council of Agricultural Research |work=icar.org.in |access-date=30 August 2011|publisher=[[Central Institute of Fisheries Education]]}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/fishrieseducation.html |title= Listing of Central Institute of Fisheries Education as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120208042806/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/fishrieseducation.html |archive-date= 8 February 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ४९ | [[ज्ञानदेव यशवंतराव पाटील|डॉ. डी. वाय. पाटील विद्यापीठ]] | [[महाराष्ट्र]] | [[कोल्हापूर]] | १९८७ <small>(२००५)</small> | वैद्यकीय विज्ञान | <ref>{{cite web |url=http://www.dypatilunikop.org/university.htm |title=D.Y. Patil Education Society, Kolhapur |work=dypatilunikop.org |access-date=30 August 2011 |publisher=D. Y. Patil Education Society |archive-url=https://web.archive.org/web/20110630044827/http://dypatilunikop.org/university.htm |archive-date=30 June 2011 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/dypatileducationsociety.html |title= Listing of D.Y.Patil Education Society as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120208042801/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/dypatileducationsociety.html |archive-date= 8 February 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ५० | [[दत्ता मेघे इन्स्टिट्यूट ऑफ मेडिकल सायन्स]] | [[महाराष्ट्र]] | [[वर्धा]] | १९५० <small>(२००५)</small> | वैद्यकीय विज्ञान | <ref>{{cite web |url= http://www.dmimsu.edu.in/?page=aboutUs |title= Welcome to Datta Meghe Institute of Medical Science University, Nagpur |work=dmimsu.edu.in |access-date=30 August 2011|publisher=Datta Meghe Institute of Medical Sciences}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/dmims.html |title= Listing of Datta Meghe Institute of Medical Sciences as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120422115624/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/dmims.html |archive-date= 22 April 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ५१ | [[डेक्कन कॉलेज]] | [[महाराष्ट्र]] | [[पुणे]] | १८२१ <small>(१९९०)</small> | पुरातत्व आणि भाषाशास्त्र | <ref>{{cite web |url=http://www.deccancollegepune.ac.in/history.asp |title=Deccan College » Brief History |work=deccancollegepune.ac.in |access-date=30 August 2011 |publisher=[[Deccan College Post-Graduate and Research Institute]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20110917052929/http://www.deccancollegepune.ac.in/history.asp |archive-date=17 September 2011 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/deccancollegepune.html |title= Listing of Deccan College Post Graduate & Research Centre as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120212104058/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/deccancollegepune.html |archive-date= 12 February 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ५२ | [[प्रगत तंत्रज्ञान संरक्षण संस्था]] | [[महाराष्ट्र]] | [[पुणे]] | १९५२ <small>(२०००)</small> | तंत्रज्ञान | <ref>{{cite web |url=http://www.diat.ac.in/index.php?option=com_content&view=article&id=47&Itemid=64 |title=History :: About DIAT :: Defense Institute of Advanced Technology |work=diat.ac.in |access-date=30 August 2011 |publisher=[[Defence Institute of Advanced Technology]] |archive-date=2012-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120331142130/http://www.diat.ac.in/index.php?option=com_content&view=article&id=47&Itemid=64 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/armament.html |title= Listing of Defence Institute of Advanced Technology as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120109060827/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/armament.html |archive-date= 9 January 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ५३ | [[ज्ञानदेव यशवंतराव पाटील|डॉ. डी. वाय. पाटील विद्यापीठ]] | [[महाराष्ट्र]] | [[पुणे]] | १९९६ <small>(२००३)</small> | वैद्यकीय विज्ञान | <ref>{{cite web |url=http://www.dpu.edu.in/UniversityProfile.aspx |title=University Profile |work=dpu.edu.in |access-date=13 March 2012 |publisher=Dr. D. Y. Patil Vidyapeeth |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322135135/http://www.dpu.edu.in/UniversityProfile.aspx |archive-date=22 March 2012 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/dypatiluniversity.html |title= Listing of Dr. D.Y.Patil Vidyapeeth as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120212103616/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/dypatiluniversity.html |archive-date= 12 February 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ५४ | [[गोखले राज्यशास्त्र व अर्थशास्त्र संस्था]] | [[महाराष्ट्र]] | [[पुणे]] | १९३० <small>(१९९३)</small> | अर्थशास्त्र | <ref>{{cite web |url= http://www.gipe.ac.in/index.html |title=Welcome to GIPE – Gokhale Institute of Politics & Economics |work=gipe.ac.in |access-date=30 August 2011|publisher=[[Gokhale Institute of Politics and Economics]]}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/gipe.html |title= Listing of Gokhale Institute of Politics and Economics as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120307030721/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/gipe.html |archive-date= 7 March 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ५५ | [[होमी भाभा राष्ट्रीय संस्था]] | [[महाराष्ट्र]] | [[मुंबई]] | २००५ | विज्ञान | <ref name=Homi/><ref>{{cite web|url=http://www.hbni.ac.in/AboutHBNI/22Background.htm|title=Homi Bhabha National Institute – Background|work=hbni.ac.in|access-date=30 August 2011|publisher=[[Homi Bhabha National Institute]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20111002154029/http://www.hbni.ac.in/AboutHBNI/22Background.htm|archive-date=2 October 2011|url-status=dead}}</ref> |- | ५६ | [[इंदिरा गांधी विकास संशोधन संस्था]] | [[महाराष्ट्र]] | [[मुंबई]] | १९८७ <small>(१९९५)</small> | अर्थशास्त्र | <ref>{{cite web |url= http://www.igidr.ac.in/index.php?option=com_content&view=article&id=8&Itemid=20 |title=About Us |work=igidr.ac.in |access-date=30 August 2011|publisher=[[Indira Gandhi Institute of Development Research]]}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/indiragandhiinstitute.html |title= Listing of Indira Gandhi Institute of Development Research as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120208042921/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/indiragandhiinstitute.html |archive-date= 8 February 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ५७ | [[आंतरराष्ट्रीय लोकसंख्या विज्ञान संस्था]] | [[महाराष्ट्र]] | [[मुंबई]] | १९५६ <small>(१९८५)</small> | लोकसंख्या विज्ञान | <ref>{{cite web |url=http://www.iipsindia.org/about.htm |title=International Institute for Population Sciences |work=iipsindia.org |access-date=30 August 2011 |publisher=[[International Institute for Population Sciences]] |archive-date=2011-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110828055914/http://www.iipsindia.org/about.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/iipsindia.html |title= Listing of International Institute for Population Sciences as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120208042916/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/iipsindia.html |archive-date= 8 February 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ५८ | [[रासायनिक तंत्रज्ञान संस्था]] | [[महाराष्ट्र]] | [[मुंबई]] | १९३३ <small>(२००३)</small> | तंत्रज्ञान | <ref>{{cite web |url=http://www.ictmumbai.edu.in/DisplayPage.aspx?pageID=1&linkid=3 |title=Welcome to ICT Mumbai |work=ictmumbai.edu.in |access-date=30 August 2011 |publisher=[[Institute of Chemical Technology]] |archive-date=2011-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110810003929/http://www.ictmumbai.edu.in/DisplayPage.aspx?pageID=1&linkid=3 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/ict.html |title= Listing of Institute of Chemical Technology as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120110121257/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/ict.html |archive-date= 10 January 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ५९ | [[कृष्णा वैद्यकीय विज्ञान संस्था]] | [[महाराष्ट्र]] | [[सातारा]] | १९८२ <small>(२००५)</small> | वैद्यकीय विज्ञान | <ref>{{cite web|url=http://www.kimsuniversity.in/kimsu.html|title=.:Krishna Institute Of Medical Sciences University :.|work=kimsuniversity.in|access-date=30 August 2011|publisher=Krishna Institute of Medical Sciences|archive-url=https://web.archive.org/web/20110902084810/http://www.kimsuniversity.in/kimsu.html|archive-date=2 September 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/kimsuniversity.html |title= Listing of Krishna Institute of Medical Sciences as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120208042821/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/kimsuniversity.html |archive-date= 8 February 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ६० | [[MGM Institute of Health Sciences]] | [[महाराष्ट्र]] | [[नवी मुंबई]] | १९८२ <small>(२००६)</small> | वैद्यकीय विज्ञान | <ref>{{cite web |url= http://www.mgmuhs.com/about-us.htm |title=MGM University of Health Sciences |work=mgmuhs.com |access-date=30 August 2011|publisher=MGM Institute of Health Sciences}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/mgmuhs.html |title= Listing of MGM Institute of Health Sciences as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120307030902/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/mgmuhs.html |archive-date= 7 March 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ६१ | [[नरसी मोनजी व्यवस्थापन संस्था]] | [[महाराष्ट्र]] | [[मुंबई]] | १९८१ <small>(२००३)</small> | बहुविद्याशाखीय | <ref>{{cite web |url=http://nmims.edu/about-nmims/ |title=About NMIMS &#124; Narsee Monjee Institute of Management studies |work=nmims.edu |access-date=13 March 2012 |publisher=[[Narsee Monjee Institute of Management Studies]] |archive-url=https://archive.today/20120715044319/http://nmims.edu/about-nmims/ |archive-date=15 July 2012 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/nmims.html |title= Listing of Narsee Monjee Institute of Management Studies as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120208043109/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/nmims.html |archive-date= 8 February 2012 |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://nmims.edu/about-nmims/facts-history/schools |title=NMIMS |work=nmims.edu |access-date=17 January 2013 |publisher=[[Narsee Monjee Institute of Management Studies]] |archive-url=https://archive.today/20140117145659/http://nmims.edu/about-nmims/facts-history/schools |archive-date=17 January 2014 |url-status=dead }}</ref> |- | ६२ | Padmashree Dr. D. Y. Patil Vidyapeeth | [[महाराष्ट्र]] | [[नवी मुंबई]] | २००२ | वैद्यकीय विज्ञान | <ref>{{cite web |url=http://www.ugc.ac.in/deemeduniversitylist.aspx?id=21&Unitype=4 |title=University |access-date=18 July 2017 |archive-date=13 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170713152545/http://www.ugc.ac.in/deemeduniversitylist.aspx?id=21&Unitype=4 |url-status=dead }}</ref> |- | ६३ | [[प्रवरा वैद्यकीय विज्ञान संस्था]] | [[महाराष्ट्र]] | [[अहमदनगर]] | १९७६ <small>(२००३)</small> | वैद्यकीय विज्ञान | <ref>{{cite web|url=http://www.pravara.com/profile.html|title=About profile of Pravara Institute of Medical Sciences – Deemed University|work=pravara.com|access-date=30 August 2011|publisher=Pravara Institute of Medical Sciences|archive-url=https://web.archive.org/web/20110804082358/http://www.pravara.com/profile.html|archive-date=4 August 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/pravarainstitutemedicalscience.html |title= Listing of Pravara Institute of Medical Sciences as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120307030912/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/pravarainstitutemedicalscience.html |archive-date= 7 March 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ६४ | [[सिंबायोसिस आंतरराष्ट्रीय विद्यापीठ]] | [[महाराष्ट्र]] | [[पुणे]] | १९७१ <small>(२००२)</small> | बहुविद्याशाखीय | <ref>{{cite web|url=http://siu.edu.in/Symbiosis_International_University/symbiosis.php|title=Symbiosis International University|work=siu.edu.in|access-date=13 March 2012|publisher=[[Symbiosis International University]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120212121613/http://siu.edu.in/Symbiosis_International_University/symbiosis.php|archive-date=12 February 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/siu.html |title= Listing of Symbiosis International University as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120229135456/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/siu.html |archive-date= 29 February 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ६५ | [[टाटा मूलभूत संशोधन संस्था]] | [[महाराष्ट्र]] | [[मुंबई]] | १९४५ <small>(२००२)</small> | विज्ञान | <ref>{{cite web |url=http://univ.tifr.res.in/gs2012/about/about.htm |title=GS2011 – About TIFR |work=univ.tifr.res.in |access-date=13 March 2012 |publisher=[[Tata Institute of Fundamental Research]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20120225184335/http://univ.tifr.res.in/gs2012/about/about.htm |archive-date=25 February 2012 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/tifr.html |title= Listing of Tata Institute of Fundamental Research as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120307030812/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/tifr.html |archive-date= 7 March 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ६६ | [[टाटा सामाजिक विज्ञान संस्था]] | [[महाराष्ट्र]] | [[मुंबई]] | १९३६ <small>(१९६४)</small> | सामाजिक विज्ञान | <ref>{{cite web |url=http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/tiss.html |title=:::Deemed University - University Grants Commission ::: |access-date=13 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120214174051/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/tiss.html |archive-date=14 February 2012 |url-status=dead }}</ref> |- | ६७ | [[टिळक महाराष्ट्र विद्यापीठ]] | [[महाराष्ट्र]] | [[पुणे]] | १९२१ <small>(१९८७)</small> | बहुविद्याशाखीय | <ref>{{cite web|url=http://www.tmv.edu.in/aboutus.asp|title=Tilak Maharastra Vidyapeeth|work=tmv.edu.in|access-date=30 August 2011|publisher=Tilak Maharashtra Vidyapeeth|archive-date=2011-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20110904133421/http://www.tmv.edu.in/aboutus.asp|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/tmv.html |title= Listing of Tilak Maharashtra Vidyapeeth as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120108100434/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/tmv.html |archive-date= 8 January 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ६८ | [[Kalinga Institute of Industrial Technology]] | [[ओडिशा]] | [[भुवनेश्वर]] | २००४ | बहुविद्याशाखीय | <ref>{{cite web |url=http://www.kiit.ac.in/aboutus/overview.html |title=:: KIIT University :: Kalinga Institute of Industrial Technology |work=kiit.ac.in |access-date=30 August 2011 |publisher=[[Kalinga Institute of Industrial Technology]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20110830145457/http://www.kiit.ac.in/aboutus/overview.html |archive-date=30 August 2011 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/kiit.html |title= Listing of Kalinga Institute of Industrial Technology as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120214174012/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/kiit.html |archive-date= 14 February 2012 |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://kiit.ac.in/newsupdate/may16.html#NAAC|title=:: KIIT University :: Kalinga Institute of Industrial Technology|website=kiit.ac.in|access-date=25 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160623182209/http://kiit.ac.in/newsupdate/may16.html#NAAC|archive-date=23 June 2016|url-status=dead}}</ref> |- | ६९ | [[Kalinga Institute of Social Sciences]] | [[ओडिशा]] | [[भुवनेश्वर]] | २०१७ | | |- | ७० | [[Siksha 'O' Anusandhan]] | [[ओडिशा]] | [[भुवनेश्वर]] | २००७ | बहुविद्याशाखीय | <ref>{{cite web |url=http://www.soauniversity.ac.in/aboutus.html |title=Siksha O Anusandhan University |work=soauniversity.ac.in |access-date=30 August 2011 |publisher=Siksha 'O' Anusandhan |archive-url=https://web.archive.org/web/20110828015204/http://www.soauniversity.ac.in/aboutus.html |archive-date=28 August 2011 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/soauniversity.html |title= Listing of Siksha 'O' Anusandhan, as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120202192638/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/soauniversity.html |archive-date= 2 February 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ७१ | [[Sant Longowal Institute of Engineering and Technology]] | [[पंजाब]] | [[संगरूर]] | १९८९ <small>(२००७)</small> | तंत्रज्ञान | <ref>{{cite web|url=http://www.sliet.ac.in/Institute/About.html|title=About SLIET...|work=sliet.ac.in|access-date=3 August 2011|publisher=[[Sant Longowal Institute of Engineering and Technology]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110724095439/http://www.sliet.ac.in/Institute/About.html|archive-date=24 July 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/sliet.html |title= Listing of Sant Longowal Institute of Engineering & Technology as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20111216232537/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/sliet.html |archive-date= 16 December 2011 |url-status= dead }}</ref> |- | ७२ | [[Thapar Institute of Engineering and Technology]] | [[पंजाब]] | [[पतियाळा]] | १९५६ <small>(१९८५)</small> | तंत्रज्ञान | <ref>{{cite web|url=http://www.thapar.edu/page-uni.asp?mainId=3&masterId=1|title=Thapar University|work=thapar.edu|access-date=3 August 2011|publisher=[[Thapar University]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720061942/http://www.thapar.edu/page-uni.asp?mainId=3&masterId=1|archive-date=20 July 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/thaparinstituteenggandtech.html |title= Listing of Thapar Institute of Engineering & Technology as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120307031220/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/thaparinstituteenggandtech.html |archive-date= 7 March 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ७३ | [[Mahatma Gandhi Medical College & Research Institute|Sri Balaji Vidyapeeth]] | [[पुडुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश)|पुडुचेरी]] | [[पाँडिचेरी]] | २००१ <small>(२००८)</small> | वैद्यकीय विज्ञान | <ref>{{cite web |url=http://www.sbvuniversity.com/wwwroot/about.html |title=Sri Balaji Educational and Charitable Public trust |work=sbvuniversity.com |access-date=1 August 2011 |publisher=Sri Balaji Vidyapeeth University |archive-url=https://web.archive.org/web/20101219081250/http://www.sbvuniversity.com/wwwroot/about.html |archive-date=19 December 2010 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/balaji.html |title= Listing of Sri Balaji Vidyapeeth as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120208043006/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/balaji.html |archive-date= 8 February 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ७४ | [[Banasthali Vidyapith]] | [[राजस्थान]] | [[टोंक]] | १९३५ <small>(१९८३)</small> | बहुविद्याशाखीय | <ref>{{cite web |url= http://www.banasthali.org/banasthali/wcms/en/home/about-us/history/index.html |title=History – Welcome to Banasthali University |work=banasthali.org |access-date=25 July 2011|publisher=[[Banasthali Vidyapith]]}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/banasthali.html |title=Listing of Banasthali Vidyapith as deemed university |work=ugc.ac.in |access-date=13 March 2012 |publisher=[[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120106155244/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/banasthali.html |archive-date=6 January 2012 }}</ref> |- | ७५ | [[बिर्ला इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी अँड सायन्स]] | [[राजस्थान]] | [[पिलानी]] | १९६४ | तंत्रज्ञान | <ref>{{cite web|url=http://www.bits-pilani.ac.in/AwardsandAccreditations|title=IQAC :: BITS Pilani|website=www.bits-pilani.ac.in|access-date=5 June 2017|archive-date=2023-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20230514054149/https://www.bits-pilani.ac.in/AwardsandAccreditations|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ugc.ac.in/deemed_uniinfo.aspx?id=122|title=University|website=www.ugc.ac.in|access-date=5 June 2017}}</ref> |- | ७६ | [[Institute of Advanced Studies in Education]] | [[राजस्थान]] | [[चुरू]] | १९५० <small>(२००२)</small><ref>Note that in the [http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/instituteadvancestudiesedu.html individual entry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120211234754/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/instituteadvancestudiesedu.html |date=11 February 2012 }} the date was copy pasted in error from [http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/banasthali.html another page] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106155244/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/banasthali.html |date=6 January 2012 }} and the correct date is available at the [http://www.ugc.ac.in/inside/deemeduniv.html#rajasthan main page] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101129070530/http://www.ugc.ac.in/inside/deemeduniv.html |date=29 November 2010 }}. Pages retrieved 3 September 2011.</ref> | शिक्षण | <ref>{{cite web |url= http://www.iaseuniversity.org.in/aboutus.asp |title= ::IASE Deemed University:: |work= iaseuniversity.org.in |access-date= 25 July 2011 |publisher= [[Institute of Advanced Studies in Education]] |archive-date= 2011-07-21 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110721180750/http://www.iaseuniversity.org.in/aboutus.asp |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/instituteadvancestudiesedu.html |title= Listing of Institute of Advanced Studies in Education as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120211234754/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/instituteadvancestudiesedu.html |archive-date= 11 February 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ७७ | [[IIS (Deemed to be University)]] | [[राजस्थान]] | [[जयपूर]] | १९९५ <small>(२००९)</small> | बहुविद्याशाखीय | <ref>{{cite web |url=http://www.iisuniv.ac.in/Autonomy.html |title=History of the Institution |work=iisuniv.ac.in |access-date=25 July 2011 |publisher=IIS |archive-url=https://archive.today/20100524134958/http://www.iisuniv.ac.in/Autonomy.html |archive-date=24 May 2010 |url-status=dead }}</ref> |- |- | ७८ | [[Jain Vishva Bharati Institute]] | [[राजस्थान]] | [[लाडनू]] | १९९१ | जैन अभ्यास | <ref>{{cite web|url=http://jvbi.ac.in/about-the-university-.html|title=About the University|work=jvbi.ac.in|access-date=13 March 2012|publisher=[[Jain Vishva Bharati University]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120312024504/http://jvbi.ac.in/about-the-university-.html|archive-date=12 March 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/jvbi.html |title= Listing of Jain Vishva Bharati Institute as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120307030857/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/jvbi.html |archive-date= 7 March 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ७९ | [[Janardan Rai Nagar Rajasthan Vidyapeeth]] | [[राजस्थान]] | [[उदयपूर]] | १९३७ <small>(१९८७)</small> | बहुविद्याशाखीय | <ref>{{cite web |url=http://www.jnrvuniversity.com/about-jnrv.aspx |title=Janardan Rai Nagar Rajasthan Vidyapeeth University |work=jnrvuniversity.com |access-date=25 July 2011 |publisher=[[Janardan Rai Nagar Rajasthan Vidyapeeth University]] |archive-date=2011-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006063720/http://jnrvuniversity.com/about-jnrv.aspx |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/janardanrainagarrajvidyapeeth.html |title= Listing of Janardan Rai Nagar Rajasthan Vidyapeeth as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120212185144/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/janardanrainagarrajvidyapeeth.html |archive-date= 12 February 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ८० | [[LNM Institute of Information Technology]] | [[राजस्थान]] | [[जयपूर]] | २००३ <small>(२००६)</small> | तंत्रज्ञान | <ref>{{cite web|url=http://www.lnmiit.ac.in/Aboutus.aspx|title=About Us : The LNM Institute of Information Technology|work=lnmiit.ac.in|access-date=25 July 2011|publisher=[[LNM Institute of Information Technology]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110807095121/http://www.lnmiit.ac.in/Aboutus.aspx|archive-date=7 August 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/lnmiit.html |title= Listing of LNM Institute of Information Technology, Jaipur as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120314021230/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/lnmiit.html |archive-date= 14 March 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ८१ | [[National Institute of Ayurveda]] | [[राजस्थान]] | [[जयपूर]] | २०२० | आयुर्वेद | |- | ८२ | [[Academy of Maritime Education and Training]] | [[तमिळनाडू]] | [[चेन्नई]] | १९९३<small>(२००७)</small> | सागरी विज्ञान | <ref>{{cite web|url=http://www.ametuniv.ac.in/about.htm|title=AMET University|work=ametuniv.ac.in|access-date=27 July 2011|publisher=[[AMET University]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811110535/http://www.ametuniv.ac.in/about.htm|archive-date=11 August 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/mitsuniversity.html |title= Listing of Academy of Maritime Education and Training as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120307030746/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/mitsuniversity.html |archive-date= 7 March 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ८३ | [[Amrita Vishwa Vidyapeetham]] | [[तमिळनाडू]] | [[कोइंबतूर]] | १९९४ <small>(२००३)</small> | बहुविद्याशाखीय | <ref>{{cite web |url=http://amrita.edu/about/overview.php |title=About Amrita University – An Overview |work=amrita.edu |access-date=27 July 2011 |publisher=[[Amrita Vishwa Vidyapeetham]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719140111/http://amrita.edu/about/overview.php |archive-date=19 July 2011 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/amritavishwavidyapeetham.html |title= Listing of Amrita Vishwa Vidyapeetham as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120109003748/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/amritavishwavidyapeetham.html |archive-date= 9 January 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ८४ | [[Avinashilingam Institute for Home Science and Higher Education for Women]] | [[तमिळनाडू]] | [[कोइंबतूर]] | १९५७<small>(१९८८)</small> | गृहविज्ञान | <ref>{{cite web |url=http://www.avinuty.ac.in/genesis.htm |title=Avinashilingam University for Women, Coimbatore, India |work=avinuty.ac.in |access-date=27 July 2011 |publisher=[[Avinashilingam Institute for Home Science and Higher Education for Women]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20111002024316/http://www.avinuty.ac.in/genesis.htm |archive-date=2 October 2011 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/avinashilingam.html |title= Listing of Sri Avinashilingam Institute for Home Science and Higher Education for Women as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120128225153/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/avinashilingam.html |archive-date= 28 January 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ८५ | [[Bharath Institute of Higher Education and Research]] | [[तमिळनाडू]] | [[चेन्नई]] | १९८४ <small>(२००२)</small> | बहुविद्याशाखीय | <ref>{{cite web|url=http://www.bharathuniv.ac.in/profile.htm|title=Bharath University, Chennai|work=bharathuniv.ac.in|access-date=27 July 2011|publisher=[[Bharath University]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110816114655/http://www.bharathuniv.ac.in/profile.htm|archive-date=16 August 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/bharathuniv.html |title= Listing of Bharath Institute of Science & Technology as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120208042851/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/bharathuniv.html |archive-date= 8 February 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ८६ | [[B.S. Abdur Rahman Crescent Institute of Science and Technology]] | [[तमिळनाडू]] | [[चेन्नई]] | १९८४ <small>(२००८)</small> | तंत्रज्ञान | <ref>{{cite web|url=http://www.bsauniv.ac.in/info.aspx?id=1&mid=2|title=B. S. Abdur Rahman University|work=bsauniv.ac.in|access-date=27 July 2011|publisher=[[B. S. Abdur Rahman University]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711124227/http://bsauniv.ac.in/info.aspx?id=1&mid=2|archive-date=11 July 2011|url-status=dead}}</ref> |- |- | ८७ | [[Chennai Mathematical Institute]] | [[तमिळनाडू]] | [[सिरूसेरी]] | १९८९ <small>(२००६)</small> | गणित | <ref>{{cite web |url= http://www.cmi.ac.in/about/ |title=Chennai Mathematical Institute |work=cmi.ac.in |access-date=27 July 2011|publisher=[[Chennai Mathematical Institute]]}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/chennaimathematicalinstitute.html |title= Listing of Chennai Mathematical Institute as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120307030701/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/chennaimathematicalinstitute.html |archive-date= 7 March 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ८८ | [[Chettinad University|Chettinad Academy of Research and Education]] | [[तमिळनाडू]] | [[चेंगलपट्टू]] | २००५ <small>(२००८)</small> | वैद्यकीय विज्ञान | <ref>{{cite web |url=http://www.chettinadhealthcity.com/about/caremain.html |title=Management – Chettinad Academy of Research and Education |work=chettinadhealthcity.com |access-date=27 July 2011 |publisher=Chettinad University |archive-url=https://web.archive.org/web/20110708144011/http://www.chettinadhealthcity.com/about/caremain.html |archive-date=8 July 2011 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/care.html |title= Listing of Chettinad Academy of Research and Education (CARE) as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120130045246/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/care.html |archive-date= 30 January 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ८९ | Dr. M.G.R. Educational and Research Institute | [[तमिळनाडू]] | [[चेन्नई]] | १९८८ <small>(२००३)</small> | बहुविद्याशाखीय | <ref>{{cite web |url=http://www.drmgrdu.ac.in/aboutUniversity.htm |title=Dr. M.G.R. University |work=drmgrdu.ac.in |access-date=27 July 2011 |publisher=Dr. M.G.R. Educational and Research Institute |archive-date=2011-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721150623/http://www.drmgrdu.ac.in/aboutUniversity.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/drmgrdu.html |title= Listing of Dr. M. G. R. Educational and Research Institute as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120208043016/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/drmgrdu.html |archive-date= 8 February 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ९० | [[Gandhigram Rural Institute]] | [[तमिळनाडू]] | [[दिंडुक्कल]] | १९५६ <small>(१९७६)</small> | ग्रामीण शिक्षण | <ref>{{cite web|url=http://www.ruraluniv.ac.in/aboutus.htm|title=Profile|work=ruraluniv.ac.in|access-date=27 July 2011|publisher=[[Gandhigram Rural Institute]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110726094028/http://www.ruraluniv.ac.in/aboutus.htm|archive-date=26 July 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/gandhigramruralinstitute.html |title= Listing of Gandhigram Rural Institute as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120208042856/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/gandhigramruralinstitute.html |archive-date= 8 February 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ९१ | [[Hindustan Institute of Technology and Science]] | [[तमिळनाडू]] | [[चेन्नई]] | १९८५ <small>(२००८)</small> | तंत्रज्ञान | <ref>{{cite web|url=http://www.hindustanuniv.ac.in/about_hindustan_university.html|title=:: Welcome to Hindustan University :::|work=hindustanuniv.ac.in|access-date=27 July 2011|publisher=Hindustan Institute of Technology and Science|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721150656/http://www.hindustanuniv.ac.in/about_hindustan_university.html|archive-date=21 July 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/deemeduniversitylist.aspx?id=31&Unitype=4 |title= Listing of Hindustan Institute of Technology and Science as deemed university |work=ugc.ac.in |access-date=13 March 2012|publisher=[[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]]}}</ref> |- | ९२ | [[Kalasalingam Academy of Research and Education]] | [[तमिळनाडू]] | [[कृष्ननकोइल]] | १९८४ <small>(२००६)</small><ref>Note that the UGV [http://www.ugc.ac.in/inside/deemeduniv.html#tamilnadu main page] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101129070530/http://www.ugc.ac.in/inside/deemeduniv.html |date=29 November 2010 }} lists the foundation day as the day granted deemed university. This is corrected in the [http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/kalasalingam.html individual record] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120208043104/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/kalasalingam.html |date=8 February 2012 }}. Retrieved 3 September 2011.</ref> | बहुविद्याशाखीय | <ref>{{cite web|url=http://kalasalingam.ac.in/aboutus.php|title=About Us|work=kalasalingam.ac.in|access-date=27 July 2011|publisher=[[Kalasalingam University]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721150201/http://kalasalingam.ac.in/aboutus.php|archive-date=21 July 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/kalasalingam.html |title= Listing of Kalasalingam Academy of Research and Education as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120208043104/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/kalasalingam.html |archive-date= 8 February 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ९३ | [[Karunya Institute of Technology and Sciences]] | [[तमिळनाडू]] | [[कोइंबतूर]] | १९८६ <small>(२००४)</small> | तंत्रज्ञान | <ref>{{cite web|url=https://karunya.edu/about-us|title=Karunya – History|work=karunya.edu|access-date=27 July 2011|publisher=[[Karunya University]]|archive-date=2023-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230509050024/https://karunya.edu/about-us|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/karunya.html |title= Listing of Karunya Institute of Technology & Sciences as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120202193548/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/karunya.html |archive-date= 2 February 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ९४ | [[Karpagam Academy of Higher Education]] | [[तमिळनाडू]] | [[कोइंबतूर]] | २००८ | बहुविद्याशाखीय | <ref>{{cite web |url=http://www.karpagamuniv.com/ |title=Karpagam University |work=karpagamuniv.com |access-date=27 July 2011 |publisher=Karpagam Academy of Higher Education |archive-date=2011-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110803095938/http://www.karpagamuniv.com/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/kahe.html |title= Listing of Karpagam Academy of Higher Education as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120307030741/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/kahe.html |archive-date= 7 March 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ९५ | [[Meenakshi Academy of Higher Education and Research]] | [[तमिळनाडू]] | [[चेन्नई]] | २००१ | वैद्यकीय विज्ञान | <ref>{{cite web |url= http://www.maher.ac.in/ |title=Meenakshi Academy of Higher Education and Research |work=maher.ac.in |access-date=27 July 2011|publisher=Meenakshi Academy of Higher Education and Research}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/maher.html |title= Listing of Meenakshi Academy of Higher Education and Research as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120103210746/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/maher.html |archive-date= 3 January 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ९६ | [[Noorul Islam Centre for Higher Education]] | [[तमिळनाडू]] | [[कुमारकोविल]] | १९८९ <small>(२००८)</small> | बहुविद्याशाखीय | <ref>{{cite web|url=http://www.niuniv.com/aboutus.aspx|title=Noorul Islam Centre for Higher Education|work=niuniv.com|access-date=27 July 2011|publisher=[[Noorul Islam Centre for Higher Education]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327050318/http://www.niuniv.com/aboutus.aspx|archive-date=27 March 2009|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/niche.html |title= Listing of Noorul Islam Centre for Higher Education as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120208042841/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/niche.html |archive-date= 8 February 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ९७ | [[Periyar Maniammai Institute of Science & Technology]] | [[तमिळनाडू]] | [[वल्लम]] | १९८८ <small>(२००७)</small> | तंत्रज्ञान | <ref>{{cite web|url=http://www.pmu.edu/about.html|title=Periyar Maniammai University|work=pmu.edu|access-date=27 July 2011|publisher=[[Periyar Maniammai University]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090130143728/http://www.pmu.edu/about.html|archive-date=30 January 2009|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/pmu.html |title= Listing of Periyar Maniammai Institute of Science & Technology (PMIST) as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120423054949/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/pmu.html |archive-date= 23 April 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ९८ | [[Ponnaiyah Ramajayam Institute of Science and Technology]] | [[तमिळनाडू]] | [[तंजावूर]] | १९८५ <small>(२००८)</small> | तंत्रज्ञान | <ref>{{cite web |url=http://www.prist.ac.in/about-prist-3/ |title=History PRIST University |work=prist.ac.in |access-date=27 July 2011 |publisher=Ponnaiyah Ramajayam Institute of Science and Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20130608092604/http://prist.ac.in/about-prist-3 |archive-date=8 June 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/ponnaiyahramajayamist.html |title= Listing of Ponnaiyah Ramajayam Institute of Science & Technology (PRIST) as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120302064534/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/ponnaiyahramajayamist.html |archive-date= 2 March 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ९९ | [[SRM Institute of Science and Technology]] | [[तमिळनाडू]] | [[कांचीपुरम]] | १९८५ <small>(२००२)</small> | तंत्रज्ञान | <ref>{{cite web |url=http://www.srmuniv.ac.in/about_us.php?page=history |title=SRM University |work=srmuniv.ac.in |access-date=27 July 2011 |publisher=[[SRM Institute of Science and Technology]] |archive-date=2011-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721172425/http://www.srmuniv.ac.in/about_us.php?page=history |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/srmuniv.html |title= Listing of SRM Institute of Science & Technology as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120130045838/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/srmuniv.html |archive-date= 30 January 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | १०० | [[Sathyabama Institute of Science and Technology]] | [[तमिळनाडू]] | [[चेन्नई]] | १९८७ <small>(२००१)</small> | तंत्रज्ञान | <ref>{{cite web |url= http://www.sathyabamauniversity.ac.in/sitepagethree.php?mainref=1 |title=About Us |work=sathyabamauniversity.ac.in |access-date=27 July 2011|publisher=[[Sathyabama University]]}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/sathyabamauniv.html |title= Listing of Sathyabama Institute of Science and Technology as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20100727065341/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/sathyabamauniv.html |archive-date= 27 July 2010 |url-status= dead }}</ref> |- | १०१ | [[Saveetha Institute of Medical And Technical Sciences]] | [[तमिळनाडू]] | [[चेन्नई]] | १९८६ <small>(२००५)</small> | बहुविद्याशाखीय | <ref>{{cite web |url=http://www.saveetha.com/index.php?option=com_content&view=article&id=2&Itemid=8 |title=Saveetha University – About Us |work=saveetha.com |access-date=27 July 2011 |publisher=Saveetha University |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721134644/http://www.saveetha.com/index.php?option=com_content&view=article&id=2&Itemid=8 |archive-date=21 July 2011 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/saveetha.html |title= Listing of Saveetha Institute of Medical and Technical Sciences as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120202194232/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/saveetha.html |archive-date= 2 February 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | १०२ | [[Shanmugha Arts, Science, Technology & Research Academy]] | [[तमिळनाडू]] | [[तंजावूर]] | १९८४ <small>(२००१)</small> | बहुविद्याशाखीय | <ref>{{cite web |url=http://www.sastra.edu/ |title=SASTRA University |work=sastra.edu |access-date=27 July 2011 |publisher=[[Shanmugha Arts, Science, Technology & Research Academy]] |archive-date=31 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171031044528/http://www.sastra.edu/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/sastra.html |title= Listing of Shanmugha Arts, Science, Technology & Research Academy (SASTRA) as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120307030802/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/sastra.html |archive-date= 7 March 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | १०३ | [[Sri Chandrasekharendra Saraswathi Viswa Mahavidyalaya]] | [[तमिळनाडू]] | [[कांचीपुरम]] | १९९३ | बहुविद्याशाखीय | <ref>{{cite web|url=http://www.kanchiuniv.ac.in/About%20Us.html|title=SCSVMV University – Kanchipuram|work=kanchiuniv.ac.in|access-date=27 July 2011|publisher=[[Sri Chandrasekharendra Saraswathi Viswa Mahavidyalaya]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080405110014/http://www.kanchiuniv.ac.in/About%20Us.html|archive-date=5 April 2008|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/kanchiuniv.html |title= Listing of Sri Chandrasekharendra Saraswathy Vishwa Mahavidyalaya as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120229135601/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/kanchiuniv.html |archive-date= 29 February 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | १०४ | [[Sri Ramachandra Medical College and Research Institute]] | [[तमिळनाडू]] | [[चेन्नई]] | १९८५ <small>(१९९४)</small> | वैद्यकीय विज्ञान | <ref>{{cite web |url= http://www.sriramachandra.edu.in/ |title=Sri Ramachandra University |work=sriramachandra.edu.in |access-date=27 July 2011|publisher=[[Sri Ramachandra Medical College and Research Institute]]}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/srmc.html |title= Listing of Sri Ramachandra Medical College & Research Institute as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120208043034/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/srmc.html |archive-date= 8 February 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | १०५ | [[St. Peter's Institute of Higher Education and Research]] | [[तमिळनाडू]] | [[चेन्नई]] | १९९२ <small>(२००८)</small> | तंत्रज्ञान | <ref>{{cite web|url=http://www.stpetersuniversity.org/|title=St. Peter's University|work=stpetersuniversity.org|access-date=27 July 2011|publisher=St. Peter's University|archive-url=https://web.archive.org/web/20110726002945/http://www.stpetersuniversity.org/|archive-date=26 July 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/peterinstitutehighereducation.html |title= Listing of St. Peter's Institute of Higher Education and Research as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120208043154/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/peterinstitutehighereducation.html |archive-date= 8 February 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | १०६ | [[Vels Institute of Science, Technology & Advanced Studies]] | [[तमिळनाडू]] | [[चेन्नई]] | १९९२ <small>(२००८)</small> | तंत्रज्ञान | <ref>{{cite web |url=http://www.velsuniv.ac.in/profile.htm |title=About Vels University |work=velsuniv.ac.in |access-date=27 July 2011 |publisher=[[Vels University]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721232126/http://www.velsuniv.ac.in/profile.htm |archive-date=21 July 2011 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/velsinstitutesciencetech.html |title= Listing of Vel's Institute of Science, Technology and Advanced Studies (VISTAS) as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120307031225/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/velsinstitutesciencetech.html |archive-date= 7 March 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | १०७ | [[Vellore Institute of Technology]] | [[तमिळनाडू]] | [[वेल्लूर]] | १९८४ <small>(२००१)</small> | तंत्रज्ञान | <ref>{{cite web |url=http://www.vit.ac.in/home.asp |title=VIT University, Vellore, Tamilnadu |work=vit.ac.in |access-date=27 July 2011 |publisher=[[Vellore Institute of Technology]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20110729085555/http://www.vit.ac.in/home.asp |archive-date=29 July 2011 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/vit.html |title= Listing of Vellore Institute of Technology as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120211234359/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/vit.html |archive-date= 11 February 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | १०८ | [[Vinayaka Mission's Research Foundation]] | [[तमिळनाडू]] | [[सेलम]] | १९८१ <small>(२००१)</small> | बहुविद्याशाखीय | <ref>{{cite web |url=http://www.vinayakamission.com/?page=about_vmu |title=Welcome to Vinayaka Mission |work=vinayakamission.com |access-date=27 July 2011 |publisher=[[Vinayaka Missions University]] |archive-date=2011-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110924194309/http://www.vinayakamission.com/?page=about_vmu |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/vinayakamission.html |title= Listing of Vinayaka Mission's Research Foundation as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120314021605/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/vinayakamission.html |archive-date= 14 March 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | १०९ | [[Vel Tech Rangarajan Dr. Sagunthala R&D Institute of Science and Technology]] | [[तमिळनाडू]] | [[चेन्नई]] | २००८ | तंत्रज्ञान | <ref>{{cite web |url= http://www.veltechuniv.edu.in/ |title=Vel Tech |work=vel-tech.org |access-date=27 July 2011|publisher=Vel Tech Rangrajan Dr. Sagunthala R&D Institute of Science and Technology}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/vtr&dist.html |title= Listing of Vel Tech Rangarajan Dr. Sagunthala R&D Institute of Science and Technology as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120307030817/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/vtr%26dist.html |archive-date= 7 March 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ११० | [[Aurora Higher Education & Research Academy]] | [[तेलंगणा]] | [[हैदराबाद]] | २०२२ | | |- | १११ | Chaitanya (Deemed to be University) | [[तेलंगणा]] | [[हनमकोंडा]] | २०१९ | | |- | ११२ | [[International Institute of Information Technology, Hyderabad]] | [[तेलंगणा]] | [[हैदराबाद]] | १९९८ <small>(२००१)</small> | तंत्रज्ञान | <ref>{{cite web|url=http://www.iiit.ac.in/institute/about|title=About IIIT-H|work=iiit.ac.in|access-date=14 December 2011|publisher=[[International Institute of Information Technology, Hyderabad]]|archive-date=2015-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20151122041917/https://www.iiit.ac.in/institute/about|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/internationalinstitute.html |title= Listing of International Institute of Information Technology as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120423054943/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/internationalinstitute.html |archive-date= 23 April 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ११३ | [[Institute of Chartered Financial Analysts of India|ICFAI Foundation for Higher Education]] | [[तेलंगणा]] | [[हैदराबाद]] | १९९५ <small>(२००८)</small> | तंत्रज्ञान, व्यवस्थापन | <ref>{{cite web|url=https://www.ifheindia.org/index.html|title=Welcome to The IFHE, Hyderabad|work=ifheindia.org|access-date=9 June 2011|publisher=ICFAI Foundation for Higher Education}}{{मृत दुवा|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/icfai.html |title= Listing of ICFAI Foundation for Higher Education as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120422105640/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/icfai.html |archive-date= 22 April 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | ११४ | [[Sam Higginbottom Institute of Agricultural]] | [[उत्तर प्रदेश]] | [[प्रयागराज]] | २००० | शेती | |- | ११५ | [[Bhatkhande Music Institute]] | [[उत्तर प्रदेश]] | [[लखनौ]] | १९२६ <small>(२०००)</small> | संगीत | <ref>{{cite web |url=http://www.bhatkhandemusic.edu.in/pages/about.html |title=Bhatkhande Music Institute University |work=bhatkhandemusic.edu.in |access-date=31 July 2011 |publisher=[[Bhatkhande Music Institute]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721154803/http://www.bhatkhandemusic.edu.in/pages/about.html |archive-date=21 July 2011 }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/bhatkhandemusicinstitute.html |title= Listing of Bhatkhande Music Institute as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20110917043112/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/bhatkhandemusicinstitute.html |archive-date= 17 September 2011 |url-status= dead }}</ref> |- | ११६ | [[Central Institute of Higher Tibetan Studies]] | [[उत्तर प्रदेश]] | [[वाराणसी]] | १९६७ <small>(१९८८)</small> | तिबेटी अभ्यास | <ref>{{cite web |url=http://varanasi.nic.in/education/cihts/cihts.htm |title=Central Institute of Higher Tibetan Studies |work=varanasi.nic.in |access-date=31 July 2011 |publisher=[[Central Institute of Higher Tibetan Studies]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110825103657/http://varanasi.nic.in/education/cihts/cihts.htm |archive-date=25 August 2011 }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/highertibetanstudies.html |title= Listing of Central Institute Of Higher Tibetan Studies as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20110917053254/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/highertibetanstudies.html |archive-date= 17 September 2011 |url-status= dead }}</ref> |- | ११७ | [[Dayalbagh Educational Institute]] | [[उत्तर प्रदेश]] | [[आग्रा]] | १९१७ <small>(१९८१)</small> | बहुविद्याशाखीय | <ref>{{cite web |url=http://www.dei.ac.in/AdminWeb/DEI-AboutDEI.htm |title=About – Dayalbagh Educational Institute |work=dei.ac.in |access-date=31 July 2011 |publisher=[[Dayalbagh Educational Institute]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061217031624/http://www.dei.ac.in/AdminWeb/DEI-AboutDEI.htm |archive-date=17 December 2006 }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/dayalbaghinstitute.html |title= Listing of Dayalbagh Educational Institute as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20110917044822/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/dayalbaghinstitute.html |archive-date= 17 September 2011 |url-status= dead }}</ref> |- | ११८ | [[Indian Veterinary Research Institute]] | [[उत्तर प्रदेश]] | [[बरेली]] | १८८९ <small>(१९८३)</small> | पशुवैद्यकीय विज्ञान | <ref>{{cite web |url=http://ivri.nic.in/about/default.aspx |title=Preface – IVRI Izatnagar |work=ivri.nic.in |access-date=31 July 2011 |publisher=[[Indian Veterinary Research Institute]] |archive-date=2011-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721170451/http://www.ivri.nic.in/about/default.aspx |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/veterinaryresearchinstitute.html |title= Listing of Indian Veterinary Research Institute as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20110917051948/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/veterinaryresearchinstitute.html |archive-date= 17 September 2011 |url-status= dead }}</ref> |- | ११९ | [[Jaypee Institute of Information Technology]] | [[उत्तर प्रदेश]] | [[नोएडा]] | २००१ <small>(२००४)</small> | तंत्रज्ञान | <ref>{{cite web|url=http://www.jiit.ac.in/about/aboutJIIT.php|title=About JIIT|work=jiit.ac.in|access-date=31 July 2011|publisher=[[Jaypee Institute of Information Technology University]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110714110637/http://www.jiit.ac.in/about/aboutJIIT.php|archive-date=14 July 2011}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/jiit.html |title= Listing of Jaypee Institute Of Information Technology as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20110917050430/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/jiit.html |archive-date= 17 September 2011 |url-status= dead }}</ref> |- | १२० | [[Nehru Gram Bharati]] | [[उत्तर प्रदेश]] | [[अलाहाबाद]] | १९६२ <small>(२००८)</small> | बहुविद्याशाखीय | <ref>{{cite web|url=http://www.ngbu.edu.in/introduction.aspx|title=Nehru Gram Bharati University|work=ngbu.edu.in|access-date=31 July 2011|publisher=Nehru Gram Bharti University|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808045621/http://ngbu.edu.in/introduction.aspx|archive-date=8 August 2011}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/ngb.html |title= Listing of Nehru Gram Bharati as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120202223025/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/ngb.html |archive-date= 2 February 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | १२१ | [[Shobhit Institute of Engineering & Technology]] | [[उत्तर प्रदेश]] | [[मेरठ]] | २००० <small>(२००६)</small> | तंत्रज्ञान | <ref>{{cite web|url=http://www.shobhituniversity.ac.in/genesis.php|title=Genesis|work=shobhituniversity.ac.in|access-date=31 July 2011|publisher=[[Shobhit Institute of Engineering & Technology]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721150744/http://www.shobhituniversity.ac.in/genesis.php|archive-date=21 July 2011}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/nicesociety.html |title= Listing of Shobhit Institute of Engineering & Technology as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120307030751/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/nicesociety.html |archive-date= 7 March 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | १२२ | [[Santosh University]] | [[उत्तर प्रदेश]] | [[गाझियाबाद]] | २००७ | | |- | १२३ | [[Forest Research Institute (India)|Forest Research Institute]] | [[उत्तराखंड]] | [[देहरादून]] | १९०६ <small>(१९९१)</small> | वनीकरण | <ref>{{cite web |url= http://fri.icfre.gov.in/index.php?linkid=sublnk84t322&link=1&&lid=left15t31&ppp=sublnk84t322 |title=Forest Research Institute Dehradun |work=fri.icfre.gov.in |access-date=31 July 2011|publisher=[[Forest Research Institute (India)|Forest Research Institute]]}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/forestresearchinstitute%20.html |title= Listing of Forest Research Institute as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120307030711/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/forestresearchinstitute%20.html |archive-date= 7 March 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | १२४ | [[Gurukul Kangri Vishwavidyalaya]] | [[उत्तराखंड]] | [[हरिद्वार]] | १९०२ <small>(१९६२)</small> | बहुविद्याशाखीय | <ref>{{cite web|url=http://www.gkvharidwar.org/mpage/history_gkv.htm|title=Gurukula History|work=gkvharidwar.org|access-date=31 July 2011|publisher=[[Gurukul Kangri Vishwavidyalaya]]|archive-date=23 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110723044502/http://www.gkvharidwar.org/mpage/history_gkv.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/gurukulkangrivishwavidyalaya.html |title= Listing of Gurukul Kangri Vishwavidyalaya as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120307030832/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/gurukulkangrivishwavidyalaya.html |archive-date= 7 March 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | १२५ | [[Graphic Era|Graphic Era (Deemed to be University)]] | [[उत्तराखंड]] | [[देहरादून]] | १९९३<small>(२००८)</small> | तंत्रज्ञान, व्यवस्थापन | <ref>{{cite web|url=http://www.geu.ac.in/gera.aspx?pgid=1|title=Graphic Era University|work=geu.ac.in|access-date=31 July 2011|publisher=[[Graphic Era Institute of Technology|Graphic Era University]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721152414/http://www.geu.ac.in/gera.aspx?pgid=1|archive-date=21 July 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/geu.html |title= Listing of Graphic Era University as deemed university |work= ugc.ac.in |access-date= 13 March 2012 |publisher= [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20120307030716/http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/geu.html |archive-date= 7 March 2012 |url-status= dead }}</ref> |- | १२६ | [[Indian Association of Cultivation Sciences]] | [[पश्चिम बंगाल]] | [[कोलकाता]] | २०१८ | | |- | १२७ | [[Ramakrishna Mission Vivekananda Educational and Research Institute]] | [[पश्चिम बंगाल]] | [[बेलूर मठ|बेलूर]] | २००५ | बहुविद्याशाखीय | <ref>{{cite web |url= http://www.rkmvu.ac.in/?q=content/university |title=The University &#124; Ramakrishna Mission Vivekananda University |work=rkmvu.ac.in |access-date=13 March 2012|publisher=[[Ramakrishna Mission Vivekananda University]]}}</ref> |- |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतातील विद्यापीठे|*]] 9yhv3m589xk82e1pnr01pxejcgnp7hc 0 333563 2698084 2696252 2026-07-31T05:22:17Z Aryan Bagkar 152513 /* */ 2698084 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट इंद्र चौथा | पदवी = एलेवबेदंगा, रट्टा-कंदर्पा-देव, राजमार्तंड, चालदंककरा, किर्ती-नारायण | चित्र = Map of the Rashtrakuta Empire.png | चित्र_शीर्षक = | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राजचिन्ह_चित्र = | राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = [[इ.स. ९७३]] - [[इ.स. ९८२]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. ९७३]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = | पूर्ण_नाव = इंद्र चौथा | इतर_पदव्या = | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = [[२० मार्च]] [[इ.स. ९८२]] | मृत्यू_स्थान = [[श्रवणबेळगोळ]], [[राष्ट्रकुट साम्राज्य]] | पूर्वाधिकारी = [[दुसरा कर्क राष्ट्रकूट]] | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = पद समाप्त<br>[[दुसरा तैलप]] ([[पश्चिम चालुक्य राजघराणे]]) | वडील = | आई = | पत्नी = | धर्म = [[जैन धर्म]] | पती = | इतर_पती = | संतती = | राजवंश = [[राष्ट्रकुट साम्राज्य|राष्ट्रकुट]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = |}} इंद्र चतुर्थ (मृत्यू २० मार्च ९८२) हा ९७३ पासून त्याच्या मृत्यूपर्यंत शेवटचा [[राष्ट्रकूट]] सम्राट होता. तो तलकाडच्या पश्चिम गंगा राजवंशाच्या मांडलिक राजाचा पुतण्या होता. तैलप द्वितीयने [[मान्यखेट]] जिंकल्यानंतर, गंगा महाराजा मरासिंह द्वितीयने बांकपुरा येथे इंद्र तृतीयला सम्राट म्हणून राज्याभिषेक केला आणि माळव्याच्या परमारांच्या विश्वासघातानंतर आणि आक्रमणानंतर क्षीण होत चाललेले [[राष्ट्रकूट साम्राज्य]] टिकवून ठेवण्यासाठी खूप प्रयत्न केले, परंतु ते व्यर्थ ठरले. मरासिंह द्वितीयने ९७५ मध्ये बांकपुरा येथे सल्लेखाना केले आणि ९८२ मध्ये [[श्रवणबेळगोळ]] येथे इंद्र चतुर्थानेही त्याचेच अनुकरण केले. अशाप्रकारे, राष्ट्रकूट राजवंश इतिहासात लुप्त झाला. तथापि, मान्यखेटा साम्राज्याच्या विस्तारादरम्यान भारतातील विविध भागांमध्ये अनेक संबंधित घराणी सत्तेवर आली होती. लत्तलूरा आणि सौंदत्ती शाखांसारखी ही राज्ये अनेक शतके राज्य करत राहिली. {{विस्तार}} [[वर्ग:राष्ट्रकूट घराण्यातील राजे|इंद्र ४]] 9ox7gov5ojwg0hed3kltft89rnffjxx 0 333564 2697977 2636789 2026-07-30T17:58:15Z Aryan Bagkar 152513 /* */ 2697977 wikitext text/x-wiki {{बदल}} '''तैलप''' (973-997), ज्याला तैला II म्हणूनही ओळखले जाते आणि त्याच्या अहवमल्ल नावाने ओळखले जाते, ते दक्षिण भारतातील [[पश्चिम चालुक्य राजघराणे]] वंशाचे संस्थापक होते. * यांना कल्याणीचे चालुक्य असे म्हणतात. तैलपा यांनी वातापीच्या पूर्वीच्या चालुक्यांचे वंशज असल्याचा दावा केला आणि सुरुवातीला कर्नाटकच्या आधुनिक विजापूर जिल्ह्यातील तरदवाडी-1000 प्रांतातील राष्ट्रकूट वासल म्हणून राज्य केले. * परमार राजा सियाकाच्या आक्रमणानंतर राष्ट्रकूटाची सत्ता कमी झाली तेव्हा, तैलपाने राष्ट्रकूट राजा कर्का II याला उलथून टाकले आणि एक नवीन राजवंश स्थापन केला. * तैलपाने नर्मदा आणि तुंगभद्रा नदीच्या दरम्यानच्या पश्चिम डेक्कन प्रदेशावर आपले नियंत्रण मजबूत करण्यासाठी अनेक वर्षे घालवली. हळूहळू, शिलाहारांसह अनेक माजी राष्ट्रकूट सरंजामदारांनी त्याचे वर्चस्व मान्य केले. * तैलपाने चोल आणि परमारांच्या आक्रमणांचा यशस्वीपणे प्रतिकार केला आणि आक्रमक परमार राजा मुंजा याला कैद करून ठार केले. * त्याचा सेनापती बारापा याने सध्याच्या गुजरातमधील लता प्रदेश काबीज करून लता चालुक्य प्रमुखांची स्थापना केली. तैलपाचे उत्तराधिकारी १२व्या शतकापर्यंत पश्चिम डेक्कन प्रदेशावर राज्य करत राहिले. {{विस्तार}} [[वर्ग:राष्ट्रकूट घराण्यातील राजे]] [[वर्ग:इ.स. ९९७ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] coighjlb5siw6ffyt8swify5beloo0f 2698086 2697977 2026-07-31T05:32:57Z Aryan Bagkar 152513 /* */ 2698086 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट तैलप दुसरा | पदवी = अहावमल्ला | चित्र = Old Kannada inscription dated Shaka 913 (c.991 AD) of Kalyani (Western) Chalukya King Ahvamalla Tailapa II.JPG | चित्र_शीर्षक = तैलप दुसरा यांचा सुमारे ९९१ सालचा जुना कन्नड शिलालेख | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राजचिन्ह_चित्र = | राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = [[इ.स. ९७३]] - [[इ.स. ९९७]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. ९७३]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = | पूर्ण_नाव = तैलप दुसरा | इतर_पदव्या = | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. ९९७]] | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = पद निर्माण | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[सत्याश्रय चालुक्य]] | वडील = | आई = | पत्नी = राणी जकव्वे | धर्म = | पती = | इतर_पती = | संतती = [[सत्याश्रय चालुक्य]] <br> दशवर्मन | राजवंश = [[पश्चिम चालुक्य राजघराणे|पश्चिम चालुक्य (कल्याणी चालुक्य)]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = |}} '''तैलप''' (973-997), ज्याला तैला II म्हणूनही ओळखले जाते आणि त्याच्या अहवमल्ल नावाने ओळखले जाते, ते दक्षिण भारतातील [[पश्चिम चालुक्य राजघराणे|कल्याणी चालुक्य]] वंशाचे संस्थापक होते. * यांना कल्याणीचे चालुक्य असे म्हणतात. तैलपा यांनी वातापीच्या पूर्वीच्या चालुक्यांचे वंशज असल्याचा दावा केला आणि सुरुवातीला कर्नाटकच्या आधुनिक विजापूर जिल्ह्यातील तरदवाडी-1000 प्रांतातील राष्ट्रकूट वासल म्हणून राज्य केले. * परमार राजा सियाकाच्या आक्रमणानंतर राष्ट्रकूटाची सत्ता कमी झाली तेव्हा, तैलपाने राष्ट्रकूट राजा कर्का II याला उलथून टाकले आणि एक नवीन राजवंश स्थापन केला. * तैलपाने नर्मदा आणि तुंगभद्रा नदीच्या दरम्यानच्या पश्चिम डेक्कन प्रदेशावर आपले नियंत्रण मजबूत करण्यासाठी अनेक वर्षे घालवली. हळूहळू, शिलाहारांसह अनेक माजी राष्ट्रकूट सरंजामदारांनी त्याचे वर्चस्व मान्य केले. * तैलपाने चोल आणि परमारांच्या आक्रमणांचा यशस्वीपणे प्रतिकार केला आणि आक्रमक परमार राजा मुंजा याला कैद करून ठार केले. * त्याचा सेनापती बारापा याने सध्याच्या गुजरातमधील लता प्रदेश काबीज करून लता चालुक्य प्रमुखांची स्थापना केली. तैलपाचे उत्तराधिकारी १२व्या शतकापर्यंत पश्चिम डेक्कन प्रदेशावर राज्य करत राहिले. {{विस्तार}} [[वर्ग:राष्ट्रकूट घराण्यातील राजे]] [[वर्ग:इ.स. ९९७ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] a7jn8hc5cjidmrelsw970lhjf99abjz 2698144 2698086 2026-07-31T08:09:48Z Aryan Bagkar 152513 /* */ 2698144 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट तैलप दुसरा | पदवी = अहावमल्ला | चित्र = Old Kannada inscription dated Shaka 913 (c.991 AD) of Kalyani (Western) Chalukya King Ahvamalla Tailapa II.JPG | चित्र_शीर्षक = तैलप दुसरा यांचा सुमारे ९९१ सालचा जुना कन्नड शिलालेख | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राजचिन्ह_चित्र = | राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = [[इ.स. ९७३]] - [[इ.स. ९९७]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. ९७३]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[मान्यखेट]] | पूर्ण_नाव = तैलप दुसरा | इतर_पदव्या = | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. ९९७]] | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = पद निर्माण | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[सत्याश्रय चालुक्य]] | वडील = | आई = | पत्नी = राणी जकव्वे | धर्म = | पती = | इतर_पती = | संतती = [[सत्याश्रय चालुक्य]] <br> दशवर्मन | राजवंश = [[पश्चिम चालुक्य राजघराणे|पश्चिम चालुक्य (कल्याणी चालुक्य)]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = |}} '''तैलप''' (973-997), ज्याला तैला II म्हणूनही ओळखले जाते आणि त्याच्या अहवमल्ल नावाने ओळखले जाते, ते दक्षिण भारतातील [[पश्चिम चालुक्य राजघराणे|कल्याणी चालुक्य]] वंशाचे संस्थापक होते. * यांना कल्याणीचे चालुक्य असे म्हणतात. तैलपा यांनी वातापीच्या पूर्वीच्या चालुक्यांचे वंशज असल्याचा दावा केला आणि सुरुवातीला कर्नाटकच्या आधुनिक विजापूर जिल्ह्यातील तरदवाडी-1000 प्रांतातील राष्ट्रकूट वासल म्हणून राज्य केले. * परमार राजा सियाकाच्या आक्रमणानंतर राष्ट्रकूटाची सत्ता कमी झाली तेव्हा, तैलपाने राष्ट्रकूट राजा कर्का II याला उलथून टाकले आणि एक नवीन राजवंश स्थापन केला. * तैलपाने नर्मदा आणि तुंगभद्रा नदीच्या दरम्यानच्या पश्चिम डेक्कन प्रदेशावर आपले नियंत्रण मजबूत करण्यासाठी अनेक वर्षे घालवली. हळूहळू, शिलाहारांसह अनेक माजी राष्ट्रकूट सरंजामदारांनी त्याचे वर्चस्व मान्य केले. * तैलपाने चोल आणि परमारांच्या आक्रमणांचा यशस्वीपणे प्रतिकार केला आणि आक्रमक परमार राजा मुंजा याला कैद करून ठार केले. * त्याचा सेनापती बारापा याने सध्याच्या गुजरातमधील लता प्रदेश काबीज करून लता चालुक्य प्रमुखांची स्थापना केली. तैलपाचे उत्तराधिकारी १२व्या शतकापर्यंत पश्चिम डेक्कन प्रदेशावर राज्य करत राहिले. {{विस्तार}} [[वर्ग:राष्ट्रकूट घराण्यातील राजे]] [[वर्ग:इ.स. ९९७ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 15f25mb5hm0ay4a6mq6ud9ifajkqtc6 0 342807 2698078 2687638 2026-07-31T03:48:28Z ~2026-42393-79 185820 2698078 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट दूरचित्रवाणी कार्यक्रम | कार्यक्रम = पारू | चित्र = | लोगो_चित्र_शीर्षक = | उपशीर्षक = | प्रकार = | निर्माता = सरिता तेजेंद्र नेसवणकर | निर्मिती संस्था = ट्रम्प कार्ड प्रोडक्शन | दिग्दर्शक = राजू सावंत | क्रिएटीव्ह दिग्दर्शक = | सूत्रधार = | कलाकार = [[#कलाकार|खाली पहा]] | पंच = | आवाज = | अभिवाचक = | थीम संगीत संगीतकार = | शीर्षकगीत = | अंतिम संगीत = | संगीतकार = | देश = [[भारत]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | वर्ष संख्या = | एपिसोड संख्या = ६८१ | कार्यकारी निर्माता = | सुपरवायझिंग निर्माता = | असोसिएट निर्माता = | सह निर्माता = | कथा संकलन = | संकलन = | स्थळ = | कॅमेरा = | चालण्याचा वेळ = * दररोज संध्या. ७.३० वाजता * दररोज संध्या. ७ वाजता (११ ऑगस्ट २०२५ पासून) * सोमवार ते शनिवार रात्री ११ वाजता (१९ जानेवारी २०२६ पासून) | वाहिनी = [[झी मराठी]] | चित्र प्रकार = | ध्वनी प्रकार = | पहिला भाग = | प्रथम प्रसारण = १२ फेब्रुवारी २०२४ | शेवटचे प्रसारण = १० फेब्रुवारी २०२६ | आधी = [[तुला जपणार आहे]] | नंतर = | सारखे = }} '''पारू''' ही [[झी मराठी]] वाहिनीवर प्रसारित होणारी एक मालिका आहे. या मालिकेची मूळ कथा [[झी तेलुगू]]वरील '''मुद्धा मंदारम''' या तेलुगू मालिकेवर आधारित आहे. ही मालिका अंतिम भाग प्रसारित न करता अचानक बंद करण्यात आली. == कलाकार == * शरयू सोनावणे - पार्वती मारुती सेमसे / पार्वती आदित्य किर्लोस्कर (पारू) * [[प्रसाद जवादे]] - आदित्य श्रीकांत किर्लोस्कर * मुग्धा कर्णिक - अहिल्यादेवी श्रीकांत किर्लोस्कर * श्रुतकीर्ती सावंत - दामिनी मोहन किर्लोस्कर * विजय पटवर्धन - श्रीकांत किर्लोस्कर * अनुज साळुंखे - प्रीतम श्रीकांत किर्लोस्कर * संजना काळे - प्रिया प्रीतम किर्लोस्कर / प्रिया सयाजी भोसले * शंतनू गंगणे / स्वप्नील आजगावकर - मोहन किर्लोस्कर * [[सुनील बर्वे]] - सयाजी भोसले * [[सक्षम कुलकर्णी]] - परितोष * [[पूर्वा शिंदे]] - दिशा * [[परी तेलंग]] - मीरा * [[नागेश भोसले]] - विश्वंभर ठाकूर * [[भरत जाधव]] - सूर्यकांत कदम * देवदत्त घोणे - गणेश मारुती सेमसे * अतुल कासवा - मारुती सेमसे * निखिल झोपे - मिहीर राजशेखर * अक्षता उकिरडे - कियारा विश्वंभर ठाकूर * श्रीपाद पानसे - प्रताप सयाजी भोसले * प्राजक्ता वाड्ये - सावित्री * श्रद्धा महाजन - साजिरी * श्वेता खरात - अनुष्का * अर्जुन कुसुंबे - ऋषिकेश * अनुप बेलवलकर - विशाल * सचिन देशपांडे - अजय * आतिश मोरे - हरीश * ऋग्वेद फडके - नानू * भाविका निकम - मोनिका == पुनर्निर्मिती == {|class="wikitable" ! भाषा ! नाव ! वाहिनी ! प्रकाशित |- | [[तेलुगू]] | मुद्धा मंदारम | [[झी तेलुगू]] | १७ नोव्हेंबर २०१४ - २७ डिसेंबर २०१९ |- | [[तमिळ]] | सेंबारुथी | [[झी तमिळ]] | १६ ऑक्टोबर २०१७ - ३१ जुलै २०२२ |- | [[मल्याळम]] | चेंबारथी | [[झी केरळम]] | २६ नोव्हेंबर २०१८ - २५ मार्च २०२२ |- | [[कन्नड]] | पारू | [[झी कन्नडा]] | ३ डिसेंबर २०१८ - १६ मार्च २०२४ |- | [[हिंदी]] | वसुधा | [[झी टीव्ही]] | १६ सप्टेंबर २०२४ - चालू |- | [[पंजाबी]] | काशनी | [[झी पंजाबी]] | ३१ मार्च २०२५ - ३१ मे २०२५ |- | [[बंगाली]] | कुसुम | [[झी बांग्ला]] | ४ जून २०२५ - चालू |- | [[उडिया]] | श्रावणी | [[झी सार्थक]] | १३ जुलै २०२६ - चालू |} == नव्या वेळेत == {| class="wikitable sortable" ! क्र. !! दिनांक !! वार !! वेळ |- | १ || १२ फेब्रुवारी २०२४ – ९ ऑगस्ट २०२५ || rowspan="2" | दररोज || संध्या. ७.३० |- | २ || ११ ऑगस्ट २०२५ – १७ जानेवारी २०२६ || संध्या. ७ |- | ३ || १९ जानेवारी – १० फेब्रुवारी २०२६ || सोम-शुक्र || रात्री ११ |} == बाह्य दुवे == {{झी मराठी संध्या. ७.३०च्या मालिका}} {{झी मराठी संध्या. ७च्या मालिका}} {{झी मराठी रात्री ११च्या मालिका}} [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]] [[वर्ग:झी मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]] jf9d9cmfp1pu1l7fuf98ijf52sg2esv 3 346361 2697949 2695332 2026-07-30T15:12:19Z Khirid Harshad 138639 [[Special:Contributions/Mahayojanaa|Mahayojanaa]] ([[User talk:Mahayojanaa|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले. 2396568 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Mahayojanaa}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २२:२४, १६ मार्च २०२४ (IST) cpk1xhrnhrcsqp8dc4w6iexngul4fxz 0 351906 2698047 2449996 2026-07-30T23:42:12Z Xqbot 6858 Bot: Fixing double redirect from [[काकतीय]] to [[काकतीय राजवंश]] 2698047 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[काकतीय राजवंश]] gtoe8lk1etlqwvbxkg7bxwnv16lqmd5 0 352887 2698087 2697855 2026-07-31T05:35:39Z Aditya tamhankar 80177 /* सुवर्ण पदक */ 2698087 wikitext text/x-wiki खालील यादी भारताने आतापर्यंत [[राष्ट्रकुळ खेळ]] या खेळांमध्ये मिळवलेल्या सर्व पदकांची आहे. ==सुवर्ण पदक== {| class="wikitable sortable" |- !style="width:6em"| पदक !style="width:10em"| दिनांक !style="width:10em"| नाव !style="width:10em"| स्पर्धा !style="width:8em"| खेळ !style="width:20em"| प्रकार |- | align="center" colspan="6" |'''[[राष्ट्रकुल खेळ|ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्ट्रकुल खेळ]] (१९५४ - १९६६)''' |- | align="center" colspan="6" |''{{flagicon|IND}} [[भारत गणराज्य]] म्हणून'' |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मिल्खा सिंग]] || {{flagicon|Wales|1953}} [[१९५८ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळ|१९५८ कार्डिफ]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[१९५८ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स — पुरुष ४४० यार्ड|पुरुष ४४० यार्ड]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[लिलाराम संगवान]] || {{flagicon|Wales|1953}} [[१९५८ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळ|१९५८ कार्डिफ]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९५८ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ८७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ८७ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[बिशंभर सिंह]] || {{flagicon|JAM}} [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळ|१९६६ किंग्स्टन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मुख्तियार सिंह]] || {{flagicon|JAM}} [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळ|१९६६ किंग्स्टन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ७० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७० किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[भिम सिंह]] || {{flagicon|JAM}} [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळ|१९६६ किंग्स्टन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ९७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ९७ किलो]] |- | align="center" colspan="6" |'''[[राष्ट्रकुल खेळ|ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळ]] (१९७० - १९७४)''' |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[वेद प्रकाश]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ४९ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ४९ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सुदेश कुमार]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५० किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[उदय चंद]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मुख्तियार सिंह]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[हरिश्चंद्र माधव बिराजदार]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ८६ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ८६ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सुदेश कुमार]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५० किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[प्रेम नाथ]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जागरूप सिंह]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रघुनाथ पवार]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ किलो]] |- | align="center" colspan="6" |'''[[राष्ट्रकुल खेळ]] (१९७८ - सद्य)''' |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[अशोक कुमार (कुस्ती खेळाडू)|अशोक कुमार]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्टकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७८ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ४९ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ४९ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सतबीर सिंह]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्टकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७८ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[राजिंदर सिंह]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्टकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७८ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[एकंबरम करुणाकरन]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्टकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९७८ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५० कि.ग्रा.|पुरुष ५० किलो]] |- | {{gold medal}} || १२ ऑगस्ट १९७८ || [[प्रकाश पडुकोण]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्टकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[१९७८ राष्टकुल खेळांमधील बॅडमिंटन — पुरुष एकेरी|पुरुष एकेरी]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रामचंद्र सारंग]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्टकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९८२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ४९ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ४९ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[महाबीर सिंह]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्टकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९८२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५० किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जगमिंदर सिंह]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्टकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९८२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[राजिंदर सिंह]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्टकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९८२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ किलो]] |- | {{gold medal}} || ९ ऑक्टोबर १९८२ || [[सईद मोदी]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्टकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[१९८२ राष्टकुल खेळांमधील बॅडमिंटन — पुरुष एकेरी|पुरुष एकेरी]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[अशोक पंडित (नेमबाज)|अशोक पंडित]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष सेंटर-फायर पिस्तूल|पुरुष सेंटर-फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[राघवन चंद्रशेखर]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५० कि.ग्रा.|पुरुष ५० किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[राघवन चंद्रशेखर]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५० कि.ग्रा.|पुरुष ५० किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[राघवन चंद्रशेखर]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५० कि.ग्रा.|पुरुष ५० किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रंगास्वामी पुन्नूस्वामी]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५७ कि.ग्रा.|पुरुष ५७ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रंगास्वामी पुन्नूस्वामी]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५७ कि.ग्रा.|पुरुष ५७ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रंगास्वामी पुन्नूस्वामी]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५७ कि.ग्रा.|पुरुष ५७ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[परवेश चंद्र शर्मा]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६० कि.ग्रा.|पुरुष ६० किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[परवेश चंद्र शर्मा]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६० कि.ग्रा.|पुरुष ६० किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[परमजीत शर्मा]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६५ कि.ग्रा.|पुरुष ६५ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[परमजीत शर्मा]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६५ कि.ग्रा.|पुरुष ६५ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[परमजीत शर्मा]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६५ कि.ग्रा.|पुरुष ६५ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[कर्णधार मोंडल]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ८६ कि.ग्रा.|पुरुष ८६ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जसपाल राणा]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्टकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९४ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष सेंटर-फायर पिस्तूल|पुरुष सेंटर-फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जसपाल राणा]]<br>[[अशोक पंडित (नेमबाज)|अशोक पंडित]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्टकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९४ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी सेंटर-फायर पिस्तूल|पुरुष जोडी सेंटर-फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मनशेर सिंग]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्टकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९४ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ट्रॅप|पुरुष ट्रॅप]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मुरगासन वीरसामी]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्टकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९४ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५० कि.ग्रा.|पुरुष ५० किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[बडाथाला आदिशेखर]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्टकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९४ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५० कि.ग्रा.|पुरुष ५० किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[बडाथाला आदिशेखर]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्टकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९४ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५० कि.ग्रा.|पुरुष ५० किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जसपाल राणा]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष २५ मीटर सेंटर-फायर पिस्तूल|पुरुष २५ मीटर सेंटर-फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जसपाल राणा]]<br>[[अशोक पंडित (नेमबाज)|अशोक पंडित]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर-फायर पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर-फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मनशेर सिंग]]<br>[[मानवजीत सिंग संधू]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ऑलिंपिक ट्रॅप संघ|पुरुष ऑलिंपिक ट्रॅप संघ]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रूपा उन्नीकृष्णन]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला ५० मीटर रायफल प्रोन|महिला ५० मीटर रायफल प्रोन]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[धमराज विल्सन]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[अरुमुगम पांडियान]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सथीशा राय]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ७७ कि.ग्रा.|पुरुष ७७ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || २७ जुलै २००२ || [[अभिनव बिंद्रा]]<br>[[समीर आंबेकर]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी १० मीटर एर रायफल|पुरुष जोडी १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || २८ जुलै २००२ || [[समरेश जंग]]<br>[[विवेक सिंह]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी ५० मीटर एर रायफल|पुरुष जोडी ५० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || २८ जुलै २००२ || [[अंजली भागवत]]<br>[[सुमा शिरुर]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला जोडी १० मीटर एर रायफल|महिला जोडी १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || २८ जुलै २००२ || [[मोराद अली खान]]<br>[[राज्यवर्धनसिंग राठोड]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी डबल ट्रॅप|पुरुष जोडी डबल ट्रॅप]] |- | {{gold medal}} || २९ जुलै २००२ || [[अंजली भागवत]]<br>[[राज कुमारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला जोडी ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|महिला जोडी ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || २९ जुलै २००२ || [[जसपाल राणा]]<br>[[समरेश जंग]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || २९ जुलै २००२ || [[मुकेश कुमार (नेमबाज)|मुकेश कुमार]]<br>[[भंवरलाल ढाका]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ३० जुलै २००२ || [[कुंजराणी देवी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ४८ कि.ग्रा.|महिला ४८ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || ३० जुलै २००२ || [[कुंजराणी देवी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ४८ कि.ग्रा.|महिला ४८ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || ३० जुलै २००२ || [[कुंजराणी देवी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ४८ कि.ग्रा.|महिला ४८ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || ३० जुलै २००२ || [[जसपाल राणा]]<br>[[महावीर सिंह]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ३१ जुलै २००२ || [[सनामचा चानू]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ५३ कि.ग्रा.|महिला ५३ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || ३१ जुलै २००२ || [[सनामचा चानू]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ५३ कि.ग्रा.|महिला ५३ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || ३१ जुलै २००२ || [[सनामचा चानू]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ५३ कि.ग्रा.|महिला ५३ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || १ ऑगस्ट २००२ || [[अंजली भागवत]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला १० मीटर एर रायफल|महिला १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || १ ऑगस्ट २००२ || [[राज्यवर्धनसिंग राठोड]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष डबल ट्रॅप|पुरुष डबल ट्रॅप]] |- | {{gold medal}} || १ ऑगस्ट २००२ || [[प्रतिमा कुमारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ६३ कि.ग्रा.|महिला ६३ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || १ ऑगस्ट २००२ || [[प्रतिमा कुमारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ६३ कि.ग्रा.|महिला ६३ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || २ ऑगस्ट २००२ || [[अंजली भागवत]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|महिला ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || २ ऑगस्ट २००२ || [[जसपाल राणा]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष २५ मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल|पुरुष २५ मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[मोहम्मद अली कमर]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टीयुद्ध — पुरुष ४८ कि.ग्रा.|पुरुष ४८ कि.ग्रा.]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[शैलजा पुजारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ७५ कि.ग्रा.|महिला ७५ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[शैलजा पुजारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ७५ कि.ग्रा.|महिला ७५ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[शैलजा पुजारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ७५ कि.ग्रा.|महिला ७५ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || '''[[भारत राष्ट्रीय महिला हॉकी संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[अमनदीप कौर (हॉकी खेळाडू)|अमनदीप कौर]]{{spaces|10|type}}}}|[[सुमरई तेते]]|[[सुमन बाला]]|[[कांती बा]]|[[सिता गुस्सैन]]|[[तिंगाँगलैइमा चानू]]|[[हेलेन मेरी]]|[[पाकपी देवी नगासेपम]]|[[सूरजलता देवी]]|[[मसिरा सुरीन]]|[[मनजिंदर कौर]]|[[संगगई चानू]]|[[प्रीतम राणी सिवच]]|[[ममता खराब]]|[[ज्योती कुल्लू]]|[[सबा अंजुम करीम]]}}}} || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Hockey pictogram.svg|20px|हॉकी]][[हॉकी]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील हॉकी — महिला स्पर्धा|महिला संघ]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[चरण सिंह (भारतीय नेमबाज)|चरण सिंह]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[रमेश कुमार (भारतीय कुस्ती खेळाडू)|रमेश कुमार]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ६६ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६६ किलो]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[कृष्ण कुमार]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५५ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५५ किलो]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[पलविंदर सिंह चीमा]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल १२० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल १२० किलो]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[जसपाल राणा]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल|पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[राज्यवर्धनसिंग राठोड]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष डबल ट्रॅप|पुरुष डबल ट्रॅप]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[समरेश जंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल|पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[समरेश जंग]]<br>[[विवेक सिंह]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी १० मीटर एर पिस्तूल|पुरुष जोडी १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[विजय कुमार]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल|पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[विजय कुमार]]<br>[[पेंबा तमांग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[सरोजा झुठू]]<br>[[सुश्मा राणा]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला जोडी २५ मीटर पिस्तूल|महिला जोडी २५ मीटर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[समरेश जंग]]<br>[[जसपाल राणा]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[समरेश जंग]]<br>[[रोनक पंडित]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[समरेश जंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ५० मीटर पिस्तूल|पुरुष ५० मीटर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[गगन नारंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष १० मीटर एर रायफल|पुरुष १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[अभिनव बिंद्रा]]<br>[[गगन नारंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी १० मीटर एर रायफल|पुरुष जोडी १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[तेजस्विनी सावंत]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला १० मीटर एर रायफल|महिला १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[तेजस्विनी सावंत]]<br>[[अवनीत सिधू]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला जोडी १० मीटर एर रायफल|महिला जोडी १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[गगन नारंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[अभिनव बिंद्रा]]<br>[[गगन नारंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|पुरुष जोडी ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[अनुजा जंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|महिला ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || १६ मार्च २००६ || [[कुंजराणी देवी]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००६ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ४८ कि.ग्रा.|महिला ४८ किलो]] |- | {{gold medal}} || १८ मार्च २००६ || [[रेणू बाला चानू]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००६ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ५८ कि.ग्रा.|महिला ५८ किलो]] |- | {{gold medal}} || २२ मार्च २००६ || [[गीता राणी]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००६ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला +७५ कि.ग्रा.|महिला +७५ किलो]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[अचंता शरत कमल]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२००६ राष्टकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — पुरुष एकेरी|पुरुष एकेरी]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || '''[[भारत|भारत राष्ट्रीय पुरुष टेबल टेनिस संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[अचंता शरत कमल]]{{spaces|10|type}}}}|[[शुभजित साहा]]|[[सौम्यदीप रॉय]]}}}} || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२००६ राष्टकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — पुरुष संघ|पुरुष संघ]] |- | {{gold medal}} || २६ मार्च २००६ || [[अखिल कुमार]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टीयुद्ध — पुरुष ५४ कि.ग्रा.|पुरुष ५४ कि.ग्रा.]] |- | {{gold medal}} || ५ ऑक्टोबर २०१० || [[अभिनव बिंद्रा]]<br>[[गगन नारंग]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष १० मीटर एर रायफल जोडी|पुरुष जोडी १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || ५ ऑक्टोबर २०१० || [[अनीसा सय्यद]]<br>[[राही सरनोबत]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला २५ मीटर पिस्तूल जोडी|महिला जोडी २५ मीटर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ५ ऑक्टोबर २०१० || [[रविंदर सिंह (भारतीय कुस्ती खेळाडू)|रविंदर सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष ग्रेको-रोमन ६० कि.ग्रा.|पुरुष ग्रेको-रोमन ६० किलो]] |- | {{gold medal}} || ५ ऑक्टोबर २०१० || [[अनिल कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष ग्रेको-रोमन ९६ कि.ग्रा.|पुरुष ग्रेको-रोमन ९६ किलो]] |- | {{gold medal}} || ५ ऑक्टोबर २०१० || [[संजय कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष ग्रेको-रोमन ७४ कि.ग्रा.|पुरुष ग्रेको-रोमन ७४ किलो]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[रेणू बाला चानू]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील वेटलिफ्टिंग – महिला ५८ किलो|महिला ५८ किलो]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[रवि कुमार कटुलू]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील वेटलिफ्टिंग – पुरुष ६९ किलो|पुरुष ६९ किलो]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[अनीसा सय्यद]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला २५ मीटर पिस्तूल एकेरी|महिला २५ मीटर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[ओंकार सिंग|ओंकार सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष ५० मीटर पिस्तूल एकेरी|पुरुष ५० मीटर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[राजेंदर कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष ग्रेको-रोमन ५५ कि.ग्रा.|पुरुष ग्रेको-रोमन ५५ किलो]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[गगन नारंग]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष १० मीटर एर रायफल एकेरी|पुरुष १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || ७ ऑक्टोबर २०१० || [[विजय कुमार]]<br>[[गुरप्रीत सिंग (नेमबाज)|गुरप्रीत सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल जोडी|पुरुष जोडी २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ७ ऑक्टोबर २०१० || [[ओंकार सिंग|ओंकार सिंह]]<br>[[गुरप्रीत सिंग (नेमबाज)|गुरप्रीत सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल जोडी|पुरुष जोडी १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ७ ऑक्टोबर २०१० || [[गीता फोगट]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – महिला फ्रीस्टाइल ५५ कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ५५ किलो]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || [[अलका तोमर]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – महिला फ्रीस्टाइल ५९ कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ५९ किलो]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || [[अनिता शेओरन]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – महिला फ्रीस्टाइल ६७ कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ६७ किलो]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[दीपिका कुमारी]]|[[डोला बॅनर्जी]]|[[बॉम्बेला देवी लैशराम]]}}}} || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Archery pictogram.svg|20px|तिरंदाजी]][[तिरंदाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील तिरंदाजी - महिला रिकर्व्ह सांघिक|महिला रिकर्व्ह संघ]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || [[ओंकार सिंग|ओंकार सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल एकेरी|पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || [[गगन नारंग]]<br>[[इमरान हसन खान]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन जोडी|पुरुष जोडी ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || [[विजय कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल एकेरी|पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ९ ऑक्टोबर २०१० || [[विजय कुमार]]<br>[[हरप्रीत सिंग (नेमबाज)|हरप्रीत सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल जोडी|पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ९ ऑक्टोबर २०१० || [[गगन नारंग]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन एकेरी|पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || ९ ऑक्टोबर २०१० || [[नरसिंग यादव|नरसिंह पंचम यादव]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ किलो]] |- | {{gold medal}} || ९ ऑक्टोबर २०१० || [[योगेश्वर दत्त]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - पुरुष फ्रीस्टाइल ६० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६० किलो]] |- | {{gold medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[दीपिका कुमारी]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Archery pictogram.svg|20px|तिरंदाजी]][[तिरंदाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील तिरंदाजी - महिला रिकर्व्ह वैयक्तिक|महिला रिकर्व्ह वैयक्तिक]] |- | {{gold medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[हरप्रीत सिंग (नेमबाज)|हरप्रीत सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल एकेरी|पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[राहुल बॅनर्जी]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Archery pictogram.svg|20px|तिरंदाजी]][[तिरंदाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील तिरंदाजी – पुरुष रिकर्व्ह वैयक्तिक|पुरुष रिकर्व्ह वैयक्तिक]] |- | {{gold medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[सुशील कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - पुरुष फ्रीस्टाइल ६६ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६६ किलो]] |- | {{gold medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[सोमदेव देववर्मन]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Tennis pictogram.svg|20px|टेनिस]][[टेनिस]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील टेनिस – पुरुष एकेरी|पुरुष एकेरी]] |- | {{gold medal}} || ११ ऑक्टोबर २०१० || [[कृष्णा पुनिया]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स#महिला थाळीफेक|महिला थाळीफेक]] |} 0298ku4uwm1qmmwl1uxqbq2ylz364hr 2698097 2698087 2026-07-31T06:05:16Z Aditya tamhankar 80177 /* सुवर्ण पदक */ 2698097 wikitext text/x-wiki खालील यादी भारताने आतापर्यंत [[राष्ट्रकुळ खेळ]] या खेळांमध्ये मिळवलेल्या सर्व पदकांची आहे. ==सुवर्ण पदक== {| class="wikitable sortable" |- !style="width:6em"| पदक !style="width:10em"| दिनांक !style="width:10em"| नाव !style="width:10em"| स्पर्धा !style="width:8em"| खेळ !style="width:20em"| प्रकार |- | align="center" colspan="6" |'''[[राष्ट्रकुल खेळ|ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्ट्रकुल खेळ]] (१९५४ - १९६६)''' |- | align="center" colspan="6" |''{{flagicon|IND}} [[भारत गणराज्य]] म्हणून'' |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मिल्खा सिंग]] || {{flagicon|Wales|1953}} [[१९५८ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळ|१९५८ कार्डिफ]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[१९५८ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स — पुरुष ४४० यार्ड|पुरुष ४४० यार्ड]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[लिलाराम संगवान]] || {{flagicon|Wales|1953}} [[१९५८ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळ|१९५८ कार्डिफ]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९५८ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ८७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ८७ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[बिशंभर सिंह]] || {{flagicon|JAM}} [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळ|१९६६ किंग्स्टन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मुख्तियार सिंह]] || {{flagicon|JAM}} [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळ|१९६६ किंग्स्टन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ७० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७० किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[भिम सिंह]] || {{flagicon|JAM}} [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळ|१९६६ किंग्स्टन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ९७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ९७ किलो]] |- | align="center" colspan="6" |'''[[राष्ट्रकुल खेळ|ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळ]] (१९७० - १९७४)''' |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[वेद प्रकाश]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ४९ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ४९ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सुदेश कुमार]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५० किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[उदय चंद]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मुख्तियार सिंह]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[हरिश्चंद्र माधव बिराजदार]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ८६ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ८६ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सुदेश कुमार]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५० किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[प्रेम नाथ]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जागरूप सिंह]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रघुनाथ पवार]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ किलो]] |- | align="center" colspan="6" |'''[[राष्ट्रकुल खेळ]] (१९७८ - सद्य)''' |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[अशोक कुमार (कुस्ती खेळाडू)|अशोक कुमार]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्टकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७८ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ४९ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ४९ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सतबीर सिंह]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्टकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७८ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[राजिंदर सिंह]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्टकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७८ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[एकंबरम करुणाकरन]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्टकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९७८ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५० कि.ग्रा.|पुरुष ५० किलो]] |- | {{gold medal}} || १२ ऑगस्ट १९७८ || [[प्रकाश पडुकोण]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्टकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[१९७८ राष्टकुल खेळांमधील बॅडमिंटन — पुरुष एकेरी|पुरुष एकेरी]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रामचंद्र सारंग]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्टकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९८२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ४९ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ४९ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[महाबीर सिंह]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्टकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९८२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५० किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जगमिंदर सिंह]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्टकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९८२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[राजिंदर सिंह]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्टकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९८२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ किलो]] |- | {{gold medal}} || ९ ऑक्टोबर १९८२ || [[सईद मोदी]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्टकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[१९८२ राष्टकुल खेळांमधील बॅडमिंटन — पुरुष एकेरी|पुरुष एकेरी]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[अशोक पंडित (नेमबाज)|अशोक पंडित]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष सेंटर-फायर पिस्तूल|पुरुष सेंटर-फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[राघवन चंद्रशेखर]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५० कि.ग्रा.|पुरुष ५० किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[राघवन चंद्रशेखर]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५० कि.ग्रा.|पुरुष ५० किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[राघवन चंद्रशेखर]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५० कि.ग्रा.|पुरुष ५० किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रंगास्वामी पुन्नूस्वामी]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५७ कि.ग्रा.|पुरुष ५७ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रंगास्वामी पुन्नूस्वामी]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५७ कि.ग्रा.|पुरुष ५७ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रंगास्वामी पुन्नूस्वामी]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५७ कि.ग्रा.|पुरुष ५७ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[परवेश चंद्र शर्मा]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६० कि.ग्रा.|पुरुष ६० किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[परवेश चंद्र शर्मा]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६० कि.ग्रा.|पुरुष ६० किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[परमजीत शर्मा]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६५ कि.ग्रा.|पुरुष ६५ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[परमजीत शर्मा]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६५ कि.ग्रा.|पुरुष ६५ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[परमजीत शर्मा]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६५ कि.ग्रा.|पुरुष ६५ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[कर्णधार मोंडल]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ८६ कि.ग्रा.|पुरुष ८६ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जसपाल राणा]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्टकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९४ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष सेंटर-फायर पिस्तूल|पुरुष सेंटर-फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जसपाल राणा]]<br>[[अशोक पंडित (नेमबाज)|अशोक पंडित]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्टकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९४ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी सेंटर-फायर पिस्तूल|पुरुष जोडी सेंटर-फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मनशेर सिंग]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्टकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९४ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ट्रॅप|पुरुष ट्रॅप]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मुरगासन वीरसामी]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्टकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९४ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५० कि.ग्रा.|पुरुष ५० किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[बडाथाला आदिशेखर]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्टकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९४ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५० कि.ग्रा.|पुरुष ५० किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[बडाथाला आदिशेखर]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्टकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९४ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५० कि.ग्रा.|पुरुष ५० किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जसपाल राणा]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष २५ मीटर सेंटर-फायर पिस्तूल|पुरुष २५ मीटर सेंटर-फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जसपाल राणा]]<br>[[अशोक पंडित (नेमबाज)|अशोक पंडित]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर-फायर पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर-फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मनशेर सिंग]]<br>[[मानवजीत सिंग संधू]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ऑलिंपिक ट्रॅप संघ|पुरुष ऑलिंपिक ट्रॅप संघ]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रूपा उन्नीकृष्णन]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला ५० मीटर रायफल प्रोन|महिला ५० मीटर रायफल प्रोन]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[धमराज विल्सन]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[अरुमुगम पांडियान]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सथीशा राय]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ७७ कि.ग्रा.|पुरुष ७७ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || २७ जुलै २००२ || [[अभिनव बिंद्रा]]<br>[[समीर आंबेकर]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी १० मीटर एर रायफल|पुरुष जोडी १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || २८ जुलै २००२ || [[समरेश जंग]]<br>[[विवेक सिंह]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी ५० मीटर एर रायफल|पुरुष जोडी ५० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || २८ जुलै २००२ || [[अंजली भागवत]]<br>[[सुमा शिरुर]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला जोडी १० मीटर एर रायफल|महिला जोडी १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || २८ जुलै २००२ || [[मोराद अली खान]]<br>[[राज्यवर्धनसिंग राठोड]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी डबल ट्रॅप|पुरुष जोडी डबल ट्रॅप]] |- | {{gold medal}} || २९ जुलै २००२ || [[अंजली भागवत]]<br>[[राज कुमारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला जोडी ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|महिला जोडी ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || २९ जुलै २००२ || [[जसपाल राणा]]<br>[[समरेश जंग]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || २९ जुलै २००२ || [[मुकेश कुमार (नेमबाज)|मुकेश कुमार]]<br>[[भंवरलाल ढाका]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ३० जुलै २००२ || [[कुंजराणी देवी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ४८ कि.ग्रा.|महिला ४८ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || ३० जुलै २००२ || [[कुंजराणी देवी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ४८ कि.ग्रा.|महिला ४८ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || ३० जुलै २००२ || [[कुंजराणी देवी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ४८ कि.ग्रा.|महिला ४८ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || ३० जुलै २००२ || [[जसपाल राणा]]<br>[[महावीर सिंह]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ३१ जुलै २००२ || [[सनामचा चानू]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ५३ कि.ग्रा.|महिला ५३ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || ३१ जुलै २००२ || [[सनामचा चानू]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ५३ कि.ग्रा.|महिला ५३ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || ३१ जुलै २००२ || [[सनामचा चानू]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ५३ कि.ग्रा.|महिला ५३ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || १ ऑगस्ट २००२ || [[अंजली भागवत]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला १० मीटर एर रायफल|महिला १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || १ ऑगस्ट २००२ || [[राज्यवर्धनसिंग राठोड]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष डबल ट्रॅप|पुरुष डबल ट्रॅप]] |- | {{gold medal}} || १ ऑगस्ट २००२ || [[प्रतिमा कुमारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ६३ कि.ग्रा.|महिला ६३ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || १ ऑगस्ट २००२ || [[प्रतिमा कुमारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ६३ कि.ग्रा.|महिला ६३ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || २ ऑगस्ट २००२ || [[अंजली भागवत]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|महिला ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || २ ऑगस्ट २००२ || [[जसपाल राणा]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष २५ मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल|पुरुष २५ मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[मोहम्मद अली कमर]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टीयुद्ध — पुरुष ४८ कि.ग्रा.|पुरुष ४८ कि.ग्रा.]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[शैलजा पुजारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ७५ कि.ग्रा.|महिला ७५ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[शैलजा पुजारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ७५ कि.ग्रा.|महिला ७५ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[शैलजा पुजारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ७५ कि.ग्रा.|महिला ७५ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || '''[[भारत राष्ट्रीय महिला हॉकी संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[अमनदीप कौर (हॉकी खेळाडू)|अमनदीप कौर]]{{spaces|10|type}}}}|[[सुमरई तेते]]|[[सुमन बाला]]|[[कांती बा]]|[[सिता गुस्सैन]]|[[तिंगाँगलैइमा चानू]]|[[हेलेन मेरी]]|[[पाकपी देवी नगासेपम]]|[[सूरजलता देवी]]|[[मसिरा सुरीन]]|[[मनजिंदर कौर]]|[[संगगई चानू]]|[[प्रीतम राणी सिवच]]|[[ममता खराब]]|[[ज्योती कुल्लू]]|[[सबा अंजुम करीम]]}}}} || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Hockey pictogram.svg|20px|हॉकी]][[हॉकी]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील हॉकी — महिला स्पर्धा|महिला संघ]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[चरण सिंह (भारतीय नेमबाज)|चरण सिंह]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[रमेश कुमार (भारतीय कुस्ती खेळाडू)|रमेश कुमार]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ६६ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६६ किलो]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[कृष्ण कुमार]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५५ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५५ किलो]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[पलविंदर सिंह चीमा]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल १२० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल १२० किलो]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[जसपाल राणा]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल|पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[राज्यवर्धनसिंग राठोड]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष डबल ट्रॅप|पुरुष डबल ट्रॅप]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[समरेश जंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल|पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[समरेश जंग]]<br>[[विवेक सिंह]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी १० मीटर एर पिस्तूल|पुरुष जोडी १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[विजय कुमार]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल|पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[विजय कुमार]]<br>[[पेंबा तमांग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[सरोजा झुठू]]<br>[[सुश्मा राणा]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला जोडी २५ मीटर पिस्तूल|महिला जोडी २५ मीटर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[समरेश जंग]]<br>[[जसपाल राणा]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[समरेश जंग]]<br>[[रोनक पंडित]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[समरेश जंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ५० मीटर पिस्तूल|पुरुष ५० मीटर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[गगन नारंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष १० मीटर एर रायफल|पुरुष १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[अभिनव बिंद्रा]]<br>[[गगन नारंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी १० मीटर एर रायफल|पुरुष जोडी १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[तेजस्विनी सावंत]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला १० मीटर एर रायफल|महिला १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[तेजस्विनी सावंत]]<br>[[अवनीत सिधू]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला जोडी १० मीटर एर रायफल|महिला जोडी १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[गगन नारंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[अभिनव बिंद्रा]]<br>[[गगन नारंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|पुरुष जोडी ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[अनुजा जंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|महिला ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || १६ मार्च २००६ || [[कुंजराणी देवी]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००६ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ४८ कि.ग्रा.|महिला ४८ किलो]] |- | {{gold medal}} || १८ मार्च २००६ || [[रेणू बाला चानू]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००६ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ५८ कि.ग्रा.|महिला ५८ किलो]] |- | {{gold medal}} || २२ मार्च २००६ || [[गीता राणी]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००६ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला +७५ कि.ग्रा.|महिला +७५ किलो]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[अचंता शरत कमल]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२००६ राष्टकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — पुरुष एकेरी|पुरुष एकेरी]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || '''[[भारत|भारत राष्ट्रीय पुरुष टेबल टेनिस संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[अचंता शरत कमल]]{{spaces|10|type}}}}|[[शुभजित साहा]]|[[सौम्यदीप रॉय]]}}}} || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२००६ राष्टकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — पुरुष संघ|पुरुष संघ]] |- | {{gold medal}} || २६ मार्च २००६ || [[अखिल कुमार]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टीयुद्ध — पुरुष ५४ कि.ग्रा.|पुरुष ५४ कि.ग्रा.]] |- | {{gold medal}} || ५ ऑक्टोबर २०१० || [[अभिनव बिंद्रा]]<br>[[गगन नारंग]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष १० मीटर एर रायफल जोडी|पुरुष जोडी १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || ५ ऑक्टोबर २०१० || [[अनीसा सय्यद]]<br>[[राही सरनोबत]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला २५ मीटर पिस्तूल जोडी|महिला जोडी २५ मीटर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ५ ऑक्टोबर २०१० || [[रविंदर सिंह (भारतीय कुस्ती खेळाडू)|रविंदर सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष ग्रेको-रोमन ६० कि.ग्रा.|पुरुष ग्रेको-रोमन ६० किलो]] |- | {{gold medal}} || ५ ऑक्टोबर २०१० || [[अनिल कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष ग्रेको-रोमन ९६ कि.ग्रा.|पुरुष ग्रेको-रोमन ९६ किलो]] |- | {{gold medal}} || ५ ऑक्टोबर २०१० || [[संजय कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष ग्रेको-रोमन ७४ कि.ग्रा.|पुरुष ग्रेको-रोमन ७४ किलो]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[रेणू बाला चानू]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील वेटलिफ्टिंग – महिला ५८ किलो|महिला ५८ किलो]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[रवि कुमार कटुलू]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील वेटलिफ्टिंग – पुरुष ६९ किलो|पुरुष ६९ किलो]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[अनीसा सय्यद]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला २५ मीटर पिस्तूल एकेरी|महिला २५ मीटर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[ओंकार सिंग|ओंकार सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष ५० मीटर पिस्तूल एकेरी|पुरुष ५० मीटर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[राजेंदर कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष ग्रेको-रोमन ५५ कि.ग्रा.|पुरुष ग्रेको-रोमन ५५ किलो]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[गगन नारंग]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष १० मीटर एर रायफल एकेरी|पुरुष १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || ७ ऑक्टोबर २०१० || [[विजय कुमार]]<br>[[गुरप्रीत सिंग (नेमबाज)|गुरप्रीत सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल जोडी|पुरुष जोडी २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ७ ऑक्टोबर २०१० || [[ओंकार सिंग|ओंकार सिंह]]<br>[[गुरप्रीत सिंग (नेमबाज)|गुरप्रीत सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल जोडी|पुरुष जोडी १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ७ ऑक्टोबर २०१० || [[गीता फोगट]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – महिला फ्रीस्टाइल ५५ कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ५५ किलो]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || [[अलका तोमर]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – महिला फ्रीस्टाइल ५९ कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ५९ किलो]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || [[अनिता शेओरन]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – महिला फ्रीस्टाइल ६७ कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ६७ किलो]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[दीपिका कुमारी]]|[[डोला बॅनर्जी]]|[[बॉम्बेला देवी लैशराम]]}}}} || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Archery pictogram.svg|20px|तिरंदाजी]][[तिरंदाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील तिरंदाजी - महिला रिकर्व्ह सांघिक|महिला रिकर्व्ह संघ]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || [[ओंकार सिंग|ओंकार सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल एकेरी|पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || [[गगन नारंग]]<br>[[इमरान हसन खान]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन जोडी|पुरुष जोडी ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || [[विजय कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल एकेरी|पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ९ ऑक्टोबर २०१० || [[विजय कुमार]]<br>[[हरप्रीत सिंग (नेमबाज)|हरप्रीत सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल जोडी|पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ९ ऑक्टोबर २०१० || [[गगन नारंग]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन एकेरी|पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || ९ ऑक्टोबर २०१० || [[नरसिंग यादव|नरसिंह पंचम यादव]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ किलो]] |- | {{gold medal}} || ९ ऑक्टोबर २०१० || [[योगेश्वर दत्त]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - पुरुष फ्रीस्टाइल ६० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६० किलो]] |- | {{gold medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[दीपिका कुमारी]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Archery pictogram.svg|20px|तिरंदाजी]][[तिरंदाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील तिरंदाजी - महिला रिकर्व्ह वैयक्तिक|महिला रिकर्व्ह वैयक्तिक]] |- | {{gold medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[हरप्रीत सिंग (नेमबाज)|हरप्रीत सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल एकेरी|पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[राहुल बॅनर्जी]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Archery pictogram.svg|20px|तिरंदाजी]][[तिरंदाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील तिरंदाजी – पुरुष रिकर्व्ह वैयक्तिक|पुरुष रिकर्व्ह वैयक्तिक]] |- | {{gold medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[सुशील कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - पुरुष फ्रीस्टाइल ६६ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६६ किलो]] |- | {{gold medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[सोमदेव देववर्मन]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Tennis pictogram.svg|20px|टेनिस]][[टेनिस]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील टेनिस – पुरुष एकेरी|पुरुष एकेरी]] |- | {{gold medal}} || ११ ऑक्टोबर २०१० || [[कृष्णा पुनिया]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स – महिला थाळीफेक|महिला थाळीफेक]] |- | {{gold medal}} || १२ ऑक्टोबर २०१० || [[हीना सिधू]]<br>[[अन्नुराज सिंग|अन्नुराज सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला १० मीटर एर पिस्तूल जोडी|महिला जोडी १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || १२ ऑक्टोबर २०१० || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[मनजीत कौर]]|[[सिनी जोस]]|[[अश्विनी अकुंजी]]|[[मनदीप कौर]]}}}} || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स – महिला ४ x ४०० मीटर रिले|महिला ४ x ४०० मीटर रिले]] |} nc5sfjobhuqqke0ideuiiz7k98ec4r2 2698105 2698097 2026-07-31T06:20:04Z Aditya tamhankar 80177 /* सुवर्ण पदक */ 2698105 wikitext text/x-wiki खालील यादी भारताने आतापर्यंत [[राष्ट्रकुळ खेळ]] या खेळांमध्ये मिळवलेल्या सर्व पदकांची आहे. ==सुवर्ण पदक== {| class="wikitable sortable" |- !style="width:6em"| पदक !style="width:10em"| दिनांक !style="width:10em"| नाव !style="width:10em"| स्पर्धा !style="width:8em"| खेळ !style="width:20em"| प्रकार |- | align="center" colspan="6" |'''[[राष्ट्रकुल खेळ|ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्ट्रकुल खेळ]] (१९५४ - १९६६)''' |- | align="center" colspan="6" |''{{flagicon|IND}} [[भारत गणराज्य]] म्हणून'' |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मिल्खा सिंग]] || {{flagicon|Wales|1953}} [[१९५८ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळ|१९५८ कार्डिफ]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[१९५८ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स — पुरुष ४४० यार्ड|पुरुष ४४० यार्ड]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[लिलाराम संगवान]] || {{flagicon|Wales|1953}} [[१९५८ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळ|१९५८ कार्डिफ]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९५८ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ८७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ८७ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[बिशंभर सिंह]] || {{flagicon|JAM}} [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळ|१९६६ किंग्स्टन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मुख्तियार सिंह]] || {{flagicon|JAM}} [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळ|१९६६ किंग्स्टन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ७० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७० किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[भिम सिंह]] || {{flagicon|JAM}} [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळ|१९६६ किंग्स्टन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ९७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ९७ किलो]] |- | align="center" colspan="6" |'''[[राष्ट्रकुल खेळ|ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळ]] (१९७० - १९७४)''' |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[वेद प्रकाश]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ४९ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ४९ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सुदेश कुमार]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५० किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[उदय चंद]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मुख्तियार सिंह]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[हरिश्चंद्र माधव बिराजदार]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ८६ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ८६ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सुदेश कुमार]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५० किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[प्रेम नाथ]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जागरूप सिंह]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रघुनाथ पवार]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ किलो]] |- | align="center" colspan="6" |'''[[राष्ट्रकुल खेळ]] (१९७८ - सद्य)''' |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[अशोक कुमार (कुस्ती खेळाडू)|अशोक कुमार]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्टकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७८ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ४९ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ४९ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सतबीर सिंह]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्टकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७८ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[राजिंदर सिंह]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्टकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७८ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[एकंबरम करुणाकरन]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्टकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९७८ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५० कि.ग्रा.|पुरुष ५० किलो]] |- | {{gold medal}} || १२ ऑगस्ट १९७८ || [[प्रकाश पडुकोण]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्टकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[१९७८ राष्टकुल खेळांमधील बॅडमिंटन — पुरुष एकेरी|पुरुष एकेरी]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रामचंद्र सारंग]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्टकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९८२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ४९ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ४९ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[महाबीर सिंह]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्टकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९८२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५० किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जगमिंदर सिंह]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्टकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९८२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[राजिंदर सिंह]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्टकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९८२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ किलो]] |- | {{gold medal}} || ९ ऑक्टोबर १९८२ || [[सईद मोदी]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्टकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[१९८२ राष्टकुल खेळांमधील बॅडमिंटन — पुरुष एकेरी|पुरुष एकेरी]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[अशोक पंडित (नेमबाज)|अशोक पंडित]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष सेंटर-फायर पिस्तूल|पुरुष सेंटर-फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[राघवन चंद्रशेखर]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५० कि.ग्रा.|पुरुष ५० किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[राघवन चंद्रशेखर]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५० कि.ग्रा.|पुरुष ५० किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[राघवन चंद्रशेखर]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५० कि.ग्रा.|पुरुष ५० किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रंगास्वामी पुन्नूस्वामी]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५७ कि.ग्रा.|पुरुष ५७ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रंगास्वामी पुन्नूस्वामी]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५७ कि.ग्रा.|पुरुष ५७ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रंगास्वामी पुन्नूस्वामी]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५७ कि.ग्रा.|पुरुष ५७ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[परवेश चंद्र शर्मा]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६० कि.ग्रा.|पुरुष ६० किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[परवेश चंद्र शर्मा]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६० कि.ग्रा.|पुरुष ६० किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[परमजीत शर्मा]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६५ कि.ग्रा.|पुरुष ६५ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[परमजीत शर्मा]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६५ कि.ग्रा.|पुरुष ६५ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[परमजीत शर्मा]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६५ कि.ग्रा.|पुरुष ६५ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[कर्णधार मोंडल]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ८६ कि.ग्रा.|पुरुष ८६ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जसपाल राणा]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्टकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९४ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष सेंटर-फायर पिस्तूल|पुरुष सेंटर-फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जसपाल राणा]]<br>[[अशोक पंडित (नेमबाज)|अशोक पंडित]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्टकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९४ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी सेंटर-फायर पिस्तूल|पुरुष जोडी सेंटर-फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मनशेर सिंग]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्टकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९४ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ट्रॅप|पुरुष ट्रॅप]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मुरगासन वीरसामी]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्टकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९४ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५० कि.ग्रा.|पुरुष ५० किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[बडाथाला आदिशेखर]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्टकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९४ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५० कि.ग्रा.|पुरुष ५० किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[बडाथाला आदिशेखर]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्टकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९४ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५० कि.ग्रा.|पुरुष ५० किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जसपाल राणा]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष २५ मीटर सेंटर-फायर पिस्तूल|पुरुष २५ मीटर सेंटर-फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जसपाल राणा]]<br>[[अशोक पंडित (नेमबाज)|अशोक पंडित]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर-फायर पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर-फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मनशेर सिंग]]<br>[[मानवजीत सिंग संधू]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ऑलिंपिक ट्रॅप संघ|पुरुष ऑलिंपिक ट्रॅप संघ]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रूपा उन्नीकृष्णन]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला ५० मीटर रायफल प्रोन|महिला ५० मीटर रायफल प्रोन]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[धमराज विल्सन]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[अरुमुगम पांडियान]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सथीशा राय]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ७७ कि.ग्रा.|पुरुष ७७ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || २७ जुलै २००२ || [[अभिनव बिंद्रा]]<br>[[समीर आंबेकर]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी १० मीटर एर रायफल|पुरुष जोडी १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || २८ जुलै २००२ || [[समरेश जंग]]<br>[[विवेक सिंह]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी ५० मीटर एर रायफल|पुरुष जोडी ५० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || २८ जुलै २००२ || [[अंजली भागवत]]<br>[[सुमा शिरुर]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला जोडी १० मीटर एर रायफल|महिला जोडी १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || २८ जुलै २००२ || [[मोराद अली खान]]<br>[[राज्यवर्धनसिंग राठोड]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी डबल ट्रॅप|पुरुष जोडी डबल ट्रॅप]] |- | {{gold medal}} || २९ जुलै २००२ || [[अंजली भागवत]]<br>[[राज कुमारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला जोडी ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|महिला जोडी ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || २९ जुलै २००२ || [[जसपाल राणा]]<br>[[समरेश जंग]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || २९ जुलै २००२ || [[मुकेश कुमार (नेमबाज)|मुकेश कुमार]]<br>[[भंवरलाल ढाका]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ३० जुलै २००२ || [[कुंजराणी देवी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ४८ कि.ग्रा.|महिला ४८ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || ३० जुलै २००२ || [[कुंजराणी देवी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ४८ कि.ग्रा.|महिला ४८ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || ३० जुलै २००२ || [[कुंजराणी देवी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ४८ कि.ग्रा.|महिला ४८ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || ३० जुलै २००२ || [[जसपाल राणा]]<br>[[महावीर सिंह]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ३१ जुलै २००२ || [[सनामचा चानू]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ५३ कि.ग्रा.|महिला ५३ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || ३१ जुलै २००२ || [[सनामचा चानू]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ५३ कि.ग्रा.|महिला ५३ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || ३१ जुलै २००२ || [[सनामचा चानू]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ५३ कि.ग्रा.|महिला ५३ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || १ ऑगस्ट २००२ || [[अंजली भागवत]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला १० मीटर एर रायफल|महिला १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || १ ऑगस्ट २००२ || [[राज्यवर्धनसिंग राठोड]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष डबल ट्रॅप|पुरुष डबल ट्रॅप]] |- | {{gold medal}} || १ ऑगस्ट २००२ || [[प्रतिमा कुमारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ६३ कि.ग्रा.|महिला ६३ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || १ ऑगस्ट २००२ || [[प्रतिमा कुमारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ६३ कि.ग्रा.|महिला ६३ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || २ ऑगस्ट २००२ || [[अंजली भागवत]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|महिला ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || २ ऑगस्ट २००२ || [[जसपाल राणा]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष २५ मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल|पुरुष २५ मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[मोहम्मद अली कमर]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टीयुद्ध — पुरुष ४८ कि.ग्रा.|पुरुष ४८ कि.ग्रा.]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[शैलजा पुजारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ७५ कि.ग्रा.|महिला ७५ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[शैलजा पुजारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ७५ कि.ग्रा.|महिला ७५ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[शैलजा पुजारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ७५ कि.ग्रा.|महिला ७५ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || '''[[भारत राष्ट्रीय महिला हॉकी संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[अमनदीप कौर (हॉकी खेळाडू)|अमनदीप कौर]]{{spaces|10|type}}}}|[[सुमरई तेते]]|[[सुमन बाला]]|[[कांती बा]]|[[सिता गुस्सैन]]|[[तिंगाँगलैइमा चानू]]|[[हेलेन मेरी]]|[[पाकपी देवी नगासेपम]]|[[सूरजलता देवी]]|[[मसिरा सुरीन]]|[[मनजिंदर कौर]]|[[संगगई चानू]]|[[प्रीतम राणी सिवच]]|[[ममता खराब]]|[[ज्योती कुल्लू]]|[[सबा अंजुम करीम]]}}}} || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Hockey pictogram.svg|20px|हॉकी]][[हॉकी]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील हॉकी — महिला स्पर्धा|महिला संघ]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[चरण सिंह (भारतीय नेमबाज)|चरण सिंह]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[रमेश कुमार (भारतीय कुस्ती खेळाडू)|रमेश कुमार]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ६६ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६६ किलो]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[कृष्ण कुमार]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५५ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५५ किलो]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[पलविंदर सिंह चीमा]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल १२० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल १२० किलो]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[जसपाल राणा]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल|पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[राज्यवर्धनसिंग राठोड]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष डबल ट्रॅप|पुरुष डबल ट्रॅप]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[समरेश जंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल|पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[समरेश जंग]]<br>[[विवेक सिंह]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी १० मीटर एर पिस्तूल|पुरुष जोडी १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[विजय कुमार]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल|पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[विजय कुमार]]<br>[[पेंबा तमांग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[सरोजा झुठू]]<br>[[सुश्मा राणा]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला जोडी २५ मीटर पिस्तूल|महिला जोडी २५ मीटर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[समरेश जंग]]<br>[[जसपाल राणा]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[समरेश जंग]]<br>[[रोनक पंडित]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[समरेश जंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ५० मीटर पिस्तूल|पुरुष ५० मीटर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[गगन नारंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष १० मीटर एर रायफल|पुरुष १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[अभिनव बिंद्रा]]<br>[[गगन नारंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी १० मीटर एर रायफल|पुरुष जोडी १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[तेजस्विनी सावंत]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला १० मीटर एर रायफल|महिला १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[तेजस्विनी सावंत]]<br>[[अवनीत सिधू]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला जोडी १० मीटर एर रायफल|महिला जोडी १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[गगन नारंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[अभिनव बिंद्रा]]<br>[[गगन नारंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|पुरुष जोडी ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[अनुजा जंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|महिला ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || १६ मार्च २००६ || [[कुंजराणी देवी]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००६ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ४८ कि.ग्रा.|महिला ४८ किलो]] |- | {{gold medal}} || १८ मार्च २००६ || [[रेणू बाला चानू]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००६ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ५८ कि.ग्रा.|महिला ५८ किलो]] |- | {{gold medal}} || २२ मार्च २००६ || [[गीता राणी]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००६ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला +७५ कि.ग्रा.|महिला +७५ किलो]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[अचंता शरत कमल]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२००६ राष्टकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — पुरुष एकेरी|पुरुष एकेरी]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || '''[[भारत|भारत राष्ट्रीय पुरुष टेबल टेनिस संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[अचंता शरत कमल]]{{spaces|10|type}}}}|[[शुभजित साहा]]|[[सौम्यदीप रॉय]]}}}} || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२००६ राष्टकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — पुरुष संघ|पुरुष संघ]] |- | {{gold medal}} || २६ मार्च २००६ || [[अखिल कुमार]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टीयुद्ध — पुरुष ५४ कि.ग्रा.|पुरुष ५४ कि.ग्रा.]] |- | {{gold medal}} || ५ ऑक्टोबर २०१० || [[अभिनव बिंद्रा]]<br>[[गगन नारंग]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष १० मीटर एर रायफल जोडी|पुरुष जोडी १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || ५ ऑक्टोबर २०१० || [[अनीसा सय्यद]]<br>[[राही सरनोबत]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला २५ मीटर पिस्तूल जोडी|महिला जोडी २५ मीटर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ५ ऑक्टोबर २०१० || [[रविंदर सिंह (भारतीय कुस्ती खेळाडू)|रविंदर सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष ग्रेको-रोमन ६० कि.ग्रा.|पुरुष ग्रेको-रोमन ६० किलो]] |- | {{gold medal}} || ५ ऑक्टोबर २०१० || [[अनिल कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष ग्रेको-रोमन ९६ कि.ग्रा.|पुरुष ग्रेको-रोमन ९६ किलो]] |- | {{gold medal}} || ५ ऑक्टोबर २०१० || [[संजय कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष ग्रेको-रोमन ७४ कि.ग्रा.|पुरुष ग्रेको-रोमन ७४ किलो]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[रेणू बाला चानू]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील वेटलिफ्टिंग – महिला ५८ किलो|महिला ५८ किलो]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[रवि कुमार कटुलू]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील वेटलिफ्टिंग – पुरुष ६९ किलो|पुरुष ६९ किलो]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[अनीसा सय्यद]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला २५ मीटर पिस्तूल एकेरी|महिला २५ मीटर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[ओंकार सिंग|ओंकार सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष ५० मीटर पिस्तूल एकेरी|पुरुष ५० मीटर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[राजेंदर कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष ग्रेको-रोमन ५५ कि.ग्रा.|पुरुष ग्रेको-रोमन ५५ किलो]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[गगन नारंग]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष १० मीटर एर रायफल एकेरी|पुरुष १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || ७ ऑक्टोबर २०१० || [[विजय कुमार]]<br>[[गुरप्रीत सिंग (नेमबाज)|गुरप्रीत सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल जोडी|पुरुष जोडी २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ७ ऑक्टोबर २०१० || [[ओंकार सिंग|ओंकार सिंह]]<br>[[गुरप्रीत सिंग (नेमबाज)|गुरप्रीत सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल जोडी|पुरुष जोडी १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ७ ऑक्टोबर २०१० || [[गीता फोगट]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – महिला फ्रीस्टाइल ५५ कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ५५ किलो]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || [[अलका तोमर]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – महिला फ्रीस्टाइल ५९ कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ५९ किलो]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || [[अनिता शेओरन]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – महिला फ्रीस्टाइल ६७ कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ६७ किलो]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[दीपिका कुमारी]]|[[डोला बॅनर्जी]]|[[बॉम्बेला देवी लैशराम]]}}}} || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Archery pictogram.svg|20px|तिरंदाजी]][[तिरंदाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील तिरंदाजी - महिला रिकर्व्ह सांघिक|महिला रिकर्व्ह संघ]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || [[ओंकार सिंग|ओंकार सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल एकेरी|पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || [[गगन नारंग]]<br>[[इमरान हसन खान]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन जोडी|पुरुष जोडी ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || [[विजय कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल एकेरी|पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ९ ऑक्टोबर २०१० || [[विजय कुमार]]<br>[[हरप्रीत सिंग (नेमबाज)|हरप्रीत सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल जोडी|पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ९ ऑक्टोबर २०१० || [[गगन नारंग]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन एकेरी|पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || ९ ऑक्टोबर २०१० || [[नरसिंग यादव|नरसिंह पंचम यादव]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ किलो]] |- | {{gold medal}} || ९ ऑक्टोबर २०१० || [[योगेश्वर दत्त]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - पुरुष फ्रीस्टाइल ६० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६० किलो]] |- | {{gold medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[दीपिका कुमारी]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Archery pictogram.svg|20px|तिरंदाजी]][[तिरंदाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील तिरंदाजी - महिला रिकर्व्ह वैयक्तिक|महिला रिकर्व्ह वैयक्तिक]] |- | {{gold medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[हरप्रीत सिंग (नेमबाज)|हरप्रीत सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल एकेरी|पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[राहुल बॅनर्जी]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Archery pictogram.svg|20px|तिरंदाजी]][[तिरंदाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील तिरंदाजी – पुरुष रिकर्व्ह वैयक्तिक|पुरुष रिकर्व्ह वैयक्तिक]] |- | {{gold medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[सुशील कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - पुरुष फ्रीस्टाइल ६६ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६६ किलो]] |- | {{gold medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[सोमदेव देववर्मन]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Tennis pictogram.svg|20px|टेनिस]][[टेनिस]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील टेनिस – पुरुष एकेरी|पुरुष एकेरी]] |- | {{gold medal}} || ११ ऑक्टोबर २०१० || [[कृष्णा पुनिया]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स – महिला थाळीफेक|महिला थाळीफेक]] |- | {{gold medal}} || १२ ऑक्टोबर २०१० || [[हीना सिधू]]<br>[[अन्नुराज सिंग|अन्नुराज सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला १० मीटर एर पिस्तूल जोडी|महिला जोडी १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || १२ ऑक्टोबर २०१० || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[मनजीत कौर]]|[[सिनी जोस]]|[[अश्विनी अकुंजी]]|[[मनदीप कौर]]}}}} || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स – महिला ४ x ४०० मीटर रिले|महिला ४ x ४०० मीटर रिले]] |- | {{gold medal}} || १३ ऑक्टोबर २०१० || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[शुभजित साहा]]|[[अचंता शरत कमल]]}}}} || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — पुरुष दुहेरी|पुरुष दुहेरी]] |- | {{gold medal}} || १३ ऑक्टोबर २०१० || [[मनोज कुमार (मुष्टियोद्धा)|मनोज कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील मुष्टियुद्ध – लाइट वेल्टरवेट|पुरुष लाइट वेल्टरवेट]] |- | {{gold medal}} || १३ ऑक्टोबर २०१० || [[सुरंजोय सिंग|सुरंजोय सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील मुष्टियुद्ध – फ्लायवेट|पुरुष फ्लायवेट]] |- | {{gold medal}} || १३ ऑक्टोबर २०१० || [[परमजीत समोटा]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील मुष्टियुद्ध – सुपर हेवीवेट|पुरुष सुपर हेवीवेट]] |} 80uo2qiijp60alhxak23wxufq0x7iy1 2698107 2698105 2026-07-31T06:23:51Z Aditya tamhankar 80177 /* सुवर्ण पदक */ 2698107 wikitext text/x-wiki खालील यादी भारताने आतापर्यंत [[राष्ट्रकुळ खेळ]] या खेळांमध्ये मिळवलेल्या सर्व पदकांची आहे. ==सुवर्ण पदक== {| class="wikitable sortable" |- !style="width:6em"| पदक !style="width:10em"| दिनांक !style="width:10em"| नाव !style="width:10em"| स्पर्धा !style="width:8em"| खेळ !style="width:20em"| प्रकार |- | align="center" colspan="6" |'''[[राष्ट्रकुल खेळ|ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्ट्रकुल खेळ]] (१९५४ - १९६६)''' |- | align="center" colspan="6" |''{{flagicon|IND}} [[भारत गणराज्य]] म्हणून'' |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मिल्खा सिंग]] || {{flagicon|Wales|1953}} [[१९५८ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळ|१९५८ कार्डिफ]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[१९५८ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स — पुरुष ४४० यार्ड|पुरुष ४४० यार्ड]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[लिलाराम संगवान]] || {{flagicon|Wales|1953}} [[१९५८ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळ|१९५८ कार्डिफ]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९५८ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ८७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ८७ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[बिशंभर सिंह]] || {{flagicon|JAM}} [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळ|१९६६ किंग्स्टन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मुख्तियार सिंह]] || {{flagicon|JAM}} [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळ|१९६६ किंग्स्टन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ७० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७० किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[भिम सिंह]] || {{flagicon|JAM}} [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळ|१९६६ किंग्स्टन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ९७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ९७ किलो]] |- | align="center" colspan="6" |'''[[राष्ट्रकुल खेळ|ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळ]] (१९७० - १९७४)''' |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[वेद प्रकाश]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ४९ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ४९ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सुदेश कुमार]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५० किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[उदय चंद]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मुख्तियार सिंह]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[हरिश्चंद्र माधव बिराजदार]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ८६ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ८६ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सुदेश कुमार]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५० किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[प्रेम नाथ]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जागरूप सिंह]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रघुनाथ पवार]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ किलो]] |- | align="center" colspan="6" |'''[[राष्ट्रकुल खेळ]] (१९७८ - सद्य)''' |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[अशोक कुमार (कुस्ती खेळाडू)|अशोक कुमार]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्टकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७८ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ४९ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ४९ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सतबीर सिंह]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्टकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७८ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[राजिंदर सिंह]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्टकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७८ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[एकंबरम करुणाकरन]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्टकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९७८ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५० कि.ग्रा.|पुरुष ५० किलो]] |- | {{gold medal}} || १२ ऑगस्ट १९७८ || [[प्रकाश पडुकोण]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्टकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[१९७८ राष्टकुल खेळांमधील बॅडमिंटन — पुरुष एकेरी|पुरुष एकेरी]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रामचंद्र सारंग]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्टकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९८२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ४९ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ४९ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[महाबीर सिंह]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्टकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९८२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५० किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जगमिंदर सिंह]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्टकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९८२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[राजिंदर सिंह]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्टकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९८२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ किलो]] |- | {{gold medal}} || ९ ऑक्टोबर १९८२ || [[सईद मोदी]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्टकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[१९८२ राष्टकुल खेळांमधील बॅडमिंटन — पुरुष एकेरी|पुरुष एकेरी]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[अशोक पंडित (नेमबाज)|अशोक पंडित]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष सेंटर-फायर पिस्तूल|पुरुष सेंटर-फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[राघवन चंद्रशेखर]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५० कि.ग्रा.|पुरुष ५० किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[राघवन चंद्रशेखर]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५० कि.ग्रा.|पुरुष ५० किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[राघवन चंद्रशेखर]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५० कि.ग्रा.|पुरुष ५० किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रंगास्वामी पुन्नूस्वामी]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५७ कि.ग्रा.|पुरुष ५७ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रंगास्वामी पुन्नूस्वामी]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५७ कि.ग्रा.|पुरुष ५७ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रंगास्वामी पुन्नूस्वामी]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५७ कि.ग्रा.|पुरुष ५७ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[परवेश चंद्र शर्मा]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६० कि.ग्रा.|पुरुष ६० किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[परवेश चंद्र शर्मा]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६० कि.ग्रा.|पुरुष ६० किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[परमजीत शर्मा]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६५ कि.ग्रा.|पुरुष ६५ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[परमजीत शर्मा]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६५ कि.ग्रा.|पुरुष ६५ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[परमजीत शर्मा]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६५ कि.ग्रा.|पुरुष ६५ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[कर्णधार मोंडल]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ८६ कि.ग्रा.|पुरुष ८६ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जसपाल राणा]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्टकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९४ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष सेंटर-फायर पिस्तूल|पुरुष सेंटर-फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जसपाल राणा]]<br>[[अशोक पंडित (नेमबाज)|अशोक पंडित]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्टकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९४ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी सेंटर-फायर पिस्तूल|पुरुष जोडी सेंटर-फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मनशेर सिंग]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्टकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९४ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ट्रॅप|पुरुष ट्रॅप]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मुरगासन वीरसामी]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्टकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९४ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५० कि.ग्रा.|पुरुष ५० किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[बडाथाला आदिशेखर]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्टकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९४ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५० कि.ग्रा.|पुरुष ५० किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[बडाथाला आदिशेखर]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्टकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९४ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५० कि.ग्रा.|पुरुष ५० किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जसपाल राणा]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष २५ मीटर सेंटर-फायर पिस्तूल|पुरुष २५ मीटर सेंटर-फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जसपाल राणा]]<br>[[अशोक पंडित (नेमबाज)|अशोक पंडित]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर-फायर पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर-फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मनशेर सिंग]]<br>[[मानवजीत सिंग संधू]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ऑलिंपिक ट्रॅप संघ|पुरुष ऑलिंपिक ट्रॅप संघ]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रूपा उन्नीकृष्णन]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला ५० मीटर रायफल प्रोन|महिला ५० मीटर रायफल प्रोन]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[धमराज विल्सन]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[अरुमुगम पांडियान]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सथीशा राय]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ७७ कि.ग्रा.|पुरुष ७७ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || २७ जुलै २००२ || [[अभिनव बिंद्रा]]<br>[[समीर आंबेकर]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी १० मीटर एर रायफल|पुरुष जोडी १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || २८ जुलै २००२ || [[समरेश जंग]]<br>[[विवेक सिंह]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी ५० मीटर एर रायफल|पुरुष जोडी ५० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || २८ जुलै २००२ || [[अंजली भागवत]]<br>[[सुमा शिरुर]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला जोडी १० मीटर एर रायफल|महिला जोडी १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || २८ जुलै २००२ || [[मोराद अली खान]]<br>[[राज्यवर्धनसिंग राठोड]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी डबल ट्रॅप|पुरुष जोडी डबल ट्रॅप]] |- | {{gold medal}} || २९ जुलै २००२ || [[अंजली भागवत]]<br>[[राज कुमारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला जोडी ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|महिला जोडी ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || २९ जुलै २००२ || [[जसपाल राणा]]<br>[[समरेश जंग]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || २९ जुलै २००२ || [[मुकेश कुमार (नेमबाज)|मुकेश कुमार]]<br>[[भंवरलाल ढाका]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ३० जुलै २००२ || [[कुंजराणी देवी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ४८ कि.ग्रा.|महिला ४८ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || ३० जुलै २००२ || [[कुंजराणी देवी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ४८ कि.ग्रा.|महिला ४८ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || ३० जुलै २००२ || [[कुंजराणी देवी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ४८ कि.ग्रा.|महिला ४८ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || ३० जुलै २००२ || [[जसपाल राणा]]<br>[[महावीर सिंह]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ३१ जुलै २००२ || [[सनामचा चानू]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ५३ कि.ग्रा.|महिला ५३ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || ३१ जुलै २००२ || [[सनामचा चानू]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ५३ कि.ग्रा.|महिला ५३ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || ३१ जुलै २००२ || [[सनामचा चानू]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ५३ कि.ग्रा.|महिला ५३ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || १ ऑगस्ट २००२ || [[अंजली भागवत]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला १० मीटर एर रायफल|महिला १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || १ ऑगस्ट २००२ || [[राज्यवर्धनसिंग राठोड]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष डबल ट्रॅप|पुरुष डबल ट्रॅप]] |- | {{gold medal}} || १ ऑगस्ट २००२ || [[प्रतिमा कुमारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ६३ कि.ग्रा.|महिला ६३ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || १ ऑगस्ट २००२ || [[प्रतिमा कुमारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ६३ कि.ग्रा.|महिला ६३ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || २ ऑगस्ट २००२ || [[अंजली भागवत]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|महिला ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || २ ऑगस्ट २००२ || [[जसपाल राणा]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष २५ मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल|पुरुष २५ मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[मोहम्मद अली कमर]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टीयुद्ध — पुरुष ४८ कि.ग्रा.|पुरुष ४८ कि.ग्रा.]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[शैलजा पुजारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ७५ कि.ग्रा.|महिला ७५ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[शैलजा पुजारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ७५ कि.ग्रा.|महिला ७५ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[शैलजा पुजारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ७५ कि.ग्रा.|महिला ७५ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || '''[[भारत राष्ट्रीय महिला हॉकी संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[अमनदीप कौर (हॉकी खेळाडू)|अमनदीप कौर]]{{spaces|10|type}}}}|[[सुमरई तेते]]|[[सुमन बाला]]|[[कांती बा]]|[[सिता गुस्सैन]]|[[तिंगाँगलैइमा चानू]]|[[हेलेन मेरी]]|[[पाकपी देवी नगासेपम]]|[[सूरजलता देवी]]|[[मसिरा सुरीन]]|[[मनजिंदर कौर]]|[[संगगई चानू]]|[[प्रीतम राणी सिवच]]|[[ममता खराब]]|[[ज्योती कुल्लू]]|[[सबा अंजुम करीम]]}}}} || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Hockey pictogram.svg|20px|हॉकी]][[हॉकी]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील हॉकी — महिला स्पर्धा|महिला संघ]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[चरण सिंह (भारतीय नेमबाज)|चरण सिंह]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[रमेश कुमार (भारतीय कुस्ती खेळाडू)|रमेश कुमार]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ६६ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६६ किलो]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[कृष्ण कुमार]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५५ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५५ किलो]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[पलविंदर सिंह चीमा]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल १२० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल १२० किलो]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[जसपाल राणा]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल|पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[राज्यवर्धनसिंग राठोड]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष डबल ट्रॅप|पुरुष डबल ट्रॅप]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[समरेश जंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल|पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[समरेश जंग]]<br>[[विवेक सिंह]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी १० मीटर एर पिस्तूल|पुरुष जोडी १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[विजय कुमार]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल|पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[विजय कुमार]]<br>[[पेंबा तमांग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[सरोजा झुठू]]<br>[[सुश्मा राणा]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला जोडी २५ मीटर पिस्तूल|महिला जोडी २५ मीटर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[समरेश जंग]]<br>[[जसपाल राणा]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[समरेश जंग]]<br>[[रोनक पंडित]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[समरेश जंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ५० मीटर पिस्तूल|पुरुष ५० मीटर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[गगन नारंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष १० मीटर एर रायफल|पुरुष १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[अभिनव बिंद्रा]]<br>[[गगन नारंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी १० मीटर एर रायफल|पुरुष जोडी १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[तेजस्विनी सावंत]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला १० मीटर एर रायफल|महिला १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[तेजस्विनी सावंत]]<br>[[अवनीत सिधू]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला जोडी १० मीटर एर रायफल|महिला जोडी १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[गगन नारंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[अभिनव बिंद्रा]]<br>[[गगन नारंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|पुरुष जोडी ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[अनुजा जंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|महिला ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || १६ मार्च २००६ || [[कुंजराणी देवी]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००६ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ४८ कि.ग्रा.|महिला ४८ किलो]] |- | {{gold medal}} || १८ मार्च २००६ || [[रेणू बाला चानू]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००६ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ५८ कि.ग्रा.|महिला ५८ किलो]] |- | {{gold medal}} || २२ मार्च २००६ || [[गीता राणी]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००६ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला +७५ कि.ग्रा.|महिला +७५ किलो]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[अचंता शरत कमल]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२००६ राष्टकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — पुरुष एकेरी|पुरुष एकेरी]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || '''[[भारत|भारत राष्ट्रीय पुरुष टेबल टेनिस संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[अचंता शरत कमल]]{{spaces|10|type}}}}|[[शुभजित साहा]]|[[सौम्यदीप रॉय]]}}}} || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२००६ राष्टकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — पुरुष संघ|पुरुष संघ]] |- | {{gold medal}} || २६ मार्च २००६ || [[अखिल कुमार]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टीयुद्ध — पुरुष ५४ कि.ग्रा.|पुरुष ५४ कि.ग्रा.]] |- | {{gold medal}} || ५ ऑक्टोबर २०१० || [[अभिनव बिंद्रा]]<br>[[गगन नारंग]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष १० मीटर एर रायफल जोडी|पुरुष जोडी १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || ५ ऑक्टोबर २०१० || [[अनीसा सय्यद]]<br>[[राही सरनोबत]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला २५ मीटर पिस्तूल जोडी|महिला जोडी २५ मीटर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ५ ऑक्टोबर २०१० || [[रविंदर सिंह (भारतीय कुस्ती खेळाडू)|रविंदर सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष ग्रेको-रोमन ६० कि.ग्रा.|पुरुष ग्रेको-रोमन ६० किलो]] |- | {{gold medal}} || ५ ऑक्टोबर २०१० || [[अनिल कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष ग्रेको-रोमन ९६ कि.ग्रा.|पुरुष ग्रेको-रोमन ९६ किलो]] |- | {{gold medal}} || ५ ऑक्टोबर २०१० || [[संजय कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष ग्रेको-रोमन ७४ कि.ग्रा.|पुरुष ग्रेको-रोमन ७४ किलो]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[रेणू बाला चानू]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील वेटलिफ्टिंग – महिला ५८ किलो|महिला ५८ किलो]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[रवि कुमार कटुलू]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील वेटलिफ्टिंग – पुरुष ६९ किलो|पुरुष ६९ किलो]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[अनीसा सय्यद]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला २५ मीटर पिस्तूल एकेरी|महिला २५ मीटर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[ओंकार सिंग|ओंकार सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष ५० मीटर पिस्तूल एकेरी|पुरुष ५० मीटर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[राजेंदर कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष ग्रेको-रोमन ५५ कि.ग्रा.|पुरुष ग्रेको-रोमन ५५ किलो]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[गगन नारंग]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष १० मीटर एर रायफल एकेरी|पुरुष १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || ७ ऑक्टोबर २०१० || [[विजय कुमार]]<br>[[गुरप्रीत सिंग (नेमबाज)|गुरप्रीत सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल जोडी|पुरुष जोडी २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ७ ऑक्टोबर २०१० || [[ओंकार सिंग|ओंकार सिंह]]<br>[[गुरप्रीत सिंग (नेमबाज)|गुरप्रीत सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल जोडी|पुरुष जोडी १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ७ ऑक्टोबर २०१० || [[गीता फोगट]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – महिला फ्रीस्टाइल ५५ कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ५५ किलो]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || [[अलका तोमर]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – महिला फ्रीस्टाइल ५९ कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ५९ किलो]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || [[अनिता शेओरन]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – महिला फ्रीस्टाइल ६७ कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ६७ किलो]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[दीपिका कुमारी]]|[[डोला बॅनर्जी]]|[[बॉम्बेला देवी लैशराम]]}}}} || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Archery pictogram.svg|20px|तिरंदाजी]][[तिरंदाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील तिरंदाजी - महिला रिकर्व्ह सांघिक|महिला रिकर्व्ह संघ]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || [[ओंकार सिंग|ओंकार सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल एकेरी|पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || [[गगन नारंग]]<br>[[इमरान हसन खान]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन जोडी|पुरुष जोडी ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || [[विजय कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल एकेरी|पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ९ ऑक्टोबर २०१० || [[विजय कुमार]]<br>[[हरप्रीत सिंग (नेमबाज)|हरप्रीत सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल जोडी|पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ९ ऑक्टोबर २०१० || [[गगन नारंग]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन एकेरी|पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || ९ ऑक्टोबर २०१० || [[नरसिंग यादव|नरसिंह पंचम यादव]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ किलो]] |- | {{gold medal}} || ९ ऑक्टोबर २०१० || [[योगेश्वर दत्त]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - पुरुष फ्रीस्टाइल ६० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६० किलो]] |- | {{gold medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[दीपिका कुमारी]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Archery pictogram.svg|20px|तिरंदाजी]][[तिरंदाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील तिरंदाजी - महिला रिकर्व्ह वैयक्तिक|महिला रिकर्व्ह वैयक्तिक]] |- | {{gold medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[हरप्रीत सिंग (नेमबाज)|हरप्रीत सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल एकेरी|पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[राहुल बॅनर्जी]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Archery pictogram.svg|20px|तिरंदाजी]][[तिरंदाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील तिरंदाजी – पुरुष रिकर्व्ह वैयक्तिक|पुरुष रिकर्व्ह वैयक्तिक]] |- | {{gold medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[सुशील कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - पुरुष फ्रीस्टाइल ६६ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६६ किलो]] |- | {{gold medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[सोमदेव देववर्मन]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Tennis pictogram.svg|20px|टेनिस]][[टेनिस]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील टेनिस – पुरुष एकेरी|पुरुष एकेरी]] |- | {{gold medal}} || ११ ऑक्टोबर २०१० || [[कृष्णा पुनिया]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स – महिला थाळीफेक|महिला थाळीफेक]] |- | {{gold medal}} || १२ ऑक्टोबर २०१० || [[हीना सिधू]]<br>[[अन्नुराज सिंग|अन्नुराज सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला १० मीटर एर पिस्तूल जोडी|महिला जोडी १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || १२ ऑक्टोबर २०१० || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[मनजीत कौर]]|[[सिनी जोस]]|[[अश्विनी अकुंजी]]|[[मनदीप कौर]]}}}} || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स – महिला ४ x ४०० मीटर रिले|महिला ४ x ४०० मीटर रिले]] |- | {{gold medal}} || १३ ऑक्टोबर २०१० || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[शुभजित साहा]]|[[अचंता शरत कमल]]}}}} || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — पुरुष दुहेरी|पुरुष दुहेरी]] |- | {{gold medal}} || १३ ऑक्टोबर २०१० || [[मनोज कुमार (मुष्टियोद्धा)|मनोज कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील मुष्टियुद्ध – लाइट वेल्टरवेट|पुरुष लाइट वेल्टरवेट]] |- | {{gold medal}} || १३ ऑक्टोबर २०१० || [[सुरंजोय सिंग|सुरंजोय सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील मुष्टियुद्ध – फ्लायवेट|पुरुष फ्लायवेट]] |- | {{gold medal}} || १३ ऑक्टोबर २०१० || [[परमजीत समोटा]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील मुष्टियुद्ध – सुपर हेवीवेट|पुरुष सुपर हेवीवेट]] |- | {{gold medal}} || १४ ऑक्टोबर २०१० || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[अश्विनी पोनप्पा]]|[[ज्वाला गुट्टा]]}}}} || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील बॅडमिंटन – महिला दुहेरी|महिला दुहेरी]] |- | {{gold medal}} || १४ ऑक्टोबर २०१० || [[सायना नेहवाल]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील बॅडमिंटन – महिला एकेरी|महिला एकेरी]] |} 3xheycssurun9a8sgpwq2fi06nwxh0n 2698112 2698107 2026-07-31T06:33:07Z Aditya tamhankar 80177 /* सुवर्ण पदक */ 2698112 wikitext text/x-wiki खालील यादी भारताने आतापर्यंत [[राष्ट्रकुळ खेळ]] या खेळांमध्ये मिळवलेल्या सर्व पदकांची आहे. ==सुवर्ण पदक== {| class="wikitable sortable" |- !style="width:6em"| पदक !style="width:10em"| दिनांक !style="width:10em"| नाव !style="width:10em"| स्पर्धा !style="width:8em"| खेळ !style="width:20em"| प्रकार |- | align="center" colspan="6" |'''[[राष्ट्रकुल खेळ|ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्ट्रकुल खेळ]] (१९५४ - १९६६)''' |- | align="center" colspan="6" |''{{flagicon|IND}} [[भारत गणराज्य]] म्हणून'' |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मिल्खा सिंग]] || {{flagicon|Wales|1953}} [[१९५८ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळ|१९५८ कार्डिफ]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[१९५८ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स — पुरुष ४४० यार्ड|पुरुष ४४० यार्ड]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[लिलाराम संगवान]] || {{flagicon|Wales|1953}} [[१९५८ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळ|१९५८ कार्डिफ]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९५८ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ८७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ८७ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[बिशंभर सिंह]] || {{flagicon|JAM}} [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळ|१९६६ किंग्स्टन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मुख्तियार सिंह]] || {{flagicon|JAM}} [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळ|१९६६ किंग्स्टन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ७० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७० किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[भिम सिंह]] || {{flagicon|JAM}} [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळ|१९६६ किंग्स्टन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ९७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ९७ किलो]] |- | align="center" colspan="6" |'''[[राष्ट्रकुल खेळ|ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळ]] (१९७० - १९७४)''' |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[वेद प्रकाश]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ४९ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ४९ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सुदेश कुमार]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५० किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[उदय चंद]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मुख्तियार सिंह]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[हरिश्चंद्र माधव बिराजदार]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ८६ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ८६ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सुदेश कुमार]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५० किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[प्रेम नाथ]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जागरूप सिंह]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रघुनाथ पवार]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ किलो]] |- | align="center" colspan="6" |'''[[राष्ट्रकुल खेळ]] (१९७८ - सद्य)''' |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[अशोक कुमार (कुस्ती खेळाडू)|अशोक कुमार]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्टकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७८ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ४९ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ४९ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सतबीर सिंह]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्टकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७८ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[राजिंदर सिंह]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्टकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७८ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[एकंबरम करुणाकरन]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्टकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९७८ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५० कि.ग्रा.|पुरुष ५० किलो]] |- | {{gold medal}} || १२ ऑगस्ट १९७८ || [[प्रकाश पडुकोण]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्टकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[१९७८ राष्टकुल खेळांमधील बॅडमिंटन — पुरुष एकेरी|पुरुष एकेरी]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रामचंद्र सारंग]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्टकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९८२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ४९ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ४९ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[महाबीर सिंह]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्टकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९८२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५० किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जगमिंदर सिंह]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्टकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९८२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[राजिंदर सिंह]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्टकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९८२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ किलो]] |- | {{gold medal}} || ९ ऑक्टोबर १९८२ || [[सईद मोदी]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्टकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[१९८२ राष्टकुल खेळांमधील बॅडमिंटन — पुरुष एकेरी|पुरुष एकेरी]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[अशोक पंडित (नेमबाज)|अशोक पंडित]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष सेंटर-फायर पिस्तूल|पुरुष सेंटर-फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[राघवन चंद्रशेखर]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५० कि.ग्रा.|पुरुष ५० किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[राघवन चंद्रशेखर]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५० कि.ग्रा.|पुरुष ५० किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[राघवन चंद्रशेखर]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५० कि.ग्रा.|पुरुष ५० किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रंगास्वामी पुन्नूस्वामी]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५७ कि.ग्रा.|पुरुष ५७ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रंगास्वामी पुन्नूस्वामी]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५७ कि.ग्रा.|पुरुष ५७ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रंगास्वामी पुन्नूस्वामी]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५७ कि.ग्रा.|पुरुष ५७ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[परवेश चंद्र शर्मा]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६० कि.ग्रा.|पुरुष ६० किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[परवेश चंद्र शर्मा]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६० कि.ग्रा.|पुरुष ६० किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[परमजीत शर्मा]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६५ कि.ग्रा.|पुरुष ६५ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[परमजीत शर्मा]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६५ कि.ग्रा.|पुरुष ६५ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[परमजीत शर्मा]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६५ कि.ग्रा.|पुरुष ६५ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[कर्णधार मोंडल]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ८६ कि.ग्रा.|पुरुष ८६ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जसपाल राणा]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्टकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९४ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष सेंटर-फायर पिस्तूल|पुरुष सेंटर-फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जसपाल राणा]]<br>[[अशोक पंडित (नेमबाज)|अशोक पंडित]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्टकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९४ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी सेंटर-फायर पिस्तूल|पुरुष जोडी सेंटर-फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मनशेर सिंग]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्टकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९४ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ट्रॅप|पुरुष ट्रॅप]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मुरगासन वीरसामी]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्टकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९४ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५० कि.ग्रा.|पुरुष ५० किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[बडाथाला आदिशेखर]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्टकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९४ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५० कि.ग्रा.|पुरुष ५० किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[बडाथाला आदिशेखर]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्टकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९४ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५० कि.ग्रा.|पुरुष ५० किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जसपाल राणा]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष २५ मीटर सेंटर-फायर पिस्तूल|पुरुष २५ मीटर सेंटर-फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जसपाल राणा]]<br>[[अशोक पंडित (नेमबाज)|अशोक पंडित]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर-फायर पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर-फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मनशेर सिंग]]<br>[[मानवजीत सिंग संधू]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ऑलिंपिक ट्रॅप संघ|पुरुष ऑलिंपिक ट्रॅप संघ]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रूपा उन्नीकृष्णन]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला ५० मीटर रायफल प्रोन|महिला ५० मीटर रायफल प्रोन]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[धमराज विल्सन]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[अरुमुगम पांडियान]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सथीशा राय]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ७७ कि.ग्रा.|पुरुष ७७ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || २७ जुलै २००२ || [[अभिनव बिंद्रा]]<br>[[समीर आंबेकर]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी १० मीटर एर रायफल|पुरुष जोडी १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || २८ जुलै २००२ || [[समरेश जंग]]<br>[[विवेक सिंह]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी ५० मीटर एर रायफल|पुरुष जोडी ५० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || २८ जुलै २००२ || [[अंजली भागवत]]<br>[[सुमा शिरुर]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला जोडी १० मीटर एर रायफल|महिला जोडी १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || २८ जुलै २००२ || [[मोराद अली खान]]<br>[[राज्यवर्धनसिंग राठोड]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी डबल ट्रॅप|पुरुष जोडी डबल ट्रॅप]] |- | {{gold medal}} || २९ जुलै २००२ || [[अंजली भागवत]]<br>[[राज कुमारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला जोडी ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|महिला जोडी ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || २९ जुलै २००२ || [[जसपाल राणा]]<br>[[समरेश जंग]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || २९ जुलै २००२ || [[मुकेश कुमार (नेमबाज)|मुकेश कुमार]]<br>[[भंवरलाल ढाका]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ३० जुलै २००२ || [[कुंजराणी देवी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ४८ कि.ग्रा.|महिला ४८ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || ३० जुलै २००२ || [[कुंजराणी देवी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ४८ कि.ग्रा.|महिला ४८ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || ३० जुलै २००२ || [[कुंजराणी देवी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ४८ कि.ग्रा.|महिला ४८ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || ३० जुलै २००२ || [[जसपाल राणा]]<br>[[महावीर सिंह]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ३१ जुलै २००२ || [[सनामचा चानू]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ५३ कि.ग्रा.|महिला ५३ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || ३१ जुलै २००२ || [[सनामचा चानू]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ५३ कि.ग्रा.|महिला ५३ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || ३१ जुलै २००२ || [[सनामचा चानू]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ५३ कि.ग्रा.|महिला ५३ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || १ ऑगस्ट २००२ || [[अंजली भागवत]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला १० मीटर एर रायफल|महिला १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || १ ऑगस्ट २००२ || [[राज्यवर्धनसिंग राठोड]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष डबल ट्रॅप|पुरुष डबल ट्रॅप]] |- | {{gold medal}} || १ ऑगस्ट २००२ || [[प्रतिमा कुमारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ६३ कि.ग्रा.|महिला ६३ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || १ ऑगस्ट २००२ || [[प्रतिमा कुमारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ६३ कि.ग्रा.|महिला ६३ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || २ ऑगस्ट २००२ || [[अंजली भागवत]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|महिला ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || २ ऑगस्ट २००२ || [[जसपाल राणा]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष २५ मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल|पुरुष २५ मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[मोहम्मद अली कमर]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टीयुद्ध — पुरुष ४८ कि.ग्रा.|पुरुष ४८ कि.ग्रा.]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[शैलजा पुजारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ७५ कि.ग्रा.|महिला ७५ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[शैलजा पुजारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ७५ कि.ग्रा.|महिला ७५ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[शैलजा पुजारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ७५ कि.ग्रा.|महिला ७५ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || '''[[भारत राष्ट्रीय महिला हॉकी संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[अमनदीप कौर (हॉकी खेळाडू)|अमनदीप कौर]]{{spaces|10|type}}}}|[[सुमरई तेते]]|[[सुमन बाला]]|[[कांती बा]]|[[सिता गुस्सैन]]|[[तिंगाँगलैइमा चानू]]|[[हेलेन मेरी]]|[[पाकपी देवी नगासेपम]]|[[सूरजलता देवी]]|[[मसिरा सुरीन]]|[[मनजिंदर कौर]]|[[संगगई चानू]]|[[प्रीतम राणी सिवच]]|[[ममता खराब]]|[[ज्योती कुल्लू]]|[[सबा अंजुम करीम]]}}}} || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Hockey pictogram.svg|20px|हॉकी]][[हॉकी]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील हॉकी — महिला स्पर्धा|महिला संघ]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[चरण सिंह (भारतीय नेमबाज)|चरण सिंह]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[रमेश कुमार (भारतीय कुस्ती खेळाडू)|रमेश कुमार]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ६६ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६६ किलो]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[कृष्ण कुमार]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५५ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५५ किलो]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[पलविंदर सिंह चीमा]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल १२० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल १२० किलो]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[जसपाल राणा]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल|पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[राज्यवर्धनसिंग राठोड]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष डबल ट्रॅप|पुरुष डबल ट्रॅप]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[समरेश जंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल|पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[समरेश जंग]]<br>[[विवेक सिंह]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी १० मीटर एर पिस्तूल|पुरुष जोडी १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[विजय कुमार]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल|पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[विजय कुमार]]<br>[[पेंबा तमांग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[सरोजा झुठू]]<br>[[सुश्मा राणा]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला जोडी २५ मीटर पिस्तूल|महिला जोडी २५ मीटर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[समरेश जंग]]<br>[[जसपाल राणा]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[समरेश जंग]]<br>[[रोनक पंडित]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[समरेश जंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ५० मीटर पिस्तूल|पुरुष ५० मीटर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[गगन नारंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष १० मीटर एर रायफल|पुरुष १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[अभिनव बिंद्रा]]<br>[[गगन नारंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी १० मीटर एर रायफल|पुरुष जोडी १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[तेजस्विनी सावंत]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला १० मीटर एर रायफल|महिला १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[तेजस्विनी सावंत]]<br>[[अवनीत सिधू]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला जोडी १० मीटर एर रायफल|महिला जोडी १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[गगन नारंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[अभिनव बिंद्रा]]<br>[[गगन नारंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|पुरुष जोडी ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[अनुजा जंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|महिला ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || १६ मार्च २००६ || [[कुंजराणी देवी]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००६ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ४८ कि.ग्रा.|महिला ४८ किलो]] |- | {{gold medal}} || १८ मार्च २००६ || [[रेणू बाला चानू]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००६ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ५८ कि.ग्रा.|महिला ५८ किलो]] |- | {{gold medal}} || २२ मार्च २००६ || [[गीता राणी]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००६ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला +७५ कि.ग्रा.|महिला +७५ किलो]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[अचंता शरत कमल]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२००६ राष्टकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — पुरुष एकेरी|पुरुष एकेरी]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || '''[[भारत|भारत राष्ट्रीय पुरुष टेबल टेनिस संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[अचंता शरत कमल]]{{spaces|10|type}}}}|[[शुभजित साहा]]|[[सौम्यदीप रॉय]]}}}} || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२००६ राष्टकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — पुरुष संघ|पुरुष संघ]] |- | {{gold medal}} || २६ मार्च २००६ || [[अखिल कुमार]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टीयुद्ध — पुरुष ५४ कि.ग्रा.|पुरुष ५४ कि.ग्रा.]] |- | {{gold medal}} || ५ ऑक्टोबर २०१० || [[अभिनव बिंद्रा]]<br>[[गगन नारंग]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष १० मीटर एर रायफल जोडी|पुरुष जोडी १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || ५ ऑक्टोबर २०१० || [[अनीसा सय्यद]]<br>[[राही सरनोबत]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला २५ मीटर पिस्तूल जोडी|महिला जोडी २५ मीटर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ५ ऑक्टोबर २०१० || [[रविंदर सिंह (भारतीय कुस्ती खेळाडू)|रविंदर सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष ग्रेको-रोमन ६० कि.ग्रा.|पुरुष ग्रेको-रोमन ६० किलो]] |- | {{gold medal}} || ५ ऑक्टोबर २०१० || [[अनिल कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष ग्रेको-रोमन ९६ कि.ग्रा.|पुरुष ग्रेको-रोमन ९६ किलो]] |- | {{gold medal}} || ५ ऑक्टोबर २०१० || [[संजय कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष ग्रेको-रोमन ७४ कि.ग्रा.|पुरुष ग्रेको-रोमन ७४ किलो]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[रेणू बाला चानू]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील वेटलिफ्टिंग – महिला ५८ किलो|महिला ५८ किलो]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[रवि कुमार कटुलू]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील वेटलिफ्टिंग – पुरुष ६९ किलो|पुरुष ६९ किलो]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[अनीसा सय्यद]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला २५ मीटर पिस्तूल एकेरी|महिला २५ मीटर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[ओंकार सिंग|ओंकार सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष ५० मीटर पिस्तूल एकेरी|पुरुष ५० मीटर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[राजेंदर कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष ग्रेको-रोमन ५५ कि.ग्रा.|पुरुष ग्रेको-रोमन ५५ किलो]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[गगन नारंग]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष १० मीटर एर रायफल एकेरी|पुरुष १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || ७ ऑक्टोबर २०१० || [[विजय कुमार]]<br>[[गुरप्रीत सिंग (नेमबाज)|गुरप्रीत सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल जोडी|पुरुष जोडी २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ७ ऑक्टोबर २०१० || [[ओंकार सिंग|ओंकार सिंह]]<br>[[गुरप्रीत सिंग (नेमबाज)|गुरप्रीत सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल जोडी|पुरुष जोडी १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ७ ऑक्टोबर २०१० || [[गीता फोगट]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – महिला फ्रीस्टाइल ५५ कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ५५ किलो]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || [[अलका तोमर]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – महिला फ्रीस्टाइल ५९ कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ५९ किलो]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || [[अनिता शेओरन]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – महिला फ्रीस्टाइल ६७ कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ६७ किलो]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[दीपिका कुमारी]]|[[डोला बॅनर्जी]]|[[बॉम्बेला देवी लैशराम]]}}}} || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Archery pictogram.svg|20px|तिरंदाजी]][[तिरंदाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील तिरंदाजी - महिला रिकर्व्ह सांघिक|महिला रिकर्व्ह संघ]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || [[ओंकार सिंग|ओंकार सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल एकेरी|पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || [[गगन नारंग]]<br>[[इमरान हसन खान]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन जोडी|पुरुष जोडी ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || [[विजय कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल एकेरी|पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ९ ऑक्टोबर २०१० || [[विजय कुमार]]<br>[[हरप्रीत सिंग (नेमबाज)|हरप्रीत सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल जोडी|पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ९ ऑक्टोबर २०१० || [[गगन नारंग]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन एकेरी|पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || ९ ऑक्टोबर २०१० || [[नरसिंग यादव|नरसिंह पंचम यादव]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ किलो]] |- | {{gold medal}} || ९ ऑक्टोबर २०१० || [[योगेश्वर दत्त]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - पुरुष फ्रीस्टाइल ६० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६० किलो]] |- | {{gold medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[दीपिका कुमारी]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Archery pictogram.svg|20px|तिरंदाजी]][[तिरंदाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील तिरंदाजी - महिला रिकर्व्ह वैयक्तिक|महिला रिकर्व्ह वैयक्तिक]] |- | {{gold medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[हरप्रीत सिंग (नेमबाज)|हरप्रीत सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल एकेरी|पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[राहुल बॅनर्जी]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Archery pictogram.svg|20px|तिरंदाजी]][[तिरंदाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील तिरंदाजी – पुरुष रिकर्व्ह वैयक्तिक|पुरुष रिकर्व्ह वैयक्तिक]] |- | {{gold medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[सुशील कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - पुरुष फ्रीस्टाइल ६६ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६६ किलो]] |- | {{gold medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[सोमदेव देववर्मन]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Tennis pictogram.svg|20px|टेनिस]][[टेनिस]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील टेनिस – पुरुष एकेरी|पुरुष एकेरी]] |- | {{gold medal}} || ११ ऑक्टोबर २०१० || [[कृष्णा पुनिया]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स – महिला थाळीफेक|महिला थाळीफेक]] |- | {{gold medal}} || १२ ऑक्टोबर २०१० || [[हीना सिधू]]<br>[[अन्नुराज सिंग|अन्नुराज सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला १० मीटर एर पिस्तूल जोडी|महिला जोडी १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || १२ ऑक्टोबर २०१० || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[मनजीत कौर]]|[[सिनी जोस]]|[[अश्विनी अकुंजी]]|[[मनदीप कौर]]}}}} || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स – महिला ४ x ४०० मीटर रिले|महिला ४ x ४०० मीटर रिले]] |- | {{gold medal}} || १३ ऑक्टोबर २०१० || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[शुभजित साहा]]|[[अचंता शरत कमल]]}}}} || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — पुरुष दुहेरी|पुरुष दुहेरी]] |- | {{gold medal}} || १३ ऑक्टोबर २०१० || [[मनोज कुमार (मुष्टियोद्धा)|मनोज कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील मुष्टियुद्ध – लाइट वेल्टरवेट|पुरुष लाइट वेल्टरवेट]] |- | {{gold medal}} || १३ ऑक्टोबर २०१० || [[सुरंजोय सिंग|सुरंजोय सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील मुष्टियुद्ध – फ्लायवेट|पुरुष फ्लायवेट]] |- | {{gold medal}} || १३ ऑक्टोबर २०१० || [[परमजीत समोटा]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील मुष्टियुद्ध – सुपर हेवीवेट|पुरुष सुपर हेवीवेट]] |- | {{gold medal}} || १४ ऑक्टोबर २०१० || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[अश्विनी पोनप्पा]]|[[ज्वाला गुट्टा]]}}}} || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील बॅडमिंटन – महिला दुहेरी|महिला दुहेरी]] |- | {{gold medal}} || १४ ऑक्टोबर २०१० || [[सायना नेहवाल]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील बॅडमिंटन – महिला एकेरी|महिला एकेरी]] |- | {{gold medal}} || २४ जुलै २०१४ || [[संजिता चानू]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील वेटलिफ्टिंग – महिला ४८ कि.ग्रा.|महिला ४८ किलो]] |} 9ukl0ugynlfjxg7gnb6d0hod905xnml 2698114 2698112 2026-07-31T06:41:19Z Aditya tamhankar 80177 /* सुवर्ण पदक */ 2698114 wikitext text/x-wiki खालील यादी भारताने आतापर्यंत [[राष्ट्रकुळ खेळ]] या खेळांमध्ये मिळवलेल्या सर्व पदकांची आहे. ==सुवर्ण पदक== {| class="wikitable sortable" |- !style="width:6em"| पदक !style="width:10em"| दिनांक !style="width:10em"| नाव !style="width:10em"| स्पर्धा !style="width:8em"| खेळ !style="width:20em"| प्रकार |- | align="center" colspan="6" |'''[[राष्ट्रकुल खेळ|ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्ट्रकुल खेळ]] (१९५४ - १९६६)''' |- | align="center" colspan="6" |''{{flagicon|IND}} [[भारत गणराज्य]] म्हणून'' |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मिल्खा सिंग]] || {{flagicon|Wales|1953}} [[१९५८ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळ|१९५८ कार्डिफ]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[१९५८ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स — पुरुष ४४० यार्ड|पुरुष ४४० यार्ड]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[लिलाराम संगवान]] || {{flagicon|Wales|1953}} [[१९५८ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळ|१९५८ कार्डिफ]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९५८ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ८७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ८७ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[बिशंभर सिंह]] || {{flagicon|JAM}} [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळ|१९६६ किंग्स्टन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मुख्तियार सिंह]] || {{flagicon|JAM}} [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळ|१९६६ किंग्स्टन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ७० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७० किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[भिम सिंह]] || {{flagicon|JAM}} [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळ|१९६६ किंग्स्टन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ९७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ९७ किलो]] |- | align="center" colspan="6" |'''[[राष्ट्रकुल खेळ|ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळ]] (१९७० - १९७४)''' |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[वेद प्रकाश]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ४९ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ४९ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सुदेश कुमार]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५० किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[उदय चंद]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मुख्तियार सिंह]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[हरिश्चंद्र माधव बिराजदार]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ८६ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ८६ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सुदेश कुमार]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५० किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[प्रेम नाथ]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जागरूप सिंह]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रघुनाथ पवार]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ किलो]] |- | align="center" colspan="6" |'''[[राष्ट्रकुल खेळ]] (१९७८ - सद्य)''' |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[अशोक कुमार (कुस्ती खेळाडू)|अशोक कुमार]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्टकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७८ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ४९ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ४९ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सतबीर सिंह]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्टकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७८ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[राजिंदर सिंह]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्टकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७८ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[एकंबरम करुणाकरन]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्टकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९७८ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५० कि.ग्रा.|पुरुष ५० किलो]] |- | {{gold medal}} || १२ ऑगस्ट १९७८ || [[प्रकाश पडुकोण]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्टकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[१९७८ राष्टकुल खेळांमधील बॅडमिंटन — पुरुष एकेरी|पुरुष एकेरी]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रामचंद्र सारंग]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्टकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९८२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ४९ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ४९ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[महाबीर सिंह]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्टकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९८२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५० किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जगमिंदर सिंह]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्टकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९८२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[राजिंदर सिंह]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्टकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९८२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ किलो]] |- | {{gold medal}} || ९ ऑक्टोबर १९८२ || [[सईद मोदी]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्टकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[१९८२ राष्टकुल खेळांमधील बॅडमिंटन — पुरुष एकेरी|पुरुष एकेरी]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[अशोक पंडित (नेमबाज)|अशोक पंडित]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष सेंटर-फायर पिस्तूल|पुरुष सेंटर-फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[राघवन चंद्रशेखर]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५० कि.ग्रा.|पुरुष ५० किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[राघवन चंद्रशेखर]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५० कि.ग्रा.|पुरुष ५० किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[राघवन चंद्रशेखर]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५० कि.ग्रा.|पुरुष ५० किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रंगास्वामी पुन्नूस्वामी]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५७ कि.ग्रा.|पुरुष ५७ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रंगास्वामी पुन्नूस्वामी]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५७ कि.ग्रा.|पुरुष ५७ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रंगास्वामी पुन्नूस्वामी]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५७ कि.ग्रा.|पुरुष ५७ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[परवेश चंद्र शर्मा]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६० कि.ग्रा.|पुरुष ६० किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[परवेश चंद्र शर्मा]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६० कि.ग्रा.|पुरुष ६० किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[परमजीत शर्मा]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६५ कि.ग्रा.|पुरुष ६५ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[परमजीत शर्मा]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६५ कि.ग्रा.|पुरुष ६५ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[परमजीत शर्मा]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६५ कि.ग्रा.|पुरुष ६५ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[कर्णधार मोंडल]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ८६ कि.ग्रा.|पुरुष ८६ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जसपाल राणा]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्टकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९४ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष सेंटर-फायर पिस्तूल|पुरुष सेंटर-फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जसपाल राणा]]<br>[[अशोक पंडित (नेमबाज)|अशोक पंडित]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्टकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९४ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी सेंटर-फायर पिस्तूल|पुरुष जोडी सेंटर-फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मनशेर सिंग]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्टकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९४ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ट्रॅप|पुरुष ट्रॅप]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मुरगासन वीरसामी]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्टकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९४ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५० कि.ग्रा.|पुरुष ५० किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[बडाथाला आदिशेखर]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्टकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९४ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५० कि.ग्रा.|पुरुष ५० किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[बडाथाला आदिशेखर]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्टकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९४ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५० कि.ग्रा.|पुरुष ५० किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जसपाल राणा]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष २५ मीटर सेंटर-फायर पिस्तूल|पुरुष २५ मीटर सेंटर-फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जसपाल राणा]]<br>[[अशोक पंडित (नेमबाज)|अशोक पंडित]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर-फायर पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर-फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मनशेर सिंग]]<br>[[मानवजीत सिंग संधू]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ऑलिंपिक ट्रॅप संघ|पुरुष ऑलिंपिक ट्रॅप संघ]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रूपा उन्नीकृष्णन]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला ५० मीटर रायफल प्रोन|महिला ५० मीटर रायफल प्रोन]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[धमराज विल्सन]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[अरुमुगम पांडियान]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सथीशा राय]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ७७ कि.ग्रा.|पुरुष ७७ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || २७ जुलै २००२ || [[अभिनव बिंद्रा]]<br>[[समीर आंबेकर]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी १० मीटर एर रायफल|पुरुष जोडी १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || २८ जुलै २००२ || [[समरेश जंग]]<br>[[विवेक सिंह]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी ५० मीटर एर रायफल|पुरुष जोडी ५० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || २८ जुलै २००२ || [[अंजली भागवत]]<br>[[सुमा शिरुर]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला जोडी १० मीटर एर रायफल|महिला जोडी १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || २८ जुलै २००२ || [[मोराद अली खान]]<br>[[राज्यवर्धनसिंग राठोड]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी डबल ट्रॅप|पुरुष जोडी डबल ट्रॅप]] |- | {{gold medal}} || २९ जुलै २००२ || [[अंजली भागवत]]<br>[[राज कुमारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला जोडी ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|महिला जोडी ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || २९ जुलै २००२ || [[जसपाल राणा]]<br>[[समरेश जंग]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || २९ जुलै २००२ || [[मुकेश कुमार (नेमबाज)|मुकेश कुमार]]<br>[[भंवरलाल ढाका]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ३० जुलै २००२ || [[कुंजराणी देवी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ४८ कि.ग्रा.|महिला ४८ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || ३० जुलै २००२ || [[कुंजराणी देवी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ४८ कि.ग्रा.|महिला ४८ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || ३० जुलै २००२ || [[कुंजराणी देवी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ४८ कि.ग्रा.|महिला ४८ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || ३० जुलै २००२ || [[जसपाल राणा]]<br>[[महावीर सिंह]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ३१ जुलै २००२ || [[सनामचा चानू]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ५३ कि.ग्रा.|महिला ५३ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || ३१ जुलै २००२ || [[सनामचा चानू]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ५३ कि.ग्रा.|महिला ५३ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || ३१ जुलै २००२ || [[सनामचा चानू]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ५३ कि.ग्रा.|महिला ५३ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || १ ऑगस्ट २००२ || [[अंजली भागवत]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला १० मीटर एर रायफल|महिला १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || १ ऑगस्ट २००२ || [[राज्यवर्धनसिंग राठोड]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष डबल ट्रॅप|पुरुष डबल ट्रॅप]] |- | {{gold medal}} || १ ऑगस्ट २००२ || [[प्रतिमा कुमारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ६३ कि.ग्रा.|महिला ६३ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || १ ऑगस्ट २००२ || [[प्रतिमा कुमारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ६३ कि.ग्रा.|महिला ६३ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || २ ऑगस्ट २००२ || [[अंजली भागवत]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|महिला ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || २ ऑगस्ट २००२ || [[जसपाल राणा]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष २५ मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल|पुरुष २५ मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[मोहम्मद अली कमर]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टीयुद्ध — पुरुष ४८ कि.ग्रा.|पुरुष ४८ कि.ग्रा.]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[शैलजा पुजारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ७५ कि.ग्रा.|महिला ७५ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[शैलजा पुजारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ७५ कि.ग्रा.|महिला ७५ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[शैलजा पुजारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ७५ कि.ग्रा.|महिला ७५ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || '''[[भारत राष्ट्रीय महिला हॉकी संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[अमनदीप कौर (हॉकी खेळाडू)|अमनदीप कौर]]{{spaces|10|type}}}}|[[सुमरई तेते]]|[[सुमन बाला]]|[[कांती बा]]|[[सिता गुस्सैन]]|[[तिंगाँगलैइमा चानू]]|[[हेलेन मेरी]]|[[पाकपी देवी नगासेपम]]|[[सूरजलता देवी]]|[[मसिरा सुरीन]]|[[मनजिंदर कौर]]|[[संगगई चानू]]|[[प्रीतम राणी सिवच]]|[[ममता खराब]]|[[ज्योती कुल्लू]]|[[सबा अंजुम करीम]]}}}} || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Hockey pictogram.svg|20px|हॉकी]][[हॉकी]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील हॉकी — महिला स्पर्धा|महिला संघ]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[चरण सिंह (भारतीय नेमबाज)|चरण सिंह]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[रमेश कुमार (भारतीय कुस्ती खेळाडू)|रमेश कुमार]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ६६ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६६ किलो]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[कृष्ण कुमार]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५५ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५५ किलो]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[पलविंदर सिंह चीमा]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल १२० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल १२० किलो]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[जसपाल राणा]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल|पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[राज्यवर्धनसिंग राठोड]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष डबल ट्रॅप|पुरुष डबल ट्रॅप]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[समरेश जंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल|पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[समरेश जंग]]<br>[[विवेक सिंह]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी १० मीटर एर पिस्तूल|पुरुष जोडी १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[विजय कुमार]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल|पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[विजय कुमार]]<br>[[पेंबा तमांग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[सरोजा झुठू]]<br>[[सुश्मा राणा]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला जोडी २५ मीटर पिस्तूल|महिला जोडी २५ मीटर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[समरेश जंग]]<br>[[जसपाल राणा]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[समरेश जंग]]<br>[[रोनक पंडित]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[समरेश जंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ५० मीटर पिस्तूल|पुरुष ५० मीटर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[गगन नारंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष १० मीटर एर रायफल|पुरुष १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[अभिनव बिंद्रा]]<br>[[गगन नारंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी १० मीटर एर रायफल|पुरुष जोडी १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[तेजस्विनी सावंत]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला १० मीटर एर रायफल|महिला १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[तेजस्विनी सावंत]]<br>[[अवनीत सिधू]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला जोडी १० मीटर एर रायफल|महिला जोडी १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[गगन नारंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[अभिनव बिंद्रा]]<br>[[गगन नारंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|पुरुष जोडी ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[अनुजा जंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|महिला ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || १६ मार्च २००६ || [[कुंजराणी देवी]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००६ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ४८ कि.ग्रा.|महिला ४८ किलो]] |- | {{gold medal}} || १८ मार्च २००६ || [[रेणू बाला चानू]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००६ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ५८ कि.ग्रा.|महिला ५८ किलो]] |- | {{gold medal}} || २२ मार्च २००६ || [[गीता राणी]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००६ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला +७५ कि.ग्रा.|महिला +७५ किलो]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[अचंता शरत कमल]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२००६ राष्टकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — पुरुष एकेरी|पुरुष एकेरी]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || '''[[भारत|भारत राष्ट्रीय पुरुष टेबल टेनिस संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[अचंता शरत कमल]]{{spaces|10|type}}}}|[[शुभजित साहा]]|[[सौम्यदीप रॉय]]}}}} || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२००६ राष्टकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — पुरुष संघ|पुरुष संघ]] |- | {{gold medal}} || २६ मार्च २००६ || [[अखिल कुमार]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टीयुद्ध — पुरुष ५४ कि.ग्रा.|पुरुष ५४ कि.ग्रा.]] |- | {{gold medal}} || ५ ऑक्टोबर २०१० || [[अभिनव बिंद्रा]]<br>[[गगन नारंग]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष १० मीटर एर रायफल जोडी|पुरुष जोडी १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || ५ ऑक्टोबर २०१० || [[अनीसा सय्यद]]<br>[[राही सरनोबत]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला २५ मीटर पिस्तूल जोडी|महिला जोडी २५ मीटर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ५ ऑक्टोबर २०१० || [[रविंदर सिंह (भारतीय कुस्ती खेळाडू)|रविंदर सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष ग्रेको-रोमन ६० कि.ग्रा.|पुरुष ग्रेको-रोमन ६० किलो]] |- | {{gold medal}} || ५ ऑक्टोबर २०१० || [[अनिल कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष ग्रेको-रोमन ९६ कि.ग्रा.|पुरुष ग्रेको-रोमन ९६ किलो]] |- | {{gold medal}} || ५ ऑक्टोबर २०१० || [[संजय कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष ग्रेको-रोमन ७४ कि.ग्रा.|पुरुष ग्रेको-रोमन ७४ किलो]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[रेणू बाला चानू]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील वेटलिफ्टिंग – महिला ५८ किलो|महिला ५८ किलो]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[रवि कुमार कटुलू]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील वेटलिफ्टिंग – पुरुष ६९ किलो|पुरुष ६९ किलो]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[अनीसा सय्यद]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला २५ मीटर पिस्तूल एकेरी|महिला २५ मीटर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[ओंकार सिंग|ओंकार सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष ५० मीटर पिस्तूल एकेरी|पुरुष ५० मीटर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[राजेंदर कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष ग्रेको-रोमन ५५ कि.ग्रा.|पुरुष ग्रेको-रोमन ५५ किलो]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[गगन नारंग]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष १० मीटर एर रायफल एकेरी|पुरुष १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || ७ ऑक्टोबर २०१० || [[विजय कुमार]]<br>[[गुरप्रीत सिंग (नेमबाज)|गुरप्रीत सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल जोडी|पुरुष जोडी २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ७ ऑक्टोबर २०१० || [[ओंकार सिंग|ओंकार सिंह]]<br>[[गुरप्रीत सिंग (नेमबाज)|गुरप्रीत सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल जोडी|पुरुष जोडी १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ७ ऑक्टोबर २०१० || [[गीता फोगट]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – महिला फ्रीस्टाइल ५५ कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ५५ किलो]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || [[अलका तोमर]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – महिला फ्रीस्टाइल ५९ कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ५९ किलो]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || [[अनिता शेओरन]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – महिला फ्रीस्टाइल ६७ कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ६७ किलो]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[दीपिका कुमारी]]|[[डोला बॅनर्जी]]|[[बॉम्बेला देवी लैशराम]]}}}} || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Archery pictogram.svg|20px|तिरंदाजी]][[तिरंदाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील तिरंदाजी - महिला रिकर्व्ह सांघिक|महिला रिकर्व्ह संघ]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || [[ओंकार सिंग|ओंकार सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल एकेरी|पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || [[गगन नारंग]]<br>[[इमरान हसन खान]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन जोडी|पुरुष जोडी ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || [[विजय कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल एकेरी|पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ९ ऑक्टोबर २०१० || [[विजय कुमार]]<br>[[हरप्रीत सिंग (नेमबाज)|हरप्रीत सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल जोडी|पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ९ ऑक्टोबर २०१० || [[गगन नारंग]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन एकेरी|पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || ९ ऑक्टोबर २०१० || [[नरसिंग यादव|नरसिंह पंचम यादव]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ किलो]] |- | {{gold medal}} || ९ ऑक्टोबर २०१० || [[योगेश्वर दत्त]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - पुरुष फ्रीस्टाइल ६० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६० किलो]] |- | {{gold medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[दीपिका कुमारी]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Archery pictogram.svg|20px|तिरंदाजी]][[तिरंदाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील तिरंदाजी - महिला रिकर्व्ह वैयक्तिक|महिला रिकर्व्ह वैयक्तिक]] |- | {{gold medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[हरप्रीत सिंग (नेमबाज)|हरप्रीत सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल एकेरी|पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[राहुल बॅनर्जी]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Archery pictogram.svg|20px|तिरंदाजी]][[तिरंदाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील तिरंदाजी – पुरुष रिकर्व्ह वैयक्तिक|पुरुष रिकर्व्ह वैयक्तिक]] |- | {{gold medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[सुशील कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - पुरुष फ्रीस्टाइल ६६ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६६ किलो]] |- | {{gold medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[सोमदेव देववर्मन]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Tennis pictogram.svg|20px|टेनिस]][[टेनिस]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील टेनिस – पुरुष एकेरी|पुरुष एकेरी]] |- | {{gold medal}} || ११ ऑक्टोबर २०१० || [[कृष्णा पुनिया]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स – महिला थाळीफेक|महिला थाळीफेक]] |- | {{gold medal}} || १२ ऑक्टोबर २०१० || [[हीना सिधू]]<br>[[अन्नुराज सिंग|अन्नुराज सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला १० मीटर एर पिस्तूल जोडी|महिला जोडी १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || १२ ऑक्टोबर २०१० || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[मनजीत कौर]]|[[सिनी जोस]]|[[अश्विनी अकुंजी]]|[[मनदीप कौर]]}}}} || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स – महिला ४ x ४०० मीटर रिले|महिला ४ x ४०० मीटर रिले]] |- | {{gold medal}} || १३ ऑक्टोबर २०१० || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[शुभजित साहा]]|[[अचंता शरत कमल]]}}}} || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — पुरुष दुहेरी|पुरुष दुहेरी]] |- | {{gold medal}} || १३ ऑक्टोबर २०१० || [[मनोज कुमार (मुष्टियोद्धा)|मनोज कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील मुष्टियुद्ध – लाइट वेल्टरवेट|पुरुष लाइट वेल्टरवेट]] |- | {{gold medal}} || १३ ऑक्टोबर २०१० || [[सुरंजोय सिंग|सुरंजोय सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील मुष्टियुद्ध – फ्लायवेट|पुरुष फ्लायवेट]] |- | {{gold medal}} || १३ ऑक्टोबर २०१० || [[परमजीत समोटा]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील मुष्टियुद्ध – सुपर हेवीवेट|पुरुष सुपर हेवीवेट]] |- | {{gold medal}} || १४ ऑक्टोबर २०१० || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[अश्विनी पोनप्पा]]|[[ज्वाला गुट्टा]]}}}} || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील बॅडमिंटन – महिला दुहेरी|महिला दुहेरी]] |- | {{gold medal}} || १४ ऑक्टोबर २०१० || [[सायना नेहवाल]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील बॅडमिंटन – महिला एकेरी|महिला एकेरी]] |- | {{gold medal}} || २४ जुलै २०१४ || [[संजिता चानू]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील वेटलिफ्टिंग – महिला ४८ कि.ग्रा.|महिला ४८ किलो]] |- | {{gold medal}} || २४ जुलै २०१४ || [[सुखन डे]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील वेटलिफ्टिंग – पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो]] |} 1j7hukyfaonme09sh8y5yyw9wf72n4h 0 354506 2698079 2687713 2026-07-31T03:50:48Z ~2026-42393-79 185820 2698079 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट दूरचित्रवाणी कार्यक्रम | कार्यक्रम = लक्ष्मी निवास | चित्र = | लोगो_चित्र_शीर्षक = | उपशीर्षक = | प्रकार = | निर्माता = सुनील भोसले | निर्मिती संस्था = क्रिएटिव्ह माइंड्स प्रोडक्शन | दिग्दर्शक = | क्रिएटीव्ह दिग्दर्शक = | सूत्रधार = | कलाकार = [[#कलाकार|खाली पहा]] | पंच = | आवाज = | अभिवाचक = | थीम संगीत संगीतकार = | शीर्षकगीत = | अंतिम संगीत = | संगीतकार = | देश = [[भारत]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | वर्ष संख्या = | एपिसोड संख्या = | कार्यकारी निर्माता = | सुपरवायझिंग निर्माता = | असोसिएट निर्माता = | सह निर्माता = | कथा संकलन = | संकलन = | स्थळ = | कॅमेरा = | चालण्याचा वेळ = * दररोज रात्री ८ ते ९ * दररोज रात्री ८ वाजता (१६ मार्च २०२६ पासून) * दररोज दुपारी १.३० ते २.३० (१३ एप्रिल २०२६ पासून) | वाहिनी = [[झी मराठी]] | चित्र प्रकार = | ध्वनी प्रकार = | पहिला भाग = | प्रथम प्रसारण = २३ डिसेंबर २०२४ | शेवटचे प्रसारण = चालू | आधी = [[सावळ्याची जणू सावली]] | नंतर = [[आम्ही सारे खवय्ये]] | सारखे = }} '''लक्ष्मी निवास''' ही [[झी मराठी]] वाहिनीवर प्रसारित होणारी एक मालिका आहे. या मालिकेची मूळ कथा [[झी कन्नडा]]वरील लक्ष्मी निवासा या कन्नड मालिकेवर आधारित आहे. == कलाकार == * [[हर्षदा खानविलकर]] - लक्ष्मी प्रताप देशमुख / लक्ष्मी श्रीनिवास दळवी * [[तुषार दळवी]] - श्रीनिवास दळवी * [[मेघन जाधव]] - जयंत कानिटकर ** प्रिब सूर्यवंशी - लहान जयंत * दिव्या पुगांवकर - जान्हवी श्रीनिवास दळवी / जान्हवी जयंत कानिटकर * कुणाल शुक्ल - सिद्धीराज संपत गाडे-पाटील * अक्षया देवधर - भावना श्रीनिवास दळवी / भावना सिद्धीराज गाडे-पाटील * स्वाती देवल - मंगल श्रीनिवास दळवी * निखिल राजेशिर्के - संतोष श्रीनिवास दळवी * मीनाक्षी राठोड - वीणा संतोष दळवी * सार्थक ठाकूर - वरद संतोष दळवी * अनुज ठाकरे - हरीश श्रीनिवास दळवी * तन्वी कोलते / धनश्री पाटील - सिंचना संपत गाडे-पाटील / सिंचना हरीश दळवी * महेश फाळके - व्यंकटेश श्रीनिवास दळवी (अर्जुन / वेंकी) * पायल पांडे - आरती व्यंकटेश दळवी * विनीता शिंदे - शांता दळवी * [[पल्लवी वैद्य]] - रेणुका संपत गाडे-पाटील * राजदेव जमदाडे - संपत सर्जेराव गाडे-पाटील * वीणा कट्टी - सुलक्षणा सर्जेराव गाडे-पाटील * आनंद प्रभू - अधिराज संपत गाडे-पाटील * कल्याणी जाधव - निलांबरी अधिराज गाडे-पाटील * [[राजेश शृंगारपुरे]] - श्रीकांत इनामदार * राधिका विद्यासागर - वनजा इनामदार * अनन्या तांबे - आनंदी श्रीकांत इनामदार / आनंदी सिद्धीराज गाडे-पाटील * कस्तुरी सारंग - सरोज मुजुमदार * सुप्रीती शिवलकर - सुपर्णा इनामदार / सुपर्णा रवी मुजुमदार * [[दुष्यंत वाघ]] - रवी मुजुमदार * जगन्नाथ निवांगुणे - दिग्विजय प्रताप देशमुख * प्रफुल्ल सामंत - प्रताप देशमुख * श्रद्धा साटम - ललिता दिग्विजय देशमुख * अनुज प्रभू - विश्वा दिग्विजय देशमुख * सतीश सलगरे - गुणाजी भालेराव * जान्हवी तांबट - पूर्वी गुणाजी भालेराव * सायली सांभारे - वसुंधरा गुणाजी भालेराव * [[मधुगंधा कुलकर्णी]] - कालिंदी धर्माधिकारी * चंदनराज जमदाडे - प्रवीण खेडकर * अमेय बर्वे - माधव गुळगुळे * संदीप शिंगदाणे - देवेंद्र पत्की * [[अमृता देशमुख]] - सई * आरोही गावडे - सान्वी * प्रसाद राजेंद्र - सुरेश * ऋषिकेश मोहिते - महेश * सुनील कदम - रमेश * चैतन्य चंद्रात्रे - निखिल * धनंजय जामदार - सोहम * तेजस पिंगुळकर - मनोहर * वर्षा सामंत - मालती * लीना पंडित - रत्ना * सौरभ गुजाळे - छोटू * ओमकार तेली - मन्या * सुमीत चौधरी - गौरव * सुधीर गाडगीळ - चित्रगुप्त * शिवराज वाळवेकर * सायली परब == पुनर्निर्मिती == {|class="wikitable" ! भाषा ! नाव ! वाहिनी ! प्रकाशित |- | [[कन्नड]] | लक्ष्मी निवासा | [[झी कन्नडा]] | १६ जानेवारी २०२४ - चालू |- | [[मल्याळम]] | मनाथे कोट्टारम | [[झी केरळम]] | १२ ऑगस्ट २०२४ - ३ मे २०२६ |- | [[तमिळ]] | गेट्टी मेलम | [[झी तमिळ]] | २० जानेवारी २०२५ - २८ जून २०२६ |- | [[तेलुगू]] | लक्ष्मी निवासम | [[झी तेलुगू]] | ३ मार्च २०२५ - चालू |- | [[हिंदी]] | लक्ष्मी निवास | [[झी टीव्ही]] | १२ जानेवारी २०२६ - चालू |- | [[बंगाली]] | कमला निबास | [[झी बांग्ला]] | १३ एप्रिल २०२६ - चालू |} == बाह्य दुवे == {{झी मराठी रात्री ८च्या मालिका}} {{झी मराठी रात्री ८.३०च्या मालिका}} {{झी मराठी दुपारच्या मालिका}} [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]] [[वर्ग:झी मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]] jnqvhtj7g9hfdfag4kouuw1ysgfq322 0 355329 2698104 2480939 2026-07-31T06:19:14Z Khirid Harshad 138639 removed [[Category:भारतामधील जलद परिवहन]] - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2698104 wikitext text/x-wiki सदर यादी मध्ये भारत देशातील सर्व मेट्रो मार्गिकांवरील मेट्रो स्थानकांची यादी दिलेली आहे. =कार्यरत (संपूर्ण अथवा बांधकामास सुरुवात)= ==गुजरात== ===[[अहमदाबाद मेट्रो]]=== ====निळी मार्गिका : थलतेज गाम ते वस्त्रल गाम==== {|class="wikitable" style="text-align: center;" width="65%" |- ! colspan="4" align="center" style="background:blue;"| निळी मार्गिका |- !colspan="2"| स्थानक !rowspan="2"| स्थिती !rowspan="2"| प्रकार |- ! मराठी || इंग्रजी |- | [[थलतेज गाम मेट्रो स्थानक|थलतेज गाम]] || Thaltej Gam || काम चालू ||rowspan="8"| उन्नत |- | [[थलतेज मेट्रो स्थानक|थलतेज]] || Thaltej ||rowspan="11"| ३० सप्टेंबर २०२२ रोजी कार्यरत |- | [[दूरदर्शन केंद्र मेट्रो स्थानक|दूरदर्शन केंद्र]] || Doordarshan Kendra |- | [[गुरुकुल रोड मेट्रो स्थानक|गुरुकुल रोड]] || Gurukul Road |- | [[गुजरात विद्यापीठ मेट्रो स्थानक|गुजरात विद्यापीठ]] || Gujarat University |- | [[कॉमर्स सहा रोड मेट्रो स्थानक|कॉमर्स सहा रोड]] || Commerce Six Road |- | [[एस.पी. स्टेडियम मेट्रो स्थानक|एस.पी. स्टेडियम]] || SP Stadium |- | [[जुने उच्च न्यायालय मेट्रो स्थानक|जुने उच्च न्यायालय]] || Old High Court |- | [[शाहपूर मेट्रो स्थानक|शाहपूर]] || Shahpur ||rowspan="4"| भूमिगत |- | [[घीकांता मेट्रो स्थानक|घीकांता]] || Gheekanta |- | [[कालुपूर रेल्वे स्थानक मेट्रो स्थानक|कालुपूर रेल्वे स्थानक]] || Kalupur Railway Station |- | [[कांकरिया पूर्व मेट्रो स्थानक|कांकरिया पूर्व]] || Kankaria East |- | [[ॲपरेल पार्क मेट्रो स्थानक|ॲपरेल पार्क]] || Apparel Park || ४ मार्च २०१९ रोजी कार्यरत ||rowspan="6"| उन्नत |- | [[आमराईवाडी मेट्रो स्थानक|आमराईवाडी]] || Amraiwadi || ८ मे २०१९ रोजी कार्यरत |- | [[रबारी कॉलनी मेट्रो स्थानक|रबारी कॉलनी]] || Rabari Colony ||rowspan="4"| ४ मार्च २०१९ रोजी कार्यरत |- | [[वस्त्रल मेट्रो स्थानक|वस्त्रल]] || Vastral |- | [[निरंत क्रॉस रोड मेट्रो स्थानक|निरंत क्रॉस रोड]] || Nirant Cross Road |- | [[वस्त्रल गाम मेट्रो स्थानक|वस्त्रल गाम]] || Vastral Gam |} ====लाल मार्गिका : महात्मा मंदिर ते ए.पी.एम.सी.==== {|class="wikitable" style="text-align: center;" width="65%" |- ! colspan="4" align="center" style="background:red;"| लाल मार्गिका |- !colspan="2"| स्थानक !rowspan="2"| स्थिती !rowspan="2"| प्रकार |- ! मराठी || इंग्रजी |- | [[महात्मा मंदिर मेट्रो स्थानक|महात्मा मंदिर]] || Mahatma Mandir || rowspan="7"|काम चालू ||rowspan="35"| उन्नत |- | [[सेक्टर २४ मेट्रो स्थानक|सेक्टर २४]] || Sector-24 |- | [[सेक्टर १६ मेट्रो स्थानक|सेक्टर १६]] || Sector-16 |- | [[जुने सचिवालय मेट्रो स्थानक|जुने सचिवालय]] || Juna Sachivalaya |- | [[अक्षरधाम मेट्रो स्थानक|अक्षरधाम]] || Akshardham |- | [[सचिवालय मेट्रो स्थानक|सचिवालय]] || Sachivalaya |- | [[सेक्टर १०अ मेट्रो स्थानक|सेक्टर १०अ]] || Sector-10A |} ==उत्तर प्रदेश== ===[[आग्रा मेट्रो]]=== ====पिवळी मार्गिका : सिकंदरा ते ताज पूर्व गेट==== {|class="wikitable" style="text-align: center;" width="65%" |- ! colspan="4" align="center" style="background:yellow;"| पिवळी मार्गिका |- !colspan="2"| स्थानक !rowspan="2"| स्थिती !rowspan="2"| प्रकार |- ! मराठी || इंग्रजी |- | सिकंदरा || Sikandra ||rowspan="7"| काम चालू ||rowspan="3"| उन्नत |- | गुरू का ताल || Guru Ka Taal |- | आय.एस.टी.बी. || ISBT |- | आर.एस.बी. कॉलेज || RBS College ||rowspan="7"| भूमिगत |- | राजा की मंडी || Raja Ki Mandi |- | आग्रा कॉलेज || Agra College |- | मेडिकल कॉलेज || Medical College |- | [[मन:कामेश्वर मंदिर मेट्रो स्थानक|मन:कामेश्वर]] || Mankameshwar ||rowspan="6"| ६ मार्च २०२४ रोजी कार्यरत |- | [[डॉ. आंबेडकर चौक मेट्रो स्थानक|डॉ. आंबेडकर चौक]] || Dr. Ambedkar Chowk |- | [[ताज महाल मेट्रो स्थानक|ताज महाल]] || Taj Mahal |- | [[फतेहाबाद रोड मेट्रो स्थानक|फतेहाबाद रोड]] || Fatehabad Road ||rowspan="3"| उन्नत |- | [[शहिद कॅप्टन शुभम गुप्ता मेट्रो स्थानक|शहिद कॅप्टन शुभम गुप्ता]] || Shaheed Captain Shubham Gupta |- | [[ताज पूर्व गेट मेट्रो स्थानक|ताज पूर्व गेट]] || Taj East Gate |} ====निळी मार्गिका : आग्रा छावणी ते कालिंदी विहार==== {|class="wikitable" style="text-align: center;" width="65%" |- ! colspan="4" align="center" style="background:blue;"| निळी मार्गिका |- !colspan="2"| स्थानक !rowspan="2"| स्थिती !rowspan="2"| प्रकार |- ! मराठी || इंग्रजी |- | आग्रा छावणी || Agra Cantonment ||rowspan="14"| काम चालू ||rowspan="14"| उन्नत |- | सदर बाजार || Sadar Bazar |- | प्रताप पुरा || Pratap Pura |- | आग्रा जिल्हाधिकारी कार्यालय || Agra District Collectorate |- | आग्रा कॉलेज || Agra College |- | हरीपर्वत चौक || Hari Parvat Chowk |- | संजय प्लेस || Sanjay Place |- | एम.जी. रोड || M.G. Road |- | सुल्तानगंज क्रॉसिंग || Sultanganj Crossing |- | कमला नगर || Kamla Nagar |- | रामबाग || Rambaug |- | फाउंड्री नगर || Foundry Nagar |- | मंडई समिती || Mandi Samiti |- | कालिंदी विहार || Kalindi Vihar |} [[वर्ग:भारतातील जलद परिवहन स्थानके]] hgimrjc65hiwnaqiifzvhn1bm2tpj0c 1 359369 2697950 2693709 2026-07-30T15:13:23Z Khirid Harshad 138639 [[Special:Contributions/~2026-39070-80|~2026-39070-80]] ([[User talk:~2026-39070-80|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:संतोष गोरे|संतोष गोरे]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले. 2519346 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 10 366114 2697982 2578009 2026-07-30T18:08:49Z Khirid Harshad 138639 Khirid Harshad ने लेख [[साचा:S-line/मुंबई मेट्रो right/2]] वरुन [[साचा:S-line/मुंबई मेट्रो right/2A]] ला हलविला 2578009 wikitext text/x-wiki दहिसर (पूर्व)<noinclude> [[वर्ग:मुंबई मेट्रो साचे]] </noinclude> 2yrgv4t3bphs93taa0sklhlh6r1ktj2 10 366115 2697980 2578010 2026-07-30T18:08:37Z Khirid Harshad 138639 Khirid Harshad ने लेख [[साचा:S-line/मुंबई मेट्रो left/2]] वरुन [[साचा:S-line/मुंबई मेट्रो left/2A]] ला हलविला 2578010 wikitext text/x-wiki अंधेरी (पश्चिम)<noinclude> [[वर्ग:मुंबई मेट्रो साचे]] </noinclude> fe7agut1a367yr0tmi8yxgl03ld2nox 0 366513 2697996 2678423 2026-07-30T18:25:27Z Khirid Harshad 138639 2697996 wikitext text/x-wiki {{रेल्वे स्थानक | नाव = दहिसर (पूर्व) | स्थानिकनाव = | स्थानिकभाषा = | प्रकार = [[मुंबई मेट्रो]] स्थानक | चित्र = Dahisar (east) metro station platform.jpg | चित्ररुंदी = | चित्रवर्णन = | पत्ता = | देश = [[भारत]] | उंची = | मार्ग = | जोडमार्ग = | अंतर = | इमारत = | फलाट = ४ | खोली = | फलाटमजले = | मार्गिका = [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]], [[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ९]] | वाहनतळ = | सायकलस्टँड = | उद्घाटन = २ एप्रिल २०२२ (पिवळी), ८ एप्रिल २०२६ (लाल) | बंद = | पुनर्बांधणी = | विद्युतीकरण = | संकेत = | मालकी = | चालक = | विभाग = | आधीचेनाव = | प्रवासीसंख्या = | प्रवासीकालखंड = | प्रवासीसंख्याटक्केफरक = | services = {{s-rail|title=मुंबई मेट्रो}} {{s-line|system=मुंबई मेट्रो|line=2A |previous=आनंद नगर (मुंबई)|next=}} {{s-rail|title=मुंबई मेट्रो}} {{s-line|system=मुंबई मेट्रो|line=9 |previous=ओवरीपाडा|next=पांडुरंगवाडी}} | map = {{लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)}}{{पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)}} }} '''दहिसर (पूर्व)''' हे [[मुंबई मेट्रो]]च्या [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] आणि [[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ९]] वरील एक स्थानक आहे. पिवळी मार्गिका स्थानकाचे उद्घाटन २ एप्रिल २०२२ रोजी आणि लाल मार्गिका स्थानकाचे उद्घाटन ८ एप्रिल २०२६ रोजी झाले. {{मुंबई मेट्रो}} [[वर्ग:लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो) स्थानके]] [[वर्ग:पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो) स्थानके]] pky47g4cficiikilnz1smy69f97c6zp 0 366781 2698000 2639699 2026-07-30T18:27:03Z Khirid Harshad 138639 2698000 wikitext text/x-wiki {{रेल्वे स्थानक | नाव = आनंद नगर | स्थानिकनाव = | स्थानिकभाषा = | प्रकार = [[मुंबई मेट्रो]] स्थानक | चित्र = Anand Nagar metro station.jpg | चित्ररुंदी = | चित्रवर्णन = | पत्ता = | देश = [[भारत]] | उंची = | मार्ग = | जोडमार्ग = | अंतर = | इमारत = | फलाट = २ | खोली = | फलाटमजले = | मार्गिका = [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] | वाहनतळ = | सायकलस्टँड = | उद्घाटन = २ एप्रिल २०२२ | बंद = | पुनर्बांधणी = | विद्युतीकरण = | संकेत = | मालकी = | चालक = | विभाग = | आधीचेनाव = | प्रवासीसंख्या = | प्रवासीकालखंड = | प्रवासीसंख्याटक्केफरक = | services = {{s-rail|title=मुंबई मेट्रो}} {{s-line|system=मुंबई मेट्रो|line=2A |previous=कांदरपाडा|next=दहिसर (पूर्व)}} | map = {{पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)}} }} '''आनंद नगर''' हे [[मुंबई मेट्रो]]च्या [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] वरील एक स्थानक आहे. ह्या स्थानकाचे उद्घाटन २ एप्रिल २०२२ रोजी झाले. {{मुंबई मेट्रो}} [[वर्ग:पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो) स्थानके]] cbe00z4dzly0cqazr8dyx5q9kiku9wx 0 366782 2698001 2639700 2026-07-30T18:27:29Z Khirid Harshad 138639 2698001 wikitext text/x-wiki {{रेल्वे स्थानक | नाव = कांदरपाडा | स्थानिकनाव = | स्थानिकभाषा = | प्रकार = [[मुंबई मेट्रो]] स्थानक | चित्र = Kandarpada metro station.jpg | चित्ररुंदी = | चित्रवर्णन = | पत्ता = | देश = [[भारत]] | उंची = | मार्ग = | जोडमार्ग = | अंतर = | इमारत = | फलाट = २ | खोली = | फलाटमजले = | मार्गिका = [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] | वाहनतळ = | सायकलस्टँड = | उद्घाटन = २ एप्रिल २०२२ | बंद = | पुनर्बांधणी = | विद्युतीकरण = | संकेत = | मालकी = | चालक = | विभाग = | आधीचेनाव = | प्रवासीसंख्या = | प्रवासीकालखंड = | प्रवासीसंख्याटक्केफरक = | services = {{s-rail|title=मुंबई मेट्रो}} {{s-line|system=मुंबई मेट्रो|line=2A |previous=मंडपेश्वर|next=आनंद नगर (मुंबई)}} | map = {{पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)}} }} '''कांदरपाडा''' हे [[मुंबई मेट्रो]]च्या [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २आ]] वरील एक स्थानक आहे. ह्या स्थानकाचे उद्घाटन २ एप्रिल २०२२ रोजी झाले. {{मुंबई मेट्रो}} [[वर्ग:पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो) स्थानके]] 5m5no1sex5fxvye4htvvwnwqkivrh5y 0 366783 2698002 2639701 2026-07-30T18:27:56Z Khirid Harshad 138639 2698002 wikitext text/x-wiki {{रेल्वे स्थानक | नाव = मंडपेश्वर | स्थानिकनाव = | स्थानिकभाषा = | प्रकार = [[मुंबई मेट्रो]] स्थानक | चित्र = | चित्ररुंदी = | चित्रवर्णन = | पत्ता = | देश = [[भारत]] | उंची = | मार्ग = | जोडमार्ग = | अंतर = | इमारत = | फलाट = २ | खोली = | फलाटमजले = | मार्गिका = [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] | वाहनतळ = | सायकलस्टँड = | उद्घाटन = २ एप्रिल २०२२ | बंद = | पुनर्बांधणी = | विद्युतीकरण = | संकेत = | मालकी = | चालक = | विभाग = | आधीचेनाव = | प्रवासीसंख्या = | प्रवासीकालखंड = | प्रवासीसंख्याटक्केफरक = | services = {{s-rail|title=मुंबई मेट्रो}} {{s-line|system=मुंबई मेट्रो|line=2A |previous=एकसर|next=कांदरपाडा}} | map = {{पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)}} }} '''मंडपेश्वर''' हे [[मुंबई मेट्रो]]च्या [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] वरील एक स्थानक आहे. ह्या स्थानकाचे उद्घाटन २ एप्रिल २०२२ रोजी झाले. {{मुंबई मेट्रो}} [[वर्ग:पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो) स्थानके]] shzy5ps7hhqofu8f2pt590e89et7xqz 0 366784 2698003 2639703 2026-07-30T18:28:14Z Khirid Harshad 138639 2698003 wikitext text/x-wiki {{रेल्वे स्थानक | नाव = एकसर | स्थानिकनाव = | स्थानिकभाषा = | प्रकार = [[मुंबई मेट्रो]] स्थानक | चित्र = | चित्ररुंदी = | चित्रवर्णन = | पत्ता = | देश = [[भारत]] | उंची = | मार्ग = | जोडमार्ग = | अंतर = | इमारत = | फलाट = २ | खोली = | फलाटमजले = | मार्गिका = [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] | वाहनतळ = | सायकलस्टँड = | उद्घाटन = २ एप्रिल २०२२ | बंद = | पुनर्बांधणी = | विद्युतीकरण = | संकेत = | मालकी = | चालक = | विभाग = | आधीचेनाव = | प्रवासीसंख्या = | प्रवासीकालखंड = | प्रवासीसंख्याटक्केफरक = | services = {{s-rail|title=मुंबई मेट्रो}} {{s-line|system=मुंबई मेट्रो|line=2A |previous=बोरीवली (पश्चिम)|next=मंडपेश्वर}} | map = {{पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)}} }} '''एकसर''' हे [[मुंबई मेट्रो]]च्या [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] वरील एक स्थानक आहे. ह्या स्थानकाचे उद्घाटन २ एप्रिल २०२२ रोजी झाले. {{मुंबई मेट्रो}} [[वर्ग:पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो) स्थानके]] ogd6mprinuf80vrb4x2yywc6xnnvawh 0 366785 2698004 2639704 2026-07-30T18:28:43Z Khirid Harshad 138639 2698004 wikitext text/x-wiki {{रेल्वे स्थानक | नाव = बोरीवली (पश्चिम) | स्थानिकनाव = | स्थानिकभाषा = | प्रकार = [[मुंबई मेट्रो]] स्थानक | चित्र = Borivali (west) metro station.jpg | चित्ररुंदी = | चित्रवर्णन = | पत्ता = | देश = [[भारत]] | उंची = | मार्ग = | जोडमार्ग = | अंतर = | इमारत = | फलाट = २ | खोली = | फलाटमजले = | मार्गिका = [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] | वाहनतळ = | सायकलस्टँड = | उद्घाटन = २ एप्रिल २०२२ | बंद = | पुनर्बांधणी = | विद्युतीकरण = | संकेत = | मालकी = | चालक = | विभाग = | आधीचेनाव = | प्रवासीसंख्या = | प्रवासीकालखंड = | प्रवासीसंख्याटक्केफरक = | services = {{s-rail|title=मुंबई मेट्रो}} {{s-line|system=मुंबई मेट्रो|line=2A |previous=शिंपोली|next=एकसर}} | map = {{पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)}} }} '''बोरीवली (पश्चिम)''' हे [[मुंबई मेट्रो]]च्या [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] वरील एक स्थानक आहे. ह्या स्थानकाचे उद्घाटन २ एप्रिल २०२२ रोजी झाले. {{मुंबई मेट्रो}} [[वर्ग:पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो) स्थानके]] solxepgpbajd7nd353de6efia1bkcde 0 366786 2698005 2639705 2026-07-30T18:29:09Z Khirid Harshad 138639 2698005 wikitext text/x-wiki {{रेल्वे स्थानक | नाव = शिंपोली | स्थानिकनाव = | स्थानिकभाषा = | प्रकार = [[मुंबई मेट्रो]] स्थानक | चित्र = Shimpoli (Pahadi Eksar) metro station Gate A2.jpg | चित्ररुंदी = | चित्रवर्णन = | पत्ता = | देश = [[भारत]] | उंची = | मार्ग = | जोडमार्ग = | अंतर = | इमारत = | फलाट = २ | खोली = | फलाटमजले = | मार्गिका = [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] | वाहनतळ = | सायकलस्टँड = | उद्घाटन = २ एप्रिल २०२२ | बंद = | पुनर्बांधणी = | विद्युतीकरण = | संकेत = | मालकी = | चालक = | विभाग = | आधीचेनाव = | प्रवासीसंख्या = | प्रवासीकालखंड = | प्रवासीसंख्याटक्केफरक = | services = {{s-rail|title=मुंबई मेट्रो}} {{s-line|system=मुंबई मेट्रो|line=2A |previous=कांदिवली (पश्चिम)|next=बोरीवली (पश्चिम)}} | map = {{पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)}} }} '''शिंपोली''' हे [[मुंबई मेट्रो]]च्या [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] वरील एक स्थानक आहे. ह्या स्थानकाचे उद्घाटन २ एप्रिल २०२२ रोजी झाले. {{मुंबई मेट्रो}} [[वर्ग:पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो) स्थानके]] 03dowz8yw9tfrp3b7p7ck8s3zt47n19 0 366787 2698006 2639706 2026-07-30T18:29:40Z Khirid Harshad 138639 2698006 wikitext text/x-wiki {{रेल्वे स्थानक | नाव = कांदिवली (पश्चिम) | स्थानिकनाव = | स्थानिकभाषा = | प्रकार = [[मुंबई मेट्रो]] स्थानक | चित्र = Kandivali (West) metro station signboard.jpg | चित्ररुंदी = | चित्रवर्णन = | पत्ता = | देश = [[भारत]] | उंची = | मार्ग = | जोडमार्ग = | अंतर = | इमारत = | फलाट = २ | खोली = | फलाटमजले = | मार्गिका = [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] | वाहनतळ = | सायकलस्टँड = | उद्घाटन = २ एप्रिल २०२२ | बंद = | पुनर्बांधणी = | विद्युतीकरण = | संकेत = | मालकी = | चालक = | विभाग = | आधीचेनाव = | प्रवासीसंख्या = | प्रवासीकालखंड = | प्रवासीसंख्याटक्केफरक = | services = {{s-rail|title=मुंबई मेट्रो}} {{s-line|system=मुंबई मेट्रो|line=2A |previous=डहाणूकरवाडी|next=शिंपोली}} | map = {{पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)}} }} '''कांदिवली (पश्चिम)''' हे [[मुंबई मेट्रो]]च्या [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] वरील एक स्थानक आहे. ह्या स्थानकाचे उद्घाटन २ एप्रिल २०२२ रोजी झाले. {{मुंबई मेट्रो}} [[वर्ग:पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो) स्थानके]] 5cm2tj5v1j3hg3n61ovkzreyqs0uapz 0 366788 2698007 2639707 2026-07-30T18:30:15Z Khirid Harshad 138639 2698007 wikitext text/x-wiki {{रेल्वे स्थानक | नाव = डहाणूकरवाडी | स्थानिकनाव = | स्थानिकभाषा = | प्रकार = [[मुंबई मेट्रो]] स्थानक | चित्र = | चित्ररुंदी = | चित्रवर्णन = | पत्ता = | देश = [[भारत]] | उंची = | मार्ग = | जोडमार्ग = | अंतर = | इमारत = | फलाट = २ | खोली = | फलाटमजले = | मार्गिका = [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] | वाहनतळ = | सायकलस्टँड = | उद्घाटन = २ एप्रिल २०२२ | बंद = | पुनर्बांधणी = | विद्युतीकरण = | संकेत = | मालकी = | चालक = | विभाग = | आधीचेनाव = | प्रवासीसंख्या = | प्रवासीकालखंड = | प्रवासीसंख्याटक्केफरक = | services = {{s-rail|title=मुंबई मेट्रो}} {{s-line|system=मुंबई मेट्रो|line=2A |previous=वळनई-मीठ चौकी|next=कांदिवली (पश्चिम)}} | map = {{पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)}} }} '''डहाणूकरवाडी''' हे [[मुंबई मेट्रो]]च्या [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] वरील एक स्थानक आहे. ह्या स्थानकाचे उद्घाटन २ एप्रिल २०२२ रोजी झाले. {{मुंबई मेट्रो}} [[वर्ग:पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो) स्थानके]] ov0zh1oy5ft1lj6s2twx9uchejn8zpf 0 366789 2698008 2639708 2026-07-30T18:30:41Z Khirid Harshad 138639 2698008 wikitext text/x-wiki {{रेल्वे स्थानक | नाव = वळनई-मीठ चौकी | स्थानिकनाव = | स्थानिकभाषा = | प्रकार = [[मुंबई मेट्रो]] स्थानक | चित्र = Valnai-Meeth Chowky Metro Station (Mumbai) - Signage.jpg | चित्ररुंदी = | चित्रवर्णन = | पत्ता = | देश = [[भारत]] | उंची = | मार्ग = | जोडमार्ग = | अंतर = | इमारत = | फलाट = २ | खोली = | फलाटमजले = | मार्गिका = [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] | वाहनतळ = | सायकलस्टँड = | उद्घाटन = १९ जानेवारी २०२३ | बंद = | पुनर्बांधणी = | विद्युतीकरण = | संकेत = | मालकी = | चालक = | विभाग = | आधीचेनाव = | प्रवासीसंख्या = | प्रवासीकालखंड = | प्रवासीसंख्याटक्केफरक = | services = {{s-rail|title=मुंबई मेट्रो}} {{s-line|system=मुंबई मेट्रो|line=2A |previous=मालाड (पश्चिम)|next=डहाणूकरवाडी}} | map = {{पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)}} }} '''वळनई-मीठ चौकी''' हे [[मुंबई मेट्रो]]च्या [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] वरील एक स्थानक आहे. ह्या स्थानकाचे उद्घाटन १९ जानेवारी २०२३ रोजी झाले. {{मुंबई मेट्रो}} [[वर्ग:पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो) स्थानके]] rea58j628ixbnte67qw329msejq8aqf 0 366790 2698009 2639709 2026-07-30T18:31:02Z Khirid Harshad 138639 2698009 wikitext text/x-wiki {{रेल्वे स्थानक | नाव = मालाड (पश्चिम) | स्थानिकनाव = | स्थानिकभाषा = | प्रकार = [[मुंबई मेट्रो]] स्थानक | चित्र = Malad (West) metro station.jpg | चित्ररुंदी = | चित्रवर्णन = | पत्ता = | देश = [[भारत]] | उंची = | मार्ग = | जोडमार्ग = | अंतर = | इमारत = | फलाट = २ | खोली = | फलाटमजले = | मार्गिका = [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] | वाहनतळ = | सायकलस्टँड = | उद्घाटन = १९ जानेवारी २०२३ | बंद = | पुनर्बांधणी = | विद्युतीकरण = | संकेत = | मालकी = | चालक = | विभाग = | आधीचेनाव = | प्रवासीसंख्या = | प्रवासीकालखंड = | प्रवासीसंख्याटक्केफरक = | services = {{s-rail|title=मुंबई मेट्रो}} {{s-line|system=मुंबई मेट्रो|line=2A |previous=लोअर मालाड|next=वळनई-मीठ चौकी}} | map = {{पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)}} }} '''मालाड (पश्चिम)''' हे [[मुंबई मेट्रो]]च्या [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] वरील एक स्थानक आहे. ह्या स्थानकाचे उद्घाटन १९ जानेवारी २०२३ रोजी झाले. {{मुंबई मेट्रो}} [[वर्ग:पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो) स्थानके]] alof62xgufgoaedsoslw6clligueqtt 0 366791 2698010 2639715 2026-07-30T18:31:27Z Khirid Harshad 138639 2698010 wikitext text/x-wiki {{रेल्वे स्थानक | नाव = लोअर मालाड | स्थानिकनाव = | स्थानिकभाषा = | प्रकार = [[मुंबई मेट्रो]] स्थानक | चित्र = | चित्ररुंदी = | चित्रवर्णन = | पत्ता = | देश = [[भारत]] | उंची = | मार्ग = | जोडमार्ग = | अंतर = | इमारत = | फलाट = २ | खोली = | फलाटमजले = | मार्गिका = [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] | वाहनतळ = | सायकलस्टँड = | उद्घाटन = १९ जानेवारी २०२३ | बंद = | पुनर्बांधणी = | विद्युतीकरण = | संकेत = | मालकी = | चालक = | विभाग = | आधीचेनाव = | प्रवासीसंख्या = | प्रवासीकालखंड = | प्रवासीसंख्याटक्केफरक = | services = {{s-rail|title=मुंबई मेट्रो}} {{s-line|system=मुंबई मेट्रो|line=2A |previous=बांगुर नगर|next=मालाड (पश्चिम)}} | map = {{पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)}} }} '''लोअर मालाड''' हे [[मुंबई मेट्रो]]च्या [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] वरील एक स्थानक आहे. ह्या स्थानकाचे उद्घाटन १९ जानेवारी २०२३ रोजी झाले. {{मुंबई मेट्रो}} [[वर्ग:पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो) स्थानके]] 8x2y332gb8agltpax5s1f9t71w9fh8f 0 366792 2698011 2639720 2026-07-30T18:31:51Z Khirid Harshad 138639 2698011 wikitext text/x-wiki {{रेल्वे स्थानक | नाव = बांगुर नगर | स्थानिकनाव = | स्थानिकभाषा = | प्रकार = [[मुंबई मेट्रो]] स्थानक | चित्र = Bangur Nagar metro station.jpg | चित्ररुंदी = | चित्रवर्णन = | पत्ता = | देश = [[भारत]] | उंची = | मार्ग = | जोडमार्ग = | अंतर = | इमारत = | फलाट = २ | खोली = | फलाटमजले = | मार्गिका = [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] | वाहनतळ = | सायकलस्टँड = | उद्घाटन = १९ जानेवारी २०२३ | बंद = | पुनर्बांधणी = | विद्युतीकरण = | संकेत = | मालकी = | चालक = | विभाग = | आधीचेनाव = | प्रवासीसंख्या = | प्रवासीकालखंड = | प्रवासीसंख्याटक्केफरक = | services = {{s-rail|title=मुंबई मेट्रो}} {{s-line|system=मुंबई मेट्रो|line=2A |previous=गोरेगाव (पश्चिम)|next=लोअर मालाड}} | map = {{पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)}} }} '''बांगुर नगर''' हे [[मुंबई मेट्रो]]च्या [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] वरील एक स्थानक आहे. ह्या स्थानकाचे उद्घाटन १९ जानेवारी २०२३ रोजी झाले. {{मुंबई मेट्रो}} [[वर्ग:पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो) स्थानके]] 8nrvi6pv8xrwxq1n646mojm7f30j8il 0 366793 2698012 2639712 2026-07-30T18:32:14Z Khirid Harshad 138639 2698012 wikitext text/x-wiki {{रेल्वे स्थानक | नाव = गोरेगाव (पश्चिम) | स्थानिकनाव = | स्थानिकभाषा = | प्रकार = [[मुंबई मेट्रो]] स्थानक | चित्र = | चित्ररुंदी = | चित्रवर्णन = | पत्ता = | देश = [[भारत]] | उंची = | मार्ग = | जोडमार्ग = | अंतर = | इमारत = | फलाट = २ | खोली = | फलाटमजले = | मार्गिका = [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] | वाहनतळ = | सायकलस्टँड = | उद्घाटन = १९ जानेवारी २०२३ | बंद = | पुनर्बांधणी = | विद्युतीकरण = | संकेत = | मालकी = | चालक = | विभाग = | आधीचेनाव = | प्रवासीसंख्या = | प्रवासीकालखंड = | प्रवासीसंख्याटक्केफरक = | services = {{s-rail|title=मुंबई मेट्रो}} {{s-line|system=मुंबई मेट्रो|line=2A |previous=ओशिवरा|next=बांगुर नगर}} | map = {{पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)}} }} '''गोरेगाव (पश्चिम)''' हे [[मुंबई मेट्रो]]च्या [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] वरील एक स्थानक आहे. ह्या स्थानकाचे उद्घाटन १९ जानेवारी २०२३ रोजी झाले. {{मुंबई मेट्रो}} [[वर्ग:पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो) स्थानके]] k8pditn8f0zk7repehsvb7te2kd7utr 0 366794 2698013 2639717 2026-07-30T18:32:34Z Khirid Harshad 138639 2698013 wikitext text/x-wiki {{रेल्वे स्थानक | नाव = ओशिवरा | स्थानिकनाव = | स्थानिकभाषा = | प्रकार = [[मुंबई मेट्रो]] स्थानक | चित्र = | चित्ररुंदी = | चित्रवर्णन = | पत्ता = | देश = [[भारत]] | उंची = | मार्ग = | जोडमार्ग = | अंतर = | इमारत = | फलाट = २ | खोली = | फलाटमजले = | मार्गिका = [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] | वाहनतळ = | सायकलस्टँड = | उद्घाटन = १९ जानेवारी २०२३ | बंद = | पुनर्बांधणी = | विद्युतीकरण = | संकेत = | मालकी = | चालक = | विभाग = | आधीचेनाव = | प्रवासीसंख्या = | प्रवासीकालखंड = | प्रवासीसंख्याटक्केफरक = | services = {{s-rail|title=मुंबई मेट्रो}} {{s-line|system=मुंबई मेट्रो|line=2A |previous=लोअर ओशिवरा|next=गोरेगाव (पश्चिम)}} | map = {{पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)}} }} '''ओशिवरा''' हे [[मुंबई मेट्रो]]च्या [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] वरील एक स्थानक आहे. ह्या स्थानकाचे उद्घाटन १९ जानेवारी २०२३ रोजी झाले. {{मुंबई मेट्रो}} [[वर्ग:पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो) स्थानके]] 5zxg8hvh8up3prg7nivz8h3plsw2f99 0 366795 2698014 2639719 2026-07-30T18:32:56Z Khirid Harshad 138639 2698014 wikitext text/x-wiki {{रेल्वे स्थानक | नाव = लोअर ओशिवरा | स्थानिकनाव = | स्थानिकभाषा = | प्रकार = [[मुंबई मेट्रो]] स्थानक | चित्र = | चित्ररुंदी = | चित्रवर्णन = | पत्ता = | देश = [[भारत]] | उंची = | मार्ग = | जोडमार्ग = | अंतर = | इमारत = | फलाट = २ | खोली = | फलाटमजले = | मार्गिका = [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] | वाहनतळ = | सायकलस्टँड = | उद्घाटन = १९ जानेवारी २०२३ | बंद = | पुनर्बांधणी = | विद्युतीकरण = | संकेत = | मालकी = | चालक = | विभाग = | आधीचेनाव = | प्रवासीसंख्या = | प्रवासीकालखंड = | प्रवासीसंख्याटक्केफरक = | services = {{s-rail|title=मुंबई मेट्रो}} {{s-line|system=मुंबई मेट्रो|line=2A |previous=अंधेरी (पश्चिम)|next=ओशिवरा}} | map = {{पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)}} }} '''लोअर ओशिवरा''' हे [[मुंबई मेट्रो]]च्या [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] वरील एक स्थानक आहे. ह्या स्थानकाचे उद्घाटन १९ जानेवारी २०२३ रोजी झाले. {{मुंबई मेट्रो}} [[वर्ग:पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो) स्थानके]] 9gox8c42opedhgzzp6hg68is7iv9p4z 0 366796 2698015 2639718 2026-07-30T18:33:23Z Khirid Harshad 138639 2698015 wikitext text/x-wiki {{रेल्वे स्थानक | नाव = अंधेरी (पश्चिम) | स्थानिकनाव = | स्थानिकभाषा = | प्रकार = [[मुंबई मेट्रो]] स्थानक | चित्र = Andheri (West) metro station.jpg | चित्ररुंदी = | चित्रवर्णन = | पत्ता = | देश = [[भारत]] | उंची = | मार्ग = | जोडमार्ग = | अंतर = | इमारत = | फलाट = २ | खोली = | फलाटमजले = | मार्गिका = [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] | वाहनतळ = | सायकलस्टँड = | उद्घाटन = १९ जानेवारी २०२३ | बंद = | पुनर्बांधणी = | विद्युतीकरण = | संकेत = | मालकी = | चालक = | विभाग = | आधीचेनाव = | प्रवासीसंख्या = | प्रवासीकालखंड = | प्रवासीसंख्याटक्केफरक = | services = {{s-rail|title=मुंबई मेट्रो}} {{s-line|system=मुंबई मेट्रो|line=2A |previous=|next=लोअर ओशिवरा}} | map = {{पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)}} }} '''अंधेरी (पश्चिम)''' हे [[मुंबई मेट्रो]]च्या [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] वरील एक स्थानक आहे. ह्या स्थानकाचे उद्घाटन १९ जानेवारी २०२३ रोजी झाले. {{मुंबई मेट्रो}} [[वर्ग:पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो) स्थानके]] 3klf2wqp56k9b7o8sifz7ap7ludjn8c 0 367858 2698077 2692802 2026-07-31T03:45:32Z ~2026-42393-79 185820 2698077 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट दूरचित्रवाणी कार्यक्रम | कार्यक्रम = हळद रुसली कुंकू हसलं | चित्र = | लोगो_चित्र_शीर्षक = | उपशीर्षक = | प्रकार = | निर्माता = स्मृती शिंदे | निर्मिती संस्था = सोबो फिल्म्स | दिग्दर्शक = | क्रिएटीव्ह दिग्दर्शक = | सूत्रधार = | विजेते = | पंच = | आवाज = | अभिवाचक = | थीम संगीतसंगीतकार = | शीर्षकगीत = | अंतिम संगीत = | संगीतकार = | कलाकार = [[#कलाकार|खाली पहा]] | देश = [[भारत]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | वर्ष संख्या = | एपिसोड संख्या = ३५५ | कार्यकारी निर्माता = | सुपरवायझिंग निर्माता = | असोसिएट निर्माता = | सह निर्माता = | कथा संकलन = | संकलन = | स्थळ = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]] | कॅमेरा = | चालण्याचा वेळ = सोमवार ते शनिवार दुपारी १ वाजता | वाहिनी = [[स्टार प्रवाह]] | चित्र प्रकार = | ध्वनी प्रकार = | पहिला भाग = | प्रथम प्रसारण = ७ जुलै २०२५ | शेवटचे प्रसारण = ८ ऑगस्ट २०२६ | आधी = | नंतर = [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]] | सारखे = }} '''हळद रुसली कुंकू हसलं''' ही [[स्टार प्रवाह]] वाहिनीवर प्रसारित होणारी एक मालिका आहे. == कलाकार == * अभिषेक रहाळकर - दुष्यंत रांगणे-पाटील * समृद्धी केळकर - कृष्णा कोल्हापुरे / कृष्णा दुष्यंत रांगणे-पाटील * [[पूजा पवार]] - सुलोचना रांगणे-पाटील (बाळजाबाई) * [[आस्ताद काळे]] - आढळराव रांगणे-पाटील * [[बाळकृष्ण शिंदे]] - दलपत रांगणे-पाटील * अमित परब - जयकांत रांगणे-पाटील * विद्या संत - मैनावती रांगणे-पाटील * माधवी जुवेकर - सावित्री कोल्हापुरे * ज्योती निमसे - पूजा कोल्हापुरे / गौतमी केळकर * मृदुला कुलकर्णी - भक्ती कोल्हापुरे [[वर्ग:स्टार प्रवाह दूरचित्रवाहिनी मालिका]] [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]] j2akf7fulezt73c2ee4q00dc41i7pln 0 367991 2698160 2678818 2026-07-31T08:51:26Z Khirid Harshad 138639 /* कार्यरत */ 2698160 wikitext text/x-wiki [[File:Pune_Metro_Map_2025.jpg|इवलेसे|400x400अंश|पुणे मेट्रो रेल्वे नकाशा]] ही [[पुणे मेट्रो|पुणे मेट्रोच्या]] सर्व स्थानकांची यादी आहे, जी भारतातील [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] [[पुणे]] शहराला सेवा देणारी एक [[जलद परिवहन|जलद वाहतूक]] व्यवस्था आहे. पुणे मेट्रो ही भारतातील १५ वी मेट्रो प्रणाली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://themetrorailguy.com/2022/03/06/pics-pune-metro-phase-1-inaugurated-by-pm-modi/|title=(Pics) Pune Metro Phase 1 Inaugurated by PM Modi|date=6 March 2022|website=The Metro Rail Guy|access-date=7 March 2022}}</ref> हे [[महा मेट्रो|महाराष्ट्र मेट्रो रेल्वे कॉर्पोरेशन लिमिटेड]]द्वारे बांधले आणि चालवले जात आहे, ज्याचे उद्घाटन आणि लोकांसाठी चालू ६ मार्च २०२२ रोजी केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/india/story/pm-modi-shares-handwritten-note-on-inauguration-of-pune-metro-rail-project-1921365-2022-03-06|title=PM Modi inaugurates Pune metro rail project, shares handwritten note|date=6 March 2022|website=India Today|access-date=21 March 2022}}</ref> == मेट्रो स्थानके == {| class="wikitable" width="30%" |style="background-color:#AFEEEE"|† |टर्मिनल स्थानक |- |style="background-color:#FFFF99"|* |स्थानांतरण स्थानक |- |style="background-color:#F5DEB3"|†† |[[भारतीय रेल्वे]] / आंतरराज्य बस टर्मिनल्सला स्थानांतरण स्थानक |- |style="background-color:#F0E68C"|#* |[[भारतीय रेल्वे]] / आंतरराज्य बस टर्मिनल्सला टर्मिनल आणि स्थानांतरण स्थानक |} === कार्यरत === {|class="wikitable sortable" style="text-align: left;" style=font-size:95%; width="100%" ! rowspan="2" width="5%"|क्रमांक ! colspan="2" width="29%"|मेट्रो स्थानक ! rowspan="2" width="19%"|मार्गिका ! rowspan="2" width="12%"|सुरुवात ! rowspan="2" width="8%"|स्थान ! rowspan="2" width="24%"|नोंदी ! rowspan="2" width="5%"|संदर्भ |- ![[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]] ![[मराठी भाषा|मराठी]] |- !१ |align="center"|Anand Nagar (Pune) |align="center"|{{मेट्रो|आनंद नगर (पुणे)}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|६ मार्च २०२२ |align="center"|उन्नत | |<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/pune/pune-metro-commuters-pmc-7827740/|title=Pune Metro helps commuters escape heat, road traffic|newspaper=द इंडियन एक्सप्रेस|date=21 March 2022|access-date=21 March 2022}}</ref> |- !२ |align="center"|Bopodi |align="center"|{{मेट्रो|बोपोडी}} |align="center"|[[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]] |align="center"|१ ऑगस्ट २०२३ |align="center"|उन्नत | | |- !३ |align="center"|Bund Garden |align="center"|{{मेट्रो|बंड गार्डन}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|६ मार्च २०२४ |align="center"|उन्नत | | |- !४ |align="center"|Chhatrapati Sambhaji Udyan |align="center"|{{मेट्रो|छत्रपती संभाजी उद्यान}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|१ ऑगस्ट २०२३ |align="center"|उन्नत | | |- !५ | style="background-color:#F5DEB3" align="center"|Dapodi†† |align="center"|{{मेट्रो|दापोडी}} |align="center"|[[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]] |align="center"|१ ऑगस्ट २०२३ |align="center"|उन्नत |align="center"|[[दापोडी रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल | |- !६ |align="center"|Deccan Gymkhana |align="center"|{{मेट्रो|डेक्कन जिमखाना}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|१ ऑगस्ट २०२३ |align="center"|उन्नत | | |- !७ | style="background-color:#FFFF99" align="center"|District Court Pune* |align="center"|{{मेट्रो|जिल्हा न्यायालय पुणे}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]]<br>[[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]]<br>[[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] |align="center"|१ ऑगस्ट २०२३<br>बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत<br>भूमिगत | | |- !८ |align="center"|Garware College |align="center"|{{मेट्रो|गरवारे महाविद्यालय}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|६ मार्च २०२२ |align="center"|उन्नत | |<ref name="htimes1">{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cities/pune-news/pune-metro-to-start-operations-from-3pm-today-101646490577256.html|title=Pune Metro to start operations from 3pm today|publisher=Hindustan Times|date=6 March 2022|access-date=21 March 2022}}</ref> |- !९ |align="center"|Kalyani Nagar |align="center"|{{मेट्रो|कल्याणी नगर}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|६ मार्च २०२४ |align="center"|उन्नत | | |- !१० |align="center"|Kasarwadi |align="center"|{{मेट्रो|कासारवाडी}} |align="center"|[[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]] |align="center"|६ मार्च २०२२ |align="center"|उन्नत | |<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/pune/pune-metro-stations-name-is-creating-confusion-must-be-changed-say-commuters-7817708/|title=Pune Metro station's name is creating confusion, must be changed, say commuters|newspaper=द इंडियन एक्सप्रेस|date=15 March 2022|access-date=21 March 2022}}</ref> |- !११ |align="center"|Kasba Peth |align="center"|{{मेट्रो|कसबा पेठ}} |align="center"|[[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]] |align="center"|२९ सप्टेंबर २०२४ |align="center"|भूमिगत | | |- !१२ |style="background-color:#F5DEB3" align="center"|Khadki†† |align="center"|{{मेट्रो|खडकी}} |align="center"|[[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]] |align="center"|२१ जून २०२५ |align="center"|उन्नत |align="center"|[[खडकी रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल | |- !१३ |align="center"|Mahatma Phule Mandai |align="center"|{{मेट्रो|महात्मा फुले मंडई}} |align="center"|[[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]] |align="center"|२९ सप्टेंबर २०२४ |align="center"|भूमिगत | | |- !१४ |style="background-color:#F5DEB3" align="center"|Nashik Phata†† |align="center"|{{मेट्रो|नाशिक फाटा}} |align="center"|[[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]] |align="center"|६ मार्च २०२२ |align="center"|उन्नत |align="center"|[[कासारवाडी रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/pune/following-clamour-pune-metro-to-rename-bhosari-and-budhwar-peth-stations-7825634/|title=Following clamour, Pune Metro to rename Bhosari and Budhwar Peth stations|newspaper=द इंडियन एक्सप्रेस|date=20 March 2022|access-date=21 March 2022}}</ref> |- !१५ |align="center"|Paud Phata |align="center"|{{मेट्रो|पौड फाटा}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|६ मार्च २०२२ |align="center"|उन्नत | | |- !१६ | style="background-color:#AFEEEE" align="center"|PCMC Bhavan† |align="center"|{{मेट्रो|पिंपरी-चिंचवड महानगरपालिका भवन}} |align="center"|[[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]] |align="center"|६ मार्च २०२२ |align="center"|उन्नत | |<ref name="htimes1"/> |- !१७ |align="center"|Phugewadi |align="center"|{{मेट्रो|फुगेवाडी}} |align="center"|[[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]] |align="center"|६ मार्च २०२२ |align="center"|उन्नत | |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/phugewadi-metro-station-nearly-90-complete/articleshow/84103008.cms|title=Pune: Phugewadi Metro station nearly 90% complete|work=The Times of India|date=4 July 2021|access-date=21 March 2022}}</ref> |- !१८ |align="center"|PMC Bhavan |align="center"|{{मेट्रो|पुणे महानगरपालिका भवन}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|१ ऑगस्ट २०२३ |align="center"|उन्नत | | |- !१९ |style="background-color:#F5DEB3" align="center"|Pune Railway Station†† |align="center"|{{मेट्रो|पुणे रेल्वे स्थानक}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|१ ऑगस्ट २०२३ |align="center"|उन्नत |align="center"|[[पुणे जंक्शन रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल | |- !२० |align="center"|R.T.O. Pune |align="center"|{{मेट्रो|आर.टी.ओ. पुणे}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|१ ऑगस्ट २०२३ |align="center"|उन्नत | | |- !२१ | style="background-color:#AFEEEE" align="center"|Ramwadi† |align="center"|{{मेट्रो|रामवाडी}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|६ मार्च २०२४ |align="center"|उन्नत | | |- !२२ |align="center"|Ruby Hall Clinic |align="center"|{{मेट्रो|रुबी हॉल क्लिनिक}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|१ ऑगस्ट २०२३ |align="center"|उन्नत | | |- !२३ |align="center"|Sant Tukaram Nagar |align="center"|{{मेट्रो|संत तुकाराम नगर}} |align="center"|[[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]] |align="center"|६ मार्च २०२२ |align="center"|उन्नत | |<ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/good-news-for-punekars-citys-first-metro-station-sant-tukaram-nagar-is-ready|title=Good news for Punekars: City's first metro station, Sant Tukaram Nagar, is ready|publisher=The Free Press Journal|date=9 February 2021|access-date=21 March 2022}}</ref> |- !२४ | style="background-color:#F5DEB3" align="center"|Shivaji Nagar†† |align="center"|{{मेट्रो|शिवाजी नगर}} |align="center"|[[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]]<br>[[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] |align="center"|१ ऑगस्ट २०२३<br>बांधकामाधीन |align="center"|भूमिगत |align="center"|[[शिवाजी नगर रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल | |- !२५ |align="center"|SNDT College |align="center"|{{मेट्रो|एसएनडीटी महाविद्यालय}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|६ मार्च २०२२ |align="center"|उन्नत | |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/pune-nal-stop-flyover-to-open-for-vehicular-traffic-on-sunday/articleshow/90138662.cms|title=Pune: Nal Stop flyover to open for vehicular traffic on Sunday|work=The Times of India|date=11 March 2022|access-date=21 March 2022}}</ref> |- !२६ | style="background-color:#F0E68C" align="center"|Swargate#* |align="center"|{{मेट्रो|स्वारगेट}} |align="center"|[[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]] |align="center"|२९ सप्टेंबर २०२४ |align="center"|भूमिगत | | |- !२७ | style="background-color:#AFEEEE" align="center"|Vanaz† |align="center"|{{मेट्रो|वनाझ}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|६ मार्च २०२२ |align="center"|उन्नत | |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cities/pune-news/vanazgarware-metro-route-receives-cmrs-certification-ahead-of-pm-s-visit-101646065664086.html|title=Vanaz-Garware metro route receives CMRS certification ahead of PM's visit |publisher=The Hindustan Times|date=28 February 2022|access-date=21 March 2022}}</ref> |- !२८ |align="center"|Yerwada |align="center"|{{मेट्रो|येरवडा}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|२१ ऑगस्ट २०२४ |align="center"|उन्नत | | |} === बांधकामाधीन === {|class="wikitable sortable" style="text-align: left;" style=font-size:95%; width="100%" ! rowspan="2" width="5%"|क्रमांक ! colspan="2" width="29%"|मेट्रो स्थानक ! rowspan="2" width="19%"|मार्गिका ! rowspan="2" width="12%"|सुरुवात ! rowspan="2" width="8%"|स्थान ! rowspan="2" width="24%"|नोंदी ! rowspan="2" width="5%"|संदर्भ |- ![[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]] ![[मराठी भाषा|मराठी]] |- !१ |align="center"|Agriculture College |align="center"|कृषी महाविद्यालय |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- !२ | style="background-color:#F5DEB3" align="center"|Akurdi†† |align="center"|आकुर्डी |align="center"|[[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत |align="center"|[[आकुर्डी रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल | |- !३ |align="center"|Bakori Phata |align="center"|बकोरी फाटा |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- !४ |align="center"|Balaji Nagar |align="center"|बालाजी नगर |align="center"|[[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- !५ |align="center"|Balewadi Phata |align="center"|बालेवाडी फाटा |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- !६ |align="center"|Balewadi Stadium |align="center"|बालेवाडी स्टेडियम |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- !७ |align="center"|Baner |align="center"|बाणेर |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- !८ |align="center"|Baner Gaon |align="center"|बाणेर गाव |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- !९ |align="center"|Bhakti Shakti |align="center"|भक्ती शक्ती |align="center"|[[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- !१० |align="center"|Bibwewadi |align="center"|बिबवेवाडी |align="center"|[[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- !११ |align="center"|Chandni Chowk |align="center"|चांदणी चौक |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- !१२ | style="background-color:#F5DEB3" align="center"|Chinchwad†† |align="center"|चिंचवड |align="center"|[[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत |align="center"|[[चिंचवड रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल | |- !१३ |align="center"|Dohler |align="center"|डोहलर |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- !१४ |align="center"|Hinjawadi |align="center"|हिंजवडी |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- !१५ |align="center"|Indian Agricultural Research Institute |align="center"|भारतीय कृषी संशोधन संस्था |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- !१६ |align="center"|Infosys Phase 2 |align="center"|इन्फोसिस टप्पा २ |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- !१७ |align="center"|Katraj |align="center"|कात्रज |align="center"|[[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- !१८ |align="center"|Kharadi Bypass |align="center"|खराडी बायपास |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- !१९ |align="center"|Kothrud Bus Depot |align="center"|कोथरूड बस डेपो |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- !२० |align="center"|Laxmi Nagar |align="center"|लक्ष्मी नगर |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- !२१ |align="center"|Market Yard |align="center"|मार्केट यार्ड |align="center"|[[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- !२२ |align="center"|Megapolis Circle |align="center"|मेगापोलिस सर्कल |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- !२३ |align="center"|N.I.C.M.A.R. |align="center"|एन.आय.सी.एम.ए.आर. |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- !२४ |align="center"|Nigdi |align="center"|निगडी |align="center"|[[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- !२५ |align="center"|Padmavati |align="center"|पद्मावती |align="center"|[[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- !२६ |align="center"|Pall India |align="center"|पॉल इंडिया |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- !२७ |align="center"|Quadron |align="center"|क्वाड्रोन |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- !२८ |align="center"|Ram Nagar |align="center"|राम नगर |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- !२९ |align="center"|Range Hills |align="center"|रेंज हिल्स |align="center"|[[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- !३० |align="center"|Reserve Bank of India |align="center"|रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- !३१ |align="center"|Sakal Nagar |align="center"|सकाळ नगर |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- !३२ |align="center"|Savitribai Phule Pune University |align="center"|सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- !३३ |align="center"|Shivaji Chowk (Pune) |align="center"|शिवाजी चौक (पुणे) |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- !३४ |align="center"|Siddharth Nagar |align="center"|सिद्धार्थ नगर |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- !३५ |align="center"|Somnath Nagar |align="center"|सोमनाथ नगर |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- !३६ |align="center"|Tuljabhavani Nagar |align="center"|तुळजाभवानी नगर |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- !३७ |align="center"|Ubale Nagar |align="center"|उबाळे नगर |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- !३८ |align="center"|Upper Kharadi Road |align="center"|अप्पर खराडी रस्ता |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- !३९ |align="center"|Viman Nagar |align="center"|विमान नगर |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- !४० |align="center"|Vithalwadi |align="center"|विठ्ठलवाडी |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- !४१ |align="center"|Wagheshwar Temple |align="center"|वाघेश्वर मंदिर |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- !४२ |align="center"|Wagholi |align="center"|वाघोली |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- !४३ |align="center"|Wakad Chowk |align="center"|वाकड चौक |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- !४४ |align="center"|Wipro Technologies |align="center"|विप्रो तंत्रज्ञान |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |} == सांख्यिकी == {| class="₠wikitable" width="35%" |मेट्रो स्थानकांची एकूण संख्या | width="5%" align="center" |<span style="font-size:125%;">'''७२'''</span> |- |कार्यरत मेट्रो स्थानकांची एकूण संख्या | width="5%" align="center" |<span style="font-size:125%;">'''२८'''</span> |- |बांधकामाधीन मेट्रो स्थानकांची एकूण संख्या | width="5%" align="center" |<span style="font-size:125%;">'''४४'''</span> |- | width="25%" |अदलाबदल स्थानकांची संख्या | width="5%" align="center" |<span style="font-size:125%;">'''२'''</span> |- | width="25%" |उन्नत स्थानकांची संख्या | width="5%" align="center" |<span style="font-size:125%;">'''६८'''</span> |- | width="25%" |भूमिगत स्थानकांची संख्या | width="5%" align="center" |<span style="font-size:125%;">'''५'''</span> |- | width="25%" |जमिनीवरील स्थानकांची संख्या | width="5%" align="center" |<span style="font-size:125%;">'''०'''</span> |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:पुणे मेट्रो]] 8bmmwcocw6kyn0a0rosxtvp61146jgp 10 368089 2698106 2678816 2026-07-31T06:22:17Z Khirid Harshad 138639 2698106 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = पुणे मेट्रो | state = <includeonly>{{{state|autocollapsed}}}</includeonly> | title = [[पुणे मेट्रो]] [[पुणे मेट्रो स्थानकांची यादी|स्थानके]] |listclass = hlist | groupstyle = text-align: right; background: transparent; | group1 = [[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]] | list1 = *''{{मेट्रो|कात्रज}}'', *''{{मेट्रो|बालाजी नगर}}'', *''{{मेट्रो|पद्मावती}}'', *''{{मेट्रो|बिबवेवाडी}}'', *''{{मेट्रो|मार्केट यार्ड}}'', *{{मेट्रो|स्वारगेट}}, *{{मेट्रो|महात्मा फुले मंडई}}, *{{मेट्रो|कसबा पेठ}}, *'''{{मेट्रो|जिल्हा न्यायालय (पुणे)}}''', *'''{{मेट्रो|शिवाजी नगर}}''', *''{{मेट्रो|रेंज हिल्स}}'', *{{मेट्रो|खडकी}}, *{{मेट्रो|बोपोडी}}, *{{मेट्रो|दापोडी}}, *{{मेट्रो|फुगेवाडी}}, *{{मेट्रो|कासारवाडी}}, *{{मेट्रो|नाशिक फाटा}}, *{{मेट्रो|संत तुकाराम नगर}}, *{{मेट्रो|पिंपरी-चिंचवड महानगरपालिका भवन}}, *''{{मेट्रो|चिंचवड}}'', *''{{मेट्रो|आकुर्डी}}'', *''{{मेट्रो|निगडी}}'', *''{{मेट्रो|भक्ती शक्ती}}'' | group2 = [[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] | list2 = *''{{मेट्रो|चांदणी चौक}}'', *''{{मेट्रो|कोथरूड बस डेपो}}'', *{{मेट्रो|वनाझ}}, *{{मेट्रो|आनंद नगर (पुणे)}}, *{{मेट्रो|पौड फाटा}}, *{{मेट्रो|एसएनडीटी महाविद्यालय}}, *{{मेट्रो|गरवारे महाविद्यालय}}, *{{मेट्रो|डेक्कन जिमखाना}}, *{{मेट्रो|छत्रपती संभाजी उद्यान}}, *{{मेट्रो|पुणे महानगरपालिका भवन}}, *'''{{मेट्रो|जिल्हा न्यायालय (पुणे)}}''', *{{मेट्रो|आर.टी.ओ. (पुणे)}}, *{{मेट्रो|पुणे रेल्वे स्थानक}}, *{{मेट्रो|रुबी हॉल क्लिनिक}}, *{{मेट्रो|बंड गार्डन}}, *{{मेट्रो|येरवडा}}, *{{मेट्रो|कल्याणी नगर}}, *{{मेट्रो|रामवाडी}}, *''{{मेट्रो|विमान नगर}}'', *''{{मेट्रो|सोमनाथ नगर}}'', *''{{मेट्रो|खराडी बायपास}}'', *''{{मेट्रो|तुळजा भवानी नगर}}'', *''{{मेट्रो|उबाळे नगर}}'', *''{{मेट्रो|अप्पर खराडी रस्ता}}'', *''{{मेट्रो|वाघेश्वर मंदिर}}'', *''{{मेट्रो|वाघोली}}'', *''{{मेट्रो|सिद्धार्थ नगर}}'', *''{{मेट्रो|बकोरी फाटा}}'', *''{{मेट्रो|विठ्ठलवाडी}}'' | group3 = [[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] | list3 = *''{{मेट्रो|मेगापोलिस सर्कल}}'', *''{{मेट्रो|क्वाड्रोन}}'', *''{{मेट्रो|इन्फोसिस टप्पा २}}'', *''{{मेट्रो|डोहलर}}'', *''{{मेट्रो|विप्रो तंत्रज्ञान}}'', *''{{मेट्रो|पॉल इंडिया}}'', *''{{मेट्रो|शिवाजी चौक}}'', *''{{मेट्रो|हिंजवडी}}'', *''{{मेट्रो|वाकड चौक}}'', *''{{मेट्रो|बालेवाडी स्टेडियम}}'', *''{{मेट्रो|एन.आय.सी.एम.ए.आर.}}'', *''{{मेट्रो|राम नगर (पुणे)}}'', *''{{मेट्रो|लक्ष्मी नगर}}'', *''{{मेट्रो|बालेवाडी फाटा}}'', *''{{मेट्रो|बाणेर गाव}}'', *''{{मेट्रो|बाणेर}}'', *''{{मेट्रो|भारतीय कृषी संशोधन संस्था}}'', *''{{मेट्रो|सकाळ नगर}}'', *''{{मेट्रो|सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ}}'', *''{{मेट्रो|रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया}}'', *''{{मेट्रो|कृषी महाविद्यालय}}'', *'''{{मेट्रो|शिवाजी नगर}}''', *'''{{मेट्रो|जिल्हा न्यायालय (पुणे)}}''' }}<noinclude> [[वर्ग:पुणे मेट्रो साचे]] </noinclude> fgwnwczg8gwwpi0ouxvfo6rb16i6afg 2698154 2698106 2026-07-31T08:37:50Z Khirid Harshad 138639 /* */ 2698154 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = पुणे मेट्रो | state = <includeonly>{{{state|autocollapsed}}}</includeonly> | title = [[पुणे मेट्रो]] [[पुणे मेट्रो स्थानकांची यादी|स्थानके]] |listclass = hlist | groupstyle = text-align: right; background: transparent; | group1 = [[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]] | list1 = *''{{मेट्रो|कात्रज}}'', *''{{मेट्रो|बालाजी नगर}}'', *''{{मेट्रो|पद्मावती}}'', *''{{मेट्रो|बिबवेवाडी}}'', *''{{मेट्रो|मार्केट यार्ड}}'', *{{मेट्रो|स्वारगेट}}, *{{मेट्रो|महात्मा फुले मंडई}}, *{{मेट्रो|कसबा पेठ}}, *'''{{मेट्रो|जिल्हा न्यायालय पुणे}}''', *'''{{मेट्रो|शिवाजी नगर}}''', *''{{मेट्रो|रेंज हिल्स}}'', *{{मेट्रो|खडकी}}, *{{मेट्रो|बोपोडी}}, *{{मेट्रो|दापोडी}}, *{{मेट्रो|फुगेवाडी}}, *{{मेट्रो|कासारवाडी}}, *{{मेट्रो|नाशिक फाटा}}, *{{मेट्रो|संत तुकाराम नगर}}, *{{मेट्रो|पिंपरी-चिंचवड महानगरपालिका भवन}}, *''{{मेट्रो|चिंचवड}}'', *''{{मेट्रो|आकुर्डी}}'', *''{{मेट्रो|निगडी}}'', *''{{मेट्रो|भक्ती शक्ती}}'' | group2 = [[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] | list2 = *''{{मेट्रो|चांदणी चौक}}'', *''{{मेट्रो|कोथरूड बस डेपो}}'', *{{मेट्रो|वनाझ}}, *{{मेट्रो|आनंद नगर (पुणे)}}, *{{मेट्रो|पौड फाटा}}, *{{मेट्रो|एसएनडीटी महाविद्यालय}}, *{{मेट्रो|गरवारे महाविद्यालय}}, *{{मेट्रो|डेक्कन जिमखाना}}, *{{मेट्रो|छत्रपती संभाजी उद्यान}}, *{{मेट्रो|पुणे महानगरपालिका भवन}}, *'''{{मेट्रो|जिल्हा न्यायालय पुणे}}''', *{{मेट्रो|आर.टी.ओ. पुणे}}, *{{मेट्रो|पुणे रेल्वे स्थानक}}, *{{मेट्रो|रुबी हॉल क्लिनिक}}, *{{मेट्रो|बंड गार्डन}}, *{{मेट्रो|येरवडा}}, *{{मेट्रो|कल्याणी नगर}}, *{{मेट्रो|रामवाडी}}, *''{{मेट्रो|विमान नगर}}'', *''{{मेट्रो|सोमनाथ नगर}}'', *''{{मेट्रो|खराडी बायपास}}'', *''{{मेट्रो|तुळजा भवानी नगर}}'', *''{{मेट्रो|उबाळे नगर}}'', *''{{मेट्रो|अप्पर खराडी रस्ता}}'', *''{{मेट्रो|वाघेश्वर मंदिर}}'', *''{{मेट्रो|वाघोली}}'', *''{{मेट्रो|सिद्धार्थ नगर}}'', *''{{मेट्रो|बकोरी फाटा}}'', *''{{मेट्रो|विठ्ठलवाडी}}'' | group3 = [[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] | list3 = *''{{मेट्रो|मेगापोलिस सर्कल}}'', *''{{मेट्रो|क्वाड्रोन}}'', *''{{मेट्रो|इन्फोसिस टप्पा २}}'', *''{{मेट्रो|डोहलर}}'', *''{{मेट्रो|विप्रो तंत्रज्ञान}}'', *''{{मेट्रो|पॉल इंडिया}}'', *''{{मेट्रो|शिवाजी चौक}}'', *''{{मेट्रो|हिंजवडी}}'', *''{{मेट्रो|वाकड चौक}}'', *''{{मेट्रो|बालेवाडी स्टेडियम}}'', *''{{मेट्रो|एन.आय.सी.एम.ए.आर.}}'', *''{{मेट्रो|राम नगर (पुणे)}}'', *''{{मेट्रो|लक्ष्मी नगर (पुणे)}}'', *''{{मेट्रो|बालेवाडी फाटा}}'', *''{{मेट्रो|बाणेर गाव}}'', *''{{मेट्रो|बाणेर}}'', *''{{मेट्रो|भारतीय कृषी संशोधन संस्था}}'', *''{{मेट्रो|सकाळ नगर}}'', *''{{मेट्रो|सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ}}'', *''{{मेट्रो|रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया}}'', *''{{मेट्रो|कृषी महाविद्यालय}}'', *'''{{मेट्रो|शिवाजी नगर}}''', *'''{{मेट्रो|जिल्हा न्यायालय पुणे}}''' }}<noinclude> [[वर्ग:पुणे मेट्रो साचे]] </noinclude> rvqirbko2hbusjmcbe23rrg8pz2cx72 10 372431 2698108 2678817 2026-07-31T06:24:49Z Khirid Harshad 138639 2698108 wikitext text/x-wiki {{routemap | inline = <includeonly>1</includeonly> | title = पुणे मेट्रो | collapse = <includeonly>yes</includeonly> | navbar = पुणे मेट्रो मार्ग | map = ! !leer\exKBHFa violet\leer~~{{मेट्रो|भक्ती शक्ती}} ([[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]]) ([[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]])~~{{मेट्रो|मेगापोलिस सर्कल}}~~! !exKBHFa pink\exBHF violet\leer~~{{मेट्रो|निगडी}} {{मेट्रो|क्वाड्रोन}}~~! !exBHF pink\exBHF violet\leer~~{{मेट्रो|आकुर्डी}} {{rint|mumbai|suburban|link=आकुर्डी रेल्वे स्थानक}} {{मेट्रो|इन्फोसिस टप्पा २}}~~! !exBHF pink\exBHF violet\leer~~{{मेट्रो|चिंचवड}} {{rint|mumbai|suburban|link=चिंचवड रेल्वे स्थानक}} ! !exSTR pink\STR violet\leer {{मेट्रो|डोहलर}}~~! !exBHF pink\STR violet\exKBHFa cyan~~{{मेट्रो|विठ्ठलवाडी}} ([[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]]) {{मेट्रो|विप्रो तंत्रज्ञान}}~~! !exBHF pink\STR violet\exBHF cyan~~{{मेट्रो|बकोरी फाटा}} {{मेट्रो|पॉल इंडिया}}~~! !exBHF pink\STR violet\exBHF cyan~~{{मेट्रो|सिद्धार्थ नगर}} {{मेट्रो|शिवाजी चौक}}~~! !exBHF pink\STR violet\exBHF cyan~~{{मेट्रो|वाघोली}} {{मेट्रो|हिंजवडी}}~~! !exBHF pink\STR violet\exBHF cyan~~{{मेट्रो|वाघेश्वर मंदिर}} {{मेट्रो|वाकड चौक}}! !exBHF pink\STR violet\exBHF cyan~~{{मेट्रो|अप्पर खराडी रस्ता}} ! !exSTR pink\STR violet\exSTR cyan ! !exSTR pink\BHF violet\exSTR cyan~~{{मेट्रो|पिंपरी-चिंचवड महानगरपालिका भवन}} ! !exSTR pink\BHF violet\exSTR cyan~~{{मेट्रो|संत तुकाराम नगर}} {{rint|bus|1|link=महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ}} ! !exSTR pink\BHF violet\exSTR cyan~~{{मेट्रो|नाशिक फाटा}} ! !exSTR pink\BHF violet\exSTR cyan~~{{मेट्रो|कासारवाडी}} {{rint|mumbai|suburban|link=कासारवाडी रेल्वे स्थानक}} ! !exSTR pink\BHF violet\exSTR cyan~~{{मेट्रो|फुगेवाडी}} ! !exSTR pink\STR violet\exSTR cyan {{मेट्रो|बालेवाडी स्टेडियम}}~~! !exBHF pink\STR violet\exBHF cyan~~{{मेट्रो|उबाळे नगर}} {{मेट्रो|एन.आय.सी.एम.ए.आर.}}~~! !exBHF pink\STR violet\exBHF cyan~~{{मेट्रो|तुळजाभवानी नगर}} {{मेट्रो|रामनगर (पुणे)}}~~! !exBHF pink\STR violet\exBHF cyan~~{{मेट्रो|खराडी बायपास}} {{मेट्रो|लक्ष्मी नगर (पुणे)}}~~! !exBHF pink\STR violet\exBHF cyan~~{{मेट्रो|सोमनाथ नगर}} {{मेट्रो|बालेवाडी फाटा}}! !exBHF pink\STR violet\exBHF cyan~~{{मेट्रो|विमान नगर}} ! !exSTR pink\STR violet\exSTR cyan ! !exSTR pink\BHF violet\exSTR cyan~~{{मेट्रो|दापोडी}} {{rint|mumbai|suburban|link=दापोडी रेल्वे स्थानक}} ! !exSTR pink\BHF violet\exSTR cyan~~{{मेट्रो|बोपोडी}} ! !exSTR pink\BHF violet\exSTR cyan~~{{मेट्रो|खडकी}} {{rint|mumbai|suburban|link=खडकी रेल्वे स्थानक}} ! !exSTR pink\exBHF violet\exSTR cyan~~{{मेट्रो|रेंज हिल्स}} ! !exSTR pink\STR violet\exSTR cyan {{मेट्रो|बाणेर गाव}}~~! !exBHF pink\STR violet\BHF cyan~~{{मेट्रो|रामवाडी}} {{मेट्रो|बाणेर}}~~! !exBHF pink\STR violet\BHF cyan~~{{मेट्रो|कल्याणी नगर}} {{मेट्रो|भारतीय कृषी संशोधन संस्था}}~~! !exBHF pink\STR violet\BHF cyan~~{{मेट्रो|येरवडा}} {{मेट्रो|सकाळ नगर}}~~! !exBHF pink\STR violet \BHF cyan~~{{मेट्रो|बंड गार्डन}} {{मेट्रो|सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ}}~~! !exBHF pink\STR violet\BHF cyan~~{{मेट्रो|रुबी हॉल क्लिनिक}} {{मेट्रो|रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया}}~~! !exBHF pink\STR violet\BHF cyan~~{{मेट्रो|पुणे रेल्वे स्थानक}} {{rint|mumbai|suburban|link=पुणे जंक्शन रेल्वे स्थानक}} {{rint|bus|1|link=महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ}} {{मेट्रो|कृषी महाविद्यालय}}~~! !exBHF pink\STR violet\BHF cyan~~{{मेट्रो|आर.टी.ओ. (पुणे)}} exSTR pink\STR violet\STR cyan ([[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]]) {{मेट्रो|शिवाजी नगर}}~~! !exBHF pink\BHF violet\STR cyan~~{{मेट्रो|शिवाजी नगर}} {{rint|mumbai|suburban|link=शिवाजी नगर रेल्वे स्थानक}} {{rint|bus|1|link=महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ}} ([[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]]) exSTR pink\STR violet!~STRc2 cyan\STR3 cyan ({{BSsplit|जांभळी|मार्गिका|जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)}}, {{BSsplit|ॲक्वा|मार्गिका|ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)}}, {{BSsplit|गुलाबी|मार्गिका|गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)}}) {{मेट्रो|जिल्हा न्यायालय (पुणे)}}~~! !STRc2 cyan!~exSTRl pink\exENDEeq pink!~INT3+1 cyan!~STR violet!~lvINT\STRc4 cyan STR+1 cyan\STRc4 cyan!~STR violet\leer {{मेट्रो|पुणे महानगरपालिका भवन}}~~! !BHF cyan\BHF violet\leer~~{{मेट्रो|कसबा पेठ}} {{मेट्रो|छत्रपती संभाजी उद्यान}}~~! !BHF cyan\BHF violet\leer~~{{मेट्रो|महात्मा फुले मंडई}} {{मेट्रो|डेक्कन जिमखाना}}~~! !BHF cyan\BHF violet\leer~~{{मेट्रो|स्वारगेट}} {{rint|bus|1|link=महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ}} {{मेट्रो|गरवारे महाविद्यालय}}~~! !BHF cyan\exBHF violet\leer~~{{मेट्रो|मार्केट यार्ड}} {{मेट्रो|एसएनडीटी महाविद्यालय}}~~! !BHF cyan\exBHF violet\leer~~{{मेट्रो|बिबवेवाडी}} {{मेट्रो|पौड फाटा}}~~! !BHF cyan\exBHF violet\leer~~{{मेट्रो|पद्मावती}} {{मेट्रो|आनंद नगर (पुणे)}}~~! !BHF cyan\exBHF violet\leer~~{{मेट्रो|बालाजी नगर}} {{मेट्रो|वनाझ}}~~! !BHF cyan\exKBHFe violet\leer~~{{मेट्रो|कात्रज}} ([[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]]) {{मेट्रो|कोथरूड डेपो}}~~! !exBHF cyan\leer\leer ([[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]]) {{मेट्रो|चांदणी चौक}}! !exKBHFe cyan\leer\leer }}<noinclude> [[वर्ग:पुणे मेट्रो साचे]] </noinclude> 93mf4riy555lr2q7a7muzwm3ij2jeg8 2698159 2698108 2026-07-31T08:49:44Z Khirid Harshad 138639 /* */ 2698159 wikitext text/x-wiki {{routemap | inline = <includeonly>1</includeonly> | title = पुणे मेट्रो | collapse = <includeonly>yes</includeonly> | navbar = पुणे मेट्रो मार्ग | map = ! !leer\exKBHFa violet\leer~~{{मेट्रो|भक्ती शक्ती}} ([[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]]) ([[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]])~~{{मेट्रो|मेगापोलिस सर्कल}}~~! !exKBHFa pink\exBHF violet\leer~~{{मेट्रो|निगडी}} {{मेट्रो|क्वाड्रोन}}~~! !exBHF pink\exBHF violet\leer~~{{मेट्रो|आकुर्डी}} {{rint|mumbai|suburban|link=आकुर्डी रेल्वे स्थानक}} {{मेट्रो|इन्फोसिस टप्पा २}}~~! !exBHF pink\exBHF violet\leer~~{{मेट्रो|चिंचवड}} {{rint|mumbai|suburban|link=चिंचवड रेल्वे स्थानक}} ! !exSTR pink\STR violet\leer {{मेट्रो|डोहलर}}~~! !exBHF pink\STR violet\exKBHFa cyan~~{{मेट्रो|विठ्ठलवाडी}} ([[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]]) {{मेट्रो|विप्रो तंत्रज्ञान}}~~! !exBHF pink\STR violet\exBHF cyan~~{{मेट्रो|बकोरी फाटा}} {{मेट्रो|पॉल इंडिया}}~~! !exBHF pink\STR violet\exBHF cyan~~{{मेट्रो|सिद्धार्थ नगर}} {{मेट्रो|शिवाजी चौक}}~~! !exBHF pink\STR violet\exBHF cyan~~{{मेट्रो|वाघोली}} {{मेट्रो|हिंजवडी}}~~! !exBHF pink\STR violet\exBHF cyan~~{{मेट्रो|वाघेश्वर मंदिर}} {{मेट्रो|वाकड चौक}}! !exBHF pink\STR violet\exBHF cyan~~{{मेट्रो|अप्पर खराडी रस्ता}} ! !exSTR pink\STR violet\exSTR cyan ! !exSTR pink\BHF violet\exSTR cyan~~{{मेट्रो|पिंपरी-चिंचवड महानगरपालिका भवन}}{{rint|bus|1|link=पिंपरी-चिंचवड बस स्थानक}} ! !exSTR pink\BHF violet\exSTR cyan~~{{मेट्रो|संत तुकाराम नगर}} ! !exSTR pink\BHF violet\exSTR cyan~~{{मेट्रो|नाशिक फाटा}} {{rint|mumbai|suburban|link=कासारवाडी रेल्वे स्थानक}} ! !exSTR pink\BHF violet\exSTR cyan~~{{मेट्रो|कासारवाडी}} ! !exSTR pink\BHF violet\exSTR cyan~~{{मेट्रो|फुगेवाडी}} ! !exSTR pink\STR violet\exSTR cyan {{मेट्रो|बालेवाडी स्टेडियम}}~~! !exBHF pink\STR violet\exBHF cyan~~{{मेट्रो|उबाळे नगर}} {{मेट्रो|एन.आय.सी.एम.ए.आर.}}~~! !exBHF pink\STR violet\exBHF cyan~~{{मेट्रो|तुळजाभवानी नगर}} {{मेट्रो|राम नगर (पुणे)}}~~! !exBHF pink\STR violet\exBHF cyan~~{{मेट्रो|खराडी बायपास}} {{मेट्रो|लक्ष्मी नगर (पुणे)}}~~! !exBHF pink\STR violet\exBHF cyan~~{{मेट्रो|सोमनाथ नगर}} {{मेट्रो|बालेवाडी फाटा}}! !exBHF pink\STR violet\exBHF cyan~~{{मेट्रो|विमान नगर}} ! !exSTR pink\STR violet\exSTR cyan ! !exSTR pink\BHF violet\exSTR cyan~~{{मेट्रो|दापोडी}} {{rint|mumbai|suburban|link=दापोडी रेल्वे स्थानक}} ! !exSTR pink\BHF violet\exSTR cyan~~{{मेट्रो|बोपोडी}} ! !exSTR pink\BHF violet\exSTR cyan~~{{मेट्रो|खडकी}} {{rint|mumbai|suburban|link=खडकी रेल्वे स्थानक}} ! !exSTR pink\exBHF violet\exSTR cyan~~{{मेट्रो|रेंज हिल्स}} ! !exSTR pink\STR violet\exSTR cyan {{मेट्रो|बाणेर गाव}}~~! !exBHF pink\STR violet\BHF cyan~~{{मेट्रो|रामवाडी}} {{मेट्रो|बाणेर}}~~! !exBHF pink\STR violet\BHF cyan~~{{मेट्रो|कल्याणी नगर}} {{मेट्रो|भारतीय कृषी संशोधन संस्था}}~~! !exBHF pink\STR violet\BHF cyan~~{{मेट्रो|येरवडा}} {{मेट्रो|सकाळ नगर}}~~! !exBHF pink\STR violet \BHF cyan~~{{मेट्रो|बंड गार्डन}} {{मेट्रो|सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ}}~~! !exBHF pink\STR violet\BHF cyan~~{{मेट्रो|रुबी हॉल क्लिनिक}} {{मेट्रो|रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया}}~~! !exBHF pink\STR violet\BHF cyan~~{{मेट्रो|पुणे रेल्वे स्थानक}} {{rint|mumbai|suburban|link=पुणे जंक्शन रेल्वे स्थानक}} {{rint|bus|1|link=पुणे स्थानक बस स्थानक}} {{मेट्रो|कृषी महाविद्यालय}}~~! !exBHF pink\STR violet\BHF cyan~~{{मेट्रो|आर.टी.ओ. पुणे}} exSTR pink\STR violet\STR cyan ([[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]]) {{मेट्रो|शिवाजी नगर}}~~! !exBHF pink\BHF violet\STR cyan~~{{मेट्रो|शिवाजी नगर}} {{rint|mumbai|suburban|link=शिवाजी नगर रेल्वे स्थानक}} {{rint|bus|1|link=शिवाजीनगर बस स्थानक}} ([[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]]) exSTR pink\STR violet!~STRc2 cyan\STR3 cyan ({{BSsplit|जांभळी|मार्गिका|जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)}}, {{BSsplit|ॲक्वा|मार्गिका|ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)}}, {{BSsplit|गुलाबी|मार्गिका|गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)}}) {{मेट्रो|जिल्हा न्यायालय पुणे}}~~! !STRc2 cyan!~exSTRl pink\exENDEeq pink!~INT3+1 cyan!~STR violet!~lvINT\STRc4 cyan STR+1 cyan\STRc4 cyan!~STR violet\leer {{मेट्रो|पुणे महानगरपालिका भवन}}~~! !BHF cyan\BHF violet\leer~~{{मेट्रो|कसबा पेठ}} {{मेट्रो|छत्रपती संभाजी उद्यान}}~~! !BHF cyan\BHF violet\leer~~{{मेट्रो|महात्मा फुले मंडई}} {{मेट्रो|डेक्कन जिमखाना}}~~! !BHF cyan\BHF violet\leer~~{{मेट्रो|स्वारगेट}} {{rint|bus|1|link=स्वारगेट बस स्थानक}} {{मेट्रो|गरवारे महाविद्यालय}}~~! !BHF cyan\exBHF violet\leer~~{{मेट्रो|मार्केट यार्ड}} {{मेट्रो|एसएनडीटी महाविद्यालय}}~~! !BHF cyan\exBHF violet\leer~~{{मेट्रो|बिबवेवाडी}} {{मेट्रो|पौड फाटा}}~~! !BHF cyan\exBHF violet\leer~~{{मेट्रो|पद्मावती}} {{मेट्रो|आनंद नगर (पुणे)}}~~! !BHF cyan\exBHF violet\leer~~{{मेट्रो|बालाजी नगर}} {{मेट्रो|वनाझ}}~~! !BHF cyan\exKBHFe violet\leer~~{{मेट्रो|कात्रज}} ([[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]]) {{मेट्रो|कोथरूड डेपो}}~~! !exBHF cyan\leer\leer ([[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]]) {{मेट्रो|चांदणी चौक}}! !exKBHFe cyan\leer\leer }}<noinclude> [[वर्ग:पुणे मेट्रो साचे]] </noinclude> jmc7i2reguhs35yr5z4fw5l5y7sg8xt 0 372823 2698052 2624961 2026-07-31T00:44:26Z EmausBot 9929 Bot: Fixing double redirect from [[पेणुर (मोहोळ)]] to [[पेनुर]] 2698052 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[पेनुर]] 9r0my7m1fsj624ewjqdehloxmg22owa 3 374876 2697948 2695376 2026-07-30T15:12:08Z Khirid Harshad 138639 [[Special:Contributions/~2026-40268-60|~2026-40268-60]] ([[User talk:~2026-40268-60|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले. 2638279 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=ऋषिकेश कृष्णराज अनवले}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ११:४२, २५ डिसेंबर २०२५ (IST) haxjeplmjgrczo6syq32812fz2e4bd2 10 375006 2697992 2679030 2026-07-30T18:19:56Z Khirid Harshad 138639 2697992 wikitext text/x-wiki {{Routemap |inline = <includeonly>1</includeonly> |navbar = MM Yellow Line |title = मुंबई मेट्रो |title-color = black |title-bg = Yellow |state = collapsed |map-title = पिवळी मार्गिका २ |map = ~~{{center|किमी}}~~ hCONTg red\\~~ ~~ ~~''[[File:BSicon SUBWAY-CHN.svg|18px]] [[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]]'' hABZgl red\hSTR+r red\ XPLTaq!~hINTACC red\XPLTeq!~lhBHF!~KSTRe red!~KINTACCa yellow\~~०.००००~~{{मेट्रो|दहिसर (पूर्व)}} hCONTgq red\hSTRr red\hSTR yellow\\~~ ~~ ~~''[[File:BSicon SUBWAY-CHN.svg|18px]] [[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ९]]'' RP4e\hSKRZ-G4 yellow\dRP4q\d~~ ~~ ~~महात्मा गांधी रस्ता hACC yellow~~०.७११~~{{मेट्रो|आनंद नगर (मुंबई)}} CONTgq\mhKRZ yellow+\LSTR+r~~ ~~ ~~{{rint|mumbai|s}} ''{{BSto|[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]]|{{rws|डहाणू रोड}}कडे}}'' dWASSERq\hKRZW yellow\dWASSERq~~ ~~ ~~[[दहिसर नदी]] hACC yellow~~२.४२२७~~{{मेट्रो|कांदरपाडा}} hACC yellow~~३.३८३१~~{{मेट्रो|मंडपेश्वर}} hACC yellow~~४.४६८४~~{{मेट्रो|एकसर}} hACC yellow~~५.५३७५~~{{मेट्रो|बोरीवली (पश्चिम)}} hACC yellow~~६.४६५९~~{{मेट्रो|शिंपोली}} hACC yellow~~७.५७१८~~{{मेट्रो|कांदिवली (पश्चिम)}} hACC yellow~~८.२००३~~{{मेट्रो|डहाणूकरवाडी}} dWASSERq\hKRZW yellow\dWASSERq~~ ~~ ~~[[पोईसर नदी]] KDSTaq yellow!~lhSTRa@fq\hABZgr yellow\~~ ~~ ~~चारकोप डेपो hACC yellow~~९.५३५५~~{{मेट्रो|वळनई-मीठ चौकी}} hACC yellow~~१०.८४६~~{{मेट्रो|मालाड (पश्चिम)}} hACC yellow~~१२.२४३४~~{{मेट्रो|लोअर मालाड}} hACC yellow~~१३.१८३१~~{{मेट्रो|बांगुर नगर}} hACC yellow~~१४.४५५५~~{{मेट्रो|गोरेगाव (पश्चिम)}} dWASSERq\hKRZW yellow\dWASSERq~~ ~~ ~~[[ओशिवरा नदी]] hACC yellow~~१५.४६८७~~{{मेट्रो|ओशिवरा}} \exhCONTgq pink\hSTR yellow!~lhMSTRq!~exSTRq pink\XPLTa!~exhINTACCq pink\exhCONTfq pink~~ ~~{{मेट्रो|आदर्श नगर}}~~''[[File:BSicon exSUBWAY-CHN.svg|18px]] [[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]]'' \XPLTaq!~hINTACC yellow\XPLTr~~१६.४३३~~{{मेट्रो|लोअर ओशिवरा}} XPLT+l\XPLTeq!~hKINTACCxe yellow\~~१७.५७८६~~{{मेट्रो|अंधेरी (पश्चिम)}} hdCONTgq azure\XPLTe!~hINTACCq azure\hSTRq azure!~lhMSTR!~exSTR yellow\hcSTRq azure\hCONTfq azure\c~~ ~~{{मेट्रो|डी.एन. नगर}}~~''[[File:BSicon SUBWAY-CHN.svg|18px]] [[निळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|निळी मार्गिका १]]'' exhACC yellow~~१८.६३७६~~{{मेट्रो|इ.एस.आय.सी. नगर}} exhACC yellow~~२०.३०२६~~{{मेट्रो|प्रेम नगर}} exhACC yellow~~२०.८२९२~~{{मेट्रो|इंदिरा नगर}} exhACC yellow~~२१.९०२५~~{{मेट्रो|नानावटी रुग्णालय}} \exhSTR yellow\LSTR~~ ~~ ~~''{{rint|mumbai|s}} [[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]]'' \exhINTACC yellow\BHF~~२३.५०९४~~{{मेट्रो|खिरा नगर}}┃{{rws|सांताक्रुझ}} \exhACC yellow\STR~~२४.४६६०~~{{मेट्रो|सारस्वत नगर}} \exhACC yellow\STR~~२५.५५९०~~{{मेट्रो|राष्ट्रीय महाविद्यालय}} \exhINTACC yellow\BHF~~२६.६९९७~~{{मेट्रो|वांद्रे}}┃{{rws|वांद्रे}} CONTgq\xmhKRZ yellow+\STRr~~ ~~ ~~{{rint|mumbai|s}} ''{{BSto|[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]]|{{rws|चर्चगेट}}कडे}}'' RP4e\exhSKRZ-G4 yellow\RP4w~~ ~~ ~~[[पश्चिम द्रुतगती महामार्ग]] exhACC yellow~~२८.९१३९~~{{मेट्रो|आयकर कार्यालय}} tCONTgq teal\tINTACCq teal!~lhMBHF!~exSTR yellow!~lINTACC\tCONTfq teal~~ ~~{{मेट्रो|वांद्रे कुर्ला संकुल}}~~''[[File:BSicon SUBWAY-CHN.svg|18px]] [[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]]'' dWASSERq\exhKRZW yellow\dWASSERq~~ ~~ ~~वाकोला नाला exhACC yellow~~३०.१८८०~~{{मेट्रो|आय.एल. आणि एफ.एस.}} exhACC yellow~~३०.८९२८~~{{मेट्रो|एम.टी.एन.एल.}} dWASSERq\exhKRZW yellow\dWASSERq~~ ~~ ~~[[मिठी नदी]] exhACC yellow~~३२.७२०२~~{{मेट्रो|एस.जी. बर्वे मार्ग}} CONTgq\xmhKRZ yellow+\CONTfq~~ ~~ ~~''{{BSto|[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]|← [[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस|मुंबई छशिमट]]कडे┃{{rws|कल्याण जंक्शन}}कडे →|align=center}}'' RP4e\exhSKRZ-G4 yellow\RP4w~~ ~~ ~~[[लोकमान्य टिळक टर्मिनस]] उड्डाणपूल रस्ता d\CONTgq\dSTRq!~MSTR!~exhSTR yellow\kSTR2+r\kSTRc3~~ ~~ ~~{{rint|mumbai|s}} ''[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]] [[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस|मुंबई छशिमट]]कडे'' d\\exhACC yellow\d\kLLSTR+4~~३४.३४९२~~{{मेट्रो|कुर्ला (पूर्व)}} exhCONTgq green\exhINTACCq green!~lhMBHF!~exhINTACC yellow\exhCONTfq green~~३५.३५६३~~{{मेट्रो|पूर्व द्रुतगती महामार्ग}} ''[[File:BSicon exSUBWAY-CHN.svg|18px]] [[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]]'' HUBc2\exhINTACC yellow!~HUB3\~~३५.९९६७~~{{मेट्रो|चेंबूर}} uhdCONTgq\uhINTACCq!~HUB1\uhSTRq!~lhMSTR!~exSTR yellow!~HUBc4\uhcSTRq\uhCONTfq\c~~ ~~ ~~{{rint|mono|link=मुंबई मोनोरेल}} {{BSsplit|[[व्हीएनपी आणि आरसी मार्ग जंक्शन मोनोरेल स्थानक|व्हीएनपी आणि आरसी मार्ग जंक्शन]]|''[[मुंबई मोनोरेल]]''}} hACC yellow~~३६.९५९०~~{{मेट्रो|डायमंड गार्डन}} hACC yellow~~३७.८१९०~~{{मेट्रो|श्री छत्रपती शिवाजी महाराज चौक}} RP4e\hSKRZ-G4 yellow\RP4w~~ ~~ ~~ [[पूर्व मुक्तमार्ग (मुंबई)]] d\\hACC yellow\d\kLLSTR3~~३८.९३९६~~{{मेट्रो|देवनार}} c\cd!~3STR3+l\d!~MSTR!~hSTR yellow\kSTRr+1\d!~kSTRc4 c!~HUBaq\cd!~v3BHF.L-\cHUBq\hINTACC yellow!~HUBeq\\c~~४०.५४६७~~{{मेट्रो|मानखुर्द}}┃{{rws|मानखुर्द}} c\cd!~3STRl+4\cd!~hSTR yellow\cSTRq\CONTfq~~ ~~ ~~{{rint|mumbai|s}} ''[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]] {{rws|पनवेल}}कडे'' hACC yellow~~४१.५०७४~~{{मेट्रो|महाराष्ट्र नगर - मंडाळे}} KDSTe yellow!~lhSTRe@g~~ ~~ ~~मंडाळे डेपो }}<noinclude> {{Railway-routemap|IN|पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|type=rapid transit line|cat=no}} [[वर्ग:मुंबई मेट्रो साचे]] </noinclude> dfnnc74xtj5j66c49fnaat54w7nu1l9 0 375473 2698151 2643007 2026-07-31T08:31:55Z Khirid Harshad 138639 2698151 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट रेल्वे स्थानक|name=District Court Pune|native_name=|native_name_lang=|type={{Pune Metro Infobox station line|line=Aqua|line2=Purple|line3=pink}}|style=Pune Metro|image=WIP of Civil Court metro station campus, Pune.jpg|address=[[Shivajinagar, Pune|Shivajinagar]], [[Pune]], Maharashtra 411001|country=|coordinates={{coord|18.52689|73.85802|format=dms|region:IN|display=inline,title}}|owned=[[Maharashtra Metro Rail Corporation Limited]] (MAHA-METRO)|operator=[[Pune Metro]]|line='''''Operational'''''<br />{{rcb|Pune Metro|Purple|croute}}<br /> {{rcb|Pune Metro|Aqua|croute}}<br />'''''Under Construction'''''<br />{{rcb|Pune Metro|Pink|croute}}|platform=[[Side platform]]<br/>Platform-1 → [[Ramwadi metro station|Ramwadi]]<br/>Platform-2 → [[Vanaz metro station|Vanaz]]<br/>[[Island platform]]<br/>Platform-3 → [[Swargate metro station|Swargate]]<br/>Platform-4 → [[PCMC Bhavan metro station|PCMC Bhavan]]<br/>[[Side Platform]]<br/>Platform-5 → [[Megapolis Circle metro station|Megapolis Circle]]<br />Platform-6 → ''Terminus''|tracks=4|फलाट=|connections=|structure=Underground, [[Elevated]], [[Double-track railway|Double track]]|levels=4|parking=|bicycle=|code=CVC|zone=|opened={{Start date and age|df=yes|2023|08|01}}|closed=<!-- {{End date|YYYY|MM|DD|df=y}} -->|former=Civil Court|passengers=|pass_year=|services={{Adjacent stations|system=Pune Metro|line1=Aqua|left1=PMC Bhavan|to-right1=Ramwadi|right1=Mangalwar Peth|line2=Purple|left2=Shivaji Nagar|right2=Kasba Peth|to-right2=Swargate|line3=Pink|right3=Shivaji Nagar|to-right3=Megapolis Circle}}|route_map={{जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)}} {{ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)}}{{गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)}}|map_state=collapsed}} '''जिल्हा न्यायालय मेट्रो स्थानक''' (पूर्वीचे "सिव्हिल कोर्ट मेट्रो स्थानक") हे [[पुणे|पुण्यातील]] एक मेट्रो स्थानक आहे. येथे क्रॉस-प्लॅटफॉर्म अदलाबदल करायची सुविधा आहे. [[पुणे मेट्रो|पुणे मेट्रोमधील]] [[अ‍ॅक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|अ‍ॅक्वा मार्गिके]] आणि [[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळ्या मार्गिके]] दरम्यान. पुणे मेट्रोच्या पहिल्या टप्प्याचा भाग म्हणून १ ऑगस्ट २०२३ रोजी हे स्थानक उघडण्यात आले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1944115|title=PM to flag off metro trains marking inauguration of completed sections of Pune Metro|date=2023-07-30|work=pib.gov.in|access-date=2023-08-03}}</ref> हे स्थानक[[पुणे मेट्रो|पुणे मेट्रोच्या]] [[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिकेसाठी]] भविष्यातील अदलाबदल स्थानक म्हणून देखील काम करेल.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.hindustantimes.com/cities/pune-news/prime-minister-modi-to-inaugurate-pune-metro-stretches-on-august-1-including-crucial-civil-court-interchange-station-101690481441750.html|title=It's official, PM to open Pune Metro service on two sections on Aug 1|date=2023-07-27|work=Hindustan Times|access-date=2023-08-03}}</ref> जांभळ्या मार्गिकेवरील फलाट ३३मी (१०८)फुटाच्या खोलीचे [[भारत|भारतातील]] सर्वात खोल फलाटांपैकी एक आहे. स्थानकाच्या छताच्या स्थापत्य रचनेमुळे नैसर्गिक सूर्यप्रकाश थेट भूमिगत फलाटावर पडू शकतो.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/civil-court-interchange-where-elevated-underground-lines-meet/articleshow/102635507.cms|title=Civil Court interchange, where elevated & underground lines meet|date=2023-08-11|work=The Times of India|issn=0971-8257|access-date=2023-08-12}}</ref> == स्थानकांची मांडणी == ''अ‍ॅक्वा मार्गिका - स्थानकाची मांडणी'' {| border="0" cellpadding="3" cellspacing="0" | valign="top" style="border-bottom:solid 1px grey;border-top:solid 1px grey;" width="50" |'''ग''' | valign="top" style="border-top:solid 1px grey;border-bottom:solid 1px grey;" width="100" | रस्त्याची पातळी | valign="top" style="border-top:solid 1px grey;border-bottom:solid 1px grey;" width="500" | निर्गमन/प्रवेशद्वार |- | valign="top" | '''एल१''' | valign="top" | मेझानाइन | valign="top" | भाडे नियंत्रण, स्टेशन एजंट, मेट्रो कार्ड व्हेंडिंग मशीन, क्रॉसओवर<br /><br /><br /><br /> |- | rowspan="4" valign="top" style="border-top:solid 1px grey;border-bottom:solid 1px grey;" width="50" | '''एल२''' | colspan="2" style="border-top:solid 1px grey;border-right:solid 2px black;border-left:solid 2px black;border-bottom:solid 2px black;text-align:center;" | <small>[[किनार फलाट]]<nowiki> | दरवाजे डावीकडे उघडतील</nowiki></small> |- | style="border-bottom:solid 1px grey;" width="100" | <span style="color:#{{rcr|Pune Metro|aqua}}">'''फलाट१'''<br /><br /><br /><br /> '''पूर्वेकडे जाणारा'''</span> | style="border-bottom:solid 1px grey;" width="500" | → [[रामवाडी मेट्रो स्थानक|रामवाडीकडे]]<br /><br /><br /><br /> <small>'''पुढचे स्टेशन:''' [[आर.टी.ओ. पुणे मेट्रो स्थानक|आर.टी.ओ. पुणे]]</small> |- | <span style="color:#{{rcr|Pune Metro|aqua}}">'''फलाट२'''<br /><br /><br /><br /> '''पश्चिमेकडे जाणारा'''</span> | ← [[वनाझ मेट्रो स्थानक|वनाझकडे]]<br /><br /><br /><br /> <small>'''पुढील स्टेशन:''' [[पीएमसी भवन मेट्रो स्थानक|पीएमसी भवन]]</small> |- | colspan="2" align="center" style="border-top:solid 2px black;border-right:solid 2px black;border-left:solid 2px black;border-bottom:solid 1px grey;" | <small>[[किनार फलाट]]<nowiki> | दरवाजे डावीकडे उघडतील</nowiki></small> |- | rowspan="2" valign="top" style="border-bottom:solid 1px grey;" width="50" | '''एल३''' | style="border-bottom:solid 1px grey;" width="100" | | style="border-bottom:solid 1px grey;" width="500" | |- |} ''जांभळी मार्गिका - स्थानकाची मांडणी'' {| border="0" cellpadding="3" cellspacing="0" | valign="top" style="border-top:solid 1px gray;border-bottom:solid 1px gray;" width="50" |'''ग''' | valign="top" style="border-top:solid 1px gray;border-bottom:solid 1px gray;" width="100" | रस्त्याची पातळी | valign="top" style="border-top:solid 1px gray;border-bottom:solid 1px gray;" width="510" | निर्गमन/प्रवेशद्वार |- | style="border-bottom:solid 1px gray;" | '''म''' | style="border-bottom:solid 1px gray;" | मेझानाइन | style="border-bottom:solid 1px gray;" | भाडे नियंत्रण, स्टेशन एजंट, तिकीट/टोकन, दुकाने |- | rowspan="3" valign="top" style="border-bottom:solid 1px gray;" width="50" | '''प''' | style="border-bottom:solid 1px white;" width="100" | <span style="color:#{{rail color|Pune Metro|Purple}}">'''फलाट३'''<br /><br /><br /><br /> '''दक्षिणेकडे जाणारा'''</span> | style="border-bottom:solid 1px white;" width="510" | → [[स्वारगेट मेट्रो स्थानक|स्वारगेटकडे]]<br /><br /><br /><br /> <small>'''पुढचे स्टेशन:''' [[कसबा पेठ मेट्रो स्थानक|कसबा पेठ]]</small> |- | colspan="2" style="border-top:solid 2px black;border-right:solid 2px black;border-left:solid 2px black;border-bottom:solid 2px black;text-align:center;" | <small>[[बेट फलाट|बेट फलाट]]<nowiki> | उजवीकडे दरवाजे उघडतील</nowiki></small> |- | style="border-bottom:solid 1px gray;" width="100" | <span style="color:#{{rail color|Namma Metro|Purple}}">'''फलाट४'''<br /><br /><br /><br /> '''पश्चिमेकडे जाणारा'''</span> | style="border-bottom:solid 1px gray;" width="510" | ← [[पीसीएमसी भवन मेट्रो स्थानक|पीसीएमसी भवनाकडे]]<br /><br /><br /><br /> <small>'''पुढचे स्टेशन:''' [[शिवाजी नगर मेट्रो स्थानक|शिवाजी नगर]]</small> |} ''गुलाबी मार्गिका - स्थानकाची मांडणी'' {| border="0" cellpadding="3" cellspacing="0" | valign="top" style="border-bottom:solid 1px grey;border-top:solid 1px grey;" width="50" |'''ग''' | valign="top" style="border-top:solid 1px grey;border-bottom:solid 1px grey;" width="100" | रस्त्याची पातळी | valign="top" style="border-top:solid 1px grey;border-bottom:solid 1px grey;" width="500" | निर्गमन/प्रवेशद्वार |- | valign="top" | '''प''' | valign="top" | मेझानाइन | valign="top" | भाडे नियंत्रण, स्टेशन एजंट, मेट्रो कार्ड व्हेंडिंग मशीन, क्रॉसओवर<br /><br /><br /><br /> |- | rowspan="4" valign="top" style="border-top:solid 1px grey;border-bottom:solid 1px grey;" width="50" | '''एल२''' | colspan="2" style="border-top:solid 1px grey;border-right:solid 2px black;border-left:solid 2px black;border-bottom:solid 2px black;text-align:center;" | <small>[[किनार फलाट]]<nowiki> | दरवाजे डावीकडे उघडतील</nowiki></small> |- | style="border-bottom:solid 1px grey;" width="100" | <span style="color:#{{rcr|Pune Metro|Pink}}">'''फलाट५'''<br /><br /><br /><br /> '''उत्तरेकडे जाणारा'''</span> | style="border-bottom:solid 1px grey;" width="500" | → मेगापोलिस सर्कल मेट्रो स्थानकाकडे<br /><br /><br /><br /> <small>'''पुढचे स्टेशन:''' [[शिवाजी नगर मेट्रो स्थानक|शिवाजी नगर]]</small> |- | <span style="color:#{{rcr|Pune Metro|pink}}">'''फलाट६'''<br /><br /><br /><br /> '''दक्षिणेकडे जाणारा'''</span> | ← गाडी येथे थांबते<br /><br /><br /><br /> |- | colspan="2" align="center" style="border-top:solid 2px black;border-right:solid 2px black;border-left:solid 2px black;border-bottom:solid 1px grey;" | <small>[[किनार फलाट]]<nowiki> | दरवाजे डावीकडे उघडतील</nowiki></small> <br /><br /><br /><br /> | rowspan="2" valign="top" style="border-bottom:solid 1px grey;" width="50" | | style="border-bottom:solid 1px grey;" width="100" | | style="border-bottom:solid 1px grey;" width="500" | |- |} == प्रवेश/निर्गमन == <gallery mode="packed" heights="150"> चित्र:Automatic_doors_at_the_underground_section_of_Civil_Court_metro_station_in_Pune.jpg|अल्ट=Automatic doors at the underground section.| भूगत विभागात स्वयंचलित दरवाजे. चित्र:View_of_Civil_Court_metro_station_in_Pune.jpg|अल्ट=Escalators in interchange floor.| अदलाबदल क्षेत्रात एस्केलेटर. चित्र:WIP_of_entry_gate_of_Civil_Court_metro_station,_Pune.jpg|अल्ट=WIP of entry gate| प्रवेशद्वारा (बांधकामाधीन) </gallery> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{अधिकृत संकेतस्थळ|https://www.punemetrorail.org/station/civil-court/}} [[वर्ग:जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो) स्थानके]] [[वर्ग:ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो) स्थानके]] [[वर्ग:गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो) स्थानके]] gan7vbml2h8tq9gzxq3w8tuz2nvj4h8 0 376063 2698085 2697910 2026-07-31T05:32:13Z Nitin.kunjir 4684 /* गट अ */ 2698085 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक | image = | image_size = | fromdate = १२ जून | todate = ५ जुलै २०२६ | administrator = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गट फेरी आणि [[बाद फेरी]] | host = इंग्लंड आणि वेल्स | champions = {{crw|AUS}} | runner up = {{crw|ENG}} | count = ७ | player of the series = {{criconw|AUS}} [[बेथ मूनी]] | most runs = {{criconw|ENG}} [[डॅनी वायाट-हॉज]] | most wickets = {{criconw|IND}} [[श्री चरणी]] | participants = १२ | matches = ३३ | website = {{URL|https://t20worldcup.com/}} | previous_year = २०२४ युएई | previous_tournament = २०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक | next_year = २०२८ पाकिस्तान | next_tournament = २०२८ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक }} '''२०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक''' ही [[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक|महिला टी२० विश्वचषकाची]] दहावी स्पर्धा होती, जी [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]ाद्वारे आयोजित केली गेली.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/india-set-to-host-2025-women-s-world-cup-1326281 |trans-title=भारत २०२५ महिला एकदिवसीय विश्वचषक स्पर्धेचे आयोजन करणार.|title=India set to host 2025 Women's ODI World Cup |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=२७ जानेवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/cricket/news/12123/12659535/england-to-host-2026-womens-t20-cricket-world-cup |trans-title=२०२६ महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेचे यजमानपद इंग्लंड भूषवणार.|title=England to host 2026 T20 Women's World Cup|work=स्काय स्पोर्ट्स|access-date=२७ जानेवारी २०२६}}</ref> इंग्लंडने यापूर्वी [[२००९ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२००९]] मध्ये पहिल्या स्पर्धेचे आयोजन केले होते. एकूण बारा संघांनी सात ठिकाणी ३३ सामन्यांमध्ये स्पर्धा केली. सहभागी संघांची संख्या दहावरून बारा करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |date=२६ जुलै २०२२ |trans-title=पुढील चक्रात तीन उपखंडीय देश आयसीसी स्पर्धांचे आयोजन करणार आहेत.|title=Three sub-continent countries set to host ICC events in next cycle |url=https://www.icc-cricket.com/news/three-sub-continent-countries-set-to-host-icc-events-in-next-cycle |access-date=२७ जानेवारी २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref> यामध्ये यजमान देश, २०२४ च्या स्पर्धेतील अव्वल पाच संघ, [[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी#आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी|आयसीसी महिला टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी]]त आधीच पात्र न ठरलेले दोन सर्वोच्च मानांकित संघ आणि [[२०२६ महिला टी२० विश्वचषक पात्रता|पात्रता फेरी]]तून निश्चित झालेले इतर चार संघ यांचा समावेश होता. [[नेदरलँड्स राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|नेदरलँड्सने]] पहिल्यांदाच महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेसाठी पात्रता मिळवली. [[न्यू झीलंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|न्यू झीलंड]] हा गतविजेता संघ होता, परंतु तो गटवार फेरीतच स्पर्धेतून बाहेर पडला. अंतिम सामन्यात [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलियाने]] [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|इंग्लंडचा]] ७ गडी राखून पराभव केला आणि विक्रमी सातव्यांदा विजेतेपद पटकावले. आफ्रिका, आशिया, युरोप आणि ओशनिया या खंडांमधून आपापल्या गटात वरचे स्थान मिळवणारे संघ—अनुक्रमे [[दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका]], [[भारतीय महिला क्रिकेट संघ|भारत]], ग्रेट ब्रिटन (इंग्लंडच्या जागी) आणि ऑस्ट्रेलिया—यांनी [[२०२८ उन्हाळी ऑलिम्पिक]]<nowiki/>मधील क्रिकेट स्पर्धेसाठी पात्रता मिळवली.[१] == पार्श्वभूमी == [[आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक]] ही [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]द्वारे (आयसीसी) आयोजित केली जाणारी, [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिलांच्या 'आंतरराष्ट्रीय टी२०]]' (WT20I) प्रकारातील द्वैवार्षिक जागतिक [[महिला क्रिकेट]] स्पर्धा आहे. ही स्पर्धा सर्वप्रथम [[२००९ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२००९]] मध्ये इंग्लंडमध्ये खेळवली गेली आणि २०२६ ची स्पर्धा ही तिची दहावी आवृत्ती असेल.<ref>{{Cite web |last=नळवाला|first=अली असगर|date=२१ ऑक्टोबर २०२४ |trans-title=महिला टी२० विश्वचषक विजेते: ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट संघाचे वर्चस्व अद्वितीय, न्यूझीलंड विद्यमान विजेते - संपूर्ण यादी|title=Women's T20 World Cup winners: Australian cricket team's dominance unmatched, New Zealand reigning champions - full list |url=https://www.olympics.com/en/news/women-t20-world-cup-winners-list-champions |website=ऑलिंपिक्स.कॉम |access-date=१५ जून २०२६ |archive-date=२४ जानेवारी २०२६|archive-url=https://web.archive.org/web/20260124133504/https://www.olympics.com/en/news/women-t20-world-cup-winners-list-champions |url-status=live}}</ref> [[२०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२४]] मध्ये संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये झालेल्या नवव्या आवृत्तीत १० संघांनी सहभाग घेतला होता आणि अंतिम सामन्यात [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिके]]चा पराभव करून [[न्यू झीलंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|न्यू झीलंडने]] ही स्पर्धा जिंकली.<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/132124/amelia-kerr-delivers-new-zealands-first-ever-world-cup-title |trans-title=अमेलिया केरने मिळवून दिले न्यूझीलंडला त्यांचे पहिलेवहिले विश्वचषक विजेतेपद.|title=Amelia Kerr delivers New Zealand's first-ever World Cup title |publisher=[[क्रिकबझ्झ]] |access-date=१५ जून २०२६ }}</ref> === यजमानाची निवड === जुलै २०२२ मध्ये, २०२४-२०२७ या कालावधीसाठीच्या आयसीसी महिला स्पर्धा यजमानपदाच्या कार्यक्रमाचा भाग म्हणून, आयसीसीने २०२६ ची महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धा इंग्लंडमध्ये खेळवली जाईल अशी घोषणा केली. [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]ाने (ECB) यापूर्वी [[२००९ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२००९]] मध्ये या स्पर्धेच्या पहिल्या स्पर्धेचे यजमानपद भूषवले होते.<ref>{{cite web |date=२६ जुलै २०२२ |trans-title=२०२७ पर्यंतच्या आयसीसी महिलांच्या जागतिक स्पर्धांच्या यजमानपदांची घोषणा|title=Hosts for ICC Women's global events until 2027 announced |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/hosts-for-icc-womens-global-events-until-2027-announced |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=१५ जून २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/cricket/news/12123/12659535/england-to-host-2026-womens-t20-cricket-world-cup |trans-title=इंग्लंड २०२६ महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेचे यजमानपद भूषवणार|title=England to host 2026 T20 Women's World Cup|work=स्काय स्पोर्ट्स|access-date=१५ जून २०२६}}</ref> === स्वरूप === पात्र ठरलेले १२ संघ प्रत्येकी सहा संघांच्या दोन गटांमध्ये विभागले गेले आहेत. गट फेरीमध्ये, प्रत्येक संघ आपल्या गटातील इतर सर्व संघांविरुद्ध '[[साखळी सामने|साखळी]]' पद्धतीने एकदा सामना खेळेल. प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ बाद फेरीसाठी पात्र ठरतील; या फेरीत दोन उपांत्य सामने होतील आणि त्यातील विजेते संघ अंतिम सामन्यात आमनेसामने येतील.<ref name="Guide">{{Cite web |date=१७ एप्रिल २०२६|trans-title=महिला टी२० विश्वचषक २०२६: स्पर्धेची माहिती|title=Women's T20 World Cup 2026: Tournament Explainer |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/women-s-t20-world-cup-tournament-explainer |access-date=१५ जून २०२६ |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |language=en}}</ref><ref name="26wt20wc-pc"/><ref name="faq">{{Cite web |date=११ जून २०२६|trans-title=महिला टी२० विश्वचषक २०२६: स्वरूप, संघ, पावसाचे नियम आणि बरेच काही - वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न|title=Women's T20 World Cup 2026 FAQs: the format, teams, rain rules, and more |url=https://www.espncricinfo.com/story/women-s-t20-world-cup-2026-faqs-the-format-teams-rain-rules-and-more-1540193 |access-date=१५ जून २०२६ |publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |language=en}}</ref> === वेळापत्रक === २०२५-२०२९ च्या आयसीसी महिला 'फ्युचर टूर्स प्रोग्राम' (भविष्यातील दौऱ्यांचा कार्यक्रम) अंतर्गत, ही स्पर्धा जून-जुलै २०२६ मध्ये आयोजित करण्याचे नियोजित होते.<ref name="FTP">{{cite journal |trans-title=२०२५–२०२९ आयसीसी महिला एफटीपी (FTP)|title=2025–2029 ICC Women's FTP |url=https://images.icc-cricket.com/image/upload/prd/momiku5h9eyqzp5tohdb.pdf |date=४ नोव्हेंबर २०२४ |journal=आयसीसी महिला फ्युचर टूर्स प्रोग्राम| publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |volume=2}}</ref> आयसीसीने २४ फेब्रुवारी २०२६ रोजी स्पर्धेचे वेळापत्रक जाहीर केले, ज्यानुसार ही स्पर्धा १२ जून ते ५ जुलै २०२६ या कालावधीत होणार आहे. यामध्ये सहभागी संघ इंग्लंडमधील सात मैदानांवर एकूण ३३ सामने खेळतील.<ref name="Fixtures">{{cite web|trans-title=आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक २०२६ चे संपूर्ण वेळापत्रक जाहीर|title=Full fixtures for ICC Women's T20 World Cup 2026 unveiled |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/full-fixtures-for-icc-women-s-t20-world-cup-2026-unveiled |access-date=१५ जून २०२६ |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२४ फेब्रुवारी २०२६ }}</ref> १० जुलै २०२५ रोजी आयसीसीने घोषणा केली की, सराव सामने (वॉर्म-अप सामने) इंग्लंडमधील दोन आणि वेल्समधील एका मैदानावर खेळवले जातील.<ref name="WarmV1">{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/warm-up-venues-confirmed-for-icc-women-s-t20-world-cup-2026 |trans-title=आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक २०२६ साठी सराव सामन्यांची ठिकाणे निश्चित|title=Warm-up venues confirmed for ICC Women's T20 World Cup 2026 |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=१० जुलै २०२५ |access-date=१५ जून २०२६ }}</ref><ref name="WarmV2">{{cite web|url=https://www.ecb.co.uk/news/4307622/cardiff-derby-and-loughborough-to-host-warmup-games-ahead-of-icc-womens-t20-world-cup-2026 |trans-title=कार्डिफ, डर्बी आणि लफबरो येथे २०२६ च्या आयसीसी महिला टी२० विश्वचषकापूर्वीचे सराव सामने होणार आहेत.|title=Cardiff, Derby and Loughborough to host warm-up games ahead of ICC Women's T20 World Cup 2026 |publisher=[[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]] |date=१० जुलै २०२५ |access-date=१५ जून २०२६}}</ref> सराव सामन्यांची संपूर्ण यादी १३ मे २०२६ रोजी जाहीर करण्यात आली.<ref name="WarmSch">{{Cite web |date=2026-05-13 |trans-title=महिला टी२० विश्वचषकाला ३० दिवस बाकी असताना सराव सामन्यांचे वेळापत्रक जाहीर|title=Warm-up fixtures out with 30 days to Women's T20 World Cup |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/warm-up-fixtures-out-with-30-days-to-women-s-t20-world-cup |access-date=१५ जून २०२६ |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |language=en}}</ref> === बक्षीसाची रक्कम === आयसीसीने या स्पर्धेसाठी ८.७६ दशलक्ष डॉलर्सची बक्षीस रक्कम निश्चित केली आहे, जी २०२४ च्या तुलनेत १० टक्क्यांनी अधिक आहे. विजेत्या संघाला किमान २.३४ दशलक्ष डॉलर्स दिले जातील; तसेच, उपांत्य फेरी आणि अंतिम सामना वगळता, प्रत्येक संघास त्यांनी जिंकलेल्या प्रत्येक सामन्यासाठी अतिरिक्त ३१,१५४ डॉलर्स मिळतील. <ref>{{Cite web |date=१३ एप्रिल २०२६ |trans-title=महिला टी-२० विश्वचषक २०२६ साठी विक्रमी बक्षीस रकमेची घोषणा|title=Record prize money pot announced for Women's T20 World Cup 2026 |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/record-prize-money-pot-announced-for-women-s-t20-world-cup-2026 |access-date=१५ जून २०२६|publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=१३ एप्रिल २०२६ |trans-title=आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक २०२६ च्या ट्रॉफी टूरची सुरुवात; आयसीसीकडून विक्रमी बक्षीस रकमेची घोषणा.|title=ICC ANNOUNCES RECORD PRIZE MONEY POT AS ICC WOMEN'S T20 WORLD CUP 2026 TROPHY TOUR GETS UNDERWAY |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/icc-announces-record-prize-money-pot-as-icc-women-s-t20-world-cup-2026-trophy-tour-gets-underway |access-date=१५ जून २०२६ |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |language=en}}</ref><ref name="faq"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |+ स्पर्धेसाठी बक्षीस रकमेचे वाटप<ref>{{Cite web |date=१३ एप्रिल २०२६|trans-title=आयसीसीने महिला टी-२० विश्वचषकासाठी एकूण बक्षीस रक्कम १० टक्क्यांनी वाढवली.|title=ICC increases total prize pool for Women's T20 World Cup by 10% |url=https://www.espncricinfo.com/story/icc-increases-total-prize-pool-for-women-s-t20-world-cup-2026-by-10-1531825 |access-date=१५ जून २०२६|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |language=en}}</ref> ! rowspan="2" scope=col | स्थान ! rowspan="2" scope=col | संघ ! colspan="2" scope=colgroup | रक्कम |- ! scope=col | प्रत्येक संघास ! scope=col | एकूण |- | align=left | विजेते || {{center|१}} || $२.३४ दशलक्ष|| $२.३४ दशलक्ष |- | align=left | उपविजेते || {{center|१}} || $१.१७ दशलक्ष || $१.१७ दशलक्ष |- | align=left | उपांत्य फेरीतील संघ || {{center|२}} || $६७५,००० || $१.१५ दशलक्ष |- | align=left | सहभाग शुल्क || {{center|१२}} || $२४७,५०० || $२.९७ दशलक्ष |- | align=left | सामना विजेते|| {{center|३०}} || $३१,१५४ || $९३४,६२० |- class=sortbottom ! align=left | एकूण || {{center|१२}} || colspan="2" | $८.७६ दशलक्ष |} == पात्रता == {{main|२०२६ महिला टी२० विश्वचषक पात्रता}} यजमान संघ इंग्लंड,<ref>{{Cite web |date=27 July 2022 |trans-title= इंग्लंड आणि वेल्स २०२६ महिला टी२० विश्वचषकाचे यजमानपद भूषवणार आहेत, आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समितीतर्फे जाहीर |title=England & Wales to host 2026 Women's T20 World Cup reveals International Cricket Council |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/62312192.amp |access-date=२८ जुलै २०२६ |work=[[बीबीसी स्पोर्ट]] |language=en}}</ref> तसेच २०२४ च्या स्पर्धेतील अव्वल पाच संघ — ऑस्ट्रेलिया, भारत, न्यू झीलंड, दक्षिण आफ्रिका आणि वेस्ट इंडीज — यांनी २०२६ च्या स्पर्धेसाठी थेट पात्रता मिळवली. थेट पात्रतेच्या उर्वरित दोन जागा अशा संघांना देण्यात आल्या ज्यांनी अव्वल सहामध्ये स्थान मिळवले नव्हते, परंतु २० ऑक्टोबर २०२४ रोजीच्या [[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी#आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी |आयसीसी महिला टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी]]मध्ये त्यानंतरचे सर्वोत्तम मानांकन असलेले संघ होते; हे संघ म्हणजे पाकिस्तान आणि श्रीलंका.<ref name="Qualification">{{Cite web |date=१८ मे २०२६|trans-title=आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक २०२६: त्यांनी पात्रता कशी मिळवली |title=ICC WOMEN'S T20 WORLD CUP 2026: HOW THEY QUALIFIED |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/icc-women-s-t20-world-cup-2026-how-they-qualified |access-date=२८ जुलै २०२६ |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|language=en}}</ref> उर्वरित चार जागा फेब्रुवारी २०२६ मधील जागतिक पात्रता स्पर्धेद्वारे भरण्यात आल्या: बांगलादेश, आयर्लंड, नेदरलँड्स आणि स्कॉटलंड.<ref>{{cite web |date=२८ जानेवारी २०२६|trans-title= बांगलादेश आणि नेदरलँड्स आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक २०२६ स्पर्धेसाठी पात्र.|title=Bangladesh and Netherlands qualify for ICC Women's T20 World Cup 2026 |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/bangladesh-and-netherlands-qualify-for-icc-women-s-t20-world-cup-2026 |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|access-date=२८ जुलै २०२६ }}</ref><ref>{{cite web |date=१ फेब्रुवारी २०२६|trans-title=आयर्लंड आणि स्कॉटलंडने २०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेसाठी पात्र.|title=Ireland and Scotland qualify for ICC Women's T20 World Cup 2026 |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/ireland-and-scotland-qualify-for-icc-women-s-t20-world-cup-2026 |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|access-date=२८ जुलै २०२६ }}</ref> नेदरलँड्सने पहिल्यांदाच महिला टी२० विश्वचषकासाठी पात्रता मिळवली.<ref>{{cite news |date=२९ जानेवारी २०२६|trans-title= नेदरलँड्स आणि बांगलादेश महिला टी२० विश्वचषक २०२६ स्पर्धेसाठी पात्र|title=Netherlands, Bangladesh qualify for Women's T20 World Cup 2026 |url=https://www.espn.com.au/cricket/story/_/id/47753816/bangladesh-netherlands-qualify-2026-women-t20-world-cup |work=[[ईएसपीएन]] |access-date=२८ जुलै २०२६ }}</ref> [[File:2026 Women's T20 World Cup Participating nations.svg|right|thumb|upright=2|alt= २०२६ महिला टी-२० विश्वचषक पात्रता प्रक्रियेतील देशांना दर्शवणारा नकाशा | २०२६ महिला टी-२० विश्वचषक पात्रता प्रक्रियेत सहभागी झालेल्या देशांना अधोरेखित करण्यात आले आहे. {{legend|#0000ff| थेट पात्रता (यजमान, मागील स्पर्धेतील अव्वल ५ संघ किंवा महिला अंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारीद्वारे)}} {{legend|#00ab00| जागतिक पात्रता फेरीद्वारे पात्रता}} {{legend|#ffc900| पात्रता फेरीत सहभाग, परंतु पात्र ठरण्यात अपयश}}]] <section begin="Qtable"/> {| class="wikitable sortable defaultcenter col1left col3left" |+ स्पर्धेसाठी पात्र ठरलेले संघ <ref name="Qualification"/> ! scope=col | पात्रता निश्चित करण्याची पद्धत ! scope=col | संघांची संख्या ! scope=col | संघ ! scope=col |[[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी#आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी| महिला अंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी]]{{efn|स्पर्धा सुरू होण्यापूर्वी, ११ जून २०२६ रोजीची |[[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी#आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी| आयसीसी महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ क्रमवारी]]<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/womens/t20i|trans-title= आयसीसी महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ क्रमवारी |title=ICC Women's T20I Team Rankings|publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|access-date=११ जून २०२६}}</ref>}} |- | यजमान ||style=text-align:center|'''१''' || {{crw|ENG}} ||style=text-align:center| २ |- | rowspan="5" | [[२०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक]]<br/><small>(यजमान संघाला वगळून मागील स्पर्धेतील अव्वल ५ संघ)</small> || rowspan="5" style=text-align:center| '''५''' || {{crw|AUS}} || style=text-align:center| १ |- | {{crw|IND}} || style=text-align:center| ३ |- | {{nobr|{{crw|NZ}}}} || style=text-align:center| ४ |- | {{crw|SA}} || style=text-align:center| ५ |- | {{crw|WIN}} || style=text-align:center| ७ |- | rowspan="2" | [[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी#आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी| आयसीसी महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ क्रमवारी]] || rowspan="2" style=text-align:center| '''२''' || {{crw|PAK}} || style=text-align:center| ८ |- | {{crw|SL}} || style=text-align:center| ६ |- | rowspan="4" | [[२०२६ महिला टी२० विश्वचषक पात्रता]] || rowspan="4" style=text-align:center|'''४''' || {{crw|BAN}} || १० |- | {{crw|IRE}} || style=text-align:center| ९ |- | {{crw|NED}} || style=text-align:center| १४ |- | {{crw|SCO}} || style=text-align:center| ११ |- class=sortbottom ! एकूण || १२ || || |} {{notelist}}<section end="Qtable"/> == ठिकाणे == मे २०२५ मध्ये, ईसीबीने विश्वचषकासाठी सात ठिकाणांची निश्चिती केली: [[बर्मिंगहॅम]]मधील [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान]], [[ब्रिस्टल]]मधील [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[लीड्स]]मधील [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], लंडनमधील [[लॉर्ड्स]] आणि [[द ओव्हल]], [[मँचेस्टर]]मधील [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]] आणि [[साउथहॅम्प्टन]]मधील [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]]. <ref>{{Cite web |trans-title=लॉर्ड्सवर होणार २०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेचा अंतिम सामना|title=Lord's to host final of ICC Women's T20 World Cup 2026 |url=https://www.ecb.co.uk/news/4256616/seven-venues-for-icc-womens-t20-world-cup-2026-in-england-announced |access-date=२८ जुलै २०२६|publisher=[[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]}}</ref><ref>{{Cite web |trans-title= इंग्लंडमधील २०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेसाठी ठिकाणे आणि महत्त्वाच्या तारखा जाहीर |title=Venues, key dates announced for ICC Women's T20 World Cup 2026 in England |url=https://www.icc-cricket.com/news/venues-key-dates-announced-for-icc-women-s-t20-world-cup-2026-in-england |access-date=२८ जुलै २०२६|publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|date=मे २०२५}}</ref><ref name="faq"/> {| class="wikitable" style="text-align:center;font-size:90%;" ! colspan="4" | इंग्लंडमधील ठिकाणे |- | style="background:#ececec;color:#2C2C2C;vertical-align:middle;" colspan="4" | {{location map+ |England|float=center |width=350 |caption= |alt= २०२६ महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेच्या यजमान ठिकाणांना चिन्हांकित करणारा इंग्लंडचा नकाशा. |places= {{Location map~ |England |lat=52.46 |long=-1.90 |position=right |label=[[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान|एजबॅस्टन]]}} {{Location map~ |England |lat=51.48 |long=-2.58 |position=left |label=[[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|ब्रिस्टल]]}} {{Location map~ |England |lat=53.82 |long=-1.58 |position=right |label=[[हेडिंग्ले स्टेडियम|हेडिंग्ले]]}} {{Location map~ |England |lat=53.48 |long=-2.25 |position=left |label=[[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]]}} {{Location map~ |England |lat=51.53 |long=-0.17 |position=top |label=[[लॉर्ड्स]]}} {{Location map~ |England |lat=51.48 |long=-0.11 |position=bottom |label=[[द ओव्हल]]}} {{Location map~ |England |lat=50.92 |long=-1.32 |position=left |label=[[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]]}} }} |- ! [[बर्मिंगहॅम]] ! [[ब्रिस्टल]] ! [[लीड्स]] ! [[लंडन]] |- | [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान]] | [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]] | [[हेडिंग्ले स्टेडियम]] | [[लॉर्ड्स]] |- | प्रेक्षक क्षमता: '''२५,०००''' | प्रेक्षक क्षमता: '''१७,५००''' | प्रेक्षक क्षमता: '''१८,३५०''' | प्रेक्षक क्षमता: '''३१,१००''' |- | सामने: '''४''' | सामने: '''६''' | सामने: '''५''' | सामने: '''४ (अंतिम)''' |- | [[File:Edgbaston---close-of-play.jpg|150px|alt=Edgbaston Cricket Ground in ]] | [[File:Bristol County Ground.jpg|150px|alt=Bristol County Ground in ]] | [[File:Headingley Cricket Stadium.jpg|150px|alt=Headingley Cricket Ground in ]] | [[File:Lords-Cricket-Ground-Pavilion-06-08-2017.jpg|150px|alt=Lord's in 2017]] |- ! [[लंडन]] ! [[मँचेस्टर]] ! [[साउथहॅम्प्टन]] |- | [[द ओव्हल]] | [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]] | [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]] |- | प्रेक्षक क्षमता: '''२७,५००''' | प्रेक्षक क्षमता: '''२६,०००''' | प्रेक्षक क्षमता: '''२५,०००''' |- | सामने: '''३ (उपांत्य)''' | सामने: '''५''' | सामने: '''६''' |- | [[File:OCS Stand (Surrey v Yorkshire in foreground).JPG|150px|alt=The Oval in ]] | [[File:Old Trafford Cricket Ground August 2014 (cropped).jpg|150px|alt=Old Trafford Cricket Ground in 2014]] | [[File:Pavilion stands.JPG|150px|alt=Rose Bowl in ]] |} == संघ == {{Main|२०२६ महिला टी२० विश्वचषक संघ}} प्रत्येक संघाला जास्तीत जास्त १५ खेळाडूंचा संघ निवडण्याची मुभा होती आणि त्यांना १ मे २०२६ पर्यंत आपला तात्पुरता संघ आयसीसीकडे सादर करणे आवश्यक होते. संघांना १ जून २०२६ पर्यंत आपल्या संघात बदल करण्याची परवानगी होती. त्यानंतर कोणतेही बदल करण्यासाठी आयसीसीच्या स्पर्धा तांत्रिक समितीची परवानगी घेणे आवश्यक होते.{{cn|date=May 2026}} == सराव सामने == ६ ते १० जून या कालावधीत एकूण १२ सराव सामने खेळले गेले. यात विश्वचषकात सहभागी असलेल्या सर्व १२ संघांचा समावेश होता आणि हे सामने इंग्लंडमधील दोन मैदानांवर ([[डर्बी]] येथील [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)| काउंटी क्रिकेट मैदान]] व लफबरो येथील हॅसलग्रेव्ह मैदान) तसेच वेल्समधील एका मैदानावर ([[कार्डिफ]] येथील [[सोफिया गार्डन्स]]) खेळवण्यात आले.<ref name="WarmV1"/><ref name="WarmV2"/><ref name="WarmSch"/> == सामन्यांचे अधिकारी == २८ मे २०२६ रोजी, आयसीसीने (ICC) स्पर्धेसाठी [[सामनाधिकारी, क्रिकेट|सामनाधिकारी]] आणि [[पंचगिरी |पंच]]ांची यादी जाहीर केली.<ref>{{Cite web |date=२८ मे २०२६ |trans-title=|title=Match officials revealed for Women's T20 World Cup 2026 |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/match-officials-revealed-for-women-s-t20-world-cup-2026 |access-date=2026-05-28 |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|language=en}}</ref> २१ जून २०२६ रोजी, आजारपणामुळे [[लॉरेन अगेनबॅग]] स्पर्धेतून बाहेर पडल्या आणि त्यांच्या जागी [[सलीमा इम्तियाज]] यांची निवड करण्यात आली.<ref>{{cite web |access-date=२८ जुलै २०२६ |trans-title= आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक २०२६ साठी 'एमिरेट्स आयसीसी इंटरनॅशनल पॅनेल ऑफ अंपायर्स'मध्ये एजेनबॅग यांच्या जागी इम्तियाज यांची निवड.|title=IMTIAZ REPLACES AGENBAG IN EMIRATES ICC INTERNATIONAL PANEL OF UMPIRES AT ICC WOMEN’S T20 WORLD CUP 2026 |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/imtiaz-replaces-agenbag-in-emirates-icc-international-panel-of-umpires-at-icc-women-s-t20-world-cup-2026 |website=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती}}</ref> ; सामनाधिकारी {{div col|colwidth=15em|content= * {{flagicon|NZ}} [[ट्रुडी अँडरसन]] * {{flagicon|SA}} [[शांड्रे फ्रित्झ]] * {{flagicon|IND}} [[जी.एस. लक्ष्मी]] * {{flagicon|SL}} [[मिशेल परेरा]] }} ; पंच {{div col|colwidth=15em|content= * {{flagicon|SA}} [[लॉरेन अगेनबॅग]] * {{flagicon|NZ}} [[किम कॉटन]] * {{flagicon|ENG}} [[ॲना हॅरिस]] * {{flagicon|PAK}} [[सलीमा इम्तियाझ]] * {{flagicon|BAN}} [[शाथिरा जाकीर]] * {{flagicon|IND}} [[नारायणन जननी]] * {{flagicon|SA}} [[केरिन क्लास्ते]] * {{flagicon|WIN}} [[कँडिस ला बोर्ड]] * {{flagicon|SL}} [[निमाली परेरा]] * {{flagicon|AUS}} [[क्लेर पोलोसॅक]] * {{flagicon|IND}} [[वृंदा राठी]] * {{flagicon|ENG}} [[सु रेडफर्न]] * {{flagicon|AUS}} [[एलोइस शेरिडान]] * {{flagicon|WIN}} [[जॅकलीन विल्यम्स]] * {{flagicon|IND}} [[गायत्री वेणुगोपाळ]] }} ==सराव सामने== {{collapse top|सराव सामने|bg=lightblue}} {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना १''' | date = ६ जून २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{crw-rt|SCO}} | team2 = {{crw|NED}} | score1 = १६३/५ (२० षटके) | runs1 = [[डार्सी कार्टर]] ३३ (२२) | wickets1 = [[सिल्व्हर सीगर्स]] २/१५ (३ षटके) | score2 = १०५ (२० षटके) | runs2 = [[फ्रेडरिक ओव्हरडिक]] २८[[नाबाद|*]] (२४) | wickets2 = [[कॅथेरिन फ्रेझर]] ३/२१ (४ षटके) | result = स्कॉटलंड ५८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538607.html धावफलक] | venue = [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] | umpires = [[कँडिस ला बोर्ड]] (वे) आणि [[निमाली परेरा]] (श्री) | toss = नेदरलँड्सने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना २''' | date = ६ जून २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{crw-rt|SA}} | team2 = {{crw|IRE}} | score1 = १३६/८ (१८ षटके) | runs1 = [[लॉरा वॉल्व्हार्ड]] ६५ (३७) | wickets1 = [[अर्लीन केली]] ३/२९ (३ षटके) | score2 = १२० (१७.४ षटके) | runs2 = [[लिआह पॉल]] २९ (२७) | wickets2 = [[मेरिझॅन कॅप]] ४/२४ (४ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका १५ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538608.html धावफलक] | venue = [[हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लफबरो]] | umpires = [[क्लेर पोलोसॅक]] (ऑ) आणि [[एलोइस शेरिडान]] (ऑ) | toss = आयर्लंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी १८ षटकांचा करण्यात आला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना ३''' | date = ६ जून २०२६ | time = १५:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|PAK}} | team2 = {{crw|SL}} | score1 = १६८/८ (२० षटके) | runs1 = [[फातिमा सना]] ३७ (२६) | wickets1 = [[चेतना विमुक्ती]] ४/३१ (४ षटके) | score2 = १६९/१ (१८.४ षटके) | runs2 = [[चामरी अटापट्टू]] ९४ (५८) | wickets2 = [[फातिमा सना]] १/२० (२ षटके) | result = श्रीलंका ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538609.html धावफलक] | venue = [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] | umpires = [[शाथिरा जाकीर]] (बां) आणि [[वृंदा राठी]] (भा) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना ४''' | date = ६ जून २०२६ | time = १५:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|NZ}} | team2 = {{crw|BAN}} | score1 = १९३/३ (२० षटके) | runs1 = [[आमेलिया केर]] ५१[[नाबाद|*]] (२८) | wickets1 = [[रितू मोनी]] २/३६ (४ षटके) | score2 = १२५/८ (२० षटके) | runs2 = [[निगार सुलताना]] ३२[[नाबाद|*]] (३३) | wickets2 = [[नेन्सी पटेल]] ४/१८ (३ षटके) | result = न्यूझीलंड ६८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538610.html धावफलक] | venue = [[हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लफबरो]] | umpires = [[केरिन क्लास्ते]] (द) आणि [[सु रेडफर्न]] (इं) | toss = बांगलादेशने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना ५''' | date = ८ जून २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = १७९/८ (२० षटके) | runs1 = [[भारती फुलमाली]] ५६[[नाबाद|*]] (४०) | wickets1 = [[अफि फ्लेचर]] ४/२३ (४ षटके) | score2 = १५३/८ (२० षटके) | runs2 = [[डिआंड्रा डॉटिन]] ४९ (४४) | wickets2 = [[श्रेयंका पाटील]] ४/३६ (४ षटके) | result = भारत २६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538611.html धावफलक] | venue = [[सोफिया गार्डन्स (क्रिकेट मैदान)|सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि [[शाथिरा जाकीर]] (बां) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना ६''' | date = ८ जून २०२६ | time = १५:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|ENG}} | team2 = {{crw|AUS}} | score1 = १५७/६ (२० षटके) | runs1 = [[ॲलिस कॅप्सी]] ४५ (३६) | wickets1 = [[अलाना किंग]] 2/10 (2 षटके) | score2 = 158/5 (18.2 षटके) | runs2 = [[एलिस पेरी]] 64 (44) | wickets2 = [[लॉरेन बेल]] 2/22 (3.2 षटके) | result = ऑस्ट्रेलिया ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538612.html धावफलक] | venue = [[सोफिया गार्डन्स (क्रिकेट मैदान)|सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ ]] | umpires = [[वृंदा राठी]] (भा) आणि [[जॅकलीन विल्यम्स]] (वे) | toss = ऑस्ट्रेलियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना ७''' | date = ९ जून २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{crw-rt|SCO}} | team2 = {{crw|PAK}} | score1 = १९१/५ (२० षटके) | runs1 = [[कॅथ्रिन ब्राइस]] ९४ (४३) | wickets1 = [[सादिया इक्बाल]] १/२३ (३ षटके) | score2 = ६२/५ (९ षटके) | runs2 = [[मुनीबा अली]] २० (२२) | wickets2 = [[रेचल स्लेटर]] २/११ (२ षटके) | result = स्कॉटलंड ४१ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धत]]) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538613.html धावफलक] | venue = [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] | umpires = [[ॲना हॅरिस]] (इं) आणि [[निमाली परेरा]] (श्री) | rain = पावसामुळे पाकिस्तानचा डाव ९ षटकांवरच थांबवण्यात आला; 'डीएलएस' पद्धतीनुसार विजयासाठी आवश्यक धावसंख्या १०४ होती. | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना ८''' | date = ९ जून २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{crw-rt|IRE}} | team2 = {{crw|BAN}} | score1 = १४३/९ (२० षटके) | runs1 = [[रेबेका स्टॉकेल]] ३० (२६) | wickets1 = [[संजिदा अक्तेर मेघला]] ३/२६ (४ षटके) | score2 = १३२/६ (२० षटके) | runs2 = [[जुवैरिया फिरदौस]] 50 (48) | wickets2 = [[एमी मॅग्वायर]] 4/20 (४ षटके) | result = आयर्लंड ११ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538614.html धावफलक] | venue = [[हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लफबरो]] | umpires = [[नारायणन जननी]] (भा) आणि [[सु रेडफर्न]] (इं) | toss = बांगलादेशने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना 9''' | date = ९ जून २०२६ | time = १५:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|NED}} | team2 = {{crw|SL}} | score1 = १४३/६ (२० षटके) | runs1 = [[हेदर सीगर्स]] ४८ (३२) | wickets1 = [[मल्की मदारा]] १/१२ (३ षटके) | score2 = १४६/३ (१९.१ षटके) | runs2 = [[हंसिमा करुणरत्ने]] ५०[[नाबाद|*]] (४१) | wickets2 = मिर्थे व्हान डेन राड १/१५ (३ षटके) | result = श्रीलंका ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538615.html धावफलक] | venue = [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] | umpires = [[वृंदा राठी]] (भा) आणि [[एलोइस शेरिडान]] (ऑ) | toss = नेदरलँड्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना १०''' | date = ९ जून २०२६ | time = १५:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|SA}} | team2 = {{crw|NZ}} | score1 = १८३/५ (२० षटके) | runs1 = [[क्लोई ट्रायॉन]] ६१ (२६) | wickets1 = [[सोफी डिव्हाइन]] २/१६ (३ षटके) | score2 = १८६/५ (१९.४ षटके) | runs2 = [[आमेलिया केर]] ६१ (३२) | wickets2 = [[अयाबाँगा खाका]] ४/४२ (३.४ षटके) | result = न्यू झीलंड ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538616.html धावफलक] | venue = [[हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लफबरो]] | umpires = [[क्लेर पोलोसॅक]] (ऑ) आणि [[गायत्री वेणुगोपाळ]] (भा) | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना ११''' | date =१० जून २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{crw-rt|ENG}} | team2 = {{crw|IND}} | score1 = १७१/६ (२० षटके) | runs1 = [[एमी जोन्स]] ६४ (४५) | wickets1 = [[श्रेयंका पाटील]] २/२९ (४ षटके) | score2 = १६६ (१९.५ षटके) | runs2 = [[रिचा घोष]] ६८ (३६) | wickets2 = [[लिन्से स्मिथ]] ३/४२ (३.५ षटके) | result = इंग्लंड ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538617.html धावफलक] | venue = [[सोफिया गार्डन्स (क्रिकेट मैदान)|सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ ]] | umpires = [[कँडिस ला बोर्ड]] (वे) आणि [[किम कॉटन]] (न्यू) | toss =भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना १२''' | date = १० जून २०२६ | time = १५:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|AUS}} | score1 = १३१ (२० षटके) | runs1 = [[डिआंड्रा डॉटिन]] ४६ (३८) | wickets1 = [[ॲशली गार्डनर]] २/१७ (३ षटके) | score2 = १३२/४ (१५ षटके) | runs2 = [[जॉर्जिया व्हॉल]] ७७[[नाबाद|*]] (४८) | wickets2 = [[कियाना जोसेफ]] १/६ (२ षटके) | result = ऑस्ट्रेलिया ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538618.html धावफलक] | venue = [[सोफिया गार्डन्स (क्रिकेट मैदान)|सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ ]] | umpires = [[लॉरेन अगेनबॅग]] (द) आणि [[केरिन क्लास्ते]] (द) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{cob}} == गट फेरी == आयसीसीने २४ फेब्रुवारी २०२६ रोजी गट आणि सामन्यांचे वेळापत्रक जाहीर केले; गट फेरीचे सामने १२ ते २८ जून या कालावधीत खेळवले गेले.<ref name="Fixtures"/> १२ संघांची प्रत्येकी सहा संघांच्या दोन गटांत विभागणी करण्यात आली होती आणि प्रत्येक संघाने आपल्या गटातील इतर संघांविरुद्ध एकदा सामना खेळला. गट फेरीत एकूण ३० सामने खेळले गेले.<ref name="Guide"/> स्पर्धेचा सलामीचा सामना १२ जून रोजी एजबास्टन येथे इंग्लंड आणि श्रीलंका यांच्यात खेळला गेला.<ref name="26wt20wc-pc"/> {| class="wikitable" ! width=50% | [[#गट अ|गट अ]] ! width=50% | [[#गट ब|गट ब]] |- | valign="top" | * {{crw|AUS}} * {{nobr|{{crw|SA}}}} * {{crw|NED}} * {{crw|PAK}} * {{crw|BAN}} * {{crw|IND}} | valign="top" | * {{crw|IRE}} * {{crw|ENG}} * {{nobr|{{crw|NZ}}}} * {{crw|WIN}} * {{crw|SL}} * {{crw|SCO}} |} === गट अ=== {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना३}}'''सामना ३''' | date = १३ जून २०२६ | time = १४:३० | daynight = Y | team1 = {{crw-rt|AUS}} | team2 = {{crw|SA}} | score1 = १७२/८ (२० षटके) | runs1 = [[फीबी लिचफिल्ड]] ५० (२४) | wickets1 = [[नॉनकुलुलेको म्लाबा]] २/२२ (४ षटके) | score2 = १०७ (१६.४ षटके) | runs2 = [[लॉरा वॉल्व्हार्ड]] ४४ (३९) | wickets2 = [[जॉर्जिया वेरहॅम]] ३/१३ (२.४ षटके) | result =ऑस्ट्रेलिया ६५ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490679.html धावफलक] | venue = [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] | attendance =७,५४३<ref name="Attendance14">{{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/articles/cg74zz78m7do |trans-title=फुटबॉल विश्वचषकाचा टी२० सामन्यांच्या प्रेक्षकसंख्येवर परिणाम होणार नाही - आयसीसी |title=T20 crowds won't be hit by football World Cup - ICC |work=[[बीबीसी स्पोर्ट]] |date=१३ जून २०२६ |access-date=३० जुलै २०२६}}</ref> | umpires = [[नारायणन जननी]] (भा) आणि [[निमाली परेरा]] (श्री) | motm = [[जॉर्जिया वेरहॅम]] (ऑ) | toss = ऑस्ट्रेलियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना५}}'''सामना ५''' | date = १४ जून २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{crw-rt|NED}} | team2 = {{crw|BAN}} | score1 = १३९/८ (२० षटके) | runs1 = [[बाबेट डी लीडे]] ५० (४५) | wickets1 = [[मारुफा अख्तर]] २/३१ (४ षटके) | score2 = १४१ (१९.२षटके) | runs2 = [[जुवैरिया फिरदौस]] ५० (३३) | wickets2 = [[कॅरोलिन डि लँग]] २/२७ (४ षटके) | result = बांगलादेश ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490681.html धावफलक] | venue = [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] | attendance = | umpires = [[सु रेडफर्न]] (इं) आणि [[गायत्री वेणुगोपाळ]] (भा) | motm = [[जुवैरिया फिरदौस]] (बां) | toss = नेदरलँड्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना६ }}'''सामना ६ ''' | date = १४ जून २०२६ | time = १४:३० | daynight = Y | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|PAK}} | score1 = १७०/६ (२० षटके) | runs1 = [[स्मृती मंधाना]] ६६ (४४) | wickets1 = [[फातिमा सना]] २/३३ (४ षटके) | score2 = १०६ (१७ षटके) | runs2 = [[मुनीबा अली]] ४१ (३५) | wickets2 = [[दीप्ती शर्मा]] ५/१० (४ षटके) | result = भारत ६४ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490682.html धावफलक] | venue = [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] | attendance = १८,८१४ <ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/sharma-stars-as-india-beat-pakistan-in-front-of-record-group-stage-crowd |trans-title=गट फेरीतील विक्रमी प्रेक्षकसंख्येसमोर भारताचा पाकिस्तानवर विजय; शर्माची चमकदार कामगिरी |title=Sharma Stars as India Beat Pakistan in Front of Record Group Stage Crowd |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|date=१४ जून २०२६ |access-date=३१ जुलै २०२६}}</ref> | umpires = [[क्लेर पोलोसॅक]] (ऑ) आणि [[जॅकलीन विल्यम्स]] (वे) | motm = [[दीप्ती शर्मा]] (भा) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना९}}'''सामना ९''' | date = १७ जून २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{crw-rt|BAN}} | team2 = {{crw|AUS}} | score1 = ७७/८ (२० षटके) | runs1 = [[निगार सुलताना]] २७ (४७) | wickets1 = [[एलिस पेरी]] २/१४ (३ षटके) | score2 = ७८/१ (९.३ षटके) | runs2 = [[जॉर्जिया व्हॉल]] ४५[[नाबाद|*]] (३२) | wickets2 = [[मारुफा अख्तर]] १/२८ (४ षटके) | result = ऑस्ट्रेलिया ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490685.html धावफलक] | venue = [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] | attendance = | umpires = [[लॉरेन अगेनबॅग]] (द) आणि [[कँडिस ला बोर्ड]] (वे) | motm = [[एलिस पेरी]] (ऑ) | toss = ऑस्ट्रेलियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना१०}}'''सामना १०''' | date = १७ जून २०२६ | time = १४:३० | daynight = Y | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|NED}} | score1 = २०९/५ (२० षटके) | runs1 = [[स्मृती मंधाना]] ७४ (४७) | wickets1 = [[कॅरोलिन डि लँग]] २/३२ (४ षटके) | score2 = ११४ (१७.३ षटके) | runs2 = [[बाबेट डी लीडे]] २८ (२७) | wickets2 = [[श्री चरणी]] ४/१९ (४ षटके) | result = भारत ९५ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490686.html धावफलक] | venue = [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] | attendance = | umpires = [[निमाली परेरा]] (श्री) आणि [[सु रेडफर्न]] (इं) | motm = [[स्मृती मंधाना]] (भा) | toss = नेदरलँड्सने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना११}}'''सामना 11''' | date = १७ जून २०२६ | time = १८:३० | night = Y | team1 = {{crw-rt|PAK}} | team2 = {{crw|SA}} | score1 = १२६/९ (२० षटके) | runs1 = [[फातिमा सना]] ५५[[नाबाद|*]] (३८) | wickets1 = [[मेरिझॅन कॅप]] ३/२३ (४ षटके) | score2 = १२७/८ (१६.५ षटके) | runs2 = [[ॲनेरी डेर्कसेन]] ५२ (३५) | wickets2 = [[फातिमा सना]] ३/१६ (२.५ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका २ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490687.html धावफलक] | venue = [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] | attendance = | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि [[ॲना हॅरिस]] (इं) | motm = [[ॲनेरी डेर्कसेन]] (द) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} {{२०२६ महिला टी२० विश्वचषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला टी२० विश्वचषक]] [[वर्ग:२०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|*]] rl526pf2d0yoaomc4jb7pckdw6m2lf7 2698088 2698085 2026-07-31T05:39:16Z Nitin.kunjir 4684 /* गट अ */ 2698088 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक | image = | image_size = | fromdate = १२ जून | todate = ५ जुलै २०२६ | administrator = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गट फेरी आणि [[बाद फेरी]] | host = इंग्लंड आणि वेल्स | champions = {{crw|AUS}} | runner up = {{crw|ENG}} | count = ७ | player of the series = {{criconw|AUS}} [[बेथ मूनी]] | most runs = {{criconw|ENG}} [[डॅनी वायाट-हॉज]] | most wickets = {{criconw|IND}} [[श्री चरणी]] | participants = १२ | matches = ३३ | website = {{URL|https://t20worldcup.com/}} | previous_year = २०२४ युएई | previous_tournament = २०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक | next_year = २०२८ पाकिस्तान | next_tournament = २०२८ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक }} '''२०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक''' ही [[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक|महिला टी२० विश्वचषकाची]] दहावी स्पर्धा होती, जी [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]ाद्वारे आयोजित केली गेली.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/india-set-to-host-2025-women-s-world-cup-1326281 |trans-title=भारत २०२५ महिला एकदिवसीय विश्वचषक स्पर्धेचे आयोजन करणार.|title=India set to host 2025 Women's ODI World Cup |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=२७ जानेवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/cricket/news/12123/12659535/england-to-host-2026-womens-t20-cricket-world-cup |trans-title=२०२६ महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेचे यजमानपद इंग्लंड भूषवणार.|title=England to host 2026 T20 Women's World Cup|work=स्काय स्पोर्ट्स|access-date=२७ जानेवारी २०२६}}</ref> इंग्लंडने यापूर्वी [[२००९ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२००९]] मध्ये पहिल्या स्पर्धेचे आयोजन केले होते. एकूण बारा संघांनी सात ठिकाणी ३३ सामन्यांमध्ये स्पर्धा केली. सहभागी संघांची संख्या दहावरून बारा करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |date=२६ जुलै २०२२ |trans-title=पुढील चक्रात तीन उपखंडीय देश आयसीसी स्पर्धांचे आयोजन करणार आहेत.|title=Three sub-continent countries set to host ICC events in next cycle |url=https://www.icc-cricket.com/news/three-sub-continent-countries-set-to-host-icc-events-in-next-cycle |access-date=२७ जानेवारी २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref> यामध्ये यजमान देश, २०२४ च्या स्पर्धेतील अव्वल पाच संघ, [[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी#आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी|आयसीसी महिला टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी]]त आधीच पात्र न ठरलेले दोन सर्वोच्च मानांकित संघ आणि [[२०२६ महिला टी२० विश्वचषक पात्रता|पात्रता फेरी]]तून निश्चित झालेले इतर चार संघ यांचा समावेश होता. [[नेदरलँड्स राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|नेदरलँड्सने]] पहिल्यांदाच महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेसाठी पात्रता मिळवली. [[न्यू झीलंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|न्यू झीलंड]] हा गतविजेता संघ होता, परंतु तो गटवार फेरीतच स्पर्धेतून बाहेर पडला. अंतिम सामन्यात [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलियाने]] [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|इंग्लंडचा]] ७ गडी राखून पराभव केला आणि विक्रमी सातव्यांदा विजेतेपद पटकावले. आफ्रिका, आशिया, युरोप आणि ओशनिया या खंडांमधून आपापल्या गटात वरचे स्थान मिळवणारे संघ—अनुक्रमे [[दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका]], [[भारतीय महिला क्रिकेट संघ|भारत]], ग्रेट ब्रिटन (इंग्लंडच्या जागी) आणि ऑस्ट्रेलिया—यांनी [[२०२८ उन्हाळी ऑलिम्पिक]]<nowiki/>मधील क्रिकेट स्पर्धेसाठी पात्रता मिळवली.[१] == पार्श्वभूमी == [[आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक]] ही [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]द्वारे (आयसीसी) आयोजित केली जाणारी, [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिलांच्या 'आंतरराष्ट्रीय टी२०]]' (WT20I) प्रकारातील द्वैवार्षिक जागतिक [[महिला क्रिकेट]] स्पर्धा आहे. ही स्पर्धा सर्वप्रथम [[२००९ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२००९]] मध्ये इंग्लंडमध्ये खेळवली गेली आणि २०२६ ची स्पर्धा ही तिची दहावी आवृत्ती असेल.<ref>{{Cite web |last=नळवाला|first=अली असगर|date=२१ ऑक्टोबर २०२४ |trans-title=महिला टी२० विश्वचषक विजेते: ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट संघाचे वर्चस्व अद्वितीय, न्यूझीलंड विद्यमान विजेते - संपूर्ण यादी|title=Women's T20 World Cup winners: Australian cricket team's dominance unmatched, New Zealand reigning champions - full list |url=https://www.olympics.com/en/news/women-t20-world-cup-winners-list-champions |website=ऑलिंपिक्स.कॉम |access-date=१५ जून २०२६ |archive-date=२४ जानेवारी २०२६|archive-url=https://web.archive.org/web/20260124133504/https://www.olympics.com/en/news/women-t20-world-cup-winners-list-champions |url-status=live}}</ref> [[२०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२४]] मध्ये संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये झालेल्या नवव्या आवृत्तीत १० संघांनी सहभाग घेतला होता आणि अंतिम सामन्यात [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिके]]चा पराभव करून [[न्यू झीलंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|न्यू झीलंडने]] ही स्पर्धा जिंकली.<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/132124/amelia-kerr-delivers-new-zealands-first-ever-world-cup-title |trans-title=अमेलिया केरने मिळवून दिले न्यूझीलंडला त्यांचे पहिलेवहिले विश्वचषक विजेतेपद.|title=Amelia Kerr delivers New Zealand's first-ever World Cup title |publisher=[[क्रिकबझ्झ]] |access-date=१५ जून २०२६ }}</ref> === यजमानाची निवड === जुलै २०२२ मध्ये, २०२४-२०२७ या कालावधीसाठीच्या आयसीसी महिला स्पर्धा यजमानपदाच्या कार्यक्रमाचा भाग म्हणून, आयसीसीने २०२६ ची महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धा इंग्लंडमध्ये खेळवली जाईल अशी घोषणा केली. [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]ाने (ECB) यापूर्वी [[२००९ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२००९]] मध्ये या स्पर्धेच्या पहिल्या स्पर्धेचे यजमानपद भूषवले होते.<ref>{{cite web |date=२६ जुलै २०२२ |trans-title=२०२७ पर्यंतच्या आयसीसी महिलांच्या जागतिक स्पर्धांच्या यजमानपदांची घोषणा|title=Hosts for ICC Women's global events until 2027 announced |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/hosts-for-icc-womens-global-events-until-2027-announced |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=१५ जून २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/cricket/news/12123/12659535/england-to-host-2026-womens-t20-cricket-world-cup |trans-title=इंग्लंड २०२६ महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेचे यजमानपद भूषवणार|title=England to host 2026 T20 Women's World Cup|work=स्काय स्पोर्ट्स|access-date=१५ जून २०२६}}</ref> === स्वरूप === पात्र ठरलेले १२ संघ प्रत्येकी सहा संघांच्या दोन गटांमध्ये विभागले गेले आहेत. गट फेरीमध्ये, प्रत्येक संघ आपल्या गटातील इतर सर्व संघांविरुद्ध '[[साखळी सामने|साखळी]]' पद्धतीने एकदा सामना खेळेल. प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ बाद फेरीसाठी पात्र ठरतील; या फेरीत दोन उपांत्य सामने होतील आणि त्यातील विजेते संघ अंतिम सामन्यात आमनेसामने येतील.<ref name="Guide">{{Cite web |date=१७ एप्रिल २०२६|trans-title=महिला टी२० विश्वचषक २०२६: स्पर्धेची माहिती|title=Women's T20 World Cup 2026: Tournament Explainer |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/women-s-t20-world-cup-tournament-explainer |access-date=१५ जून २०२६ |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |language=en}}</ref><ref name="26wt20wc-pc"/><ref name="faq">{{Cite web |date=११ जून २०२६|trans-title=महिला टी२० विश्वचषक २०२६: स्वरूप, संघ, पावसाचे नियम आणि बरेच काही - वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न|title=Women's T20 World Cup 2026 FAQs: the format, teams, rain rules, and more |url=https://www.espncricinfo.com/story/women-s-t20-world-cup-2026-faqs-the-format-teams-rain-rules-and-more-1540193 |access-date=१५ जून २०२६ |publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |language=en}}</ref> === वेळापत्रक === २०२५-२०२९ च्या आयसीसी महिला 'फ्युचर टूर्स प्रोग्राम' (भविष्यातील दौऱ्यांचा कार्यक्रम) अंतर्गत, ही स्पर्धा जून-जुलै २०२६ मध्ये आयोजित करण्याचे नियोजित होते.<ref name="FTP">{{cite journal |trans-title=२०२५–२०२९ आयसीसी महिला एफटीपी (FTP)|title=2025–2029 ICC Women's FTP |url=https://images.icc-cricket.com/image/upload/prd/momiku5h9eyqzp5tohdb.pdf |date=४ नोव्हेंबर २०२४ |journal=आयसीसी महिला फ्युचर टूर्स प्रोग्राम| publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |volume=2}}</ref> आयसीसीने २४ फेब्रुवारी २०२६ रोजी स्पर्धेचे वेळापत्रक जाहीर केले, ज्यानुसार ही स्पर्धा १२ जून ते ५ जुलै २०२६ या कालावधीत होणार आहे. यामध्ये सहभागी संघ इंग्लंडमधील सात मैदानांवर एकूण ३३ सामने खेळतील.<ref name="Fixtures">{{cite web|trans-title=आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक २०२६ चे संपूर्ण वेळापत्रक जाहीर|title=Full fixtures for ICC Women's T20 World Cup 2026 unveiled |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/full-fixtures-for-icc-women-s-t20-world-cup-2026-unveiled |access-date=१५ जून २०२६ |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२४ फेब्रुवारी २०२६ }}</ref> १० जुलै २०२५ रोजी आयसीसीने घोषणा केली की, सराव सामने (वॉर्म-अप सामने) इंग्लंडमधील दोन आणि वेल्समधील एका मैदानावर खेळवले जातील.<ref name="WarmV1">{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/warm-up-venues-confirmed-for-icc-women-s-t20-world-cup-2026 |trans-title=आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक २०२६ साठी सराव सामन्यांची ठिकाणे निश्चित|title=Warm-up venues confirmed for ICC Women's T20 World Cup 2026 |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=१० जुलै २०२५ |access-date=१५ जून २०२६ }}</ref><ref name="WarmV2">{{cite web|url=https://www.ecb.co.uk/news/4307622/cardiff-derby-and-loughborough-to-host-warmup-games-ahead-of-icc-womens-t20-world-cup-2026 |trans-title=कार्डिफ, डर्बी आणि लफबरो येथे २०२६ च्या आयसीसी महिला टी२० विश्वचषकापूर्वीचे सराव सामने होणार आहेत.|title=Cardiff, Derby and Loughborough to host warm-up games ahead of ICC Women's T20 World Cup 2026 |publisher=[[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]] |date=१० जुलै २०२५ |access-date=१५ जून २०२६}}</ref> सराव सामन्यांची संपूर्ण यादी १३ मे २०२६ रोजी जाहीर करण्यात आली.<ref name="WarmSch">{{Cite web |date=2026-05-13 |trans-title=महिला टी२० विश्वचषकाला ३० दिवस बाकी असताना सराव सामन्यांचे वेळापत्रक जाहीर|title=Warm-up fixtures out with 30 days to Women's T20 World Cup |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/warm-up-fixtures-out-with-30-days-to-women-s-t20-world-cup |access-date=१५ जून २०२६ |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |language=en}}</ref> === बक्षीसाची रक्कम === आयसीसीने या स्पर्धेसाठी ८.७६ दशलक्ष डॉलर्सची बक्षीस रक्कम निश्चित केली आहे, जी २०२४ च्या तुलनेत १० टक्क्यांनी अधिक आहे. विजेत्या संघाला किमान २.३४ दशलक्ष डॉलर्स दिले जातील; तसेच, उपांत्य फेरी आणि अंतिम सामना वगळता, प्रत्येक संघास त्यांनी जिंकलेल्या प्रत्येक सामन्यासाठी अतिरिक्त ३१,१५४ डॉलर्स मिळतील. <ref>{{Cite web |date=१३ एप्रिल २०२६ |trans-title=महिला टी-२० विश्वचषक २०२६ साठी विक्रमी बक्षीस रकमेची घोषणा|title=Record prize money pot announced for Women's T20 World Cup 2026 |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/record-prize-money-pot-announced-for-women-s-t20-world-cup-2026 |access-date=१५ जून २०२६|publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=१३ एप्रिल २०२६ |trans-title=आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक २०२६ च्या ट्रॉफी टूरची सुरुवात; आयसीसीकडून विक्रमी बक्षीस रकमेची घोषणा.|title=ICC ANNOUNCES RECORD PRIZE MONEY POT AS ICC WOMEN'S T20 WORLD CUP 2026 TROPHY TOUR GETS UNDERWAY |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/icc-announces-record-prize-money-pot-as-icc-women-s-t20-world-cup-2026-trophy-tour-gets-underway |access-date=१५ जून २०२६ |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |language=en}}</ref><ref name="faq"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |+ स्पर्धेसाठी बक्षीस रकमेचे वाटप<ref>{{Cite web |date=१३ एप्रिल २०२६|trans-title=आयसीसीने महिला टी-२० विश्वचषकासाठी एकूण बक्षीस रक्कम १० टक्क्यांनी वाढवली.|title=ICC increases total prize pool for Women's T20 World Cup by 10% |url=https://www.espncricinfo.com/story/icc-increases-total-prize-pool-for-women-s-t20-world-cup-2026-by-10-1531825 |access-date=१५ जून २०२६|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |language=en}}</ref> ! rowspan="2" scope=col | स्थान ! rowspan="2" scope=col | संघ ! colspan="2" scope=colgroup | रक्कम |- ! scope=col | प्रत्येक संघास ! scope=col | एकूण |- | align=left | विजेते || {{center|१}} || $२.३४ दशलक्ष|| $२.३४ दशलक्ष |- | align=left | उपविजेते || {{center|१}} || $१.१७ दशलक्ष || $१.१७ दशलक्ष |- | align=left | उपांत्य फेरीतील संघ || {{center|२}} || $६७५,००० || $१.१५ दशलक्ष |- | align=left | सहभाग शुल्क || {{center|१२}} || $२४७,५०० || $२.९७ दशलक्ष |- | align=left | सामना विजेते|| {{center|३०}} || $३१,१५४ || $९३४,६२० |- class=sortbottom ! align=left | एकूण || {{center|१२}} || colspan="2" | $८.७६ दशलक्ष |} == पात्रता == {{main|२०२६ महिला टी२० विश्वचषक पात्रता}} यजमान संघ इंग्लंड,<ref>{{Cite web |date=27 July 2022 |trans-title= इंग्लंड आणि वेल्स २०२६ महिला टी२० विश्वचषकाचे यजमानपद भूषवणार आहेत, आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समितीतर्फे जाहीर |title=England & Wales to host 2026 Women's T20 World Cup reveals International Cricket Council |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/62312192.amp |access-date=२८ जुलै २०२६ |work=[[बीबीसी स्पोर्ट]] |language=en}}</ref> तसेच २०२४ च्या स्पर्धेतील अव्वल पाच संघ — ऑस्ट्रेलिया, भारत, न्यू झीलंड, दक्षिण आफ्रिका आणि वेस्ट इंडीज — यांनी २०२६ च्या स्पर्धेसाठी थेट पात्रता मिळवली. थेट पात्रतेच्या उर्वरित दोन जागा अशा संघांना देण्यात आल्या ज्यांनी अव्वल सहामध्ये स्थान मिळवले नव्हते, परंतु २० ऑक्टोबर २०२४ रोजीच्या [[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी#आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी |आयसीसी महिला टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी]]मध्ये त्यानंतरचे सर्वोत्तम मानांकन असलेले संघ होते; हे संघ म्हणजे पाकिस्तान आणि श्रीलंका.<ref name="Qualification">{{Cite web |date=१८ मे २०२६|trans-title=आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक २०२६: त्यांनी पात्रता कशी मिळवली |title=ICC WOMEN'S T20 WORLD CUP 2026: HOW THEY QUALIFIED |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/icc-women-s-t20-world-cup-2026-how-they-qualified |access-date=२८ जुलै २०२६ |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|language=en}}</ref> उर्वरित चार जागा फेब्रुवारी २०२६ मधील जागतिक पात्रता स्पर्धेद्वारे भरण्यात आल्या: बांगलादेश, आयर्लंड, नेदरलँड्स आणि स्कॉटलंड.<ref>{{cite web |date=२८ जानेवारी २०२६|trans-title= बांगलादेश आणि नेदरलँड्स आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक २०२६ स्पर्धेसाठी पात्र.|title=Bangladesh and Netherlands qualify for ICC Women's T20 World Cup 2026 |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/bangladesh-and-netherlands-qualify-for-icc-women-s-t20-world-cup-2026 |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|access-date=२८ जुलै २०२६ }}</ref><ref>{{cite web |date=१ फेब्रुवारी २०२६|trans-title=आयर्लंड आणि स्कॉटलंडने २०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेसाठी पात्र.|title=Ireland and Scotland qualify for ICC Women's T20 World Cup 2026 |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/ireland-and-scotland-qualify-for-icc-women-s-t20-world-cup-2026 |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|access-date=२८ जुलै २०२६ }}</ref> नेदरलँड्सने पहिल्यांदाच महिला टी२० विश्वचषकासाठी पात्रता मिळवली.<ref>{{cite news |date=२९ जानेवारी २०२६|trans-title= नेदरलँड्स आणि बांगलादेश महिला टी२० विश्वचषक २०२६ स्पर्धेसाठी पात्र|title=Netherlands, Bangladesh qualify for Women's T20 World Cup 2026 |url=https://www.espn.com.au/cricket/story/_/id/47753816/bangladesh-netherlands-qualify-2026-women-t20-world-cup |work=[[ईएसपीएन]] |access-date=२८ जुलै २०२६ }}</ref> [[File:2026 Women's T20 World Cup Participating nations.svg|right|thumb|upright=2|alt= २०२६ महिला टी-२० विश्वचषक पात्रता प्रक्रियेतील देशांना दर्शवणारा नकाशा | २०२६ महिला टी-२० विश्वचषक पात्रता प्रक्रियेत सहभागी झालेल्या देशांना अधोरेखित करण्यात आले आहे. {{legend|#0000ff| थेट पात्रता (यजमान, मागील स्पर्धेतील अव्वल ५ संघ किंवा महिला अंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारीद्वारे)}} {{legend|#00ab00| जागतिक पात्रता फेरीद्वारे पात्रता}} {{legend|#ffc900| पात्रता फेरीत सहभाग, परंतु पात्र ठरण्यात अपयश}}]] <section begin="Qtable"/> {| class="wikitable sortable defaultcenter col1left col3left" |+ स्पर्धेसाठी पात्र ठरलेले संघ <ref name="Qualification"/> ! scope=col | पात्रता निश्चित करण्याची पद्धत ! scope=col | संघांची संख्या ! scope=col | संघ ! scope=col |[[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी#आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी| महिला अंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी]]{{efn|स्पर्धा सुरू होण्यापूर्वी, ११ जून २०२६ रोजीची |[[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी#आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी| आयसीसी महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ क्रमवारी]]<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/womens/t20i|trans-title= आयसीसी महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ क्रमवारी |title=ICC Women's T20I Team Rankings|publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|access-date=११ जून २०२६}}</ref>}} |- | यजमान ||style=text-align:center|'''१''' || {{crw|ENG}} ||style=text-align:center| २ |- | rowspan="5" | [[२०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक]]<br/><small>(यजमान संघाला वगळून मागील स्पर्धेतील अव्वल ५ संघ)</small> || rowspan="5" style=text-align:center| '''५''' || {{crw|AUS}} || style=text-align:center| १ |- | {{crw|IND}} || style=text-align:center| ३ |- | {{nobr|{{crw|NZ}}}} || style=text-align:center| ४ |- | {{crw|SA}} || style=text-align:center| ५ |- | {{crw|WIN}} || style=text-align:center| ७ |- | rowspan="2" | [[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी#आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी| आयसीसी महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ क्रमवारी]] || rowspan="2" style=text-align:center| '''२''' || {{crw|PAK}} || style=text-align:center| ८ |- | {{crw|SL}} || style=text-align:center| ६ |- | rowspan="4" | [[२०२६ महिला टी२० विश्वचषक पात्रता]] || rowspan="4" style=text-align:center|'''४''' || {{crw|BAN}} || १० |- | {{crw|IRE}} || style=text-align:center| ९ |- | {{crw|NED}} || style=text-align:center| १४ |- | {{crw|SCO}} || style=text-align:center| ११ |- class=sortbottom ! एकूण || १२ || || |} {{notelist}}<section end="Qtable"/> == ठिकाणे == मे २०२५ मध्ये, ईसीबीने विश्वचषकासाठी सात ठिकाणांची निश्चिती केली: [[बर्मिंगहॅम]]मधील [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान]], [[ब्रिस्टल]]मधील [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[लीड्स]]मधील [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], लंडनमधील [[लॉर्ड्स]] आणि [[द ओव्हल]], [[मँचेस्टर]]मधील [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]] आणि [[साउथहॅम्प्टन]]मधील [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]]. <ref>{{Cite web |trans-title=लॉर्ड्सवर होणार २०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेचा अंतिम सामना|title=Lord's to host final of ICC Women's T20 World Cup 2026 |url=https://www.ecb.co.uk/news/4256616/seven-venues-for-icc-womens-t20-world-cup-2026-in-england-announced |access-date=२८ जुलै २०२६|publisher=[[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]}}</ref><ref>{{Cite web |trans-title= इंग्लंडमधील २०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेसाठी ठिकाणे आणि महत्त्वाच्या तारखा जाहीर |title=Venues, key dates announced for ICC Women's T20 World Cup 2026 in England |url=https://www.icc-cricket.com/news/venues-key-dates-announced-for-icc-women-s-t20-world-cup-2026-in-england |access-date=२८ जुलै २०२६|publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|date=मे २०२५}}</ref><ref name="faq"/> {| class="wikitable" style="text-align:center;font-size:90%;" ! colspan="4" | इंग्लंडमधील ठिकाणे |- | style="background:#ececec;color:#2C2C2C;vertical-align:middle;" colspan="4" | {{location map+ |England|float=center |width=350 |caption= |alt= २०२६ महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेच्या यजमान ठिकाणांना चिन्हांकित करणारा इंग्लंडचा नकाशा. |places= {{Location map~ |England |lat=52.46 |long=-1.90 |position=right |label=[[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान|एजबॅस्टन]]}} {{Location map~ |England |lat=51.48 |long=-2.58 |position=left |label=[[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|ब्रिस्टल]]}} {{Location map~ |England |lat=53.82 |long=-1.58 |position=right |label=[[हेडिंग्ले स्टेडियम|हेडिंग्ले]]}} {{Location map~ |England |lat=53.48 |long=-2.25 |position=left |label=[[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]]}} {{Location map~ |England |lat=51.53 |long=-0.17 |position=top |label=[[लॉर्ड्स]]}} {{Location map~ |England |lat=51.48 |long=-0.11 |position=bottom |label=[[द ओव्हल]]}} {{Location map~ |England |lat=50.92 |long=-1.32 |position=left |label=[[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]]}} }} |- ! [[बर्मिंगहॅम]] ! [[ब्रिस्टल]] ! [[लीड्स]] ! [[लंडन]] |- | [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान]] | [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]] | [[हेडिंग्ले स्टेडियम]] | [[लॉर्ड्स]] |- | प्रेक्षक क्षमता: '''२५,०००''' | प्रेक्षक क्षमता: '''१७,५००''' | प्रेक्षक क्षमता: '''१८,३५०''' | प्रेक्षक क्षमता: '''३१,१००''' |- | सामने: '''४''' | सामने: '''६''' | सामने: '''५''' | सामने: '''४ (अंतिम)''' |- | [[File:Edgbaston---close-of-play.jpg|150px|alt=Edgbaston Cricket Ground in ]] | [[File:Bristol County Ground.jpg|150px|alt=Bristol County Ground in ]] | [[File:Headingley Cricket Stadium.jpg|150px|alt=Headingley Cricket Ground in ]] | [[File:Lords-Cricket-Ground-Pavilion-06-08-2017.jpg|150px|alt=Lord's in 2017]] |- ! [[लंडन]] ! [[मँचेस्टर]] ! [[साउथहॅम्प्टन]] |- | [[द ओव्हल]] | [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]] | [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]] |- | प्रेक्षक क्षमता: '''२७,५००''' | प्रेक्षक क्षमता: '''२६,०००''' | प्रेक्षक क्षमता: '''२५,०००''' |- | सामने: '''३ (उपांत्य)''' | सामने: '''५''' | सामने: '''६''' |- | [[File:OCS Stand (Surrey v Yorkshire in foreground).JPG|150px|alt=The Oval in ]] | [[File:Old Trafford Cricket Ground August 2014 (cropped).jpg|150px|alt=Old Trafford Cricket Ground in 2014]] | [[File:Pavilion stands.JPG|150px|alt=Rose Bowl in ]] |} == संघ == {{Main|२०२६ महिला टी२० विश्वचषक संघ}} प्रत्येक संघाला जास्तीत जास्त १५ खेळाडूंचा संघ निवडण्याची मुभा होती आणि त्यांना १ मे २०२६ पर्यंत आपला तात्पुरता संघ आयसीसीकडे सादर करणे आवश्यक होते. संघांना १ जून २०२६ पर्यंत आपल्या संघात बदल करण्याची परवानगी होती. त्यानंतर कोणतेही बदल करण्यासाठी आयसीसीच्या स्पर्धा तांत्रिक समितीची परवानगी घेणे आवश्यक होते.{{cn|date=May 2026}} == सराव सामने == ६ ते १० जून या कालावधीत एकूण १२ सराव सामने खेळले गेले. यात विश्वचषकात सहभागी असलेल्या सर्व १२ संघांचा समावेश होता आणि हे सामने इंग्लंडमधील दोन मैदानांवर ([[डर्बी]] येथील [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)| काउंटी क्रिकेट मैदान]] व लफबरो येथील हॅसलग्रेव्ह मैदान) तसेच वेल्समधील एका मैदानावर ([[कार्डिफ]] येथील [[सोफिया गार्डन्स]]) खेळवण्यात आले.<ref name="WarmV1"/><ref name="WarmV2"/><ref name="WarmSch"/> == सामन्यांचे अधिकारी == २८ मे २०२६ रोजी, आयसीसीने (ICC) स्पर्धेसाठी [[सामनाधिकारी, क्रिकेट|सामनाधिकारी]] आणि [[पंचगिरी |पंच]]ांची यादी जाहीर केली.<ref>{{Cite web |date=२८ मे २०२६ |trans-title=|title=Match officials revealed for Women's T20 World Cup 2026 |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/match-officials-revealed-for-women-s-t20-world-cup-2026 |access-date=2026-05-28 |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|language=en}}</ref> २१ जून २०२६ रोजी, आजारपणामुळे [[लॉरेन अगेनबॅग]] स्पर्धेतून बाहेर पडल्या आणि त्यांच्या जागी [[सलीमा इम्तियाज]] यांची निवड करण्यात आली.<ref>{{cite web |access-date=२८ जुलै २०२६ |trans-title= आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक २०२६ साठी 'एमिरेट्स आयसीसी इंटरनॅशनल पॅनेल ऑफ अंपायर्स'मध्ये एजेनबॅग यांच्या जागी इम्तियाज यांची निवड.|title=IMTIAZ REPLACES AGENBAG IN EMIRATES ICC INTERNATIONAL PANEL OF UMPIRES AT ICC WOMEN’S T20 WORLD CUP 2026 |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/imtiaz-replaces-agenbag-in-emirates-icc-international-panel-of-umpires-at-icc-women-s-t20-world-cup-2026 |website=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती}}</ref> ; सामनाधिकारी {{div col|colwidth=15em|content= * {{flagicon|NZ}} [[ट्रुडी अँडरसन]] * {{flagicon|SA}} [[शांड्रे फ्रित्झ]] * {{flagicon|IND}} [[जी.एस. लक्ष्मी]] * {{flagicon|SL}} [[मिशेल परेरा]] }} ; पंच {{div col|colwidth=15em|content= * {{flagicon|SA}} [[लॉरेन अगेनबॅग]] * {{flagicon|NZ}} [[किम कॉटन]] * {{flagicon|ENG}} [[ॲना हॅरिस]] * {{flagicon|PAK}} [[सलीमा इम्तियाझ]] * {{flagicon|BAN}} [[शाथिरा जाकीर]] * {{flagicon|IND}} [[नारायणन जननी]] * {{flagicon|SA}} [[केरिन क्लास्ते]] * {{flagicon|WIN}} [[कँडिस ला बोर्ड]] * {{flagicon|SL}} [[निमाली परेरा]] * {{flagicon|AUS}} [[क्लेर पोलोसॅक]] * {{flagicon|IND}} [[वृंदा राठी]] * {{flagicon|ENG}} [[सु रेडफर्न]] * {{flagicon|AUS}} [[एलोइस शेरिडान]] * {{flagicon|WIN}} [[जॅकलीन विल्यम्स]] * {{flagicon|IND}} [[गायत्री वेणुगोपाळ]] }} ==सराव सामने== {{collapse top|सराव सामने|bg=lightblue}} {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना १''' | date = ६ जून २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{crw-rt|SCO}} | team2 = {{crw|NED}} | score1 = १६३/५ (२० षटके) | runs1 = [[डार्सी कार्टर]] ३३ (२२) | wickets1 = [[सिल्व्हर सीगर्स]] २/१५ (३ षटके) | score2 = १०५ (२० षटके) | runs2 = [[फ्रेडरिक ओव्हरडिक]] २८[[नाबाद|*]] (२४) | wickets2 = [[कॅथेरिन फ्रेझर]] ३/२१ (४ षटके) | result = स्कॉटलंड ५८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538607.html धावफलक] | venue = [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] | umpires = [[कँडिस ला बोर्ड]] (वे) आणि [[निमाली परेरा]] (श्री) | toss = नेदरलँड्सने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना २''' | date = ६ जून २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{crw-rt|SA}} | team2 = {{crw|IRE}} | score1 = १३६/८ (१८ षटके) | runs1 = [[लॉरा वॉल्व्हार्ड]] ६५ (३७) | wickets1 = [[अर्लीन केली]] ३/२९ (३ षटके) | score2 = १२० (१७.४ षटके) | runs2 = [[लिआह पॉल]] २९ (२७) | wickets2 = [[मेरिझॅन कॅप]] ४/२४ (४ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका १५ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538608.html धावफलक] | venue = [[हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लफबरो]] | umpires = [[क्लेर पोलोसॅक]] (ऑ) आणि [[एलोइस शेरिडान]] (ऑ) | toss = आयर्लंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी १८ षटकांचा करण्यात आला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना ३''' | date = ६ जून २०२६ | time = १५:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|PAK}} | team2 = {{crw|SL}} | score1 = १६८/८ (२० षटके) | runs1 = [[फातिमा सना]] ३७ (२६) | wickets1 = [[चेतना विमुक्ती]] ४/३१ (४ षटके) | score2 = १६९/१ (१८.४ षटके) | runs2 = [[चामरी अटापट्टू]] ९४ (५८) | wickets2 = [[फातिमा सना]] १/२० (२ षटके) | result = श्रीलंका ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538609.html धावफलक] | venue = [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] | umpires = [[शाथिरा जाकीर]] (बां) आणि [[वृंदा राठी]] (भा) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना ४''' | date = ६ जून २०२६ | time = १५:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|NZ}} | team2 = {{crw|BAN}} | score1 = १९३/३ (२० षटके) | runs1 = [[आमेलिया केर]] ५१[[नाबाद|*]] (२८) | wickets1 = [[रितू मोनी]] २/३६ (४ षटके) | score2 = १२५/८ (२० षटके) | runs2 = [[निगार सुलताना]] ३२[[नाबाद|*]] (३३) | wickets2 = [[नेन्सी पटेल]] ४/१८ (३ षटके) | result = न्यूझीलंड ६८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538610.html धावफलक] | venue = [[हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लफबरो]] | umpires = [[केरिन क्लास्ते]] (द) आणि [[सु रेडफर्न]] (इं) | toss = बांगलादेशने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना ५''' | date = ८ जून २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = १७९/८ (२० षटके) | runs1 = [[भारती फुलमाली]] ५६[[नाबाद|*]] (४०) | wickets1 = [[अफि फ्लेचर]] ४/२३ (४ षटके) | score2 = १५३/८ (२० षटके) | runs2 = [[डिआंड्रा डॉटिन]] ४९ (४४) | wickets2 = [[श्रेयंका पाटील]] ४/३६ (४ षटके) | result = भारत २६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538611.html धावफलक] | venue = [[सोफिया गार्डन्स (क्रिकेट मैदान)|सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि [[शाथिरा जाकीर]] (बां) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना ६''' | date = ८ जून २०२६ | time = १५:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|ENG}} | team2 = {{crw|AUS}} | score1 = १५७/६ (२० षटके) | runs1 = [[ॲलिस कॅप्सी]] ४५ (३६) | wickets1 = [[अलाना किंग]] 2/10 (2 षटके) | score2 = 158/5 (18.2 षटके) | runs2 = [[एलिस पेरी]] 64 (44) | wickets2 = [[लॉरेन बेल]] 2/22 (3.2 षटके) | result = ऑस्ट्रेलिया ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538612.html धावफलक] | venue = [[सोफिया गार्डन्स (क्रिकेट मैदान)|सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ ]] | umpires = [[वृंदा राठी]] (भा) आणि [[जॅकलीन विल्यम्स]] (वे) | toss = ऑस्ट्रेलियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना ७''' | date = ९ जून २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{crw-rt|SCO}} | team2 = {{crw|PAK}} | score1 = १९१/५ (२० षटके) | runs1 = [[कॅथ्रिन ब्राइस]] ९४ (४३) | wickets1 = [[सादिया इक्बाल]] १/२३ (३ षटके) | score2 = ६२/५ (९ षटके) | runs2 = [[मुनीबा अली]] २० (२२) | wickets2 = [[रेचल स्लेटर]] २/११ (२ षटके) | result = स्कॉटलंड ४१ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धत]]) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538613.html धावफलक] | venue = [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] | umpires = [[ॲना हॅरिस]] (इं) आणि [[निमाली परेरा]] (श्री) | rain = पावसामुळे पाकिस्तानचा डाव ९ षटकांवरच थांबवण्यात आला; 'डीएलएस' पद्धतीनुसार विजयासाठी आवश्यक धावसंख्या १०४ होती. | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना ८''' | date = ९ जून २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{crw-rt|IRE}} | team2 = {{crw|BAN}} | score1 = १४३/९ (२० षटके) | runs1 = [[रेबेका स्टॉकेल]] ३० (२६) | wickets1 = [[संजिदा अक्तेर मेघला]] ३/२६ (४ षटके) | score2 = १३२/६ (२० षटके) | runs2 = [[जुवैरिया फिरदौस]] 50 (48) | wickets2 = [[एमी मॅग्वायर]] 4/20 (४ षटके) | result = आयर्लंड ११ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538614.html धावफलक] | venue = [[हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लफबरो]] | umpires = [[नारायणन जननी]] (भा) आणि [[सु रेडफर्न]] (इं) | toss = बांगलादेशने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना 9''' | date = ९ जून २०२६ | time = १५:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|NED}} | team2 = {{crw|SL}} | score1 = १४३/६ (२० षटके) | runs1 = [[हेदर सीगर्स]] ४८ (३२) | wickets1 = [[मल्की मदारा]] १/१२ (३ षटके) | score2 = १४६/३ (१९.१ षटके) | runs2 = [[हंसिमा करुणरत्ने]] ५०[[नाबाद|*]] (४१) | wickets2 = मिर्थे व्हान डेन राड १/१५ (३ षटके) | result = श्रीलंका ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538615.html धावफलक] | venue = [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] | umpires = [[वृंदा राठी]] (भा) आणि [[एलोइस शेरिडान]] (ऑ) | toss = नेदरलँड्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना १०''' | date = ९ जून २०२६ | time = १५:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|SA}} | team2 = {{crw|NZ}} | score1 = १८३/५ (२० षटके) | runs1 = [[क्लोई ट्रायॉन]] ६१ (२६) | wickets1 = [[सोफी डिव्हाइन]] २/१६ (३ षटके) | score2 = १८६/५ (१९.४ षटके) | runs2 = [[आमेलिया केर]] ६१ (३२) | wickets2 = [[अयाबाँगा खाका]] ४/४२ (३.४ षटके) | result = न्यू झीलंड ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538616.html धावफलक] | venue = [[हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लफबरो]] | umpires = [[क्लेर पोलोसॅक]] (ऑ) आणि [[गायत्री वेणुगोपाळ]] (भा) | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना ११''' | date =१० जून २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{crw-rt|ENG}} | team2 = {{crw|IND}} | score1 = १७१/६ (२० षटके) | runs1 = [[एमी जोन्स]] ६४ (४५) | wickets1 = [[श्रेयंका पाटील]] २/२९ (४ षटके) | score2 = १६६ (१९.५ षटके) | runs2 = [[रिचा घोष]] ६८ (३६) | wickets2 = [[लिन्से स्मिथ]] ३/४२ (३.५ षटके) | result = इंग्लंड ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538617.html धावफलक] | venue = [[सोफिया गार्डन्स (क्रिकेट मैदान)|सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ ]] | umpires = [[कँडिस ला बोर्ड]] (वे) आणि [[किम कॉटन]] (न्यू) | toss =भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना १२''' | date = १० जून २०२६ | time = १५:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|AUS}} | score1 = १३१ (२० षटके) | runs1 = [[डिआंड्रा डॉटिन]] ४६ (३८) | wickets1 = [[ॲशली गार्डनर]] २/१७ (३ षटके) | score2 = १३२/४ (१५ षटके) | runs2 = [[जॉर्जिया व्हॉल]] ७७[[नाबाद|*]] (४८) | wickets2 = [[कियाना जोसेफ]] १/६ (२ षटके) | result = ऑस्ट्रेलिया ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538618.html धावफलक] | venue = [[सोफिया गार्डन्स (क्रिकेट मैदान)|सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ ]] | umpires = [[लॉरेन अगेनबॅग]] (द) आणि [[केरिन क्लास्ते]] (द) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{cob}} == गट फेरी == आयसीसीने २४ फेब्रुवारी २०२६ रोजी गट आणि सामन्यांचे वेळापत्रक जाहीर केले; गट फेरीचे सामने १२ ते २८ जून या कालावधीत खेळवले गेले.<ref name="Fixtures"/> १२ संघांची प्रत्येकी सहा संघांच्या दोन गटांत विभागणी करण्यात आली होती आणि प्रत्येक संघाने आपल्या गटातील इतर संघांविरुद्ध एकदा सामना खेळला. गट फेरीत एकूण ३० सामने खेळले गेले.<ref name="Guide"/> स्पर्धेचा सलामीचा सामना १२ जून रोजी एजबास्टन येथे इंग्लंड आणि श्रीलंका यांच्यात खेळला गेला.<ref name="26wt20wc-pc"/> {| class="wikitable" ! width=50% | [[#गट अ|गट अ]] ! width=50% | [[#गट ब|गट ब]] |- | valign="top" | * {{crw|AUS}} * {{nobr|{{crw|SA}}}} * {{crw|NED}} * {{crw|PAK}} * {{crw|BAN}} * {{crw|IND}} | valign="top" | * {{crw|IRE}} * {{crw|ENG}} * {{nobr|{{crw|NZ}}}} * {{crw|WIN}} * {{crw|SL}} * {{crw|SCO}} |} <section begin=GroupA/> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! style="width:25px"| स्थान ! style="width:125px"| संघ ! style="width:30px"| {{abbr|सा|सामने}} ! style="width:30px"| {{abbr|वि|विजय}} ! style="width:30px"| {{abbr|प|पराभव}} ! style="width:30px"| {{abbr|अ|अनिर्णित}} ! style="width:30px"| गुण ! {{abbr|धावगती|निव्वळ धावगती}} |-style="background:#cfc;" | १ || style="text-align:left" | {{Crw|AUS}} || ५ || ५ || ० || ० || '''१०''' || ३.८८२ |- | २ || style="text-align:left" | {{Crw|SA}} || ५ || ४ || १ || ० || '''८''' || ०.६३३ |- | ३ || style="text-align:left" | {{Crw|IND}} || ५ || ३ || २ || ० || '''६''' || १.७१८ |- | ४ || style="text-align:left" | {{Crw|BAN}} || ५ || २ || ३ || ० || '''४''' || −०.७१० |- | ५ || style="text-align:left" | {{Crw|PAK}} || ५ || १ || ४ || ० || '''२''' || −१.८७२ |- | ६ || style="text-align:left" | {{Crw|NED}} || ५ || ० || ५ || ० || '''०''' || −३.२७६ |} स्रोत: [https://www.cricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2026-1483859/points-table-standings ईएसपीएन क्रिकइन्फो]<br> वर्गीकरणाचे नियम: १) गुण; २) विजय; ३) निव्वळ धावगती (नेट रन रेट); ४) समान गुण असलेल्या संघांमधील सामन्यांचे निकाल; ५) स्पर्धेपूर्वीची महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी.<ref name="26wt20wc-pc">{{Cite journal |trans-title=आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक २०२६|title=ICC Women's T20 World Cup 2026 |url=https://images.icc-cricket.com/image/private/s--HhCmMiHJ--/v1780377629/prd/assets/tournaments/ICC%20Women%27s%20T20%20World%20Cup%2C%202026/Playing%20Conditions%20ICC%20Women%27s%20T20%20World%20Cup%202026.pdf |date=२८ मे २०२६ |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]</ref> <section end="GroupA" /> ---- === गट अ=== {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना३}}'''सामना ३''' | date = १३ जून २०२६ | time = १४:३० | daynight = Y | team1 = {{crw-rt|AUS}} | team2 = {{crw|SA}} | score1 = १७२/८ (२० षटके) | runs1 = [[फीबी लिचफिल्ड]] ५० (२४) | wickets1 = [[नॉनकुलुलेको म्लाबा]] २/२२ (४ षटके) | score2 = १०७ (१६.४ षटके) | runs2 = [[लॉरा वॉल्व्हार्ड]] ४४ (३९) | wickets2 = [[जॉर्जिया वेरहॅम]] ३/१३ (२.४ षटके) | result =ऑस्ट्रेलिया ६५ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490679.html धावफलक] | venue = [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] | attendance =७,५४३<ref name="Attendance14">{{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/articles/cg74zz78m7do |trans-title=फुटबॉल विश्वचषकाचा टी२० सामन्यांच्या प्रेक्षकसंख्येवर परिणाम होणार नाही - आयसीसी |title=T20 crowds won't be hit by football World Cup - ICC |work=[[बीबीसी स्पोर्ट]] |date=१३ जून २०२६ |access-date=३० जुलै २०२६}}</ref> | umpires = [[नारायणन जननी]] (भा) आणि [[निमाली परेरा]] (श्री) | motm = [[जॉर्जिया वेरहॅम]] (ऑ) | toss = ऑस्ट्रेलियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना५}}'''सामना ५''' | date = १४ जून २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{crw-rt|NED}} | team2 = {{crw|BAN}} | score1 = १३९/८ (२० षटके) | runs1 = [[बाबेट डी लीडे]] ५० (४५) | wickets1 = [[मारुफा अख्तर]] २/३१ (४ षटके) | score2 = १४१ (१९.२षटके) | runs2 = [[जुवैरिया फिरदौस]] ५० (३३) | wickets2 = [[कॅरोलिन डि लँग]] २/२७ (४ षटके) | result = बांगलादेश ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490681.html धावफलक] | venue = [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] | attendance = | umpires = [[सु रेडफर्न]] (इं) आणि [[गायत्री वेणुगोपाळ]] (भा) | motm = [[जुवैरिया फिरदौस]] (बां) | toss = नेदरलँड्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना६ }}'''सामना ६ ''' | date = १४ जून २०२६ | time = १४:३० | daynight = Y | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|PAK}} | score1 = १७०/६ (२० षटके) | runs1 = [[स्मृती मंधाना]] ६६ (४४) | wickets1 = [[फातिमा सना]] २/३३ (४ षटके) | score2 = १०६ (१७ षटके) | runs2 = [[मुनीबा अली]] ४१ (३५) | wickets2 = [[दीप्ती शर्मा]] ५/१० (४ षटके) | result = भारत ६४ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490682.html धावफलक] | venue = [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] | attendance = १८,८१४ <ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/sharma-stars-as-india-beat-pakistan-in-front-of-record-group-stage-crowd |trans-title=गट फेरीतील विक्रमी प्रेक्षकसंख्येसमोर भारताचा पाकिस्तानवर विजय; शर्माची चमकदार कामगिरी |title=Sharma Stars as India Beat Pakistan in Front of Record Group Stage Crowd |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|date=१४ जून २०२६ |access-date=३१ जुलै २०२६}}</ref> | umpires = [[क्लेर पोलोसॅक]] (ऑ) आणि [[जॅकलीन विल्यम्स]] (वे) | motm = [[दीप्ती शर्मा]] (भा) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना९}}'''सामना ९''' | date = १७ जून २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{crw-rt|BAN}} | team2 = {{crw|AUS}} | score1 = ७७/८ (२० षटके) | runs1 = [[निगार सुलताना]] २७ (४७) | wickets1 = [[एलिस पेरी]] २/१४ (३ षटके) | score2 = ७८/१ (९.३ षटके) | runs2 = [[जॉर्जिया व्हॉल]] ४५[[नाबाद|*]] (३२) | wickets2 = [[मारुफा अख्तर]] १/२८ (४ षटके) | result = ऑस्ट्रेलिया ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490685.html धावफलक] | venue = [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] | attendance = | umpires = [[लॉरेन अगेनबॅग]] (द) आणि [[कँडिस ला बोर्ड]] (वे) | motm = [[एलिस पेरी]] (ऑ) | toss = ऑस्ट्रेलियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना१०}}'''सामना १०''' | date = १७ जून २०२६ | time = १४:३० | daynight = Y | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|NED}} | score1 = २०९/५ (२० षटके) | runs1 = [[स्मृती मंधाना]] ७४ (४७) | wickets1 = [[कॅरोलिन डि लँग]] २/३२ (४ षटके) | score2 = ११४ (१७.३ षटके) | runs2 = [[बाबेट डी लीडे]] २८ (२७) | wickets2 = [[श्री चरणी]] ४/१९ (४ षटके) | result = भारत ९५ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490686.html धावफलक] | venue = [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] | attendance = | umpires = [[निमाली परेरा]] (श्री) आणि [[सु रेडफर्न]] (इं) | motm = [[स्मृती मंधाना]] (भा) | toss = नेदरलँड्सने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना११}}'''सामना 11''' | date = १७ जून २०२६ | time = १८:३० | night = Y | team1 = {{crw-rt|PAK}} | team2 = {{crw|SA}} | score1 = १२६/९ (२० षटके) | runs1 = [[फातिमा सना]] ५५[[नाबाद|*]] (३८) | wickets1 = [[मेरिझॅन कॅप]] ३/२३ (४ षटके) | score2 = १२७/८ (१६.५ षटके) | runs2 = [[ॲनेरी डेर्कसेन]] ५२ (३५) | wickets2 = [[फातिमा सना]] ३/१६ (२.५ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका २ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490687.html धावफलक] | venue = [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] | attendance = | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि [[ॲना हॅरिस]] (इं) | motm = [[ॲनेरी डेर्कसेन]] (द) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} {{२०२६ महिला टी२० विश्वचषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला टी२० विश्वचषक]] [[वर्ग:२०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|*]] 6uymtfrbrtytwanwcqnfxainx461yx0 2698090 2698088 2026-07-31T05:40:23Z Nitin.kunjir 4684 /* गट अ */ 2698090 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक | image = | image_size = | fromdate = १२ जून | todate = ५ जुलै २०२६ | administrator = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गट फेरी आणि [[बाद फेरी]] | host = इंग्लंड आणि वेल्स | champions = {{crw|AUS}} | runner up = {{crw|ENG}} | count = ७ | player of the series = {{criconw|AUS}} [[बेथ मूनी]] | most runs = {{criconw|ENG}} [[डॅनी वायाट-हॉज]] | most wickets = {{criconw|IND}} [[श्री चरणी]] | participants = १२ | matches = ३३ | website = {{URL|https://t20worldcup.com/}} | previous_year = २०२४ युएई | previous_tournament = २०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक | next_year = २०२८ पाकिस्तान | next_tournament = २०२८ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक }} '''२०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक''' ही [[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक|महिला टी२० विश्वचषकाची]] दहावी स्पर्धा होती, जी [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]ाद्वारे आयोजित केली गेली.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/india-set-to-host-2025-women-s-world-cup-1326281 |trans-title=भारत २०२५ महिला एकदिवसीय विश्वचषक स्पर्धेचे आयोजन करणार.|title=India set to host 2025 Women's ODI World Cup |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=२७ जानेवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/cricket/news/12123/12659535/england-to-host-2026-womens-t20-cricket-world-cup |trans-title=२०२६ महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेचे यजमानपद इंग्लंड भूषवणार.|title=England to host 2026 T20 Women's World Cup|work=स्काय स्पोर्ट्स|access-date=२७ जानेवारी २०२६}}</ref> इंग्लंडने यापूर्वी [[२००९ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२००९]] मध्ये पहिल्या स्पर्धेचे आयोजन केले होते. एकूण बारा संघांनी सात ठिकाणी ३३ सामन्यांमध्ये स्पर्धा केली. सहभागी संघांची संख्या दहावरून बारा करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |date=२६ जुलै २०२२ |trans-title=पुढील चक्रात तीन उपखंडीय देश आयसीसी स्पर्धांचे आयोजन करणार आहेत.|title=Three sub-continent countries set to host ICC events in next cycle |url=https://www.icc-cricket.com/news/three-sub-continent-countries-set-to-host-icc-events-in-next-cycle |access-date=२७ जानेवारी २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref> यामध्ये यजमान देश, २०२४ च्या स्पर्धेतील अव्वल पाच संघ, [[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी#आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी|आयसीसी महिला टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी]]त आधीच पात्र न ठरलेले दोन सर्वोच्च मानांकित संघ आणि [[२०२६ महिला टी२० विश्वचषक पात्रता|पात्रता फेरी]]तून निश्चित झालेले इतर चार संघ यांचा समावेश होता. [[नेदरलँड्स राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|नेदरलँड्सने]] पहिल्यांदाच महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेसाठी पात्रता मिळवली. [[न्यू झीलंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|न्यू झीलंड]] हा गतविजेता संघ होता, परंतु तो गटवार फेरीतच स्पर्धेतून बाहेर पडला. अंतिम सामन्यात [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलियाने]] [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|इंग्लंडचा]] ७ गडी राखून पराभव केला आणि विक्रमी सातव्यांदा विजेतेपद पटकावले. आफ्रिका, आशिया, युरोप आणि ओशनिया या खंडांमधून आपापल्या गटात वरचे स्थान मिळवणारे संघ—अनुक्रमे [[दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका]], [[भारतीय महिला क्रिकेट संघ|भारत]], ग्रेट ब्रिटन (इंग्लंडच्या जागी) आणि ऑस्ट्रेलिया—यांनी [[२०२८ उन्हाळी ऑलिम्पिक]]<nowiki/>मधील क्रिकेट स्पर्धेसाठी पात्रता मिळवली.[१] == पार्श्वभूमी == [[आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक]] ही [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]द्वारे (आयसीसी) आयोजित केली जाणारी, [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिलांच्या 'आंतरराष्ट्रीय टी२०]]' (WT20I) प्रकारातील द्वैवार्षिक जागतिक [[महिला क्रिकेट]] स्पर्धा आहे. ही स्पर्धा सर्वप्रथम [[२००९ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२००९]] मध्ये इंग्लंडमध्ये खेळवली गेली आणि २०२६ ची स्पर्धा ही तिची दहावी आवृत्ती असेल.<ref>{{Cite web |last=नळवाला|first=अली असगर|date=२१ ऑक्टोबर २०२४ |trans-title=महिला टी२० विश्वचषक विजेते: ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट संघाचे वर्चस्व अद्वितीय, न्यूझीलंड विद्यमान विजेते - संपूर्ण यादी|title=Women's T20 World Cup winners: Australian cricket team's dominance unmatched, New Zealand reigning champions - full list |url=https://www.olympics.com/en/news/women-t20-world-cup-winners-list-champions |website=ऑलिंपिक्स.कॉम |access-date=१५ जून २०२६ |archive-date=२४ जानेवारी २०२६|archive-url=https://web.archive.org/web/20260124133504/https://www.olympics.com/en/news/women-t20-world-cup-winners-list-champions |url-status=live}}</ref> [[२०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२४]] मध्ये संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये झालेल्या नवव्या आवृत्तीत १० संघांनी सहभाग घेतला होता आणि अंतिम सामन्यात [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिके]]चा पराभव करून [[न्यू झीलंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|न्यू झीलंडने]] ही स्पर्धा जिंकली.<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/132124/amelia-kerr-delivers-new-zealands-first-ever-world-cup-title |trans-title=अमेलिया केरने मिळवून दिले न्यूझीलंडला त्यांचे पहिलेवहिले विश्वचषक विजेतेपद.|title=Amelia Kerr delivers New Zealand's first-ever World Cup title |publisher=[[क्रिकबझ्झ]] |access-date=१५ जून २०२६ }}</ref> === यजमानाची निवड === जुलै २०२२ मध्ये, २०२४-२०२७ या कालावधीसाठीच्या आयसीसी महिला स्पर्धा यजमानपदाच्या कार्यक्रमाचा भाग म्हणून, आयसीसीने २०२६ ची महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धा इंग्लंडमध्ये खेळवली जाईल अशी घोषणा केली. [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]ाने (ECB) यापूर्वी [[२००९ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२००९]] मध्ये या स्पर्धेच्या पहिल्या स्पर्धेचे यजमानपद भूषवले होते.<ref>{{cite web |date=२६ जुलै २०२२ |trans-title=२०२७ पर्यंतच्या आयसीसी महिलांच्या जागतिक स्पर्धांच्या यजमानपदांची घोषणा|title=Hosts for ICC Women's global events until 2027 announced |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/hosts-for-icc-womens-global-events-until-2027-announced |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=१५ जून २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/cricket/news/12123/12659535/england-to-host-2026-womens-t20-cricket-world-cup |trans-title=इंग्लंड २०२६ महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेचे यजमानपद भूषवणार|title=England to host 2026 T20 Women's World Cup|work=स्काय स्पोर्ट्स|access-date=१५ जून २०२६}}</ref> === स्वरूप === पात्र ठरलेले १२ संघ प्रत्येकी सहा संघांच्या दोन गटांमध्ये विभागले गेले आहेत. गट फेरीमध्ये, प्रत्येक संघ आपल्या गटातील इतर सर्व संघांविरुद्ध '[[साखळी सामने|साखळी]]' पद्धतीने एकदा सामना खेळेल. प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ बाद फेरीसाठी पात्र ठरतील; या फेरीत दोन उपांत्य सामने होतील आणि त्यातील विजेते संघ अंतिम सामन्यात आमनेसामने येतील.<ref name="Guide">{{Cite web |date=१७ एप्रिल २०२६|trans-title=महिला टी२० विश्वचषक २०२६: स्पर्धेची माहिती|title=Women's T20 World Cup 2026: Tournament Explainer |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/women-s-t20-world-cup-tournament-explainer |access-date=१५ जून २०२६ |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |language=en}}</ref><ref name="26wt20wc-pc"/><ref name="faq">{{Cite web |date=११ जून २०२६|trans-title=महिला टी२० विश्वचषक २०२६: स्वरूप, संघ, पावसाचे नियम आणि बरेच काही - वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न|title=Women's T20 World Cup 2026 FAQs: the format, teams, rain rules, and more |url=https://www.espncricinfo.com/story/women-s-t20-world-cup-2026-faqs-the-format-teams-rain-rules-and-more-1540193 |access-date=१५ जून २०२६ |publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |language=en}}</ref> === वेळापत्रक === २०२५-२०२९ च्या आयसीसी महिला 'फ्युचर टूर्स प्रोग्राम' (भविष्यातील दौऱ्यांचा कार्यक्रम) अंतर्गत, ही स्पर्धा जून-जुलै २०२६ मध्ये आयोजित करण्याचे नियोजित होते.<ref name="FTP">{{cite journal |trans-title=२०२५–२०२९ आयसीसी महिला एफटीपी (FTP)|title=2025–2029 ICC Women's FTP |url=https://images.icc-cricket.com/image/upload/prd/momiku5h9eyqzp5tohdb.pdf |date=४ नोव्हेंबर २०२४ |journal=आयसीसी महिला फ्युचर टूर्स प्रोग्राम| publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |volume=2}}</ref> आयसीसीने २४ फेब्रुवारी २०२६ रोजी स्पर्धेचे वेळापत्रक जाहीर केले, ज्यानुसार ही स्पर्धा १२ जून ते ५ जुलै २०२६ या कालावधीत होणार आहे. यामध्ये सहभागी संघ इंग्लंडमधील सात मैदानांवर एकूण ३३ सामने खेळतील.<ref name="Fixtures">{{cite web|trans-title=आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक २०२६ चे संपूर्ण वेळापत्रक जाहीर|title=Full fixtures for ICC Women's T20 World Cup 2026 unveiled |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/full-fixtures-for-icc-women-s-t20-world-cup-2026-unveiled |access-date=१५ जून २०२६ |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२४ फेब्रुवारी २०२६ }}</ref> १० जुलै २०२५ रोजी आयसीसीने घोषणा केली की, सराव सामने (वॉर्म-अप सामने) इंग्लंडमधील दोन आणि वेल्समधील एका मैदानावर खेळवले जातील.<ref name="WarmV1">{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/warm-up-venues-confirmed-for-icc-women-s-t20-world-cup-2026 |trans-title=आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक २०२६ साठी सराव सामन्यांची ठिकाणे निश्चित|title=Warm-up venues confirmed for ICC Women's T20 World Cup 2026 |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=१० जुलै २०२५ |access-date=१५ जून २०२६ }}</ref><ref name="WarmV2">{{cite web|url=https://www.ecb.co.uk/news/4307622/cardiff-derby-and-loughborough-to-host-warmup-games-ahead-of-icc-womens-t20-world-cup-2026 |trans-title=कार्डिफ, डर्बी आणि लफबरो येथे २०२६ च्या आयसीसी महिला टी२० विश्वचषकापूर्वीचे सराव सामने होणार आहेत.|title=Cardiff, Derby and Loughborough to host warm-up games ahead of ICC Women's T20 World Cup 2026 |publisher=[[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]] |date=१० जुलै २०२५ |access-date=१५ जून २०२६}}</ref> सराव सामन्यांची संपूर्ण यादी १३ मे २०२६ रोजी जाहीर करण्यात आली.<ref name="WarmSch">{{Cite web |date=2026-05-13 |trans-title=महिला टी२० विश्वचषकाला ३० दिवस बाकी असताना सराव सामन्यांचे वेळापत्रक जाहीर|title=Warm-up fixtures out with 30 days to Women's T20 World Cup |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/warm-up-fixtures-out-with-30-days-to-women-s-t20-world-cup |access-date=१५ जून २०२६ |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |language=en}}</ref> === बक्षीसाची रक्कम === आयसीसीने या स्पर्धेसाठी ८.७६ दशलक्ष डॉलर्सची बक्षीस रक्कम निश्चित केली आहे, जी २०२४ च्या तुलनेत १० टक्क्यांनी अधिक आहे. विजेत्या संघाला किमान २.३४ दशलक्ष डॉलर्स दिले जातील; तसेच, उपांत्य फेरी आणि अंतिम सामना वगळता, प्रत्येक संघास त्यांनी जिंकलेल्या प्रत्येक सामन्यासाठी अतिरिक्त ३१,१५४ डॉलर्स मिळतील. <ref>{{Cite web |date=१३ एप्रिल २०२६ |trans-title=महिला टी-२० विश्वचषक २०२६ साठी विक्रमी बक्षीस रकमेची घोषणा|title=Record prize money pot announced for Women's T20 World Cup 2026 |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/record-prize-money-pot-announced-for-women-s-t20-world-cup-2026 |access-date=१५ जून २०२६|publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=१३ एप्रिल २०२६ |trans-title=आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक २०२६ च्या ट्रॉफी टूरची सुरुवात; आयसीसीकडून विक्रमी बक्षीस रकमेची घोषणा.|title=ICC ANNOUNCES RECORD PRIZE MONEY POT AS ICC WOMEN'S T20 WORLD CUP 2026 TROPHY TOUR GETS UNDERWAY |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/icc-announces-record-prize-money-pot-as-icc-women-s-t20-world-cup-2026-trophy-tour-gets-underway |access-date=१५ जून २०२६ |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |language=en}}</ref><ref name="faq"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |+ स्पर्धेसाठी बक्षीस रकमेचे वाटप<ref>{{Cite web |date=१३ एप्रिल २०२६|trans-title=आयसीसीने महिला टी-२० विश्वचषकासाठी एकूण बक्षीस रक्कम १० टक्क्यांनी वाढवली.|title=ICC increases total prize pool for Women's T20 World Cup by 10% |url=https://www.espncricinfo.com/story/icc-increases-total-prize-pool-for-women-s-t20-world-cup-2026-by-10-1531825 |access-date=१५ जून २०२६|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |language=en}}</ref> ! rowspan="2" scope=col | स्थान ! rowspan="2" scope=col | संघ ! colspan="2" scope=colgroup | रक्कम |- ! scope=col | प्रत्येक संघास ! scope=col | एकूण |- | align=left | विजेते || {{center|१}} || $२.३४ दशलक्ष|| $२.३४ दशलक्ष |- | align=left | उपविजेते || {{center|१}} || $१.१७ दशलक्ष || $१.१७ दशलक्ष |- | align=left | उपांत्य फेरीतील संघ || {{center|२}} || $६७५,००० || $१.१५ दशलक्ष |- | align=left | सहभाग शुल्क || {{center|१२}} || $२४७,५०० || $२.९७ दशलक्ष |- | align=left | सामना विजेते|| {{center|३०}} || $३१,१५४ || $९३४,६२० |- class=sortbottom ! align=left | एकूण || {{center|१२}} || colspan="2" | $८.७६ दशलक्ष |} == पात्रता == {{main|२०२६ महिला टी२० विश्वचषक पात्रता}} यजमान संघ इंग्लंड,<ref>{{Cite web |date=27 July 2022 |trans-title= इंग्लंड आणि वेल्स २०२६ महिला टी२० विश्वचषकाचे यजमानपद भूषवणार आहेत, आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समितीतर्फे जाहीर |title=England & Wales to host 2026 Women's T20 World Cup reveals International Cricket Council |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/62312192.amp |access-date=२८ जुलै २०२६ |work=[[बीबीसी स्पोर्ट]] |language=en}}</ref> तसेच २०२४ च्या स्पर्धेतील अव्वल पाच संघ — ऑस्ट्रेलिया, भारत, न्यू झीलंड, दक्षिण आफ्रिका आणि वेस्ट इंडीज — यांनी २०२६ च्या स्पर्धेसाठी थेट पात्रता मिळवली. थेट पात्रतेच्या उर्वरित दोन जागा अशा संघांना देण्यात आल्या ज्यांनी अव्वल सहामध्ये स्थान मिळवले नव्हते, परंतु २० ऑक्टोबर २०२४ रोजीच्या [[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी#आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी |आयसीसी महिला टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी]]मध्ये त्यानंतरचे सर्वोत्तम मानांकन असलेले संघ होते; हे संघ म्हणजे पाकिस्तान आणि श्रीलंका.<ref name="Qualification">{{Cite web |date=१८ मे २०२६|trans-title=आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक २०२६: त्यांनी पात्रता कशी मिळवली |title=ICC WOMEN'S T20 WORLD CUP 2026: HOW THEY QUALIFIED |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/icc-women-s-t20-world-cup-2026-how-they-qualified |access-date=२८ जुलै २०२६ |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|language=en}}</ref> उर्वरित चार जागा फेब्रुवारी २०२६ मधील जागतिक पात्रता स्पर्धेद्वारे भरण्यात आल्या: बांगलादेश, आयर्लंड, नेदरलँड्स आणि स्कॉटलंड.<ref>{{cite web |date=२८ जानेवारी २०२६|trans-title= बांगलादेश आणि नेदरलँड्स आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक २०२६ स्पर्धेसाठी पात्र.|title=Bangladesh and Netherlands qualify for ICC Women's T20 World Cup 2026 |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/bangladesh-and-netherlands-qualify-for-icc-women-s-t20-world-cup-2026 |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|access-date=२८ जुलै २०२६ }}</ref><ref>{{cite web |date=१ फेब्रुवारी २०२६|trans-title=आयर्लंड आणि स्कॉटलंडने २०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेसाठी पात्र.|title=Ireland and Scotland qualify for ICC Women's T20 World Cup 2026 |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/ireland-and-scotland-qualify-for-icc-women-s-t20-world-cup-2026 |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|access-date=२८ जुलै २०२६ }}</ref> नेदरलँड्सने पहिल्यांदाच महिला टी२० विश्वचषकासाठी पात्रता मिळवली.<ref>{{cite news |date=२९ जानेवारी २०२६|trans-title= नेदरलँड्स आणि बांगलादेश महिला टी२० विश्वचषक २०२६ स्पर्धेसाठी पात्र|title=Netherlands, Bangladesh qualify for Women's T20 World Cup 2026 |url=https://www.espn.com.au/cricket/story/_/id/47753816/bangladesh-netherlands-qualify-2026-women-t20-world-cup |work=[[ईएसपीएन]] |access-date=२८ जुलै २०२६ }}</ref> [[File:2026 Women's T20 World Cup Participating nations.svg|right|thumb|upright=2|alt= २०२६ महिला टी-२० विश्वचषक पात्रता प्रक्रियेतील देशांना दर्शवणारा नकाशा | २०२६ महिला टी-२० विश्वचषक पात्रता प्रक्रियेत सहभागी झालेल्या देशांना अधोरेखित करण्यात आले आहे. {{legend|#0000ff| थेट पात्रता (यजमान, मागील स्पर्धेतील अव्वल ५ संघ किंवा महिला अंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारीद्वारे)}} {{legend|#00ab00| जागतिक पात्रता फेरीद्वारे पात्रता}} {{legend|#ffc900| पात्रता फेरीत सहभाग, परंतु पात्र ठरण्यात अपयश}}]] <section begin="Qtable"/> {| class="wikitable sortable defaultcenter col1left col3left" |+ स्पर्धेसाठी पात्र ठरलेले संघ <ref name="Qualification"/> ! scope=col | पात्रता निश्चित करण्याची पद्धत ! scope=col | संघांची संख्या ! scope=col | संघ ! scope=col |[[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी#आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी| महिला अंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी]]{{efn|स्पर्धा सुरू होण्यापूर्वी, ११ जून २०२६ रोजीची |[[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी#आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी| आयसीसी महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ क्रमवारी]]<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/womens/t20i|trans-title= आयसीसी महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ क्रमवारी |title=ICC Women's T20I Team Rankings|publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|access-date=११ जून २०२६}}</ref>}} |- | यजमान ||style=text-align:center|'''१''' || {{crw|ENG}} ||style=text-align:center| २ |- | rowspan="5" | [[२०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक]]<br/><small>(यजमान संघाला वगळून मागील स्पर्धेतील अव्वल ५ संघ)</small> || rowspan="5" style=text-align:center| '''५''' || {{crw|AUS}} || style=text-align:center| १ |- | {{crw|IND}} || style=text-align:center| ३ |- | {{nobr|{{crw|NZ}}}} || style=text-align:center| ४ |- | {{crw|SA}} || style=text-align:center| ५ |- | {{crw|WIN}} || style=text-align:center| ७ |- | rowspan="2" | [[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी#आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी| आयसीसी महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ क्रमवारी]] || rowspan="2" style=text-align:center| '''२''' || {{crw|PAK}} || style=text-align:center| ८ |- | {{crw|SL}} || style=text-align:center| ६ |- | rowspan="4" | [[२०२६ महिला टी२० विश्वचषक पात्रता]] || rowspan="4" style=text-align:center|'''४''' || {{crw|BAN}} || १० |- | {{crw|IRE}} || style=text-align:center| ९ |- | {{crw|NED}} || style=text-align:center| १४ |- | {{crw|SCO}} || style=text-align:center| ११ |- class=sortbottom ! एकूण || १२ || || |} {{notelist}}<section end="Qtable"/> == ठिकाणे == मे २०२५ मध्ये, ईसीबीने विश्वचषकासाठी सात ठिकाणांची निश्चिती केली: [[बर्मिंगहॅम]]मधील [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान]], [[ब्रिस्टल]]मधील [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[लीड्स]]मधील [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], लंडनमधील [[लॉर्ड्स]] आणि [[द ओव्हल]], [[मँचेस्टर]]मधील [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]] आणि [[साउथहॅम्प्टन]]मधील [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]]. <ref>{{Cite web |trans-title=लॉर्ड्सवर होणार २०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेचा अंतिम सामना|title=Lord's to host final of ICC Women's T20 World Cup 2026 |url=https://www.ecb.co.uk/news/4256616/seven-venues-for-icc-womens-t20-world-cup-2026-in-england-announced |access-date=२८ जुलै २०२६|publisher=[[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]}}</ref><ref>{{Cite web |trans-title= इंग्लंडमधील २०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेसाठी ठिकाणे आणि महत्त्वाच्या तारखा जाहीर |title=Venues, key dates announced for ICC Women's T20 World Cup 2026 in England |url=https://www.icc-cricket.com/news/venues-key-dates-announced-for-icc-women-s-t20-world-cup-2026-in-england |access-date=२८ जुलै २०२६|publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|date=मे २०२५}}</ref><ref name="faq"/> {| class="wikitable" style="text-align:center;font-size:90%;" ! colspan="4" | इंग्लंडमधील ठिकाणे |- | style="background:#ececec;color:#2C2C2C;vertical-align:middle;" colspan="4" | {{location map+ |England|float=center |width=350 |caption= |alt= २०२६ महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेच्या यजमान ठिकाणांना चिन्हांकित करणारा इंग्लंडचा नकाशा. |places= {{Location map~ |England |lat=52.46 |long=-1.90 |position=right |label=[[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान|एजबॅस्टन]]}} {{Location map~ |England |lat=51.48 |long=-2.58 |position=left |label=[[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|ब्रिस्टल]]}} {{Location map~ |England |lat=53.82 |long=-1.58 |position=right |label=[[हेडिंग्ले स्टेडियम|हेडिंग्ले]]}} {{Location map~ |England |lat=53.48 |long=-2.25 |position=left |label=[[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]]}} {{Location map~ |England |lat=51.53 |long=-0.17 |position=top |label=[[लॉर्ड्स]]}} {{Location map~ |England |lat=51.48 |long=-0.11 |position=bottom |label=[[द ओव्हल]]}} {{Location map~ |England |lat=50.92 |long=-1.32 |position=left |label=[[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]]}} }} |- ! [[बर्मिंगहॅम]] ! [[ब्रिस्टल]] ! [[लीड्स]] ! [[लंडन]] |- | [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान]] | [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]] | [[हेडिंग्ले स्टेडियम]] | [[लॉर्ड्स]] |- | प्रेक्षक क्षमता: '''२५,०००''' | प्रेक्षक क्षमता: '''१७,५००''' | प्रेक्षक क्षमता: '''१८,३५०''' | प्रेक्षक क्षमता: '''३१,१००''' |- | सामने: '''४''' | सामने: '''६''' | सामने: '''५''' | सामने: '''४ (अंतिम)''' |- | [[File:Edgbaston---close-of-play.jpg|150px|alt=Edgbaston Cricket Ground in ]] | [[File:Bristol County Ground.jpg|150px|alt=Bristol County Ground in ]] | [[File:Headingley Cricket Stadium.jpg|150px|alt=Headingley Cricket Ground in ]] | [[File:Lords-Cricket-Ground-Pavilion-06-08-2017.jpg|150px|alt=Lord's in 2017]] |- ! [[लंडन]] ! [[मँचेस्टर]] ! [[साउथहॅम्प्टन]] |- | [[द ओव्हल]] | [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]] | [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]] |- | प्रेक्षक क्षमता: '''२७,५००''' | प्रेक्षक क्षमता: '''२६,०००''' | प्रेक्षक क्षमता: '''२५,०००''' |- | सामने: '''३ (उपांत्य)''' | सामने: '''५''' | सामने: '''६''' |- | [[File:OCS Stand (Surrey v Yorkshire in foreground).JPG|150px|alt=The Oval in ]] | [[File:Old Trafford Cricket Ground August 2014 (cropped).jpg|150px|alt=Old Trafford Cricket Ground in 2014]] | [[File:Pavilion stands.JPG|150px|alt=Rose Bowl in ]] |} == संघ == {{Main|२०२६ महिला टी२० विश्वचषक संघ}} प्रत्येक संघाला जास्तीत जास्त १५ खेळाडूंचा संघ निवडण्याची मुभा होती आणि त्यांना १ मे २०२६ पर्यंत आपला तात्पुरता संघ आयसीसीकडे सादर करणे आवश्यक होते. संघांना १ जून २०२६ पर्यंत आपल्या संघात बदल करण्याची परवानगी होती. त्यानंतर कोणतेही बदल करण्यासाठी आयसीसीच्या स्पर्धा तांत्रिक समितीची परवानगी घेणे आवश्यक होते.{{cn|date=May 2026}} == सराव सामने == ६ ते १० जून या कालावधीत एकूण १२ सराव सामने खेळले गेले. यात विश्वचषकात सहभागी असलेल्या सर्व १२ संघांचा समावेश होता आणि हे सामने इंग्लंडमधील दोन मैदानांवर ([[डर्बी]] येथील [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)| काउंटी क्रिकेट मैदान]] व लफबरो येथील हॅसलग्रेव्ह मैदान) तसेच वेल्समधील एका मैदानावर ([[कार्डिफ]] येथील [[सोफिया गार्डन्स]]) खेळवण्यात आले.<ref name="WarmV1"/><ref name="WarmV2"/><ref name="WarmSch"/> == सामन्यांचे अधिकारी == २८ मे २०२६ रोजी, आयसीसीने (ICC) स्पर्धेसाठी [[सामनाधिकारी, क्रिकेट|सामनाधिकारी]] आणि [[पंचगिरी |पंच]]ांची यादी जाहीर केली.<ref>{{Cite web |date=२८ मे २०२६ |trans-title=|title=Match officials revealed for Women's T20 World Cup 2026 |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/match-officials-revealed-for-women-s-t20-world-cup-2026 |access-date=2026-05-28 |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|language=en}}</ref> २१ जून २०२६ रोजी, आजारपणामुळे [[लॉरेन अगेनबॅग]] स्पर्धेतून बाहेर पडल्या आणि त्यांच्या जागी [[सलीमा इम्तियाज]] यांची निवड करण्यात आली.<ref>{{cite web |access-date=२८ जुलै २०२६ |trans-title= आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक २०२६ साठी 'एमिरेट्स आयसीसी इंटरनॅशनल पॅनेल ऑफ अंपायर्स'मध्ये एजेनबॅग यांच्या जागी इम्तियाज यांची निवड.|title=IMTIAZ REPLACES AGENBAG IN EMIRATES ICC INTERNATIONAL PANEL OF UMPIRES AT ICC WOMEN’S T20 WORLD CUP 2026 |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/imtiaz-replaces-agenbag-in-emirates-icc-international-panel-of-umpires-at-icc-women-s-t20-world-cup-2026 |website=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती}}</ref> ; सामनाधिकारी {{div col|colwidth=15em|content= * {{flagicon|NZ}} [[ट्रुडी अँडरसन]] * {{flagicon|SA}} [[शांड्रे फ्रित्झ]] * {{flagicon|IND}} [[जी.एस. लक्ष्मी]] * {{flagicon|SL}} [[मिशेल परेरा]] }} ; पंच {{div col|colwidth=15em|content= * {{flagicon|SA}} [[लॉरेन अगेनबॅग]] * {{flagicon|NZ}} [[किम कॉटन]] * {{flagicon|ENG}} [[ॲना हॅरिस]] * {{flagicon|PAK}} [[सलीमा इम्तियाझ]] * {{flagicon|BAN}} [[शाथिरा जाकीर]] * {{flagicon|IND}} [[नारायणन जननी]] * {{flagicon|SA}} [[केरिन क्लास्ते]] * {{flagicon|WIN}} [[कँडिस ला बोर्ड]] * {{flagicon|SL}} [[निमाली परेरा]] * {{flagicon|AUS}} [[क्लेर पोलोसॅक]] * {{flagicon|IND}} [[वृंदा राठी]] * {{flagicon|ENG}} [[सु रेडफर्न]] * {{flagicon|AUS}} [[एलोइस शेरिडान]] * {{flagicon|WIN}} [[जॅकलीन विल्यम्स]] * {{flagicon|IND}} [[गायत्री वेणुगोपाळ]] }} ==सराव सामने== {{collapse top|सराव सामने|bg=lightblue}} {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना १''' | date = ६ जून २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{crw-rt|SCO}} | team2 = {{crw|NED}} | score1 = १६३/५ (२० षटके) | runs1 = [[डार्सी कार्टर]] ३३ (२२) | wickets1 = [[सिल्व्हर सीगर्स]] २/१५ (३ षटके) | score2 = १०५ (२० षटके) | runs2 = [[फ्रेडरिक ओव्हरडिक]] २८[[नाबाद|*]] (२४) | wickets2 = [[कॅथेरिन फ्रेझर]] ३/२१ (४ षटके) | result = स्कॉटलंड ५८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538607.html धावफलक] | venue = [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] | umpires = [[कँडिस ला बोर्ड]] (वे) आणि [[निमाली परेरा]] (श्री) | toss = नेदरलँड्सने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना २''' | date = ६ जून २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{crw-rt|SA}} | team2 = {{crw|IRE}} | score1 = १३६/८ (१८ षटके) | runs1 = [[लॉरा वॉल्व्हार्ड]] ६५ (३७) | wickets1 = [[अर्लीन केली]] ३/२९ (३ षटके) | score2 = १२० (१७.४ षटके) | runs2 = [[लिआह पॉल]] २९ (२७) | wickets2 = [[मेरिझॅन कॅप]] ४/२४ (४ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका १५ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538608.html धावफलक] | venue = [[हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लफबरो]] | umpires = [[क्लेर पोलोसॅक]] (ऑ) आणि [[एलोइस शेरिडान]] (ऑ) | toss = आयर्लंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी १८ षटकांचा करण्यात आला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना ३''' | date = ६ जून २०२६ | time = १५:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|PAK}} | team2 = {{crw|SL}} | score1 = १६८/८ (२० षटके) | runs1 = [[फातिमा सना]] ३७ (२६) | wickets1 = [[चेतना विमुक्ती]] ४/३१ (४ षटके) | score2 = १६९/१ (१८.४ षटके) | runs2 = [[चामरी अटापट्टू]] ९४ (५८) | wickets2 = [[फातिमा सना]] १/२० (२ षटके) | result = श्रीलंका ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538609.html धावफलक] | venue = [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] | umpires = [[शाथिरा जाकीर]] (बां) आणि [[वृंदा राठी]] (भा) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना ४''' | date = ६ जून २०२६ | time = १५:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|NZ}} | team2 = {{crw|BAN}} | score1 = १९३/३ (२० षटके) | runs1 = [[आमेलिया केर]] ५१[[नाबाद|*]] (२८) | wickets1 = [[रितू मोनी]] २/३६ (४ षटके) | score2 = १२५/८ (२० षटके) | runs2 = [[निगार सुलताना]] ३२[[नाबाद|*]] (३३) | wickets2 = [[नेन्सी पटेल]] ४/१८ (३ षटके) | result = न्यूझीलंड ६८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538610.html धावफलक] | venue = [[हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लफबरो]] | umpires = [[केरिन क्लास्ते]] (द) आणि [[सु रेडफर्न]] (इं) | toss = बांगलादेशने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना ५''' | date = ८ जून २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = १७९/८ (२० षटके) | runs1 = [[भारती फुलमाली]] ५६[[नाबाद|*]] (४०) | wickets1 = [[अफि फ्लेचर]] ४/२३ (४ षटके) | score2 = १५३/८ (२० षटके) | runs2 = [[डिआंड्रा डॉटिन]] ४९ (४४) | wickets2 = [[श्रेयंका पाटील]] ४/३६ (४ षटके) | result = भारत २६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538611.html धावफलक] | venue = [[सोफिया गार्डन्स (क्रिकेट मैदान)|सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि [[शाथिरा जाकीर]] (बां) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना ६''' | date = ८ जून २०२६ | time = १५:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|ENG}} | team2 = {{crw|AUS}} | score1 = १५७/६ (२० षटके) | runs1 = [[ॲलिस कॅप्सी]] ४५ (३६) | wickets1 = [[अलाना किंग]] 2/10 (2 षटके) | score2 = 158/5 (18.2 षटके) | runs2 = [[एलिस पेरी]] 64 (44) | wickets2 = [[लॉरेन बेल]] 2/22 (3.2 षटके) | result = ऑस्ट्रेलिया ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538612.html धावफलक] | venue = [[सोफिया गार्डन्स (क्रिकेट मैदान)|सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ ]] | umpires = [[वृंदा राठी]] (भा) आणि [[जॅकलीन विल्यम्स]] (वे) | toss = ऑस्ट्रेलियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना ७''' | date = ९ जून २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{crw-rt|SCO}} | team2 = {{crw|PAK}} | score1 = १९१/५ (२० षटके) | runs1 = [[कॅथ्रिन ब्राइस]] ९४ (४३) | wickets1 = [[सादिया इक्बाल]] १/२३ (३ षटके) | score2 = ६२/५ (९ षटके) | runs2 = [[मुनीबा अली]] २० (२२) | wickets2 = [[रेचल स्लेटर]] २/११ (२ षटके) | result = स्कॉटलंड ४१ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धत]]) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538613.html धावफलक] | venue = [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] | umpires = [[ॲना हॅरिस]] (इं) आणि [[निमाली परेरा]] (श्री) | rain = पावसामुळे पाकिस्तानचा डाव ९ षटकांवरच थांबवण्यात आला; 'डीएलएस' पद्धतीनुसार विजयासाठी आवश्यक धावसंख्या १०४ होती. | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना ८''' | date = ९ जून २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{crw-rt|IRE}} | team2 = {{crw|BAN}} | score1 = १४३/९ (२० षटके) | runs1 = [[रेबेका स्टॉकेल]] ३० (२६) | wickets1 = [[संजिदा अक्तेर मेघला]] ३/२६ (४ षटके) | score2 = १३२/६ (२० षटके) | runs2 = [[जुवैरिया फिरदौस]] 50 (48) | wickets2 = [[एमी मॅग्वायर]] 4/20 (४ षटके) | result = आयर्लंड ११ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538614.html धावफलक] | venue = [[हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लफबरो]] | umpires = [[नारायणन जननी]] (भा) आणि [[सु रेडफर्न]] (इं) | toss = बांगलादेशने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना 9''' | date = ९ जून २०२६ | time = १५:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|NED}} | team2 = {{crw|SL}} | score1 = १४३/६ (२० षटके) | runs1 = [[हेदर सीगर्स]] ४८ (३२) | wickets1 = [[मल्की मदारा]] १/१२ (३ षटके) | score2 = १४६/३ (१९.१ षटके) | runs2 = [[हंसिमा करुणरत्ने]] ५०[[नाबाद|*]] (४१) | wickets2 = मिर्थे व्हान डेन राड १/१५ (३ षटके) | result = श्रीलंका ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538615.html धावफलक] | venue = [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] | umpires = [[वृंदा राठी]] (भा) आणि [[एलोइस शेरिडान]] (ऑ) | toss = नेदरलँड्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना १०''' | date = ९ जून २०२६ | time = १५:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|SA}} | team2 = {{crw|NZ}} | score1 = १८३/५ (२० षटके) | runs1 = [[क्लोई ट्रायॉन]] ६१ (२६) | wickets1 = [[सोफी डिव्हाइन]] २/१६ (३ षटके) | score2 = १८६/५ (१९.४ षटके) | runs2 = [[आमेलिया केर]] ६१ (३२) | wickets2 = [[अयाबाँगा खाका]] ४/४२ (३.४ षटके) | result = न्यू झीलंड ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538616.html धावफलक] | venue = [[हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लफबरो]] | umpires = [[क्लेर पोलोसॅक]] (ऑ) आणि [[गायत्री वेणुगोपाळ]] (भा) | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना ११''' | date =१० जून २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{crw-rt|ENG}} | team2 = {{crw|IND}} | score1 = १७१/६ (२० षटके) | runs1 = [[एमी जोन्स]] ६४ (४५) | wickets1 = [[श्रेयंका पाटील]] २/२९ (४ षटके) | score2 = १६६ (१९.५ षटके) | runs2 = [[रिचा घोष]] ६८ (३६) | wickets2 = [[लिन्से स्मिथ]] ३/४२ (३.५ षटके) | result = इंग्लंड ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538617.html धावफलक] | venue = [[सोफिया गार्डन्स (क्रिकेट मैदान)|सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ ]] | umpires = [[कँडिस ला बोर्ड]] (वे) आणि [[किम कॉटन]] (न्यू) | toss =भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना १२''' | date = १० जून २०२६ | time = १५:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|AUS}} | score1 = १३१ (२० षटके) | runs1 = [[डिआंड्रा डॉटिन]] ४६ (३८) | wickets1 = [[ॲशली गार्डनर]] २/१७ (३ षटके) | score2 = १३२/४ (१५ षटके) | runs2 = [[जॉर्जिया व्हॉल]] ७७[[नाबाद|*]] (४८) | wickets2 = [[कियाना जोसेफ]] १/६ (२ षटके) | result = ऑस्ट्रेलिया ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538618.html धावफलक] | venue = [[सोफिया गार्डन्स (क्रिकेट मैदान)|सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ ]] | umpires = [[लॉरेन अगेनबॅग]] (द) आणि [[केरिन क्लास्ते]] (द) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{cob}} == गट फेरी == आयसीसीने २४ फेब्रुवारी २०२६ रोजी गट आणि सामन्यांचे वेळापत्रक जाहीर केले; गट फेरीचे सामने १२ ते २८ जून या कालावधीत खेळवले गेले.<ref name="Fixtures"/> १२ संघांची प्रत्येकी सहा संघांच्या दोन गटांत विभागणी करण्यात आली होती आणि प्रत्येक संघाने आपल्या गटातील इतर संघांविरुद्ध एकदा सामना खेळला. गट फेरीत एकूण ३० सामने खेळले गेले.<ref name="Guide"/> स्पर्धेचा सलामीचा सामना १२ जून रोजी एजबास्टन येथे इंग्लंड आणि श्रीलंका यांच्यात खेळला गेला.<ref name="26wt20wc-pc"/> {| class="wikitable" ! width=50% | [[#गट अ|गट अ]] ! width=50% | [[#गट ब|गट ब]] |- | valign="top" | * {{crw|AUS}} * {{nobr|{{crw|SA}}}} * {{crw|NED}} * {{crw|PAK}} * {{crw|BAN}} * {{crw|IND}} | valign="top" | * {{crw|IRE}} * {{crw|ENG}} * {{nobr|{{crw|NZ}}}} * {{crw|WIN}} * {{crw|SL}} * {{crw|SCO}} |} <section begin=GroupA/> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! style="width:25px"| स्थान ! style="width:125px"| संघ ! style="width:30px"| {{abbr|सा|सामने}} ! style="width:30px"| {{abbr|वि|विजय}} ! style="width:30px"| {{abbr|प|पराभव}} ! style="width:30px"| {{abbr|अ|अनिर्णित}} ! style="width:30px"| गुण ! {{abbr|धावगती|निव्वळ धावगती}} |-style="background:#cfc;" | १ || style="text-align:left" | {{Crw|AUS}} || ५ || ५ || ० || ० || '''१०''' || ३.८८२ |- | २ || style="text-align:left" | {{Crw|SA}} || ५ || ४ || १ || ० || '''८''' || ०.६३३ |- | ३ || style="text-align:left" | {{Crw|IND}} || ५ || ३ || २ || ० || '''६''' || १.७१८ |- | ४ || style="text-align:left" | {{Crw|BAN}} || ५ || २ || ३ || ० || '''४''' || −०.७१० |- | ५ || style="text-align:left" | {{Crw|PAK}} || ५ || १ || ४ || ० || '''२''' || −१.८७२ |- | ६ || style="text-align:left" | {{Crw|NED}} || ५ || ० || ५ || ० || '''०''' || −३.२७६ |} स्रोत: [https://www.cricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2026-1483859/points-table-standings ईएसपीएन क्रिकइन्फो]<br> वर्गीकरणाचे नियम: १) गुण; २) विजय; ३) निव्वळ धावगती (नेट रन रेट); ४) समान गुण असलेल्या संघांमधील सामन्यांचे निकाल; ५) स्पर्धेपूर्वीची महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी.<ref name="26wt20wc-pc">{{Cite journal |trans-title=आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक २०२६|title=ICC Women's T20 World Cup 2026 |url=https://images.icc-cricket.com/image/private/s--HhCmMiHJ--/v1780377629/prd/assets/tournaments/ICC%20Women%27s%20T20%20World%20Cup%2C%202026/Playing%20Conditions%20ICC%20Women%27s%20T20%20World%20Cup%202026.pdf |date=२८ मे २०२६ |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]</ref> <section end="GroupA" /> ---- === गट अ=== {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना३}}'''सामना ३''' | date = १३ जून २०२६ | time = १४:३० | daynight = Y | team1 = {{crw-rt|AUS}} | team2 = {{crw|SA}} | score1 = १७२/८ (२० षटके) | runs1 = [[फीबी लिचफिल्ड]] ५० (२४) | wickets1 = [[नॉनकुलुलेको म्लाबा]] २/२२ (४ षटके) | score2 = १०७ (१६.४ षटके) | runs2 = [[लॉरा वॉल्व्हार्ड]] ४४ (३९) | wickets2 = [[जॉर्जिया वेरहॅम]] ३/१३ (२.४ षटके) | result =ऑस्ट्रेलिया ६५ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490679.html धावफलक] | venue = [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] | attendance =७,५४३<ref name="Attendance14">{{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/articles/cg74zz78m7do |trans-title=फुटबॉल विश्वचषकाचा टी२० सामन्यांच्या प्रेक्षकसंख्येवर परिणाम होणार नाही - आयसीसी |title=T20 crowds won't be hit by football World Cup - ICC |work=[[बीबीसी स्पोर्ट]] |date=१३ जून २०२६ |access-date=३० जुलै २०२६}}</ref> | umpires = [[नारायणन जननी]] (भा) आणि [[निमाली परेरा]] (श्री) | motm = [[जॉर्जिया वेरहॅम]] (ऑ) | toss = ऑस्ट्रेलियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना५}}'''सामना ५''' | date = १४ जून २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{crw-rt|NED}} | team2 = {{crw|BAN}} | score1 = १३९/८ (२० षटके) | runs1 = [[बाबेट डी लीडे]] ५० (४५) | wickets1 = [[मारुफा अख्तर]] २/३१ (४ षटके) | score2 = १४१ (१९.२षटके) | runs2 = [[जुवैरिया फिरदौस]] ५० (३३) | wickets2 = [[कॅरोलिन डि लँग]] २/२७ (४ षटके) | result = बांगलादेश ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490681.html धावफलक] | venue = [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] | attendance = | umpires = [[सु रेडफर्न]] (इं) आणि [[गायत्री वेणुगोपाळ]] (भा) | motm = [[जुवैरिया फिरदौस]] (बां) | toss = नेदरलँड्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना६ }}'''सामना ६ ''' | date = १४ जून २०२६ | time = १४:३० | daynight = Y | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|PAK}} | score1 = १७०/६ (२० षटके) | runs1 = [[स्मृती मंधाना]] ६६ (४४) | wickets1 = [[फातिमा सना]] २/३३ (४ षटके) | score2 = १०६ (१७ षटके) | runs2 = [[मुनीबा अली]] ४१ (३५) | wickets2 = [[दीप्ती शर्मा]] ५/१० (४ षटके) | result = भारत ६४ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490682.html धावफलक] | venue = [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] | attendance = १८,८१४ <ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/sharma-stars-as-india-beat-pakistan-in-front-of-record-group-stage-crowd |trans-title=गट फेरीतील विक्रमी प्रेक्षकसंख्येसमोर भारताचा पाकिस्तानवर विजय; शर्माची चमकदार कामगिरी |title=Sharma Stars as India Beat Pakistan in Front of Record Group Stage Crowd |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|date=१४ जून २०२६ |access-date=३१ जुलै २०२६}}</ref> | umpires = [[क्लेर पोलोसॅक]] (ऑ) आणि [[जॅकलीन विल्यम्स]] (वे) | motm = [[दीप्ती शर्मा]] (भा) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना९}}'''सामना ९''' | date = १७ जून २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{crw-rt|BAN}} | team2 = {{crw|AUS}} | score1 = ७७/८ (२० षटके) | runs1 = [[निगार सुलताना]] २७ (४७) | wickets1 = [[एलिस पेरी]] २/१४ (३ षटके) | score2 = ७८/१ (९.३ षटके) | runs2 = [[जॉर्जिया व्हॉल]] ४५[[नाबाद|*]] (३२) | wickets2 = [[मारुफा अख्तर]] १/२८ (४ षटके) | result = ऑस्ट्रेलिया ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490685.html धावफलक] | venue = [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] | attendance = | umpires = [[लॉरेन अगेनबॅग]] (द) आणि [[कँडिस ला बोर्ड]] (वे) | motm = [[एलिस पेरी]] (ऑ) | toss = ऑस्ट्रेलियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना१०}}'''सामना १०''' | date = १७ जून २०२६ | time = १४:३० | daynight = Y | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|NED}} | score1 = २०९/५ (२० षटके) | runs1 = [[स्मृती मंधाना]] ७४ (४७) | wickets1 = [[कॅरोलिन डि लँग]] २/३२ (४ षटके) | score2 = ११४ (१७.३ षटके) | runs2 = [[बाबेट डी लीडे]] २८ (२७) | wickets2 = [[श्री चरणी]] ४/१९ (४ षटके) | result = भारत ९५ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490686.html धावफलक] | venue = [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] | attendance = | umpires = [[निमाली परेरा]] (श्री) आणि [[सु रेडफर्न]] (इं) | motm = [[स्मृती मंधाना]] (भा) | toss = नेदरलँड्सने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना११}}'''सामना ११''' | date = १७ जून २०२६ | time = १८:३० | night = Y | team1 = {{crw-rt|PAK}} | team2 = {{crw|SA}} | score1 = १२६/९ (२० षटके) | runs1 = [[फातिमा सना]] ५५[[नाबाद|*]] (३८) | wickets1 = [[मेरिझॅन कॅप]] ३/२३ (४ षटके) | score2 = १२७/८ (१६.५ षटके) | runs2 = [[ॲनेरी डेर्कसेन]] ५२ (३५) | wickets2 = [[फातिमा सना]] ३/१६ (२.५ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका २ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490687.html धावफलक] | venue = [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] | attendance = | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि [[ॲना हॅरिस]] (इं) | motm = [[ॲनेरी डेर्कसेन]] (द) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} {{२०२६ महिला टी२० विश्वचषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला टी२० विश्वचषक]] [[वर्ग:२०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|*]] 7uhhjw87gczgqclua7p3znqstaxl9tx 2698093 2698090 2026-07-31T05:55:49Z Nitin.kunjir 4684 /* गट फेरी */ 2698093 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक | image = | image_size = | fromdate = १२ जून | todate = ५ जुलै २०२६ | administrator = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गट फेरी आणि [[बाद फेरी]] | host = इंग्लंड आणि वेल्स | champions = {{crw|AUS}} | runner up = {{crw|ENG}} | count = ७ | player of the series = {{criconw|AUS}} [[बेथ मूनी]] | most runs = {{criconw|ENG}} [[डॅनी वायाट-हॉज]] | most wickets = {{criconw|IND}} [[श्री चरणी]] | participants = १२ | matches = ३३ | website = {{URL|https://t20worldcup.com/}} | previous_year = २०२४ युएई | previous_tournament = २०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक | next_year = २०२८ पाकिस्तान | next_tournament = २०२८ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक }} '''२०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक''' ही [[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक|महिला टी२० विश्वचषकाची]] दहावी स्पर्धा होती, जी [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]ाद्वारे आयोजित केली गेली.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/india-set-to-host-2025-women-s-world-cup-1326281 |trans-title=भारत २०२५ महिला एकदिवसीय विश्वचषक स्पर्धेचे आयोजन करणार.|title=India set to host 2025 Women's ODI World Cup |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=२७ जानेवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/cricket/news/12123/12659535/england-to-host-2026-womens-t20-cricket-world-cup |trans-title=२०२६ महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेचे यजमानपद इंग्लंड भूषवणार.|title=England to host 2026 T20 Women's World Cup|work=स्काय स्पोर्ट्स|access-date=२७ जानेवारी २०२६}}</ref> इंग्लंडने यापूर्वी [[२००९ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२००९]] मध्ये पहिल्या स्पर्धेचे आयोजन केले होते. एकूण बारा संघांनी सात ठिकाणी ३३ सामन्यांमध्ये स्पर्धा केली. सहभागी संघांची संख्या दहावरून बारा करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |date=२६ जुलै २०२२ |trans-title=पुढील चक्रात तीन उपखंडीय देश आयसीसी स्पर्धांचे आयोजन करणार आहेत.|title=Three sub-continent countries set to host ICC events in next cycle |url=https://www.icc-cricket.com/news/three-sub-continent-countries-set-to-host-icc-events-in-next-cycle |access-date=२७ जानेवारी २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref> यामध्ये यजमान देश, २०२४ च्या स्पर्धेतील अव्वल पाच संघ, [[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी#आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी|आयसीसी महिला टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी]]त आधीच पात्र न ठरलेले दोन सर्वोच्च मानांकित संघ आणि [[२०२६ महिला टी२० विश्वचषक पात्रता|पात्रता फेरी]]तून निश्चित झालेले इतर चार संघ यांचा समावेश होता. [[नेदरलँड्स राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|नेदरलँड्सने]] पहिल्यांदाच महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेसाठी पात्रता मिळवली. [[न्यू झीलंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|न्यू झीलंड]] हा गतविजेता संघ होता, परंतु तो गटवार फेरीतच स्पर्धेतून बाहेर पडला. अंतिम सामन्यात [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलियाने]] [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|इंग्लंडचा]] ७ गडी राखून पराभव केला आणि विक्रमी सातव्यांदा विजेतेपद पटकावले. आफ्रिका, आशिया, युरोप आणि ओशनिया या खंडांमधून आपापल्या गटात वरचे स्थान मिळवणारे संघ—अनुक्रमे [[दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका]], [[भारतीय महिला क्रिकेट संघ|भारत]], ग्रेट ब्रिटन (इंग्लंडच्या जागी) आणि ऑस्ट्रेलिया—यांनी [[२०२८ उन्हाळी ऑलिम्पिक]]<nowiki/>मधील क्रिकेट स्पर्धेसाठी पात्रता मिळवली.[१] == पार्श्वभूमी == [[आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक]] ही [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]द्वारे (आयसीसी) आयोजित केली जाणारी, [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिलांच्या 'आंतरराष्ट्रीय टी२०]]' (WT20I) प्रकारातील द्वैवार्षिक जागतिक [[महिला क्रिकेट]] स्पर्धा आहे. ही स्पर्धा सर्वप्रथम [[२००९ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२००९]] मध्ये इंग्लंडमध्ये खेळवली गेली आणि २०२६ ची स्पर्धा ही तिची दहावी आवृत्ती असेल.<ref>{{Cite web |last=नळवाला|first=अली असगर|date=२१ ऑक्टोबर २०२४ |trans-title=महिला टी२० विश्वचषक विजेते: ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट संघाचे वर्चस्व अद्वितीय, न्यूझीलंड विद्यमान विजेते - संपूर्ण यादी|title=Women's T20 World Cup winners: Australian cricket team's dominance unmatched, New Zealand reigning champions - full list |url=https://www.olympics.com/en/news/women-t20-world-cup-winners-list-champions |website=ऑलिंपिक्स.कॉम |access-date=१५ जून २०२६ |archive-date=२४ जानेवारी २०२६|archive-url=https://web.archive.org/web/20260124133504/https://www.olympics.com/en/news/women-t20-world-cup-winners-list-champions |url-status=live}}</ref> [[२०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२४]] मध्ये संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये झालेल्या नवव्या आवृत्तीत १० संघांनी सहभाग घेतला होता आणि अंतिम सामन्यात [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिके]]चा पराभव करून [[न्यू झीलंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|न्यू झीलंडने]] ही स्पर्धा जिंकली.<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/132124/amelia-kerr-delivers-new-zealands-first-ever-world-cup-title |trans-title=अमेलिया केरने मिळवून दिले न्यूझीलंडला त्यांचे पहिलेवहिले विश्वचषक विजेतेपद.|title=Amelia Kerr delivers New Zealand's first-ever World Cup title |publisher=[[क्रिकबझ्झ]] |access-date=१५ जून २०२६ }}</ref> === यजमानाची निवड === जुलै २०२२ मध्ये, २०२४-२०२७ या कालावधीसाठीच्या आयसीसी महिला स्पर्धा यजमानपदाच्या कार्यक्रमाचा भाग म्हणून, आयसीसीने २०२६ ची महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धा इंग्लंडमध्ये खेळवली जाईल अशी घोषणा केली. [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]ाने (ECB) यापूर्वी [[२००९ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२००९]] मध्ये या स्पर्धेच्या पहिल्या स्पर्धेचे यजमानपद भूषवले होते.<ref>{{cite web |date=२६ जुलै २०२२ |trans-title=२०२७ पर्यंतच्या आयसीसी महिलांच्या जागतिक स्पर्धांच्या यजमानपदांची घोषणा|title=Hosts for ICC Women's global events until 2027 announced |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/hosts-for-icc-womens-global-events-until-2027-announced |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=१५ जून २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/cricket/news/12123/12659535/england-to-host-2026-womens-t20-cricket-world-cup |trans-title=इंग्लंड २०२६ महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेचे यजमानपद भूषवणार|title=England to host 2026 T20 Women's World Cup|work=स्काय स्पोर्ट्स|access-date=१५ जून २०२६}}</ref> === स्वरूप === पात्र ठरलेले १२ संघ प्रत्येकी सहा संघांच्या दोन गटांमध्ये विभागले गेले आहेत. गट फेरीमध्ये, प्रत्येक संघ आपल्या गटातील इतर सर्व संघांविरुद्ध '[[साखळी सामने|साखळी]]' पद्धतीने एकदा सामना खेळेल. प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ बाद फेरीसाठी पात्र ठरतील; या फेरीत दोन उपांत्य सामने होतील आणि त्यातील विजेते संघ अंतिम सामन्यात आमनेसामने येतील.<ref name="Guide">{{Cite web |date=१७ एप्रिल २०२६|trans-title=महिला टी२० विश्वचषक २०२६: स्पर्धेची माहिती|title=Women's T20 World Cup 2026: Tournament Explainer |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/women-s-t20-world-cup-tournament-explainer |access-date=१५ जून २०२६ |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |language=en}}</ref><ref name="26wt20wc-pc"/><ref name="faq">{{Cite web |date=११ जून २०२६|trans-title=महिला टी२० विश्वचषक २०२६: स्वरूप, संघ, पावसाचे नियम आणि बरेच काही - वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न|title=Women's T20 World Cup 2026 FAQs: the format, teams, rain rules, and more |url=https://www.espncricinfo.com/story/women-s-t20-world-cup-2026-faqs-the-format-teams-rain-rules-and-more-1540193 |access-date=१५ जून २०२६ |publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |language=en}}</ref> === वेळापत्रक === २०२५-२०२९ च्या आयसीसी महिला 'फ्युचर टूर्स प्रोग्राम' (भविष्यातील दौऱ्यांचा कार्यक्रम) अंतर्गत, ही स्पर्धा जून-जुलै २०२६ मध्ये आयोजित करण्याचे नियोजित होते.<ref name="FTP">{{cite journal |trans-title=२०२५–२०२९ आयसीसी महिला एफटीपी (FTP)|title=2025–2029 ICC Women's FTP |url=https://images.icc-cricket.com/image/upload/prd/momiku5h9eyqzp5tohdb.pdf |date=४ नोव्हेंबर २०२४ |journal=आयसीसी महिला फ्युचर टूर्स प्रोग्राम| publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |volume=2}}</ref> आयसीसीने २४ फेब्रुवारी २०२६ रोजी स्पर्धेचे वेळापत्रक जाहीर केले, ज्यानुसार ही स्पर्धा १२ जून ते ५ जुलै २०२६ या कालावधीत होणार आहे. यामध्ये सहभागी संघ इंग्लंडमधील सात मैदानांवर एकूण ३३ सामने खेळतील.<ref name="Fixtures">{{cite web|trans-title=आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक २०२६ चे संपूर्ण वेळापत्रक जाहीर|title=Full fixtures for ICC Women's T20 World Cup 2026 unveiled |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/full-fixtures-for-icc-women-s-t20-world-cup-2026-unveiled |access-date=१५ जून २०२६ |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२४ फेब्रुवारी २०२६ }}</ref> १० जुलै २०२५ रोजी आयसीसीने घोषणा केली की, सराव सामने (वॉर्म-अप सामने) इंग्लंडमधील दोन आणि वेल्समधील एका मैदानावर खेळवले जातील.<ref name="WarmV1">{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/warm-up-venues-confirmed-for-icc-women-s-t20-world-cup-2026 |trans-title=आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक २०२६ साठी सराव सामन्यांची ठिकाणे निश्चित|title=Warm-up venues confirmed for ICC Women's T20 World Cup 2026 |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=१० जुलै २०२५ |access-date=१५ जून २०२६ }}</ref><ref name="WarmV2">{{cite web|url=https://www.ecb.co.uk/news/4307622/cardiff-derby-and-loughborough-to-host-warmup-games-ahead-of-icc-womens-t20-world-cup-2026 |trans-title=कार्डिफ, डर्बी आणि लफबरो येथे २०२६ च्या आयसीसी महिला टी२० विश्वचषकापूर्वीचे सराव सामने होणार आहेत.|title=Cardiff, Derby and Loughborough to host warm-up games ahead of ICC Women's T20 World Cup 2026 |publisher=[[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]] |date=१० जुलै २०२५ |access-date=१५ जून २०२६}}</ref> सराव सामन्यांची संपूर्ण यादी १३ मे २०२६ रोजी जाहीर करण्यात आली.<ref name="WarmSch">{{Cite web |date=2026-05-13 |trans-title=महिला टी२० विश्वचषकाला ३० दिवस बाकी असताना सराव सामन्यांचे वेळापत्रक जाहीर|title=Warm-up fixtures out with 30 days to Women's T20 World Cup |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/warm-up-fixtures-out-with-30-days-to-women-s-t20-world-cup |access-date=१५ जून २०२६ |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |language=en}}</ref> === बक्षीसाची रक्कम === आयसीसीने या स्पर्धेसाठी ८.७६ दशलक्ष डॉलर्सची बक्षीस रक्कम निश्चित केली आहे, जी २०२४ च्या तुलनेत १० टक्क्यांनी अधिक आहे. विजेत्या संघाला किमान २.३४ दशलक्ष डॉलर्स दिले जातील; तसेच, उपांत्य फेरी आणि अंतिम सामना वगळता, प्रत्येक संघास त्यांनी जिंकलेल्या प्रत्येक सामन्यासाठी अतिरिक्त ३१,१५४ डॉलर्स मिळतील. <ref>{{Cite web |date=१३ एप्रिल २०२६ |trans-title=महिला टी-२० विश्वचषक २०२६ साठी विक्रमी बक्षीस रकमेची घोषणा|title=Record prize money pot announced for Women's T20 World Cup 2026 |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/record-prize-money-pot-announced-for-women-s-t20-world-cup-2026 |access-date=१५ जून २०२६|publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=१३ एप्रिल २०२६ |trans-title=आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक २०२६ च्या ट्रॉफी टूरची सुरुवात; आयसीसीकडून विक्रमी बक्षीस रकमेची घोषणा.|title=ICC ANNOUNCES RECORD PRIZE MONEY POT AS ICC WOMEN'S T20 WORLD CUP 2026 TROPHY TOUR GETS UNDERWAY |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/icc-announces-record-prize-money-pot-as-icc-women-s-t20-world-cup-2026-trophy-tour-gets-underway |access-date=१५ जून २०२६ |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |language=en}}</ref><ref name="faq"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |+ स्पर्धेसाठी बक्षीस रकमेचे वाटप<ref>{{Cite web |date=१३ एप्रिल २०२६|trans-title=आयसीसीने महिला टी-२० विश्वचषकासाठी एकूण बक्षीस रक्कम १० टक्क्यांनी वाढवली.|title=ICC increases total prize pool for Women's T20 World Cup by 10% |url=https://www.espncricinfo.com/story/icc-increases-total-prize-pool-for-women-s-t20-world-cup-2026-by-10-1531825 |access-date=१५ जून २०२६|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |language=en}}</ref> ! rowspan="2" scope=col | स्थान ! rowspan="2" scope=col | संघ ! colspan="2" scope=colgroup | रक्कम |- ! scope=col | प्रत्येक संघास ! scope=col | एकूण |- | align=left | विजेते || {{center|१}} || $२.३४ दशलक्ष|| $२.३४ दशलक्ष |- | align=left | उपविजेते || {{center|१}} || $१.१७ दशलक्ष || $१.१७ दशलक्ष |- | align=left | उपांत्य फेरीतील संघ || {{center|२}} || $६७५,००० || $१.१५ दशलक्ष |- | align=left | सहभाग शुल्क || {{center|१२}} || $२४७,५०० || $२.९७ दशलक्ष |- | align=left | सामना विजेते|| {{center|३०}} || $३१,१५४ || $९३४,६२० |- class=sortbottom ! align=left | एकूण || {{center|१२}} || colspan="2" | $८.७६ दशलक्ष |} == पात्रता == {{main|२०२६ महिला टी२० विश्वचषक पात्रता}} यजमान संघ इंग्लंड,<ref>{{Cite web |date=27 July 2022 |trans-title= इंग्लंड आणि वेल्स २०२६ महिला टी२० विश्वचषकाचे यजमानपद भूषवणार आहेत, आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समितीतर्फे जाहीर |title=England & Wales to host 2026 Women's T20 World Cup reveals International Cricket Council |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/62312192.amp |access-date=२८ जुलै २०२६ |work=[[बीबीसी स्पोर्ट]] |language=en}}</ref> तसेच २०२४ च्या स्पर्धेतील अव्वल पाच संघ — ऑस्ट्रेलिया, भारत, न्यू झीलंड, दक्षिण आफ्रिका आणि वेस्ट इंडीज — यांनी २०२६ च्या स्पर्धेसाठी थेट पात्रता मिळवली. थेट पात्रतेच्या उर्वरित दोन जागा अशा संघांना देण्यात आल्या ज्यांनी अव्वल सहामध्ये स्थान मिळवले नव्हते, परंतु २० ऑक्टोबर २०२४ रोजीच्या [[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी#आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी |आयसीसी महिला टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी]]मध्ये त्यानंतरचे सर्वोत्तम मानांकन असलेले संघ होते; हे संघ म्हणजे पाकिस्तान आणि श्रीलंका.<ref name="Qualification">{{Cite web |date=१८ मे २०२६|trans-title=आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक २०२६: त्यांनी पात्रता कशी मिळवली |title=ICC WOMEN'S T20 WORLD CUP 2026: HOW THEY QUALIFIED |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/icc-women-s-t20-world-cup-2026-how-they-qualified |access-date=२८ जुलै २०२६ |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|language=en}}</ref> उर्वरित चार जागा फेब्रुवारी २०२६ मधील जागतिक पात्रता स्पर्धेद्वारे भरण्यात आल्या: बांगलादेश, आयर्लंड, नेदरलँड्स आणि स्कॉटलंड.<ref>{{cite web |date=२८ जानेवारी २०२६|trans-title= बांगलादेश आणि नेदरलँड्स आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक २०२६ स्पर्धेसाठी पात्र.|title=Bangladesh and Netherlands qualify for ICC Women's T20 World Cup 2026 |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/bangladesh-and-netherlands-qualify-for-icc-women-s-t20-world-cup-2026 |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|access-date=२८ जुलै २०२६ }}</ref><ref>{{cite web |date=१ फेब्रुवारी २०२६|trans-title=आयर्लंड आणि स्कॉटलंडने २०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेसाठी पात्र.|title=Ireland and Scotland qualify for ICC Women's T20 World Cup 2026 |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/ireland-and-scotland-qualify-for-icc-women-s-t20-world-cup-2026 |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|access-date=२८ जुलै २०२६ }}</ref> नेदरलँड्सने पहिल्यांदाच महिला टी२० विश्वचषकासाठी पात्रता मिळवली.<ref>{{cite news |date=२९ जानेवारी २०२६|trans-title= नेदरलँड्स आणि बांगलादेश महिला टी२० विश्वचषक २०२६ स्पर्धेसाठी पात्र|title=Netherlands, Bangladesh qualify for Women's T20 World Cup 2026 |url=https://www.espn.com.au/cricket/story/_/id/47753816/bangladesh-netherlands-qualify-2026-women-t20-world-cup |work=[[ईएसपीएन]] |access-date=२८ जुलै २०२६ }}</ref> [[File:2026 Women's T20 World Cup Participating nations.svg|right|thumb|upright=2|alt= २०२६ महिला टी-२० विश्वचषक पात्रता प्रक्रियेतील देशांना दर्शवणारा नकाशा | २०२६ महिला टी-२० विश्वचषक पात्रता प्रक्रियेत सहभागी झालेल्या देशांना अधोरेखित करण्यात आले आहे. {{legend|#0000ff| थेट पात्रता (यजमान, मागील स्पर्धेतील अव्वल ५ संघ किंवा महिला अंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारीद्वारे)}} {{legend|#00ab00| जागतिक पात्रता फेरीद्वारे पात्रता}} {{legend|#ffc900| पात्रता फेरीत सहभाग, परंतु पात्र ठरण्यात अपयश}}]] <section begin="Qtable"/> {| class="wikitable sortable defaultcenter col1left col3left" |+ स्पर्धेसाठी पात्र ठरलेले संघ <ref name="Qualification"/> ! scope=col | पात्रता निश्चित करण्याची पद्धत ! scope=col | संघांची संख्या ! scope=col | संघ ! scope=col |[[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी#आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी| महिला अंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी]]{{efn|स्पर्धा सुरू होण्यापूर्वी, ११ जून २०२६ रोजीची |[[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी#आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी| आयसीसी महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ क्रमवारी]]<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/womens/t20i|trans-title= आयसीसी महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ क्रमवारी |title=ICC Women's T20I Team Rankings|publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|access-date=११ जून २०२६}}</ref>}} |- | यजमान ||style=text-align:center|'''१''' || {{crw|ENG}} ||style=text-align:center| २ |- | rowspan="5" | [[२०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक]]<br/><small>(यजमान संघाला वगळून मागील स्पर्धेतील अव्वल ५ संघ)</small> || rowspan="5" style=text-align:center| '''५''' || {{crw|AUS}} || style=text-align:center| १ |- | {{crw|IND}} || style=text-align:center| ३ |- | {{nobr|{{crw|NZ}}}} || style=text-align:center| ४ |- | {{crw|SA}} || style=text-align:center| ५ |- | {{crw|WIN}} || style=text-align:center| ७ |- | rowspan="2" | [[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी#आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी| आयसीसी महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ क्रमवारी]] || rowspan="2" style=text-align:center| '''२''' || {{crw|PAK}} || style=text-align:center| ८ |- | {{crw|SL}} || style=text-align:center| ६ |- | rowspan="4" | [[२०२६ महिला टी२० विश्वचषक पात्रता]] || rowspan="4" style=text-align:center|'''४''' || {{crw|BAN}} || १० |- | {{crw|IRE}} || style=text-align:center| ९ |- | {{crw|NED}} || style=text-align:center| १४ |- | {{crw|SCO}} || style=text-align:center| ११ |- class=sortbottom ! एकूण || १२ || || |} {{notelist}}<section end="Qtable"/> == ठिकाणे == मे २०२५ मध्ये, ईसीबीने विश्वचषकासाठी सात ठिकाणांची निश्चिती केली: [[बर्मिंगहॅम]]मधील [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान]], [[ब्रिस्टल]]मधील [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[लीड्स]]मधील [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], लंडनमधील [[लॉर्ड्स]] आणि [[द ओव्हल]], [[मँचेस्टर]]मधील [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]] आणि [[साउथहॅम्प्टन]]मधील [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]]. <ref>{{Cite web |trans-title=लॉर्ड्सवर होणार २०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेचा अंतिम सामना|title=Lord's to host final of ICC Women's T20 World Cup 2026 |url=https://www.ecb.co.uk/news/4256616/seven-venues-for-icc-womens-t20-world-cup-2026-in-england-announced |access-date=२८ जुलै २०२६|publisher=[[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]}}</ref><ref>{{Cite web |trans-title= इंग्लंडमधील २०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेसाठी ठिकाणे आणि महत्त्वाच्या तारखा जाहीर |title=Venues, key dates announced for ICC Women's T20 World Cup 2026 in England |url=https://www.icc-cricket.com/news/venues-key-dates-announced-for-icc-women-s-t20-world-cup-2026-in-england |access-date=२८ जुलै २०२६|publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|date=मे २०२५}}</ref><ref name="faq"/> {| class="wikitable" style="text-align:center;font-size:90%;" ! colspan="4" | इंग्लंडमधील ठिकाणे |- | style="background:#ececec;color:#2C2C2C;vertical-align:middle;" colspan="4" | {{location map+ |England|float=center |width=350 |caption= |alt= २०२६ महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेच्या यजमान ठिकाणांना चिन्हांकित करणारा इंग्लंडचा नकाशा. |places= {{Location map~ |England |lat=52.46 |long=-1.90 |position=right |label=[[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान|एजबॅस्टन]]}} {{Location map~ |England |lat=51.48 |long=-2.58 |position=left |label=[[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|ब्रिस्टल]]}} {{Location map~ |England |lat=53.82 |long=-1.58 |position=right |label=[[हेडिंग्ले स्टेडियम|हेडिंग्ले]]}} {{Location map~ |England |lat=53.48 |long=-2.25 |position=left |label=[[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]]}} {{Location map~ |England |lat=51.53 |long=-0.17 |position=top |label=[[लॉर्ड्स]]}} {{Location map~ |England |lat=51.48 |long=-0.11 |position=bottom |label=[[द ओव्हल]]}} {{Location map~ |England |lat=50.92 |long=-1.32 |position=left |label=[[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]]}} }} |- ! [[बर्मिंगहॅम]] ! [[ब्रिस्टल]] ! [[लीड्स]] ! [[लंडन]] |- | [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान]] | [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]] | [[हेडिंग्ले स्टेडियम]] | [[लॉर्ड्स]] |- | प्रेक्षक क्षमता: '''२५,०००''' | प्रेक्षक क्षमता: '''१७,५००''' | प्रेक्षक क्षमता: '''१८,३५०''' | प्रेक्षक क्षमता: '''३१,१००''' |- | सामने: '''४''' | सामने: '''६''' | सामने: '''५''' | सामने: '''४ (अंतिम)''' |- | [[File:Edgbaston---close-of-play.jpg|150px|alt=Edgbaston Cricket Ground in ]] | [[File:Bristol County Ground.jpg|150px|alt=Bristol County Ground in ]] | [[File:Headingley Cricket Stadium.jpg|150px|alt=Headingley Cricket Ground in ]] | [[File:Lords-Cricket-Ground-Pavilion-06-08-2017.jpg|150px|alt=Lord's in 2017]] |- ! [[लंडन]] ! [[मँचेस्टर]] ! [[साउथहॅम्प्टन]] |- | [[द ओव्हल]] | [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]] | [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]] |- | प्रेक्षक क्षमता: '''२७,५००''' | प्रेक्षक क्षमता: '''२६,०००''' | प्रेक्षक क्षमता: '''२५,०००''' |- | सामने: '''३ (उपांत्य)''' | सामने: '''५''' | सामने: '''६''' |- | [[File:OCS Stand (Surrey v Yorkshire in foreground).JPG|150px|alt=The Oval in ]] | [[File:Old Trafford Cricket Ground August 2014 (cropped).jpg|150px|alt=Old Trafford Cricket Ground in 2014]] | [[File:Pavilion stands.JPG|150px|alt=Rose Bowl in ]] |} == संघ == {{Main|२०२६ महिला टी२० विश्वचषक संघ}} प्रत्येक संघाला जास्तीत जास्त १५ खेळाडूंचा संघ निवडण्याची मुभा होती आणि त्यांना १ मे २०२६ पर्यंत आपला तात्पुरता संघ आयसीसीकडे सादर करणे आवश्यक होते. संघांना १ जून २०२६ पर्यंत आपल्या संघात बदल करण्याची परवानगी होती. त्यानंतर कोणतेही बदल करण्यासाठी आयसीसीच्या स्पर्धा तांत्रिक समितीची परवानगी घेणे आवश्यक होते.{{cn|date=May 2026}} == सराव सामने == ६ ते १० जून या कालावधीत एकूण १२ सराव सामने खेळले गेले. यात विश्वचषकात सहभागी असलेल्या सर्व १२ संघांचा समावेश होता आणि हे सामने इंग्लंडमधील दोन मैदानांवर ([[डर्बी]] येथील [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)| काउंटी क्रिकेट मैदान]] व लफबरो येथील हॅसलग्रेव्ह मैदान) तसेच वेल्समधील एका मैदानावर ([[कार्डिफ]] येथील [[सोफिया गार्डन्स]]) खेळवण्यात आले.<ref name="WarmV1"/><ref name="WarmV2"/><ref name="WarmSch"/> == सामन्यांचे अधिकारी == २८ मे २०२६ रोजी, आयसीसीने (ICC) स्पर्धेसाठी [[सामनाधिकारी, क्रिकेट|सामनाधिकारी]] आणि [[पंचगिरी |पंच]]ांची यादी जाहीर केली.<ref>{{Cite web |date=२८ मे २०२६ |trans-title=|title=Match officials revealed for Women's T20 World Cup 2026 |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/match-officials-revealed-for-women-s-t20-world-cup-2026 |access-date=2026-05-28 |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|language=en}}</ref> २१ जून २०२६ रोजी, आजारपणामुळे [[लॉरेन अगेनबॅग]] स्पर्धेतून बाहेर पडल्या आणि त्यांच्या जागी [[सलीमा इम्तियाज]] यांची निवड करण्यात आली.<ref>{{cite web |access-date=२८ जुलै २०२६ |trans-title= आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक २०२६ साठी 'एमिरेट्स आयसीसी इंटरनॅशनल पॅनेल ऑफ अंपायर्स'मध्ये एजेनबॅग यांच्या जागी इम्तियाज यांची निवड.|title=IMTIAZ REPLACES AGENBAG IN EMIRATES ICC INTERNATIONAL PANEL OF UMPIRES AT ICC WOMEN’S T20 WORLD CUP 2026 |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/imtiaz-replaces-agenbag-in-emirates-icc-international-panel-of-umpires-at-icc-women-s-t20-world-cup-2026 |website=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती}}</ref> ; सामनाधिकारी {{div col|colwidth=15em|content= * {{flagicon|NZ}} [[ट्रुडी अँडरसन]] * {{flagicon|SA}} [[शांड्रे फ्रित्झ]] * {{flagicon|IND}} [[जी.एस. लक्ष्मी]] * {{flagicon|SL}} [[मिशेल परेरा]] }} ; पंच {{div col|colwidth=15em|content= * {{flagicon|SA}} [[लॉरेन अगेनबॅग]] * {{flagicon|NZ}} [[किम कॉटन]] * {{flagicon|ENG}} [[ॲना हॅरिस]] * {{flagicon|PAK}} [[सलीमा इम्तियाझ]] * {{flagicon|BAN}} [[शाथिरा जाकीर]] * {{flagicon|IND}} [[नारायणन जननी]] * {{flagicon|SA}} [[केरिन क्लास्ते]] * {{flagicon|WIN}} [[कँडिस ला बोर्ड]] * {{flagicon|SL}} [[निमाली परेरा]] * {{flagicon|AUS}} [[क्लेर पोलोसॅक]] * {{flagicon|IND}} [[वृंदा राठी]] * {{flagicon|ENG}} [[सु रेडफर्न]] * {{flagicon|AUS}} [[एलोइस शेरिडान]] * {{flagicon|WIN}} [[जॅकलीन विल्यम्स]] * {{flagicon|IND}} [[गायत्री वेणुगोपाळ]] }} ==सराव सामने== {{collapse top|सराव सामने|bg=lightblue}} {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना १''' | date = ६ जून २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{crw-rt|SCO}} | team2 = {{crw|NED}} | score1 = १६३/५ (२० षटके) | runs1 = [[डार्सी कार्टर]] ३३ (२२) | wickets1 = [[सिल्व्हर सीगर्स]] २/१५ (३ षटके) | score2 = १०५ (२० षटके) | runs2 = [[फ्रेडरिक ओव्हरडिक]] २८[[नाबाद|*]] (२४) | wickets2 = [[कॅथेरिन फ्रेझर]] ३/२१ (४ षटके) | result = स्कॉटलंड ५८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538607.html धावफलक] | venue = [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] | umpires = [[कँडिस ला बोर्ड]] (वे) आणि [[निमाली परेरा]] (श्री) | toss = नेदरलँड्सने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना २''' | date = ६ जून २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{crw-rt|SA}} | team2 = {{crw|IRE}} | score1 = १३६/८ (१८ षटके) | runs1 = [[लॉरा वॉल्व्हार्ड]] ६५ (३७) | wickets1 = [[अर्लीन केली]] ३/२९ (३ षटके) | score2 = १२० (१७.४ षटके) | runs2 = [[लिआह पॉल]] २९ (२७) | wickets2 = [[मेरिझॅन कॅप]] ४/२४ (४ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका १५ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538608.html धावफलक] | venue = [[हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लफबरो]] | umpires = [[क्लेर पोलोसॅक]] (ऑ) आणि [[एलोइस शेरिडान]] (ऑ) | toss = आयर्लंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी १८ षटकांचा करण्यात आला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना ३''' | date = ६ जून २०२६ | time = १५:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|PAK}} | team2 = {{crw|SL}} | score1 = १६८/८ (२० षटके) | runs1 = [[फातिमा सना]] ३७ (२६) | wickets1 = [[चेतना विमुक्ती]] ४/३१ (४ षटके) | score2 = १६९/१ (१८.४ षटके) | runs2 = [[चामरी अटापट्टू]] ९४ (५८) | wickets2 = [[फातिमा सना]] १/२० (२ षटके) | result = श्रीलंका ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538609.html धावफलक] | venue = [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] | umpires = [[शाथिरा जाकीर]] (बां) आणि [[वृंदा राठी]] (भा) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना ४''' | date = ६ जून २०२६ | time = १५:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|NZ}} | team2 = {{crw|BAN}} | score1 = १९३/३ (२० षटके) | runs1 = [[आमेलिया केर]] ५१[[नाबाद|*]] (२८) | wickets1 = [[रितू मोनी]] २/३६ (४ षटके) | score2 = १२५/८ (२० षटके) | runs2 = [[निगार सुलताना]] ३२[[नाबाद|*]] (३३) | wickets2 = [[नेन्सी पटेल]] ४/१८ (३ षटके) | result = न्यूझीलंड ६८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538610.html धावफलक] | venue = [[हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लफबरो]] | umpires = [[केरिन क्लास्ते]] (द) आणि [[सु रेडफर्न]] (इं) | toss = बांगलादेशने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना ५''' | date = ८ जून २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = १७९/८ (२० षटके) | runs1 = [[भारती फुलमाली]] ५६[[नाबाद|*]] (४०) | wickets1 = [[अफि फ्लेचर]] ४/२३ (४ षटके) | score2 = १५३/८ (२० षटके) | runs2 = [[डिआंड्रा डॉटिन]] ४९ (४४) | wickets2 = [[श्रेयंका पाटील]] ४/३६ (४ षटके) | result = भारत २६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538611.html धावफलक] | venue = [[सोफिया गार्डन्स (क्रिकेट मैदान)|सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि [[शाथिरा जाकीर]] (बां) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना ६''' | date = ८ जून २०२६ | time = १५:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|ENG}} | team2 = {{crw|AUS}} | score1 = १५७/६ (२० षटके) | runs1 = [[ॲलिस कॅप्सी]] ४५ (३६) | wickets1 = [[अलाना किंग]] 2/10 (2 षटके) | score2 = 158/5 (18.2 षटके) | runs2 = [[एलिस पेरी]] 64 (44) | wickets2 = [[लॉरेन बेल]] 2/22 (3.2 षटके) | result = ऑस्ट्रेलिया ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538612.html धावफलक] | venue = [[सोफिया गार्डन्स (क्रिकेट मैदान)|सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ ]] | umpires = [[वृंदा राठी]] (भा) आणि [[जॅकलीन विल्यम्स]] (वे) | toss = ऑस्ट्रेलियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना ७''' | date = ९ जून २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{crw-rt|SCO}} | team2 = {{crw|PAK}} | score1 = १९१/५ (२० षटके) | runs1 = [[कॅथ्रिन ब्राइस]] ९४ (४३) | wickets1 = [[सादिया इक्बाल]] १/२३ (३ षटके) | score2 = ६२/५ (९ षटके) | runs2 = [[मुनीबा अली]] २० (२२) | wickets2 = [[रेचल स्लेटर]] २/११ (२ षटके) | result = स्कॉटलंड ४१ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धत]]) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538613.html धावफलक] | venue = [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] | umpires = [[ॲना हॅरिस]] (इं) आणि [[निमाली परेरा]] (श्री) | rain = पावसामुळे पाकिस्तानचा डाव ९ षटकांवरच थांबवण्यात आला; 'डीएलएस' पद्धतीनुसार विजयासाठी आवश्यक धावसंख्या १०४ होती. | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना ८''' | date = ९ जून २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{crw-rt|IRE}} | team2 = {{crw|BAN}} | score1 = १४३/९ (२० षटके) | runs1 = [[रेबेका स्टॉकेल]] ३० (२६) | wickets1 = [[संजिदा अक्तेर मेघला]] ३/२६ (४ षटके) | score2 = १३२/६ (२० षटके) | runs2 = [[जुवैरिया फिरदौस]] 50 (48) | wickets2 = [[एमी मॅग्वायर]] 4/20 (४ षटके) | result = आयर्लंड ११ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538614.html धावफलक] | venue = [[हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लफबरो]] | umpires = [[नारायणन जननी]] (भा) आणि [[सु रेडफर्न]] (इं) | toss = बांगलादेशने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना 9''' | date = ९ जून २०२६ | time = १५:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|NED}} | team2 = {{crw|SL}} | score1 = १४३/६ (२० षटके) | runs1 = [[हेदर सीगर्स]] ४८ (३२) | wickets1 = [[मल्की मदारा]] १/१२ (३ षटके) | score2 = १४६/३ (१९.१ षटके) | runs2 = [[हंसिमा करुणरत्ने]] ५०[[नाबाद|*]] (४१) | wickets2 = मिर्थे व्हान डेन राड १/१५ (३ षटके) | result = श्रीलंका ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538615.html धावफलक] | venue = [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] | umpires = [[वृंदा राठी]] (भा) आणि [[एलोइस शेरिडान]] (ऑ) | toss = नेदरलँड्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना १०''' | date = ९ जून २०२६ | time = १५:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|SA}} | team2 = {{crw|NZ}} | score1 = १८३/५ (२० षटके) | runs1 = [[क्लोई ट्रायॉन]] ६१ (२६) | wickets1 = [[सोफी डिव्हाइन]] २/१६ (३ षटके) | score2 = १८६/५ (१९.४ षटके) | runs2 = [[आमेलिया केर]] ६१ (३२) | wickets2 = [[अयाबाँगा खाका]] ४/४२ (३.४ षटके) | result = न्यू झीलंड ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538616.html धावफलक] | venue = [[हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लफबरो]] | umpires = [[क्लेर पोलोसॅक]] (ऑ) आणि [[गायत्री वेणुगोपाळ]] (भा) | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना ११''' | date =१० जून २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{crw-rt|ENG}} | team2 = {{crw|IND}} | score1 = १७१/६ (२० षटके) | runs1 = [[एमी जोन्स]] ६४ (४५) | wickets1 = [[श्रेयंका पाटील]] २/२९ (४ षटके) | score2 = १६६ (१९.५ षटके) | runs2 = [[रिचा घोष]] ६८ (३६) | wickets2 = [[लिन्से स्मिथ]] ३/४२ (३.५ षटके) | result = इंग्लंड ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538617.html धावफलक] | venue = [[सोफिया गार्डन्स (क्रिकेट मैदान)|सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ ]] | umpires = [[कँडिस ला बोर्ड]] (वे) आणि [[किम कॉटन]] (न्यू) | toss =भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना १२''' | date = १० जून २०२६ | time = १५:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|AUS}} | score1 = १३१ (२० षटके) | runs1 = [[डिआंड्रा डॉटिन]] ४६ (३८) | wickets1 = [[ॲशली गार्डनर]] २/१७ (३ षटके) | score2 = १३२/४ (१५ षटके) | runs2 = [[जॉर्जिया व्हॉल]] ७७[[नाबाद|*]] (४८) | wickets2 = [[कियाना जोसेफ]] १/६ (२ षटके) | result = ऑस्ट्रेलिया ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538618.html धावफलक] | venue = [[सोफिया गार्डन्स (क्रिकेट मैदान)|सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ ]] | umpires = [[लॉरेन अगेनबॅग]] (द) आणि [[केरिन क्लास्ते]] (द) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{cob}} == गट फेरी == आयसीसीने २४ फेब्रुवारी २०२६ रोजी गट आणि सामन्यांचे वेळापत्रक जाहीर केले; गट फेरीचे सामने १२ ते २८ जून या कालावधीत खेळवले गेले.<ref name="Fixtures"/> १२ संघांची प्रत्येकी सहा संघांच्या दोन गटांत विभागणी करण्यात आली होती आणि प्रत्येक संघाने आपल्या गटातील इतर संघांविरुद्ध एकदा सामना खेळला. गट फेरीत एकूण ३० सामने खेळले गेले.<ref name="Guide"/> स्पर्धेचा सलामीचा सामना १२ जून रोजी एजबास्टन येथे इंग्लंड आणि श्रीलंका यांच्यात खेळला गेला.<ref name="26wt20wc-pc"/> {| class="wikitable" ! width=50% | [[#गट अ|गट अ]] ! width=50% | [[#गट ब|गट ब]] |- | valign="top" | * {{crw|AUS}} * {{nobr|{{crw|SA}}}} * {{crw|NED}} * {{crw|PAK}} * {{crw|BAN}} * {{crw|IND}} | valign="top" | * {{crw|IRE}} * {{crw|ENG}} * {{nobr|{{crw|NZ}}}} * {{crw|WIN}} * {{crw|SL}} * {{crw|SCO}} |} === गट अ=== <section begin=GroupA/> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! style="width:25px"| स्थान ! style="width:125px"| संघ ! style="width:30px"| {{abbr|सा|सामने}} ! style="width:30px"| {{abbr|वि|विजय}} ! style="width:30px"| {{abbr|प|पराभव}} ! style="width:30px"| {{abbr|अ|अनिर्णित}} ! style="width:30px"| गुण ! {{abbr|धावगती|निव्वळ धावगती}} |-style="background:#cfc;" | १ || style="text-align:left" | {{Crw|AUS}} || ५ || ५ || ० || ० || '''१०''' || ३.८८२ |-style="background:#cfc;" | २ || style="text-align:left" | {{Crw|SA}} || ५ || ४ || १ || ० || '''८''' || ०.६३३ |- | ३ || style="text-align:left" | {{Crw|IND}} || ५ || ३ || २ || ० || '''६''' || १.७१८ |- | ४ || style="text-align:left" | {{Crw|BAN}} || ५ || २ || ३ || ० || '''४''' || −०.७१० |- | ५ || style="text-align:left" | {{Crw|PAK}} || ५ || १ || ४ || ० || '''२''' || −१.८७२ |- | ६ || style="text-align:left" | {{Crw|NED}} || ५ || ० || ५ || ० || '''०''' || −३.२७६ |} स्रोत: [https://www.cricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2026-1483859/points-table-standings ईएसपीएन क्रिकइन्फो]<br> वर्गीकरणाचे नियम: १) गुण; २) विजय; ३) निव्वळ धावगती (नेट रन रेट); ४) समान गुण असलेल्या संघांमधील सामन्यांचे निकाल; ५) स्पर्धेपूर्वीची महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी.<ref name="26wt20wc-pc">{{Cite journal |trans-title=आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक २०२६|title=ICC Women's T20 World Cup 2026 |url=https://images.icc-cricket.com/image/private/s--HhCmMiHJ--/v1780377629/prd/assets/tournaments/ICC%20Women%27s%20T20%20World%20Cup%2C%202026/Playing%20Conditions%20ICC%20Women%27s%20T20%20World%20Cup%202026.pdf |date=२८ मे २०२६ |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]</ref> <section end="GroupA" /> ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना३}}'''सामना ३''' | date = १३ जून २०२६ | time = १४:३० | daynight = Y | team1 = {{crw-rt|AUS}} | team2 = {{crw|SA}} | score1 = १७२/८ (२० षटके) | runs1 = [[फीबी लिचफिल्ड]] ५० (२४) | wickets1 = [[नॉनकुलुलेको म्लाबा]] २/२२ (४ षटके) | score2 = १०७ (१६.४ षटके) | runs2 = [[लॉरा वॉल्व्हार्ड]] ४४ (३९) | wickets2 = [[जॉर्जिया वेरहॅम]] ३/१३ (२.४ षटके) | result =ऑस्ट्रेलिया ६५ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490679.html धावफलक] | venue = [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] | attendance =७,५४३<ref name="Attendance14">{{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/articles/cg74zz78m7do |trans-title=फुटबॉल विश्वचषकाचा टी२० सामन्यांच्या प्रेक्षकसंख्येवर परिणाम होणार नाही - आयसीसी |title=T20 crowds won't be hit by football World Cup - ICC |work=[[बीबीसी स्पोर्ट]] |date=१३ जून २०२६ |access-date=३० जुलै २०२६}}</ref> | umpires = [[नारायणन जननी]] (भा) आणि [[निमाली परेरा]] (श्री) | motm = [[जॉर्जिया वेरहॅम]] (ऑ) | toss = ऑस्ट्रेलियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना५}}'''सामना ५''' | date = १४ जून २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{crw-rt|NED}} | team2 = {{crw|BAN}} | score1 = १३९/८ (२० षटके) | runs1 = [[बाबेट डी लीडे]] ५० (४५) | wickets1 = [[मारुफा अख्तर]] २/३१ (४ षटके) | score2 = १४१ (१९.२षटके) | runs2 = [[जुवैरिया फिरदौस]] ५० (३३) | wickets2 = [[कॅरोलिन डि लँग]] २/२७ (४ षटके) | result = बांगलादेश ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490681.html धावफलक] | venue = [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] | attendance = | umpires = [[सु रेडफर्न]] (इं) आणि [[गायत्री वेणुगोपाळ]] (भा) | motm = [[जुवैरिया फिरदौस]] (बां) | toss = नेदरलँड्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना६ }}'''सामना ६ ''' | date = १४ जून २०२६ | time = १४:३० | daynight = Y | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|PAK}} | score1 = १७०/६ (२० षटके) | runs1 = [[स्मृती मंधाना]] ६६ (४४) | wickets1 = [[फातिमा सना]] २/३३ (४ षटके) | score2 = १०६ (१७ षटके) | runs2 = [[मुनीबा अली]] ४१ (३५) | wickets2 = [[दीप्ती शर्मा]] ५/१० (४ षटके) | result = भारत ६४ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490682.html धावफलक] | venue = [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] | attendance = १८,८१४ <ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/sharma-stars-as-india-beat-pakistan-in-front-of-record-group-stage-crowd |trans-title=गट फेरीतील विक्रमी प्रेक्षकसंख्येसमोर भारताचा पाकिस्तानवर विजय; शर्माची चमकदार कामगिरी |title=Sharma Stars as India Beat Pakistan in Front of Record Group Stage Crowd |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|date=१४ जून २०२६ |access-date=३१ जुलै २०२६}}</ref> | umpires = [[क्लेर पोलोसॅक]] (ऑ) आणि [[जॅकलीन विल्यम्स]] (वे) | motm = [[दीप्ती शर्मा]] (भा) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना९}}'''सामना ९''' | date = १७ जून २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{crw-rt|BAN}} | team2 = {{crw|AUS}} | score1 = ७७/८ (२० षटके) | runs1 = [[निगार सुलताना]] २७ (४७) | wickets1 = [[एलिस पेरी]] २/१४ (३ षटके) | score2 = ७८/१ (९.३ षटके) | runs2 = [[जॉर्जिया व्हॉल]] ४५[[नाबाद|*]] (३२) | wickets2 = [[मारुफा अख्तर]] १/२८ (४ षटके) | result = ऑस्ट्रेलिया ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490685.html धावफलक] | venue = [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] | attendance = | umpires = [[लॉरेन अगेनबॅग]] (द) आणि [[कँडिस ला बोर्ड]] (वे) | motm = [[एलिस पेरी]] (ऑ) | toss = ऑस्ट्रेलियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना१०}}'''सामना १०''' | date = १७ जून २०२६ | time = १४:३० | daynight = Y | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|NED}} | score1 = २०९/५ (२० षटके) | runs1 = [[स्मृती मंधाना]] ७४ (४७) | wickets1 = [[कॅरोलिन डि लँग]] २/३२ (४ षटके) | score2 = ११४ (१७.३ षटके) | runs2 = [[बाबेट डी लीडे]] २८ (२७) | wickets2 = [[श्री चरणी]] ४/१९ (४ षटके) | result = भारत ९५ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490686.html धावफलक] | venue = [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] | attendance = | umpires = [[निमाली परेरा]] (श्री) आणि [[सु रेडफर्न]] (इं) | motm = [[स्मृती मंधाना]] (भा) | toss = नेदरलँड्सने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना११}}'''सामना ११''' | date = १७ जून २०२६ | time = १८:३० | night = Y | team1 = {{crw-rt|PAK}} | team2 = {{crw|SA}} | score1 = १२६/९ (२० षटके) | runs1 = [[फातिमा सना]] ५५[[नाबाद|*]] (३८) | wickets1 = [[मेरिझॅन कॅप]] ३/२३ (४ षटके) | score2 = १२७/८ (१६.५ षटके) | runs2 = [[ॲनेरी डेर्कसेन]] ५२ (३५) | wickets2 = [[फातिमा सना]] ३/१६ (२.५ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका २ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490687.html धावफलक] | venue = [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] | attendance = | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि [[ॲना हॅरिस]] (इं) | motm = [[ॲनेरी डेर्कसेन]] (द) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} {{२०२६ महिला टी२० विश्वचषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला टी२० विश्वचषक]] [[वर्ग:२०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|*]] hmyn4tnpaf1ypoe8uowxxdv5r5xt0rh 2698095 2698093 2026-07-31T05:57:41Z Nitin.kunjir 4684 /* गट अ */ 2698095 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक | image = | image_size = | fromdate = १२ जून | todate = ५ जुलै २०२६ | administrator = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गट फेरी आणि [[बाद फेरी]] | host = इंग्लंड आणि वेल्स | champions = {{crw|AUS}} | runner up = {{crw|ENG}} | count = ७ | player of the series = {{criconw|AUS}} [[बेथ मूनी]] | most runs = {{criconw|ENG}} [[डॅनी वायाट-हॉज]] | most wickets = {{criconw|IND}} [[श्री चरणी]] | participants = १२ | matches = ३३ | website = {{URL|https://t20worldcup.com/}} | previous_year = २०२४ युएई | previous_tournament = २०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक | next_year = २०२८ पाकिस्तान | next_tournament = २०२८ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक }} '''२०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक''' ही [[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक|महिला टी२० विश्वचषकाची]] दहावी स्पर्धा होती, जी [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]ाद्वारे आयोजित केली गेली.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/india-set-to-host-2025-women-s-world-cup-1326281 |trans-title=भारत २०२५ महिला एकदिवसीय विश्वचषक स्पर्धेचे आयोजन करणार.|title=India set to host 2025 Women's ODI World Cup |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=२७ जानेवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/cricket/news/12123/12659535/england-to-host-2026-womens-t20-cricket-world-cup |trans-title=२०२६ महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेचे यजमानपद इंग्लंड भूषवणार.|title=England to host 2026 T20 Women's World Cup|work=स्काय स्पोर्ट्स|access-date=२७ जानेवारी २०२६}}</ref> इंग्लंडने यापूर्वी [[२००९ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२००९]] मध्ये पहिल्या स्पर्धेचे आयोजन केले होते. एकूण बारा संघांनी सात ठिकाणी ३३ सामन्यांमध्ये स्पर्धा केली. सहभागी संघांची संख्या दहावरून बारा करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |date=२६ जुलै २०२२ |trans-title=पुढील चक्रात तीन उपखंडीय देश आयसीसी स्पर्धांचे आयोजन करणार आहेत.|title=Three sub-continent countries set to host ICC events in next cycle |url=https://www.icc-cricket.com/news/three-sub-continent-countries-set-to-host-icc-events-in-next-cycle |access-date=२७ जानेवारी २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref> यामध्ये यजमान देश, २०२४ च्या स्पर्धेतील अव्वल पाच संघ, [[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी#आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी|आयसीसी महिला टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी]]त आधीच पात्र न ठरलेले दोन सर्वोच्च मानांकित संघ आणि [[२०२६ महिला टी२० विश्वचषक पात्रता|पात्रता फेरी]]तून निश्चित झालेले इतर चार संघ यांचा समावेश होता. [[नेदरलँड्स राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|नेदरलँड्सने]] पहिल्यांदाच महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेसाठी पात्रता मिळवली. [[न्यू झीलंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|न्यू झीलंड]] हा गतविजेता संघ होता, परंतु तो गटवार फेरीतच स्पर्धेतून बाहेर पडला. अंतिम सामन्यात [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलियाने]] [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|इंग्लंडचा]] ७ गडी राखून पराभव केला आणि विक्रमी सातव्यांदा विजेतेपद पटकावले. आफ्रिका, आशिया, युरोप आणि ओशनिया या खंडांमधून आपापल्या गटात वरचे स्थान मिळवणारे संघ—अनुक्रमे [[दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका]], [[भारतीय महिला क्रिकेट संघ|भारत]], ग्रेट ब्रिटन (इंग्लंडच्या जागी) आणि ऑस्ट्रेलिया—यांनी [[२०२८ उन्हाळी ऑलिम्पिक]]<nowiki/>मधील क्रिकेट स्पर्धेसाठी पात्रता मिळवली.[१] == पार्श्वभूमी == [[आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक]] ही [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]द्वारे (आयसीसी) आयोजित केली जाणारी, [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिलांच्या 'आंतरराष्ट्रीय टी२०]]' (WT20I) प्रकारातील द्वैवार्षिक जागतिक [[महिला क्रिकेट]] स्पर्धा आहे. ही स्पर्धा सर्वप्रथम [[२००९ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२००९]] मध्ये इंग्लंडमध्ये खेळवली गेली आणि २०२६ ची स्पर्धा ही तिची दहावी आवृत्ती असेल.<ref>{{Cite web |last=नळवाला|first=अली असगर|date=२१ ऑक्टोबर २०२४ |trans-title=महिला टी२० विश्वचषक विजेते: ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट संघाचे वर्चस्व अद्वितीय, न्यूझीलंड विद्यमान विजेते - संपूर्ण यादी|title=Women's T20 World Cup winners: Australian cricket team's dominance unmatched, New Zealand reigning champions - full list |url=https://www.olympics.com/en/news/women-t20-world-cup-winners-list-champions |website=ऑलिंपिक्स.कॉम |access-date=१५ जून २०२६ |archive-date=२४ जानेवारी २०२६|archive-url=https://web.archive.org/web/20260124133504/https://www.olympics.com/en/news/women-t20-world-cup-winners-list-champions |url-status=live}}</ref> [[२०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२४]] मध्ये संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये झालेल्या नवव्या आवृत्तीत १० संघांनी सहभाग घेतला होता आणि अंतिम सामन्यात [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिके]]चा पराभव करून [[न्यू झीलंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|न्यू झीलंडने]] ही स्पर्धा जिंकली.<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/132124/amelia-kerr-delivers-new-zealands-first-ever-world-cup-title |trans-title=अमेलिया केरने मिळवून दिले न्यूझीलंडला त्यांचे पहिलेवहिले विश्वचषक विजेतेपद.|title=Amelia Kerr delivers New Zealand's first-ever World Cup title |publisher=[[क्रिकबझ्झ]] |access-date=१५ जून २०२६ }}</ref> === यजमानाची निवड === जुलै २०२२ मध्ये, २०२४-२०२७ या कालावधीसाठीच्या आयसीसी महिला स्पर्धा यजमानपदाच्या कार्यक्रमाचा भाग म्हणून, आयसीसीने २०२६ ची महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धा इंग्लंडमध्ये खेळवली जाईल अशी घोषणा केली. [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]ाने (ECB) यापूर्वी [[२००९ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२००९]] मध्ये या स्पर्धेच्या पहिल्या स्पर्धेचे यजमानपद भूषवले होते.<ref>{{cite web |date=२६ जुलै २०२२ |trans-title=२०२७ पर्यंतच्या आयसीसी महिलांच्या जागतिक स्पर्धांच्या यजमानपदांची घोषणा|title=Hosts for ICC Women's global events until 2027 announced |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/hosts-for-icc-womens-global-events-until-2027-announced |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=१५ जून २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/cricket/news/12123/12659535/england-to-host-2026-womens-t20-cricket-world-cup |trans-title=इंग्लंड २०२६ महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेचे यजमानपद भूषवणार|title=England to host 2026 T20 Women's World Cup|work=स्काय स्पोर्ट्स|access-date=१५ जून २०२६}}</ref> === स्वरूप === पात्र ठरलेले १२ संघ प्रत्येकी सहा संघांच्या दोन गटांमध्ये विभागले गेले आहेत. गट फेरीमध्ये, प्रत्येक संघ आपल्या गटातील इतर सर्व संघांविरुद्ध '[[साखळी सामने|साखळी]]' पद्धतीने एकदा सामना खेळेल. प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ बाद फेरीसाठी पात्र ठरतील; या फेरीत दोन उपांत्य सामने होतील आणि त्यातील विजेते संघ अंतिम सामन्यात आमनेसामने येतील.<ref name="Guide">{{Cite web |date=१७ एप्रिल २०२६|trans-title=महिला टी२० विश्वचषक २०२६: स्पर्धेची माहिती|title=Women's T20 World Cup 2026: Tournament Explainer |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/women-s-t20-world-cup-tournament-explainer |access-date=१५ जून २०२६ |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |language=en}}</ref><ref name="26wt20wc-pc"/><ref name="faq">{{Cite web |date=११ जून २०२६|trans-title=महिला टी२० विश्वचषक २०२६: स्वरूप, संघ, पावसाचे नियम आणि बरेच काही - वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न|title=Women's T20 World Cup 2026 FAQs: the format, teams, rain rules, and more |url=https://www.espncricinfo.com/story/women-s-t20-world-cup-2026-faqs-the-format-teams-rain-rules-and-more-1540193 |access-date=१५ जून २०२६ |publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |language=en}}</ref> === वेळापत्रक === २०२५-२०२९ च्या आयसीसी महिला 'फ्युचर टूर्स प्रोग्राम' (भविष्यातील दौऱ्यांचा कार्यक्रम) अंतर्गत, ही स्पर्धा जून-जुलै २०२६ मध्ये आयोजित करण्याचे नियोजित होते.<ref name="FTP">{{cite journal |trans-title=२०२५–२०२९ आयसीसी महिला एफटीपी (FTP)|title=2025–2029 ICC Women's FTP |url=https://images.icc-cricket.com/image/upload/prd/momiku5h9eyqzp5tohdb.pdf |date=४ नोव्हेंबर २०२४ |journal=आयसीसी महिला फ्युचर टूर्स प्रोग्राम| publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |volume=2}}</ref> आयसीसीने २४ फेब्रुवारी २०२६ रोजी स्पर्धेचे वेळापत्रक जाहीर केले, ज्यानुसार ही स्पर्धा १२ जून ते ५ जुलै २०२६ या कालावधीत होणार आहे. यामध्ये सहभागी संघ इंग्लंडमधील सात मैदानांवर एकूण ३३ सामने खेळतील.<ref name="Fixtures">{{cite web|trans-title=आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक २०२६ चे संपूर्ण वेळापत्रक जाहीर|title=Full fixtures for ICC Women's T20 World Cup 2026 unveiled |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/full-fixtures-for-icc-women-s-t20-world-cup-2026-unveiled |access-date=१५ जून २०२६ |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२४ फेब्रुवारी २०२६ }}</ref> १० जुलै २०२५ रोजी आयसीसीने घोषणा केली की, सराव सामने (वॉर्म-अप सामने) इंग्लंडमधील दोन आणि वेल्समधील एका मैदानावर खेळवले जातील.<ref name="WarmV1">{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/warm-up-venues-confirmed-for-icc-women-s-t20-world-cup-2026 |trans-title=आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक २०२६ साठी सराव सामन्यांची ठिकाणे निश्चित|title=Warm-up venues confirmed for ICC Women's T20 World Cup 2026 |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=१० जुलै २०२५ |access-date=१५ जून २०२६ }}</ref><ref name="WarmV2">{{cite web|url=https://www.ecb.co.uk/news/4307622/cardiff-derby-and-loughborough-to-host-warmup-games-ahead-of-icc-womens-t20-world-cup-2026 |trans-title=कार्डिफ, डर्बी आणि लफबरो येथे २०२६ च्या आयसीसी महिला टी२० विश्वचषकापूर्वीचे सराव सामने होणार आहेत.|title=Cardiff, Derby and Loughborough to host warm-up games ahead of ICC Women's T20 World Cup 2026 |publisher=[[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]] |date=१० जुलै २०२५ |access-date=१५ जून २०२६}}</ref> सराव सामन्यांची संपूर्ण यादी १३ मे २०२६ रोजी जाहीर करण्यात आली.<ref name="WarmSch">{{Cite web |date=2026-05-13 |trans-title=महिला टी२० विश्वचषकाला ३० दिवस बाकी असताना सराव सामन्यांचे वेळापत्रक जाहीर|title=Warm-up fixtures out with 30 days to Women's T20 World Cup |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/warm-up-fixtures-out-with-30-days-to-women-s-t20-world-cup |access-date=१५ जून २०२६ |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |language=en}}</ref> === बक्षीसाची रक्कम === आयसीसीने या स्पर्धेसाठी ८.७६ दशलक्ष डॉलर्सची बक्षीस रक्कम निश्चित केली आहे, जी २०२४ च्या तुलनेत १० टक्क्यांनी अधिक आहे. विजेत्या संघाला किमान २.३४ दशलक्ष डॉलर्स दिले जातील; तसेच, उपांत्य फेरी आणि अंतिम सामना वगळता, प्रत्येक संघास त्यांनी जिंकलेल्या प्रत्येक सामन्यासाठी अतिरिक्त ३१,१५४ डॉलर्स मिळतील. <ref>{{Cite web |date=१३ एप्रिल २०२६ |trans-title=महिला टी-२० विश्वचषक २०२६ साठी विक्रमी बक्षीस रकमेची घोषणा|title=Record prize money pot announced for Women's T20 World Cup 2026 |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/record-prize-money-pot-announced-for-women-s-t20-world-cup-2026 |access-date=१५ जून २०२६|publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=१३ एप्रिल २०२६ |trans-title=आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक २०२६ च्या ट्रॉफी टूरची सुरुवात; आयसीसीकडून विक्रमी बक्षीस रकमेची घोषणा.|title=ICC ANNOUNCES RECORD PRIZE MONEY POT AS ICC WOMEN'S T20 WORLD CUP 2026 TROPHY TOUR GETS UNDERWAY |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/icc-announces-record-prize-money-pot-as-icc-women-s-t20-world-cup-2026-trophy-tour-gets-underway |access-date=१५ जून २०२६ |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |language=en}}</ref><ref name="faq"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |+ स्पर्धेसाठी बक्षीस रकमेचे वाटप<ref>{{Cite web |date=१३ एप्रिल २०२६|trans-title=आयसीसीने महिला टी-२० विश्वचषकासाठी एकूण बक्षीस रक्कम १० टक्क्यांनी वाढवली.|title=ICC increases total prize pool for Women's T20 World Cup by 10% |url=https://www.espncricinfo.com/story/icc-increases-total-prize-pool-for-women-s-t20-world-cup-2026-by-10-1531825 |access-date=१५ जून २०२६|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |language=en}}</ref> ! rowspan="2" scope=col | स्थान ! rowspan="2" scope=col | संघ ! colspan="2" scope=colgroup | रक्कम |- ! scope=col | प्रत्येक संघास ! scope=col | एकूण |- | align=left | विजेते || {{center|१}} || $२.३४ दशलक्ष|| $२.३४ दशलक्ष |- | align=left | उपविजेते || {{center|१}} || $१.१७ दशलक्ष || $१.१७ दशलक्ष |- | align=left | उपांत्य फेरीतील संघ || {{center|२}} || $६७५,००० || $१.१५ दशलक्ष |- | align=left | सहभाग शुल्क || {{center|१२}} || $२४७,५०० || $२.९७ दशलक्ष |- | align=left | सामना विजेते|| {{center|३०}} || $३१,१५४ || $९३४,६२० |- class=sortbottom ! align=left | एकूण || {{center|१२}} || colspan="2" | $८.७६ दशलक्ष |} == पात्रता == {{main|२०२६ महिला टी२० विश्वचषक पात्रता}} यजमान संघ इंग्लंड,<ref>{{Cite web |date=27 July 2022 |trans-title= इंग्लंड आणि वेल्स २०२६ महिला टी२० विश्वचषकाचे यजमानपद भूषवणार आहेत, आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समितीतर्फे जाहीर |title=England & Wales to host 2026 Women's T20 World Cup reveals International Cricket Council |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/62312192.amp |access-date=२८ जुलै २०२६ |work=[[बीबीसी स्पोर्ट]] |language=en}}</ref> तसेच २०२४ च्या स्पर्धेतील अव्वल पाच संघ — ऑस्ट्रेलिया, भारत, न्यू झीलंड, दक्षिण आफ्रिका आणि वेस्ट इंडीज — यांनी २०२६ च्या स्पर्धेसाठी थेट पात्रता मिळवली. थेट पात्रतेच्या उर्वरित दोन जागा अशा संघांना देण्यात आल्या ज्यांनी अव्वल सहामध्ये स्थान मिळवले नव्हते, परंतु २० ऑक्टोबर २०२४ रोजीच्या [[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी#आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी |आयसीसी महिला टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी]]मध्ये त्यानंतरचे सर्वोत्तम मानांकन असलेले संघ होते; हे संघ म्हणजे पाकिस्तान आणि श्रीलंका.<ref name="Qualification">{{Cite web |date=१८ मे २०२६|trans-title=आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक २०२६: त्यांनी पात्रता कशी मिळवली |title=ICC WOMEN'S T20 WORLD CUP 2026: HOW THEY QUALIFIED |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/icc-women-s-t20-world-cup-2026-how-they-qualified |access-date=२८ जुलै २०२६ |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|language=en}}</ref> उर्वरित चार जागा फेब्रुवारी २०२६ मधील जागतिक पात्रता स्पर्धेद्वारे भरण्यात आल्या: बांगलादेश, आयर्लंड, नेदरलँड्स आणि स्कॉटलंड.<ref>{{cite web |date=२८ जानेवारी २०२६|trans-title= बांगलादेश आणि नेदरलँड्स आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक २०२६ स्पर्धेसाठी पात्र.|title=Bangladesh and Netherlands qualify for ICC Women's T20 World Cup 2026 |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/bangladesh-and-netherlands-qualify-for-icc-women-s-t20-world-cup-2026 |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|access-date=२८ जुलै २०२६ }}</ref><ref>{{cite web |date=१ फेब्रुवारी २०२६|trans-title=आयर्लंड आणि स्कॉटलंडने २०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेसाठी पात्र.|title=Ireland and Scotland qualify for ICC Women's T20 World Cup 2026 |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/ireland-and-scotland-qualify-for-icc-women-s-t20-world-cup-2026 |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|access-date=२८ जुलै २०२६ }}</ref> नेदरलँड्सने पहिल्यांदाच महिला टी२० विश्वचषकासाठी पात्रता मिळवली.<ref>{{cite news |date=२९ जानेवारी २०२६|trans-title= नेदरलँड्स आणि बांगलादेश महिला टी२० विश्वचषक २०२६ स्पर्धेसाठी पात्र|title=Netherlands, Bangladesh qualify for Women's T20 World Cup 2026 |url=https://www.espn.com.au/cricket/story/_/id/47753816/bangladesh-netherlands-qualify-2026-women-t20-world-cup |work=[[ईएसपीएन]] |access-date=२८ जुलै २०२६ }}</ref> [[File:2026 Women's T20 World Cup Participating nations.svg|right|thumb|upright=2|alt= २०२६ महिला टी-२० विश्वचषक पात्रता प्रक्रियेतील देशांना दर्शवणारा नकाशा | २०२६ महिला टी-२० विश्वचषक पात्रता प्रक्रियेत सहभागी झालेल्या देशांना अधोरेखित करण्यात आले आहे. {{legend|#0000ff| थेट पात्रता (यजमान, मागील स्पर्धेतील अव्वल ५ संघ किंवा महिला अंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारीद्वारे)}} {{legend|#00ab00| जागतिक पात्रता फेरीद्वारे पात्रता}} {{legend|#ffc900| पात्रता फेरीत सहभाग, परंतु पात्र ठरण्यात अपयश}}]] <section begin="Qtable"/> {| class="wikitable sortable defaultcenter col1left col3left" |+ स्पर्धेसाठी पात्र ठरलेले संघ <ref name="Qualification"/> ! scope=col | पात्रता निश्चित करण्याची पद्धत ! scope=col | संघांची संख्या ! scope=col | संघ ! scope=col |[[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी#आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी| महिला अंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी]]{{efn|स्पर्धा सुरू होण्यापूर्वी, ११ जून २०२६ रोजीची |[[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी#आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी| आयसीसी महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ क्रमवारी]]<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/womens/t20i|trans-title= आयसीसी महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ क्रमवारी |title=ICC Women's T20I Team Rankings|publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|access-date=११ जून २०२६}}</ref>}} |- | यजमान ||style=text-align:center|'''१''' || {{crw|ENG}} ||style=text-align:center| २ |- | rowspan="5" | [[२०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक]]<br/><small>(यजमान संघाला वगळून मागील स्पर्धेतील अव्वल ५ संघ)</small> || rowspan="5" style=text-align:center| '''५''' || {{crw|AUS}} || style=text-align:center| १ |- | {{crw|IND}} || style=text-align:center| ३ |- | {{nobr|{{crw|NZ}}}} || style=text-align:center| ४ |- | {{crw|SA}} || style=text-align:center| ५ |- | {{crw|WIN}} || style=text-align:center| ७ |- | rowspan="2" | [[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी#आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी| आयसीसी महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ क्रमवारी]] || rowspan="2" style=text-align:center| '''२''' || {{crw|PAK}} || style=text-align:center| ८ |- | {{crw|SL}} || style=text-align:center| ६ |- | rowspan="4" | [[२०२६ महिला टी२० विश्वचषक पात्रता]] || rowspan="4" style=text-align:center|'''४''' || {{crw|BAN}} || १० |- | {{crw|IRE}} || style=text-align:center| ९ |- | {{crw|NED}} || style=text-align:center| १४ |- | {{crw|SCO}} || style=text-align:center| ११ |- class=sortbottom ! एकूण || १२ || || |} {{notelist}}<section end="Qtable"/> == ठिकाणे == मे २०२५ मध्ये, ईसीबीने विश्वचषकासाठी सात ठिकाणांची निश्चिती केली: [[बर्मिंगहॅम]]मधील [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान]], [[ब्रिस्टल]]मधील [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[लीड्स]]मधील [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], लंडनमधील [[लॉर्ड्स]] आणि [[द ओव्हल]], [[मँचेस्टर]]मधील [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]] आणि [[साउथहॅम्प्टन]]मधील [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]]. <ref>{{Cite web |trans-title=लॉर्ड्सवर होणार २०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेचा अंतिम सामना|title=Lord's to host final of ICC Women's T20 World Cup 2026 |url=https://www.ecb.co.uk/news/4256616/seven-venues-for-icc-womens-t20-world-cup-2026-in-england-announced |access-date=२८ जुलै २०२६|publisher=[[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]}}</ref><ref>{{Cite web |trans-title= इंग्लंडमधील २०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेसाठी ठिकाणे आणि महत्त्वाच्या तारखा जाहीर |title=Venues, key dates announced for ICC Women's T20 World Cup 2026 in England |url=https://www.icc-cricket.com/news/venues-key-dates-announced-for-icc-women-s-t20-world-cup-2026-in-england |access-date=२८ जुलै २०२६|publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|date=मे २०२५}}</ref><ref name="faq"/> {| class="wikitable" style="text-align:center;font-size:90%;" ! colspan="4" | इंग्लंडमधील ठिकाणे |- | style="background:#ececec;color:#2C2C2C;vertical-align:middle;" colspan="4" | {{location map+ |England|float=center |width=350 |caption= |alt= २०२६ महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेच्या यजमान ठिकाणांना चिन्हांकित करणारा इंग्लंडचा नकाशा. |places= {{Location map~ |England |lat=52.46 |long=-1.90 |position=right |label=[[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान|एजबॅस्टन]]}} {{Location map~ |England |lat=51.48 |long=-2.58 |position=left |label=[[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|ब्रिस्टल]]}} {{Location map~ |England |lat=53.82 |long=-1.58 |position=right |label=[[हेडिंग्ले स्टेडियम|हेडिंग्ले]]}} {{Location map~ |England |lat=53.48 |long=-2.25 |position=left |label=[[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]]}} {{Location map~ |England |lat=51.53 |long=-0.17 |position=top |label=[[लॉर्ड्स]]}} {{Location map~ |England |lat=51.48 |long=-0.11 |position=bottom |label=[[द ओव्हल]]}} {{Location map~ |England |lat=50.92 |long=-1.32 |position=left |label=[[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]]}} }} |- ! [[बर्मिंगहॅम]] ! [[ब्रिस्टल]] ! [[लीड्स]] ! [[लंडन]] |- | [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान]] | [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]] | [[हेडिंग्ले स्टेडियम]] | [[लॉर्ड्स]] |- | प्रेक्षक क्षमता: '''२५,०००''' | प्रेक्षक क्षमता: '''१७,५००''' | प्रेक्षक क्षमता: '''१८,३५०''' | प्रेक्षक क्षमता: '''३१,१००''' |- | सामने: '''४''' | सामने: '''६''' | सामने: '''५''' | सामने: '''४ (अंतिम)''' |- | [[File:Edgbaston---close-of-play.jpg|150px|alt=Edgbaston Cricket Ground in ]] | [[File:Bristol County Ground.jpg|150px|alt=Bristol County Ground in ]] | [[File:Headingley Cricket Stadium.jpg|150px|alt=Headingley Cricket Ground in ]] | [[File:Lords-Cricket-Ground-Pavilion-06-08-2017.jpg|150px|alt=Lord's in 2017]] |- ! [[लंडन]] ! [[मँचेस्टर]] ! [[साउथहॅम्प्टन]] |- | [[द ओव्हल]] | [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]] | [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]] |- | प्रेक्षक क्षमता: '''२७,५००''' | प्रेक्षक क्षमता: '''२६,०००''' | प्रेक्षक क्षमता: '''२५,०००''' |- | सामने: '''३ (उपांत्य)''' | सामने: '''५''' | सामने: '''६''' |- | [[File:OCS Stand (Surrey v Yorkshire in foreground).JPG|150px|alt=The Oval in ]] | [[File:Old Trafford Cricket Ground August 2014 (cropped).jpg|150px|alt=Old Trafford Cricket Ground in 2014]] | [[File:Pavilion stands.JPG|150px|alt=Rose Bowl in ]] |} == संघ == {{Main|२०२६ महिला टी२० विश्वचषक संघ}} प्रत्येक संघाला जास्तीत जास्त १५ खेळाडूंचा संघ निवडण्याची मुभा होती आणि त्यांना १ मे २०२६ पर्यंत आपला तात्पुरता संघ आयसीसीकडे सादर करणे आवश्यक होते. संघांना १ जून २०२६ पर्यंत आपल्या संघात बदल करण्याची परवानगी होती. त्यानंतर कोणतेही बदल करण्यासाठी आयसीसीच्या स्पर्धा तांत्रिक समितीची परवानगी घेणे आवश्यक होते.{{cn|date=May 2026}} == सराव सामने == ६ ते १० जून या कालावधीत एकूण १२ सराव सामने खेळले गेले. यात विश्वचषकात सहभागी असलेल्या सर्व १२ संघांचा समावेश होता आणि हे सामने इंग्लंडमधील दोन मैदानांवर ([[डर्बी]] येथील [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)| काउंटी क्रिकेट मैदान]] व लफबरो येथील हॅसलग्रेव्ह मैदान) तसेच वेल्समधील एका मैदानावर ([[कार्डिफ]] येथील [[सोफिया गार्डन्स]]) खेळवण्यात आले.<ref name="WarmV1"/><ref name="WarmV2"/><ref name="WarmSch"/> == सामन्यांचे अधिकारी == २८ मे २०२६ रोजी, आयसीसीने (ICC) स्पर्धेसाठी [[सामनाधिकारी, क्रिकेट|सामनाधिकारी]] आणि [[पंचगिरी |पंच]]ांची यादी जाहीर केली.<ref>{{Cite web |date=२८ मे २०२६ |trans-title=|title=Match officials revealed for Women's T20 World Cup 2026 |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/match-officials-revealed-for-women-s-t20-world-cup-2026 |access-date=2026-05-28 |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|language=en}}</ref> २१ जून २०२६ रोजी, आजारपणामुळे [[लॉरेन अगेनबॅग]] स्पर्धेतून बाहेर पडल्या आणि त्यांच्या जागी [[सलीमा इम्तियाज]] यांची निवड करण्यात आली.<ref>{{cite web |access-date=२८ जुलै २०२६ |trans-title= आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक २०२६ साठी 'एमिरेट्स आयसीसी इंटरनॅशनल पॅनेल ऑफ अंपायर्स'मध्ये एजेनबॅग यांच्या जागी इम्तियाज यांची निवड.|title=IMTIAZ REPLACES AGENBAG IN EMIRATES ICC INTERNATIONAL PANEL OF UMPIRES AT ICC WOMEN’S T20 WORLD CUP 2026 |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/imtiaz-replaces-agenbag-in-emirates-icc-international-panel-of-umpires-at-icc-women-s-t20-world-cup-2026 |website=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती}}</ref> ; सामनाधिकारी {{div col|colwidth=15em|content= * {{flagicon|NZ}} [[ट्रुडी अँडरसन]] * {{flagicon|SA}} [[शांड्रे फ्रित्झ]] * {{flagicon|IND}} [[जी.एस. लक्ष्मी]] * {{flagicon|SL}} [[मिशेल परेरा]] }} ; पंच {{div col|colwidth=15em|content= * {{flagicon|SA}} [[लॉरेन अगेनबॅग]] * {{flagicon|NZ}} [[किम कॉटन]] * {{flagicon|ENG}} [[ॲना हॅरिस]] * {{flagicon|PAK}} [[सलीमा इम्तियाझ]] * {{flagicon|BAN}} [[शाथिरा जाकीर]] * {{flagicon|IND}} [[नारायणन जननी]] * {{flagicon|SA}} [[केरिन क्लास्ते]] * {{flagicon|WIN}} [[कँडिस ला बोर्ड]] * {{flagicon|SL}} [[निमाली परेरा]] * {{flagicon|AUS}} [[क्लेर पोलोसॅक]] * {{flagicon|IND}} [[वृंदा राठी]] * {{flagicon|ENG}} [[सु रेडफर्न]] * {{flagicon|AUS}} [[एलोइस शेरिडान]] * {{flagicon|WIN}} [[जॅकलीन विल्यम्स]] * {{flagicon|IND}} [[गायत्री वेणुगोपाळ]] }} ==सराव सामने== {{collapse top|सराव सामने|bg=lightblue}} {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना १''' | date = ६ जून २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{crw-rt|SCO}} | team2 = {{crw|NED}} | score1 = १६३/५ (२० षटके) | runs1 = [[डार्सी कार्टर]] ३३ (२२) | wickets1 = [[सिल्व्हर सीगर्स]] २/१५ (३ षटके) | score2 = १०५ (२० षटके) | runs2 = [[फ्रेडरिक ओव्हरडिक]] २८[[नाबाद|*]] (२४) | wickets2 = [[कॅथेरिन फ्रेझर]] ३/२१ (४ षटके) | result = स्कॉटलंड ५८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538607.html धावफलक] | venue = [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] | umpires = [[कँडिस ला बोर्ड]] (वे) आणि [[निमाली परेरा]] (श्री) | toss = नेदरलँड्सने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना २''' | date = ६ जून २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{crw-rt|SA}} | team2 = {{crw|IRE}} | score1 = १३६/८ (१८ षटके) | runs1 = [[लॉरा वॉल्व्हार्ड]] ६५ (३७) | wickets1 = [[अर्लीन केली]] ३/२९ (३ षटके) | score2 = १२० (१७.४ षटके) | runs2 = [[लिआह पॉल]] २९ (२७) | wickets2 = [[मेरिझॅन कॅप]] ४/२४ (४ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका १५ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538608.html धावफलक] | venue = [[हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लफबरो]] | umpires = [[क्लेर पोलोसॅक]] (ऑ) आणि [[एलोइस शेरिडान]] (ऑ) | toss = आयर्लंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी १८ षटकांचा करण्यात आला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना ३''' | date = ६ जून २०२६ | time = १५:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|PAK}} | team2 = {{crw|SL}} | score1 = १६८/८ (२० षटके) | runs1 = [[फातिमा सना]] ३७ (२६) | wickets1 = [[चेतना विमुक्ती]] ४/३१ (४ षटके) | score2 = १६९/१ (१८.४ षटके) | runs2 = [[चामरी अटापट्टू]] ९४ (५८) | wickets2 = [[फातिमा सना]] १/२० (२ षटके) | result = श्रीलंका ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538609.html धावफलक] | venue = [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] | umpires = [[शाथिरा जाकीर]] (बां) आणि [[वृंदा राठी]] (भा) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना ४''' | date = ६ जून २०२६ | time = १५:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|NZ}} | team2 = {{crw|BAN}} | score1 = १९३/३ (२० षटके) | runs1 = [[आमेलिया केर]] ५१[[नाबाद|*]] (२८) | wickets1 = [[रितू मोनी]] २/३६ (४ षटके) | score2 = १२५/८ (२० षटके) | runs2 = [[निगार सुलताना]] ३२[[नाबाद|*]] (३३) | wickets2 = [[नेन्सी पटेल]] ४/१८ (३ षटके) | result = न्यूझीलंड ६८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538610.html धावफलक] | venue = [[हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लफबरो]] | umpires = [[केरिन क्लास्ते]] (द) आणि [[सु रेडफर्न]] (इं) | toss = बांगलादेशने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना ५''' | date = ८ जून २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = १७९/८ (२० षटके) | runs1 = [[भारती फुलमाली]] ५६[[नाबाद|*]] (४०) | wickets1 = [[अफि फ्लेचर]] ४/२३ (४ षटके) | score2 = १५३/८ (२० षटके) | runs2 = [[डिआंड्रा डॉटिन]] ४९ (४४) | wickets2 = [[श्रेयंका पाटील]] ४/३६ (४ षटके) | result = भारत २६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538611.html धावफलक] | venue = [[सोफिया गार्डन्स (क्रिकेट मैदान)|सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि [[शाथिरा जाकीर]] (बां) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना ६''' | date = ८ जून २०२६ | time = १५:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|ENG}} | team2 = {{crw|AUS}} | score1 = १५७/६ (२० षटके) | runs1 = [[ॲलिस कॅप्सी]] ४५ (३६) | wickets1 = [[अलाना किंग]] 2/10 (2 षटके) | score2 = 158/5 (18.2 षटके) | runs2 = [[एलिस पेरी]] 64 (44) | wickets2 = [[लॉरेन बेल]] 2/22 (3.2 षटके) | result = ऑस्ट्रेलिया ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538612.html धावफलक] | venue = [[सोफिया गार्डन्स (क्रिकेट मैदान)|सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ ]] | umpires = [[वृंदा राठी]] (भा) आणि [[जॅकलीन विल्यम्स]] (वे) | toss = ऑस्ट्रेलियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना ७''' | date = ९ जून २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{crw-rt|SCO}} | team2 = {{crw|PAK}} | score1 = १९१/५ (२० षटके) | runs1 = [[कॅथ्रिन ब्राइस]] ९४ (४३) | wickets1 = [[सादिया इक्बाल]] १/२३ (३ षटके) | score2 = ६२/५ (९ षटके) | runs2 = [[मुनीबा अली]] २० (२२) | wickets2 = [[रेचल स्लेटर]] २/११ (२ षटके) | result = स्कॉटलंड ४१ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धत]]) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538613.html धावफलक] | venue = [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] | umpires = [[ॲना हॅरिस]] (इं) आणि [[निमाली परेरा]] (श्री) | rain = पावसामुळे पाकिस्तानचा डाव ९ षटकांवरच थांबवण्यात आला; 'डीएलएस' पद्धतीनुसार विजयासाठी आवश्यक धावसंख्या १०४ होती. | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना ८''' | date = ९ जून २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{crw-rt|IRE}} | team2 = {{crw|BAN}} | score1 = १४३/९ (२० षटके) | runs1 = [[रेबेका स्टॉकेल]] ३० (२६) | wickets1 = [[संजिदा अक्तेर मेघला]] ३/२६ (४ षटके) | score2 = १३२/६ (२० षटके) | runs2 = [[जुवैरिया फिरदौस]] 50 (48) | wickets2 = [[एमी मॅग्वायर]] 4/20 (४ षटके) | result = आयर्लंड ११ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538614.html धावफलक] | venue = [[हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लफबरो]] | umpires = [[नारायणन जननी]] (भा) आणि [[सु रेडफर्न]] (इं) | toss = बांगलादेशने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना 9''' | date = ९ जून २०२६ | time = १५:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|NED}} | team2 = {{crw|SL}} | score1 = १४३/६ (२० षटके) | runs1 = [[हेदर सीगर्स]] ४८ (३२) | wickets1 = [[मल्की मदारा]] १/१२ (३ षटके) | score2 = १४६/३ (१९.१ षटके) | runs2 = [[हंसिमा करुणरत्ने]] ५०[[नाबाद|*]] (४१) | wickets2 = मिर्थे व्हान डेन राड १/१५ (३ षटके) | result = श्रीलंका ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538615.html धावफलक] | venue = [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] | umpires = [[वृंदा राठी]] (भा) आणि [[एलोइस शेरिडान]] (ऑ) | toss = नेदरलँड्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना १०''' | date = ९ जून २०२६ | time = १५:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|SA}} | team2 = {{crw|NZ}} | score1 = १८३/५ (२० षटके) | runs1 = [[क्लोई ट्रायॉन]] ६१ (२६) | wickets1 = [[सोफी डिव्हाइन]] २/१६ (३ षटके) | score2 = १८६/५ (१९.४ षटके) | runs2 = [[आमेलिया केर]] ६१ (३२) | wickets2 = [[अयाबाँगा खाका]] ४/४२ (३.४ षटके) | result = न्यू झीलंड ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538616.html धावफलक] | venue = [[हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लफबरो]] | umpires = [[क्लेर पोलोसॅक]] (ऑ) आणि [[गायत्री वेणुगोपाळ]] (भा) | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना ११''' | date =१० जून २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{crw-rt|ENG}} | team2 = {{crw|IND}} | score1 = १७१/६ (२० षटके) | runs1 = [[एमी जोन्स]] ६४ (४५) | wickets1 = [[श्रेयंका पाटील]] २/२९ (४ षटके) | score2 = १६६ (१९.५ षटके) | runs2 = [[रिचा घोष]] ६८ (३६) | wickets2 = [[लिन्से स्मिथ]] ३/४२ (३.५ षटके) | result = इंग्लंड ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538617.html धावफलक] | venue = [[सोफिया गार्डन्स (क्रिकेट मैदान)|सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ ]] | umpires = [[कँडिस ला बोर्ड]] (वे) आणि [[किम कॉटन]] (न्यू) | toss =भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना १२''' | date = १० जून २०२६ | time = १५:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|AUS}} | score1 = १३१ (२० षटके) | runs1 = [[डिआंड्रा डॉटिन]] ४६ (३८) | wickets1 = [[ॲशली गार्डनर]] २/१७ (३ षटके) | score2 = १३२/४ (१५ षटके) | runs2 = [[जॉर्जिया व्हॉल]] ७७[[नाबाद|*]] (४८) | wickets2 = [[कियाना जोसेफ]] १/६ (२ षटके) | result = ऑस्ट्रेलिया ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538618.html धावफलक] | venue = [[सोफिया गार्डन्स (क्रिकेट मैदान)|सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ ]] | umpires = [[लॉरेन अगेनबॅग]] (द) आणि [[केरिन क्लास्ते]] (द) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{cob}} == गट फेरी == आयसीसीने २४ फेब्रुवारी २०२६ रोजी गट आणि सामन्यांचे वेळापत्रक जाहीर केले; गट फेरीचे सामने १२ ते २८ जून या कालावधीत खेळवले गेले.<ref name="Fixtures"/> १२ संघांची प्रत्येकी सहा संघांच्या दोन गटांत विभागणी करण्यात आली होती आणि प्रत्येक संघाने आपल्या गटातील इतर संघांविरुद्ध एकदा सामना खेळला. गट फेरीत एकूण ३० सामने खेळले गेले.<ref name="Guide"/> स्पर्धेचा सलामीचा सामना १२ जून रोजी एजबास्टन येथे इंग्लंड आणि श्रीलंका यांच्यात खेळला गेला.<ref name="26wt20wc-pc"/> {| class="wikitable" ! width=50% | [[#गट अ|गट अ]] ! width=50% | [[#गट ब|गट ब]] |- | valign="top" | * {{crw|AUS}} * {{nobr|{{crw|SA}}}} * {{crw|NED}} * {{crw|PAK}} * {{crw|BAN}} * {{crw|IND}} | valign="top" | * {{crw|IRE}} * {{crw|ENG}} * {{nobr|{{crw|NZ}}}} * {{crw|WIN}} * {{crw|SL}} * {{crw|SCO}} |} === गट अ=== <section begin=GroupA/> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! style="width:25px"| स्थान ! style="width:125px"| संघ ! style="width:30px"| {{abbr|सा|सामने}} ! style="width:30px"| {{abbr|वि|विजय}} ! style="width:30px"| {{abbr|प|पराभव}} ! style="width:30px"| {{abbr|अ|अनिर्णित}} ! style="width:30px"| गुण ! {{abbr|धावगती|निव्वळ धावगती}} |-style="background:#cfc;" | १ || style="text-align:left" | {{Crw|AUS}} || ५ || ५ || ० || ० || '''१०''' || ३.८८२ |-style="background:#cfc;" | २ || style="text-align:left" | {{Crw|SA}} || ५ || ४ || १ || ० || '''८''' || ०.६३३ |- | ३ || style="text-align:left" | {{Crw|IND}} || ५ || ३ || २ || ० || '''६''' || १.७१८ |- | ४ || style="text-align:left" | {{Crw|BAN}} || ५ || २ || ३ || ० || '''४''' || −०.७१० |- | ५ || style="text-align:left" | {{Crw|PAK}} || ५ || १ || ४ || ० || '''२''' || −१.८७२ |- | ६ || style="text-align:left" | {{Crw|NED}} || ५ || ० || ५ || ० || '''०''' || −३.२७६ |} स्रोत: [https://www.cricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2026-1483859/points-table-standings ईएसपीएन क्रिकइन्फो]<br> वर्गीकरणाचे नियम: १) गुण; २) विजय; ३) निव्वळ धावगती (नेट रन रेट); ४) समान गुण असलेल्या संघांमधील सामन्यांचे निकाल; ५) स्पर्धेपूर्वीची महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी.<ref name="26wt20wc-pc">{{Cite journal |trans-title=आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक २०२६|title=ICC Women's T20 World Cup 2026 |url=https://images.icc-cricket.com/image/private/s--HhCmMiHJ--/v1780377629/prd/assets/tournaments/ICC%20Women%27s%20T20%20World%20Cup%2C%202026/Playing%20Conditions%20ICC%20Women%27s%20T20%20World%20Cup%202026.pdf |date=२८ मे २०२६ |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref> <section end="GroupA" /> ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना३}}'''सामना ३''' | date = १३ जून २०२६ | time = १४:३० | daynight = Y | team1 = {{crw-rt|AUS}} | team2 = {{crw|SA}} | score1 = १७२/८ (२० षटके) | runs1 = [[फीबी लिचफिल्ड]] ५० (२४) | wickets1 = [[नॉनकुलुलेको म्लाबा]] २/२२ (४ षटके) | score2 = १०७ (१६.४ षटके) | runs2 = [[लॉरा वॉल्व्हार्ड]] ४४ (३९) | wickets2 = [[जॉर्जिया वेरहॅम]] ३/१३ (२.४ षटके) | result =ऑस्ट्रेलिया ६५ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490679.html धावफलक] | venue = [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] | attendance =७,५४३<ref name="Attendance14">{{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/articles/cg74zz78m7do |trans-title=फुटबॉल विश्वचषकाचा टी२० सामन्यांच्या प्रेक्षकसंख्येवर परिणाम होणार नाही - आयसीसी |title=T20 crowds won't be hit by football World Cup - ICC |work=[[बीबीसी स्पोर्ट]] |date=१३ जून २०२६ |access-date=३० जुलै २०२६}}</ref> | umpires = [[नारायणन जननी]] (भा) आणि [[निमाली परेरा]] (श्री) | motm = [[जॉर्जिया वेरहॅम]] (ऑ) | toss = ऑस्ट्रेलियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना५}}'''सामना ५''' | date = १४ जून २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{crw-rt|NED}} | team2 = {{crw|BAN}} | score1 = १३९/८ (२० षटके) | runs1 = [[बाबेट डी लीडे]] ५० (४५) | wickets1 = [[मारुफा अख्तर]] २/३१ (४ षटके) | score2 = १४१ (१९.२षटके) | runs2 = [[जुवैरिया फिरदौस]] ५० (३३) | wickets2 = [[कॅरोलिन डि लँग]] २/२७ (४ षटके) | result = बांगलादेश ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490681.html धावफलक] | venue = [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] | attendance = | umpires = [[सु रेडफर्न]] (इं) आणि [[गायत्री वेणुगोपाळ]] (भा) | motm = [[जुवैरिया फिरदौस]] (बां) | toss = नेदरलँड्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना६ }}'''सामना ६ ''' | date = १४ जून २०२६ | time = १४:३० | daynight = Y | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|PAK}} | score1 = १७०/६ (२० षटके) | runs1 = [[स्मृती मंधाना]] ६६ (४४) | wickets1 = [[फातिमा सना]] २/३३ (४ षटके) | score2 = १०६ (१७ षटके) | runs2 = [[मुनीबा अली]] ४१ (३५) | wickets2 = [[दीप्ती शर्मा]] ५/१० (४ षटके) | result = भारत ६४ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490682.html धावफलक] | venue = [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] | attendance = १८,८१४ <ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/sharma-stars-as-india-beat-pakistan-in-front-of-record-group-stage-crowd |trans-title=गट फेरीतील विक्रमी प्रेक्षकसंख्येसमोर भारताचा पाकिस्तानवर विजय; शर्माची चमकदार कामगिरी |title=Sharma Stars as India Beat Pakistan in Front of Record Group Stage Crowd |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|date=१४ जून २०२६ |access-date=३१ जुलै २०२६}}</ref> | umpires = [[क्लेर पोलोसॅक]] (ऑ) आणि [[जॅकलीन विल्यम्स]] (वे) | motm = [[दीप्ती शर्मा]] (भा) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना९}}'''सामना ९''' | date = १७ जून २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{crw-rt|BAN}} | team2 = {{crw|AUS}} | score1 = ७७/८ (२० षटके) | runs1 = [[निगार सुलताना]] २७ (४७) | wickets1 = [[एलिस पेरी]] २/१४ (३ षटके) | score2 = ७८/१ (९.३ षटके) | runs2 = [[जॉर्जिया व्हॉल]] ४५[[नाबाद|*]] (३२) | wickets2 = [[मारुफा अख्तर]] १/२८ (४ षटके) | result = ऑस्ट्रेलिया ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490685.html धावफलक] | venue = [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] | attendance = | umpires = [[लॉरेन अगेनबॅग]] (द) आणि [[कँडिस ला बोर्ड]] (वे) | motm = [[एलिस पेरी]] (ऑ) | toss = ऑस्ट्रेलियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना१०}}'''सामना १०''' | date = १७ जून २०२६ | time = १४:३० | daynight = Y | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|NED}} | score1 = २०९/५ (२० षटके) | runs1 = [[स्मृती मंधाना]] ७४ (४७) | wickets1 = [[कॅरोलिन डि लँग]] २/३२ (४ षटके) | score2 = ११४ (१७.३ षटके) | runs2 = [[बाबेट डी लीडे]] २८ (२७) | wickets2 = [[श्री चरणी]] ४/१९ (४ षटके) | result = भारत ९५ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490686.html धावफलक] | venue = [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] | attendance = | umpires = [[निमाली परेरा]] (श्री) आणि [[सु रेडफर्न]] (इं) | motm = [[स्मृती मंधाना]] (भा) | toss = नेदरलँड्सने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना११}}'''सामना ११''' | date = १७ जून २०२६ | time = १८:३० | night = Y | team1 = {{crw-rt|PAK}} | team2 = {{crw|SA}} | score1 = १२६/९ (२० षटके) | runs1 = [[फातिमा सना]] ५५[[नाबाद|*]] (३८) | wickets1 = [[मेरिझॅन कॅप]] ३/२३ (४ षटके) | score2 = १२७/८ (१६.५ षटके) | runs2 = [[ॲनेरी डेर्कसेन]] ५२ (३५) | wickets2 = [[फातिमा सना]] ३/१६ (२.५ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका २ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490687.html धावफलक] | venue = [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] | attendance = | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि [[ॲना हॅरिस]] (इं) | motm = [[ॲनेरी डेर्कसेन]] (द) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} {{२०२६ महिला टी२० विश्वचषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला टी२० विश्वचषक]] [[वर्ग:२०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|*]] rz75swr0slks3d9l44lstpjgq0f5e47 0 378859 2697997 2678420 2026-07-30T18:25:52Z Khirid Harshad 138639 2697997 wikitext text/x-wiki {{रेल्वे स्थानक | नाव = पांडुरंगवाडी | स्थानिकनाव = | स्थानिकभाषा = | प्रकार = [[मुंबई मेट्रो]] स्थानक | चित्र = | चित्ररुंदी = | चित्रवर्णन = | पत्ता = | देश = [[भारत]] | उंची = | मार्ग = | जोडमार्ग = | अंतर = | इमारत = | फलाट = २ | खोली = | फलाटमजले = | मार्गिका = [[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ९]] | वाहनतळ = | सायकलस्टँड = | उद्घाटन = ८ एप्रिल २०२६ | बंद = | पुनर्बांधणी = | विद्युतीकरण = | संकेत = | मालकी = | चालक = | विभाग = | आधीचेनाव = | प्रवासीसंख्या = | प्रवासीकालखंड = | प्रवासीसंख्याटक्केफरक = | services = {{s-rail|title=मुंबई मेट्रो}} {{s-line|system=मुंबई मेट्रो|line=9 |previous=दहिसर (पूर्व)|next=मिरागाव}} | map = {{लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)}} }} '''पांडुरंगवाडी''' [[मुंबई मेट्रो]]च्या [[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ९]] वरील एक स्थानक आहे. ह्या स्थानकाचे उद्घाटन ८ एप्रिल २०२६ रोजी झाले. {{मुंबई मेट्रो}} [[वर्ग:लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो) स्थानके]] iuh71d5k6zb683x10uhtjcdbywgaifv 0 378860 2697998 2678421 2026-07-30T18:26:06Z Khirid Harshad 138639 2697998 wikitext text/x-wiki {{रेल्वे स्थानक | नाव = मिरागाव | स्थानिकनाव = | स्थानिकभाषा = | प्रकार = [[मुंबई मेट्रो]] स्थानक | चित्र = | चित्ररुंदी = | चित्रवर्णन = | पत्ता = | देश = [[भारत]] | उंची = | मार्ग = | जोडमार्ग = | अंतर = | इमारत = | फलाट = २ | खोली = | फलाटमजले = | मार्गिका = [[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ९]] | वाहनतळ = | सायकलस्टँड = | उद्घाटन = ८ एप्रिल २०२६ | बंद = | पुनर्बांधणी = | विद्युतीकरण = | संकेत = | मालकी = | चालक = | विभाग = | आधीचेनाव = | प्रवासीसंख्या = | प्रवासीकालखंड = | प्रवासीसंख्याटक्केफरक = | services = {{s-rail|title=मुंबई मेट्रो}} {{s-line|system=मुंबई मेट्रो|line=9 |previous=पांडुरंगवाडी|next=काशिगाव}} | map = {{लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)}} }} '''मिरागाव''' [[मुंबई मेट्रो]]च्या [[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ९]] वरील एक स्थानक आहे. ह्या स्थानकाचे उद्घाटन ८ एप्रिल २०२६ रोजी झाले. {{मुंबई मेट्रो}} [[वर्ग:लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो) स्थानके]] 3btmg1ubazkob4wmpr1b5a0zc3btmg6 0 378861 2697999 2678422 2026-07-30T18:26:23Z Khirid Harshad 138639 2697999 wikitext text/x-wiki {{रेल्वे स्थानक | नाव = काशिगाव | स्थानिकनाव = | स्थानिकभाषा = | प्रकार = [[मुंबई मेट्रो]] स्थानक | चित्र = | चित्ररुंदी = | चित्रवर्णन = | पत्ता = | देश = [[भारत]] | उंची = | मार्ग = | जोडमार्ग = | अंतर = | इमारत = | फलाट = २ | खोली = | फलाटमजले = | मार्गिका = [[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ९]] | वाहनतळ = | सायकलस्टँड = | उद्घाटन = ८ एप्रिल २०२६ | बंद = | पुनर्बांधणी = | विद्युतीकरण = | संकेत = | मालकी = | चालक = | विभाग = | आधीचेनाव = | प्रवासीसंख्या = | प्रवासीकालखंड = | प्रवासीसंख्याटक्केफरक = | services = {{s-rail|title=मुंबई मेट्रो}} {{s-line|system=मुंबई मेट्रो|line=9 |previous=मिरागाव|next=}} | map = {{लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)}} }} '''काशिगाव''' [[मुंबई मेट्रो]]च्या [[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ९]] वरील एक स्थानक आहे. ह्या स्थानकाचे उद्घाटन ८ एप्रिल २०२६ रोजी झाले. {{मुंबई मेट्रो}} [[वर्ग:लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो) स्थानके]] sv79faepau0zmm3a8gh5xa40byvsakc 0 381068 2698166 2692070 2026-07-31T10:59:24Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2698166 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''राजेश तुळशीदास पाटणेकर''' (जन्म २३ सप्टेंबर १९६३) हे एक भारतीय राजकारणी आणि [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] सदस्य आहेत. पाटणेकर हे [[उत्तर गोवा जिल्हा|उत्तर गोव्यातील]] [[डिचोली विधानसभा मतदारसंघ|डिचोली मतदारसंघातून]] [[गोवा विधानसभा|गोवा विधानसभेचे]] तीन वेळा ([[गोवा विधानसभा निवडणूक, २००२|२००२]], [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २००७|२००७]] आणि [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०१७|२०१७]]) [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षातून]] सदस्य होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.goavidhansabha.gov.in/member-of-assembly.php|title=Member Of Legislative Assembly {{!}} Goa Legislative Assembly|website=www.goavidhansabha.gov.in|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924022737/http://www.goavidhansabha.gov.in/member-of-assembly.php|archive-date=24 September 2015|access-date=2017-04-05}}</ref> २०१२ मध्ये त्यांनी [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] मध्ये प्रवेश केला; पण त्यांना निवडणूकेत यश मिळाले नाही. त्यांनी गोवा सरकारच्या [[खादी आणि ग्रामोद्योग आयोग|खादी ग्रामोद्योग]] मंडळाचे अध्यक्ष म्हणून काम केले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://goanet.goanet.narkive.com/sBxzS3kh/kvib-showcases-khadi-products-at-bicholim|title=KVIB showcases khadi products at Bicholim|website=goanet.goanet.narkive.com|access-date=2017-04-05|archive-date=2017-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406023420/http://goanet.goanet.narkive.com/sBxzS3kh/kvib-showcases-khadi-products-at-bicholim|url-status=dead}}</ref> गोवा विधानसभेचे सदस्य म्हणून, ते सार्वजनिक लेखा समितीचे अध्यक्ष आणि विधानमंडळाच्या इतर विविध समित्यांचे सदस्य होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.goasamachar.com/view/bjp-mla-rajesh-patnekar-joins-congress|title=ArticleComments BJP MLA Rajesh Patnekar Joins Congress|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231170709/http://www.goasamachar.com/view/bjp-mla-rajesh-patnekar-joins-congress|archive-date=31 December 2016|access-date=31 December 2016}}</ref><ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/home/Bharatiya-Janata-Party-Bicholim-MLA-Rajesh-Patnekar-on-Monday-resignedas-MLA-Patnekar-submitted-his-resignation-to-speaker-of-Goa-assembly-Pratapsingh-Rane-He-alsoresigned-from-the-primary-member-of-BJP-/articleshow/9955229.cms Patnekar on Monday resignedA as MLA.]</ref><ref>[http://www.heraldgoa.in/Goa/Bicholim-exMLA-Rajesh-Patnekar-rejoins-BJP/94353.html Bicholim ex-MLA Rajesh Patnekar rejoins BJP]</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९६३ मधील जन्म]] [[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:गोव्याचे आमदार]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:डिचोलीचे आमदार]] 2hppdpehizbb3oys5rf0dg0zx1mzuxo 10 381078 2698096 2696409 2026-07-31T05:59:36Z Nitin.kunjir 4684 2698096 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६ |title = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६]] |listclass = hlist |state = collapsed |above = आधीचा मोसम: [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] |group1 = एप्रिल २०२६ |list1 = * [[२०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका|नामिबिया तिरंगी मालिका]] * [[न्यूझीलंड क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६|न्यूझीलंडचा बांगलादेश दौरा]] * [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६|भारतीय महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा]] * [[श्रीलंका महिला क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६|श्रीलंका महिलांचा बांगलादेश दौरा]] * [[२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (एप्रिल)|नेपाळ तिरंगी मालिका (एप्रिल)]] |group2 = मे २०२६ |list2 = * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६|झिम्बाब्वे महिलांचा पाकिस्तान दौरा]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२५–२६|पाकिस्तानचा बांगलादेश दौरा]] * [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|न्यूझीलंड महिलांचा इंग्लंड दौरा]] * [[२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (मे)|नेपाळ तिरंगी मालिका (मे)]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६|न्यूझीलंडचा आयर्लंड दौरा]] * [[२०२६ स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका|स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका|आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका]] * [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|भारतीय महिलांचा इंग्लंड दौरा]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६|ऑस्ट्रेलियाचा पाकिस्तान दौरा]] |group3 = जून २०२६ |list3 = * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६|श्रीलंकेचा वेस्ट इंडीज दौरा]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|न्यूझीलंडचा इंग्लंड दौरा]] * [[अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६|अफगाणिस्तानचा भारत दौरा]] * [[२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका|कॅनडा तिरंगी मालिका (१९वी फेरी)]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६|ऑस्ट्रेलियाचा बांगलादेश दौरा]] * [[२०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२६ महिला टी२० विश्वचषक]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६|भारताचा आयर्लंड दौरा]] * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६|बांगलादेशचा झिम्बाब्वे दौरा]] |group4 = जुलै २०२६ |list4 = * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|भारताचा इंग्लंड दौरा]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६|न्यूझीलंडचा वेस्ट इंडीज दौरा]] * [[२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका|नेदरलँड्स तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ महिला आशिया चषक|महिला आशिया चषक]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६|भारताचा झिम्बाब्वे दौरा]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६|पाकिस्तानचा वेस्ट इंडीज दौरा]] |below = नंतरचा मोसम: [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]] }}<noinclude> {{navbox documentation}} </noinclude> 3sauno55ecs6jruo299fff0dl4nee2m 3 381638 2697947 2695461 2026-07-30T15:10:32Z Khirid Harshad 138639 [[Special:Contributions/Maharashtra Farmers Against Corruption|Maharashtra Farmers Against Corruption]] ([[User talk:Maharashtra Farmers Against Corruption|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले. 2695455 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Maharashtra Farmers Against Corruption}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ०३:५४, १९ जुलै २०२६ (IST) 13mtv810x3sp829w9r7z17vx7f10i5a 0 381705 2698050 2697372 2026-07-31T00:44:06Z EmausBot 9929 Bot: Fixing double redirect from [[कुरणवाडी (मोहोळ)]] to [[कुरणवाडी (अनगर)]] 2698050 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[कुरणवाडी (अनगर)]] cjab2h17xvnt60uu7noghu4ttnwetmw 0 381745 2698053 2695973 2026-07-31T00:44:36Z EmausBot 9929 Bot: Fixing double redirect from [[वाफळे (मोहोळ)]] to [[वाफळे]] 2698053 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[वाफळे]] 2mkf62suwcdqdmi8ra9bsro1pz8ye5a 10 381795 2697924 2697391 2026-07-30T12:33:59Z AdvAnantGholam 172574 2697924 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = कोकण लोकजीवन | title = '''कोकण लोकजीवन''' | state = autocollapse | group1 = प्रदेश | list1 = * [[कोकण]] * [[कोकण संस्कृती]] | group2 = ग्रामव्यवस्था | list2 = * [[पंचक्रोशी]] * [[भावकी]] * [[कोकणातील सामुदायिक जमीन व्यवस्था]] * [[खडीकोळवण]] | group3 = धार्मिक परंपरा | list3 = * [[काळम्मादेवी मंदिर (उदगिरी)]] * [[गाव पांढर]] * [[भगतगिरी]] | group4 = लोककला | list4 = * [[नमन (लोककला)]] * [[शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)]] | group5 = ग्रामीण जीवन | list5 = * [[बाराबलुतेदार पद्धत]] * [[महाराष्ट्रातील भात लावणी]] * [[मिरागाची राखण]] * [[नांगर]] * [[कोकणातील पारंपरिक जनावरांचे गोठे]] }} niykd2o5125gthn6r0nnw8ga6448uow 0 381828 2698051 2696576 2026-07-31T00:44:16Z EmausBot 9929 Bot: Fixing double redirect from [[तमिळ]] to [[तमिळ भाषा]] 2698051 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[तमिळ भाषा]] 1ug8r2jf2g31cdq24t5bhaiziwkoo99 1 381938 2697943 2697193 2026-07-30T15:03:34Z ~2026-41910-22 185743 या पानावरील सगळा मजकूर काढला 2697943 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 382089 2697921 2697918 2026-07-30T12:25:34Z AdvAnantGholam 172574 2697921 wikitext text/x-wiki '''कोकण संस्कृती''' ही भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील कोकण प्रदेशात विकसित झालेली ऐतिहासिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक परंपरा आहे. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यान पसरलेल्या या प्रदेशाच्या भौगोलिक रचनेमुळे येथे विशिष्ट जीवनपद्धती, लोकपरंपरा आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचा विकास झाला. प्राचीन काळापासून विविध राजसत्तांचा प्रभाव, समुद्री व्यापार, कृषी, मत्स्यव्यवसाय तसेच स्थानिक समाजजीवन यांच्या परस्परसंवादातून कोकणची स्वतंत्र सांस्कृतिक ओळख घडत गेली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.</ref><ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> कोकण संस्कृतीमध्ये सामाजिक रचना, भावकी, पंचक्रोशी, पारंपरिक जमीन व्यवस्था, धार्मिक श्रद्धा, देवस्थान परंपरा, लोककला, लोकसाहित्य, भाषा, खाद्यसंस्कृती, पारंपरिक वास्तुकला, पोशाख, सण-उत्सव आणि पर्यावरणाशी सुसंगत जीवनपद्धती यांचा समावेश होतो. नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा विवेकपूर्ण वापर, स्थानिक ज्ञानपरंपरा आणि सामुदायिक जीवन ही तिची लक्षणीय वैशिष्ट्ये मानली जातात.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> आधुनिक काळात औद्योगिकीकरण, नागरीकरण, स्थलांतर, पर्यटन आणि तांत्रिक बदलांमुळे कोकणच्या पारंपरिक जीवनशैलीत परिवर्तन झाले असले, तरी अनेक सांस्कृतिक परंपरा आजही स्थानिक समाजात जतन झालेल्या आहेत. त्यामुळे कोकण संस्कृती ही महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वारशातील एक महत्त्वपूर्ण घटक मानली जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == व्युत्पत्ती == '''कोकण''' या नावाच्या उत्पत्तीविषयी विविध मते प्रचलित आहेत. प्राचीन भारतीय साहित्य, पुराणे, ताम्रपट, शिलालेख तसेच इतिहास संशोधकांच्या लिखाणात या प्रदेशाचा उल्लेख '''अपरांत''', '''अपरान्तक''', '''कोकण''', '''कोंकण''' आणि '''कोंकणदेश''' अशा विविध नावांनी आढळतो.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> काही संशोधकांच्या मते 'कोकण' हा शब्द संस्कृतमधील ''कोण'' (कोपरा) या संकल्पनेशी संबंधित असून, सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यानच्या अरुंद किनारी प्रदेशासाठी हा शब्द रूढ झाला असावा.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> दुसऱ्या मतानुसार प्राचीन '''अपरांत''' (Aparānta) हा शब्द पश्चिमेकडील सीमाभाग किंवा समुद्रकिनारी प्रदेश दर्शविण्यासाठी वापरला जात असे. कालांतराने या प्रदेशाची राजकीय, भौगोलिक आणि सांस्कृतिक ओळख विकसित होत गेली आणि 'कोकण' हे नाव अधिक प्रचलित झाले.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> मौर्यकालीन सम्राट अशोकाच्या शिलालेखांमध्ये तसेच पुढील सातवाहन, शिलाहार, चालुक्य, यादव आणि इतर राजवंशांच्या अभिलेखांमध्ये पश्चिम किनारपट्टीच्या या प्रदेशाचा उल्लेख विविध नावांनी आढळतो. यावरून 'कोकण' ही संज्ञा दीर्घ ऐतिहासिक प्रक्रियेत विकसित झाल्याचे मानले जाते.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> मराठी, संस्कृत, प्राकृत आणि फारशी साहित्यातही 'कोकण' व 'कोंकण' या दोन्ही रूपांचा वापर आढळतो. आधुनिक काळात 'कोकण' हे नाव महाराष्ट्र, गोवा तसेच कर्नाटकाच्या उत्तरेकडील किनारी प्रदेशाशी संबंधित सांस्कृतिक व भौगोलिक प्रदेशासाठी सर्वसाधारणपणे स्वीकारले गेले आहे.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == भौगोलिक पार्श्वभूमी == कोकण हा भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यान पसरलेला नैसर्गिक किनारी प्रदेश आहे. महाराष्ट्रातील पालघर, मुंबई उपनगर, मुंबई शहर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग हे जिल्हे कोकण विभागात समाविष्ट होतात; तर व्यापक भौगोलिक संकल्पनेनुसार गोवा तसेच कर्नाटकाच्या उत्तर किनारपट्टीचाही समावेश कोकण प्रदेशात केला जातो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, कोकण विभाग.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> सह्याद्री पर्वतरांग, असंख्य नद्या, खाड्या, समुद्रकिनारे, खारफुटीची जंगले आणि दाट अरण्ये ही कोकण प्रदेशाची प्रमुख भौगोलिक वैशिष्ट्ये आहेत. वशिष्ठी, सावित्री, शास्त्री, जगबुडी, वैनगंगा नव्हे तर उल्हास, वैतरणा, कुंडलिका, काळ, तेरेखोल आणि इतर अनेक नद्या पश्चिमेकडे वाहत जाऊन अरबी समुद्राला मिळतात. या नद्यांमुळे सुपीक गाळयुक्त खोरे आणि विस्तृत खाड्यांची निर्मिती झाली आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणात उष्ण व दमट हवामान असून नैर्ऋत्य मान्सूनमुळे मोठ्या प्रमाणावर पर्जन्यवृष्टी होते. मुसळधार पावसामुळे येथील वनसंपदा, जैवविविधता आणि कृषी व्यवस्था समृद्ध झाली आहे. भात, नारळ, सुपारी, आंबा, काजू, फणस आणि विविध मसाल्यांची लागवड येथील हवामानाशी सुसंगतपणे विकसित झाली आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणच्या किनारी भूभागामुळे प्राचीन काळापासून समुद्री व्यापार, बंदरांची उभारणी आणि सागरी दळणवळणाला चालना मिळाली. चौल, दाभोळ, राजापूर, विजयदुर्ग, मालवण, वसई आणि इतर बंदरे विविध कालखंडांत व्यापारी आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाणीची केंद्रे म्हणून विकसित झाली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> या प्रदेशातील भौगोलिक परिस्थितीचा स्थानिक समाजाच्या वास्तुरचनेवर, ग्रामरचनेवर, कृषीपद्धतीवर, मत्स्यव्यवसायावर, खाद्यसंस्कृतीवर, लोककला आणि धार्मिक परंपरांवर दीर्घकालीन प्रभाव पडला आहे. त्यामुळे कोकणची संस्कृती समजून घेण्यासाठी तिची भौगोलिक पार्श्वभूमी हा मूलभूत घटक मानला जातो.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == इतिहास == कोकण प्रदेशाचा इतिहास प्रागैतिहासिक काळापासून सुरू होतो. पुरातत्त्वीय अवशेष, गुहा, शिलालेख, ताम्रपट आणि प्राचीन साहित्य यांच्या आधारे या प्रदेशात प्राचीन काळापासून मानवी वस्ती अस्तित्वात असल्याचे दिसून येते.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> वैदिकोत्तर आणि प्राचीन भारतीय साहित्यात कोकण प्रदेशाचा उल्लेख '''अपरांत''' किंवा '''अपरान्तक''' या नावाने आढळतो. बौद्ध साहित्य तसेच सम्राट अशोकाच्या शिलालेखांमध्ये अपरांत प्रदेशाचा उल्लेख असून, मौर्य साम्राज्याच्या काळात या प्रदेशाचा प्रशासकीय आणि व्यापारी विकास झाला. याच काळात बौद्ध धर्माचा प्रसार झाल्याचे पुरावे कान्हेरी, कार्ले, भाजे, बेडसे आणि इतर शैलगृहांमधून उपलब्ध होतात.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> मौर्योत्तर काळात सातवाहनांनी कोकणातील व्यापारी मार्ग आणि बंदरांचा विकास केला. त्यानंतर पश्चिम क्षत्रप, अभिर, त्रैकूटक, चालुक्य, राष्ट्रकूट, शिलाहार आणि यादव या राजवंशांनी विविध कालखंडांत कोकणावर राज्य केले. विशेषतः शिलाहार राजवटीत अनेक देवळे, बंदरे, किल्ले आणि नगरांचा विकास झाला, ज्यामुळे कोकणच्या सांस्कृतिक आणि आर्थिक जीवनाला चालना मिळाली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> मध्ययुगात बहामनी, विजयनगर, आदिलशाही, निजामशाही आणि गुजरात सुलतानत यांच्यात कोकणवरील नियंत्रणासाठी संघर्ष झाला. इ.स. १६व्या शतकात पोर्तुगीजांनी वसई, चौल, गोवा आणि किनारपट्टीवरील इतर भागांत आपला प्रभाव वाढविला. या काळात समुद्री व्यापार, ख्रिस्ती मिशनरी कार्य आणि युरोपीय स्थापत्यशैलीचा काही भागांवर प्रभाव पडला.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> १७व्या शतकात छत्रपती शिवाजी महाराजांनी कोकणातील अनेक किल्ले आणि बंदरे आपल्या स्वराज्यात समाविष्ट केली. विजयदुर्ग, सिंधुदुर्ग, सुवर्णदुर्ग, कुलाबा आणि इतर सागरी किल्ल्यांच्या माध्यमातून मराठा आरमाराची उभारणी झाली. सरखेल कान्होजी आंग्रे यांच्या नेतृत्वाखाली मराठा आरमाराने पश्चिम किनारपट्टीवरील सागरी सामर्थ्य अधिक बळकट केले.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> इ.स. १८१८ नंतर कोकण प्रदेश ब्रिटिशांच्या अधिपत्याखाली आला. ब्रिटिश काळात प्रशासकीय पुनर्रचना, महसूल व्यवस्था, रस्ते, बंदरे, रेल्वे आणि शिक्षणसंस्थांचा विकास झाला. याच काळात सामाजिक सुधारणा, आधुनिक शिक्षण आणि मुद्रणसंस्कृतीचा प्रसार होऊन कोकणातील समाजजीवनात लक्षणीय बदल घडून आले.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> स्वातंत्र्यानंतर महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेनंतर कोकण प्रदेशात औद्योगिकीकरण, मत्स्यव्यवसाय, फळबागा, पर्यटन, दळणवळण आणि शिक्षण क्षेत्रात मोठी प्रगती झाली. त्याचबरोबर स्थानिक लोकांनी लोककला, लोकपरंपरा, धार्मिक उत्सव आणि सांस्कृतिक वारसा जतन करण्याचे प्रयत्न सुरू ठेवले. त्यामुळे प्राचीन वारसा आणि आधुनिक परिवर्तन यांचा समन्वय असलेली कोकण संस्कृती आजही महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक ओळखीचा महत्त्वपूर्ण भाग मानली जाते.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> == सामाजिक रचना == {{मुख्य|भावकी|पंचक्रोशी}} कोकणातील सामाजिक रचना ही भौगोलिक परिस्थिती, कृषीप्रधान अर्थव्यवस्था, ग्रामव्यवस्था आणि परस्परावलंबी जीवनपद्धती यांच्या आधारे विकसित झाली. गाव हे सामाजिक संघटनेचे मूलभूत केंद्र असून त्याभोवती कुटुंब, नातेसंबंध, भावकी, पंचक्रोशी, देवस्थान संस्था आणि विविध पारंपरिक व्यवसाय यांवर आधारित समाजजीवन आकाराला आले.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील संयुक्त कुटुंबपद्धतीमुळे परस्पर सहकार्य, सामायिक मालमत्ता, कृषीकार्य आणि सामाजिक जबाबदाऱ्या सामूहिक स्वरूपात पार पाडल्या जात. विवाह, जन्म, मृत्यू, धार्मिक विधी, सण-उत्सव आणि ग्रामकार्य यांमध्ये कुटुंब व नातेसंबंधांना महत्त्वाचे स्थान होते.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> '''भावकी''' ही समान पूर्वजांपासून निर्माण झालेल्या कुटुंबसमूहाची सामाजिक संस्था मानली जात होती. कौटुंबिक वादांचे निवारण, सामाजिक नियमांचे पालन, धार्मिक विधींचे आयोजन आणि परस्पर सहकार्य यांमध्ये भावकीची भूमिका महत्त्वाची होती. अनेक गावांमध्ये भावकी ही सामाजिक एकात्मतेचे प्रभावी माध्यम म्हणून कार्यरत होती.<ref>''भावकी''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> '''पंचक्रोशी''' ही परस्पर संबंध असलेल्या गावांची सामाजिक, धार्मिक आणि सांस्कृतिक संघटना होती. यात्रांचे आयोजन, देवस्थानांचे व्यवस्थापन, सामूहिक निर्णय, नैसर्गिक आपत्तीच्या काळातील सहकार्य आणि सामाजिक प्रश्नांचे निवारण यासाठी पंचक्रोशी व्यवस्था कार्यरत होती.<ref>''पंचक्रोशी''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील ग्रामव्यवस्थेमध्ये पाटील, कुलकर्णी, जोशी, गुरव, सुतार, लोहार, कुंभार, न्हावी, परीट आणि इतर पारंपरिक व्यवसाय करणाऱ्या समाजघटकांनी परस्परावलंबी ग्रामीण अर्थव्यवस्था निर्माण केली होती. बलुतेदारी व अलुतेदारी व्यवस्थेमुळे गावातील विविध सेवा आणि उत्पादनव्यवस्था दीर्घकाळ टिकून राहिली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> धर्म, जात, व्यवसाय आणि स्थानिक परंपरा यांचा सामाजिक जीवनावर प्रभाव असला तरी, समुद्रकिनारी व्यापार, स्थलांतर आणि विविध समाजघटकांच्या सहवासामुळे कोकणात सांस्कृतिक देवाणघेवाणही मोठ्या प्रमाणावर झाली. त्यामुळे स्थानिक परंपरा आणि बाह्य प्रभाव यांचा समन्वय असलेली सामाजिक रचना विकसित झाली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> आधुनिक काळात शिक्षण, औद्योगिकीकरण, नागरीकरण आणि स्थलांतर यांमुळे कोकणातील पारंपरिक सामाजिक रचनेत बदल झाले. संयुक्त कुटुंबपद्धतीचे प्रमाण कमी झाले असले, तरी भावकी, ग्रामदेवता, देवस्थान, जत्रा आणि स्थानिक सांस्कृतिक संस्था यांच्या माध्यमातून सामाजिक ऐक्याची परंपरा अनेक भागांत आजही कायम आहे.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == पारंपरिक जमीन व्यवस्था == {{मुख्य|कोकणातील सामुदायिक जमीन व्यवस्था}} कोकणातील पारंपरिक जमीन व्यवस्था ही भौगोलिक परिस्थिती, कृषीप्रधान जीवनपद्धती आणि सामुदायिक सामाजिक रचनेशी निगडित होती. सह्याद्रीच्या उतारावरील डोंगराळ भूभाग, किनारी खाड्या, नदीखोरे आणि मुसळधार पर्जन्यमान यांमुळे येथे इतर प्रदेशांपेक्षा वेगळी जमीनधारणा आणि शेतीव्यवस्था विकसित झाली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणातील अनेक गावांमध्ये जमीन ही केवळ वैयक्तिक मालमत्ता म्हणून नव्हे, तर सामुदायिक हिताशी संबंधित संसाधन म्हणूनही पाहिली जात असे. शेतीयोग्य जमीन, चराऊ क्षेत्रे, डोंगरउतार, वनक्षेत्र, पाणवठे आणि इतर नैसर्गिक साधनसंपत्तीच्या वापरासाठी स्थानिक प्रथा, ग्रामसभा आणि पारंपरिक नियम अस्तित्वात होते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> ऐतिहासिक काळात गावकी, वतन व्यवस्था, इनाम, देवस्थानांची जमीन आणि सामुदायिक वापरातील क्षेत्रे यांमुळे जमीनधारणेचे विविध प्रकार अस्तित्वात होते. स्थानिक परिस्थितीनुसार त्यांच्या स्वरूपात बदल होत गेले आणि विविध राजवटींमध्ये महसूल व्यवस्थेनुसार त्यांचे नियमन करण्यात आले.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> ग्रामसमाजाच्या सामूहिक हितासाठी काही जमीन देवस्थान, सार्वजनिक उपयोग किंवा सामुदायिक उपक्रमांसाठी राखून ठेवण्याची परंपरा अनेक भागांत आढळते. जलसंधारण, पाणवठ्यांचे संरक्षण, सामूहिक चराई, ग्राममार्ग आणि उत्सवांशी संबंधित जागांचा वापर स्थानिक रूढी व ग्रामसंस्थांच्या माध्यमातून नियंत्रित केला जात असे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> ब्रिटिश काळात महसूल सर्वेक्षण, जमीन मोजणी आणि नवीन कायदेशीर व्यवस्थेमुळे पारंपरिक जमीनधारणेच्या अनेक पद्धतींमध्ये बदल झाले. स्वातंत्र्यानंतर जमीनसुधारणा कायदे, कुळ कायदे, महसूल प्रशासन आणि आधुनिक विकास प्रक्रियेमुळे पारंपरिक व्यवस्थेचे स्वरूप आणखी बदलले; तथापि काही भागांत तिचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक अवशेष आजही दिसून येतात.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणातील पारंपरिक जमीन व्यवस्था ही केवळ कृषी उत्पादनाशी संबंधित नसून स्थानिक समाजरचना, पर्यावरणीय संसाधनांचे व्यवस्थापन आणि सामुदायिक जीवनपद्धतीचा महत्त्वपूर्ण घटक मानली जाते.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> == कृषी संस्कृती == कोकणातील कृषी संस्कृती ही येथील भौगोलिक परिस्थिती, मुसळधार पर्जन्यमान, सुपीक नदीखोरे आणि स्थानिक पारंपरिक ज्ञान यांच्या आधारे विकसित झाली. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यानच्या प्रदेशात नैसर्गिक परिस्थितीनुसार विविध प्रकारच्या शेतीपद्धती विकसित झाल्या असून, कृषी हा स्थानिक अर्थव्यवस्था आणि समाजजीवनाचा प्रमुख आधार राहिला आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> भात हे कोकणातील प्रमुख अन्नधान्य पीक असून, मान्सूनवर आधारित भातशेती ही येथील कृषी संस्कृतीचे मुख्य वैशिष्ट्य मानली जाते. नदीखोरे, खोरी आणि सपाट जमिनींमध्ये भाताची लागवड केली जाते; तर डोंगरउतारांवर स्थानिक परिस्थितीनुसार इतर पिके घेतली जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील बागायती शेतीलाही विशेष महत्त्व आहे. आंबा, काजू, नारळ, सुपारी, फणस, कोकम, मिरी आणि विविध फळझाडांच्या लागवडीमुळे येथील कृषी अर्थव्यवस्थेला विशेष स्वरूप प्राप्त झाले आहे. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील हापूस आंब्याने राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर ओळख मिळवली आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> कृषीशी संबंधित अनेक लोकपरंपरा, श्रद्धा आणि सण कोकणात प्रचलित आहेत. पेरणी, लावणी, कापणी, नवधान्यपूजन, ग्रामदेवतांची पूजा आणि शेताशी निगडित धार्मिक विधी यांमधून कृषी आणि सांस्कृतिक जीवन यांचा घनिष्ठ संबंध दिसून येतो.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> परंपरागत शेतीमध्ये स्थानिक बियाणे, सेंद्रिय खतांचा वापर, पाण्याचे संवर्धन आणि नैसर्गिक संसाधनांशी सुसंगत शेतीपद्धती यांना महत्त्व होते. स्थानिक हवामानाशी जुळवून घेतलेल्या या पद्धतींमुळे कृषी उत्पादनाबरोबरच पर्यावरणीय संतुलन राखण्यास मदत झाली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून आधुनिक कृषितंत्रज्ञान, सुधारित बियाणे, सिंचन, फळबागांचा विस्तार आणि व्यापारी शेती यांमुळे कोकणातील कृषी व्यवस्थेत बदल झाले. त्याचबरोबर ग्रामीण भागातून शहरांकडे स्थलांतर, मजुरांची कमतरता आणि हवामानातील बदल यांमुळे पारंपरिक कृषी व्यवस्थेपुढे नवीन आव्हाने निर्माण झाली आहेत.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील कृषी संस्कृती ही केवळ अन्नउत्पादनापुरती मर्यादित नसून, ती स्थानिक लोकजीवन, खाद्यसंस्कृती, सण-उत्सव, लोकपरंपरा आणि पर्यावरणाशी सुसंगत जीवनपद्धतीचा अविभाज्य भाग मानली जाते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> == पशुपालन == {{मुख्य|कोकणातील पारंपरिक जनावरांचे गोठे}} कोकणातील पशुपालन हे पारंपरिक कृषी व्यवस्थेचा अविभाज्य घटक राहिले आहे. भातशेती, फळबागा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला पूरक म्हणून गायी, बैल, म्हशी, शेळ्या, मेंढ्या आणि कुक्कुटपालन यांचा विकास झाला. कृषी कामे, दुग्धउत्पादन, शेणखताची निर्मिती आणि वाहतूक यांसाठी जनावरांचा उपयोग होत असल्यामुळे ग्रामीण जीवनात त्यांना महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – Agriculture and Animal Husbandry.</ref> कोकणातील पारंपरिक घरांच्या परिसरात किंवा स्वतंत्र जागेत जनावरांसाठी गोठे उभारले जात. स्थानिक हवामान, मुसळधार पाऊस आणि उपलब्ध नैसर्गिक साधनसंपत्ती लक्षात घेऊन दगड, माती, लाकूड, बांबू, कौल आणि गवत यांचा वापर करून गोठ्यांची बांधणी केली जात असे. गोठ्यांची रचना जनावरांचे संरक्षण, वायुवीजन आणि पावसापासून बचाव यांचा विचार करून केली जात होती.<ref>''कोकणातील पारंपरिक जनावरांचे गोठे''.</ref> देशी गाई, कोकणी म्हैस आणि बैल हे शेतीतील प्रमुख पशुधन मानले जात असे. बैलांचा उपयोग नांगरणी, मळणी आणि वाहतुकीसाठी केला जात असे, तर गायी व म्हशींपासून दूध, दही, ताक आणि तूप यांचे उत्पादन होत असे. शेणाचा वापर सेंद्रिय खत, इंधन आणि घरांच्या सारवणासाठीही केला जात असे.<ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, 'पशुपालन'.</ref> कोकणातील पशुपालनाचा स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरांशीही संबंध होता. पोळा, गोवत्स द्वादशी आणि इतर काही स्थानिक उत्सवांमध्ये जनावरांची पूजा करण्याची परंपरा आजही अनेक भागांत आढळते. ग्रामीण समाजात पशुधन हे केवळ आर्थिक साधन नसून कुटुंबाच्या समृद्धीचे आणि उपजीविकेचे प्रतीक मानले जात असे.<ref>महाराष्ट्र विश्वकोश.</ref> हरितक्रांती, यांत्रिकीकरण, दुग्धव्यवसायातील बदल आणि ग्रामीण भागातून होणारे स्थलांतर यांमुळे पारंपरिक पशुपालनाच्या स्वरूपात बदल झाले. तरीही कोकणातील अनेक गावांमध्ये कृषी आणि पशुपालन यांचे परस्परावलंबी नाते आजही कायम असून, स्थानिक जैवविविधता आणि ग्रामीण जीवनपद्धती टिकविण्यात त्याची महत्त्वपूर्ण भूमिका आहे.<ref>पशुसंवर्धन विभाग, महाराष्ट्र शासन.</ref> == पारंपरिक वास्तुकला == कोकणातील पारंपरिक वास्तुकला ही प्रदेशातील मुसळधार पर्जन्यमान, दमट हवामान, डोंगराळ भूभाग आणि स्थानिक नैसर्गिक साधनसंपत्ती यांशी सुसंगतपणे विकसित झाली. निवासस्थाने, देवळे, गोठे, धान्यकोठारे, विहिरी आणि इतर बांधकामांमध्ये स्थानिक गरजा, पर्यावरण आणि उपलब्ध बांधकाम साहित्य यांचा प्रभाव स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील पारंपरिक घरे प्रामुख्याने जांभा दगड, स्थानिक दगड, माती, लाकूड, बांबू, चुन्याचा गिलावा आणि कौल यांच्या साहाय्याने बांधली जात. अतिवृष्टीमुळे घरांना उतार असलेली कौलारू छपरे, लांब कडा आणि पावसाचे पाणी सहज वाहून जाण्याची व्यवस्था केली जाई. घरांभोवती पावसाच्या पाण्याचा निचरा करण्यासाठी विशेष रचना आढळते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> पारंपरिक कोकणी घरामध्ये ओटी, पडवी, माजघर, देवघर, स्वयंपाकघर, धान्य साठविण्याची जागा आणि मागील अंगण अशी कार्यानुसार विभागणी केलेली असे. अनेक घरांच्या मागील बाजूस जनावरांसाठी गोठा, शेतीची अवजारे ठेवण्याची जागा तसेच गवत व सरपण साठविण्याची सोय केली जात असे. ग्रामीण घररचनेत निवास, शेती आणि पशुपालन यांचा परस्परसंबंध स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, रत्नागिरी जिल्हा – Houses.</ref> किनारी भागात नारळ, सुपारी आणि इतर वृक्षांपासून मिळणाऱ्या लाकडाचा वापर बांधकामासाठी केला जाई; तर डोंगराळ भागात जांभा दगड आणि स्थानिक दगडांचा अधिक वापर होत असे. स्थानिक हवामानाशी सुसंगत अशी ही वास्तुशैली घरातील तापमान नियंत्रित ठेवण्यास तसेच पावसापासून संरक्षण करण्यास उपयुक्त ठरत होती.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> धार्मिक वास्तूंमध्ये ग्रामदेवतेची मंदिरे, दीपमाळ, तुळशीवृंदावन, देवऱ्या, तसेच काही भागांत पोर्तुगीज प्रभावाखाली विकसित झालेल्या चर्च आणि वाड्यांची वास्तुरचना आढळते. विशेषतः उत्तर कोकणात पोर्तुगीजकालीन वाडे, कमानी, बाल्कनी आणि शिंपल्यांच्या तावदानांचा वापर झाल्याचे उल्लेख उपलब्ध आहेत. आधुनिक काळात सिमेंट, काँक्रीट आणि नवीन बांधकाम तंत्रज्ञानाचा वापर वाढल्यामुळे पारंपरिक कोकणी घरांच्या बांधकामात लक्षणीय बदल झाले आहेत. तरीही रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड आणि इतर भागांतील अनेक गावे आजही पारंपरिक कोकणी वास्तुकलेचे वैशिष्ट्यपूर्ण स्वरूप जतन करून आहेत. या वास्तुशैलीत स्थानिक पर्यावरणाशी सुसंगत बांधकाम तंत्र, नैसर्गिक वायुवीजन आणि स्थानिक संसाधनांचा समतोल वापर ही वैशिष्ट्ये आजही अभ्यासाचा विषय मानली जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == धार्मिक जीवन == कोकणातील धार्मिक जीवन हे वैदिक, पौराणिक, लोकधार्मिक आणि निसर्गपूजक परंपरांच्या समन्वयातून विकसित झाले आहे. सह्याद्री पर्वतरांग, समुद्रकिनारा, नद्या, देवराया आणि ग्रामजीवन यांशी निगडित श्रद्धांमुळे कोकणातील धार्मिक परंपरांना महाराष्ट्रातील इतर प्रदेशांपेक्षा वेगळे स्वरूप प्राप्त झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Religion''.</ref><ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> कोकणातील प्रत्येक गावाची सामाजिक आणि धार्मिक ओळख प्रामुख्याने '''ग्रामदेवता''' या संकल्पनेभोवती विकसित झालेली दिसून येते. ग्रामदेवतेला गावाची संरक्षक देवता मानले जाते. वार्षिक जत्रा, पालखी, नवसपूर्ती, होम, महाप्रसाद आणि सामुदायिक पूजा या धार्मिक उपक्रमांमध्ये संपूर्ण गावाचा सहभाग असतो. ग्रामदेवतेच्या देवस्थानाचे व्यवस्थापन अनेक ठिकाणी पारंपरिक ग्रामसंस्था किंवा स्थानिक विश्वस्तांकडे असते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – Ratnagiri District.</ref> कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये '''कुलदेवता''' आणि '''कुलदेवी''' यांची उपासना ही कौटुंबिक परंपरेचा महत्त्वाचा भाग आहे. विवाह, मुंज, नामकरण, गृहप्रवेश आणि इतर धार्मिक संस्कारांच्या वेळी कुलदैवताचे दर्शन घेण्याची प्रथा आजही मोठ्या प्रमाणावर प्रचलित आहे. मंगेश, शांतादुर्गा, महालक्ष्मी, भगवती, रवळनाथ, वेतोबा, भैरवनाथ, गणपती, परशुराम आणि इतर अनेक देवतांची उपासना कोकणातील विविध समाजघटकांमध्ये आढळते.<ref>''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, "कुलदैवत".</ref> निसर्गपूजा ही कोकणच्या धार्मिक जीवनातील एक वैशिष्ट्यपूर्ण परंपरा मानली जाते. अनेक गावांमध्ये '''देवराई''' पवित्र मानली जाते आणि तेथील वृक्षतोड, शिकार किंवा इतर हस्तक्षेप पारंपरिक धार्मिक नियमांमुळे निषिद्ध मानले जातात. या श्रद्धेमुळे अनेक भागांतील जैवविविधता आणि स्थानिक परिसंस्थांचे संरक्षण झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, "देवराई".</ref> कोकणात शैव, वैष्णव, शाक्त, गणपत्य, दत्त, नाथ आणि वारकरी संप्रदायांचा प्रभाव विविध कालखंडांत वाढत गेला. मध्ययुगीन काळात संतपरंपरा आणि भक्ती चळवळीमुळे धार्मिक जीवनात सामाजिक समन्वयाची भावना दृढ झाली. आषाढी व कार्तिकी वारी, दत्तजयंती, महाशिवरात्री, रामनवमी, गणेशोत्सव आणि नवरात्र यांसारखे उत्सव आजही मोठ्या प्रमाणावर साजरे केले जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Religion''.</ref> उत्तर कोकणात पोर्तुगीज सत्तेच्या प्रभावामुळे ख्रिस्ती धर्माचा प्रसार झाला. चर्च, चॅपेल, ख्रिस्ती सण आणि धार्मिक वास्तू यांनी विशेषतः वसई, पालघर आणि गोवा परिसरातील सांस्कृतिक जीवनावर प्रभाव टाकला. किनारपट्टीवरील व्यापारामुळे मुस्लिम समाजाचीही वस्ती निर्माण झाली असून मशिदी, दर्गे आणि उरूस या परंपरा स्थानिक धार्मिक जीवनाचा भाग बनल्या.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> कोकणातील धार्मिक जीवनाचा प्रभाव लोककला, लोकसाहित्य, पारंपरिक संगीत, नृत्य, वास्तुकला, कृषी संस्कृती आणि सामाजिक जीवनावर स्पष्टपणे दिसून येतो. त्यामुळे कोकणातील धर्मपरंपरा या केवळ श्रद्धेच्या अभिव्यक्ती नसून त्या या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक अस्मितेचा आणि सामुदायिक जीवनाचा अविभाज्य भाग मानल्या जातात.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == सण व उत्सव == कोकणातील सण व उत्सव हे धार्मिक श्रद्धा, कृषी संस्कृती, समुद्रकिनारी जीवन, ऋतुचक्र आणि स्थानिक लोकपरंपरा यांच्याशी निगडित आहेत. ग्रामदेवता, कुलदैवत, निसर्गपूजा आणि कृषीप्रधान जीवनपद्धती यांच्या प्रभावामुळे कोकणातील अनेक उत्सवांना वैशिष्ट्यपूर्ण स्वरूप प्राप्त झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Religion''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> गणेशोत्सव हा कोकणातील सर्वाधिक महत्त्वाचा सण मानला जातो. घरगुती गणपती, गौरीपूजन, आरत्या, पारंपरिक नैवेद्य आणि विसर्जन या प्रथा ग्रामीण व शहरी भागात मोठ्या प्रमाणावर पाळल्या जातात. कोकणातील अनेक कुटुंबे या काळात आपल्या मूळ गावी एकत्र येण्याची परंपरा आजही जपतात.<ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, "गणेशोत्सव".</ref> शिमगा (होळी) हा कोकणातील पारंपरिक लोकउत्सव असून त्यामध्ये होलिका दहन, धुळवड, पालख्या, ग्रामपरिक्रमा आणि विविध लोककलांचे सादरीकरण केले जाते. अनेक भागांत नमन, दशावतार आणि इतर लोककलांचे आयोजन शिमग्याच्या उत्सवाशी निगडित असते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> कृषी संस्कृतीशी संबंधित काही स्थानिक धार्मिक परंपरा कोकणात आजही जतन झालेल्या आहेत. {{मुख्य|मिरागाची राखण}} मृग नक्षत्रात पावसाची सुरुवात झाल्यानंतर येणाऱ्या अमावास्येला अनेक गावांतील शेतकरी आपल्या शेतात प्रतीकात्मक राखणदाराचे पूजन करतात. या विधीमध्ये शेतकरी कुटुंबातील सर्व सदस्य सहभागी होतात. भरघोस पीक यावे, शेतीचे रोगराई, कीड, वन्यप्राणी आणि नैसर्गिक संकटांपासून संरक्षण व्हावे, तसेच संपूर्ण वर्षभर शेतीची समृद्धी टिकून राहावी, या भावनेतून हा कृषीधार्मिक विधी केला जातो. पारंपरिक कोकणात शेती हेच बहुसंख्य कुटुंबांचे प्रमुख उपजीविकेचे साधन असल्यामुळे या परंपरेला सामाजिक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.<ref>''मिरागाची राखण''.</ref> नवरात्रोत्सव, रामनवमी, महाशिवरात्री, दत्तजयंती, गोकुळाष्टमी, त्रिपुरी पौर्णिमा आणि ग्रामदेवतांच्या वार्षिक जत्रा हे कोकणातील प्रमुख धार्मिक उत्सव आहेत. या उत्सवांमध्ये पालखी, कीर्तन, भजन, महाप्रसाद, पारंपरिक बाजार आणि विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> उत्तर कोकणात ख्रिस्ती समाजात नाताळ, इस्टर आणि चर्च जत्रा, तर मुस्लिम समाजात ईद, बकरीद, मोहरम आणि उरूस हे उत्सव पारंपरिक पद्धतीने साजरे केले जातात. विविध धार्मिक समुदायांतील परस्पर सहभाग ही कोकणातील सामाजिक जीवनाची एक उल्लेखनीय वैशिष्ट्ये मानली जातात.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> कोकणातील सण व उत्सव हे केवळ धार्मिक विधी नसून लोककला, लोकसाहित्य, कृषी, खाद्यसंस्कृती, पारंपरिक पोशाख आणि सामुदायिक जीवन यांचे जतन व संवर्धन करणारे सांस्कृतिक माध्यम मानले जातात.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == लोककला == कोकणातील लोककला ही धार्मिक श्रद्धा, ग्रामसंस्कृती, कृषी जीवन, सागरी परंपरा आणि लोकविश्वास यांच्या संगमातून विकसित झाली आहे. ग्रामदेवतांच्या जत्रा, शिमगा, गणेशोत्सव, गोकुळाष्टमी, नवरात्र तसेच विविध धार्मिक आणि सामाजिक समारंभांमध्ये या लोककलांचे सादरीकरण केले जाते. लोककला ही केवळ मनोरंजनाचे साधन नसून धार्मिक प्रबोधन, लोकशिक्षण, सामुदायिक ऐक्य आणि सांस्कृतिक वारसा जतन करणारे प्रभावी माध्यम मानले जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, ''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter VIII – Art and Culture.</ref> कोकणातील प्रमुख लोककलांमध्ये नमन, दशावतार, शक्तीवाले–तुरेवाले, टिपरी, चित्रकथी, कळसूत्री बाहुल्या, रापण, संकासूर आणि बाळ्या नृत्य यांचा समावेश होतो. या कलांमध्ये संगीत, नृत्य, अभिनय, चित्रकला, कथाकथन आणि लोकश्रद्धा यांचा समन्वय आढळतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> === नमन === {{मुख्य|नमन (लोककला)}} नमन ही कोकणातील भक्तिपर लोकनाट्य परंपरा असून तिचे सादरीकरण मुख्यतः ग्रामजत्रा, शिमगा आणि धार्मिक उत्सवांमध्ये केले जाते. गायन, संवाद, अभिनय, विनोद आणि पौराणिक कथांचे सादरीकरण ही तिची प्रमुख वैशिष्ट्ये आहेत. === दशावतार === दशावतार हे कोकणातील सर्वाधिक प्रसिद्ध लोकनाट्य मानले जाते. भगवान विष्णूच्या दहा अवतारांवरील कथानकांवर आधारित या लोकनाट्यात संगीत, रंगभूषा, मुखवटे, उत्स्फूर्त संवाद आणि नृत्य यांचा संगम दिसून येतो. सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यांमध्ये ही परंपरा विशेषतः विकसित झाली आहे.<ref>रत्नागिरी जिल्हा गॅझेटिअर – Entertainments.</ref> === शक्तीवाले–तुरेवाले === {{मुख्य|शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)}} शक्तीवाले–तुरेवाले ही शक्ती उपासनेशी संबंधित धार्मिक लोककला आहे. देवीच्या जत्रा, ग्रामदेवता उत्सव आणि पारंपरिक धार्मिक विधींमध्ये तिचे सादरीकरण केले जाते. === टिपरी === {{मुख्य|कोकणातील टिपरी परंपरा}} टिपरी हा लाकडी काठ्यांच्या साहाय्याने सादर केला जाणारा पारंपरिक समूहनृत्य प्रकार आहे. गोकुळाष्टमी आणि इतर उत्सवांमध्ये तो विशेषतः सादर केला जातो. काही भागांत गोफ नृत्याचीही परंपरा याचबरोबर आढळते.<ref>रत्नागिरी जिल्हा गॅझेटिअर – Tipri and Goph.</ref> === चित्रकथी === {{मुख्य|चित्रकथी}} चित्रकथी ही कोकणातील विशेषतः सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पिंगुळी गावाशी संबंधित चित्रकला आणि कथाकथन यांचा संगम असलेली लोककला आहे. 'चित्र' आणि 'कथा' या दोन घटकांच्या संयोगातून विकसित झालेल्या या परंपरेत कलाकार रामायण, महाभारत, पुराणकथा आणि स्थानिक आख्यायिका हाताने रंगविलेल्या चित्रांच्या साहाय्याने संगीत व निवेदनासह सादर करतात. ही परंपरा अनेक पिढ्यांपासून चालत आलेली असून पिंगुळी हे तिचे प्रमुख केंद्र मानले जाते. चित्रकथी परंपरेचा संबंध पारंपरिक कथाकथन आणि दृश्यकलेशी असून ती महाराष्ट्राच्या महत्त्वाच्या लोककलांपैकी एक मानली जाते.<ref>''Chitrakathi Painting'', Development Commissioner (Handicrafts), Government of India.</ref><ref>''Chitrakathi Tradition of Pinguli'', Directorate of Government Printing and Stationery, Maharashtra State, 1979.</ref> === कळसूत्री बाहुल्या === {{मुख्य|कळसूत्री बाहुल्या}} कळसूत्री बाहुल्या ही दोऱ्यांच्या साहाय्याने नियंत्रित केल्या जाणाऱ्या पारंपरिक कठपुतळी कलेची कोकणी परंपरा आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पिंगुळी परिसरातील कलाकारांनी ही कला अनेक पिढ्यांपासून जतन केली आहे. रामायण, महाभारत आणि इतर पौराणिक कथांचे सादरीकरण लाकडी बाहुल्या, संगीत, संवाद आणि कथाकथन यांच्या माध्यमातून केले जाते. चित्रकथी आणि कळसूत्री बाहुल्या या दोन्ही परंपरा एकाच सांस्कृतिक परंपरेचा भाग मानल्या जातात आणि त्यांचे जतन करणाऱ्या कलाकारांनी महाराष्ट्राच्या लोकवारशाचे संवर्धन करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे.<ref>World Encyclopedia of Puppetry Arts – India (Maharashtra).</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – Art and Culture.</ref> === रापण === {{मुख्य|रापण}} रापण ही कोकणातील सामूहिक मासेमारीची परंपरा असून ती सागरी जीवनाशी निगडित लोकसंस्कृतीचे प्रतीक मानली जाते. मोठे जाळे सामूहिकरीत्या किनाऱ्यावर ओढताना श्रमगीते, परस्पर सहकार्य आणि पारंपरिक कार्यपद्धती यांचा संगम दिसून येतो. === संकासूर === {{मुख्य|संकासूर}} संकासूर हा शिमगा उत्सवाशी संबंधित लोकनाट्य प्रकार आहे. यात पौराणिक कथानके, विनोदी संवाद, सामाजिक भाष्य आणि पारंपरिक वेशभूषेचा समावेश असतो. === बाळ्या नृत्य === बाळ्या नृत्य हा कोकणातील काही भागांत प्रचलित असलेला पारंपरिक लोकनृत्य प्रकार आहे. ग्रामजत्रा, धार्मिक उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रमांमध्ये त्याचे सादरीकरण केले जाते. कोकणातील लोककला ही या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक ओळखीचा अविभाज्य भाग आहे. शासकीय सांस्कृतिक संस्था, संशोधक, संग्रहालये आणि स्थानिक कलाकार यांच्या प्रयत्नांमुळे या लोककलांचे दस्तऐवजीकरण, संशोधन आणि संवर्धन सुरू असून पिंगुळी येथील चित्रकथी आणि कळसूत्री बाहुल्या परंपरा या संवर्धनाच्या दृष्टीने विशेष महत्त्वाच्या मानल्या जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> === ठाकर आदिवासी कला आंगण === {{मुख्य|ठाकर आदिवासी कला आंगण}} सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पिंगुळी येथे असलेले '''ठाकर आदिवासी कला आंगण''' हे चित्रकथी, कळसूत्री बाहुल्या, चामड्याच्या छाया बाहुल्या, पांगुळ बैल आणि इतर पारंपरिक लोककलांच्या संवर्धनासाठी कार्य करणारे महत्त्वाचे सांस्कृतिक केंद्र आहे. येथे पारंपरिक चित्रे, बाहुल्या, रंगमंच साहित्य, वाद्ये आणि लोककलांशी संबंधित वस्तूंचे संग्रहालय असून कलाकार प्रशिक्षण, संशोधन, प्रात्यक्षिके आणि कार्यशाळांचे आयोजन केले जाते. त्यामुळे हे केंद्र कोकणातील लोककला संवर्धनाचे प्रमुख केंद्र मानले जाते.<ref>Asia InCH – ''Thakar Adivasi Kala Angan''.</ref> == लोकसाहित्य == कोकणातील लोकसाहित्य ही या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक स्मृतीची, लोकपरंपरेची आणि मौखिक ज्ञानपरंपरेची अभिव्यक्ती आहे. पिढ्यान्पिढ्या मौखिक स्वरूपात जतन झालेल्या लोककथा, दंतकथा, आख्यायिका, लोकगीते, ओव्या, उखाणे, म्हणी, कोडी, श्रमगीते, आरत्या, धार्मिक आख्याने आणि लोकविश्वास यांच्या माध्यमातून कोकणातील समाजजीवन, निसर्ग, धर्म, इतिहास, पर्यावरण आणि लोकसंस्कृतीचे दर्शन घडते. लोकसाहित्य हे लिखित इतिहासाच्या पलीकडे जाऊन समाजाच्या सांस्कृतिक स्मृतीचे जतन करणारे महत्त्वाचे माध्यम मानले जाते.<ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32133 |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ |access-date=30 जुलै 2026}}</ref> {{मुख्य|कोकणातील लोककथा}} कोकणातील लोककथांमध्ये ग्रामदेवता, कुलदैवत, देवराई, समुद्र, नद्या, डोंगर, किल्ले, गुहा, प्राचीन मंदिरे, वीरपुरुष, संत, तसेच स्थानिक भूभागाच्या उत्पत्तीविषयीच्या आख्यायिका मोठ्या प्रमाणावर आढळतात. अनेक कथांमध्ये परशुरामाने समुद्र मागे हटवून कोकणभूमी निर्माण केल्याची आख्यायिका, विविध गावांच्या नावांच्या उत्पत्तीच्या कथा, तसेच समुद्रकिनाऱ्यावरील धार्मिक आणि सांस्कृतिक स्थळांशी संबंधित लोकपरंपरा जतन झालेल्या आहेत. या कथांमधून कोकणातील लोकश्रद्धा, नैतिक मूल्ये, सामाजिक संकेत आणि पर्यावरणाशी असलेले नाते प्रतिबिंबित होते.<ref>आजगावकर, सूर्यकांत. ''कोकणातील लोककथा''. स्नेहल प्रकाशन.</ref> {{मुख्य|कोकणातील लोकगीते}} कोकणातील लोकगीतांचा उगम दैनंदिन जीवन, कृषी संस्कृती आणि सागरी जीवनाशी संबंधित आहे. भातलागवड, कापणी, मासेमारी, विवाहसंस्कार, मंगळागौर, गणेशोत्सव, शिमगा, गोकुळाष्टमी आणि इतर सण-उत्सवांच्या निमित्ताने विविध प्रकारची लोकगीते गायली जातात. ओव्या, अंगाईगीते, श्रमगीते, कोळीगीते, आरत्या, गवळणी आणि स्त्रीगीतांमधून श्रमसंस्कृती, निसर्ग, कुटुंबव्यवस्था आणि सामुदायिक जीवनाचे दर्शन घडते.<ref>भागवत, दुर्गा. ''लोकसाहित्याची रूपरेखा''.</ref> {{मुख्य|कोकणातील म्हणी व वाक्प्रचार}} कोकणातील म्हणी, वाक्प्रचार, उखाणे आणि कोडी ही स्थानिक बोलीभाषेची आणि लोकअनुभवाची मौल्यवान परंपरा आहे. पर्जन्य, शेती, समुद्र, व्यापार, कुटुंबव्यवस्था, निसर्ग आणि दैनंदिन व्यवहारांवर आधारित अनेक म्हणी आजही ग्रामीण समाजात प्रचलित आहेत. या म्हणी आणि वाक्प्रचारांतून कोकणातील लोकांचे व्यवहारज्ञान, विनोदबुद्धी, अनुभवसंपन्नता आणि जीवनदृष्टी व्यक्त होते.<ref>मांडे, प्रभाकर. ''लोकसाहित्याचे स्वरूप''.</ref> कोकणातील लोकविश्वासांमध्ये ग्रामदैवतांच्या आख्यायिका, देवराईशी निगडित समजुती, नागपूजा, समुद्राशी संबंधित श्रद्धा, ऋतुचक्र, पर्जन्य, कृषी आणि मासेमारीशी संबंधित पारंपरिक विश्वास यांचा समावेश होतो. या लोकविश्वासांचा संबंध केवळ धार्मिक जीवनाशी नसून पर्यावरण संरक्षण, सामाजिक शिस्त आणि पारंपरिक ज्ञानव्यवस्थेशीही जोडलेला आहे.<ref>आजगावकर, सूर्यकांत. ''कोकणातील लोककथा''.</ref> कोकणातील लोकसाहित्याच्या जतन आणि संशोधनामध्ये दुर्गा भागवत, प्रभाकर मांडे, डॉ. सूर्यकांत आजगावकर यांसह अनेक लोकसाहित्य अभ्यासकांनी महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे. आधुनिक काळात संशोधनग्रंथ, ध्वनिमुद्रण, लोककला महोत्सव, संग्रहालये आणि डिजिटल माध्यमांच्या साहाय्याने या मौखिक परंपरांचे दस्तऐवजीकरण व संवर्धन केले जात आहे. कोकणातील लोकपरंपरांच्या अभ्यासामुळे या प्रदेशाचा सामाजिक, सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक विकास समजून घेण्यास महत्त्वपूर्ण मदत होते.<ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32133 |website=मराठी विश्वकोश |access-date=30 जुलै 2026}}</ref> == भाषा == कोकण हा भाषिकदृष्ट्या अत्यंत वैविध्यपूर्ण प्रदेश मानला जातो. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यान वसलेल्या या प्रदेशात ऐतिहासिक, सामाजिक, व्यापारी आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाणीमुळे अनेक भाषा व बोलीभाषांचा विकास झाला आहे. महाराष्ट्रातील कोकण विभागात प्रमाण मराठीबरोबरच मालवणी, आगरी, कोळी, भंडारी, कुणबी, चित्पावनी, संगमेश्वरी, वाडवळी, ईस्ट इंडियन मराठी, कातकरी आणि ठाकर समाजांच्या बोलीभाषा प्रचलित आहेत. दक्षिण कोकणात मालवणीचा, तर उत्तर कोकणात आगरी, कोळी आणि वाडवळी बोलींचा विशेष प्रभाव आढळतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>मराठी विश्वकोश. "मराठी भाषा".</ref> मराठी ही कोकणातील प्रमुख भाषा असून तिच्या अनेक प्रादेशिक बोली येथे विकसित झाल्या आहेत. या बोलींमध्ये उच्चार, शब्दसंपदा, वाक्यरचना आणि लोकजीवनाशी संबंधित विशेष शब्दप्रयोग आढळतात. भौगोलिक परिस्थिती, व्यवसाय, सामाजिक रचना आणि विविध समाजसमूहांच्या परंपरांमुळे प्रत्येक बोलीने स्वतंत्र भाषिक वैशिष्ट्ये विकसित केली आहेत.<ref>कृ. पा. कुलकर्णी. ''मराठी भाषेचा इतिहास''.</ref> {{मुख्य|मालवणी भाषा}} मालवणी ही दक्षिण कोकणातील प्रमुख बोली असून सिंधुदुर्ग जिल्हा तसेच रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या काही भागांत ती मोठ्या प्रमाणावर बोलली जाते. लोकसाहित्य, दशावतार, नमन, लोकगीते, विनोद आणि नाट्यपरंपरेमुळे मालवणीला स्वतंत्र सांस्कृतिक ओळख प्राप्त झाली आहे. तिच्या शब्दसंपदेवर मराठीबरोबरच कोंकणी आणि पोर्तुगीज भाषेचाही काही प्रमाणात प्रभाव दिसून येतो.<ref>मराठी विश्वकोश. "मालवणी".</ref> {{मुख्य|आगरी बोली}} आगरी समाजाची बोली उत्तर कोकणातील मुंबई, ठाणे, पालघर, रायगड आणि नवी मुंबई परिसरात प्रचलित आहे. शेती, मिठागरे, मासेमारी आणि स्थानिक लोकजीवनाशी संबंधित अनेक पारंपरिक शब्द या बोलीत आढळतात. आगरी लोकगीते, ओव्या आणि लोकनृत्यांमध्ये या बोलीचा प्रभाव विशेषत्वाने दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|वाडवळी बोली}} वाडवळी बोली मुख्यतः पालघर जिल्ह्यातील सोमवंशी क्षत्रिय वाडवळ समाजामध्ये प्रचलित आहे. मराठी, गुजराती आणि पोर्तुगीज संपर्कामुळे या बोलीत अनेक वैशिष्ट्यपूर्ण शब्द आणि भाषिक रूपे विकसित झाली आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|कोळी बोली}} कोळी समाजाच्या विविध उपसमूहांमध्ये प्रचलित असलेल्या कोळी बोलींमध्ये समुद्र, मासेमारी, नौकानयन, हवामान आणि सागरी जीवनाशी संबंधित समृद्ध शब्दसंपदा आढळते. कोळीगीते आणि लोकपरंपरांमधून या बोलींचे सांस्कृतिक महत्त्व अधोरेखित होते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील भाषांवर इतिहासकाळात संस्कृत, प्राकृत, अपभ्रंश, कन्नड, अरबी, फारशी आणि पोर्तुगीज भाषांचा प्रभाव पडला. किनारपट्टीवरील व्यापार, मुस्लिम राजवट, पोर्तुगीज वसाहती आणि युरोपीय संपर्क यांमुळे अनेक परभाषिक शब्द स्थानिक बोलींमध्ये रूढ झाले. विशेषतः खाद्यसंस्कृती, सागरी व्यापार, घरगुती वस्तू, धार्मिक जीवन आणि प्रशासनाशी संबंधित शब्दसंपदेमध्ये हा प्रभाव स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>मराठी विश्वकोश. "मराठी भाषा".</ref><ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> आधुनिक काळात शिक्षण, प्रसारमाध्यमे, शहरीकरण आणि स्थलांतरामुळे प्रमाण मराठीचा वापर वाढला असला तरी कोकणातील पारंपरिक बोलीभाषा लोकसाहित्य, लोककला, धार्मिक परंपरा आणि दैनंदिन व्यवहारांमधून आजही जिवंत आहेत. विविध संशोधन संस्था, विद्यापीठे आणि सांस्कृतिक संघटनांकडून या बोलीभाषांचे दस्तऐवजीकरण, शब्दकोशनिर्मिती आणि संवर्धनाचे कार्य सुरू आहे.<ref>मराठी विश्वकोश. "मराठी भाषा".</ref> == खाद्यसंस्कृती == कोकणातील खाद्यसंस्कृती ही येथील भौगोलिक परिस्थिती, हवामान, कृषी, समुद्रकिनारी जीवन आणि विविध सामाजिक-धार्मिक परंपरांच्या प्रभावातून विकसित झाली आहे. सह्याद्री पर्वतरांग, अरबी समुद्र, विपुल पर्जन्यमान आणि सुपीक जमीन यांमुळे भात, नारळ, काजू, आंबा, फणस, कोकम, सुपारी, मसाले, विविध कडधान्ये तसेच मासे हे येथील आहाराचे प्रमुख घटक बनले आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> {{मुख्य|कोकणातील खाद्यसंस्कृती}} भात हा कोकणातील प्रमुख अन्नघटक असून त्याबरोबर मासे, आमटी, भाजी, लोणची आणि नारळावर आधारित पदार्थांचा समावेश असलेले भोजन सर्वसाधारणपणे आढळते. किनारपट्टीवरील भागात मासेमारी हा प्रमुख व्यवसाय असल्याने सुरमई, बांगडा, पापलेट, रावस, कोळंबी, बोंबील, मांदेली आणि खेकडे यांसारख्या समुद्री खाद्यपदार्थांना विशेष महत्त्व आहे. अंतर्गत भागात भाजीपाला, कडधान्ये आणि दुग्धजन्य पदार्थांचा वापर तुलनेने अधिक प्रमाणात केला जातो.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> {{मुख्य|कोकम}} कोकणातील पाककलेमध्ये नारळाचा विविध प्रकारे उपयोग केला जातो. ओले खोबरे, नारळाचे दूध, खोबरेल तेल आणि भाजलेल्या नारळाचा मसाला हे अनेक पदार्थांचे वैशिष्ट्य आहे. कोकम, चिंच, आंबट फळे, काळा मसाला, हळद, मिरी, धणे, जिरे आणि स्थानिक मसाल्यांच्या वापरामुळे कोकणी खाद्यपदार्थांना वैशिष्ट्यपूर्ण चव प्राप्त होते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> {{मुख्य|मालवणी पाककला}} आंबा, विशेषतः देवगड व रत्‍नागिरी परिसरातील हापूस आंबा, कोकणची जागतिक स्तरावर ओळख निर्माण करणारे कृषी उत्पादन मानले जाते. याशिवाय काजू, फणस, करवंद, जांभूळ, कोकम, आवळा आणि विविध रानफळांचा उपयोग पारंपरिक आहारात तसेच लोणची, सरबते, जॅम, मसाले आणि इतर प्रक्रिया उद्योगांमध्ये केला जातो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|कोळी खाद्यसंस्कृती}} सण-उत्सव आणि धार्मिक परंपरांनुसारही खाद्यसंस्कृतीत विविधता आढळते. गणेशोत्सवात उकडीचे मोदक, नारळी पौर्णिमेला नारळावर आधारित गोड पदार्थ, नागपंचमी, गोकुळाष्टमी, दिवाळी आणि होळीच्या निमित्ताने पारंपरिक पक्वान्ने तयार केली जातात. विविध समाजसमूहांच्या परंपरांनुसार शाकाहारी आणि मांसाहारी अशा दोन्ही प्रकारच्या खाद्यपद्धती विकसित झाल्या आहेत.<ref>मराठी विश्वकोश. "महाराष्ट्राची खाद्यसंस्कृती".</ref> कोकणातील विविध समाजांनी त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायानुसार स्वतंत्र खाद्यपरंपरा विकसित केल्या आहेत. कोळी समाजाची समुद्री खाद्यसंस्कृती, आगरी समाजाचे भात व मासेप्रधान भोजन, तसेच डोंगराळ भागातील आदिवासी समाजाचा रानभाज्या, कंदमुळे, मध आणि वनौषधींवर आधारित आहार या सर्वांनी कोकणच्या खाद्यसंस्कृतीला समृद्ध केले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> आधुनिक काळात पर्यटन, शहरीकरण आणि स्थलांतर यांमुळे कोकणातील पारंपरिक खाद्यपदार्थांना राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय स्तरावर लोकप्रियता मिळाली आहे. कोकणी पाककलेवर आधारित भोजनालये, खाद्य महोत्सव, प्रक्रिया उद्योग आणि भौगोलिक मानांकन (GI) प्राप्त कृषी उत्पादनांमुळे कोकणची खाद्यसंस्कृती आर्थिक आणि सांस्कृतिक दृष्ट्या अधिक महत्त्वाची बनली आहे.<ref>महाराष्ट्र शासन – कृषी व फलोत्पादन विभाग.</ref> == पारंपरिक पोशाख == कोकणातील पारंपरिक पोशाखावर येथील दमट हवामान, भरपूर पर्जन्यमान, कृषिप्रधान जीवनशैली, सागरी व्यवसाय आणि सामाजिक-धार्मिक परंपरांचा प्रभाव दिसून येतो. दैनंदिन वापरातील पोशाख साधे, सुटसुटीत आणि श्रमसुलभ असण्याकडे कल होता; तर सण, उत्सव, विवाह आणि धार्मिक विधींसाठी विशेष प्रकारचे वस्त्र आणि अलंकार परिधान करण्याची परंपरा विकसित झाली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> {{मुख्य|महाराष्ट्राची वेशभूषा}} पारंपरिक पुरुषवेशामध्ये धोतर, अंगरखा, सदरा, बंडी, फेटा किंवा पागोटे, तसेच डोक्यावर रुमाल यांचा समावेश होत असे. किनारपट्टीवरील कोळी, आगरी आणि भंडारी समाजात मासेमारी व शेतीसाठी सोयीस्कर अशा हलक्या वस्त्रांचा वापर प्रचलित होता. धार्मिक समारंभ, ग्रामोत्सव आणि विवाहप्रसंगी स्वच्छ पांढरे धोतर, उपरणे आणि पारंपरिक फेटा परिधान करण्याची प्रथा होती.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> महिलांच्या पारंपरिक पोशाखामध्ये नऊवारी (लुगडे), पाचवारी साडी, चोळी आणि खणाचा वापर होत असे. विविध समाजसमूहांमध्ये साडी नेसण्याच्या पद्धती, रंगसंगती आणि वस्त्रप्रकारांत प्रादेशिक वैविध्य आढळते. शेती, घरगुती कामे आणि दैनंदिन व्यवहारासाठी सोयीस्कर पद्धतीने साडी नेसण्याची प्रथा विशेषतः ग्रामीण भागात दीर्घकाळ टिकून राहिली आहे.<ref>मराठी विश्वकोश. "महाराष्ट्रातील वेशभूषा".</ref> {{मुख्य|नऊवारी साडी}} अलंकारसंस्कृती ही कोकणातील पारंपरिक वेशभूषेचा अविभाज्य भाग मानली जाते. स्त्रिया नथ, मंगळसूत्र, बांगड्या, तोडे, वाकी, पैंजण, कर्णफुले, बुगडी आणि विविध प्रकारचे सोन्या-चांदीचे दागिने परिधान करीत असत. पुरुषांमध्ये अंगठी, कडे आणि धार्मिक प्रतीक म्हणून रुद्राक्ष किंवा तुळशीच्या माळांचा वापर प्रचलित होता. सामाजिक स्थान, आर्थिक परिस्थिती आणि धार्मिक परंपरांनुसार अलंकारांमध्ये विविधता आढळते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> {{मुख्य|महाराष्ट्रीय अलंकार}} कोकणातील विविध समाजसमूहांनी त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायानुसार स्वतंत्र वेशभूषा विकसित केली. कोळी समाजाचे मासेमारीसाठी उपयुक्त पोशाख, आगरी समाजाची श्रमप्रधान वेशभूषा, तसेच आदिवासी समाजातील नैसर्गिक साधनसामग्रीवर आधारित वस्त्रपरंपरा या कोकणच्या सांस्कृतिक वैविध्याचे प्रतीक मानल्या जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> ब्रिटिश काळानंतर शिक्षण, नागरीकरण, औद्योगिकीकरण आणि पाश्चात्त्य पोशाखांच्या प्रभावामुळे पारंपरिक वेशभूषेत बदल झाले. तथापि गणेशोत्सव, गोकुळाष्टमी, शिमगा, विवाहसमारंभ, धार्मिक विधी आणि लोककला सादरीकरणाच्या प्रसंगी पारंपरिक पोशाख आजही अभिमानाने परिधान केला जातो. लोकसंस्कृतीचे संवर्धन करणाऱ्या विविध सांस्कृतिक संस्था आणि लोककला मंडळे पारंपरिक वेशभूषेचे जतन आणि प्रसार करण्यासाठी कार्यरत आहेत.<ref>मराठी विश्वकोश. "लोकसंस्कृती".</ref> == पारंपरिक व्यवसाय == कोकणातील पारंपरिक व्यवसायांची घडण येथील भौगोलिक परिस्थिती, विपुल पर्जन्यमान, सुपीक जमीन, सह्याद्री पर्वतरांग, विस्तीर्ण समुद्रकिनारा आणि नैसर्गिक साधनसंपत्ती यांच्या प्रभावाखाली झाली आहे. शेती, बागायती, मासेमारी, मिठागर, पशुपालन, वनसंपदेवर आधारित व्यवसाय, हस्तकला आणि लघुउद्योग यांनी कोकणच्या आर्थिक व सांस्कृतिक जीवनाला दीर्घकाळ आकार दिला आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> {{मुख्य|महाराष्ट्रातील भात लावणी}} शेती हा कोकणातील प्रमुख पारंपरिक व्यवसाय असून भात हे येथील मुख्य पीक मानले जाते. त्याबरोबरच नाचणी, वरी, कडधान्ये, भाजीपाला आणि स्थानिक फळपिकांची लागवड केली जाते. पारंपरिक शेतीपद्धती, पावसाच्या पाण्यावर अवलंबून असलेली कृषी व्यवस्था आणि सामुदायिक श्रमसंस्कृती ही कोकणातील कृषीजीवनाची वैशिष्ट्ये मानली जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|कोकणातील मत्स्यव्यवसाय}} बागायती हा कोकणच्या अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा भाग आहे. आंबा, काजू, नारळ, सुपारी, फणस, कोकम, मिरी आणि विविध मसाल्यांच्या लागवडीमुळे कोकणला स्वतंत्र कृषी ओळख प्राप्त झाली आहे. विशेषतः रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील हापूस आंबा हा भौगोलिक मानांकन (GI) प्राप्त कृषी उत्पादन असून त्याच्या निर्यातीमुळे स्थानिक अर्थव्यवस्थेला मोठा हातभार लागतो.<ref>महाराष्ट्र शासन – कृषी विभाग.</ref> {{मुख्य|कोकणातील शेती}} अरबी समुद्रालगतच्या किनारपट्टीमुळे मासेमारी हा कोकणातील सर्वांत प्राचीन व्यवसायांपैकी एक मानला जातो. कोळी समाजाने पारंपरिक ज्ञानाच्या आधारे समुद्री आणि खाडीतील मासेमारी विकसित केली. सुरमई, बांगडा, पापलेट, रावस, कोळंबी, बोंबील, मांदेली आणि इतर समुद्री मासे स्थानिक अर्थव्यवस्था आणि खाद्यसंस्कृतीचा अविभाज्य भाग आहेत. आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे मत्स्यव्यवसायात बदल झाले असले तरी पारंपरिक मासेमारीची परंपरा अनेक गावांमध्ये आजही टिकून आहे.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> {{मुख्य|हापूस आंबा}} मिठागर हा उत्तर कोकणातील आगरी समाजाचा पारंपरिक व्यवसाय मानला जातो. ठाणे, मुंबई, रायगड आणि पालघर परिसरातील खाडीलगतच्या भागात समुद्राच्या पाण्यापासून मीठ निर्मितीची परंपरा अनेक शतकांपासून अस्तित्वात आहे. या व्यवसायामुळे स्थानिक अर्थव्यवस्था तसेच व्यापाराच्या विकासाला चालना मिळाली.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> {{मुख्य|मिठागर}} कोकणातील वनसंपदेवर आधारित व्यवसायांमध्ये बांबूपासून उपयुक्त वस्तू तयार करणे, लाकूडकाम, मध संकलन, औषधी वनस्पतींचे संकलन, दोरखंड निर्मिती आणि पारंपरिक हस्तकलेचा समावेश होतो. आदिवासी समाजाने जंगलातील उपलब्ध नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा शाश्वत वापर करून स्वतंत्र उपजीविका पद्धती विकसित केली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|कोकणातील काजू उद्योग}} नौकाबांधणी ही कोकणातील किनारी भागातील प्राचीन पारंपरिक कला आणि व्यवसाय मानला जातो. विजयदुर्ग, मालवण, देवगड, दाभोळ, राजापूर आणि इतर बंदरांमध्ये लाकडी होड्या व नौका तयार करण्याची परंपरा दीर्घकाळ अस्तित्वात होती. सागरी व्यापार, मासेमारी आणि किनारी वाहतुकीसाठी या नौकांचा मोठ्या प्रमाणावर उपयोग केला जात असे.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> औद्योगिकीकरण, शहरीकरण, पर्यटन आणि स्थलांतर यांमुळे पारंपरिक व्यवसायांच्या स्वरूपात बदल झाले आहेत. अनेक कुटुंबांनी शिक्षण, सेवा, उद्योग आणि व्यापार क्षेत्राकडे वाटचाल केली असली तरी शेती, बागायती, मत्स्यव्यवसाय, काजू प्रक्रिया, आंबा प्रक्रिया आणि पर्यटनाशी संबंधित व्यवसाय आजही कोकणच्या अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आधार आहेत. पारंपरिक व्यवसायांचे संवर्धन आणि स्थानिक उत्पादनांना बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्यासाठी शासन, सहकारी संस्था आणि स्वयंसेवी संघटनांकडून विविध उपक्रम राबविले जात आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == पर्यावरण व नैसर्गिक वारसा == कोकणचा नैसर्गिक वारसा हा येथील संस्कृती, अर्थव्यवस्था आणि सामाजिक जीवनाचा मूलभूत आधार मानला जातो. पश्चिमेला अरबी समुद्र आणि पूर्वेला सह्याद्री पर्वतरांग यांच्या दरम्यान वसलेल्या या प्रदेशात विपुल पर्जन्यमान, सदाहरित वने, नद्या, खाड्या, समुद्रकिनारे, खारफुटीची जंगले, देवराया आणि समृद्ध जैवविविधता आढळते. या नैसर्गिक संपत्तीमुळे कोकणात स्वतंत्र पर्यावरणीय संस्कृती विकसित झाली असून तिचा प्रभाव कृषी, मत्स्यव्यवसाय, लोककला, लोकसाहित्य, धार्मिक परंपरा आणि खाद्यसंस्कृतीवर स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> {{मुख्य|पश्चिम घाट}} कोकणाच्या पूर्व भागात पसरलेल्या सह्याद्री पर्वतरांगा या पश्चिम घाटाचा अविभाज्य भाग असून त्यांचा समावेश युनेस्कोच्या जागतिक नैसर्गिक वारसा स्थळांमध्ये करण्यात आला आहे. पश्चिम घाट हा जगातील जैवविविधतेच्या महत्त्वपूर्ण प्रदेशांपैकी एक मानला जातो. कोकणातील अनेक नद्यांचे उगमस्थान, जलस्रोत, सदाहरित वने आणि दुर्मीळ वनस्पती व प्राणी यांचे अस्तित्व या पर्वतरांगांशी निगडित आहे.<ref>UNESCO World Heritage Centre. ''Western Ghats''.</ref> {{मुख्य|देवराई}} देवराई ही कोकणातील पारंपरिक पर्यावरण संरक्षण व्यवस्थेचे उत्कृष्ट उदाहरण मानली जाते. ग्रामदैवत किंवा स्थानिक देवतांशी संबंधित पवित्र वनक्षेत्र म्हणून देवरायांचे जतन करण्यात आले आहे. धार्मिक श्रद्धेमुळे या वनक्षेत्रांमध्ये वृक्षतोड आणि शिकार यांवर पारंपरिक निर्बंध पाळले जात असल्याने अनेक दुर्मीळ वनस्पती, औषधी वनस्पती, पक्षी आणि वन्यजीवांचे नैसर्गिक अधिवास आजही सुरक्षित राहिले आहेत.<ref>मराठी विश्वकोश. "देवराई".</ref> {{मुख्य|खारफुटी}} कोकणातील खाड्या आणि नदीमुखांमध्ये विस्तृत प्रमाणात खारफुटीची जंगले आढळतात. ही परिसंस्था किनारपट्टीचे धूपापासून संरक्षण करते, समुद्री जैवविविधतेचे संवर्धन करते आणि अनेक मत्स्यप्रजातींच्या प्रजननासाठी सुरक्षित अधिवास उपलब्ध करून देते. मुंबई, ठाणे, रायगड, रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये खारफुटीचे महत्त्वपूर्ण पट्टे आहेत.<ref>महाराष्ट्र वन विभाग.</ref> कोकणातील नद्या, धबधबे, समुद्रकिनारे, खाड्या आणि बेटे हे येथील पर्यावरणीय वारशाचे महत्त्वाचे घटक आहेत. सावित्री, वशिष्ठी, शास्त्री, जगबुडी, वैतरणा, उल्हास, कुंडलिका आणि तेरेखोल यांसारख्या नद्या कृषी, जलसंपदा आणि स्थानिक जीवनाशी घनिष्ठपणे संबंधित आहेत. गणपतीपुळे, तारकर्ली, वेळणेश्वर, हरिहरेश्वर, दिवेआगर आणि गुहागर यांसारखे समुद्रकिनारे त्यांच्या नैसर्गिक सौंदर्यामुळे आणि पर्यटनामुळे प्रसिद्ध आहेत.<ref>महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळ.</ref> {{मुख्य|कोकणातील जैवविविधता}} कोकणातील जैवविविधतेमध्ये विविध प्रकारचे सस्तन प्राणी, पक्षी, सरपटणारे प्राणी, उभयचर, फुलपाखरे आणि सागरी जीव आढळतात. सदाहरित वनांमध्ये भारतीय गवा, बिबट्या, सांबर, रानडुक्कर, शेकरू, विविध प्रकारचे साप आणि असंख्य पक्षी प्रजातींचे अधिवास आहेत. किनारपट्टी आणि सागरी भागात डॉल्फिन, समुद्री कासव, प्रवाळ परिसंस्था आणि विविध मत्स्यप्रजाती आढळतात. या जैवविविधतेमुळे कोकण हा पर्यावरणीय संशोधन आणि संवर्धनासाठी महत्त्वाचा प्रदेश मानला जातो.<ref>Zoological Survey of India.</ref><ref>Botanical Survey of India.</ref> {{मुख्य|सिंधुदुर्ग सागरी अभयारण्य}} पर्यावरण संवर्धन ही कोकणातील पारंपरिक जीवनपद्धतीचा अविभाज्य भाग राहिली आहे. देवराई, जलस्रोतांचे संरक्षण, पारंपरिक जलव्यवस्थापन, पावसाच्या पाण्याचे संवर्धन, स्थानिक बियाण्यांचे जतन आणि नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा संयमी वापर या परंपरांमुळे पर्यावरणीय समतोल राखण्यास मदत झाली. आधुनिक काळात औद्योगिकीकरण, शहरीकरण, किनारी विकास, खाणकाम, प्रदूषण आणि हवामान बदल यांमुळे या नैसर्गिक वारशास विविध आव्हाने निर्माण झाली असून शासन, स्थानिक समुदाय आणि पर्यावरण संस्थांकडून त्याच्या संवर्धनासाठी विविध उपक्रम राबविले जात आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == आधुनिक काळातील बदल == विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून कोकणातील सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक जीवनात लक्षणीय बदल झाले. शिक्षणाचा प्रसार, वाहतूक व दळणवळणातील सुधारणा, प्रसारमाध्यमांचा विस्तार, शहरीकरण आणि जागतिकीकरण यांच्या प्रभावामुळे पारंपरिक जीवनपद्धतीत बदल घडून आले. त्याचबरोबर प्रादेशिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये जपत आधुनिकतेचा स्वीकार करण्याची प्रवृत्तीही वाढली आहे.<ref>''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter III – ''Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra'', Maharashtra State Gazetteers.</ref>:contentReference[oaicite:0]{index=0} कोकणातून मुंबई महानगर प्रदेश, पुणे तसेच देश-विदेशातील रोजगाराच्या संधींसाठी मोठ्या प्रमाणावर स्थलांतर झाले. या स्थलांतरामुळे अनेक गावांतील लोकसंख्येची रचना, शेती, पारंपरिक व्यवसाय आणि कुटुंबव्यवस्थेत बदल झाले. तथापि गणेशोत्सव, शिमगा, ग्रामदैवतांचे उत्सव, कुलाचार आणि इतर सांस्कृतिक परंपरांच्या निमित्ताने स्थलांतरित कोकणवासी आपल्या मूळ गावांशी सामाजिक आणि सांस्कृतिक संबंध आजही टिकवून आहेत.<ref>''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter III – ''Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra'', Maharashtra State Gazetteers.</ref>:contentReference[oaicite:1]{index=1} कृषी क्षेत्रातही महत्त्वपूर्ण बदल झाले आहेत. पारंपरिक भातशेतीबरोबर आंबा, काजू, नारळ, मसाले, फळबागा आणि एकात्मिक शेतीपद्धतीकडे कल वाढला आहे. कृषी उत्पादनातील मूल्यवर्धन, प्रक्रिया उद्योग आणि बाजारपेठांशी वाढलेला संपर्क यांमुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे स्वरूप बदलत आहे.<ref>अॅग्रोवन. "एकात्मिक शेतीपद्धतीतूनच कोकणाचा शाश्वत विकास".</ref> पर्यटन उद्योगाच्या विस्तारामुळे स्थानिक रोजगार, गृहपर्यटन (Homestay), पारंपरिक खाद्यसंस्कृती, हस्तकला आणि स्थानिक उत्पादनांना नवी बाजारपेठ उपलब्ध झाली आहे. दुसरीकडे किनारी नागरीकरण, पर्यावरणीय ताण, नैसर्गिक संसाधनांवरील वाढता दबाव आणि पारंपरिक वास्तूंचे रूपांतर यांसारखी आव्हानेही निर्माण झाली आहेत. त्यामुळे शाश्वत विकास आणि सांस्कृतिक वारशाचे संवर्धन यांचा समतोल राखण्यावर अधिक भर दिला जात आहे.<ref>''Maharashtra: Land and Its People'', Maharashtra State Gazetteers.</ref>:contentReference[oaicite:2]{index=2} आधुनिक संप्रेषण माध्यमे, डिजिटल तंत्रज्ञान आणि सामाजिक माध्यमांमुळे कोकणातील लोककला, लोकसाहित्य, बोलीभाषा आणि सांस्कृतिक परंपरांचा प्रचार व प्रसार अधिक व्यापक झाला आहे. संशोधक, सांस्कृतिक संस्था आणि स्थानिक समाज यांच्या सहभागातून या वारशाचे जतन आणि दस्तऐवजीकरण करण्याचे प्रयत्नही वाढले आहेत.<ref>बीबीसी मराठी. "कोकणातील सामाजिक बदल" (समकालीन वृत्तविश्लेषण).</ref> == संशोधन व अभ्यास == कोकणचा इतिहास, भूगोल, समाजजीवन, लोकसंस्कृती, भाषा, पुरातत्त्व, पर्यावरण आणि जैवविविधता या विषयांवर विविध शैक्षणिक संस्था, संशोधक आणि शासकीय विभागांकडून सातत्याने संशोधन करण्यात आले आहे. या संशोधनामुळे कोकणच्या सांस्कृतिक वारशाचे दस्तऐवजीकरण, विश्लेषण आणि संवर्धनास महत्त्वाची चालना मिळाली आहे. कोकणच्या इतिहास आणि संस्कृतीच्या अभ्यासासाठी महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, बॉम्बे प्रेसिडेन्सी गॅझेटिअर्स, महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळाची प्रकाशने, महाराष्ट्र शासनाचा मराठी विश्वकोश, तसेच विविध विद्यापीठांचे संशोधनग्रंथ आणि शोधनिबंध हे महत्त्वाचे संदर्भस्रोत मानले जातात. रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये सापडलेल्या प्रागैतिहासिक कातळशिल्पांमुळे (Petroglyphs) कोकणच्या प्राचीन इतिहासाच्या अभ्यासाला नवी दिशा मिळाली आहे. या शिल्पांचे पुरातत्त्वीय संशोधन भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण (Archaeological Survey of India), महाराष्ट्र शासनाचा पुरातत्त्व व वस्तुसंग्रहालय संचालनालय तसेच विविध संशोधकांकडून करण्यात आले आहे. कोकणच्या लोककला, लोकसाहित्य, लोकसंगीत, बोलीभाषा आणि सामाजिक इतिहासावरही विविध संशोधकांनी स्वतंत्र संशोधन केले असून त्यांचे निष्कर्ष पुस्तके, नियतकालिके आणि संशोधन जर्नल्समधून प्रसिद्ध झाले आहेत. याशिवाय कोकणातील जैवविविधता, किनारी परिसंस्था, खारफुटी, देवराया आणि पश्चिम घाट यांच्या संरक्षणासंदर्भातही अनेक शैक्षणिक अभ्यास प्रकाशित झाले आहेत. आजच्या काळात मुद्रित साहित्याबरोबरच डिजिटल अभिलेखागारे, संशोधन नियतकालिके, शासकीय संकेतस्थळे आणि मुक्त ज्ञानस्रोत यांच्या माध्यमातून कोकणविषयक संशोधन अधिक व्यापक स्वरूपात उपलब्ध होत आहे. <ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref> <ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>मराठी विश्वकोश. महाराष्ट्र शासन.</ref><ref>Archaeological Survey of India (ASI).</ref><ref>महाराष्ट्र शासन, पुरातत्त्व व वस्तुसंग्रहालय संचालनालय.</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} == बाह्य दुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स] * [https://vishwakosh.marathi.gov.in मराठी विश्वकोश] * [https://asi.nic.in Archaeological Survey of India] * [https://whc.unesco.org UNESCO World Heritage Centre] * [https://mahaforest.gov.in महाराष्ट्र वन विभाग] == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[नमन (लोककला)]] * [[शिमगा]] * [[गणेशोत्सव]] * [[पश्चिम घाट]] * [[देवराई]] * [[खारफुटी]] * [[मराठी भाषा]] * [[कोकणी भाषा]] * [[रत्नागिरी जिल्हा]] * [[सिंधुदुर्ग जिल्हा]] * [[रायगड जिल्हा]] * [[पालघर जिल्हा]] * [[ठाणे जिल्हा]] [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:महाराष्ट्राची संस्कृती]] [[वर्ग:भारतीय संस्कृती]] [[वर्ग:लोकसंस्कृती]] [[वर्ग:महाराष्ट्र]] i59pd4w8heokqyrcknic6v02dxid7mp 2697922 2697921 2026-07-30T12:25:36Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — पररूप संधी - इक प्रत्यय ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#पररूप संधी - इक प्रत्यय|अधिक माहिती]]); शुद्धलेखन — योग्य दीर्घ वेलांटी ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#योग्य दीर्घ वेलांटी|अधिक माहिती]]); शुद्धलेखन — लेखनभेद ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#लेखनभेद|अधिक माहिती]]) 2697922 wikitext text/x-wiki '''कोकण संस्कृती''' ही भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील कोकण प्रदेशात विकसित झालेली ऐतिहासिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक परंपरा आहे. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यान पसरलेल्या या प्रदेशाच्या भौगोलिक रचनेमुळे येथे विशिष्ट जीवनपद्धती, लोकपरंपरा आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचा विकास झाला. प्राचीन काळापासून विविध राजसत्तांचा प्रभाव, समुद्री व्यापार, कृषी, मत्स्यव्यवसाय तसेच स्थानिक समाजजीवन यांच्या परस्परसंवादातून कोकणची स्वतंत्र सांस्कृतिक ओळख घडत गेली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.</ref><ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> कोकण संस्कृतीमध्ये सामाजिक रचना, भावकी, पंचक्रोशी, पारंपरिक जमीन व्यवस्था, धार्मिक श्रद्धा, देवस्थान परंपरा, लोककला, लोकसाहित्य, भाषा, खाद्यसंस्कृती, पारंपरिक वास्तुकला, पोशाख, सण-उत्सव आणि पर्यावरणाशी सुसंगत जीवनपद्धती यांचा समावेश होतो. नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा विवेकपूर्ण वापर, स्थानिक ज्ञानपरंपरा आणि सामुदायिक जीवन ही तिची लक्षणीय वैशिष्ट्ये मानली जातात.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> आधुनिक काळात औद्योगिकीकरण, नागरीकरण, स्थलांतर, पर्यटन आणि तांत्रिक बदलांमुळे कोकणच्या पारंपरिक जीवनशैलीत परिवर्तन झाले असले, तरी अनेक सांस्कृतिक परंपरा आजही स्थानिक समाजात जतन झालेल्या आहेत. त्यामुळे कोकण संस्कृती ही महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वारशातील एक महत्त्वपूर्ण घटक मानली जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == व्युत्पत्ती == '''कोकण''' या नावाच्या उत्पत्तीविषयी विविध मते प्रचलित आहेत. प्राचीन भारतीय साहित्य, पुराणे, ताम्रपट, शिलालेख तसेच इतिहास संशोधकांच्या लिखाणात या प्रदेशाचा उल्लेख '''अपरांत''', '''अपरान्तक''', '''कोकण''', '''कोंकण''' आणि '''कोंकणदेश''' अशा विविध नावांनी आढळतो.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> काही संशोधकांच्या मते 'कोकण' हा शब्द संस्कृतमधील ''कोण'' (कोपरा) या संकल्पनेशी संबंधित असून, सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यानच्या अरुंद किनारी प्रदेशासाठी हा शब्द रूढ झाला असावा.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> दुसऱ्या मतानुसार प्राचीन '''अपरांत''' (Aparānta) हा शब्द पश्चिमेकडील सीमाभाग किंवा समुद्रकिनारी प्रदेश दर्शविण्यासाठी वापरला जात असे. कालांतराने या प्रदेशाची राजकीय, भौगोलिक आणि सांस्कृतिक ओळख विकसित होत गेली आणि 'कोकण' हे नाव अधिक प्रचलित झाले.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> मौर्यकालीन सम्राट अशोकाच्या शिलालेखांमध्ये तसेच पुढील सातवाहन, शिलाहार, चालुक्य, यादव आणि इतर राजवंशांच्या अभिलेखांमध्ये पश्चिम किनारपट्टीच्या या प्रदेशाचा उल्लेख विविध नावांनी आढळतो. यावरून 'कोकण' ही संज्ञा दीर्घ ऐतिहासिक प्रक्रियेत विकसित झाल्याचे मानले जाते.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> मराठी, संस्कृत, प्राकृत आणि फारशी साहित्यातही 'कोकण' व 'कोंकण' या दोन्ही रूपांचा वापर आढळतो. आधुनिक काळात 'कोकण' हे नाव महाराष्ट्र, गोवा तसेच कर्नाटकाच्या उत्तरेकडील किनारी प्रदेशाशी संबंधित सांस्कृतिक व भौगोलिक प्रदेशासाठी सर्वसाधारणपणे स्वीकारले गेले आहे.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == भौगोलिक पार्श्वभूमी == कोकण हा भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यान पसरलेला नैसर्गिक किनारी प्रदेश आहे. महाराष्ट्रातील पालघर, मुंबई उपनगर, मुंबई शहर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग हे जिल्हे कोकण विभागात समाविष्ट होतात; तर व्यापक भौगोलिक संकल्पनेनुसार गोवा तसेच कर्नाटकाच्या उत्तर किनारपट्टीचाही समावेश कोकण प्रदेशात केला जातो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, कोकण विभाग.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> सह्याद्री पर्वतरांग, असंख्य नद्या, खाड्या, समुद्रकिनारे, खारफुटीची जंगले आणि दाट अरण्ये ही कोकण प्रदेशाची प्रमुख भौगोलिक वैशिष्ट्ये आहेत. वशिष्ठी, सावित्री, शास्त्री, जगबुडी, वैनगंगा नव्हे तर उल्हास, वैतरणा, कुंडलिका, काळ, तेरेखोल आणि इतर अनेक नद्या पश्चिमेकडे वाहत जाऊन अरबी समुद्राला मिळतात. या नद्यांमुळे सुपीक गाळयुक्त खोरे आणि विस्तृत खाड्यांची निर्मिती झाली आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणात उष्ण व दमट हवामान असून नैर्ऋत्य मान्सूनमुळे मोठ्या प्रमाणावर पर्जन्यवृष्टी होते. मुसळधार पावसामुळे येथील वनसंपदा, जैवविविधता आणि कृषी व्यवस्था समृद्ध झाली आहे. भात, नारळ, सुपारी, आंबा, काजू, फणस आणि विविध मसाल्यांची लागवड येथील हवामानाशी सुसंगतपणे विकसित झाली आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणच्या किनारी भूभागामुळे प्राचीन काळापासून समुद्री व्यापार, बंदरांची उभारणी आणि सागरी दळणवळणाला चालना मिळाली. चौल, दाभोळ, राजापूर, विजयदुर्ग, मालवण, वसई आणि इतर बंदरे विविध कालखंडांत व्यापारी आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाणीची केंद्रे म्हणून विकसित झाली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> या प्रदेशातील भौगोलिक परिस्थितीचा स्थानिक समाजाच्या वास्तुरचनेवर, ग्रामरचनेवर, कृषीपद्धतीवर, मत्स्यव्यवसायावर, खाद्यसंस्कृतीवर, लोककला आणि धार्मिक परंपरांवर दीर्घकालीन प्रभाव पडला आहे. त्यामुळे कोकणची संस्कृती समजून घेण्यासाठी तिची भौगोलिक पार्श्वभूमी हा मूलभूत घटक मानला जातो.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == इतिहास == कोकण प्रदेशाचा इतिहास प्रागैतिहासिक काळापासून सुरू होतो. पुरातत्त्वीय अवशेष, गुहा, शिलालेख, ताम्रपट आणि प्राचीन साहित्य यांच्या आधारे या प्रदेशात प्राचीन काळापासून मानवी वस्ती अस्तित्वात असल्याचे दिसून येते.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> वैदिकोत्तर आणि प्राचीन भारतीय साहित्यात कोकण प्रदेशाचा उल्लेख '''अपरांत''' किंवा '''अपरान्तक''' या नावाने आढळतो. बौद्ध साहित्य तसेच सम्राट अशोकाच्या शिलालेखांमध्ये अपरांत प्रदेशाचा उल्लेख असून, मौर्य साम्राज्याच्या काळात या प्रदेशाचा प्रशासकीय आणि व्यापारी विकास झाला. याच काळात बौद्ध धर्माचा प्रसार झाल्याचे पुरावे कान्हेरी, कार्ले, भाजे, बेडसे आणि इतर शैलगृहांमधून उपलब्ध होतात.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> मौर्योत्तर काळात सातवाहनांनी कोकणातील व्यापारी मार्ग आणि बंदरांचा विकास केला. त्यानंतर पश्चिम क्षत्रप, अभिर, त्रैकूटक, चालुक्य, राष्ट्रकूट, शिलाहार आणि यादव या राजवंशांनी विविध कालखंडांत कोकणावर राज्य केले. विशेषतः शिलाहार राजवटीत अनेक देवळे, बंदरे, किल्ले आणि नगरांचा विकास झाला, ज्यामुळे कोकणच्या सांस्कृतिक आणि आर्थिक जीवनाला चालना मिळाली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> मध्ययुगात बहामनी, विजयनगर, आदिलशाही, निजामशाही आणि गुजरात सुलतानत यांच्यात कोकणवरील नियंत्रणासाठी संघर्ष झाला. इ.स. १६व्या शतकात पोर्तुगीजांनी वसई, चौल, गोवा आणि किनारपट्टीवरील इतर भागांत आपला प्रभाव वाढविला. या काळात समुद्री व्यापार, ख्रिस्ती मिशनरी कार्य आणि युरोपीय स्थापत्यशैलीचा काही भागांवर प्रभाव पडला.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> १७व्या शतकात छत्रपती शिवाजी महाराजांनी कोकणातील अनेक किल्ले आणि बंदरे आपल्या स्वराज्यात समाविष्ट केली. विजयदुर्ग, सिंधुदुर्ग, सुवर्णदुर्ग, कुलाबा आणि इतर सागरी किल्ल्यांच्या माध्यमातून मराठा आरमाराची उभारणी झाली. सरखेल कान्होजी आंग्रे यांच्या नेतृत्वाखाली मराठा आरमाराने पश्चिम किनारपट्टीवरील सागरी सामर्थ्य अधिक बळकट केले.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> इ.स. १८१८ नंतर कोकण प्रदेश ब्रिटिशांच्या अधिपत्याखाली आला. ब्रिटिश काळात प्रशासकीय पुनर्रचना, महसूल व्यवस्था, रस्ते, बंदरे, रेल्वे आणि शिक्षणसंस्थांचा विकास झाला. याच काळात सामाजिक सुधारणा, आधुनिक शिक्षण आणि मुद्रणसंस्कृतीचा प्रसार होऊन कोकणातील समाजजीवनात लक्षणीय बदल घडून आले.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> स्वातंत्र्यानंतर महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेनंतर कोकण प्रदेशात औद्योगिकीकरण, मत्स्यव्यवसाय, फळबागा, पर्यटन, दळणवळण आणि शिक्षण क्षेत्रात मोठी प्रगती झाली. त्याचबरोबर स्थानिक लोकांनी लोककला, लोकपरंपरा, धार्मिक उत्सव आणि सांस्कृतिक वारसा जतन करण्याचे प्रयत्न सुरू ठेवले. त्यामुळे प्राचीन वारसा आणि आधुनिक परिवर्तन यांचा समन्वय असलेली कोकण संस्कृती आजही महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक ओळखीचा महत्त्वपूर्ण भाग मानली जाते.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> == सामाजिक रचना == {{मुख्य|भावकी|पंचक्रोशी}} कोकणातील सामाजिक रचना ही भौगोलिक परिस्थिती, कृषीप्रधान अर्थव्यवस्था, ग्रामव्यवस्था आणि परस्परावलंबी जीवनपद्धती यांच्या आधारे विकसित झाली. गाव हे सामाजिक संघटनेचे मूलभूत केंद्र असून त्याभोवती कुटुंब, नातेसंबंध, भावकी, पंचक्रोशी, देवस्थान संस्था आणि विविध पारंपरिक व्यवसाय यांवर आधारित समाजजीवन आकाराला आले.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील संयुक्त कुटुंबपद्धतीमुळे परस्पर सहकार्य, सामायिक मालमत्ता, कृषीकार्य आणि सामाजिक जबाबदाऱ्या सामूहिक स्वरूपात पार पाडल्या जात. विवाह, जन्म, मृत्यू, धार्मिक विधी, सण-उत्सव आणि ग्रामकार्य यांमध्ये कुटुंब व नातेसंबंधांना महत्त्वाचे स्थान होते.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> '''भावकी''' ही समान पूर्वजांपासून निर्माण झालेल्या कुटुंबसमूहाची सामाजिक संस्था मानली जात होती. कौटुंबिक वादांचे निवारण, सामाजिक नियमांचे पालन, धार्मिक विधींचे आयोजन आणि परस्पर सहकार्य यांमध्ये भावकीची भूमिका महत्त्वाची होती. अनेक गावांमध्ये भावकी ही सामाजिक एकात्मतेचे प्रभावी माध्यम म्हणून कार्यरत होती.<ref>''भावकी''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> '''पंचक्रोशी''' ही परस्पर संबंध असलेल्या गावांची सामाजिक, धार्मिक आणि सांस्कृतिक संघटना होती. यात्रांचे आयोजन, देवस्थानांचे व्यवस्थापन, सामूहिक निर्णय, नैसर्गिक आपत्तीच्या काळातील सहकार्य आणि सामाजिक प्रश्नांचे निवारण यासाठी पंचक्रोशी व्यवस्था कार्यरत होती.<ref>''पंचक्रोशी''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील ग्रामव्यवस्थेमध्ये पाटील, कुलकर्णी, जोशी, गुरव, सुतार, लोहार, कुंभार, न्हावी, परीट आणि इतर पारंपरिक व्यवसाय करणाऱ्या समाजघटकांनी परस्परावलंबी ग्रामीण अर्थव्यवस्था निर्माण केली होती. बलुतेदारी व अलुतेदारी व्यवस्थेमुळे गावातील विविध सेवा आणि उत्पादनव्यवस्था दीर्घकाळ टिकून राहिली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> धर्म, जात, व्यवसाय आणि स्थानिक परंपरा यांचा सामाजिक जीवनावर प्रभाव असला तरी, समुद्रकिनारी व्यापार, स्थलांतर आणि विविध समाजघटकांच्या सहवासामुळे कोकणात सांस्कृतिक देवाणघेवाणही मोठ्या प्रमाणावर झाली. त्यामुळे स्थानिक परंपरा आणि बाह्य प्रभाव यांचा समन्वय असलेली सामाजिक रचना विकसित झाली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> आधुनिक काळात शिक्षण, औद्योगिकीकरण, नागरीकरण आणि स्थलांतर यांमुळे कोकणातील पारंपरिक सामाजिक रचनेत बदल झाले. संयुक्त कुटुंबपद्धतीचे प्रमाण कमी झाले असले, तरी भावकी, ग्रामदेवता, देवस्थान, जत्रा आणि स्थानिक सांस्कृतिक संस्था यांच्या माध्यमातून सामाजिक ऐक्याची परंपरा अनेक भागांत आजही कायम आहे.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == पारंपरिक जमीन व्यवस्था == {{मुख्य|कोकणातील सामुदायिक जमीन व्यवस्था}} कोकणातील पारंपरिक जमीन व्यवस्था ही भौगोलिक परिस्थिती, कृषीप्रधान जीवनपद्धती आणि सामुदायिक सामाजिक रचनेशी निगडित होती. सह्याद्रीच्या उतारावरील डोंगराळ भूभाग, किनारी खाड्या, नदीखोरे आणि मुसळधार पर्जन्यमान यांमुळे येथे इतर प्रदेशांपेक्षा वेगळी जमीनधारणा आणि शेतीव्यवस्था विकसित झाली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणातील अनेक गावांमध्ये जमीन ही केवळ वैयक्तिक मालमत्ता म्हणून नव्हे, तर सामुदायिक हिताशी संबंधित संसाधन म्हणूनही पाहिली जात असे. शेतीयोग्य जमीन, चराऊ क्षेत्रे, डोंगरउतार, वनक्षेत्र, पाणवठे आणि इतर नैसर्गिक साधनसंपत्तीच्या वापरासाठी स्थानिक प्रथा, ग्रामसभा आणि पारंपरिक नियम अस्तित्वात होते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> ऐतिहासिक काळात गावकी, वतन व्यवस्था, इनाम, देवस्थानांची जमीन आणि सामुदायिक वापरातील क्षेत्रे यांमुळे जमीनधारणेचे विविध प्रकार अस्तित्वात होते. स्थानिक परिस्थितीनुसार त्यांच्या स्वरूपात बदल होत गेले आणि विविध राजवटींमध्ये महसूल व्यवस्थेनुसार त्यांचे नियमन करण्यात आले.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> ग्रामसमाजाच्या सामूहिक हितासाठी काही जमीन देवस्थान, सार्वजनिक उपयोग किंवा सामुदायिक उपक्रमांसाठी राखून ठेवण्याची परंपरा अनेक भागांत आढळते. जलसंधारण, पाणवठ्यांचे संरक्षण, सामूहिक चराई, ग्राममार्ग आणि उत्सवांशी संबंधित जागांचा वापर स्थानिक रूढी व ग्रामसंस्थांच्या माध्यमातून नियंत्रित केला जात असे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> ब्रिटिश काळात महसूल सर्वेक्षण, जमीन मोजणी आणि नवीन कायदेशीर व्यवस्थेमुळे पारंपरिक जमीनधारणेच्या अनेक पद्धतींमध्ये बदल झाले. स्वातंत्र्यानंतर जमीनसुधारणा कायदे, कुळ कायदे, महसूल प्रशासन आणि आधुनिक विकास प्रक्रियेमुळे पारंपरिक व्यवस्थेचे स्वरूप आणखी बदलले; तथापि काही भागांत तिचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक अवशेष आजही दिसून येतात.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणातील पारंपरिक जमीन व्यवस्था ही केवळ कृषी उत्पादनाशी संबंधित नसून स्थानिक समाजरचना, पर्यावरणीय संसाधनांचे व्यवस्थापन आणि सामुदायिक जीवनपद्धतीचा महत्त्वपूर्ण घटक मानली जाते.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> == कृषी संस्कृती == कोकणातील कृषी संस्कृती ही येथील भौगोलिक परिस्थिती, मुसळधार पर्जन्यमान, सुपीक नदीखोरे आणि स्थानिक पारंपरिक ज्ञान यांच्या आधारे विकसित झाली. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यानच्या प्रदेशात नैसर्गिक परिस्थितीनुसार विविध प्रकारच्या शेतीपद्धती विकसित झाल्या असून, कृषी हा स्थानिक अर्थव्यवस्था आणि समाजजीवनाचा प्रमुख आधार राहिला आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> भात हे कोकणातील प्रमुख अन्नधान्य पीक असून, मान्सूनवर आधारित भातशेती ही येथील कृषी संस्कृतीचे मुख्य वैशिष्ट्य मानली जाते. नदीखोरे, खोरी आणि सपाट जमिनींमध्ये भाताची लागवड केली जाते; तर डोंगरउतारांवर स्थानिक परिस्थितीनुसार इतर पिके घेतली जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील बागायती शेतीलाही विशेष महत्त्व आहे. आंबा, काजू, नारळ, सुपारी, फणस, कोकम, मिरी आणि विविध फळझाडांच्या लागवडीमुळे येथील कृषी अर्थव्यवस्थेला विशेष स्वरूप प्राप्त झाले आहे. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील हापूस आंब्याने राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर ओळख मिळवली आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> कृषीशी संबंधित अनेक लोकपरंपरा, श्रद्धा आणि सण कोकणात प्रचलित आहेत. पेरणी, लावणी, कापणी, नवधान्यपूजन, ग्रामदेवतांची पूजा आणि शेताशी निगडित धार्मिक विधी यांमधून कृषी आणि सांस्कृतिक जीवन यांचा घनिष्ठ संबंध दिसून येतो.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> परंपरागत शेतीमध्ये स्थानिक बियाणे, सेंद्रिय खतांचा वापर, पाण्याचे संवर्धन आणि नैसर्गिक संसाधनांशी सुसंगत शेतीपद्धती यांना महत्त्व होते. स्थानिक हवामानाशी जुळवून घेतलेल्या या पद्धतींमुळे कृषी उत्पादनाबरोबरच पर्यावरणीय संतुलन राखण्यास मदत झाली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून आधुनिक कृषितंत्रज्ञान, सुधारित बियाणे, सिंचन, फळबागांचा विस्तार आणि व्यापारी शेती यांमुळे कोकणातील कृषी व्यवस्थेत बदल झाले. त्याचबरोबर ग्रामीण भागातून शहरांकडे स्थलांतर, मजुरांची कमतरता आणि हवामानातील बदल यांमुळे पारंपरिक कृषी व्यवस्थेपुढे नवीन आव्हाने निर्माण झाली आहेत.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील कृषी संस्कृती ही केवळ अन्नउत्पादनापुरती मर्यादित नसून, ती स्थानिक लोकजीवन, खाद्यसंस्कृती, सण-उत्सव, लोकपरंपरा आणि पर्यावरणाशी सुसंगत जीवनपद्धतीचा अविभाज्य भाग मानली जाते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> == पशुपालन == {{मुख्य|कोकणातील पारंपरिक जनावरांचे गोठे}} कोकणातील पशुपालन हे पारंपरिक कृषी व्यवस्थेचा अविभाज्य घटक राहिले आहे. भातशेती, फळबागा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला पूरक म्हणून गायी, बैल, म्हशी, शेळ्या, मेंढ्या आणि कुक्कुटपालन यांचा विकास झाला. कृषी कामे, दुग्धउत्पादन, शेणखताची निर्मिती आणि वाहतूक यांसाठी जनावरांचा उपयोग होत असल्यामुळे ग्रामीण जीवनात त्यांना महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – Agriculture and Animal Husbandry.</ref> कोकणातील पारंपरिक घरांच्या परिसरात किंवा स्वतंत्र जागेत जनावरांसाठी गोठे उभारले जात. स्थानिक हवामान, मुसळधार पाऊस आणि उपलब्ध नैसर्गिक साधनसंपत्ती लक्षात घेऊन दगड, माती, लाकूड, बांबू, कौल आणि गवत यांचा वापर करून गोठ्यांची बांधणी केली जात असे. गोठ्यांची रचना जनावरांचे संरक्षण, वायुवीजन आणि पावसापासून बचाव यांचा विचार करून केली जात होती.<ref>''कोकणातील पारंपरिक जनावरांचे गोठे''.</ref> देशी गाई, कोकणी म्हैस आणि बैल हे शेतीतील प्रमुख पशुधन मानले जात असे. बैलांचा उपयोग नांगरणी, मळणी आणि वाहतुकीसाठी केला जात असे, तर गायी व म्हशींपासून दूध, दही, ताक आणि तूप यांचे उत्पादन होत असे. शेणाचा वापर सेंद्रिय खत, इंधन आणि घरांच्या सारवणासाठीही केला जात असे.<ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, 'पशुपालन'.</ref> कोकणातील पशुपालनाचा स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरांशीही संबंध होता. पोळा, गोवत्स द्वादशी आणि इतर काही स्थानिक उत्सवांमध्ये जनावरांची पूजा करण्याची परंपरा आजही अनेक भागांत आढळते. ग्रामीण समाजात पशुधन हे केवळ आर्थिक साधन नसून कुटुंबाच्या समृद्धीचे आणि उपजीविकेचे प्रतीक मानले जात असे.<ref>महाराष्ट्र विश्वकोश.</ref> हरितक्रांती, यांत्रिकीकरण, दुग्धव्यवसायातील बदल आणि ग्रामीण भागातून होणारे स्थलांतर यांमुळे पारंपरिक पशुपालनाच्या स्वरूपात बदल झाले. तरीही कोकणातील अनेक गावांमध्ये कृषी आणि पशुपालन यांचे परस्परावलंबी नाते आजही कायम असून, स्थानिक जैवविविधता आणि ग्रामीण जीवनपद्धती टिकविण्यात त्याची महत्त्वपूर्ण भूमिका आहे.<ref>पशुसंवर्धन विभाग, महाराष्ट्र शासन.</ref> == पारंपरिक वास्तुकला == कोकणातील पारंपरिक वास्तुकला ही प्रदेशातील मुसळधार पर्जन्यमान, दमट हवामान, डोंगराळ भूभाग आणि स्थानिक नैसर्गिक साधनसंपत्ती यांशी सुसंगतपणे विकसित झाली. निवासस्थाने, देवळे, गोठे, धान्यकोठारे, विहिरी आणि इतर बांधकामांमध्ये स्थानिक गरजा, पर्यावरण आणि उपलब्ध बांधकाम साहित्य यांचा प्रभाव स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील पारंपरिक घरे प्रामुख्याने जांभा दगड, स्थानिक दगड, माती, लाकूड, बांबू, चुन्याचा गिलावा आणि कौल यांच्या साहाय्याने बांधली जात. अतिवृष्टीमुळे घरांना उतार असलेली कौलारू छपरे, लांब कडा आणि पावसाचे पाणी सहज वाहून जाण्याची व्यवस्था केली जाई. घरांभोवती पावसाच्या पाण्याचा निचरा करण्यासाठी विशेष रचना आढळते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> पारंपरिक कोकणी घरामध्ये ओटी, पडवी, माजघर, देवघर, स्वयंपाकघर, धान्य साठविण्याची जागा आणि मागील अंगण अशी कार्यानुसार विभागणी केलेली असे. अनेक घरांच्या मागील बाजूस जनावरांसाठी गोठा, शेतीची अवजारे ठेवण्याची जागा तसेच गवत व सरपण साठविण्याची सोय केली जात असे. ग्रामीण घररचनेत निवास, शेती आणि पशुपालन यांचा परस्परसंबंध स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, रत्नागिरी जिल्हा – Houses.</ref> किनारी भागात नारळ, सुपारी आणि इतर वृक्षांपासून मिळणाऱ्या लाकडाचा वापर बांधकामासाठी केला जाई; तर डोंगराळ भागात जांभा दगड आणि स्थानिक दगडांचा अधिक वापर होत असे. स्थानिक हवामानाशी सुसंगत अशी ही वास्तुशैली घरातील तापमान नियंत्रित ठेवण्यास तसेच पावसापासून संरक्षण करण्यास उपयुक्त ठरत होती.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> धार्मिक वास्तूंमध्ये ग्रामदेवतेची मंदिरे, दीपमाळ, तुळशीवृंदावन, देवऱ्या, तसेच काही भागांत पोर्तुगीज प्रभावाखाली विकसित झालेल्या चर्च आणि वाड्यांची वास्तुरचना आढळते. विशेषतः उत्तर कोकणात पोर्तुगीजकालीन वाडे, कमानी, बाल्कनी आणि शिंपल्यांच्या तावदानांचा वापर झाल्याचे उल्लेख उपलब्ध आहेत. आधुनिक काळात सिमेंट, काँक्रीट आणि नवीन बांधकाम तंत्रज्ञानाचा वापर वाढल्यामुळे पारंपरिक कोकणी घरांच्या बांधकामात लक्षणीय बदल झाले आहेत. तरीही रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड आणि इतर भागांतील अनेक गावे आजही पारंपरिक कोकणी वास्तुकलेचे वैशिष्ट्यपूर्ण स्वरूप जतन करून आहेत. या वास्तुशैलीत स्थानिक पर्यावरणाशी सुसंगत बांधकाम तंत्र, नैसर्गिक वायुवीजन आणि स्थानिक संसाधनांचा समतोल वापर ही वैशिष्ट्ये आजही अभ्यासाचा विषय मानली जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == धार्मिक जीवन == कोकणातील धार्मिक जीवन हे वैदिक, पौराणिक, लोकधार्मिक आणि निसर्गपूजक परंपरांच्या समन्वयातून विकसित झाले आहे. सह्याद्री पर्वतरांग, समुद्रकिनारा, नद्या, देवराया आणि ग्रामजीवन यांशी निगडित श्रद्धांमुळे कोकणातील धार्मिक परंपरांना महाराष्ट्रातील इतर प्रदेशांपेक्षा वेगळे स्वरूप प्राप्त झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Religion''.</ref><ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> कोकणातील प्रत्येक गावाची सामाजिक आणि धार्मिक ओळख प्रामुख्याने '''ग्रामदेवता''' या संकल्पनेभोवती विकसित झालेली दिसून येते. ग्रामदेवतेला गावाची संरक्षक देवता मानले जाते. वार्षिक जत्रा, पालखी, नवसपूर्ती, होम, महाप्रसाद आणि सामुदायिक पूजा या धार्मिक उपक्रमांमध्ये संपूर्ण गावाचा सहभाग असतो. ग्रामदेवतेच्या देवस्थानाचे व्यवस्थापन अनेक ठिकाणी पारंपरिक ग्रामसंस्था किंवा स्थानिक विश्वस्तांकडे असते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – Ratnagiri District.</ref> कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये '''कुलदेवता''' आणि '''कुलदेवी''' यांची उपासना ही कौटुंबिक परंपरेचा महत्त्वाचा भाग आहे. विवाह, मुंज, नामकरण, गृहप्रवेश आणि इतर धार्मिक संस्कारांच्या वेळी कुलदैवताचे दर्शन घेण्याची प्रथा आजही मोठ्या प्रमाणावर प्रचलित आहे. मंगेश, शांतादुर्गा, महालक्ष्मी, भगवती, रवळनाथ, वेतोबा, भैरवनाथ, गणपती, परशुराम आणि इतर अनेक देवतांची उपासना कोकणातील विविध समाजघटकांमध्ये आढळते.<ref>''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, "कुलदैवत".</ref> निसर्गपूजा ही कोकणच्या धार्मिक जीवनातील एक वैशिष्ट्यपूर्ण परंपरा मानली जाते. अनेक गावांमध्ये '''देवराई''' पवित्र मानली जाते आणि तेथील वृक्षतोड, शिकार किंवा इतर हस्तक्षेप पारंपरिक धार्मिक नियमांमुळे निषिद्ध मानले जातात. या श्रद्धेमुळे अनेक भागांतील जैवविविधता आणि स्थानिक परिसंस्थांचे संरक्षण झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, "देवराई".</ref> कोकणात शैव, वैष्णव, शाक्त, गणपत्य, दत्त, नाथ आणि वारकरी संप्रदायांचा प्रभाव विविध कालखंडांत वाढत गेला. मध्ययुगीन काळात संतपरंपरा आणि भक्ती चळवळीमुळे धार्मिक जीवनात सामाजिक समन्वयाची भावना दृढ झाली. आषाढी व कार्तिकी वारी, दत्तजयंती, महाशिवरात्री, रामनवमी, गणेशोत्सव आणि नवरात्र यांसारखे उत्सव आजही मोठ्या प्रमाणावर साजरे केले जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Religion''.</ref> उत्तर कोकणात पोर्तुगीज सत्तेच्या प्रभावामुळे ख्रिस्ती धर्माचा प्रसार झाला. चर्च, चॅपेल, ख्रिस्ती सण आणि धार्मिक वास्तू यांनी विशेषतः वसई, पालघर आणि गोवा परिसरातील सांस्कृतिक जीवनावर प्रभाव टाकला. किनारपट्टीवरील व्यापारामुळे मुस्लिम समाजाचीही वस्ती निर्माण झाली असून मशिदी, दर्गे आणि उरूस या परंपरा स्थानिक धार्मिक जीवनाचा भाग बनल्या.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> कोकणातील धार्मिक जीवनाचा प्रभाव लोककला, लोकसाहित्य, पारंपरिक संगीत, नृत्य, वास्तुकला, कृषी संस्कृती आणि सामाजिक जीवनावर स्पष्टपणे दिसून येतो. त्यामुळे कोकणातील धर्मपरंपरा या केवळ श्रद्धेच्या अभिव्यक्ती नसून त्या या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक अस्मितेचा आणि सामुदायिक जीवनाचा अविभाज्य भाग मानल्या जातात.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == सण व उत्सव == कोकणातील सण व उत्सव हे धार्मिक श्रद्धा, कृषी संस्कृती, समुद्रकिनारी जीवन, ऋतुचक्र आणि स्थानिक लोकपरंपरा यांच्याशी निगडित आहेत. ग्रामदेवता, कुलदैवत, निसर्गपूजा आणि कृषीप्रधान जीवनपद्धती यांच्या प्रभावामुळे कोकणातील अनेक उत्सवांना वैशिष्ट्यपूर्ण स्वरूप प्राप्त झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Religion''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> गणेशोत्सव हा कोकणातील सर्वाधिक महत्त्वाचा सण मानला जातो. घरगुती गणपती, गौरीपूजन, आरत्या, पारंपरिक नैवेद्य आणि विसर्जन या प्रथा ग्रामीण व शहरी भागात मोठ्या प्रमाणावर पाळल्या जातात. कोकणातील अनेक कुटुंबे या काळात आपल्या मूळ गावी एकत्र येण्याची परंपरा आजही जपतात.<ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, "गणेशोत्सव".</ref> शिमगा (होळी) हा कोकणातील पारंपरिक लोकउत्सव असून त्यामध्ये होलिका दहन, धुळवड, पालख्या, ग्रामपरिक्रमा आणि विविध लोककलांचे सादरीकरण केले जाते. अनेक भागांत नमन, दशावतार आणि इतर लोककलांचे आयोजन शिमग्याच्या उत्सवाशी निगडित असते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> कृषी संस्कृतीशी संबंधित काही स्थानिक धार्मिक परंपरा कोकणात आजही जतन झालेल्या आहेत. {{मुख्य|मिरागाची राखण}} मृग नक्षत्रात पावसाची सुरुवात झाल्यानंतर येणाऱ्या अमावास्येला अनेक गावांतील शेतकरी आपल्या शेतात प्रतीकात्मक राखणदाराचे पूजन करतात. या विधीमध्ये शेतकरी कुटुंबातील सर्व सदस्य सहभागी होतात. भरघोस पीक यावे, शेतीचे रोगराई, कीड, वन्यप्राणी आणि नैसर्गिक संकटांपासून संरक्षण व्हावे, तसेच संपूर्ण वर्षभर शेतीची समृद्धी टिकून राहावी, या भावनेतून हा कृषीधार्मिक विधी केला जातो. पारंपरिक कोकणात शेती हेच बहुसंख्य कुटुंबांचे प्रमुख उपजीविकेचे साधन असल्यामुळे या परंपरेला सामाजिक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.<ref>''मिरागाची राखण''.</ref> नवरात्रोत्सव, रामनवमी, महाशिवरात्री, दत्तजयंती, गोकुळाष्टमी, त्रिपुरी पौर्णिमा आणि ग्रामदेवतांच्या वार्षिक जत्रा हे कोकणातील प्रमुख धार्मिक उत्सव आहेत. या उत्सवांमध्ये पालखी, कीर्तन, भजन, महाप्रसाद, पारंपरिक बाजार आणि विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> उत्तर कोकणात ख्रिस्ती समाजात नाताळ, इस्टर आणि चर्च जत्रा, तर मुस्लिम समाजात ईद, बकरीद, मोहरम आणि उरूस हे उत्सव पारंपरिक पद्धतीने साजरे केले जातात. विविध धार्मिक समुदायांतील परस्पर सहभाग ही कोकणातील सामाजिक जीवनाची एक उल्लेखनीय वैशिष्ट्ये मानली जातात.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> कोकणातील सण व उत्सव हे केवळ धार्मिक विधी नसून लोककला, लोकसाहित्य, कृषी, खाद्यसंस्कृती, पारंपरिक पोशाख आणि सामुदायिक जीवन यांचे जतन व संवर्धन करणारे सांस्कृतिक माध्यम मानले जातात.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == लोककला == कोकणातील लोककला ही धार्मिक श्रद्धा, ग्रामसंस्कृती, कृषी जीवन, सागरी परंपरा आणि लोकविश्वास यांच्या संगमातून विकसित झाली आहे. ग्रामदेवतांच्या जत्रा, शिमगा, गणेशोत्सव, गोकुळाष्टमी, नवरात्र तसेच विविध धार्मिक आणि सामाजिक समारंभांमध्ये या लोककलांचे सादरीकरण केले जाते. लोककला ही केवळ मनोरंजनाचे साधन नसून धार्मिक प्रबोधन, लोकशिक्षण, सामुदायिक ऐक्य आणि सांस्कृतिक वारसा जतन करणारे प्रभावी माध्यम मानले जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, ''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter VIII – Art and Culture.</ref> कोकणातील प्रमुख लोककलांमध्ये नमन, दशावतार, शक्तीवाले–तुरेवाले, टिपरी, चित्रकथी, कळसूत्री बाहुल्या, रापण, संकासूर आणि बाळ्या नृत्य यांचा समावेश होतो. या कलांमध्ये संगीत, नृत्य, अभिनय, चित्रकला, कथाकथन आणि लोकश्रद्धा यांचा समन्वय आढळतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> === नमन === {{मुख्य|नमन (लोककला)}} नमन ही कोकणातील भक्तिपर लोकनाट्य परंपरा असून तिचे सादरीकरण मुख्यतः ग्रामजत्रा, शिमगा आणि धार्मिक उत्सवांमध्ये केले जाते. गायन, संवाद, अभिनय, विनोद आणि पौराणिक कथांचे सादरीकरण ही तिची प्रमुख वैशिष्ट्ये आहेत. === दशावतार === दशावतार हे कोकणातील सर्वाधिक प्रसिद्ध लोकनाट्य मानले जाते. भगवान विष्णूच्या दहा अवतारांवरील कथानकांवर आधारित या लोकनाट्यात संगीत, रंगभूषा, मुखवटे, उत्स्फूर्त संवाद आणि नृत्य यांचा संगम दिसून येतो. सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यांमध्ये ही परंपरा विशेषतः विकसित झाली आहे.<ref>रत्नागिरी जिल्हा गॅझेटिअर – Entertainments.</ref> === शक्तीवाले–तुरेवाले === {{मुख्य|शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)}} शक्तीवाले–तुरेवाले ही शक्ती उपासनेशी संबंधित धार्मिक लोककला आहे. देवीच्या जत्रा, ग्रामदेवता उत्सव आणि पारंपरिक धार्मिक विधींमध्ये तिचे सादरीकरण केले जाते. === टिपरी === {{मुख्य|कोकणातील टिपरी परंपरा}} टिपरी हा लाकडी काठ्यांच्या साहाय्याने सादर केला जाणारा पारंपरिक समूहनृत्य प्रकार आहे. गोकुळाष्टमी आणि इतर उत्सवांमध्ये तो विशेषतः सादर केला जातो. काही भागांत गोफ नृत्याचीही परंपरा याचबरोबर आढळते.<ref>रत्नागिरी जिल्हा गॅझेटिअर – Tipri and Goph.</ref> === चित्रकथी === {{मुख्य|चित्रकथी}} चित्रकथी ही कोकणातील विशेषतः सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पिंगुळी गावाशी संबंधित चित्रकला आणि कथाकथन यांचा संगम असलेली लोककला आहे. 'चित्र' आणि 'कथा' या दोन घटकांच्या संयोगातून विकसित झालेल्या या परंपरेत कलाकार रामायण, महाभारत, पुराणकथा आणि स्थानिक आख्यायिका हाताने रंगविलेल्या चित्रांच्या साहाय्याने संगीत व निवेदनासह सादर करतात. ही परंपरा अनेक पिढ्यांपासून चालत आलेली असून पिंगुळी हे तिचे प्रमुख केंद्र मानले जाते. चित्रकथी परंपरेचा संबंध पारंपरिक कथाकथन आणि दृश्यकलेशी असून ती महाराष्ट्राच्या महत्त्वाच्या लोककलांपैकी एक मानली जाते.<ref>''Chitrakathi Painting'', Development Commissioner (Handicrafts), Government of India.</ref><ref>''Chitrakathi Tradition of Pinguli'', Directorate of Government Printing and Stationery, Maharashtra State, 1979.</ref> === कळसूत्री बाहुल्या === {{मुख्य|कळसूत्री बाहुल्या}} कळसूत्री बाहुल्या ही दोऱ्यांच्या साहाय्याने नियंत्रित केल्या जाणाऱ्या पारंपरिक कठपुतळी कलेची कोकणी परंपरा आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पिंगुळी परिसरातील कलाकारांनी ही कला अनेक पिढ्यांपासून जतन केली आहे. रामायण, महाभारत आणि इतर पौराणिक कथांचे सादरीकरण लाकडी बाहुल्या, संगीत, संवाद आणि कथाकथन यांच्या माध्यमातून केले जाते. चित्रकथी आणि कळसूत्री बाहुल्या या दोन्ही परंपरा एकाच सांस्कृतिक परंपरेचा भाग मानल्या जातात आणि त्यांचे जतन करणाऱ्या कलाकारांनी महाराष्ट्राच्या लोकवारशाचे संवर्धन करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे.<ref>World Encyclopedia of Puppetry Arts – India (Maharashtra).</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – Art and Culture.</ref> === रापण === {{मुख्य|रापण}} रापण ही कोकणातील सामूहिक मासेमारीची परंपरा असून ती सागरी जीवनाशी निगडित लोकसंस्कृतीचे प्रतीक मानली जाते. मोठे जाळे सामूहिकरीत्या किनाऱ्यावर ओढताना श्रमगीते, परस्पर सहकार्य आणि पारंपरिक कार्यपद्धती यांचा संगम दिसून येतो. === संकासूर === {{मुख्य|संकासूर}} संकासूर हा शिमगा उत्सवाशी संबंधित लोकनाट्य प्रकार आहे. यात पौराणिक कथानके, विनोदी संवाद, सामाजिक भाष्य आणि पारंपरिक वेशभूषेचा समावेश असतो. === बाळ्या नृत्य === बाळ्या नृत्य हा कोकणातील काही भागांत प्रचलित असलेला पारंपरिक लोकनृत्य प्रकार आहे. ग्रामजत्रा, धार्मिक उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रमांमध्ये त्याचे सादरीकरण केले जाते. कोकणातील लोककला ही या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक ओळखीचा अविभाज्य भाग आहे. शासकीय सांस्कृतिक संस्था, संशोधक, संग्रहालये आणि स्थानिक कलाकार यांच्या प्रयत्नांमुळे या लोककलांचे दस्तऐवजीकरण, संशोधन आणि संवर्धन सुरू असून पिंगुळी येथील चित्रकथी आणि कळसूत्री बाहुल्या परंपरा या संवर्धनाच्या दृष्टीने विशेष महत्त्वाच्या मानल्या जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> === ठाकर आदिवासी कला आंगण === {{मुख्य|ठाकर आदिवासी कला आंगण}} सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पिंगुळी येथे असलेले '''ठाकर आदिवासी कला आंगण''' हे चित्रकथी, कळसूत्री बाहुल्या, चामड्याच्या छाया बाहुल्या, पांगुळ बैल आणि इतर पारंपरिक लोककलांच्या संवर्धनासाठी कार्य करणारे महत्त्वाचे सांस्कृतिक केंद्र आहे. येथे पारंपरिक चित्रे, बाहुल्या, रंगमंच साहित्य, वाद्ये आणि लोककलांशी संबंधित वस्तूंचे संग्रहालय असून कलाकार प्रशिक्षण, संशोधन, प्रात्यक्षिके आणि कार्यशाळांचे आयोजन केले जाते. त्यामुळे हे केंद्र कोकणातील लोककला संवर्धनाचे प्रमुख केंद्र मानले जाते.<ref>Asia InCH – ''Thakar Adivasi Kala Angan''.</ref> == लोकसाहित्य == कोकणातील लोकसाहित्य ही या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक स्मृतीची, लोकपरंपरेची आणि मौखिक ज्ञानपरंपरेची अभिव्यक्ती आहे. पिढ्यान्पिढ्या मौखिक स्वरूपात जतन झालेल्या लोककथा, दंतकथा, आख्यायिका, लोकगीते, ओव्या, उखाणे, म्हणी, कोडी, श्रमगीते, आरत्या, धार्मिक आख्याने आणि लोकविश्वास यांच्या माध्यमातून कोकणातील समाजजीवन, निसर्ग, धर्म, इतिहास, पर्यावरण आणि लोकसंस्कृतीचे दर्शन घडते. लोकसाहित्य हे लिखित इतिहासाच्या पलीकडे जाऊन समाजाच्या सांस्कृतिक स्मृतीचे जतन करणारे महत्त्वाचे माध्यम मानले जाते.<ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32133 |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ |access-date=30 जुलै 2026}}</ref> {{मुख्य|कोकणातील लोककथा}} कोकणातील लोककथांमध्ये ग्रामदेवता, कुलदैवत, देवराई, समुद्र, नद्या, डोंगर, किल्ले, गुहा, प्राचीन मंदिरे, वीरपुरुष, संत, तसेच स्थानिक भूभागाच्या उत्पत्तीविषयीच्या आख्यायिका मोठ्या प्रमाणावर आढळतात. अनेक कथांमध्ये परशुरामाने समुद्र मागे हटवून कोकणभूमी निर्माण केल्याची आख्यायिका, विविध गावांच्या नावांच्या उत्पत्तीच्या कथा, तसेच समुद्रकिनाऱ्यावरील धार्मिक आणि सांस्कृतिक स्थळांशी संबंधित लोकपरंपरा जतन झालेल्या आहेत. या कथांमधून कोकणातील लोकश्रद्धा, नैतिक मूल्ये, सामाजिक संकेत आणि पर्यावरणाशी असलेले नाते प्रतिबिंबित होते.<ref>आजगावकर, सूर्यकांत. ''कोकणातील लोककथा''. स्नेहल प्रकाशन.</ref> {{मुख्य|कोकणातील लोकगीते}} कोकणातील लोकगीतांचा उगम दैनंदिन जीवन, कृषी संस्कृती आणि सागरी जीवनाशी संबंधित आहे. भातलागवड, कापणी, मासेमारी, विवाहसंस्कार, मंगळागौर, गणेशोत्सव, शिमगा, गोकुळाष्टमी आणि इतर सण-उत्सवांच्या निमित्ताने विविध प्रकारची लोकगीते गायली जातात. ओव्या, अंगाईगीते, श्रमगीते, कोळीगीते, आरत्या, गवळणी आणि स्त्रीगीतांमधून श्रमसंस्कृती, निसर्ग, कुटुंबव्यवस्था आणि सामुदायिक जीवनाचे दर्शन घडते.<ref>भागवत, दुर्गा. ''लोकसाहित्याची रूपरेखा''.</ref> {{मुख्य|कोकणातील म्हणी व वाक्प्रचार}} कोकणातील म्हणी, वाक्प्रचार, उखाणे आणि कोडी ही स्थानिक बोलीभाषेची आणि लोकअनुभवाची मौल्यवान परंपरा आहे. पर्जन्य, शेती, समुद्र, व्यापार, कुटुंबव्यवस्था, निसर्ग आणि दैनंदिन व्यवहारांवर आधारित अनेक म्हणी आजही ग्रामीण समाजात प्रचलित आहेत. या म्हणी आणि वाक्प्रचारांतून कोकणातील लोकांचे व्यवहारज्ञान, विनोदबुद्धी, अनुभवसंपन्नता आणि जीवनदृष्टी व्यक्त होते.<ref>मांडे, प्रभाकर. ''लोकसाहित्याचे स्वरूप''.</ref> कोकणातील लोकविश्वासांमध्ये ग्रामदैवतांच्या आख्यायिका, देवराईशी निगडित समजुती, नागपूजा, समुद्राशी संबंधित श्रद्धा, ऋतुचक्र, पर्जन्य, कृषी आणि मासेमारीशी संबंधित पारंपरिक विश्वास यांचा समावेश होतो. या लोकविश्वासांचा संबंध केवळ धार्मिक जीवनाशी नसून पर्यावरण संरक्षण, सामाजिक शिस्त आणि पारंपरिक ज्ञानव्यवस्थेशीही जोडलेला आहे.<ref>आजगावकर, सूर्यकांत. ''कोकणातील लोककथा''.</ref> कोकणातील लोकसाहित्याच्या जतन आणि संशोधनामध्ये दुर्गा भागवत, प्रभाकर मांडे, डॉ. सूर्यकांत आजगावकर यांसह अनेक लोकसाहित्य अभ्यासकांनी महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे. आधुनिक काळात संशोधनग्रंथ, ध्वनिमुद्रण, लोककला महोत्सव, संग्रहालये आणि डिजिटल माध्यमांच्या साहाय्याने या मौखिक परंपरांचे दस्तऐवजीकरण व संवर्धन केले जात आहे. कोकणातील लोकपरंपरांच्या अभ्यासामुळे या प्रदेशाचा सामाजिक, सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक विकास समजून घेण्यास महत्त्वपूर्ण मदत होते.<ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32133 |website=मराठी विश्वकोश |access-date=30 जुलै 2026}}</ref> == भाषा == कोकण हा भाषिकदृष्ट्या अत्यंत वैविध्यपूर्ण प्रदेश मानला जातो. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यान वसलेल्या या प्रदेशात ऐतिहासिक, सामाजिक, व्यापारी आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाणीमुळे अनेक भाषा व बोलीभाषांचा विकास झाला आहे. महाराष्ट्रातील कोकण विभागात प्रमाण मराठीबरोबरच मालवणी, आगरी, कोळी, भंडारी, कुणबी, चित्पावनी, संगमेश्वरी, वाडवळी, ईस्ट इंडियन मराठी, कातकरी आणि ठाकर समाजांच्या बोलीभाषा प्रचलित आहेत. दक्षिण कोकणात मालवणीचा, तर उत्तर कोकणात आगरी, कोळी आणि वाडवळी बोलींचा विशेष प्रभाव आढळतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>मराठी विश्वकोश. "मराठी भाषा".</ref> मराठी ही कोकणातील प्रमुख भाषा असून तिच्या अनेक प्रादेशिक बोली येथे विकसित झाल्या आहेत. या बोलींमध्ये उच्चार, शब्दसंपदा, वाक्यरचना आणि लोकजीवनाशी संबंधित विशेष शब्दप्रयोग आढळतात. भौगोलिक परिस्थिती, व्यवसाय, सामाजिक रचना आणि विविध समाजसमूहांच्या परंपरांमुळे प्रत्येक बोलीने स्वतंत्र भाषिक वैशिष्ट्ये विकसित केली आहेत.<ref>कृ. पा. कुलकर्णी. ''मराठी भाषेचा इतिहास''.</ref> {{मुख्य|मालवणी भाषा}} मालवणी ही दक्षिण कोकणातील प्रमुख बोली असून सिंधुदुर्ग जिल्हा तसेच रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या काही भागांत ती मोठ्या प्रमाणावर बोलली जाते. लोकसाहित्य, दशावतार, नमन, लोकगीते, विनोद आणि नाट्यपरंपरेमुळे मालवणीला स्वतंत्र सांस्कृतिक ओळख प्राप्त झाली आहे. तिच्या शब्दसंपदेवर मराठीबरोबरच कोंकणी आणि पोर्तुगीज भाषेचाही काही प्रमाणात प्रभाव दिसून येतो.<ref>मराठी विश्वकोश. "मालवणी".</ref> {{मुख्य|आगरी बोली}} आगरी समाजाची बोली उत्तर कोकणातील मुंबई, ठाणे, पालघर, रायगड आणि नवी मुंबई परिसरात प्रचलित आहे. शेती, मिठागरे, मासेमारी आणि स्थानिक लोकजीवनाशी संबंधित अनेक पारंपरिक शब्द या बोलीत आढळतात. आगरी लोकगीते, ओव्या आणि लोकनृत्यांमध्ये या बोलीचा प्रभाव विशेषत्वाने दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|वाडवळी बोली}} वाडवळी बोली मुख्यतः पालघर जिल्ह्यातील सोमवंशी क्षत्रिय वाडवळ समाजामध्ये प्रचलित आहे. मराठी, गुजराती आणि पोर्तुगीज संपर्कामुळे या बोलीत अनेक वैशिष्ट्यपूर्ण शब्द आणि भाषिक रूपे विकसित झाली आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|कोळी बोली}} कोळी समाजाच्या विविध उपसमूहांमध्ये प्रचलित असलेल्या कोळी बोलींमध्ये समुद्र, मासेमारी, नौकानयन, हवामान आणि सागरी जीवनाशी संबंधित समृद्ध शब्दसंपदा आढळते. कोळीगीते आणि लोकपरंपरांमधून या बोलींचे सांस्कृतिक महत्त्व अधोरेखित होते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील भाषांवर इतिहासकाळात संस्कृत, प्राकृत, अपभ्रंश, कन्नड, अरबी, फारशी आणि पोर्तुगीज भाषांचा प्रभाव पडला. किनारपट्टीवरील व्यापार, मुस्लिम राजवट, पोर्तुगीज वसाहती आणि युरोपीय संपर्क यांमुळे अनेक परभाषिक शब्द स्थानिक बोलींमध्ये रूढ झाले. विशेषतः खाद्यसंस्कृती, सागरी व्यापार, घरगुती वस्तू, धार्मिक जीवन आणि प्रशासनाशी संबंधित शब्दसंपदेमध्ये हा प्रभाव स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>मराठी विश्वकोश. "मराठी भाषा".</ref><ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> आधुनिक काळात शिक्षण, प्रसारमाध्यमे, शहरीकरण आणि स्थलांतरामुळे प्रमाण मराठीचा वापर वाढला असला तरी कोकणातील पारंपरिक बोलीभाषा लोकसाहित्य, लोककला, धार्मिक परंपरा आणि दैनंदिन व्यवहारांमधून आजही जिवंत आहेत. विविध संशोधन संस्था, विद्यापीठे आणि सांस्कृतिक संघटनांकडून या बोलीभाषांचे दस्तऐवजीकरण, शब्दकोशनिर्मिती आणि संवर्धनाचे कार्य सुरू आहे.<ref>मराठी विश्वकोश. "मराठी भाषा".</ref> == खाद्यसंस्कृती == कोकणातील खाद्यसंस्कृती ही येथील भौगोलिक परिस्थिती, हवामान, कृषी, समुद्रकिनारी जीवन आणि विविध सामाजिक-धार्मिक परंपरांच्या प्रभावातून विकसित झाली आहे. सह्याद्री पर्वतरांग, अरबी समुद्र, विपुल पर्जन्यमान आणि सुपीक जमीन यांमुळे भात, नारळ, काजू, आंबा, फणस, कोकम, सुपारी, मसाले, विविध कडधान्ये तसेच मासे हे येथील आहाराचे प्रमुख घटक बनले आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> {{मुख्य|कोकणातील खाद्यसंस्कृती}} भात हा कोकणातील प्रमुख अन्नघटक असून त्याबरोबर मासे, आमटी, भाजी, लोणची आणि नारळावर आधारित पदार्थांचा समावेश असलेले भोजन सर्वसाधारणपणे आढळते. किनारपट्टीवरील भागात मासेमारी हा प्रमुख व्यवसाय असल्याने सुरमई, बांगडा, पापलेट, रावस, कोळंबी, बोंबील, मांदेली आणि खेकडे यांसारख्या समुद्री खाद्यपदार्थांना विशेष महत्त्व आहे. अंतर्गत भागात भाजीपाला, कडधान्ये आणि दुग्धजन्य पदार्थांचा वापर तुलनेने अधिक प्रमाणात केला जातो.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> {{मुख्य|कोकम}} कोकणातील पाककलेमध्ये नारळाचा विविध प्रकारे उपयोग केला जातो. ओले खोबरे, नारळाचे दूध, खोबरेल तेल आणि भाजलेल्या नारळाचा मसाला हे अनेक पदार्थांचे वैशिष्ट्य आहे. कोकम, चिंच, आंबट फळे, काळा मसाला, हळद, मिरी, धणे, जिरे आणि स्थानिक मसाल्यांच्या वापरामुळे कोकणी खाद्यपदार्थांना वैशिष्ट्यपूर्ण चव प्राप्त होते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> {{मुख्य|मालवणी पाककला}} आंबा, विशेषतः देवगड व रत्‍नागिरी परिसरातील हापूस आंबा, कोकणची जागतिक स्तरावर ओळख निर्माण करणारे कृषी उत्पादन मानले जाते. याशिवाय काजू, फणस, करवंद, जांभूळ, कोकम, आवळा आणि विविध रानफळांचा उपयोग पारंपरिक आहारात तसेच लोणची, सरबते, जॅम, मसाले आणि इतर प्रक्रिया उद्योगांमध्ये केला जातो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|कोळी खाद्यसंस्कृती}} सण-उत्सव आणि धार्मिक परंपरांनुसारही खाद्यसंस्कृतीत विविधता आढळते. गणेशोत्सवात उकडीचे मोदक, नारळी पौर्णिमेला नारळावर आधारित गोड पदार्थ, नागपंचमी, गोकुळाष्टमी, दिवाळी आणि होळीच्या निमित्ताने पारंपरिक पक्वान्ने तयार केली जातात. विविध समाजसमूहांच्या परंपरांनुसार शाकाहारी आणि मांसाहारी अशा दोन्ही प्रकारच्या खाद्यपद्धती विकसित झाल्या आहेत.<ref>मराठी विश्वकोश. "महाराष्ट्राची खाद्यसंस्कृती".</ref> कोकणातील विविध समाजांनी त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायानुसार स्वतंत्र खाद्यपरंपरा विकसित केल्या आहेत. कोळी समाजाची समुद्री खाद्यसंस्कृती, आगरी समाजाचे भात व मासेप्रधान भोजन, तसेच डोंगराळ भागातील आदिवासी समाजाचा रानभाज्या, कंदमुळे, मध आणि वनौषधींवर आधारित आहार या सर्वांनी कोकणच्या खाद्यसंस्कृतीला समृद्ध केले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> आधुनिक काळात पर्यटन, शहरीकरण आणि स्थलांतर यांमुळे कोकणातील पारंपरिक खाद्यपदार्थांना राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय स्तरावर लोकप्रियता मिळाली आहे. कोकणी पाककलेवर आधारित भोजनालये, खाद्य महोत्सव, प्रक्रिया उद्योग आणि भौगोलिक मानांकन (GI) प्राप्त कृषी उत्पादनांमुळे कोकणची खाद्यसंस्कृती आर्थिक आणि सांस्कृतिक दृष्ट्या अधिक महत्त्वाची बनली आहे.<ref>महाराष्ट्र शासन – कृषी व फलोत्पादन विभाग.</ref> == पारंपरिक पोशाख == कोकणातील पारंपरिक पोशाखावर येथील दमट हवामान, भरपूर पर्जन्यमान, कृषिप्रधान जीवनशैली, सागरी व्यवसाय आणि सामाजिक-धार्मिक परंपरांचा प्रभाव दिसून येतो. दैनंदिन वापरातील पोशाख साधे, सुटसुटीत आणि श्रमसुलभ असण्याकडे कल होता; तर सण, उत्सव, विवाह आणि धार्मिक विधींसाठी विशेष प्रकारचे वस्त्र आणि अलंकार परिधान करण्याची परंपरा विकसित झाली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> {{मुख्य|महाराष्ट्राची वेशभूषा}} पारंपरिक पुरुषवेशामध्ये धोतर, अंगरखा, सदरा, बंडी, फेटा किंवा पागोटे, तसेच डोक्यावर रुमाल यांचा समावेश होत असे. किनारपट्टीवरील कोळी, आगरी आणि भंडारी समाजात मासेमारी व शेतीसाठी सोयीस्कर अशा हलक्या वस्त्रांचा वापर प्रचलित होता. धार्मिक समारंभ, ग्रामोत्सव आणि विवाहप्रसंगी स्वच्छ पांढरे धोतर, उपरणे आणि पारंपरिक फेटा परिधान करण्याची प्रथा होती.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> महिलांच्या पारंपरिक पोशाखामध्ये नऊवारी (लुगडे), पाचवारी साडी, चोळी आणि खणाचा वापर होत असे. विविध समाजसमूहांमध्ये साडी नेसण्याच्या पद्धती, रंगसंगती आणि वस्त्रप्रकारांत प्रादेशिक वैविध्य आढळते. शेती, घरगुती कामे आणि दैनंदिन व्यवहारासाठी सोयीस्कर पद्धतीने साडी नेसण्याची प्रथा विशेषतः ग्रामीण भागात दीर्घकाळ टिकून राहिली आहे.<ref>मराठी विश्वकोश. "महाराष्ट्रातील वेशभूषा".</ref> {{मुख्य|नऊवारी साडी}} अलंकारसंस्कृती ही कोकणातील पारंपरिक वेशभूषेचा अविभाज्य भाग मानली जाते. स्त्रिया नथ, मंगळसूत्र, बांगड्या, तोडे, वाकी, पैंजण, कर्णफुले, बुगडी आणि विविध प्रकारचे सोन्या-चांदीचे दागिने परिधान करीत असत. पुरुषांमध्ये अंगठी, कडे आणि धार्मिक प्रतीक म्हणून रुद्राक्ष किंवा तुळशीच्या माळांचा वापर प्रचलित होता. सामाजिक स्थान, आर्थिक परिस्थिती आणि धार्मिक परंपरांनुसार अलंकारांमध्ये विविधता आढळते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> {{मुख्य|महाराष्ट्रीय अलंकार}} कोकणातील विविध समाजसमूहांनी त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायानुसार स्वतंत्र वेशभूषा विकसित केली. कोळी समाजाचे मासेमारीसाठी उपयुक्त पोशाख, आगरी समाजाची श्रमप्रधान वेशभूषा, तसेच आदिवासी समाजातील नैसर्गिक साधनसामग्रीवर आधारित वस्त्रपरंपरा या कोकणच्या सांस्कृतिक वैविध्याचे प्रतीक मानल्या जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> ब्रिटिश काळानंतर शिक्षण, नागरीकरण, औद्योगिकीकरण आणि पाश्चात्त्य पोशाखांच्या प्रभावामुळे पारंपरिक वेशभूषेत बदल झाले. तथापि गणेशोत्सव, गोकुळाष्टमी, शिमगा, विवाहसमारंभ, धार्मिक विधी आणि लोककला सादरीकरणाच्या प्रसंगी पारंपरिक पोशाख आजही अभिमानाने परिधान केला जातो. लोकसंस्कृतीचे संवर्धन करणाऱ्या विविध सांस्कृतिक संस्था आणि लोककला मंडळे पारंपरिक वेशभूषेचे जतन आणि प्रसार करण्यासाठी कार्यरत आहेत.<ref>मराठी विश्वकोश. "लोकसंस्कृती".</ref> == पारंपरिक व्यवसाय == कोकणातील पारंपरिक व्यवसायांची घडण येथील भौगोलिक परिस्थिती, विपुल पर्जन्यमान, सुपीक जमीन, सह्याद्री पर्वतरांग, विस्तीर्ण समुद्रकिनारा आणि नैसर्गिक साधनसंपत्ती यांच्या प्रभावाखाली झाली आहे. शेती, बागायती, मासेमारी, मिठागर, पशुपालन, वनसंपदेवर आधारित व्यवसाय, हस्तकला आणि लघुउद्योग यांनी कोकणच्या आर्थिक व सांस्कृतिक जीवनाला दीर्घकाळ आकार दिला आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> {{मुख्य|महाराष्ट्रातील भात लावणी}} शेती हा कोकणातील प्रमुख पारंपरिक व्यवसाय असून भात हे येथील मुख्य पीक मानले जाते. त्याबरोबरच नाचणी, वरी, कडधान्ये, भाजीपाला आणि स्थानिक फळपिकांची लागवड केली जाते. पारंपरिक शेतीपद्धती, पावसाच्या पाण्यावर अवलंबून असलेली कृषी व्यवस्था आणि सामुदायिक श्रमसंस्कृती ही कोकणातील कृषीजीवनाची वैशिष्ट्ये मानली जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|कोकणातील मत्स्यव्यवसाय}} बागायती हा कोकणच्या अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा भाग आहे. आंबा, काजू, नारळ, सुपारी, फणस, कोकम, मिरी आणि विविध मसाल्यांच्या लागवडीमुळे कोकणला स्वतंत्र कृषी ओळख प्राप्त झाली आहे. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील हापूस आंबा हा भौगोलिक मानांकन (GI) प्राप्त कृषी उत्पादन असून त्याच्या निर्यातीमुळे स्थानिक अर्थव्यवस्थेला मोठा हातभार लागतो.<ref>महाराष्ट्र शासन – कृषी विभाग.</ref> {{मुख्य|कोकणातील शेती}} अरबी समुद्रालगतच्या किनारपट्टीमुळे मासेमारी हा कोकणातील सर्वांत प्राचीन व्यवसायांपैकी एक मानला जातो. कोळी समाजाने पारंपरिक ज्ञानाच्या आधारे समुद्री आणि खाडीतील मासेमारी विकसित केली. सुरमई, बांगडा, पापलेट, रावस, कोळंबी, बोंबील, मांदेली आणि इतर समुद्री मासे स्थानिक अर्थव्यवस्था आणि खाद्यसंस्कृतीचा अविभाज्य भाग आहेत. आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे मत्स्यव्यवसायात बदल झाले असले तरी पारंपरिक मासेमारीची परंपरा अनेक गावांमध्ये आजही टिकून आहे.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> {{मुख्य|हापूस आंबा}} मिठागर हा उत्तर कोकणातील आगरी समाजाचा पारंपरिक व्यवसाय मानला जातो. ठाणे, मुंबई, रायगड आणि पालघर परिसरातील खाडीलगतच्या भागात समुद्राच्या पाण्यापासून मीठ निर्मितीची परंपरा अनेक शतकांपासून अस्तित्वात आहे. या व्यवसायामुळे स्थानिक अर्थव्यवस्था तसेच व्यापाराच्या विकासाला चालना मिळाली.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> {{मुख्य|मिठागर}} कोकणातील वनसंपदेवर आधारित व्यवसायांमध्ये बांबूपासून उपयुक्त वस्तू तयार करणे, लाकूडकाम, मध संकलन, औषधी वनस्पतींचे संकलन, दोरखंड निर्मिती आणि पारंपरिक हस्तकलेचा समावेश होतो. आदिवासी समाजाने जंगलातील उपलब्ध नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा शाश्वत वापर करून स्वतंत्र उपजीविका पद्धती विकसित केली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|कोकणातील काजू उद्योग}} नौकाबांधणी ही कोकणातील किनारी भागातील प्राचीन पारंपरिक कला आणि व्यवसाय मानला जातो. विजयदुर्ग, मालवण, देवगड, दाभोळ, राजापूर आणि इतर बंदरांमध्ये लाकडी होड्या व नौका तयार करण्याची परंपरा दीर्घकाळ अस्तित्वात होती. सागरी व्यापार, मासेमारी आणि किनारी वाहतुकीसाठी या नौकांचा मोठ्या प्रमाणावर उपयोग केला जात असे.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> औद्योगिकीकरण, शहरीकरण, पर्यटन आणि स्थलांतर यांमुळे पारंपरिक व्यवसायांच्या स्वरूपात बदल झाले आहेत. अनेक कुटुंबांनी शिक्षण, सेवा, उद्योग आणि व्यापार क्षेत्राकडे वाटचाल केली असली तरी शेती, बागायती, मत्स्यव्यवसाय, काजू प्रक्रिया, आंबा प्रक्रिया आणि पर्यटनाशी संबंधित व्यवसाय आजही कोकणच्या अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आधार आहेत. पारंपरिक व्यवसायांचे संवर्धन आणि स्थानिक उत्पादनांना बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्यासाठी शासन, सहकारी संस्था आणि स्वयंसेवी संघटनांकडून विविध उपक्रम राबविले जात आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == पर्यावरण व नैसर्गिक वारसा == कोकणचा नैसर्गिक वारसा हा येथील संस्कृती, अर्थव्यवस्था आणि सामाजिक जीवनाचा मूलभूत आधार मानला जातो. पश्चिमेला अरबी समुद्र आणि पूर्वेला सह्याद्री पर्वतरांग यांच्या दरम्यान वसलेल्या या प्रदेशात विपुल पर्जन्यमान, सदाहरित वने, नद्या, खाड्या, समुद्रकिनारे, खारफुटीची जंगले, देवराया आणि समृद्ध जैवविविधता आढळते. या नैसर्गिक संपत्तीमुळे कोकणात स्वतंत्र पर्यावरणीय संस्कृती विकसित झाली असून तिचा प्रभाव कृषी, मत्स्यव्यवसाय, लोककला, लोकसाहित्य, धार्मिक परंपरा आणि खाद्यसंस्कृतीवर स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> {{मुख्य|पश्चिम घाट}} कोकणाच्या पूर्व भागात पसरलेल्या सह्याद्री पर्वतरांगा या पश्चिम घाटाचा अविभाज्य भाग असून त्यांचा समावेश युनेस्कोच्या जागतिक नैसर्गिक वारसा स्थळांमध्ये करण्यात आला आहे. पश्चिम घाट हा जगातील जैवविविधतेच्या महत्त्वपूर्ण प्रदेशांपैकी एक मानला जातो. कोकणातील अनेक नद्यांचे उगमस्थान, जलस्रोत, सदाहरित वने आणि दुर्मीळ वनस्पती व प्राणी यांचे अस्तित्व या पर्वतरांगांशी निगडित आहे.<ref>UNESCO World Heritage Centre. ''Western Ghats''.</ref> {{मुख्य|देवराई}} देवराई ही कोकणातील पारंपरिक पर्यावरण संरक्षण व्यवस्थेचे उत्कृष्ट उदाहरण मानली जाते. ग्रामदैवत किंवा स्थानिक देवतांशी संबंधित पवित्र वनक्षेत्र म्हणून देवरायांचे जतन करण्यात आले आहे. धार्मिक श्रद्धेमुळे या वनक्षेत्रांमध्ये वृक्षतोड आणि शिकार यांवर पारंपरिक निर्बंध पाळले जात असल्याने अनेक दुर्मीळ वनस्पती, औषधी वनस्पती, पक्षी आणि वन्यजीवांचे नैसर्गिक अधिवास आजही सुरक्षित राहिले आहेत.<ref>मराठी विश्वकोश. "देवराई".</ref> {{मुख्य|खारफुटी}} कोकणातील खाड्या आणि नदीमुखांमध्ये विस्तृत प्रमाणात खारफुटीची जंगले आढळतात. ही परिसंस्था किनारपट्टीचे धूपापासून संरक्षण करते, समुद्री जैवविविधतेचे संवर्धन करते आणि अनेक मत्स्यप्रजातींच्या प्रजननासाठी सुरक्षित अधिवास उपलब्ध करून देते. मुंबई, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये खारफुटीचे महत्त्वपूर्ण पट्टे आहेत.<ref>महाराष्ट्र वन विभाग.</ref> कोकणातील नद्या, धबधबे, समुद्रकिनारे, खाड्या आणि बेटे हे येथील पर्यावरणीय वारशाचे महत्त्वाचे घटक आहेत. सावित्री, वशिष्ठी, शास्त्री, जगबुडी, वैतरणा, उल्हास, कुंडलिका आणि तेरेखोल यांसारख्या नद्या कृषी, जलसंपदा आणि स्थानिक जीवनाशी घनिष्ठपणे संबंधित आहेत. गणपतीपुळे, तारकर्ली, वेळणेश्वर, हरिहरेश्वर, दिवेआगर आणि गुहागर यांसारखे समुद्रकिनारे त्यांच्या नैसर्गिक सौंदर्यामुळे आणि पर्यटनामुळे प्रसिद्ध आहेत.<ref>महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळ.</ref> {{मुख्य|कोकणातील जैवविविधता}} कोकणातील जैवविविधतेमध्ये विविध प्रकारचे सस्तन प्राणी, पक्षी, सरपटणारे प्राणी, उभयचर, फुलपाखरे आणि सागरी जीव आढळतात. सदाहरित वनांमध्ये भारतीय गवा, बिबट्या, सांबर, रानडुक्कर, शेकरू, विविध प्रकारचे साप आणि असंख्य पक्षी प्रजातींचे अधिवास आहेत. किनारपट्टी आणि सागरी भागात डॉल्फिन, समुद्री कासव, प्रवाळ परिसंस्था आणि विविध मत्स्यप्रजाती आढळतात. या जैवविविधतेमुळे कोकण हा पर्यावरणीय संशोधन आणि संवर्धनासाठी महत्त्वाचा प्रदेश मानला जातो.<ref>Zoological Survey of India.</ref><ref>Botanical Survey of India.</ref> {{मुख्य|सिंधुदुर्ग सागरी अभयारण्य}} पर्यावरण संवर्धन ही कोकणातील पारंपरिक जीवनपद्धतीचा अविभाज्य भाग राहिली आहे. देवराई, जलस्रोतांचे संरक्षण, पारंपरिक जलव्यवस्थापन, पावसाच्या पाण्याचे संवर्धन, स्थानिक बियाण्यांचे जतन आणि नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा संयमी वापर या परंपरांमुळे पर्यावरणीय समतोल राखण्यास मदत झाली. आधुनिक काळात औद्योगिकीकरण, शहरीकरण, किनारी विकास, खाणकाम, प्रदूषण आणि हवामान बदल यांमुळे या नैसर्गिक वारशास विविध आव्हाने निर्माण झाली असून शासन, स्थानिक समुदाय आणि पर्यावरण संस्थांकडून त्याच्या संवर्धनासाठी विविध उपक्रम राबविले जात आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == आधुनिक काळातील बदल == विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून कोकणातील सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक जीवनात लक्षणीय बदल झाले. शिक्षणाचा प्रसार, वाहतूक व दळणवळणातील सुधारणा, प्रसारमाध्यमांचा विस्तार, शहरीकरण आणि जागतिकीकरण यांच्या प्रभावामुळे पारंपरिक जीवनपद्धतीत बदल घडून आले. त्याचबरोबर प्रादेशिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये जपत आधुनिकतेचा स्वीकार करण्याची प्रवृत्तीही वाढली आहे.<ref>''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter III – ''Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra'', Maharashtra State Gazetteers.</ref>:contentReference[oaicite:0]{index=0} कोकणातून मुंबई महानगर प्रदेश, पुणे तसेच देश-विदेशातील रोजगाराच्या संधींसाठी मोठ्या प्रमाणावर स्थलांतर झाले. या स्थलांतरामुळे अनेक गावांतील लोकसंख्येची रचना, शेती, पारंपरिक व्यवसाय आणि कुटुंबव्यवस्थेत बदल झाले. तथापि गणेशोत्सव, शिमगा, ग्रामदैवतांचे उत्सव, कुलाचार आणि इतर सांस्कृतिक परंपरांच्या निमित्ताने स्थलांतरित कोकणवासी आपल्या मूळ गावांशी सामाजिक आणि सांस्कृतिक संबंध आजही टिकवून आहेत.<ref>''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter III – ''Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra'', Maharashtra State Gazetteers.</ref>:contentReference[oaicite:1]{index=1} कृषी क्षेत्रातही महत्त्वपूर्ण बदल झाले आहेत. पारंपरिक भातशेतीबरोबर आंबा, काजू, नारळ, मसाले, फळबागा आणि एकात्मिक शेतीपद्धतीकडे कल वाढला आहे. कृषी उत्पादनातील मूल्यवर्धन, प्रक्रिया उद्योग आणि बाजारपेठांशी वाढलेला संपर्क यांमुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे स्वरूप बदलत आहे.<ref>अॅग्रोवन. "एकात्मिक शेतीपद्धतीतूनच कोकणाचा शाश्वत विकास".</ref> पर्यटन उद्योगाच्या विस्तारामुळे स्थानिक रोजगार, गृहपर्यटन (Homestay), पारंपरिक खाद्यसंस्कृती, हस्तकला आणि स्थानिक उत्पादनांना नवी बाजारपेठ उपलब्ध झाली आहे. दुसरीकडे किनारी नागरीकरण, पर्यावरणीय ताण, नैसर्गिक संसाधनांवरील वाढता दबाव आणि पारंपरिक वास्तूंचे रूपांतर यांसारखी आव्हानेही निर्माण झाली आहेत. त्यामुळे शाश्वत विकास आणि सांस्कृतिक वारशाचे संवर्धन यांचा समतोल राखण्यावर अधिक भर दिला जात आहे.<ref>''Maharashtra: Land and Its People'', Maharashtra State Gazetteers.</ref>:contentReference[oaicite:2]{index=2} आधुनिक संप्रेषण माध्यमे, डिजिटल तंत्रज्ञान आणि सामाजिक माध्यमांमुळे कोकणातील लोककला, लोकसाहित्य, बोलीभाषा आणि सांस्कृतिक परंपरांचा प्रचार व प्रसार अधिक व्यापक झाला आहे. संशोधक, सांस्कृतिक संस्था आणि स्थानिक समाज यांच्या सहभागातून या वारशाचे जतन आणि दस्तऐवजीकरण करण्याचे प्रयत्नही वाढले आहेत.<ref>बीबीसी मराठी. "कोकणातील सामाजिक बदल" (समकालीन वृत्तविश्लेषण).</ref> == संशोधन व अभ्यास == कोकणचा इतिहास, भूगोल, समाजजीवन, लोकसंस्कृती, भाषा, पुरातत्त्व, पर्यावरण आणि जैवविविधता या विषयांवर विविध शैक्षणिक संस्था, संशोधक आणि शासकीय विभागांकडून सातत्याने संशोधन करण्यात आले आहे. या संशोधनामुळे कोकणच्या सांस्कृतिक वारशाचे दस्तऐवजीकरण, विश्लेषण आणि संवर्धनास महत्त्वाची चालना मिळाली आहे. कोकणच्या इतिहास आणि संस्कृतीच्या अभ्यासासाठी महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, बॉम्बे प्रेसिडेन्सी गॅझेटिअर्स, महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळाची प्रकाशने, महाराष्ट्र शासनाचा मराठी विश्वकोश, तसेच विविध विद्यापीठांचे संशोधनग्रंथ आणि शोधनिबंध हे महत्त्वाचे संदर्भस्रोत मानले जातात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये सापडलेल्या प्रागैतिहासिक कातळशिल्पांमुळे (Petroglyphs) कोकणच्या प्राचीन इतिहासाच्या अभ्यासाला नवी दिशा मिळाली आहे. या शिल्पांचे पुरातत्त्वीय संशोधन भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण (Archaeological Survey of India), महाराष्ट्र शासनाचा पुरातत्त्व व वस्तुसंग्रहालय संचालनालय तसेच विविध संशोधकांकडून करण्यात आले आहे. कोकणच्या लोककला, लोकसाहित्य, लोकसंगीत, बोलीभाषा आणि सामाजिक इतिहासावरही विविध संशोधकांनी स्वतंत्र संशोधन केले असून त्यांचे निष्कर्ष पुस्तके, नियतकालिके आणि संशोधन जर्नल्समधून प्रसिद्ध झाले आहेत. याशिवाय कोकणातील जैवविविधता, किनारी परिसंस्था, खारफुटी, देवराया आणि पश्चिम घाट यांच्या संरक्षणासंदर्भातही अनेक शैक्षणिक अभ्यास प्रकाशित झाले आहेत. आजच्या काळात मुद्रित साहित्याबरोबरच डिजिटल अभिलेखागारे, संशोधन नियतकालिके, शासकीय संकेतस्थळे आणि मुक्त ज्ञानस्रोत यांच्या माध्यमातून कोकणविषयक संशोधन अधिक व्यापक स्वरूपात उपलब्ध होत आहे. <ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref> <ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>मराठी विश्वकोश. महाराष्ट्र शासन.</ref><ref>Archaeological Survey of India (ASI).</ref><ref>महाराष्ट्र शासन, पुरातत्त्व व वस्तुसंग्रहालय संचालनालय.</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} == बाह्य दुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स] * [https://vishwakosh.marathi.gov.in मराठी विश्वकोश] * [https://asi.nic.in Archaeological Survey of India] * [https://whc.unesco.org UNESCO World Heritage Centre] * [https://mahaforest.gov.in महाराष्ट्र वन विभाग] == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[नमन (लोककला)]] * [[शिमगा]] * [[गणेशोत्सव]] * [[पश्चिम घाट]] * [[देवराई]] * [[खारफुटी]] * [[मराठी भाषा]] * [[कोकणी भाषा]] * [[रत्‍नागिरी जिल्हा]] * [[सिंधुदुर्ग जिल्हा]] * [[रायगड जिल्हा]] * [[पालघर जिल्हा]] * [[ठाणे जिल्हा]] [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:महाराष्ट्राची संस्कृती]] [[वर्ग:भारतीय संस्कृती]] [[वर्ग:लोकसंस्कृती]] [[वर्ग:महाराष्ट्र]] 0dhjr9evij49wpqqhj57ng2qia5gh0b 2697925 2697922 2026-07-30T12:34:19Z AdvAnantGholam 172574 2697925 wikitext text/x-wiki '''कोकण संस्कृती''' ही भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील कोकण प्रदेशात विकसित झालेली ऐतिहासिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक परंपरा आहे. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यान पसरलेल्या या प्रदेशाच्या भौगोलिक रचनेमुळे येथे विशिष्ट जीवनपद्धती, लोकपरंपरा आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचा विकास झाला. प्राचीन काळापासून विविध राजसत्तांचा प्रभाव, समुद्री व्यापार, कृषी, मत्स्यव्यवसाय तसेच स्थानिक समाजजीवन यांच्या परस्परसंवादातून कोकणची स्वतंत्र सांस्कृतिक ओळख घडत गेली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.</ref><ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> कोकण संस्कृतीमध्ये सामाजिक रचना, भावकी, पंचक्रोशी, पारंपरिक जमीन व्यवस्था, धार्मिक श्रद्धा, देवस्थान परंपरा, लोककला, लोकसाहित्य, भाषा, खाद्यसंस्कृती, पारंपरिक वास्तुकला, पोशाख, सण-उत्सव आणि पर्यावरणाशी सुसंगत जीवनपद्धती यांचा समावेश होतो. नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा विवेकपूर्ण वापर, स्थानिक ज्ञानपरंपरा आणि सामुदायिक जीवन ही तिची लक्षणीय वैशिष्ट्ये मानली जातात.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> आधुनिक काळात औद्योगिकीकरण, नागरीकरण, स्थलांतर, पर्यटन आणि तांत्रिक बदलांमुळे कोकणच्या पारंपरिक जीवनशैलीत परिवर्तन झाले असले, तरी अनेक सांस्कृतिक परंपरा आजही स्थानिक समाजात जतन झालेल्या आहेत. त्यामुळे कोकण संस्कृती ही महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वारशातील एक महत्त्वपूर्ण घटक मानली जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == व्युत्पत्ती == '''कोकण''' या नावाच्या उत्पत्तीविषयी विविध मते प्रचलित आहेत. प्राचीन भारतीय साहित्य, पुराणे, ताम्रपट, शिलालेख तसेच इतिहास संशोधकांच्या लिखाणात या प्रदेशाचा उल्लेख '''अपरांत''', '''अपरान्तक''', '''कोकण''', '''कोंकण''' आणि '''कोंकणदेश''' अशा विविध नावांनी आढळतो.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> काही संशोधकांच्या मते 'कोकण' हा शब्द संस्कृतमधील ''कोण'' (कोपरा) या संकल्पनेशी संबंधित असून, सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यानच्या अरुंद किनारी प्रदेशासाठी हा शब्द रूढ झाला असावा.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> दुसऱ्या मतानुसार प्राचीन '''अपरांत''' (Aparānta) हा शब्द पश्चिमेकडील सीमाभाग किंवा समुद्रकिनारी प्रदेश दर्शविण्यासाठी वापरला जात असे. कालांतराने या प्रदेशाची राजकीय, भौगोलिक आणि सांस्कृतिक ओळख विकसित होत गेली आणि 'कोकण' हे नाव अधिक प्रचलित झाले.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> मौर्यकालीन सम्राट अशोकाच्या शिलालेखांमध्ये तसेच पुढील सातवाहन, शिलाहार, चालुक्य, यादव आणि इतर राजवंशांच्या अभिलेखांमध्ये पश्चिम किनारपट्टीच्या या प्रदेशाचा उल्लेख विविध नावांनी आढळतो. यावरून 'कोकण' ही संज्ञा दीर्घ ऐतिहासिक प्रक्रियेत विकसित झाल्याचे मानले जाते.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> मराठी, संस्कृत, प्राकृत आणि फारशी साहित्यातही 'कोकण' व 'कोंकण' या दोन्ही रूपांचा वापर आढळतो. आधुनिक काळात 'कोकण' हे नाव महाराष्ट्र, गोवा तसेच कर्नाटकाच्या उत्तरेकडील किनारी प्रदेशाशी संबंधित सांस्कृतिक व भौगोलिक प्रदेशासाठी सर्वसाधारणपणे स्वीकारले गेले आहे.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == भौगोलिक पार्श्वभूमी == कोकण हा भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यान पसरलेला नैसर्गिक किनारी प्रदेश आहे. महाराष्ट्रातील पालघर, मुंबई उपनगर, मुंबई शहर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग हे जिल्हे कोकण विभागात समाविष्ट होतात; तर व्यापक भौगोलिक संकल्पनेनुसार गोवा तसेच कर्नाटकाच्या उत्तर किनारपट्टीचाही समावेश कोकण प्रदेशात केला जातो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, कोकण विभाग.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> सह्याद्री पर्वतरांग, असंख्य नद्या, खाड्या, समुद्रकिनारे, खारफुटीची जंगले आणि दाट अरण्ये ही कोकण प्रदेशाची प्रमुख भौगोलिक वैशिष्ट्ये आहेत. वशिष्ठी, सावित्री, शास्त्री, जगबुडी, वैनगंगा नव्हे तर उल्हास, वैतरणा, कुंडलिका, काळ, तेरेखोल आणि इतर अनेक नद्या पश्चिमेकडे वाहत जाऊन अरबी समुद्राला मिळतात. या नद्यांमुळे सुपीक गाळयुक्त खोरे आणि विस्तृत खाड्यांची निर्मिती झाली आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणात उष्ण व दमट हवामान असून नैर्ऋत्य मान्सूनमुळे मोठ्या प्रमाणावर पर्जन्यवृष्टी होते. मुसळधार पावसामुळे येथील वनसंपदा, जैवविविधता आणि कृषी व्यवस्था समृद्ध झाली आहे. भात, नारळ, सुपारी, आंबा, काजू, फणस आणि विविध मसाल्यांची लागवड येथील हवामानाशी सुसंगतपणे विकसित झाली आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणच्या किनारी भूभागामुळे प्राचीन काळापासून समुद्री व्यापार, बंदरांची उभारणी आणि सागरी दळणवळणाला चालना मिळाली. चौल, दाभोळ, राजापूर, विजयदुर्ग, मालवण, वसई आणि इतर बंदरे विविध कालखंडांत व्यापारी आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाणीची केंद्रे म्हणून विकसित झाली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> या प्रदेशातील भौगोलिक परिस्थितीचा स्थानिक समाजाच्या वास्तुरचनेवर, ग्रामरचनेवर, कृषीपद्धतीवर, मत्स्यव्यवसायावर, खाद्यसंस्कृतीवर, लोककला आणि धार्मिक परंपरांवर दीर्घकालीन प्रभाव पडला आहे. त्यामुळे कोकणची संस्कृती समजून घेण्यासाठी तिची भौगोलिक पार्श्वभूमी हा मूलभूत घटक मानला जातो.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == इतिहास == कोकण प्रदेशाचा इतिहास प्रागैतिहासिक काळापासून सुरू होतो. पुरातत्त्वीय अवशेष, गुहा, शिलालेख, ताम्रपट आणि प्राचीन साहित्य यांच्या आधारे या प्रदेशात प्राचीन काळापासून मानवी वस्ती अस्तित्वात असल्याचे दिसून येते.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> वैदिकोत्तर आणि प्राचीन भारतीय साहित्यात कोकण प्रदेशाचा उल्लेख '''अपरांत''' किंवा '''अपरान्तक''' या नावाने आढळतो. बौद्ध साहित्य तसेच सम्राट अशोकाच्या शिलालेखांमध्ये अपरांत प्रदेशाचा उल्लेख असून, मौर्य साम्राज्याच्या काळात या प्रदेशाचा प्रशासकीय आणि व्यापारी विकास झाला. याच काळात बौद्ध धर्माचा प्रसार झाल्याचे पुरावे कान्हेरी, कार्ले, भाजे, बेडसे आणि इतर शैलगृहांमधून उपलब्ध होतात.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> मौर्योत्तर काळात सातवाहनांनी कोकणातील व्यापारी मार्ग आणि बंदरांचा विकास केला. त्यानंतर पश्चिम क्षत्रप, अभिर, त्रैकूटक, चालुक्य, राष्ट्रकूट, शिलाहार आणि यादव या राजवंशांनी विविध कालखंडांत कोकणावर राज्य केले. विशेषतः शिलाहार राजवटीत अनेक देवळे, बंदरे, किल्ले आणि नगरांचा विकास झाला, ज्यामुळे कोकणच्या सांस्कृतिक आणि आर्थिक जीवनाला चालना मिळाली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> मध्ययुगात बहामनी, विजयनगर, आदिलशाही, निजामशाही आणि गुजरात सुलतानत यांच्यात कोकणवरील नियंत्रणासाठी संघर्ष झाला. इ.स. १६व्या शतकात पोर्तुगीजांनी वसई, चौल, गोवा आणि किनारपट्टीवरील इतर भागांत आपला प्रभाव वाढविला. या काळात समुद्री व्यापार, ख्रिस्ती मिशनरी कार्य आणि युरोपीय स्थापत्यशैलीचा काही भागांवर प्रभाव पडला.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> १७व्या शतकात छत्रपती शिवाजी महाराजांनी कोकणातील अनेक किल्ले आणि बंदरे आपल्या स्वराज्यात समाविष्ट केली. विजयदुर्ग, सिंधुदुर्ग, सुवर्णदुर्ग, कुलाबा आणि इतर सागरी किल्ल्यांच्या माध्यमातून मराठा आरमाराची उभारणी झाली. सरखेल कान्होजी आंग्रे यांच्या नेतृत्वाखाली मराठा आरमाराने पश्चिम किनारपट्टीवरील सागरी सामर्थ्य अधिक बळकट केले.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> इ.स. १८१८ नंतर कोकण प्रदेश ब्रिटिशांच्या अधिपत्याखाली आला. ब्रिटिश काळात प्रशासकीय पुनर्रचना, महसूल व्यवस्था, रस्ते, बंदरे, रेल्वे आणि शिक्षणसंस्थांचा विकास झाला. याच काळात सामाजिक सुधारणा, आधुनिक शिक्षण आणि मुद्रणसंस्कृतीचा प्रसार होऊन कोकणातील समाजजीवनात लक्षणीय बदल घडून आले.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> स्वातंत्र्यानंतर महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेनंतर कोकण प्रदेशात औद्योगिकीकरण, मत्स्यव्यवसाय, फळबागा, पर्यटन, दळणवळण आणि शिक्षण क्षेत्रात मोठी प्रगती झाली. त्याचबरोबर स्थानिक लोकांनी लोककला, लोकपरंपरा, धार्मिक उत्सव आणि सांस्कृतिक वारसा जतन करण्याचे प्रयत्न सुरू ठेवले. त्यामुळे प्राचीन वारसा आणि आधुनिक परिवर्तन यांचा समन्वय असलेली कोकण संस्कृती आजही महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक ओळखीचा महत्त्वपूर्ण भाग मानली जाते.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> == सामाजिक रचना == {{मुख्य|भावकी|पंचक्रोशी}} कोकणातील सामाजिक रचना ही भौगोलिक परिस्थिती, कृषीप्रधान अर्थव्यवस्था, ग्रामव्यवस्था आणि परस्परावलंबी जीवनपद्धती यांच्या आधारे विकसित झाली. गाव हे सामाजिक संघटनेचे मूलभूत केंद्र असून त्याभोवती कुटुंब, नातेसंबंध, भावकी, पंचक्रोशी, देवस्थान संस्था आणि विविध पारंपरिक व्यवसाय यांवर आधारित समाजजीवन आकाराला आले.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील संयुक्त कुटुंबपद्धतीमुळे परस्पर सहकार्य, सामायिक मालमत्ता, कृषीकार्य आणि सामाजिक जबाबदाऱ्या सामूहिक स्वरूपात पार पाडल्या जात. विवाह, जन्म, मृत्यू, धार्मिक विधी, सण-उत्सव आणि ग्रामकार्य यांमध्ये कुटुंब व नातेसंबंधांना महत्त्वाचे स्थान होते.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> '''भावकी''' ही समान पूर्वजांपासून निर्माण झालेल्या कुटुंबसमूहाची सामाजिक संस्था मानली जात होती. कौटुंबिक वादांचे निवारण, सामाजिक नियमांचे पालन, धार्मिक विधींचे आयोजन आणि परस्पर सहकार्य यांमध्ये भावकीची भूमिका महत्त्वाची होती. अनेक गावांमध्ये भावकी ही सामाजिक एकात्मतेचे प्रभावी माध्यम म्हणून कार्यरत होती.<ref>''भावकी''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> '''पंचक्रोशी''' ही परस्पर संबंध असलेल्या गावांची सामाजिक, धार्मिक आणि सांस्कृतिक संघटना होती. यात्रांचे आयोजन, देवस्थानांचे व्यवस्थापन, सामूहिक निर्णय, नैसर्गिक आपत्तीच्या काळातील सहकार्य आणि सामाजिक प्रश्नांचे निवारण यासाठी पंचक्रोशी व्यवस्था कार्यरत होती.<ref>''पंचक्रोशी''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील ग्रामव्यवस्थेमध्ये पाटील, कुलकर्णी, जोशी, गुरव, सुतार, लोहार, कुंभार, न्हावी, परीट आणि इतर पारंपरिक व्यवसाय करणाऱ्या समाजघटकांनी परस्परावलंबी ग्रामीण अर्थव्यवस्था निर्माण केली होती. बलुतेदारी व अलुतेदारी व्यवस्थेमुळे गावातील विविध सेवा आणि उत्पादनव्यवस्था दीर्घकाळ टिकून राहिली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> धर्म, जात, व्यवसाय आणि स्थानिक परंपरा यांचा सामाजिक जीवनावर प्रभाव असला तरी, समुद्रकिनारी व्यापार, स्थलांतर आणि विविध समाजघटकांच्या सहवासामुळे कोकणात सांस्कृतिक देवाणघेवाणही मोठ्या प्रमाणावर झाली. त्यामुळे स्थानिक परंपरा आणि बाह्य प्रभाव यांचा समन्वय असलेली सामाजिक रचना विकसित झाली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> आधुनिक काळात शिक्षण, औद्योगिकीकरण, नागरीकरण आणि स्थलांतर यांमुळे कोकणातील पारंपरिक सामाजिक रचनेत बदल झाले. संयुक्त कुटुंबपद्धतीचे प्रमाण कमी झाले असले, तरी भावकी, ग्रामदेवता, देवस्थान, जत्रा आणि स्थानिक सांस्कृतिक संस्था यांच्या माध्यमातून सामाजिक ऐक्याची परंपरा अनेक भागांत आजही कायम आहे.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == पारंपरिक जमीन व्यवस्था == {{मुख्य|कोकणातील सामुदायिक जमीन व्यवस्था}} कोकणातील पारंपरिक जमीन व्यवस्था ही भौगोलिक परिस्थिती, कृषीप्रधान जीवनपद्धती आणि सामुदायिक सामाजिक रचनेशी निगडित होती. सह्याद्रीच्या उतारावरील डोंगराळ भूभाग, किनारी खाड्या, नदीखोरे आणि मुसळधार पर्जन्यमान यांमुळे येथे इतर प्रदेशांपेक्षा वेगळी जमीनधारणा आणि शेतीव्यवस्था विकसित झाली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणातील अनेक गावांमध्ये जमीन ही केवळ वैयक्तिक मालमत्ता म्हणून नव्हे, तर सामुदायिक हिताशी संबंधित संसाधन म्हणूनही पाहिली जात असे. शेतीयोग्य जमीन, चराऊ क्षेत्रे, डोंगरउतार, वनक्षेत्र, पाणवठे आणि इतर नैसर्गिक साधनसंपत्तीच्या वापरासाठी स्थानिक प्रथा, ग्रामसभा आणि पारंपरिक नियम अस्तित्वात होते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> ऐतिहासिक काळात गावकी, वतन व्यवस्था, इनाम, देवस्थानांची जमीन आणि सामुदायिक वापरातील क्षेत्रे यांमुळे जमीनधारणेचे विविध प्रकार अस्तित्वात होते. स्थानिक परिस्थितीनुसार त्यांच्या स्वरूपात बदल होत गेले आणि विविध राजवटींमध्ये महसूल व्यवस्थेनुसार त्यांचे नियमन करण्यात आले.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> ग्रामसमाजाच्या सामूहिक हितासाठी काही जमीन देवस्थान, सार्वजनिक उपयोग किंवा सामुदायिक उपक्रमांसाठी राखून ठेवण्याची परंपरा अनेक भागांत आढळते. जलसंधारण, पाणवठ्यांचे संरक्षण, सामूहिक चराई, ग्राममार्ग आणि उत्सवांशी संबंधित जागांचा वापर स्थानिक रूढी व ग्रामसंस्थांच्या माध्यमातून नियंत्रित केला जात असे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> ब्रिटिश काळात महसूल सर्वेक्षण, जमीन मोजणी आणि नवीन कायदेशीर व्यवस्थेमुळे पारंपरिक जमीनधारणेच्या अनेक पद्धतींमध्ये बदल झाले. स्वातंत्र्यानंतर जमीनसुधारणा कायदे, कुळ कायदे, महसूल प्रशासन आणि आधुनिक विकास प्रक्रियेमुळे पारंपरिक व्यवस्थेचे स्वरूप आणखी बदलले; तथापि काही भागांत तिचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक अवशेष आजही दिसून येतात.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणातील पारंपरिक जमीन व्यवस्था ही केवळ कृषी उत्पादनाशी संबंधित नसून स्थानिक समाजरचना, पर्यावरणीय संसाधनांचे व्यवस्थापन आणि सामुदायिक जीवनपद्धतीचा महत्त्वपूर्ण घटक मानली जाते.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> == कृषी संस्कृती == कोकणातील कृषी संस्कृती ही येथील भौगोलिक परिस्थिती, मुसळधार पर्जन्यमान, सुपीक नदीखोरे आणि स्थानिक पारंपरिक ज्ञान यांच्या आधारे विकसित झाली. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यानच्या प्रदेशात नैसर्गिक परिस्थितीनुसार विविध प्रकारच्या शेतीपद्धती विकसित झाल्या असून, कृषी हा स्थानिक अर्थव्यवस्था आणि समाजजीवनाचा प्रमुख आधार राहिला आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> भात हे कोकणातील प्रमुख अन्नधान्य पीक असून, मान्सूनवर आधारित भातशेती ही येथील कृषी संस्कृतीचे मुख्य वैशिष्ट्य मानली जाते. नदीखोरे, खोरी आणि सपाट जमिनींमध्ये भाताची लागवड केली जाते; तर डोंगरउतारांवर स्थानिक परिस्थितीनुसार इतर पिके घेतली जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील बागायती शेतीलाही विशेष महत्त्व आहे. आंबा, काजू, नारळ, सुपारी, फणस, कोकम, मिरी आणि विविध फळझाडांच्या लागवडीमुळे येथील कृषी अर्थव्यवस्थेला विशेष स्वरूप प्राप्त झाले आहे. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील हापूस आंब्याने राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर ओळख मिळवली आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> कृषीशी संबंधित अनेक लोकपरंपरा, श्रद्धा आणि सण कोकणात प्रचलित आहेत. पेरणी, लावणी, कापणी, नवधान्यपूजन, ग्रामदेवतांची पूजा आणि शेताशी निगडित धार्मिक विधी यांमधून कृषी आणि सांस्कृतिक जीवन यांचा घनिष्ठ संबंध दिसून येतो.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> परंपरागत शेतीमध्ये स्थानिक बियाणे, सेंद्रिय खतांचा वापर, पाण्याचे संवर्धन आणि नैसर्गिक संसाधनांशी सुसंगत शेतीपद्धती यांना महत्त्व होते. स्थानिक हवामानाशी जुळवून घेतलेल्या या पद्धतींमुळे कृषी उत्पादनाबरोबरच पर्यावरणीय संतुलन राखण्यास मदत झाली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून आधुनिक कृषितंत्रज्ञान, सुधारित बियाणे, सिंचन, फळबागांचा विस्तार आणि व्यापारी शेती यांमुळे कोकणातील कृषी व्यवस्थेत बदल झाले. त्याचबरोबर ग्रामीण भागातून शहरांकडे स्थलांतर, मजुरांची कमतरता आणि हवामानातील बदल यांमुळे पारंपरिक कृषी व्यवस्थेपुढे नवीन आव्हाने निर्माण झाली आहेत.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील कृषी संस्कृती ही केवळ अन्नउत्पादनापुरती मर्यादित नसून, ती स्थानिक लोकजीवन, खाद्यसंस्कृती, सण-उत्सव, लोकपरंपरा आणि पर्यावरणाशी सुसंगत जीवनपद्धतीचा अविभाज्य भाग मानली जाते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> == पशुपालन == {{मुख्य|कोकणातील पारंपरिक जनावरांचे गोठे}} कोकणातील पशुपालन हे पारंपरिक कृषी व्यवस्थेचा अविभाज्य घटक राहिले आहे. भातशेती, फळबागा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला पूरक म्हणून गायी, बैल, म्हशी, शेळ्या, मेंढ्या आणि कुक्कुटपालन यांचा विकास झाला. कृषी कामे, दुग्धउत्पादन, शेणखताची निर्मिती आणि वाहतूक यांसाठी जनावरांचा उपयोग होत असल्यामुळे ग्रामीण जीवनात त्यांना महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – Agriculture and Animal Husbandry.</ref> कोकणातील पारंपरिक घरांच्या परिसरात किंवा स्वतंत्र जागेत जनावरांसाठी गोठे उभारले जात. स्थानिक हवामान, मुसळधार पाऊस आणि उपलब्ध नैसर्गिक साधनसंपत्ती लक्षात घेऊन दगड, माती, लाकूड, बांबू, कौल आणि गवत यांचा वापर करून गोठ्यांची बांधणी केली जात असे. गोठ्यांची रचना जनावरांचे संरक्षण, वायुवीजन आणि पावसापासून बचाव यांचा विचार करून केली जात होती.<ref>''कोकणातील पारंपरिक जनावरांचे गोठे''.</ref> देशी गाई, कोकणी म्हैस आणि बैल हे शेतीतील प्रमुख पशुधन मानले जात असे. बैलांचा उपयोग नांगरणी, मळणी आणि वाहतुकीसाठी केला जात असे, तर गायी व म्हशींपासून दूध, दही, ताक आणि तूप यांचे उत्पादन होत असे. शेणाचा वापर सेंद्रिय खत, इंधन आणि घरांच्या सारवणासाठीही केला जात असे.<ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, 'पशुपालन'.</ref> कोकणातील पशुपालनाचा स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरांशीही संबंध होता. पोळा, गोवत्स द्वादशी आणि इतर काही स्थानिक उत्सवांमध्ये जनावरांची पूजा करण्याची परंपरा आजही अनेक भागांत आढळते. ग्रामीण समाजात पशुधन हे केवळ आर्थिक साधन नसून कुटुंबाच्या समृद्धीचे आणि उपजीविकेचे प्रतीक मानले जात असे.<ref>महाराष्ट्र विश्वकोश.</ref> हरितक्रांती, यांत्रिकीकरण, दुग्धव्यवसायातील बदल आणि ग्रामीण भागातून होणारे स्थलांतर यांमुळे पारंपरिक पशुपालनाच्या स्वरूपात बदल झाले. तरीही कोकणातील अनेक गावांमध्ये कृषी आणि पशुपालन यांचे परस्परावलंबी नाते आजही कायम असून, स्थानिक जैवविविधता आणि ग्रामीण जीवनपद्धती टिकविण्यात त्याची महत्त्वपूर्ण भूमिका आहे.<ref>पशुसंवर्धन विभाग, महाराष्ट्र शासन.</ref> == पारंपरिक वास्तुकला == कोकणातील पारंपरिक वास्तुकला ही प्रदेशातील मुसळधार पर्जन्यमान, दमट हवामान, डोंगराळ भूभाग आणि स्थानिक नैसर्गिक साधनसंपत्ती यांशी सुसंगतपणे विकसित झाली. निवासस्थाने, देवळे, गोठे, धान्यकोठारे, विहिरी आणि इतर बांधकामांमध्ये स्थानिक गरजा, पर्यावरण आणि उपलब्ध बांधकाम साहित्य यांचा प्रभाव स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील पारंपरिक घरे प्रामुख्याने जांभा दगड, स्थानिक दगड, माती, लाकूड, बांबू, चुन्याचा गिलावा आणि कौल यांच्या साहाय्याने बांधली जात. अतिवृष्टीमुळे घरांना उतार असलेली कौलारू छपरे, लांब कडा आणि पावसाचे पाणी सहज वाहून जाण्याची व्यवस्था केली जाई. घरांभोवती पावसाच्या पाण्याचा निचरा करण्यासाठी विशेष रचना आढळते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> पारंपरिक कोकणी घरामध्ये ओटी, पडवी, माजघर, देवघर, स्वयंपाकघर, धान्य साठविण्याची जागा आणि मागील अंगण अशी कार्यानुसार विभागणी केलेली असे. अनेक घरांच्या मागील बाजूस जनावरांसाठी गोठा, शेतीची अवजारे ठेवण्याची जागा तसेच गवत व सरपण साठविण्याची सोय केली जात असे. ग्रामीण घररचनेत निवास, शेती आणि पशुपालन यांचा परस्परसंबंध स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, रत्नागिरी जिल्हा – Houses.</ref> किनारी भागात नारळ, सुपारी आणि इतर वृक्षांपासून मिळणाऱ्या लाकडाचा वापर बांधकामासाठी केला जाई; तर डोंगराळ भागात जांभा दगड आणि स्थानिक दगडांचा अधिक वापर होत असे. स्थानिक हवामानाशी सुसंगत अशी ही वास्तुशैली घरातील तापमान नियंत्रित ठेवण्यास तसेच पावसापासून संरक्षण करण्यास उपयुक्त ठरत होती.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> धार्मिक वास्तूंमध्ये ग्रामदेवतेची मंदिरे, दीपमाळ, तुळशीवृंदावन, देवऱ्या, तसेच काही भागांत पोर्तुगीज प्रभावाखाली विकसित झालेल्या चर्च आणि वाड्यांची वास्तुरचना आढळते. विशेषतः उत्तर कोकणात पोर्तुगीजकालीन वाडे, कमानी, बाल्कनी आणि शिंपल्यांच्या तावदानांचा वापर झाल्याचे उल्लेख उपलब्ध आहेत. आधुनिक काळात सिमेंट, काँक्रीट आणि नवीन बांधकाम तंत्रज्ञानाचा वापर वाढल्यामुळे पारंपरिक कोकणी घरांच्या बांधकामात लक्षणीय बदल झाले आहेत. तरीही रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड आणि इतर भागांतील अनेक गावे आजही पारंपरिक कोकणी वास्तुकलेचे वैशिष्ट्यपूर्ण स्वरूप जतन करून आहेत. या वास्तुशैलीत स्थानिक पर्यावरणाशी सुसंगत बांधकाम तंत्र, नैसर्गिक वायुवीजन आणि स्थानिक संसाधनांचा समतोल वापर ही वैशिष्ट्ये आजही अभ्यासाचा विषय मानली जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == धार्मिक जीवन == कोकणातील धार्मिक जीवन हे वैदिक, पौराणिक, लोकधार्मिक आणि निसर्गपूजक परंपरांच्या समन्वयातून विकसित झाले आहे. सह्याद्री पर्वतरांग, समुद्रकिनारा, नद्या, देवराया आणि ग्रामजीवन यांशी निगडित श्रद्धांमुळे कोकणातील धार्मिक परंपरांना महाराष्ट्रातील इतर प्रदेशांपेक्षा वेगळे स्वरूप प्राप्त झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Religion''.</ref><ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> कोकणातील प्रत्येक गावाची सामाजिक आणि धार्मिक ओळख प्रामुख्याने '''ग्रामदेवता''' या संकल्पनेभोवती विकसित झालेली दिसून येते. ग्रामदेवतेला गावाची संरक्षक देवता मानले जाते. वार्षिक जत्रा, पालखी, नवसपूर्ती, होम, महाप्रसाद आणि सामुदायिक पूजा या धार्मिक उपक्रमांमध्ये संपूर्ण गावाचा सहभाग असतो. ग्रामदेवतेच्या देवस्थानाचे व्यवस्थापन अनेक ठिकाणी पारंपरिक ग्रामसंस्था किंवा स्थानिक विश्वस्तांकडे असते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – Ratnagiri District.</ref> कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये '''कुलदेवता''' आणि '''कुलदेवी''' यांची उपासना ही कौटुंबिक परंपरेचा महत्त्वाचा भाग आहे. विवाह, मुंज, नामकरण, गृहप्रवेश आणि इतर धार्मिक संस्कारांच्या वेळी कुलदैवताचे दर्शन घेण्याची प्रथा आजही मोठ्या प्रमाणावर प्रचलित आहे. मंगेश, शांतादुर्गा, महालक्ष्मी, भगवती, रवळनाथ, वेतोबा, भैरवनाथ, गणपती, परशुराम आणि इतर अनेक देवतांची उपासना कोकणातील विविध समाजघटकांमध्ये आढळते.<ref>''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, "कुलदैवत".</ref> निसर्गपूजा ही कोकणच्या धार्मिक जीवनातील एक वैशिष्ट्यपूर्ण परंपरा मानली जाते. अनेक गावांमध्ये '''देवराई''' पवित्र मानली जाते आणि तेथील वृक्षतोड, शिकार किंवा इतर हस्तक्षेप पारंपरिक धार्मिक नियमांमुळे निषिद्ध मानले जातात. या श्रद्धेमुळे अनेक भागांतील जैवविविधता आणि स्थानिक परिसंस्थांचे संरक्षण झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, "देवराई".</ref> कोकणात शैव, वैष्णव, शाक्त, गणपत्य, दत्त, नाथ आणि वारकरी संप्रदायांचा प्रभाव विविध कालखंडांत वाढत गेला. मध्ययुगीन काळात संतपरंपरा आणि भक्ती चळवळीमुळे धार्मिक जीवनात सामाजिक समन्वयाची भावना दृढ झाली. आषाढी व कार्तिकी वारी, दत्तजयंती, महाशिवरात्री, रामनवमी, गणेशोत्सव आणि नवरात्र यांसारखे उत्सव आजही मोठ्या प्रमाणावर साजरे केले जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Religion''.</ref> उत्तर कोकणात पोर्तुगीज सत्तेच्या प्रभावामुळे ख्रिस्ती धर्माचा प्रसार झाला. चर्च, चॅपेल, ख्रिस्ती सण आणि धार्मिक वास्तू यांनी विशेषतः वसई, पालघर आणि गोवा परिसरातील सांस्कृतिक जीवनावर प्रभाव टाकला. किनारपट्टीवरील व्यापारामुळे मुस्लिम समाजाचीही वस्ती निर्माण झाली असून मशिदी, दर्गे आणि उरूस या परंपरा स्थानिक धार्मिक जीवनाचा भाग बनल्या.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> कोकणातील धार्मिक जीवनाचा प्रभाव लोककला, लोकसाहित्य, पारंपरिक संगीत, नृत्य, वास्तुकला, कृषी संस्कृती आणि सामाजिक जीवनावर स्पष्टपणे दिसून येतो. त्यामुळे कोकणातील धर्मपरंपरा या केवळ श्रद्धेच्या अभिव्यक्ती नसून त्या या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक अस्मितेचा आणि सामुदायिक जीवनाचा अविभाज्य भाग मानल्या जातात.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == सण व उत्सव == कोकणातील सण व उत्सव हे धार्मिक श्रद्धा, कृषी संस्कृती, समुद्रकिनारी जीवन, ऋतुचक्र आणि स्थानिक लोकपरंपरा यांच्याशी निगडित आहेत. ग्रामदेवता, कुलदैवत, निसर्गपूजा आणि कृषीप्रधान जीवनपद्धती यांच्या प्रभावामुळे कोकणातील अनेक उत्सवांना वैशिष्ट्यपूर्ण स्वरूप प्राप्त झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Religion''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> गणेशोत्सव हा कोकणातील सर्वाधिक महत्त्वाचा सण मानला जातो. घरगुती गणपती, गौरीपूजन, आरत्या, पारंपरिक नैवेद्य आणि विसर्जन या प्रथा ग्रामीण व शहरी भागात मोठ्या प्रमाणावर पाळल्या जातात. कोकणातील अनेक कुटुंबे या काळात आपल्या मूळ गावी एकत्र येण्याची परंपरा आजही जपतात.<ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, "गणेशोत्सव".</ref> शिमगा (होळी) हा कोकणातील पारंपरिक लोकउत्सव असून त्यामध्ये होलिका दहन, धुळवड, पालख्या, ग्रामपरिक्रमा आणि विविध लोककलांचे सादरीकरण केले जाते. अनेक भागांत नमन, दशावतार आणि इतर लोककलांचे आयोजन शिमग्याच्या उत्सवाशी निगडित असते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> कृषी संस्कृतीशी संबंधित काही स्थानिक धार्मिक परंपरा कोकणात आजही जतन झालेल्या आहेत. {{मुख्य|मिरागाची राखण}} मृग नक्षत्रात पावसाची सुरुवात झाल्यानंतर येणाऱ्या अमावास्येला अनेक गावांतील शेतकरी आपल्या शेतात प्रतीकात्मक राखणदाराचे पूजन करतात. या विधीमध्ये शेतकरी कुटुंबातील सर्व सदस्य सहभागी होतात. भरघोस पीक यावे, शेतीचे रोगराई, कीड, वन्यप्राणी आणि नैसर्गिक संकटांपासून संरक्षण व्हावे, तसेच संपूर्ण वर्षभर शेतीची समृद्धी टिकून राहावी, या भावनेतून हा कृषीधार्मिक विधी केला जातो. पारंपरिक कोकणात शेती हेच बहुसंख्य कुटुंबांचे प्रमुख उपजीविकेचे साधन असल्यामुळे या परंपरेला सामाजिक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.<ref>''मिरागाची राखण''.</ref> नवरात्रोत्सव, रामनवमी, महाशिवरात्री, दत्तजयंती, गोकुळाष्टमी, त्रिपुरी पौर्णिमा आणि ग्रामदेवतांच्या वार्षिक जत्रा हे कोकणातील प्रमुख धार्मिक उत्सव आहेत. या उत्सवांमध्ये पालखी, कीर्तन, भजन, महाप्रसाद, पारंपरिक बाजार आणि विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> उत्तर कोकणात ख्रिस्ती समाजात नाताळ, इस्टर आणि चर्च जत्रा, तर मुस्लिम समाजात ईद, बकरीद, मोहरम आणि उरूस हे उत्सव पारंपरिक पद्धतीने साजरे केले जातात. विविध धार्मिक समुदायांतील परस्पर सहभाग ही कोकणातील सामाजिक जीवनाची एक उल्लेखनीय वैशिष्ट्ये मानली जातात.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> कोकणातील सण व उत्सव हे केवळ धार्मिक विधी नसून लोककला, लोकसाहित्य, कृषी, खाद्यसंस्कृती, पारंपरिक पोशाख आणि सामुदायिक जीवन यांचे जतन व संवर्धन करणारे सांस्कृतिक माध्यम मानले जातात.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == लोककला == कोकणातील लोककला ही धार्मिक श्रद्धा, ग्रामसंस्कृती, कृषी जीवन, सागरी परंपरा आणि लोकविश्वास यांच्या संगमातून विकसित झाली आहे. ग्रामदेवतांच्या जत्रा, शिमगा, गणेशोत्सव, गोकुळाष्टमी, नवरात्र तसेच विविध धार्मिक आणि सामाजिक समारंभांमध्ये या लोककलांचे सादरीकरण केले जाते. लोककला ही केवळ मनोरंजनाचे साधन नसून धार्मिक प्रबोधन, लोकशिक्षण, सामुदायिक ऐक्य आणि सांस्कृतिक वारसा जतन करणारे प्रभावी माध्यम मानले जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, ''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter VIII – Art and Culture.</ref> कोकणातील प्रमुख लोककलांमध्ये नमन, दशावतार, शक्तीवाले–तुरेवाले, टिपरी, चित्रकथी, कळसूत्री बाहुल्या, रापण, संकासूर आणि बाळ्या नृत्य यांचा समावेश होतो. या कलांमध्ये संगीत, नृत्य, अभिनय, चित्रकला, कथाकथन आणि लोकश्रद्धा यांचा समन्वय आढळतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> === नमन === {{मुख्य|नमन (लोककला)}} नमन ही कोकणातील भक्तिपर लोकनाट्य परंपरा असून तिचे सादरीकरण मुख्यतः ग्रामजत्रा, शिमगा आणि धार्मिक उत्सवांमध्ये केले जाते. गायन, संवाद, अभिनय, विनोद आणि पौराणिक कथांचे सादरीकरण ही तिची प्रमुख वैशिष्ट्ये आहेत. === दशावतार === दशावतार हे कोकणातील सर्वाधिक प्रसिद्ध लोकनाट्य मानले जाते. भगवान विष्णूच्या दहा अवतारांवरील कथानकांवर आधारित या लोकनाट्यात संगीत, रंगभूषा, मुखवटे, उत्स्फूर्त संवाद आणि नृत्य यांचा संगम दिसून येतो. सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यांमध्ये ही परंपरा विशेषतः विकसित झाली आहे.<ref>रत्नागिरी जिल्हा गॅझेटिअर – Entertainments.</ref> === शक्तीवाले–तुरेवाले === {{मुख्य|शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)}} शक्तीवाले–तुरेवाले ही शक्ती उपासनेशी संबंधित धार्मिक लोककला आहे. देवीच्या जत्रा, ग्रामदेवता उत्सव आणि पारंपरिक धार्मिक विधींमध्ये तिचे सादरीकरण केले जाते. === टिपरी === {{मुख्य|कोकणातील टिपरी परंपरा}} टिपरी हा लाकडी काठ्यांच्या साहाय्याने सादर केला जाणारा पारंपरिक समूहनृत्य प्रकार आहे. गोकुळाष्टमी आणि इतर उत्सवांमध्ये तो विशेषतः सादर केला जातो. काही भागांत गोफ नृत्याचीही परंपरा याचबरोबर आढळते.<ref>रत्नागिरी जिल्हा गॅझेटिअर – Tipri and Goph.</ref> === चित्रकथी === {{मुख्य|चित्रकथी}} चित्रकथी ही कोकणातील विशेषतः सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पिंगुळी गावाशी संबंधित चित्रकला आणि कथाकथन यांचा संगम असलेली लोककला आहे. 'चित्र' आणि 'कथा' या दोन घटकांच्या संयोगातून विकसित झालेल्या या परंपरेत कलाकार रामायण, महाभारत, पुराणकथा आणि स्थानिक आख्यायिका हाताने रंगविलेल्या चित्रांच्या साहाय्याने संगीत व निवेदनासह सादर करतात. ही परंपरा अनेक पिढ्यांपासून चालत आलेली असून पिंगुळी हे तिचे प्रमुख केंद्र मानले जाते. चित्रकथी परंपरेचा संबंध पारंपरिक कथाकथन आणि दृश्यकलेशी असून ती महाराष्ट्राच्या महत्त्वाच्या लोककलांपैकी एक मानली जाते.<ref>''Chitrakathi Painting'', Development Commissioner (Handicrafts), Government of India.</ref><ref>''Chitrakathi Tradition of Pinguli'', Directorate of Government Printing and Stationery, Maharashtra State, 1979.</ref> === कळसूत्री बाहुल्या === {{मुख्य|कळसूत्री बाहुल्या}} कळसूत्री बाहुल्या ही दोऱ्यांच्या साहाय्याने नियंत्रित केल्या जाणाऱ्या पारंपरिक कठपुतळी कलेची कोकणी परंपरा आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पिंगुळी परिसरातील कलाकारांनी ही कला अनेक पिढ्यांपासून जतन केली आहे. रामायण, महाभारत आणि इतर पौराणिक कथांचे सादरीकरण लाकडी बाहुल्या, संगीत, संवाद आणि कथाकथन यांच्या माध्यमातून केले जाते. चित्रकथी आणि कळसूत्री बाहुल्या या दोन्ही परंपरा एकाच सांस्कृतिक परंपरेचा भाग मानल्या जातात आणि त्यांचे जतन करणाऱ्या कलाकारांनी महाराष्ट्राच्या लोकवारशाचे संवर्धन करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे.<ref>World Encyclopedia of Puppetry Arts – India (Maharashtra).</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – Art and Culture.</ref> === रापण === {{मुख्य|रापण}} रापण ही कोकणातील सामूहिक मासेमारीची परंपरा असून ती सागरी जीवनाशी निगडित लोकसंस्कृतीचे प्रतीक मानली जाते. मोठे जाळे सामूहिकरीत्या किनाऱ्यावर ओढताना श्रमगीते, परस्पर सहकार्य आणि पारंपरिक कार्यपद्धती यांचा संगम दिसून येतो. === संकासूर === {{मुख्य|संकासूर}} संकासूर हा शिमगा उत्सवाशी संबंधित लोकनाट्य प्रकार आहे. यात पौराणिक कथानके, विनोदी संवाद, सामाजिक भाष्य आणि पारंपरिक वेशभूषेचा समावेश असतो. === बाळ्या नृत्य === बाळ्या नृत्य हा कोकणातील काही भागांत प्रचलित असलेला पारंपरिक लोकनृत्य प्रकार आहे. ग्रामजत्रा, धार्मिक उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रमांमध्ये त्याचे सादरीकरण केले जाते. कोकणातील लोककला ही या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक ओळखीचा अविभाज्य भाग आहे. शासकीय सांस्कृतिक संस्था, संशोधक, संग्रहालये आणि स्थानिक कलाकार यांच्या प्रयत्नांमुळे या लोककलांचे दस्तऐवजीकरण, संशोधन आणि संवर्धन सुरू असून पिंगुळी येथील चित्रकथी आणि कळसूत्री बाहुल्या परंपरा या संवर्धनाच्या दृष्टीने विशेष महत्त्वाच्या मानल्या जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> === ठाकर आदिवासी कला आंगण === {{मुख्य|ठाकर आदिवासी कला आंगण}} सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पिंगुळी येथे असलेले '''ठाकर आदिवासी कला आंगण''' हे चित्रकथी, कळसूत्री बाहुल्या, चामड्याच्या छाया बाहुल्या, पांगुळ बैल आणि इतर पारंपरिक लोककलांच्या संवर्धनासाठी कार्य करणारे महत्त्वाचे सांस्कृतिक केंद्र आहे. येथे पारंपरिक चित्रे, बाहुल्या, रंगमंच साहित्य, वाद्ये आणि लोककलांशी संबंधित वस्तूंचे संग्रहालय असून कलाकार प्रशिक्षण, संशोधन, प्रात्यक्षिके आणि कार्यशाळांचे आयोजन केले जाते. त्यामुळे हे केंद्र कोकणातील लोककला संवर्धनाचे प्रमुख केंद्र मानले जाते.<ref>Asia InCH – ''Thakar Adivasi Kala Angan''.</ref> == लोकसाहित्य == कोकणातील लोकसाहित्य ही या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक स्मृतीची, लोकपरंपरेची आणि मौखिक ज्ञानपरंपरेची अभिव्यक्ती आहे. पिढ्यान्पिढ्या मौखिक स्वरूपात जतन झालेल्या लोककथा, दंतकथा, आख्यायिका, लोकगीते, ओव्या, उखाणे, म्हणी, कोडी, श्रमगीते, आरत्या, धार्मिक आख्याने आणि लोकविश्वास यांच्या माध्यमातून कोकणातील समाजजीवन, निसर्ग, धर्म, इतिहास, पर्यावरण आणि लोकसंस्कृतीचे दर्शन घडते. लोकसाहित्य हे लिखित इतिहासाच्या पलीकडे जाऊन समाजाच्या सांस्कृतिक स्मृतीचे जतन करणारे महत्त्वाचे माध्यम मानले जाते.<ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32133 |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ |access-date=30 जुलै 2026}}</ref> {{मुख्य|कोकणातील लोककथा}} कोकणातील लोककथांमध्ये ग्रामदेवता, कुलदैवत, देवराई, समुद्र, नद्या, डोंगर, किल्ले, गुहा, प्राचीन मंदिरे, वीरपुरुष, संत, तसेच स्थानिक भूभागाच्या उत्पत्तीविषयीच्या आख्यायिका मोठ्या प्रमाणावर आढळतात. अनेक कथांमध्ये परशुरामाने समुद्र मागे हटवून कोकणभूमी निर्माण केल्याची आख्यायिका, विविध गावांच्या नावांच्या उत्पत्तीच्या कथा, तसेच समुद्रकिनाऱ्यावरील धार्मिक आणि सांस्कृतिक स्थळांशी संबंधित लोकपरंपरा जतन झालेल्या आहेत. या कथांमधून कोकणातील लोकश्रद्धा, नैतिक मूल्ये, सामाजिक संकेत आणि पर्यावरणाशी असलेले नाते प्रतिबिंबित होते.<ref>आजगावकर, सूर्यकांत. ''कोकणातील लोककथा''. स्नेहल प्रकाशन.</ref> {{मुख्य|कोकणातील लोकगीते}} कोकणातील लोकगीतांचा उगम दैनंदिन जीवन, कृषी संस्कृती आणि सागरी जीवनाशी संबंधित आहे. भातलागवड, कापणी, मासेमारी, विवाहसंस्कार, मंगळागौर, गणेशोत्सव, शिमगा, गोकुळाष्टमी आणि इतर सण-उत्सवांच्या निमित्ताने विविध प्रकारची लोकगीते गायली जातात. ओव्या, अंगाईगीते, श्रमगीते, कोळीगीते, आरत्या, गवळणी आणि स्त्रीगीतांमधून श्रमसंस्कृती, निसर्ग, कुटुंबव्यवस्था आणि सामुदायिक जीवनाचे दर्शन घडते.<ref>भागवत, दुर्गा. ''लोकसाहित्याची रूपरेखा''.</ref> {{मुख्य|कोकणातील म्हणी व वाक्प्रचार}} कोकणातील म्हणी, वाक्प्रचार, उखाणे आणि कोडी ही स्थानिक बोलीभाषेची आणि लोकअनुभवाची मौल्यवान परंपरा आहे. पर्जन्य, शेती, समुद्र, व्यापार, कुटुंबव्यवस्था, निसर्ग आणि दैनंदिन व्यवहारांवर आधारित अनेक म्हणी आजही ग्रामीण समाजात प्रचलित आहेत. या म्हणी आणि वाक्प्रचारांतून कोकणातील लोकांचे व्यवहारज्ञान, विनोदबुद्धी, अनुभवसंपन्नता आणि जीवनदृष्टी व्यक्त होते.<ref>मांडे, प्रभाकर. ''लोकसाहित्याचे स्वरूप''.</ref> कोकणातील लोकविश्वासांमध्ये ग्रामदैवतांच्या आख्यायिका, देवराईशी निगडित समजुती, नागपूजा, समुद्राशी संबंधित श्रद्धा, ऋतुचक्र, पर्जन्य, कृषी आणि मासेमारीशी संबंधित पारंपरिक विश्वास यांचा समावेश होतो. या लोकविश्वासांचा संबंध केवळ धार्मिक जीवनाशी नसून पर्यावरण संरक्षण, सामाजिक शिस्त आणि पारंपरिक ज्ञानव्यवस्थेशीही जोडलेला आहे.<ref>आजगावकर, सूर्यकांत. ''कोकणातील लोककथा''.</ref> कोकणातील लोकसाहित्याच्या जतन आणि संशोधनामध्ये दुर्गा भागवत, प्रभाकर मांडे, डॉ. सूर्यकांत आजगावकर यांसह अनेक लोकसाहित्य अभ्यासकांनी महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे. आधुनिक काळात संशोधनग्रंथ, ध्वनिमुद्रण, लोककला महोत्सव, संग्रहालये आणि डिजिटल माध्यमांच्या साहाय्याने या मौखिक परंपरांचे दस्तऐवजीकरण व संवर्धन केले जात आहे. कोकणातील लोकपरंपरांच्या अभ्यासामुळे या प्रदेशाचा सामाजिक, सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक विकास समजून घेण्यास महत्त्वपूर्ण मदत होते.<ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32133 |website=मराठी विश्वकोश |access-date=30 जुलै 2026}}</ref> == भाषा == कोकण हा भाषिकदृष्ट्या अत्यंत वैविध्यपूर्ण प्रदेश मानला जातो. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यान वसलेल्या या प्रदेशात ऐतिहासिक, सामाजिक, व्यापारी आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाणीमुळे अनेक भाषा व बोलीभाषांचा विकास झाला आहे. महाराष्ट्रातील कोकण विभागात प्रमाण मराठीबरोबरच मालवणी, आगरी, कोळी, भंडारी, कुणबी, चित्पावनी, संगमेश्वरी, वाडवळी, ईस्ट इंडियन मराठी, कातकरी आणि ठाकर समाजांच्या बोलीभाषा प्रचलित आहेत. दक्षिण कोकणात मालवणीचा, तर उत्तर कोकणात आगरी, कोळी आणि वाडवळी बोलींचा विशेष प्रभाव आढळतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>मराठी विश्वकोश. "मराठी भाषा".</ref> मराठी ही कोकणातील प्रमुख भाषा असून तिच्या अनेक प्रादेशिक बोली येथे विकसित झाल्या आहेत. या बोलींमध्ये उच्चार, शब्दसंपदा, वाक्यरचना आणि लोकजीवनाशी संबंधित विशेष शब्दप्रयोग आढळतात. भौगोलिक परिस्थिती, व्यवसाय, सामाजिक रचना आणि विविध समाजसमूहांच्या परंपरांमुळे प्रत्येक बोलीने स्वतंत्र भाषिक वैशिष्ट्ये विकसित केली आहेत.<ref>कृ. पा. कुलकर्णी. ''मराठी भाषेचा इतिहास''.</ref> {{मुख्य|मालवणी भाषा}} मालवणी ही दक्षिण कोकणातील प्रमुख बोली असून सिंधुदुर्ग जिल्हा तसेच रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या काही भागांत ती मोठ्या प्रमाणावर बोलली जाते. लोकसाहित्य, दशावतार, नमन, लोकगीते, विनोद आणि नाट्यपरंपरेमुळे मालवणीला स्वतंत्र सांस्कृतिक ओळख प्राप्त झाली आहे. तिच्या शब्दसंपदेवर मराठीबरोबरच कोंकणी आणि पोर्तुगीज भाषेचाही काही प्रमाणात प्रभाव दिसून येतो.<ref>मराठी विश्वकोश. "मालवणी".</ref> {{मुख्य|आगरी बोली}} आगरी समाजाची बोली उत्तर कोकणातील मुंबई, ठाणे, पालघर, रायगड आणि नवी मुंबई परिसरात प्रचलित आहे. शेती, मिठागरे, मासेमारी आणि स्थानिक लोकजीवनाशी संबंधित अनेक पारंपरिक शब्द या बोलीत आढळतात. आगरी लोकगीते, ओव्या आणि लोकनृत्यांमध्ये या बोलीचा प्रभाव विशेषत्वाने दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|वाडवळी बोली}} वाडवळी बोली मुख्यतः पालघर जिल्ह्यातील सोमवंशी क्षत्रिय वाडवळ समाजामध्ये प्रचलित आहे. मराठी, गुजराती आणि पोर्तुगीज संपर्कामुळे या बोलीत अनेक वैशिष्ट्यपूर्ण शब्द आणि भाषिक रूपे विकसित झाली आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|कोळी बोली}} कोळी समाजाच्या विविध उपसमूहांमध्ये प्रचलित असलेल्या कोळी बोलींमध्ये समुद्र, मासेमारी, नौकानयन, हवामान आणि सागरी जीवनाशी संबंधित समृद्ध शब्दसंपदा आढळते. कोळीगीते आणि लोकपरंपरांमधून या बोलींचे सांस्कृतिक महत्त्व अधोरेखित होते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील भाषांवर इतिहासकाळात संस्कृत, प्राकृत, अपभ्रंश, कन्नड, अरबी, फारशी आणि पोर्तुगीज भाषांचा प्रभाव पडला. किनारपट्टीवरील व्यापार, मुस्लिम राजवट, पोर्तुगीज वसाहती आणि युरोपीय संपर्क यांमुळे अनेक परभाषिक शब्द स्थानिक बोलींमध्ये रूढ झाले. विशेषतः खाद्यसंस्कृती, सागरी व्यापार, घरगुती वस्तू, धार्मिक जीवन आणि प्रशासनाशी संबंधित शब्दसंपदेमध्ये हा प्रभाव स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>मराठी विश्वकोश. "मराठी भाषा".</ref><ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> आधुनिक काळात शिक्षण, प्रसारमाध्यमे, शहरीकरण आणि स्थलांतरामुळे प्रमाण मराठीचा वापर वाढला असला तरी कोकणातील पारंपरिक बोलीभाषा लोकसाहित्य, लोककला, धार्मिक परंपरा आणि दैनंदिन व्यवहारांमधून आजही जिवंत आहेत. विविध संशोधन संस्था, विद्यापीठे आणि सांस्कृतिक संघटनांकडून या बोलीभाषांचे दस्तऐवजीकरण, शब्दकोशनिर्मिती आणि संवर्धनाचे कार्य सुरू आहे.<ref>मराठी विश्वकोश. "मराठी भाषा".</ref> == खाद्यसंस्कृती == कोकणातील खाद्यसंस्कृती ही येथील भौगोलिक परिस्थिती, हवामान, कृषी, समुद्रकिनारी जीवन आणि विविध सामाजिक-धार्मिक परंपरांच्या प्रभावातून विकसित झाली आहे. सह्याद्री पर्वतरांग, अरबी समुद्र, विपुल पर्जन्यमान आणि सुपीक जमीन यांमुळे भात, नारळ, काजू, आंबा, फणस, कोकम, सुपारी, मसाले, विविध कडधान्ये तसेच मासे हे येथील आहाराचे प्रमुख घटक बनले आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> {{मुख्य|कोकणातील खाद्यसंस्कृती}} भात हा कोकणातील प्रमुख अन्नघटक असून त्याबरोबर मासे, आमटी, भाजी, लोणची आणि नारळावर आधारित पदार्थांचा समावेश असलेले भोजन सर्वसाधारणपणे आढळते. किनारपट्टीवरील भागात मासेमारी हा प्रमुख व्यवसाय असल्याने सुरमई, बांगडा, पापलेट, रावस, कोळंबी, बोंबील, मांदेली आणि खेकडे यांसारख्या समुद्री खाद्यपदार्थांना विशेष महत्त्व आहे. अंतर्गत भागात भाजीपाला, कडधान्ये आणि दुग्धजन्य पदार्थांचा वापर तुलनेने अधिक प्रमाणात केला जातो.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> {{मुख्य|कोकम}} कोकणातील पाककलेमध्ये नारळाचा विविध प्रकारे उपयोग केला जातो. ओले खोबरे, नारळाचे दूध, खोबरेल तेल आणि भाजलेल्या नारळाचा मसाला हे अनेक पदार्थांचे वैशिष्ट्य आहे. कोकम, चिंच, आंबट फळे, काळा मसाला, हळद, मिरी, धणे, जिरे आणि स्थानिक मसाल्यांच्या वापरामुळे कोकणी खाद्यपदार्थांना वैशिष्ट्यपूर्ण चव प्राप्त होते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> {{मुख्य|मालवणी पाककला}} आंबा, विशेषतः देवगड व रत्‍नागिरी परिसरातील हापूस आंबा, कोकणची जागतिक स्तरावर ओळख निर्माण करणारे कृषी उत्पादन मानले जाते. याशिवाय काजू, फणस, करवंद, जांभूळ, कोकम, आवळा आणि विविध रानफळांचा उपयोग पारंपरिक आहारात तसेच लोणची, सरबते, जॅम, मसाले आणि इतर प्रक्रिया उद्योगांमध्ये केला जातो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|कोळी खाद्यसंस्कृती}} सण-उत्सव आणि धार्मिक परंपरांनुसारही खाद्यसंस्कृतीत विविधता आढळते. गणेशोत्सवात उकडीचे मोदक, नारळी पौर्णिमेला नारळावर आधारित गोड पदार्थ, नागपंचमी, गोकुळाष्टमी, दिवाळी आणि होळीच्या निमित्ताने पारंपरिक पक्वान्ने तयार केली जातात. विविध समाजसमूहांच्या परंपरांनुसार शाकाहारी आणि मांसाहारी अशा दोन्ही प्रकारच्या खाद्यपद्धती विकसित झाल्या आहेत.<ref>मराठी विश्वकोश. "महाराष्ट्राची खाद्यसंस्कृती".</ref> कोकणातील विविध समाजांनी त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायानुसार स्वतंत्र खाद्यपरंपरा विकसित केल्या आहेत. कोळी समाजाची समुद्री खाद्यसंस्कृती, आगरी समाजाचे भात व मासेप्रधान भोजन, तसेच डोंगराळ भागातील आदिवासी समाजाचा रानभाज्या, कंदमुळे, मध आणि वनौषधींवर आधारित आहार या सर्वांनी कोकणच्या खाद्यसंस्कृतीला समृद्ध केले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> आधुनिक काळात पर्यटन, शहरीकरण आणि स्थलांतर यांमुळे कोकणातील पारंपरिक खाद्यपदार्थांना राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय स्तरावर लोकप्रियता मिळाली आहे. कोकणी पाककलेवर आधारित भोजनालये, खाद्य महोत्सव, प्रक्रिया उद्योग आणि भौगोलिक मानांकन (GI) प्राप्त कृषी उत्पादनांमुळे कोकणची खाद्यसंस्कृती आर्थिक आणि सांस्कृतिक दृष्ट्या अधिक महत्त्वाची बनली आहे.<ref>महाराष्ट्र शासन – कृषी व फलोत्पादन विभाग.</ref> == पारंपरिक पोशाख == कोकणातील पारंपरिक पोशाखावर येथील दमट हवामान, भरपूर पर्जन्यमान, कृषिप्रधान जीवनशैली, सागरी व्यवसाय आणि सामाजिक-धार्मिक परंपरांचा प्रभाव दिसून येतो. दैनंदिन वापरातील पोशाख साधे, सुटसुटीत आणि श्रमसुलभ असण्याकडे कल होता; तर सण, उत्सव, विवाह आणि धार्मिक विधींसाठी विशेष प्रकारचे वस्त्र आणि अलंकार परिधान करण्याची परंपरा विकसित झाली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> {{मुख्य|महाराष्ट्राची वेशभूषा}} पारंपरिक पुरुषवेशामध्ये धोतर, अंगरखा, सदरा, बंडी, फेटा किंवा पागोटे, तसेच डोक्यावर रुमाल यांचा समावेश होत असे. किनारपट्टीवरील कोळी, आगरी आणि भंडारी समाजात मासेमारी व शेतीसाठी सोयीस्कर अशा हलक्या वस्त्रांचा वापर प्रचलित होता. धार्मिक समारंभ, ग्रामोत्सव आणि विवाहप्रसंगी स्वच्छ पांढरे धोतर, उपरणे आणि पारंपरिक फेटा परिधान करण्याची प्रथा होती.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> महिलांच्या पारंपरिक पोशाखामध्ये नऊवारी (लुगडे), पाचवारी साडी, चोळी आणि खणाचा वापर होत असे. विविध समाजसमूहांमध्ये साडी नेसण्याच्या पद्धती, रंगसंगती आणि वस्त्रप्रकारांत प्रादेशिक वैविध्य आढळते. शेती, घरगुती कामे आणि दैनंदिन व्यवहारासाठी सोयीस्कर पद्धतीने साडी नेसण्याची प्रथा विशेषतः ग्रामीण भागात दीर्घकाळ टिकून राहिली आहे.<ref>मराठी विश्वकोश. "महाराष्ट्रातील वेशभूषा".</ref> {{मुख्य|नऊवारी साडी}} अलंकारसंस्कृती ही कोकणातील पारंपरिक वेशभूषेचा अविभाज्य भाग मानली जाते. स्त्रिया नथ, मंगळसूत्र, बांगड्या, तोडे, वाकी, पैंजण, कर्णफुले, बुगडी आणि विविध प्रकारचे सोन्या-चांदीचे दागिने परिधान करीत असत. पुरुषांमध्ये अंगठी, कडे आणि धार्मिक प्रतीक म्हणून रुद्राक्ष किंवा तुळशीच्या माळांचा वापर प्रचलित होता. सामाजिक स्थान, आर्थिक परिस्थिती आणि धार्मिक परंपरांनुसार अलंकारांमध्ये विविधता आढळते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> {{मुख्य|महाराष्ट्रीय अलंकार}} कोकणातील विविध समाजसमूहांनी त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायानुसार स्वतंत्र वेशभूषा विकसित केली. कोळी समाजाचे मासेमारीसाठी उपयुक्त पोशाख, आगरी समाजाची श्रमप्रधान वेशभूषा, तसेच आदिवासी समाजातील नैसर्गिक साधनसामग्रीवर आधारित वस्त्रपरंपरा या कोकणच्या सांस्कृतिक वैविध्याचे प्रतीक मानल्या जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> ब्रिटिश काळानंतर शिक्षण, नागरीकरण, औद्योगिकीकरण आणि पाश्चात्त्य पोशाखांच्या प्रभावामुळे पारंपरिक वेशभूषेत बदल झाले. तथापि गणेशोत्सव, गोकुळाष्टमी, शिमगा, विवाहसमारंभ, धार्मिक विधी आणि लोककला सादरीकरणाच्या प्रसंगी पारंपरिक पोशाख आजही अभिमानाने परिधान केला जातो. लोकसंस्कृतीचे संवर्धन करणाऱ्या विविध सांस्कृतिक संस्था आणि लोककला मंडळे पारंपरिक वेशभूषेचे जतन आणि प्रसार करण्यासाठी कार्यरत आहेत.<ref>मराठी विश्वकोश. "लोकसंस्कृती".</ref> == पारंपरिक व्यवसाय == कोकणातील पारंपरिक व्यवसायांची घडण येथील भौगोलिक परिस्थिती, विपुल पर्जन्यमान, सुपीक जमीन, सह्याद्री पर्वतरांग, विस्तीर्ण समुद्रकिनारा आणि नैसर्गिक साधनसंपत्ती यांच्या प्रभावाखाली झाली आहे. शेती, बागायती, मासेमारी, मिठागर, पशुपालन, वनसंपदेवर आधारित व्यवसाय, हस्तकला आणि लघुउद्योग यांनी कोकणच्या आर्थिक व सांस्कृतिक जीवनाला दीर्घकाळ आकार दिला आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> {{मुख्य|महाराष्ट्रातील भात लावणी}} शेती हा कोकणातील प्रमुख पारंपरिक व्यवसाय असून भात हे येथील मुख्य पीक मानले जाते. त्याबरोबरच नाचणी, वरी, कडधान्ये, भाजीपाला आणि स्थानिक फळपिकांची लागवड केली जाते. पारंपरिक शेतीपद्धती, पावसाच्या पाण्यावर अवलंबून असलेली कृषी व्यवस्था आणि सामुदायिक श्रमसंस्कृती ही कोकणातील कृषीजीवनाची वैशिष्ट्ये मानली जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|कोकणातील मत्स्यव्यवसाय}} बागायती हा कोकणच्या अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा भाग आहे. आंबा, काजू, नारळ, सुपारी, फणस, कोकम, मिरी आणि विविध मसाल्यांच्या लागवडीमुळे कोकणला स्वतंत्र कृषी ओळख प्राप्त झाली आहे. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील हापूस आंबा हा भौगोलिक मानांकन (GI) प्राप्त कृषी उत्पादन असून त्याच्या निर्यातीमुळे स्थानिक अर्थव्यवस्थेला मोठा हातभार लागतो.<ref>महाराष्ट्र शासन – कृषी विभाग.</ref> {{मुख्य|कोकणातील शेती}} अरबी समुद्रालगतच्या किनारपट्टीमुळे मासेमारी हा कोकणातील सर्वांत प्राचीन व्यवसायांपैकी एक मानला जातो. कोळी समाजाने पारंपरिक ज्ञानाच्या आधारे समुद्री आणि खाडीतील मासेमारी विकसित केली. सुरमई, बांगडा, पापलेट, रावस, कोळंबी, बोंबील, मांदेली आणि इतर समुद्री मासे स्थानिक अर्थव्यवस्था आणि खाद्यसंस्कृतीचा अविभाज्य भाग आहेत. आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे मत्स्यव्यवसायात बदल झाले असले तरी पारंपरिक मासेमारीची परंपरा अनेक गावांमध्ये आजही टिकून आहे.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> {{मुख्य|हापूस आंबा}} मिठागर हा उत्तर कोकणातील आगरी समाजाचा पारंपरिक व्यवसाय मानला जातो. ठाणे, मुंबई, रायगड आणि पालघर परिसरातील खाडीलगतच्या भागात समुद्राच्या पाण्यापासून मीठ निर्मितीची परंपरा अनेक शतकांपासून अस्तित्वात आहे. या व्यवसायामुळे स्थानिक अर्थव्यवस्था तसेच व्यापाराच्या विकासाला चालना मिळाली.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> {{मुख्य|मिठागर}} कोकणातील वनसंपदेवर आधारित व्यवसायांमध्ये बांबूपासून उपयुक्त वस्तू तयार करणे, लाकूडकाम, मध संकलन, औषधी वनस्पतींचे संकलन, दोरखंड निर्मिती आणि पारंपरिक हस्तकलेचा समावेश होतो. आदिवासी समाजाने जंगलातील उपलब्ध नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा शाश्वत वापर करून स्वतंत्र उपजीविका पद्धती विकसित केली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|कोकणातील काजू उद्योग}} नौकाबांधणी ही कोकणातील किनारी भागातील प्राचीन पारंपरिक कला आणि व्यवसाय मानला जातो. विजयदुर्ग, मालवण, देवगड, दाभोळ, राजापूर आणि इतर बंदरांमध्ये लाकडी होड्या व नौका तयार करण्याची परंपरा दीर्घकाळ अस्तित्वात होती. सागरी व्यापार, मासेमारी आणि किनारी वाहतुकीसाठी या नौकांचा मोठ्या प्रमाणावर उपयोग केला जात असे.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> औद्योगिकीकरण, शहरीकरण, पर्यटन आणि स्थलांतर यांमुळे पारंपरिक व्यवसायांच्या स्वरूपात बदल झाले आहेत. अनेक कुटुंबांनी शिक्षण, सेवा, उद्योग आणि व्यापार क्षेत्राकडे वाटचाल केली असली तरी शेती, बागायती, मत्स्यव्यवसाय, काजू प्रक्रिया, आंबा प्रक्रिया आणि पर्यटनाशी संबंधित व्यवसाय आजही कोकणच्या अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आधार आहेत. पारंपरिक व्यवसायांचे संवर्धन आणि स्थानिक उत्पादनांना बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्यासाठी शासन, सहकारी संस्था आणि स्वयंसेवी संघटनांकडून विविध उपक्रम राबविले जात आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == पर्यावरण व नैसर्गिक वारसा == कोकणचा नैसर्गिक वारसा हा येथील संस्कृती, अर्थव्यवस्था आणि सामाजिक जीवनाचा मूलभूत आधार मानला जातो. पश्चिमेला अरबी समुद्र आणि पूर्वेला सह्याद्री पर्वतरांग यांच्या दरम्यान वसलेल्या या प्रदेशात विपुल पर्जन्यमान, सदाहरित वने, नद्या, खाड्या, समुद्रकिनारे, खारफुटीची जंगले, देवराया आणि समृद्ध जैवविविधता आढळते. या नैसर्गिक संपत्तीमुळे कोकणात स्वतंत्र पर्यावरणीय संस्कृती विकसित झाली असून तिचा प्रभाव कृषी, मत्स्यव्यवसाय, लोककला, लोकसाहित्य, धार्मिक परंपरा आणि खाद्यसंस्कृतीवर स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> {{मुख्य|पश्चिम घाट}} कोकणाच्या पूर्व भागात पसरलेल्या सह्याद्री पर्वतरांगा या पश्चिम घाटाचा अविभाज्य भाग असून त्यांचा समावेश युनेस्कोच्या जागतिक नैसर्गिक वारसा स्थळांमध्ये करण्यात आला आहे. पश्चिम घाट हा जगातील जैवविविधतेच्या महत्त्वपूर्ण प्रदेशांपैकी एक मानला जातो. कोकणातील अनेक नद्यांचे उगमस्थान, जलस्रोत, सदाहरित वने आणि दुर्मीळ वनस्पती व प्राणी यांचे अस्तित्व या पर्वतरांगांशी निगडित आहे.<ref>UNESCO World Heritage Centre. ''Western Ghats''.</ref> {{मुख्य|देवराई}} देवराई ही कोकणातील पारंपरिक पर्यावरण संरक्षण व्यवस्थेचे उत्कृष्ट उदाहरण मानली जाते. ग्रामदैवत किंवा स्थानिक देवतांशी संबंधित पवित्र वनक्षेत्र म्हणून देवरायांचे जतन करण्यात आले आहे. धार्मिक श्रद्धेमुळे या वनक्षेत्रांमध्ये वृक्षतोड आणि शिकार यांवर पारंपरिक निर्बंध पाळले जात असल्याने अनेक दुर्मीळ वनस्पती, औषधी वनस्पती, पक्षी आणि वन्यजीवांचे नैसर्गिक अधिवास आजही सुरक्षित राहिले आहेत.<ref>मराठी विश्वकोश. "देवराई".</ref> {{मुख्य|खारफुटी}} कोकणातील खाड्या आणि नदीमुखांमध्ये विस्तृत प्रमाणात खारफुटीची जंगले आढळतात. ही परिसंस्था किनारपट्टीचे धूपापासून संरक्षण करते, समुद्री जैवविविधतेचे संवर्धन करते आणि अनेक मत्स्यप्रजातींच्या प्रजननासाठी सुरक्षित अधिवास उपलब्ध करून देते. मुंबई, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये खारफुटीचे महत्त्वपूर्ण पट्टे आहेत.<ref>महाराष्ट्र वन विभाग.</ref> कोकणातील नद्या, धबधबे, समुद्रकिनारे, खाड्या आणि बेटे हे येथील पर्यावरणीय वारशाचे महत्त्वाचे घटक आहेत. सावित्री, वशिष्ठी, शास्त्री, जगबुडी, वैतरणा, उल्हास, कुंडलिका आणि तेरेखोल यांसारख्या नद्या कृषी, जलसंपदा आणि स्थानिक जीवनाशी घनिष्ठपणे संबंधित आहेत. गणपतीपुळे, तारकर्ली, वेळणेश्वर, हरिहरेश्वर, दिवेआगर आणि गुहागर यांसारखे समुद्रकिनारे त्यांच्या नैसर्गिक सौंदर्यामुळे आणि पर्यटनामुळे प्रसिद्ध आहेत.<ref>महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळ.</ref> {{मुख्य|कोकणातील जैवविविधता}} कोकणातील जैवविविधतेमध्ये विविध प्रकारचे सस्तन प्राणी, पक्षी, सरपटणारे प्राणी, उभयचर, फुलपाखरे आणि सागरी जीव आढळतात. सदाहरित वनांमध्ये भारतीय गवा, बिबट्या, सांबर, रानडुक्कर, शेकरू, विविध प्रकारचे साप आणि असंख्य पक्षी प्रजातींचे अधिवास आहेत. किनारपट्टी आणि सागरी भागात डॉल्फिन, समुद्री कासव, प्रवाळ परिसंस्था आणि विविध मत्स्यप्रजाती आढळतात. या जैवविविधतेमुळे कोकण हा पर्यावरणीय संशोधन आणि संवर्धनासाठी महत्त्वाचा प्रदेश मानला जातो.<ref>Zoological Survey of India.</ref><ref>Botanical Survey of India.</ref> {{मुख्य|सिंधुदुर्ग सागरी अभयारण्य}} पर्यावरण संवर्धन ही कोकणातील पारंपरिक जीवनपद्धतीचा अविभाज्य भाग राहिली आहे. देवराई, जलस्रोतांचे संरक्षण, पारंपरिक जलव्यवस्थापन, पावसाच्या पाण्याचे संवर्धन, स्थानिक बियाण्यांचे जतन आणि नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा संयमी वापर या परंपरांमुळे पर्यावरणीय समतोल राखण्यास मदत झाली. आधुनिक काळात औद्योगिकीकरण, शहरीकरण, किनारी विकास, खाणकाम, प्रदूषण आणि हवामान बदल यांमुळे या नैसर्गिक वारशास विविध आव्हाने निर्माण झाली असून शासन, स्थानिक समुदाय आणि पर्यावरण संस्थांकडून त्याच्या संवर्धनासाठी विविध उपक्रम राबविले जात आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == आधुनिक काळातील बदल == विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून कोकणातील सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक जीवनात लक्षणीय बदल झाले. शिक्षणाचा प्रसार, वाहतूक व दळणवळणातील सुधारणा, प्रसारमाध्यमांचा विस्तार, शहरीकरण आणि जागतिकीकरण यांच्या प्रभावामुळे पारंपरिक जीवनपद्धतीत बदल घडून आले. त्याचबरोबर प्रादेशिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये जपत आधुनिकतेचा स्वीकार करण्याची प्रवृत्तीही वाढली आहे.<ref>''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter III – ''Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra'', Maharashtra State Gazetteers.</ref>:contentReference[oaicite:0]{index=0} कोकणातून मुंबई महानगर प्रदेश, पुणे तसेच देश-विदेशातील रोजगाराच्या संधींसाठी मोठ्या प्रमाणावर स्थलांतर झाले. या स्थलांतरामुळे अनेक गावांतील लोकसंख्येची रचना, शेती, पारंपरिक व्यवसाय आणि कुटुंबव्यवस्थेत बदल झाले. तथापि गणेशोत्सव, शिमगा, ग्रामदैवतांचे उत्सव, कुलाचार आणि इतर सांस्कृतिक परंपरांच्या निमित्ताने स्थलांतरित कोकणवासी आपल्या मूळ गावांशी सामाजिक आणि सांस्कृतिक संबंध आजही टिकवून आहेत.<ref>''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter III – ''Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra'', Maharashtra State Gazetteers.</ref>:contentReference[oaicite:1]{index=1} कृषी क्षेत्रातही महत्त्वपूर्ण बदल झाले आहेत. पारंपरिक भातशेतीबरोबर आंबा, काजू, नारळ, मसाले, फळबागा आणि एकात्मिक शेतीपद्धतीकडे कल वाढला आहे. कृषी उत्पादनातील मूल्यवर्धन, प्रक्रिया उद्योग आणि बाजारपेठांशी वाढलेला संपर्क यांमुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे स्वरूप बदलत आहे.<ref>अॅग्रोवन. "एकात्मिक शेतीपद्धतीतूनच कोकणाचा शाश्वत विकास".</ref> पर्यटन उद्योगाच्या विस्तारामुळे स्थानिक रोजगार, गृहपर्यटन (Homestay), पारंपरिक खाद्यसंस्कृती, हस्तकला आणि स्थानिक उत्पादनांना नवी बाजारपेठ उपलब्ध झाली आहे. दुसरीकडे किनारी नागरीकरण, पर्यावरणीय ताण, नैसर्गिक संसाधनांवरील वाढता दबाव आणि पारंपरिक वास्तूंचे रूपांतर यांसारखी आव्हानेही निर्माण झाली आहेत. त्यामुळे शाश्वत विकास आणि सांस्कृतिक वारशाचे संवर्धन यांचा समतोल राखण्यावर अधिक भर दिला जात आहे.<ref>''Maharashtra: Land and Its People'', Maharashtra State Gazetteers.</ref>:contentReference[oaicite:2]{index=2} आधुनिक संप्रेषण माध्यमे, डिजिटल तंत्रज्ञान आणि सामाजिक माध्यमांमुळे कोकणातील लोककला, लोकसाहित्य, बोलीभाषा आणि सांस्कृतिक परंपरांचा प्रचार व प्रसार अधिक व्यापक झाला आहे. संशोधक, सांस्कृतिक संस्था आणि स्थानिक समाज यांच्या सहभागातून या वारशाचे जतन आणि दस्तऐवजीकरण करण्याचे प्रयत्नही वाढले आहेत.<ref>बीबीसी मराठी. "कोकणातील सामाजिक बदल" (समकालीन वृत्तविश्लेषण).</ref> == संशोधन व अभ्यास == कोकणचा इतिहास, भूगोल, समाजजीवन, लोकसंस्कृती, भाषा, पुरातत्त्व, पर्यावरण आणि जैवविविधता या विषयांवर विविध शैक्षणिक संस्था, संशोधक आणि शासकीय विभागांकडून सातत्याने संशोधन करण्यात आले आहे. या संशोधनामुळे कोकणच्या सांस्कृतिक वारशाचे दस्तऐवजीकरण, विश्लेषण आणि संवर्धनास महत्त्वाची चालना मिळाली आहे. कोकणच्या इतिहास आणि संस्कृतीच्या अभ्यासासाठी महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, बॉम्बे प्रेसिडेन्सी गॅझेटिअर्स, महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळाची प्रकाशने, महाराष्ट्र शासनाचा मराठी विश्वकोश, तसेच विविध विद्यापीठांचे संशोधनग्रंथ आणि शोधनिबंध हे महत्त्वाचे संदर्भस्रोत मानले जातात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये सापडलेल्या प्रागैतिहासिक कातळशिल्पांमुळे (Petroglyphs) कोकणच्या प्राचीन इतिहासाच्या अभ्यासाला नवी दिशा मिळाली आहे. या शिल्पांचे पुरातत्त्वीय संशोधन भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण (Archaeological Survey of India), महाराष्ट्र शासनाचा पुरातत्त्व व वस्तुसंग्रहालय संचालनालय तसेच विविध संशोधकांकडून करण्यात आले आहे. कोकणच्या लोककला, लोकसाहित्य, लोकसंगीत, बोलीभाषा आणि सामाजिक इतिहासावरही विविध संशोधकांनी स्वतंत्र संशोधन केले असून त्यांचे निष्कर्ष पुस्तके, नियतकालिके आणि संशोधन जर्नल्समधून प्रसिद्ध झाले आहेत. याशिवाय कोकणातील जैवविविधता, किनारी परिसंस्था, खारफुटी, देवराया आणि पश्चिम घाट यांच्या संरक्षणासंदर्भातही अनेक शैक्षणिक अभ्यास प्रकाशित झाले आहेत. आजच्या काळात मुद्रित साहित्याबरोबरच डिजिटल अभिलेखागारे, संशोधन नियतकालिके, शासकीय संकेतस्थळे आणि मुक्त ज्ञानस्रोत यांच्या माध्यमातून कोकणविषयक संशोधन अधिक व्यापक स्वरूपात उपलब्ध होत आहे. <ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref> <ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>मराठी विश्वकोश. महाराष्ट्र शासन.</ref><ref>Archaeological Survey of India (ASI).</ref><ref>महाराष्ट्र शासन, पुरातत्त्व व वस्तुसंग्रहालय संचालनालय.</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} == बाह्य दुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स] * [https://vishwakosh.marathi.gov.in मराठी विश्वकोश] * [https://asi.nic.in Archaeological Survey of India] * [https://whc.unesco.org UNESCO World Heritage Centre] * [https://mahaforest.gov.in महाराष्ट्र वन विभाग] {{कोकण लोकजीवन}} == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[नमन (लोककला)]] * [[शिमगा]] * [[गणेशोत्सव]] * [[पश्चिम घाट]] * [[देवराई]] * [[खारफुटी]] * [[मराठी भाषा]] * [[कोकणी भाषा]] * [[रत्‍नागिरी जिल्हा]] * [[सिंधुदुर्ग जिल्हा]] * [[रायगड जिल्हा]] * [[पालघर जिल्हा]] * [[ठाणे जिल्हा]] [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:महाराष्ट्राची संस्कृती]] [[वर्ग:भारतीय संस्कृती]] [[वर्ग:लोकसंस्कृती]] [[वर्ग:महाराष्ट्र]] nksy8qqgy1vb7wvg0cc6spao9rm92g6 2697926 2697925 2026-07-30T12:37:22Z AdvAnantGholam 172574 2697926 wikitext text/x-wiki {{Infobox | above = कोकण संस्कृती | image = <!-- उदाहरण: Konkan Culture Collage.jpg --> | caption = कोकणातील सांस्कृतिक परंपरांचे दर्शन | header1 = सामान्य माहिती | label2 = प्रदेश | data2 = [[कोकण]] | label3 = देश | data3 = [[भारत]] | label4 = राज्ये | data4 = [[महाराष्ट्र]], [[गोवा]], [[कर्नाटक]] | label5 = प्रमुख भाषा | data5 = [[मराठी भाषा|मराठी]], [[कोकणी भाषा|कोकणी]], [[मालवणी बोली]] | header6 = सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये | label7 = प्रमुख धर्म | data7 = [[हिंदू धर्म]], [[इस्लाम]], [[ख्रिस्ती धर्म]], [[बौद्ध धर्म]] | label8 = प्रमुख सण | data8 = [[गणेशोत्सव]], [[शिमगा]], [[नारळी पौर्णिमा]], [[होळी]] | label9 = प्रमुख लोककला | data9 = [[नमन (लोककला)]], दशावतार (लोकनाट्य), [[शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)]] | label10 = प्रमुख व्यवसाय | data10 = शेती, बागायती, मत्स्यव्यवसाय, काजू व आंबा उत्पादन | label11 = वैशिष्ट्ये | data11 = समुद्रकिनारी संस्कृती, लोकपरंपरा, देवराया, लोकसाहित्य, पारंपरिक वास्तुकला }} '''कोकण संस्कृती''' ही भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील कोकण प्रदेशात विकसित झालेली ऐतिहासिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक परंपरा आहे. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यान पसरलेल्या या प्रदेशाच्या भौगोलिक रचनेमुळे येथे विशिष्ट जीवनपद्धती, लोकपरंपरा आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचा विकास झाला. प्राचीन काळापासून विविध राजसत्तांचा प्रभाव, समुद्री व्यापार, कृषी, मत्स्यव्यवसाय तसेच स्थानिक समाजजीवन यांच्या परस्परसंवादातून कोकणची स्वतंत्र सांस्कृतिक ओळख घडत गेली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.</ref><ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> कोकण संस्कृतीमध्ये सामाजिक रचना, भावकी, पंचक्रोशी, पारंपरिक जमीन व्यवस्था, धार्मिक श्रद्धा, देवस्थान परंपरा, लोककला, लोकसाहित्य, भाषा, खाद्यसंस्कृती, पारंपरिक वास्तुकला, पोशाख, सण-उत्सव आणि पर्यावरणाशी सुसंगत जीवनपद्धती यांचा समावेश होतो. नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा विवेकपूर्ण वापर, स्थानिक ज्ञानपरंपरा आणि सामुदायिक जीवन ही तिची लक्षणीय वैशिष्ट्ये मानली जातात.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> आधुनिक काळात औद्योगिकीकरण, नागरीकरण, स्थलांतर, पर्यटन आणि तांत्रिक बदलांमुळे कोकणच्या पारंपरिक जीवनशैलीत परिवर्तन झाले असले, तरी अनेक सांस्कृतिक परंपरा आजही स्थानिक समाजात जतन झालेल्या आहेत. त्यामुळे कोकण संस्कृती ही महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वारशातील एक महत्त्वपूर्ण घटक मानली जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == व्युत्पत्ती == '''कोकण''' या नावाच्या उत्पत्तीविषयी विविध मते प्रचलित आहेत. प्राचीन भारतीय साहित्य, पुराणे, ताम्रपट, शिलालेख तसेच इतिहास संशोधकांच्या लिखाणात या प्रदेशाचा उल्लेख '''अपरांत''', '''अपरान्तक''', '''कोकण''', '''कोंकण''' आणि '''कोंकणदेश''' अशा विविध नावांनी आढळतो.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> काही संशोधकांच्या मते 'कोकण' हा शब्द संस्कृतमधील ''कोण'' (कोपरा) या संकल्पनेशी संबंधित असून, सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यानच्या अरुंद किनारी प्रदेशासाठी हा शब्द रूढ झाला असावा.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> दुसऱ्या मतानुसार प्राचीन '''अपरांत''' (Aparānta) हा शब्द पश्चिमेकडील सीमाभाग किंवा समुद्रकिनारी प्रदेश दर्शविण्यासाठी वापरला जात असे. कालांतराने या प्रदेशाची राजकीय, भौगोलिक आणि सांस्कृतिक ओळख विकसित होत गेली आणि 'कोकण' हे नाव अधिक प्रचलित झाले.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> मौर्यकालीन सम्राट अशोकाच्या शिलालेखांमध्ये तसेच पुढील सातवाहन, शिलाहार, चालुक्य, यादव आणि इतर राजवंशांच्या अभिलेखांमध्ये पश्चिम किनारपट्टीच्या या प्रदेशाचा उल्लेख विविध नावांनी आढळतो. यावरून 'कोकण' ही संज्ञा दीर्घ ऐतिहासिक प्रक्रियेत विकसित झाल्याचे मानले जाते.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> मराठी, संस्कृत, प्राकृत आणि फारशी साहित्यातही 'कोकण' व 'कोंकण' या दोन्ही रूपांचा वापर आढळतो. आधुनिक काळात 'कोकण' हे नाव महाराष्ट्र, गोवा तसेच कर्नाटकाच्या उत्तरेकडील किनारी प्रदेशाशी संबंधित सांस्कृतिक व भौगोलिक प्रदेशासाठी सर्वसाधारणपणे स्वीकारले गेले आहे.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == भौगोलिक पार्श्वभूमी == कोकण हा भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यान पसरलेला नैसर्गिक किनारी प्रदेश आहे. महाराष्ट्रातील पालघर, मुंबई उपनगर, मुंबई शहर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग हे जिल्हे कोकण विभागात समाविष्ट होतात; तर व्यापक भौगोलिक संकल्पनेनुसार गोवा तसेच कर्नाटकाच्या उत्तर किनारपट्टीचाही समावेश कोकण प्रदेशात केला जातो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, कोकण विभाग.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> सह्याद्री पर्वतरांग, असंख्य नद्या, खाड्या, समुद्रकिनारे, खारफुटीची जंगले आणि दाट अरण्ये ही कोकण प्रदेशाची प्रमुख भौगोलिक वैशिष्ट्ये आहेत. वशिष्ठी, सावित्री, शास्त्री, जगबुडी, वैनगंगा नव्हे तर उल्हास, वैतरणा, कुंडलिका, काळ, तेरेखोल आणि इतर अनेक नद्या पश्चिमेकडे वाहत जाऊन अरबी समुद्राला मिळतात. या नद्यांमुळे सुपीक गाळयुक्त खोरे आणि विस्तृत खाड्यांची निर्मिती झाली आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणात उष्ण व दमट हवामान असून नैर्ऋत्य मान्सूनमुळे मोठ्या प्रमाणावर पर्जन्यवृष्टी होते. मुसळधार पावसामुळे येथील वनसंपदा, जैवविविधता आणि कृषी व्यवस्था समृद्ध झाली आहे. भात, नारळ, सुपारी, आंबा, काजू, फणस आणि विविध मसाल्यांची लागवड येथील हवामानाशी सुसंगतपणे विकसित झाली आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणच्या किनारी भूभागामुळे प्राचीन काळापासून समुद्री व्यापार, बंदरांची उभारणी आणि सागरी दळणवळणाला चालना मिळाली. चौल, दाभोळ, राजापूर, विजयदुर्ग, मालवण, वसई आणि इतर बंदरे विविध कालखंडांत व्यापारी आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाणीची केंद्रे म्हणून विकसित झाली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> या प्रदेशातील भौगोलिक परिस्थितीचा स्थानिक समाजाच्या वास्तुरचनेवर, ग्रामरचनेवर, कृषीपद्धतीवर, मत्स्यव्यवसायावर, खाद्यसंस्कृतीवर, लोककला आणि धार्मिक परंपरांवर दीर्घकालीन प्रभाव पडला आहे. त्यामुळे कोकणची संस्कृती समजून घेण्यासाठी तिची भौगोलिक पार्श्वभूमी हा मूलभूत घटक मानला जातो.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == इतिहास == कोकण प्रदेशाचा इतिहास प्रागैतिहासिक काळापासून सुरू होतो. पुरातत्त्वीय अवशेष, गुहा, शिलालेख, ताम्रपट आणि प्राचीन साहित्य यांच्या आधारे या प्रदेशात प्राचीन काळापासून मानवी वस्ती अस्तित्वात असल्याचे दिसून येते.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> वैदिकोत्तर आणि प्राचीन भारतीय साहित्यात कोकण प्रदेशाचा उल्लेख '''अपरांत''' किंवा '''अपरान्तक''' या नावाने आढळतो. बौद्ध साहित्य तसेच सम्राट अशोकाच्या शिलालेखांमध्ये अपरांत प्रदेशाचा उल्लेख असून, मौर्य साम्राज्याच्या काळात या प्रदेशाचा प्रशासकीय आणि व्यापारी विकास झाला. याच काळात बौद्ध धर्माचा प्रसार झाल्याचे पुरावे कान्हेरी, कार्ले, भाजे, बेडसे आणि इतर शैलगृहांमधून उपलब्ध होतात.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> मौर्योत्तर काळात सातवाहनांनी कोकणातील व्यापारी मार्ग आणि बंदरांचा विकास केला. त्यानंतर पश्चिम क्षत्रप, अभिर, त्रैकूटक, चालुक्य, राष्ट्रकूट, शिलाहार आणि यादव या राजवंशांनी विविध कालखंडांत कोकणावर राज्य केले. विशेषतः शिलाहार राजवटीत अनेक देवळे, बंदरे, किल्ले आणि नगरांचा विकास झाला, ज्यामुळे कोकणच्या सांस्कृतिक आणि आर्थिक जीवनाला चालना मिळाली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> मध्ययुगात बहामनी, विजयनगर, आदिलशाही, निजामशाही आणि गुजरात सुलतानत यांच्यात कोकणवरील नियंत्रणासाठी संघर्ष झाला. इ.स. १६व्या शतकात पोर्तुगीजांनी वसई, चौल, गोवा आणि किनारपट्टीवरील इतर भागांत आपला प्रभाव वाढविला. या काळात समुद्री व्यापार, ख्रिस्ती मिशनरी कार्य आणि युरोपीय स्थापत्यशैलीचा काही भागांवर प्रभाव पडला.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> १७व्या शतकात छत्रपती शिवाजी महाराजांनी कोकणातील अनेक किल्ले आणि बंदरे आपल्या स्वराज्यात समाविष्ट केली. विजयदुर्ग, सिंधुदुर्ग, सुवर्णदुर्ग, कुलाबा आणि इतर सागरी किल्ल्यांच्या माध्यमातून मराठा आरमाराची उभारणी झाली. सरखेल कान्होजी आंग्रे यांच्या नेतृत्वाखाली मराठा आरमाराने पश्चिम किनारपट्टीवरील सागरी सामर्थ्य अधिक बळकट केले.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> इ.स. १८१८ नंतर कोकण प्रदेश ब्रिटिशांच्या अधिपत्याखाली आला. ब्रिटिश काळात प्रशासकीय पुनर्रचना, महसूल व्यवस्था, रस्ते, बंदरे, रेल्वे आणि शिक्षणसंस्थांचा विकास झाला. याच काळात सामाजिक सुधारणा, आधुनिक शिक्षण आणि मुद्रणसंस्कृतीचा प्रसार होऊन कोकणातील समाजजीवनात लक्षणीय बदल घडून आले.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> स्वातंत्र्यानंतर महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेनंतर कोकण प्रदेशात औद्योगिकीकरण, मत्स्यव्यवसाय, फळबागा, पर्यटन, दळणवळण आणि शिक्षण क्षेत्रात मोठी प्रगती झाली. त्याचबरोबर स्थानिक लोकांनी लोककला, लोकपरंपरा, धार्मिक उत्सव आणि सांस्कृतिक वारसा जतन करण्याचे प्रयत्न सुरू ठेवले. त्यामुळे प्राचीन वारसा आणि आधुनिक परिवर्तन यांचा समन्वय असलेली कोकण संस्कृती आजही महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक ओळखीचा महत्त्वपूर्ण भाग मानली जाते.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> == सामाजिक रचना == {{मुख्य|भावकी|पंचक्रोशी}} कोकणातील सामाजिक रचना ही भौगोलिक परिस्थिती, कृषीप्रधान अर्थव्यवस्था, ग्रामव्यवस्था आणि परस्परावलंबी जीवनपद्धती यांच्या आधारे विकसित झाली. गाव हे सामाजिक संघटनेचे मूलभूत केंद्र असून त्याभोवती कुटुंब, नातेसंबंध, भावकी, पंचक्रोशी, देवस्थान संस्था आणि विविध पारंपरिक व्यवसाय यांवर आधारित समाजजीवन आकाराला आले.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील संयुक्त कुटुंबपद्धतीमुळे परस्पर सहकार्य, सामायिक मालमत्ता, कृषीकार्य आणि सामाजिक जबाबदाऱ्या सामूहिक स्वरूपात पार पाडल्या जात. विवाह, जन्म, मृत्यू, धार्मिक विधी, सण-उत्सव आणि ग्रामकार्य यांमध्ये कुटुंब व नातेसंबंधांना महत्त्वाचे स्थान होते.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> '''भावकी''' ही समान पूर्वजांपासून निर्माण झालेल्या कुटुंबसमूहाची सामाजिक संस्था मानली जात होती. कौटुंबिक वादांचे निवारण, सामाजिक नियमांचे पालन, धार्मिक विधींचे आयोजन आणि परस्पर सहकार्य यांमध्ये भावकीची भूमिका महत्त्वाची होती. अनेक गावांमध्ये भावकी ही सामाजिक एकात्मतेचे प्रभावी माध्यम म्हणून कार्यरत होती.<ref>''भावकी''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> '''पंचक्रोशी''' ही परस्पर संबंध असलेल्या गावांची सामाजिक, धार्मिक आणि सांस्कृतिक संघटना होती. यात्रांचे आयोजन, देवस्थानांचे व्यवस्थापन, सामूहिक निर्णय, नैसर्गिक आपत्तीच्या काळातील सहकार्य आणि सामाजिक प्रश्नांचे निवारण यासाठी पंचक्रोशी व्यवस्था कार्यरत होती.<ref>''पंचक्रोशी''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील ग्रामव्यवस्थेमध्ये पाटील, कुलकर्णी, जोशी, गुरव, सुतार, लोहार, कुंभार, न्हावी, परीट आणि इतर पारंपरिक व्यवसाय करणाऱ्या समाजघटकांनी परस्परावलंबी ग्रामीण अर्थव्यवस्था निर्माण केली होती. बलुतेदारी व अलुतेदारी व्यवस्थेमुळे गावातील विविध सेवा आणि उत्पादनव्यवस्था दीर्घकाळ टिकून राहिली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> धर्म, जात, व्यवसाय आणि स्थानिक परंपरा यांचा सामाजिक जीवनावर प्रभाव असला तरी, समुद्रकिनारी व्यापार, स्थलांतर आणि विविध समाजघटकांच्या सहवासामुळे कोकणात सांस्कृतिक देवाणघेवाणही मोठ्या प्रमाणावर झाली. त्यामुळे स्थानिक परंपरा आणि बाह्य प्रभाव यांचा समन्वय असलेली सामाजिक रचना विकसित झाली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> आधुनिक काळात शिक्षण, औद्योगिकीकरण, नागरीकरण आणि स्थलांतर यांमुळे कोकणातील पारंपरिक सामाजिक रचनेत बदल झाले. संयुक्त कुटुंबपद्धतीचे प्रमाण कमी झाले असले, तरी भावकी, ग्रामदेवता, देवस्थान, जत्रा आणि स्थानिक सांस्कृतिक संस्था यांच्या माध्यमातून सामाजिक ऐक्याची परंपरा अनेक भागांत आजही कायम आहे.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == पारंपरिक जमीन व्यवस्था == {{मुख्य|कोकणातील सामुदायिक जमीन व्यवस्था}} कोकणातील पारंपरिक जमीन व्यवस्था ही भौगोलिक परिस्थिती, कृषीप्रधान जीवनपद्धती आणि सामुदायिक सामाजिक रचनेशी निगडित होती. सह्याद्रीच्या उतारावरील डोंगराळ भूभाग, किनारी खाड्या, नदीखोरे आणि मुसळधार पर्जन्यमान यांमुळे येथे इतर प्रदेशांपेक्षा वेगळी जमीनधारणा आणि शेतीव्यवस्था विकसित झाली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणातील अनेक गावांमध्ये जमीन ही केवळ वैयक्तिक मालमत्ता म्हणून नव्हे, तर सामुदायिक हिताशी संबंधित संसाधन म्हणूनही पाहिली जात असे. शेतीयोग्य जमीन, चराऊ क्षेत्रे, डोंगरउतार, वनक्षेत्र, पाणवठे आणि इतर नैसर्गिक साधनसंपत्तीच्या वापरासाठी स्थानिक प्रथा, ग्रामसभा आणि पारंपरिक नियम अस्तित्वात होते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> ऐतिहासिक काळात गावकी, वतन व्यवस्था, इनाम, देवस्थानांची जमीन आणि सामुदायिक वापरातील क्षेत्रे यांमुळे जमीनधारणेचे विविध प्रकार अस्तित्वात होते. स्थानिक परिस्थितीनुसार त्यांच्या स्वरूपात बदल होत गेले आणि विविध राजवटींमध्ये महसूल व्यवस्थेनुसार त्यांचे नियमन करण्यात आले.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> ग्रामसमाजाच्या सामूहिक हितासाठी काही जमीन देवस्थान, सार्वजनिक उपयोग किंवा सामुदायिक उपक्रमांसाठी राखून ठेवण्याची परंपरा अनेक भागांत आढळते. जलसंधारण, पाणवठ्यांचे संरक्षण, सामूहिक चराई, ग्राममार्ग आणि उत्सवांशी संबंधित जागांचा वापर स्थानिक रूढी व ग्रामसंस्थांच्या माध्यमातून नियंत्रित केला जात असे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> ब्रिटिश काळात महसूल सर्वेक्षण, जमीन मोजणी आणि नवीन कायदेशीर व्यवस्थेमुळे पारंपरिक जमीनधारणेच्या अनेक पद्धतींमध्ये बदल झाले. स्वातंत्र्यानंतर जमीनसुधारणा कायदे, कुळ कायदे, महसूल प्रशासन आणि आधुनिक विकास प्रक्रियेमुळे पारंपरिक व्यवस्थेचे स्वरूप आणखी बदलले; तथापि काही भागांत तिचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक अवशेष आजही दिसून येतात.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणातील पारंपरिक जमीन व्यवस्था ही केवळ कृषी उत्पादनाशी संबंधित नसून स्थानिक समाजरचना, पर्यावरणीय संसाधनांचे व्यवस्थापन आणि सामुदायिक जीवनपद्धतीचा महत्त्वपूर्ण घटक मानली जाते.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> == कृषी संस्कृती == कोकणातील कृषी संस्कृती ही येथील भौगोलिक परिस्थिती, मुसळधार पर्जन्यमान, सुपीक नदीखोरे आणि स्थानिक पारंपरिक ज्ञान यांच्या आधारे विकसित झाली. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यानच्या प्रदेशात नैसर्गिक परिस्थितीनुसार विविध प्रकारच्या शेतीपद्धती विकसित झाल्या असून, कृषी हा स्थानिक अर्थव्यवस्था आणि समाजजीवनाचा प्रमुख आधार राहिला आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> भात हे कोकणातील प्रमुख अन्नधान्य पीक असून, मान्सूनवर आधारित भातशेती ही येथील कृषी संस्कृतीचे मुख्य वैशिष्ट्य मानली जाते. नदीखोरे, खोरी आणि सपाट जमिनींमध्ये भाताची लागवड केली जाते; तर डोंगरउतारांवर स्थानिक परिस्थितीनुसार इतर पिके घेतली जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील बागायती शेतीलाही विशेष महत्त्व आहे. आंबा, काजू, नारळ, सुपारी, फणस, कोकम, मिरी आणि विविध फळझाडांच्या लागवडीमुळे येथील कृषी अर्थव्यवस्थेला विशेष स्वरूप प्राप्त झाले आहे. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील हापूस आंब्याने राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर ओळख मिळवली आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> कृषीशी संबंधित अनेक लोकपरंपरा, श्रद्धा आणि सण कोकणात प्रचलित आहेत. पेरणी, लावणी, कापणी, नवधान्यपूजन, ग्रामदेवतांची पूजा आणि शेताशी निगडित धार्मिक विधी यांमधून कृषी आणि सांस्कृतिक जीवन यांचा घनिष्ठ संबंध दिसून येतो.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> परंपरागत शेतीमध्ये स्थानिक बियाणे, सेंद्रिय खतांचा वापर, पाण्याचे संवर्धन आणि नैसर्गिक संसाधनांशी सुसंगत शेतीपद्धती यांना महत्त्व होते. स्थानिक हवामानाशी जुळवून घेतलेल्या या पद्धतींमुळे कृषी उत्पादनाबरोबरच पर्यावरणीय संतुलन राखण्यास मदत झाली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून आधुनिक कृषितंत्रज्ञान, सुधारित बियाणे, सिंचन, फळबागांचा विस्तार आणि व्यापारी शेती यांमुळे कोकणातील कृषी व्यवस्थेत बदल झाले. त्याचबरोबर ग्रामीण भागातून शहरांकडे स्थलांतर, मजुरांची कमतरता आणि हवामानातील बदल यांमुळे पारंपरिक कृषी व्यवस्थेपुढे नवीन आव्हाने निर्माण झाली आहेत.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील कृषी संस्कृती ही केवळ अन्नउत्पादनापुरती मर्यादित नसून, ती स्थानिक लोकजीवन, खाद्यसंस्कृती, सण-उत्सव, लोकपरंपरा आणि पर्यावरणाशी सुसंगत जीवनपद्धतीचा अविभाज्य भाग मानली जाते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> == पशुपालन == {{मुख्य|कोकणातील पारंपरिक जनावरांचे गोठे}} कोकणातील पशुपालन हे पारंपरिक कृषी व्यवस्थेचा अविभाज्य घटक राहिले आहे. भातशेती, फळबागा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला पूरक म्हणून गायी, बैल, म्हशी, शेळ्या, मेंढ्या आणि कुक्कुटपालन यांचा विकास झाला. कृषी कामे, दुग्धउत्पादन, शेणखताची निर्मिती आणि वाहतूक यांसाठी जनावरांचा उपयोग होत असल्यामुळे ग्रामीण जीवनात त्यांना महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – Agriculture and Animal Husbandry.</ref> कोकणातील पारंपरिक घरांच्या परिसरात किंवा स्वतंत्र जागेत जनावरांसाठी गोठे उभारले जात. स्थानिक हवामान, मुसळधार पाऊस आणि उपलब्ध नैसर्गिक साधनसंपत्ती लक्षात घेऊन दगड, माती, लाकूड, बांबू, कौल आणि गवत यांचा वापर करून गोठ्यांची बांधणी केली जात असे. गोठ्यांची रचना जनावरांचे संरक्षण, वायुवीजन आणि पावसापासून बचाव यांचा विचार करून केली जात होती.<ref>''कोकणातील पारंपरिक जनावरांचे गोठे''.</ref> देशी गाई, कोकणी म्हैस आणि बैल हे शेतीतील प्रमुख पशुधन मानले जात असे. बैलांचा उपयोग नांगरणी, मळणी आणि वाहतुकीसाठी केला जात असे, तर गायी व म्हशींपासून दूध, दही, ताक आणि तूप यांचे उत्पादन होत असे. शेणाचा वापर सेंद्रिय खत, इंधन आणि घरांच्या सारवणासाठीही केला जात असे.<ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, 'पशुपालन'.</ref> कोकणातील पशुपालनाचा स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरांशीही संबंध होता. पोळा, गोवत्स द्वादशी आणि इतर काही स्थानिक उत्सवांमध्ये जनावरांची पूजा करण्याची परंपरा आजही अनेक भागांत आढळते. ग्रामीण समाजात पशुधन हे केवळ आर्थिक साधन नसून कुटुंबाच्या समृद्धीचे आणि उपजीविकेचे प्रतीक मानले जात असे.<ref>महाराष्ट्र विश्वकोश.</ref> हरितक्रांती, यांत्रिकीकरण, दुग्धव्यवसायातील बदल आणि ग्रामीण भागातून होणारे स्थलांतर यांमुळे पारंपरिक पशुपालनाच्या स्वरूपात बदल झाले. तरीही कोकणातील अनेक गावांमध्ये कृषी आणि पशुपालन यांचे परस्परावलंबी नाते आजही कायम असून, स्थानिक जैवविविधता आणि ग्रामीण जीवनपद्धती टिकविण्यात त्याची महत्त्वपूर्ण भूमिका आहे.<ref>पशुसंवर्धन विभाग, महाराष्ट्र शासन.</ref> == पारंपरिक वास्तुकला == कोकणातील पारंपरिक वास्तुकला ही प्रदेशातील मुसळधार पर्जन्यमान, दमट हवामान, डोंगराळ भूभाग आणि स्थानिक नैसर्गिक साधनसंपत्ती यांशी सुसंगतपणे विकसित झाली. निवासस्थाने, देवळे, गोठे, धान्यकोठारे, विहिरी आणि इतर बांधकामांमध्ये स्थानिक गरजा, पर्यावरण आणि उपलब्ध बांधकाम साहित्य यांचा प्रभाव स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील पारंपरिक घरे प्रामुख्याने जांभा दगड, स्थानिक दगड, माती, लाकूड, बांबू, चुन्याचा गिलावा आणि कौल यांच्या साहाय्याने बांधली जात. अतिवृष्टीमुळे घरांना उतार असलेली कौलारू छपरे, लांब कडा आणि पावसाचे पाणी सहज वाहून जाण्याची व्यवस्था केली जाई. घरांभोवती पावसाच्या पाण्याचा निचरा करण्यासाठी विशेष रचना आढळते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> पारंपरिक कोकणी घरामध्ये ओटी, पडवी, माजघर, देवघर, स्वयंपाकघर, धान्य साठविण्याची जागा आणि मागील अंगण अशी कार्यानुसार विभागणी केलेली असे. अनेक घरांच्या मागील बाजूस जनावरांसाठी गोठा, शेतीची अवजारे ठेवण्याची जागा तसेच गवत व सरपण साठविण्याची सोय केली जात असे. ग्रामीण घररचनेत निवास, शेती आणि पशुपालन यांचा परस्परसंबंध स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, रत्नागिरी जिल्हा – Houses.</ref> किनारी भागात नारळ, सुपारी आणि इतर वृक्षांपासून मिळणाऱ्या लाकडाचा वापर बांधकामासाठी केला जाई; तर डोंगराळ भागात जांभा दगड आणि स्थानिक दगडांचा अधिक वापर होत असे. स्थानिक हवामानाशी सुसंगत अशी ही वास्तुशैली घरातील तापमान नियंत्रित ठेवण्यास तसेच पावसापासून संरक्षण करण्यास उपयुक्त ठरत होती.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> धार्मिक वास्तूंमध्ये ग्रामदेवतेची मंदिरे, दीपमाळ, तुळशीवृंदावन, देवऱ्या, तसेच काही भागांत पोर्तुगीज प्रभावाखाली विकसित झालेल्या चर्च आणि वाड्यांची वास्तुरचना आढळते. विशेषतः उत्तर कोकणात पोर्तुगीजकालीन वाडे, कमानी, बाल्कनी आणि शिंपल्यांच्या तावदानांचा वापर झाल्याचे उल्लेख उपलब्ध आहेत. आधुनिक काळात सिमेंट, काँक्रीट आणि नवीन बांधकाम तंत्रज्ञानाचा वापर वाढल्यामुळे पारंपरिक कोकणी घरांच्या बांधकामात लक्षणीय बदल झाले आहेत. तरीही रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड आणि इतर भागांतील अनेक गावे आजही पारंपरिक कोकणी वास्तुकलेचे वैशिष्ट्यपूर्ण स्वरूप जतन करून आहेत. या वास्तुशैलीत स्थानिक पर्यावरणाशी सुसंगत बांधकाम तंत्र, नैसर्गिक वायुवीजन आणि स्थानिक संसाधनांचा समतोल वापर ही वैशिष्ट्ये आजही अभ्यासाचा विषय मानली जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == धार्मिक जीवन == कोकणातील धार्मिक जीवन हे वैदिक, पौराणिक, लोकधार्मिक आणि निसर्गपूजक परंपरांच्या समन्वयातून विकसित झाले आहे. सह्याद्री पर्वतरांग, समुद्रकिनारा, नद्या, देवराया आणि ग्रामजीवन यांशी निगडित श्रद्धांमुळे कोकणातील धार्मिक परंपरांना महाराष्ट्रातील इतर प्रदेशांपेक्षा वेगळे स्वरूप प्राप्त झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Religion''.</ref><ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> कोकणातील प्रत्येक गावाची सामाजिक आणि धार्मिक ओळख प्रामुख्याने '''ग्रामदेवता''' या संकल्पनेभोवती विकसित झालेली दिसून येते. ग्रामदेवतेला गावाची संरक्षक देवता मानले जाते. वार्षिक जत्रा, पालखी, नवसपूर्ती, होम, महाप्रसाद आणि सामुदायिक पूजा या धार्मिक उपक्रमांमध्ये संपूर्ण गावाचा सहभाग असतो. ग्रामदेवतेच्या देवस्थानाचे व्यवस्थापन अनेक ठिकाणी पारंपरिक ग्रामसंस्था किंवा स्थानिक विश्वस्तांकडे असते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – Ratnagiri District.</ref> कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये '''कुलदेवता''' आणि '''कुलदेवी''' यांची उपासना ही कौटुंबिक परंपरेचा महत्त्वाचा भाग आहे. विवाह, मुंज, नामकरण, गृहप्रवेश आणि इतर धार्मिक संस्कारांच्या वेळी कुलदैवताचे दर्शन घेण्याची प्रथा आजही मोठ्या प्रमाणावर प्रचलित आहे. मंगेश, शांतादुर्गा, महालक्ष्मी, भगवती, रवळनाथ, वेतोबा, भैरवनाथ, गणपती, परशुराम आणि इतर अनेक देवतांची उपासना कोकणातील विविध समाजघटकांमध्ये आढळते.<ref>''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, "कुलदैवत".</ref> निसर्गपूजा ही कोकणच्या धार्मिक जीवनातील एक वैशिष्ट्यपूर्ण परंपरा मानली जाते. अनेक गावांमध्ये '''देवराई''' पवित्र मानली जाते आणि तेथील वृक्षतोड, शिकार किंवा इतर हस्तक्षेप पारंपरिक धार्मिक नियमांमुळे निषिद्ध मानले जातात. या श्रद्धेमुळे अनेक भागांतील जैवविविधता आणि स्थानिक परिसंस्थांचे संरक्षण झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, "देवराई".</ref> कोकणात शैव, वैष्णव, शाक्त, गणपत्य, दत्त, नाथ आणि वारकरी संप्रदायांचा प्रभाव विविध कालखंडांत वाढत गेला. मध्ययुगीन काळात संतपरंपरा आणि भक्ती चळवळीमुळे धार्मिक जीवनात सामाजिक समन्वयाची भावना दृढ झाली. आषाढी व कार्तिकी वारी, दत्तजयंती, महाशिवरात्री, रामनवमी, गणेशोत्सव आणि नवरात्र यांसारखे उत्सव आजही मोठ्या प्रमाणावर साजरे केले जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Religion''.</ref> उत्तर कोकणात पोर्तुगीज सत्तेच्या प्रभावामुळे ख्रिस्ती धर्माचा प्रसार झाला. चर्च, चॅपेल, ख्रिस्ती सण आणि धार्मिक वास्तू यांनी विशेषतः वसई, पालघर आणि गोवा परिसरातील सांस्कृतिक जीवनावर प्रभाव टाकला. किनारपट्टीवरील व्यापारामुळे मुस्लिम समाजाचीही वस्ती निर्माण झाली असून मशिदी, दर्गे आणि उरूस या परंपरा स्थानिक धार्मिक जीवनाचा भाग बनल्या.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> कोकणातील धार्मिक जीवनाचा प्रभाव लोककला, लोकसाहित्य, पारंपरिक संगीत, नृत्य, वास्तुकला, कृषी संस्कृती आणि सामाजिक जीवनावर स्पष्टपणे दिसून येतो. त्यामुळे कोकणातील धर्मपरंपरा या केवळ श्रद्धेच्या अभिव्यक्ती नसून त्या या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक अस्मितेचा आणि सामुदायिक जीवनाचा अविभाज्य भाग मानल्या जातात.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == सण व उत्सव == कोकणातील सण व उत्सव हे धार्मिक श्रद्धा, कृषी संस्कृती, समुद्रकिनारी जीवन, ऋतुचक्र आणि स्थानिक लोकपरंपरा यांच्याशी निगडित आहेत. ग्रामदेवता, कुलदैवत, निसर्गपूजा आणि कृषीप्रधान जीवनपद्धती यांच्या प्रभावामुळे कोकणातील अनेक उत्सवांना वैशिष्ट्यपूर्ण स्वरूप प्राप्त झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Religion''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> गणेशोत्सव हा कोकणातील सर्वाधिक महत्त्वाचा सण मानला जातो. घरगुती गणपती, गौरीपूजन, आरत्या, पारंपरिक नैवेद्य आणि विसर्जन या प्रथा ग्रामीण व शहरी भागात मोठ्या प्रमाणावर पाळल्या जातात. कोकणातील अनेक कुटुंबे या काळात आपल्या मूळ गावी एकत्र येण्याची परंपरा आजही जपतात.<ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, "गणेशोत्सव".</ref> शिमगा (होळी) हा कोकणातील पारंपरिक लोकउत्सव असून त्यामध्ये होलिका दहन, धुळवड, पालख्या, ग्रामपरिक्रमा आणि विविध लोककलांचे सादरीकरण केले जाते. अनेक भागांत नमन, दशावतार आणि इतर लोककलांचे आयोजन शिमग्याच्या उत्सवाशी निगडित असते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> कृषी संस्कृतीशी संबंधित काही स्थानिक धार्मिक परंपरा कोकणात आजही जतन झालेल्या आहेत. {{मुख्य|मिरागाची राखण}} मृग नक्षत्रात पावसाची सुरुवात झाल्यानंतर येणाऱ्या अमावास्येला अनेक गावांतील शेतकरी आपल्या शेतात प्रतीकात्मक राखणदाराचे पूजन करतात. या विधीमध्ये शेतकरी कुटुंबातील सर्व सदस्य सहभागी होतात. भरघोस पीक यावे, शेतीचे रोगराई, कीड, वन्यप्राणी आणि नैसर्गिक संकटांपासून संरक्षण व्हावे, तसेच संपूर्ण वर्षभर शेतीची समृद्धी टिकून राहावी, या भावनेतून हा कृषीधार्मिक विधी केला जातो. पारंपरिक कोकणात शेती हेच बहुसंख्य कुटुंबांचे प्रमुख उपजीविकेचे साधन असल्यामुळे या परंपरेला सामाजिक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.<ref>''मिरागाची राखण''.</ref> नवरात्रोत्सव, रामनवमी, महाशिवरात्री, दत्तजयंती, गोकुळाष्टमी, त्रिपुरी पौर्णिमा आणि ग्रामदेवतांच्या वार्षिक जत्रा हे कोकणातील प्रमुख धार्मिक उत्सव आहेत. या उत्सवांमध्ये पालखी, कीर्तन, भजन, महाप्रसाद, पारंपरिक बाजार आणि विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> उत्तर कोकणात ख्रिस्ती समाजात नाताळ, इस्टर आणि चर्च जत्रा, तर मुस्लिम समाजात ईद, बकरीद, मोहरम आणि उरूस हे उत्सव पारंपरिक पद्धतीने साजरे केले जातात. विविध धार्मिक समुदायांतील परस्पर सहभाग ही कोकणातील सामाजिक जीवनाची एक उल्लेखनीय वैशिष्ट्ये मानली जातात.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> कोकणातील सण व उत्सव हे केवळ धार्मिक विधी नसून लोककला, लोकसाहित्य, कृषी, खाद्यसंस्कृती, पारंपरिक पोशाख आणि सामुदायिक जीवन यांचे जतन व संवर्धन करणारे सांस्कृतिक माध्यम मानले जातात.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == लोककला == कोकणातील लोककला ही धार्मिक श्रद्धा, ग्रामसंस्कृती, कृषी जीवन, सागरी परंपरा आणि लोकविश्वास यांच्या संगमातून विकसित झाली आहे. ग्रामदेवतांच्या जत्रा, शिमगा, गणेशोत्सव, गोकुळाष्टमी, नवरात्र तसेच विविध धार्मिक आणि सामाजिक समारंभांमध्ये या लोककलांचे सादरीकरण केले जाते. लोककला ही केवळ मनोरंजनाचे साधन नसून धार्मिक प्रबोधन, लोकशिक्षण, सामुदायिक ऐक्य आणि सांस्कृतिक वारसा जतन करणारे प्रभावी माध्यम मानले जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, ''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter VIII – Art and Culture.</ref> कोकणातील प्रमुख लोककलांमध्ये नमन, दशावतार, शक्तीवाले–तुरेवाले, टिपरी, चित्रकथी, कळसूत्री बाहुल्या, रापण, संकासूर आणि बाळ्या नृत्य यांचा समावेश होतो. या कलांमध्ये संगीत, नृत्य, अभिनय, चित्रकला, कथाकथन आणि लोकश्रद्धा यांचा समन्वय आढळतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> === नमन === {{मुख्य|नमन (लोककला)}} नमन ही कोकणातील भक्तिपर लोकनाट्य परंपरा असून तिचे सादरीकरण मुख्यतः ग्रामजत्रा, शिमगा आणि धार्मिक उत्सवांमध्ये केले जाते. गायन, संवाद, अभिनय, विनोद आणि पौराणिक कथांचे सादरीकरण ही तिची प्रमुख वैशिष्ट्ये आहेत. === दशावतार === दशावतार हे कोकणातील सर्वाधिक प्रसिद्ध लोकनाट्य मानले जाते. भगवान विष्णूच्या दहा अवतारांवरील कथानकांवर आधारित या लोकनाट्यात संगीत, रंगभूषा, मुखवटे, उत्स्फूर्त संवाद आणि नृत्य यांचा संगम दिसून येतो. सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यांमध्ये ही परंपरा विशेषतः विकसित झाली आहे.<ref>रत्नागिरी जिल्हा गॅझेटिअर – Entertainments.</ref> === शक्तीवाले–तुरेवाले === {{मुख्य|शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)}} शक्तीवाले–तुरेवाले ही शक्ती उपासनेशी संबंधित धार्मिक लोककला आहे. देवीच्या जत्रा, ग्रामदेवता उत्सव आणि पारंपरिक धार्मिक विधींमध्ये तिचे सादरीकरण केले जाते. === टिपरी === {{मुख्य|कोकणातील टिपरी परंपरा}} टिपरी हा लाकडी काठ्यांच्या साहाय्याने सादर केला जाणारा पारंपरिक समूहनृत्य प्रकार आहे. गोकुळाष्टमी आणि इतर उत्सवांमध्ये तो विशेषतः सादर केला जातो. काही भागांत गोफ नृत्याचीही परंपरा याचबरोबर आढळते.<ref>रत्नागिरी जिल्हा गॅझेटिअर – Tipri and Goph.</ref> === चित्रकथी === {{मुख्य|चित्रकथी}} चित्रकथी ही कोकणातील विशेषतः सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पिंगुळी गावाशी संबंधित चित्रकला आणि कथाकथन यांचा संगम असलेली लोककला आहे. 'चित्र' आणि 'कथा' या दोन घटकांच्या संयोगातून विकसित झालेल्या या परंपरेत कलाकार रामायण, महाभारत, पुराणकथा आणि स्थानिक आख्यायिका हाताने रंगविलेल्या चित्रांच्या साहाय्याने संगीत व निवेदनासह सादर करतात. ही परंपरा अनेक पिढ्यांपासून चालत आलेली असून पिंगुळी हे तिचे प्रमुख केंद्र मानले जाते. चित्रकथी परंपरेचा संबंध पारंपरिक कथाकथन आणि दृश्यकलेशी असून ती महाराष्ट्राच्या महत्त्वाच्या लोककलांपैकी एक मानली जाते.<ref>''Chitrakathi Painting'', Development Commissioner (Handicrafts), Government of India.</ref><ref>''Chitrakathi Tradition of Pinguli'', Directorate of Government Printing and Stationery, Maharashtra State, 1979.</ref> === कळसूत्री बाहुल्या === {{मुख्य|कळसूत्री बाहुल्या}} कळसूत्री बाहुल्या ही दोऱ्यांच्या साहाय्याने नियंत्रित केल्या जाणाऱ्या पारंपरिक कठपुतळी कलेची कोकणी परंपरा आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पिंगुळी परिसरातील कलाकारांनी ही कला अनेक पिढ्यांपासून जतन केली आहे. रामायण, महाभारत आणि इतर पौराणिक कथांचे सादरीकरण लाकडी बाहुल्या, संगीत, संवाद आणि कथाकथन यांच्या माध्यमातून केले जाते. चित्रकथी आणि कळसूत्री बाहुल्या या दोन्ही परंपरा एकाच सांस्कृतिक परंपरेचा भाग मानल्या जातात आणि त्यांचे जतन करणाऱ्या कलाकारांनी महाराष्ट्राच्या लोकवारशाचे संवर्धन करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे.<ref>World Encyclopedia of Puppetry Arts – India (Maharashtra).</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – Art and Culture.</ref> === रापण === {{मुख्य|रापण}} रापण ही कोकणातील सामूहिक मासेमारीची परंपरा असून ती सागरी जीवनाशी निगडित लोकसंस्कृतीचे प्रतीक मानली जाते. मोठे जाळे सामूहिकरीत्या किनाऱ्यावर ओढताना श्रमगीते, परस्पर सहकार्य आणि पारंपरिक कार्यपद्धती यांचा संगम दिसून येतो. === संकासूर === {{मुख्य|संकासूर}} संकासूर हा शिमगा उत्सवाशी संबंधित लोकनाट्य प्रकार आहे. यात पौराणिक कथानके, विनोदी संवाद, सामाजिक भाष्य आणि पारंपरिक वेशभूषेचा समावेश असतो. === बाळ्या नृत्य === बाळ्या नृत्य हा कोकणातील काही भागांत प्रचलित असलेला पारंपरिक लोकनृत्य प्रकार आहे. ग्रामजत्रा, धार्मिक उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रमांमध्ये त्याचे सादरीकरण केले जाते. कोकणातील लोककला ही या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक ओळखीचा अविभाज्य भाग आहे. शासकीय सांस्कृतिक संस्था, संशोधक, संग्रहालये आणि स्थानिक कलाकार यांच्या प्रयत्नांमुळे या लोककलांचे दस्तऐवजीकरण, संशोधन आणि संवर्धन सुरू असून पिंगुळी येथील चित्रकथी आणि कळसूत्री बाहुल्या परंपरा या संवर्धनाच्या दृष्टीने विशेष महत्त्वाच्या मानल्या जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> === ठाकर आदिवासी कला आंगण === {{मुख्य|ठाकर आदिवासी कला आंगण}} सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पिंगुळी येथे असलेले '''ठाकर आदिवासी कला आंगण''' हे चित्रकथी, कळसूत्री बाहुल्या, चामड्याच्या छाया बाहुल्या, पांगुळ बैल आणि इतर पारंपरिक लोककलांच्या संवर्धनासाठी कार्य करणारे महत्त्वाचे सांस्कृतिक केंद्र आहे. येथे पारंपरिक चित्रे, बाहुल्या, रंगमंच साहित्य, वाद्ये आणि लोककलांशी संबंधित वस्तूंचे संग्रहालय असून कलाकार प्रशिक्षण, संशोधन, प्रात्यक्षिके आणि कार्यशाळांचे आयोजन केले जाते. त्यामुळे हे केंद्र कोकणातील लोककला संवर्धनाचे प्रमुख केंद्र मानले जाते.<ref>Asia InCH – ''Thakar Adivasi Kala Angan''.</ref> == लोकसाहित्य == कोकणातील लोकसाहित्य ही या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक स्मृतीची, लोकपरंपरेची आणि मौखिक ज्ञानपरंपरेची अभिव्यक्ती आहे. पिढ्यान्पिढ्या मौखिक स्वरूपात जतन झालेल्या लोककथा, दंतकथा, आख्यायिका, लोकगीते, ओव्या, उखाणे, म्हणी, कोडी, श्रमगीते, आरत्या, धार्मिक आख्याने आणि लोकविश्वास यांच्या माध्यमातून कोकणातील समाजजीवन, निसर्ग, धर्म, इतिहास, पर्यावरण आणि लोकसंस्कृतीचे दर्शन घडते. लोकसाहित्य हे लिखित इतिहासाच्या पलीकडे जाऊन समाजाच्या सांस्कृतिक स्मृतीचे जतन करणारे महत्त्वाचे माध्यम मानले जाते.<ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32133 |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ |access-date=30 जुलै 2026}}</ref> {{मुख्य|कोकणातील लोककथा}} कोकणातील लोककथांमध्ये ग्रामदेवता, कुलदैवत, देवराई, समुद्र, नद्या, डोंगर, किल्ले, गुहा, प्राचीन मंदिरे, वीरपुरुष, संत, तसेच स्थानिक भूभागाच्या उत्पत्तीविषयीच्या आख्यायिका मोठ्या प्रमाणावर आढळतात. अनेक कथांमध्ये परशुरामाने समुद्र मागे हटवून कोकणभूमी निर्माण केल्याची आख्यायिका, विविध गावांच्या नावांच्या उत्पत्तीच्या कथा, तसेच समुद्रकिनाऱ्यावरील धार्मिक आणि सांस्कृतिक स्थळांशी संबंधित लोकपरंपरा जतन झालेल्या आहेत. या कथांमधून कोकणातील लोकश्रद्धा, नैतिक मूल्ये, सामाजिक संकेत आणि पर्यावरणाशी असलेले नाते प्रतिबिंबित होते.<ref>आजगावकर, सूर्यकांत. ''कोकणातील लोककथा''. स्नेहल प्रकाशन.</ref> {{मुख्य|कोकणातील लोकगीते}} कोकणातील लोकगीतांचा उगम दैनंदिन जीवन, कृषी संस्कृती आणि सागरी जीवनाशी संबंधित आहे. भातलागवड, कापणी, मासेमारी, विवाहसंस्कार, मंगळागौर, गणेशोत्सव, शिमगा, गोकुळाष्टमी आणि इतर सण-उत्सवांच्या निमित्ताने विविध प्रकारची लोकगीते गायली जातात. ओव्या, अंगाईगीते, श्रमगीते, कोळीगीते, आरत्या, गवळणी आणि स्त्रीगीतांमधून श्रमसंस्कृती, निसर्ग, कुटुंबव्यवस्था आणि सामुदायिक जीवनाचे दर्शन घडते.<ref>भागवत, दुर्गा. ''लोकसाहित्याची रूपरेखा''.</ref> {{मुख्य|कोकणातील म्हणी व वाक्प्रचार}} कोकणातील म्हणी, वाक्प्रचार, उखाणे आणि कोडी ही स्थानिक बोलीभाषेची आणि लोकअनुभवाची मौल्यवान परंपरा आहे. पर्जन्य, शेती, समुद्र, व्यापार, कुटुंबव्यवस्था, निसर्ग आणि दैनंदिन व्यवहारांवर आधारित अनेक म्हणी आजही ग्रामीण समाजात प्रचलित आहेत. या म्हणी आणि वाक्प्रचारांतून कोकणातील लोकांचे व्यवहारज्ञान, विनोदबुद्धी, अनुभवसंपन्नता आणि जीवनदृष्टी व्यक्त होते.<ref>मांडे, प्रभाकर. ''लोकसाहित्याचे स्वरूप''.</ref> कोकणातील लोकविश्वासांमध्ये ग्रामदैवतांच्या आख्यायिका, देवराईशी निगडित समजुती, नागपूजा, समुद्राशी संबंधित श्रद्धा, ऋतुचक्र, पर्जन्य, कृषी आणि मासेमारीशी संबंधित पारंपरिक विश्वास यांचा समावेश होतो. या लोकविश्वासांचा संबंध केवळ धार्मिक जीवनाशी नसून पर्यावरण संरक्षण, सामाजिक शिस्त आणि पारंपरिक ज्ञानव्यवस्थेशीही जोडलेला आहे.<ref>आजगावकर, सूर्यकांत. ''कोकणातील लोककथा''.</ref> कोकणातील लोकसाहित्याच्या जतन आणि संशोधनामध्ये दुर्गा भागवत, प्रभाकर मांडे, डॉ. सूर्यकांत आजगावकर यांसह अनेक लोकसाहित्य अभ्यासकांनी महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे. आधुनिक काळात संशोधनग्रंथ, ध्वनिमुद्रण, लोककला महोत्सव, संग्रहालये आणि डिजिटल माध्यमांच्या साहाय्याने या मौखिक परंपरांचे दस्तऐवजीकरण व संवर्धन केले जात आहे. कोकणातील लोकपरंपरांच्या अभ्यासामुळे या प्रदेशाचा सामाजिक, सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक विकास समजून घेण्यास महत्त्वपूर्ण मदत होते.<ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32133 |website=मराठी विश्वकोश |access-date=30 जुलै 2026}}</ref> == भाषा == कोकण हा भाषिकदृष्ट्या अत्यंत वैविध्यपूर्ण प्रदेश मानला जातो. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यान वसलेल्या या प्रदेशात ऐतिहासिक, सामाजिक, व्यापारी आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाणीमुळे अनेक भाषा व बोलीभाषांचा विकास झाला आहे. महाराष्ट्रातील कोकण विभागात प्रमाण मराठीबरोबरच मालवणी, आगरी, कोळी, भंडारी, कुणबी, चित्पावनी, संगमेश्वरी, वाडवळी, ईस्ट इंडियन मराठी, कातकरी आणि ठाकर समाजांच्या बोलीभाषा प्रचलित आहेत. दक्षिण कोकणात मालवणीचा, तर उत्तर कोकणात आगरी, कोळी आणि वाडवळी बोलींचा विशेष प्रभाव आढळतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>मराठी विश्वकोश. "मराठी भाषा".</ref> मराठी ही कोकणातील प्रमुख भाषा असून तिच्या अनेक प्रादेशिक बोली येथे विकसित झाल्या आहेत. या बोलींमध्ये उच्चार, शब्दसंपदा, वाक्यरचना आणि लोकजीवनाशी संबंधित विशेष शब्दप्रयोग आढळतात. भौगोलिक परिस्थिती, व्यवसाय, सामाजिक रचना आणि विविध समाजसमूहांच्या परंपरांमुळे प्रत्येक बोलीने स्वतंत्र भाषिक वैशिष्ट्ये विकसित केली आहेत.<ref>कृ. पा. कुलकर्णी. ''मराठी भाषेचा इतिहास''.</ref> {{मुख्य|मालवणी भाषा}} मालवणी ही दक्षिण कोकणातील प्रमुख बोली असून सिंधुदुर्ग जिल्हा तसेच रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या काही भागांत ती मोठ्या प्रमाणावर बोलली जाते. लोकसाहित्य, दशावतार, नमन, लोकगीते, विनोद आणि नाट्यपरंपरेमुळे मालवणीला स्वतंत्र सांस्कृतिक ओळख प्राप्त झाली आहे. तिच्या शब्दसंपदेवर मराठीबरोबरच कोंकणी आणि पोर्तुगीज भाषेचाही काही प्रमाणात प्रभाव दिसून येतो.<ref>मराठी विश्वकोश. "मालवणी".</ref> {{मुख्य|आगरी बोली}} आगरी समाजाची बोली उत्तर कोकणातील मुंबई, ठाणे, पालघर, रायगड आणि नवी मुंबई परिसरात प्रचलित आहे. शेती, मिठागरे, मासेमारी आणि स्थानिक लोकजीवनाशी संबंधित अनेक पारंपरिक शब्द या बोलीत आढळतात. आगरी लोकगीते, ओव्या आणि लोकनृत्यांमध्ये या बोलीचा प्रभाव विशेषत्वाने दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|वाडवळी बोली}} वाडवळी बोली मुख्यतः पालघर जिल्ह्यातील सोमवंशी क्षत्रिय वाडवळ समाजामध्ये प्रचलित आहे. मराठी, गुजराती आणि पोर्तुगीज संपर्कामुळे या बोलीत अनेक वैशिष्ट्यपूर्ण शब्द आणि भाषिक रूपे विकसित झाली आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|कोळी बोली}} कोळी समाजाच्या विविध उपसमूहांमध्ये प्रचलित असलेल्या कोळी बोलींमध्ये समुद्र, मासेमारी, नौकानयन, हवामान आणि सागरी जीवनाशी संबंधित समृद्ध शब्दसंपदा आढळते. कोळीगीते आणि लोकपरंपरांमधून या बोलींचे सांस्कृतिक महत्त्व अधोरेखित होते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील भाषांवर इतिहासकाळात संस्कृत, प्राकृत, अपभ्रंश, कन्नड, अरबी, फारशी आणि पोर्तुगीज भाषांचा प्रभाव पडला. किनारपट्टीवरील व्यापार, मुस्लिम राजवट, पोर्तुगीज वसाहती आणि युरोपीय संपर्क यांमुळे अनेक परभाषिक शब्द स्थानिक बोलींमध्ये रूढ झाले. विशेषतः खाद्यसंस्कृती, सागरी व्यापार, घरगुती वस्तू, धार्मिक जीवन आणि प्रशासनाशी संबंधित शब्दसंपदेमध्ये हा प्रभाव स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>मराठी विश्वकोश. "मराठी भाषा".</ref><ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> आधुनिक काळात शिक्षण, प्रसारमाध्यमे, शहरीकरण आणि स्थलांतरामुळे प्रमाण मराठीचा वापर वाढला असला तरी कोकणातील पारंपरिक बोलीभाषा लोकसाहित्य, लोककला, धार्मिक परंपरा आणि दैनंदिन व्यवहारांमधून आजही जिवंत आहेत. विविध संशोधन संस्था, विद्यापीठे आणि सांस्कृतिक संघटनांकडून या बोलीभाषांचे दस्तऐवजीकरण, शब्दकोशनिर्मिती आणि संवर्धनाचे कार्य सुरू आहे.<ref>मराठी विश्वकोश. "मराठी भाषा".</ref> == खाद्यसंस्कृती == कोकणातील खाद्यसंस्कृती ही येथील भौगोलिक परिस्थिती, हवामान, कृषी, समुद्रकिनारी जीवन आणि विविध सामाजिक-धार्मिक परंपरांच्या प्रभावातून विकसित झाली आहे. सह्याद्री पर्वतरांग, अरबी समुद्र, विपुल पर्जन्यमान आणि सुपीक जमीन यांमुळे भात, नारळ, काजू, आंबा, फणस, कोकम, सुपारी, मसाले, विविध कडधान्ये तसेच मासे हे येथील आहाराचे प्रमुख घटक बनले आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> {{मुख्य|कोकणातील खाद्यसंस्कृती}} भात हा कोकणातील प्रमुख अन्नघटक असून त्याबरोबर मासे, आमटी, भाजी, लोणची आणि नारळावर आधारित पदार्थांचा समावेश असलेले भोजन सर्वसाधारणपणे आढळते. किनारपट्टीवरील भागात मासेमारी हा प्रमुख व्यवसाय असल्याने सुरमई, बांगडा, पापलेट, रावस, कोळंबी, बोंबील, मांदेली आणि खेकडे यांसारख्या समुद्री खाद्यपदार्थांना विशेष महत्त्व आहे. अंतर्गत भागात भाजीपाला, कडधान्ये आणि दुग्धजन्य पदार्थांचा वापर तुलनेने अधिक प्रमाणात केला जातो.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> {{मुख्य|कोकम}} कोकणातील पाककलेमध्ये नारळाचा विविध प्रकारे उपयोग केला जातो. ओले खोबरे, नारळाचे दूध, खोबरेल तेल आणि भाजलेल्या नारळाचा मसाला हे अनेक पदार्थांचे वैशिष्ट्य आहे. कोकम, चिंच, आंबट फळे, काळा मसाला, हळद, मिरी, धणे, जिरे आणि स्थानिक मसाल्यांच्या वापरामुळे कोकणी खाद्यपदार्थांना वैशिष्ट्यपूर्ण चव प्राप्त होते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> {{मुख्य|मालवणी पाककला}} आंबा, विशेषतः देवगड व रत्‍नागिरी परिसरातील हापूस आंबा, कोकणची जागतिक स्तरावर ओळख निर्माण करणारे कृषी उत्पादन मानले जाते. याशिवाय काजू, फणस, करवंद, जांभूळ, कोकम, आवळा आणि विविध रानफळांचा उपयोग पारंपरिक आहारात तसेच लोणची, सरबते, जॅम, मसाले आणि इतर प्रक्रिया उद्योगांमध्ये केला जातो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|कोळी खाद्यसंस्कृती}} सण-उत्सव आणि धार्मिक परंपरांनुसारही खाद्यसंस्कृतीत विविधता आढळते. गणेशोत्सवात उकडीचे मोदक, नारळी पौर्णिमेला नारळावर आधारित गोड पदार्थ, नागपंचमी, गोकुळाष्टमी, दिवाळी आणि होळीच्या निमित्ताने पारंपरिक पक्वान्ने तयार केली जातात. विविध समाजसमूहांच्या परंपरांनुसार शाकाहारी आणि मांसाहारी अशा दोन्ही प्रकारच्या खाद्यपद्धती विकसित झाल्या आहेत.<ref>मराठी विश्वकोश. "महाराष्ट्राची खाद्यसंस्कृती".</ref> कोकणातील विविध समाजांनी त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायानुसार स्वतंत्र खाद्यपरंपरा विकसित केल्या आहेत. कोळी समाजाची समुद्री खाद्यसंस्कृती, आगरी समाजाचे भात व मासेप्रधान भोजन, तसेच डोंगराळ भागातील आदिवासी समाजाचा रानभाज्या, कंदमुळे, मध आणि वनौषधींवर आधारित आहार या सर्वांनी कोकणच्या खाद्यसंस्कृतीला समृद्ध केले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> आधुनिक काळात पर्यटन, शहरीकरण आणि स्थलांतर यांमुळे कोकणातील पारंपरिक खाद्यपदार्थांना राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय स्तरावर लोकप्रियता मिळाली आहे. कोकणी पाककलेवर आधारित भोजनालये, खाद्य महोत्सव, प्रक्रिया उद्योग आणि भौगोलिक मानांकन (GI) प्राप्त कृषी उत्पादनांमुळे कोकणची खाद्यसंस्कृती आर्थिक आणि सांस्कृतिक दृष्ट्या अधिक महत्त्वाची बनली आहे.<ref>महाराष्ट्र शासन – कृषी व फलोत्पादन विभाग.</ref> == पारंपरिक पोशाख == कोकणातील पारंपरिक पोशाखावर येथील दमट हवामान, भरपूर पर्जन्यमान, कृषिप्रधान जीवनशैली, सागरी व्यवसाय आणि सामाजिक-धार्मिक परंपरांचा प्रभाव दिसून येतो. दैनंदिन वापरातील पोशाख साधे, सुटसुटीत आणि श्रमसुलभ असण्याकडे कल होता; तर सण, उत्सव, विवाह आणि धार्मिक विधींसाठी विशेष प्रकारचे वस्त्र आणि अलंकार परिधान करण्याची परंपरा विकसित झाली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> {{मुख्य|महाराष्ट्राची वेशभूषा}} पारंपरिक पुरुषवेशामध्ये धोतर, अंगरखा, सदरा, बंडी, फेटा किंवा पागोटे, तसेच डोक्यावर रुमाल यांचा समावेश होत असे. किनारपट्टीवरील कोळी, आगरी आणि भंडारी समाजात मासेमारी व शेतीसाठी सोयीस्कर अशा हलक्या वस्त्रांचा वापर प्रचलित होता. धार्मिक समारंभ, ग्रामोत्सव आणि विवाहप्रसंगी स्वच्छ पांढरे धोतर, उपरणे आणि पारंपरिक फेटा परिधान करण्याची प्रथा होती.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> महिलांच्या पारंपरिक पोशाखामध्ये नऊवारी (लुगडे), पाचवारी साडी, चोळी आणि खणाचा वापर होत असे. विविध समाजसमूहांमध्ये साडी नेसण्याच्या पद्धती, रंगसंगती आणि वस्त्रप्रकारांत प्रादेशिक वैविध्य आढळते. शेती, घरगुती कामे आणि दैनंदिन व्यवहारासाठी सोयीस्कर पद्धतीने साडी नेसण्याची प्रथा विशेषतः ग्रामीण भागात दीर्घकाळ टिकून राहिली आहे.<ref>मराठी विश्वकोश. "महाराष्ट्रातील वेशभूषा".</ref> {{मुख्य|नऊवारी साडी}} अलंकारसंस्कृती ही कोकणातील पारंपरिक वेशभूषेचा अविभाज्य भाग मानली जाते. स्त्रिया नथ, मंगळसूत्र, बांगड्या, तोडे, वाकी, पैंजण, कर्णफुले, बुगडी आणि विविध प्रकारचे सोन्या-चांदीचे दागिने परिधान करीत असत. पुरुषांमध्ये अंगठी, कडे आणि धार्मिक प्रतीक म्हणून रुद्राक्ष किंवा तुळशीच्या माळांचा वापर प्रचलित होता. सामाजिक स्थान, आर्थिक परिस्थिती आणि धार्मिक परंपरांनुसार अलंकारांमध्ये विविधता आढळते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> {{मुख्य|महाराष्ट्रीय अलंकार}} कोकणातील विविध समाजसमूहांनी त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायानुसार स्वतंत्र वेशभूषा विकसित केली. कोळी समाजाचे मासेमारीसाठी उपयुक्त पोशाख, आगरी समाजाची श्रमप्रधान वेशभूषा, तसेच आदिवासी समाजातील नैसर्गिक साधनसामग्रीवर आधारित वस्त्रपरंपरा या कोकणच्या सांस्कृतिक वैविध्याचे प्रतीक मानल्या जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> ब्रिटिश काळानंतर शिक्षण, नागरीकरण, औद्योगिकीकरण आणि पाश्चात्त्य पोशाखांच्या प्रभावामुळे पारंपरिक वेशभूषेत बदल झाले. तथापि गणेशोत्सव, गोकुळाष्टमी, शिमगा, विवाहसमारंभ, धार्मिक विधी आणि लोककला सादरीकरणाच्या प्रसंगी पारंपरिक पोशाख आजही अभिमानाने परिधान केला जातो. लोकसंस्कृतीचे संवर्धन करणाऱ्या विविध सांस्कृतिक संस्था आणि लोककला मंडळे पारंपरिक वेशभूषेचे जतन आणि प्रसार करण्यासाठी कार्यरत आहेत.<ref>मराठी विश्वकोश. "लोकसंस्कृती".</ref> == पारंपरिक व्यवसाय == कोकणातील पारंपरिक व्यवसायांची घडण येथील भौगोलिक परिस्थिती, विपुल पर्जन्यमान, सुपीक जमीन, सह्याद्री पर्वतरांग, विस्तीर्ण समुद्रकिनारा आणि नैसर्गिक साधनसंपत्ती यांच्या प्रभावाखाली झाली आहे. शेती, बागायती, मासेमारी, मिठागर, पशुपालन, वनसंपदेवर आधारित व्यवसाय, हस्तकला आणि लघुउद्योग यांनी कोकणच्या आर्थिक व सांस्कृतिक जीवनाला दीर्घकाळ आकार दिला आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> {{मुख्य|महाराष्ट्रातील भात लावणी}} शेती हा कोकणातील प्रमुख पारंपरिक व्यवसाय असून भात हे येथील मुख्य पीक मानले जाते. त्याबरोबरच नाचणी, वरी, कडधान्ये, भाजीपाला आणि स्थानिक फळपिकांची लागवड केली जाते. पारंपरिक शेतीपद्धती, पावसाच्या पाण्यावर अवलंबून असलेली कृषी व्यवस्था आणि सामुदायिक श्रमसंस्कृती ही कोकणातील कृषीजीवनाची वैशिष्ट्ये मानली जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|कोकणातील मत्स्यव्यवसाय}} बागायती हा कोकणच्या अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा भाग आहे. आंबा, काजू, नारळ, सुपारी, फणस, कोकम, मिरी आणि विविध मसाल्यांच्या लागवडीमुळे कोकणला स्वतंत्र कृषी ओळख प्राप्त झाली आहे. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील हापूस आंबा हा भौगोलिक मानांकन (GI) प्राप्त कृषी उत्पादन असून त्याच्या निर्यातीमुळे स्थानिक अर्थव्यवस्थेला मोठा हातभार लागतो.<ref>महाराष्ट्र शासन – कृषी विभाग.</ref> {{मुख्य|कोकणातील शेती}} अरबी समुद्रालगतच्या किनारपट्टीमुळे मासेमारी हा कोकणातील सर्वांत प्राचीन व्यवसायांपैकी एक मानला जातो. कोळी समाजाने पारंपरिक ज्ञानाच्या आधारे समुद्री आणि खाडीतील मासेमारी विकसित केली. सुरमई, बांगडा, पापलेट, रावस, कोळंबी, बोंबील, मांदेली आणि इतर समुद्री मासे स्थानिक अर्थव्यवस्था आणि खाद्यसंस्कृतीचा अविभाज्य भाग आहेत. आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे मत्स्यव्यवसायात बदल झाले असले तरी पारंपरिक मासेमारीची परंपरा अनेक गावांमध्ये आजही टिकून आहे.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> {{मुख्य|हापूस आंबा}} मिठागर हा उत्तर कोकणातील आगरी समाजाचा पारंपरिक व्यवसाय मानला जातो. ठाणे, मुंबई, रायगड आणि पालघर परिसरातील खाडीलगतच्या भागात समुद्राच्या पाण्यापासून मीठ निर्मितीची परंपरा अनेक शतकांपासून अस्तित्वात आहे. या व्यवसायामुळे स्थानिक अर्थव्यवस्था तसेच व्यापाराच्या विकासाला चालना मिळाली.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> {{मुख्य|मिठागर}} कोकणातील वनसंपदेवर आधारित व्यवसायांमध्ये बांबूपासून उपयुक्त वस्तू तयार करणे, लाकूडकाम, मध संकलन, औषधी वनस्पतींचे संकलन, दोरखंड निर्मिती आणि पारंपरिक हस्तकलेचा समावेश होतो. आदिवासी समाजाने जंगलातील उपलब्ध नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा शाश्वत वापर करून स्वतंत्र उपजीविका पद्धती विकसित केली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|कोकणातील काजू उद्योग}} नौकाबांधणी ही कोकणातील किनारी भागातील प्राचीन पारंपरिक कला आणि व्यवसाय मानला जातो. विजयदुर्ग, मालवण, देवगड, दाभोळ, राजापूर आणि इतर बंदरांमध्ये लाकडी होड्या व नौका तयार करण्याची परंपरा दीर्घकाळ अस्तित्वात होती. सागरी व्यापार, मासेमारी आणि किनारी वाहतुकीसाठी या नौकांचा मोठ्या प्रमाणावर उपयोग केला जात असे.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> औद्योगिकीकरण, शहरीकरण, पर्यटन आणि स्थलांतर यांमुळे पारंपरिक व्यवसायांच्या स्वरूपात बदल झाले आहेत. अनेक कुटुंबांनी शिक्षण, सेवा, उद्योग आणि व्यापार क्षेत्राकडे वाटचाल केली असली तरी शेती, बागायती, मत्स्यव्यवसाय, काजू प्रक्रिया, आंबा प्रक्रिया आणि पर्यटनाशी संबंधित व्यवसाय आजही कोकणच्या अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आधार आहेत. पारंपरिक व्यवसायांचे संवर्धन आणि स्थानिक उत्पादनांना बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्यासाठी शासन, सहकारी संस्था आणि स्वयंसेवी संघटनांकडून विविध उपक्रम राबविले जात आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == पर्यावरण व नैसर्गिक वारसा == कोकणचा नैसर्गिक वारसा हा येथील संस्कृती, अर्थव्यवस्था आणि सामाजिक जीवनाचा मूलभूत आधार मानला जातो. पश्चिमेला अरबी समुद्र आणि पूर्वेला सह्याद्री पर्वतरांग यांच्या दरम्यान वसलेल्या या प्रदेशात विपुल पर्जन्यमान, सदाहरित वने, नद्या, खाड्या, समुद्रकिनारे, खारफुटीची जंगले, देवराया आणि समृद्ध जैवविविधता आढळते. या नैसर्गिक संपत्तीमुळे कोकणात स्वतंत्र पर्यावरणीय संस्कृती विकसित झाली असून तिचा प्रभाव कृषी, मत्स्यव्यवसाय, लोककला, लोकसाहित्य, धार्मिक परंपरा आणि खाद्यसंस्कृतीवर स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> {{मुख्य|पश्चिम घाट}} कोकणाच्या पूर्व भागात पसरलेल्या सह्याद्री पर्वतरांगा या पश्चिम घाटाचा अविभाज्य भाग असून त्यांचा समावेश युनेस्कोच्या जागतिक नैसर्गिक वारसा स्थळांमध्ये करण्यात आला आहे. पश्चिम घाट हा जगातील जैवविविधतेच्या महत्त्वपूर्ण प्रदेशांपैकी एक मानला जातो. कोकणातील अनेक नद्यांचे उगमस्थान, जलस्रोत, सदाहरित वने आणि दुर्मीळ वनस्पती व प्राणी यांचे अस्तित्व या पर्वतरांगांशी निगडित आहे.<ref>UNESCO World Heritage Centre. ''Western Ghats''.</ref> {{मुख्य|देवराई}} देवराई ही कोकणातील पारंपरिक पर्यावरण संरक्षण व्यवस्थेचे उत्कृष्ट उदाहरण मानली जाते. ग्रामदैवत किंवा स्थानिक देवतांशी संबंधित पवित्र वनक्षेत्र म्हणून देवरायांचे जतन करण्यात आले आहे. धार्मिक श्रद्धेमुळे या वनक्षेत्रांमध्ये वृक्षतोड आणि शिकार यांवर पारंपरिक निर्बंध पाळले जात असल्याने अनेक दुर्मीळ वनस्पती, औषधी वनस्पती, पक्षी आणि वन्यजीवांचे नैसर्गिक अधिवास आजही सुरक्षित राहिले आहेत.<ref>मराठी विश्वकोश. "देवराई".</ref> {{मुख्य|खारफुटी}} कोकणातील खाड्या आणि नदीमुखांमध्ये विस्तृत प्रमाणात खारफुटीची जंगले आढळतात. ही परिसंस्था किनारपट्टीचे धूपापासून संरक्षण करते, समुद्री जैवविविधतेचे संवर्धन करते आणि अनेक मत्स्यप्रजातींच्या प्रजननासाठी सुरक्षित अधिवास उपलब्ध करून देते. मुंबई, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये खारफुटीचे महत्त्वपूर्ण पट्टे आहेत.<ref>महाराष्ट्र वन विभाग.</ref> कोकणातील नद्या, धबधबे, समुद्रकिनारे, खाड्या आणि बेटे हे येथील पर्यावरणीय वारशाचे महत्त्वाचे घटक आहेत. सावित्री, वशिष्ठी, शास्त्री, जगबुडी, वैतरणा, उल्हास, कुंडलिका आणि तेरेखोल यांसारख्या नद्या कृषी, जलसंपदा आणि स्थानिक जीवनाशी घनिष्ठपणे संबंधित आहेत. गणपतीपुळे, तारकर्ली, वेळणेश्वर, हरिहरेश्वर, दिवेआगर आणि गुहागर यांसारखे समुद्रकिनारे त्यांच्या नैसर्गिक सौंदर्यामुळे आणि पर्यटनामुळे प्रसिद्ध आहेत.<ref>महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळ.</ref> {{मुख्य|कोकणातील जैवविविधता}} कोकणातील जैवविविधतेमध्ये विविध प्रकारचे सस्तन प्राणी, पक्षी, सरपटणारे प्राणी, उभयचर, फुलपाखरे आणि सागरी जीव आढळतात. सदाहरित वनांमध्ये भारतीय गवा, बिबट्या, सांबर, रानडुक्कर, शेकरू, विविध प्रकारचे साप आणि असंख्य पक्षी प्रजातींचे अधिवास आहेत. किनारपट्टी आणि सागरी भागात डॉल्फिन, समुद्री कासव, प्रवाळ परिसंस्था आणि विविध मत्स्यप्रजाती आढळतात. या जैवविविधतेमुळे कोकण हा पर्यावरणीय संशोधन आणि संवर्धनासाठी महत्त्वाचा प्रदेश मानला जातो.<ref>Zoological Survey of India.</ref><ref>Botanical Survey of India.</ref> {{मुख्य|सिंधुदुर्ग सागरी अभयारण्य}} पर्यावरण संवर्धन ही कोकणातील पारंपरिक जीवनपद्धतीचा अविभाज्य भाग राहिली आहे. देवराई, जलस्रोतांचे संरक्षण, पारंपरिक जलव्यवस्थापन, पावसाच्या पाण्याचे संवर्धन, स्थानिक बियाण्यांचे जतन आणि नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा संयमी वापर या परंपरांमुळे पर्यावरणीय समतोल राखण्यास मदत झाली. आधुनिक काळात औद्योगिकीकरण, शहरीकरण, किनारी विकास, खाणकाम, प्रदूषण आणि हवामान बदल यांमुळे या नैसर्गिक वारशास विविध आव्हाने निर्माण झाली असून शासन, स्थानिक समुदाय आणि पर्यावरण संस्थांकडून त्याच्या संवर्धनासाठी विविध उपक्रम राबविले जात आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == आधुनिक काळातील बदल == विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून कोकणातील सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक जीवनात लक्षणीय बदल झाले. शिक्षणाचा प्रसार, वाहतूक व दळणवळणातील सुधारणा, प्रसारमाध्यमांचा विस्तार, शहरीकरण आणि जागतिकीकरण यांच्या प्रभावामुळे पारंपरिक जीवनपद्धतीत बदल घडून आले. त्याचबरोबर प्रादेशिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये जपत आधुनिकतेचा स्वीकार करण्याची प्रवृत्तीही वाढली आहे.<ref>''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter III – ''Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra'', Maharashtra State Gazetteers.</ref>:contentReference[oaicite:0]{index=0} कोकणातून मुंबई महानगर प्रदेश, पुणे तसेच देश-विदेशातील रोजगाराच्या संधींसाठी मोठ्या प्रमाणावर स्थलांतर झाले. या स्थलांतरामुळे अनेक गावांतील लोकसंख्येची रचना, शेती, पारंपरिक व्यवसाय आणि कुटुंबव्यवस्थेत बदल झाले. तथापि गणेशोत्सव, शिमगा, ग्रामदैवतांचे उत्सव, कुलाचार आणि इतर सांस्कृतिक परंपरांच्या निमित्ताने स्थलांतरित कोकणवासी आपल्या मूळ गावांशी सामाजिक आणि सांस्कृतिक संबंध आजही टिकवून आहेत.<ref>''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter III – ''Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra'', Maharashtra State Gazetteers.</ref>:contentReference[oaicite:1]{index=1} कृषी क्षेत्रातही महत्त्वपूर्ण बदल झाले आहेत. पारंपरिक भातशेतीबरोबर आंबा, काजू, नारळ, मसाले, फळबागा आणि एकात्मिक शेतीपद्धतीकडे कल वाढला आहे. कृषी उत्पादनातील मूल्यवर्धन, प्रक्रिया उद्योग आणि बाजारपेठांशी वाढलेला संपर्क यांमुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे स्वरूप बदलत आहे.<ref>अॅग्रोवन. "एकात्मिक शेतीपद्धतीतूनच कोकणाचा शाश्वत विकास".</ref> पर्यटन उद्योगाच्या विस्तारामुळे स्थानिक रोजगार, गृहपर्यटन (Homestay), पारंपरिक खाद्यसंस्कृती, हस्तकला आणि स्थानिक उत्पादनांना नवी बाजारपेठ उपलब्ध झाली आहे. दुसरीकडे किनारी नागरीकरण, पर्यावरणीय ताण, नैसर्गिक संसाधनांवरील वाढता दबाव आणि पारंपरिक वास्तूंचे रूपांतर यांसारखी आव्हानेही निर्माण झाली आहेत. त्यामुळे शाश्वत विकास आणि सांस्कृतिक वारशाचे संवर्धन यांचा समतोल राखण्यावर अधिक भर दिला जात आहे.<ref>''Maharashtra: Land and Its People'', Maharashtra State Gazetteers.</ref>:contentReference[oaicite:2]{index=2} आधुनिक संप्रेषण माध्यमे, डिजिटल तंत्रज्ञान आणि सामाजिक माध्यमांमुळे कोकणातील लोककला, लोकसाहित्य, बोलीभाषा आणि सांस्कृतिक परंपरांचा प्रचार व प्रसार अधिक व्यापक झाला आहे. संशोधक, सांस्कृतिक संस्था आणि स्थानिक समाज यांच्या सहभागातून या वारशाचे जतन आणि दस्तऐवजीकरण करण्याचे प्रयत्नही वाढले आहेत.<ref>बीबीसी मराठी. "कोकणातील सामाजिक बदल" (समकालीन वृत्तविश्लेषण).</ref> == संशोधन व अभ्यास == कोकणचा इतिहास, भूगोल, समाजजीवन, लोकसंस्कृती, भाषा, पुरातत्त्व, पर्यावरण आणि जैवविविधता या विषयांवर विविध शैक्षणिक संस्था, संशोधक आणि शासकीय विभागांकडून सातत्याने संशोधन करण्यात आले आहे. या संशोधनामुळे कोकणच्या सांस्कृतिक वारशाचे दस्तऐवजीकरण, विश्लेषण आणि संवर्धनास महत्त्वाची चालना मिळाली आहे. कोकणच्या इतिहास आणि संस्कृतीच्या अभ्यासासाठी महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, बॉम्बे प्रेसिडेन्सी गॅझेटिअर्स, महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळाची प्रकाशने, महाराष्ट्र शासनाचा मराठी विश्वकोश, तसेच विविध विद्यापीठांचे संशोधनग्रंथ आणि शोधनिबंध हे महत्त्वाचे संदर्भस्रोत मानले जातात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये सापडलेल्या प्रागैतिहासिक कातळशिल्पांमुळे (Petroglyphs) कोकणच्या प्राचीन इतिहासाच्या अभ्यासाला नवी दिशा मिळाली आहे. या शिल्पांचे पुरातत्त्वीय संशोधन भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण (Archaeological Survey of India), महाराष्ट्र शासनाचा पुरातत्त्व व वस्तुसंग्रहालय संचालनालय तसेच विविध संशोधकांकडून करण्यात आले आहे. कोकणच्या लोककला, लोकसाहित्य, लोकसंगीत, बोलीभाषा आणि सामाजिक इतिहासावरही विविध संशोधकांनी स्वतंत्र संशोधन केले असून त्यांचे निष्कर्ष पुस्तके, नियतकालिके आणि संशोधन जर्नल्समधून प्रसिद्ध झाले आहेत. याशिवाय कोकणातील जैवविविधता, किनारी परिसंस्था, खारफुटी, देवराया आणि पश्चिम घाट यांच्या संरक्षणासंदर्भातही अनेक शैक्षणिक अभ्यास प्रकाशित झाले आहेत. आजच्या काळात मुद्रित साहित्याबरोबरच डिजिटल अभिलेखागारे, संशोधन नियतकालिके, शासकीय संकेतस्थळे आणि मुक्त ज्ञानस्रोत यांच्या माध्यमातून कोकणविषयक संशोधन अधिक व्यापक स्वरूपात उपलब्ध होत आहे. <ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref> <ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>मराठी विश्वकोश. महाराष्ट्र शासन.</ref><ref>Archaeological Survey of India (ASI).</ref><ref>महाराष्ट्र शासन, पुरातत्त्व व वस्तुसंग्रहालय संचालनालय.</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} == बाह्य दुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स] * [https://vishwakosh.marathi.gov.in मराठी विश्वकोश] * [https://asi.nic.in Archaeological Survey of India] * [https://whc.unesco.org UNESCO World Heritage Centre] * [https://mahaforest.gov.in महाराष्ट्र वन विभाग] {{कोकण लोकजीवन}} == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[नमन (लोककला)]] * [[शिमगा]] * [[गणेशोत्सव]] * [[पश्चिम घाट]] * [[देवराई]] * [[खारफुटी]] * [[मराठी भाषा]] * [[कोकणी भाषा]] * [[रत्‍नागिरी जिल्हा]] * [[सिंधुदुर्ग जिल्हा]] * [[रायगड जिल्हा]] * [[पालघर जिल्हा]] * [[ठाणे जिल्हा]] [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:महाराष्ट्राची संस्कृती]] [[वर्ग:भारतीय संस्कृती]] [[वर्ग:लोकसंस्कृती]] [[वर्ग:महाराष्ट्र]] 9p08ix68xvajipd7n53g6cgh0k0fr46 2697936 2697926 2026-07-30T14:18:11Z AdvAnantGholam 172574 2697936 wikitext text/x-wiki {{Infobox | above = कोकण संस्कृती | image = <!-- उदाहरण: Konkan Culture Collage.jpg --> | caption = कोकणातील सांस्कृतिक परंपरांचे दर्शन | header1 = सामान्य माहिती | label2 = प्रदेश | data2 = [[कोकण]] | label3 = देश | data3 = [[भारत]] | label4 = राज्ये | data4 = [[महाराष्ट्र]], [[गोवा]], [[कर्नाटक]] | label5 = प्रमुख भाषा | data5 = [[मराठी भाषा|मराठी]], [[कोकणी भाषा|कोकणी]], [[मालवणी बोली]] | header6 = सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये | label7 = प्रमुख धर्म | data7 = [[हिंदू धर्म]], [[इस्लाम]], [[ख्रिस्ती धर्म]], [[बौद्ध धर्म]] | label8 = प्रमुख सण | data8 = [[गणेशोत्सव]], [[शिमगा]], [[नारळी पौर्णिमा]], [[होळी]] | label9 = प्रमुख लोककला | data9 = [[नमन (लोककला)]], दशावतार (लोकनाट्य), [[शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)]] | label10 = प्रमुख व्यवसाय | data10 = शेती, बागायती, मत्स्यव्यवसाय, काजू व आंबा उत्पादन | label11 = वैशिष्ट्ये | data11 = समुद्रकिनारी संस्कृती, लोकपरंपरा, देवराया, लोकसाहित्य, पारंपरिक वास्तुकला }} '''कोकण संस्कृती''' ही भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील कोकण प्रदेशात विकसित झालेली ऐतिहासिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक परंपरा आहे. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यान पसरलेल्या या प्रदेशाच्या भौगोलिक रचनेमुळे येथे विशिष्ट जीवनपद्धती, लोकपरंपरा आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचा विकास झाला. प्राचीन काळापासून विविध राजसत्तांचा प्रभाव, समुद्री व्यापार, कृषी, मत्स्यव्यवसाय तसेच स्थानिक समाजजीवन यांच्या परस्परसंवादातून कोकणची स्वतंत्र सांस्कृतिक ओळख घडत गेली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.</ref><ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> कोकण संस्कृतीमध्ये सामाजिक रचना, भावकी, पंचक्रोशी, पारंपरिक जमीन व्यवस्था, धार्मिक श्रद्धा, देवस्थान परंपरा, लोककला, लोकसाहित्य, भाषा, खाद्यसंस्कृती, पारंपरिक वास्तुकला, पोशाख, सण-उत्सव आणि पर्यावरणाशी सुसंगत जीवनपद्धती यांचा समावेश होतो. नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा विवेकपूर्ण वापर, स्थानिक ज्ञानपरंपरा आणि सामुदायिक जीवन ही तिची लक्षणीय वैशिष्ट्ये मानली जातात.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> आधुनिक काळात औद्योगिकीकरण, नागरीकरण, स्थलांतर, पर्यटन आणि तांत्रिक बदलांमुळे कोकणच्या पारंपरिक जीवनशैलीत परिवर्तन झाले असले, तरी अनेक सांस्कृतिक परंपरा आजही स्थानिक समाजात जतन झालेल्या आहेत. त्यामुळे कोकण संस्कृती ही महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वारशातील एक महत्त्वपूर्ण घटक मानली जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == व्युत्पत्ती == '''कोकण''' या नावाच्या उत्पत्तीविषयी विविध मते प्रचलित आहेत. प्राचीन भारतीय साहित्य, पुराणे, ताम्रपट, शिलालेख तसेच इतिहास संशोधकांच्या लिखाणात या प्रदेशाचा उल्लेख '''अपरांत''', '''अपरान्तक''', '''कोकण''', '''कोंकण''' आणि '''कोंकणदेश''' अशा विविध नावांनी आढळतो.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> काही संशोधकांच्या मते 'कोकण' हा शब्द संस्कृतमधील ''कोण'' (कोपरा) या संकल्पनेशी संबंधित असून, सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यानच्या अरुंद किनारी प्रदेशासाठी हा शब्द रूढ झाला असावा.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> दुसऱ्या मतानुसार प्राचीन '''अपरांत''' (Aparānta) हा शब्द पश्चिमेकडील सीमाभाग किंवा समुद्रकिनारी प्रदेश दर्शविण्यासाठी वापरला जात असे. कालांतराने या प्रदेशाची राजकीय, भौगोलिक आणि सांस्कृतिक ओळख विकसित होत गेली आणि 'कोकण' हे नाव अधिक प्रचलित झाले.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> मौर्यकालीन सम्राट अशोकाच्या शिलालेखांमध्ये तसेच पुढील सातवाहन, शिलाहार, चालुक्य, यादव आणि इतर राजवंशांच्या अभिलेखांमध्ये पश्चिम किनारपट्टीच्या या प्रदेशाचा उल्लेख विविध नावांनी आढळतो. यावरून 'कोकण' ही संज्ञा दीर्घ ऐतिहासिक प्रक्रियेत विकसित झाल्याचे मानले जाते.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> मराठी, संस्कृत, प्राकृत आणि फारशी साहित्यातही 'कोकण' व 'कोंकण' या दोन्ही रूपांचा वापर आढळतो. आधुनिक काळात 'कोकण' हे नाव महाराष्ट्र, गोवा तसेच कर्नाटकाच्या उत्तरेकडील किनारी प्रदेशाशी संबंधित सांस्कृतिक व भौगोलिक प्रदेशासाठी सर्वसाधारणपणे स्वीकारले गेले आहे.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == भौगोलिक पार्श्वभूमी == कोकण हा भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यान पसरलेला नैसर्गिक किनारी प्रदेश आहे. महाराष्ट्रातील पालघर, मुंबई उपनगर, मुंबई शहर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग हे जिल्हे कोकण विभागात समाविष्ट होतात; तर व्यापक भौगोलिक संकल्पनेनुसार गोवा तसेच कर्नाटकाच्या उत्तर किनारपट्टीचाही समावेश कोकण प्रदेशात केला जातो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, कोकण विभाग.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> सह्याद्री पर्वतरांग, असंख्य नद्या, खाड्या, समुद्रकिनारे, खारफुटीची जंगले आणि दाट अरण्ये ही कोकण प्रदेशाची प्रमुख भौगोलिक वैशिष्ट्ये आहेत. वशिष्ठी, सावित्री, शास्त्री, जगबुडी, वैनगंगा नव्हे तर उल्हास, वैतरणा, कुंडलिका, काळ, तेरेखोल आणि इतर अनेक नद्या पश्चिमेकडे वाहत जाऊन अरबी समुद्राला मिळतात. या नद्यांमुळे सुपीक गाळयुक्त खोरे आणि विस्तृत खाड्यांची निर्मिती झाली आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणात उष्ण व दमट हवामान असून नैर्ऋत्य मान्सूनमुळे मोठ्या प्रमाणावर पर्जन्यवृष्टी होते. मुसळधार पावसामुळे येथील वनसंपदा, जैवविविधता आणि कृषी व्यवस्था समृद्ध झाली आहे. भात, नारळ, सुपारी, आंबा, काजू, फणस आणि विविध मसाल्यांची लागवड येथील हवामानाशी सुसंगतपणे विकसित झाली आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणच्या किनारी भूभागामुळे प्राचीन काळापासून समुद्री व्यापार, बंदरांची उभारणी आणि सागरी दळणवळणाला चालना मिळाली. चौल, दाभोळ, राजापूर, विजयदुर्ग, मालवण, वसई आणि इतर बंदरे विविध कालखंडांत व्यापारी आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाणीची केंद्रे म्हणून विकसित झाली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> या प्रदेशातील भौगोलिक परिस्थितीचा स्थानिक समाजाच्या वास्तुरचनेवर, ग्रामरचनेवर, कृषीपद्धतीवर, मत्स्यव्यवसायावर, खाद्यसंस्कृतीवर, लोककला आणि धार्मिक परंपरांवर दीर्घकालीन प्रभाव पडला आहे. त्यामुळे कोकणची संस्कृती समजून घेण्यासाठी तिची भौगोलिक पार्श्वभूमी हा मूलभूत घटक मानला जातो.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == इतिहास == कोकण प्रदेशाचा इतिहास प्रागैतिहासिक काळापासून सुरू होतो. पुरातत्त्वीय अवशेष, गुहा, शिलालेख, ताम्रपट आणि प्राचीन साहित्य यांच्या आधारे या प्रदेशात प्राचीन काळापासून मानवी वस्ती अस्तित्वात असल्याचे दिसून येते.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> वैदिकोत्तर आणि प्राचीन भारतीय साहित्यात कोकण प्रदेशाचा उल्लेख '''अपरांत''' किंवा '''अपरान्तक''' या नावाने आढळतो. बौद्ध साहित्य तसेच सम्राट अशोकाच्या शिलालेखांमध्ये अपरांत प्रदेशाचा उल्लेख असून, मौर्य साम्राज्याच्या काळात या प्रदेशाचा प्रशासकीय आणि व्यापारी विकास झाला. याच काळात बौद्ध धर्माचा प्रसार झाल्याचे पुरावे कान्हेरी, कार्ले, भाजे, बेडसे आणि इतर शैलगृहांमधून उपलब्ध होतात.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> मौर्योत्तर काळात सातवाहनांनी कोकणातील व्यापारी मार्ग आणि बंदरांचा विकास केला. त्यानंतर पश्चिम क्षत्रप, अभिर, त्रैकूटक, चालुक्य, राष्ट्रकूट, शिलाहार आणि यादव या राजवंशांनी विविध कालखंडांत कोकणावर राज्य केले. विशेषतः शिलाहार राजवटीत अनेक देवळे, बंदरे, किल्ले आणि नगरांचा विकास झाला, ज्यामुळे कोकणच्या सांस्कृतिक आणि आर्थिक जीवनाला चालना मिळाली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> मध्ययुगात बहामनी, विजयनगर, आदिलशाही, निजामशाही आणि गुजरात सुलतानत यांच्यात कोकणवरील नियंत्रणासाठी संघर्ष झाला. इ.स. १६व्या शतकात पोर्तुगीजांनी वसई, चौल, गोवा आणि किनारपट्टीवरील इतर भागांत आपला प्रभाव वाढविला. या काळात समुद्री व्यापार, ख्रिस्ती मिशनरी कार्य आणि युरोपीय स्थापत्यशैलीचा काही भागांवर प्रभाव पडला.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> १७व्या शतकात छत्रपती शिवाजी महाराजांनी कोकणातील अनेक किल्ले आणि बंदरे आपल्या स्वराज्यात समाविष्ट केली. विजयदुर्ग, सिंधुदुर्ग, सुवर्णदुर्ग, कुलाबा आणि इतर सागरी किल्ल्यांच्या माध्यमातून मराठा आरमाराची उभारणी झाली. सरखेल कान्होजी आंग्रे यांच्या नेतृत्वाखाली मराठा आरमाराने पश्चिम किनारपट्टीवरील सागरी सामर्थ्य अधिक बळकट केले.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> इ.स. १८१८ नंतर कोकण प्रदेश ब्रिटिशांच्या अधिपत्याखाली आला. ब्रिटिश काळात प्रशासकीय पुनर्रचना, महसूल व्यवस्था, रस्ते, बंदरे, रेल्वे आणि शिक्षणसंस्थांचा विकास झाला. याच काळात सामाजिक सुधारणा, आधुनिक शिक्षण आणि मुद्रणसंस्कृतीचा प्रसार होऊन कोकणातील समाजजीवनात लक्षणीय बदल घडून आले.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> स्वातंत्र्यानंतर महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेनंतर कोकण प्रदेशात औद्योगिकीकरण, मत्स्यव्यवसाय, फळबागा, पर्यटन, दळणवळण आणि शिक्षण क्षेत्रात मोठी प्रगती झाली. त्याचबरोबर स्थानिक लोकांनी लोककला, लोकपरंपरा, धार्मिक उत्सव आणि सांस्कृतिक वारसा जतन करण्याचे प्रयत्न सुरू ठेवले. त्यामुळे प्राचीन वारसा आणि आधुनिक परिवर्तन यांचा समन्वय असलेली कोकण संस्कृती आजही महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक ओळखीचा महत्त्वपूर्ण भाग मानली जाते.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> == सामाजिक रचना == {{मुख्य|भावकी|पंचक्रोशी}} कोकणातील सामाजिक रचना ही भौगोलिक परिस्थिती, कृषीप्रधान अर्थव्यवस्था, ग्रामव्यवस्था आणि परस्परावलंबी जीवनपद्धती यांच्या आधारे विकसित झाली. गाव हे सामाजिक संघटनेचे मूलभूत केंद्र असून त्याभोवती कुटुंब, नातेसंबंध, भावकी, पंचक्रोशी, देवस्थान संस्था आणि विविध पारंपरिक व्यवसाय यांवर आधारित समाजजीवन आकाराला आले.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील संयुक्त कुटुंबपद्धतीमुळे परस्पर सहकार्य, सामायिक मालमत्ता, कृषीकार्य आणि सामाजिक जबाबदाऱ्या सामूहिक स्वरूपात पार पाडल्या जात. विवाह, जन्म, मृत्यू, धार्मिक विधी, सण-उत्सव आणि ग्रामकार्य यांमध्ये कुटुंब व नातेसंबंधांना महत्त्वाचे स्थान होते.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> '''भावकी''' ही समान पूर्वजांपासून निर्माण झालेल्या कुटुंबसमूहाची सामाजिक संस्था मानली जात होती. कौटुंबिक वादांचे निवारण, सामाजिक नियमांचे पालन, धार्मिक विधींचे आयोजन आणि परस्पर सहकार्य यांमध्ये भावकीची भूमिका महत्त्वाची होती. अनेक गावांमध्ये भावकी ही सामाजिक एकात्मतेचे प्रभावी माध्यम म्हणून कार्यरत होती.<ref>''भावकी''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> '''पंचक्रोशी''' ही परस्पर संबंध असलेल्या गावांची सामाजिक, धार्मिक आणि सांस्कृतिक संघटना होती. यात्रांचे आयोजन, देवस्थानांचे व्यवस्थापन, सामूहिक निर्णय, नैसर्गिक आपत्तीच्या काळातील सहकार्य आणि सामाजिक प्रश्नांचे निवारण यासाठी पंचक्रोशी व्यवस्था कार्यरत होती.<ref>''पंचक्रोशी''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील ग्रामव्यवस्थेमध्ये पाटील, कुलकर्णी, जोशी, गुरव, सुतार, लोहार, कुंभार, न्हावी, परीट आणि इतर पारंपरिक व्यवसाय करणाऱ्या समाजघटकांनी परस्परावलंबी ग्रामीण अर्थव्यवस्था निर्माण केली होती. बलुतेदारी व अलुतेदारी व्यवस्थेमुळे गावातील विविध सेवा आणि उत्पादनव्यवस्था दीर्घकाळ टिकून राहिली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> धर्म, जात, व्यवसाय आणि स्थानिक परंपरा यांचा सामाजिक जीवनावर प्रभाव असला तरी, समुद्रकिनारी व्यापार, स्थलांतर आणि विविध समाजघटकांच्या सहवासामुळे कोकणात सांस्कृतिक देवाणघेवाणही मोठ्या प्रमाणावर झाली. त्यामुळे स्थानिक परंपरा आणि बाह्य प्रभाव यांचा समन्वय असलेली सामाजिक रचना विकसित झाली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> आधुनिक काळात शिक्षण, औद्योगिकीकरण, नागरीकरण आणि स्थलांतर यांमुळे कोकणातील पारंपरिक सामाजिक रचनेत बदल झाले. संयुक्त कुटुंबपद्धतीचे प्रमाण कमी झाले असले, तरी भावकी, ग्रामदेवता, देवस्थान, जत्रा आणि स्थानिक सांस्कृतिक संस्था यांच्या माध्यमातून सामाजिक ऐक्याची परंपरा अनेक भागांत आजही कायम आहे.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == पारंपरिक जमीन व्यवस्था == {{मुख्य|कोकणातील सामुदायिक जमीन व्यवस्था}} कोकणातील पारंपरिक जमीन व्यवस्था ही भौगोलिक परिस्थिती, कृषीप्रधान जीवनपद्धती आणि सामुदायिक सामाजिक रचनेशी निगडित होती. सह्याद्रीच्या उतारावरील डोंगराळ भूभाग, किनारी खाड्या, नदीखोरे आणि मुसळधार पर्जन्यमान यांमुळे येथे इतर प्रदेशांपेक्षा वेगळी जमीनधारणा आणि शेतीव्यवस्था विकसित झाली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणातील अनेक गावांमध्ये जमीन ही केवळ वैयक्तिक मालमत्ता म्हणून नव्हे, तर सामुदायिक हिताशी संबंधित संसाधन म्हणूनही पाहिली जात असे. शेतीयोग्य जमीन, चराऊ क्षेत्रे, डोंगरउतार, वनक्षेत्र, पाणवठे आणि इतर नैसर्गिक साधनसंपत्तीच्या वापरासाठी स्थानिक प्रथा, ग्रामसभा आणि पारंपरिक नियम अस्तित्वात होते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> ऐतिहासिक काळात गावकी, वतन व्यवस्था, इनाम, देवस्थानांची जमीन आणि सामुदायिक वापरातील क्षेत्रे यांमुळे जमीनधारणेचे विविध प्रकार अस्तित्वात होते. स्थानिक परिस्थितीनुसार त्यांच्या स्वरूपात बदल होत गेले आणि विविध राजवटींमध्ये महसूल व्यवस्थेनुसार त्यांचे नियमन करण्यात आले.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> ग्रामसमाजाच्या सामूहिक हितासाठी काही जमीन देवस्थान, सार्वजनिक उपयोग किंवा सामुदायिक उपक्रमांसाठी राखून ठेवण्याची परंपरा अनेक भागांत आढळते. जलसंधारण, पाणवठ्यांचे संरक्षण, सामूहिक चराई, ग्राममार्ग आणि उत्सवांशी संबंधित जागांचा वापर स्थानिक रूढी व ग्रामसंस्थांच्या माध्यमातून नियंत्रित केला जात असे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> ब्रिटिश काळात महसूल सर्वेक्षण, जमीन मोजणी आणि नवीन कायदेशीर व्यवस्थेमुळे पारंपरिक जमीनधारणेच्या अनेक पद्धतींमध्ये बदल झाले. स्वातंत्र्यानंतर जमीनसुधारणा कायदे, कुळ कायदे, महसूल प्रशासन आणि आधुनिक विकास प्रक्रियेमुळे पारंपरिक व्यवस्थेचे स्वरूप आणखी बदलले; तथापि काही भागांत तिचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक अवशेष आजही दिसून येतात.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणातील पारंपरिक जमीन व्यवस्था ही केवळ कृषी उत्पादनाशी संबंधित नसून स्थानिक समाजरचना, पर्यावरणीय संसाधनांचे व्यवस्थापन आणि सामुदायिक जीवनपद्धतीचा महत्त्वपूर्ण घटक मानली जाते.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> == कृषी संस्कृती == कोकणातील कृषी संस्कृती ही येथील भौगोलिक परिस्थिती, मुसळधार पर्जन्यमान, सुपीक नदीखोरे आणि स्थानिक पारंपरिक ज्ञान यांच्या आधारे विकसित झाली. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यानच्या प्रदेशात नैसर्गिक परिस्थितीनुसार विविध प्रकारच्या शेतीपद्धती विकसित झाल्या असून, कृषी हा स्थानिक अर्थव्यवस्था आणि समाजजीवनाचा प्रमुख आधार राहिला आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> भात हे कोकणातील प्रमुख अन्नधान्य पीक असून, मान्सूनवर आधारित भातशेती ही येथील कृषी संस्कृतीचे मुख्य वैशिष्ट्य मानली जाते. नदीखोरे, खोरी आणि सपाट जमिनींमध्ये भाताची लागवड केली जाते; तर डोंगरउतारांवर स्थानिक परिस्थितीनुसार इतर पिके घेतली जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील बागायती शेतीलाही विशेष महत्त्व आहे. आंबा, काजू, नारळ, सुपारी, फणस, कोकम, मिरी आणि विविध फळझाडांच्या लागवडीमुळे येथील कृषी अर्थव्यवस्थेला विशेष स्वरूप प्राप्त झाले आहे. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील हापूस आंब्याने राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर ओळख मिळवली आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> कृषीशी संबंधित अनेक लोकपरंपरा, श्रद्धा आणि सण कोकणात प्रचलित आहेत. पेरणी, लावणी, कापणी, नवधान्यपूजन, ग्रामदेवतांची पूजा आणि शेताशी निगडित धार्मिक विधी यांमधून कृषी आणि सांस्कृतिक जीवन यांचा घनिष्ठ संबंध दिसून येतो.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> परंपरागत शेतीमध्ये स्थानिक बियाणे, सेंद्रिय खतांचा वापर, पाण्याचे संवर्धन आणि नैसर्गिक संसाधनांशी सुसंगत शेतीपद्धती यांना महत्त्व होते. स्थानिक हवामानाशी जुळवून घेतलेल्या या पद्धतींमुळे कृषी उत्पादनाबरोबरच पर्यावरणीय संतुलन राखण्यास मदत झाली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून आधुनिक कृषितंत्रज्ञान, सुधारित बियाणे, सिंचन, फळबागांचा विस्तार आणि व्यापारी शेती यांमुळे कोकणातील कृषी व्यवस्थेत बदल झाले. त्याचबरोबर ग्रामीण भागातून शहरांकडे स्थलांतर, मजुरांची कमतरता आणि हवामानातील बदल यांमुळे पारंपरिक कृषी व्यवस्थेपुढे नवीन आव्हाने निर्माण झाली आहेत.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील कृषी संस्कृती ही केवळ अन्नउत्पादनापुरती मर्यादित नसून, ती स्थानिक लोकजीवन, खाद्यसंस्कृती, सण-उत्सव, लोकपरंपरा आणि पर्यावरणाशी सुसंगत जीवनपद्धतीचा अविभाज्य भाग मानली जाते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> == पशुपालन == {{मुख्य|कोकणातील पारंपरिक जनावरांचे गोठे}} कोकणातील पशुपालन हे पारंपरिक कृषी व्यवस्थेचा अविभाज्य घटक राहिले आहे. भातशेती, फळबागा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला पूरक म्हणून गायी, बैल, म्हशी, शेळ्या, मेंढ्या आणि कुक्कुटपालन यांचा विकास झाला. कृषी कामे, दुग्धउत्पादन, शेणखताची निर्मिती आणि वाहतूक यांसाठी जनावरांचा उपयोग होत असल्यामुळे ग्रामीण जीवनात त्यांना महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – Agriculture and Animal Husbandry.</ref> कोकणातील पारंपरिक घरांच्या परिसरात किंवा स्वतंत्र जागेत जनावरांसाठी गोठे उभारले जात. स्थानिक हवामान, मुसळधार पाऊस आणि उपलब्ध नैसर्गिक साधनसंपत्ती लक्षात घेऊन दगड, माती, लाकूड, बांबू, कौल आणि गवत यांचा वापर करून गोठ्यांची बांधणी केली जात असे. गोठ्यांची रचना जनावरांचे संरक्षण, वायुवीजन आणि पावसापासून बचाव यांचा विचार करून केली जात होती.<ref>''कोकणातील पारंपरिक जनावरांचे गोठे''.</ref> देशी गाई, कोकणी म्हैस आणि बैल हे शेतीतील प्रमुख पशुधन मानले जात असे. बैलांचा उपयोग नांगरणी, मळणी आणि वाहतुकीसाठी केला जात असे, तर गायी व म्हशींपासून दूध, दही, ताक आणि तूप यांचे उत्पादन होत असे. शेणाचा वापर सेंद्रिय खत, इंधन आणि घरांच्या सारवणासाठीही केला जात असे.<ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, 'पशुपालन'.</ref> कोकणातील पशुपालनाचा स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरांशीही संबंध होता. पोळा, गोवत्स द्वादशी आणि इतर काही स्थानिक उत्सवांमध्ये जनावरांची पूजा करण्याची परंपरा आजही अनेक भागांत आढळते. ग्रामीण समाजात पशुधन हे केवळ आर्थिक साधन नसून कुटुंबाच्या समृद्धीचे आणि उपजीविकेचे प्रतीक मानले जात असे.<ref>महाराष्ट्र विश्वकोश.</ref> हरितक्रांती, यांत्रिकीकरण, दुग्धव्यवसायातील बदल आणि ग्रामीण भागातून होणारे स्थलांतर यांमुळे पारंपरिक पशुपालनाच्या स्वरूपात बदल झाले. तरीही कोकणातील अनेक गावांमध्ये कृषी आणि पशुपालन यांचे परस्परावलंबी नाते आजही कायम असून, स्थानिक जैवविविधता आणि ग्रामीण जीवनपद्धती टिकविण्यात त्याची महत्त्वपूर्ण भूमिका आहे.<ref>पशुसंवर्धन विभाग, महाराष्ट्र शासन.</ref> == पारंपरिक वास्तुकला == कोकणातील पारंपरिक वास्तुकला ही प्रदेशातील मुसळधार पर्जन्यमान, दमट हवामान, डोंगराळ भूभाग आणि स्थानिक नैसर्गिक साधनसंपत्ती यांशी सुसंगतपणे विकसित झाली. निवासस्थाने, देवळे, गोठे, धान्यकोठारे, विहिरी आणि इतर बांधकामांमध्ये स्थानिक गरजा, पर्यावरण आणि उपलब्ध बांधकाम साहित्य यांचा प्रभाव स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील पारंपरिक घरे प्रामुख्याने जांभा दगड, स्थानिक दगड, माती, लाकूड, बांबू, चुन्याचा गिलावा आणि कौल यांच्या साहाय्याने बांधली जात. अतिवृष्टीमुळे घरांना उतार असलेली कौलारू छपरे, लांब कडा आणि पावसाचे पाणी सहज वाहून जाण्याची व्यवस्था केली जाई. घरांभोवती पावसाच्या पाण्याचा निचरा करण्यासाठी विशेष रचना आढळते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> पारंपरिक कोकणी घरामध्ये ओटी, पडवी, माजघर, देवघर, स्वयंपाकघर, धान्य साठविण्याची जागा आणि मागील अंगण अशी कार्यानुसार विभागणी केलेली असे. अनेक घरांच्या मागील बाजूस जनावरांसाठी गोठा, शेतीची अवजारे ठेवण्याची जागा तसेच गवत व सरपण साठविण्याची सोय केली जात असे. ग्रामीण घररचनेत निवास, शेती आणि पशुपालन यांचा परस्परसंबंध स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, रत्नागिरी जिल्हा – Houses.</ref> किनारी भागात नारळ, सुपारी आणि इतर वृक्षांपासून मिळणाऱ्या लाकडाचा वापर बांधकामासाठी केला जाई; तर डोंगराळ भागात जांभा दगड आणि स्थानिक दगडांचा अधिक वापर होत असे. स्थानिक हवामानाशी सुसंगत अशी ही वास्तुशैली घरातील तापमान नियंत्रित ठेवण्यास तसेच पावसापासून संरक्षण करण्यास उपयुक्त ठरत होती.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> धार्मिक वास्तूंमध्ये ग्रामदेवतेची मंदिरे, दीपमाळ, तुळशीवृंदावन, देवऱ्या, तसेच काही भागांत पोर्तुगीज प्रभावाखाली विकसित झालेल्या चर्च आणि वाड्यांची वास्तुरचना आढळते. विशेषतः उत्तर कोकणात पोर्तुगीजकालीन वाडे, कमानी, बाल्कनी आणि शिंपल्यांच्या तावदानांचा वापर झाल्याचे उल्लेख उपलब्ध आहेत. आधुनिक काळात सिमेंट, काँक्रीट आणि नवीन बांधकाम तंत्रज्ञानाचा वापर वाढल्यामुळे पारंपरिक कोकणी घरांच्या बांधकामात लक्षणीय बदल झाले आहेत. तरीही रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड आणि इतर भागांतील अनेक गावे आजही पारंपरिक कोकणी वास्तुकलेचे वैशिष्ट्यपूर्ण स्वरूप जतन करून आहेत. या वास्तुशैलीत स्थानिक पर्यावरणाशी सुसंगत बांधकाम तंत्र, नैसर्गिक वायुवीजन आणि स्थानिक संसाधनांचा समतोल वापर ही वैशिष्ट्ये आजही अभ्यासाचा विषय मानली जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == धार्मिक जीवन == कोकणातील धार्मिक जीवन हे वैदिक, पौराणिक, लोकधार्मिक आणि निसर्गपूजक परंपरांच्या समन्वयातून विकसित झाले आहे. सह्याद्री पर्वतरांग, समुद्रकिनारा, नद्या, देवराया आणि ग्रामजीवन यांशी निगडित श्रद्धांमुळे कोकणातील धार्मिक परंपरांना महाराष्ट्रातील इतर प्रदेशांपेक्षा वेगळे स्वरूप प्राप्त झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Religion''.</ref><ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> कोकणातील प्रत्येक गावाची सामाजिक आणि धार्मिक ओळख प्रामुख्याने '''ग्रामदेवता''' या संकल्पनेभोवती विकसित झालेली दिसून येते. ग्रामदेवतेला गावाची संरक्षक देवता मानले जाते. वार्षिक जत्रा, पालखी, नवसपूर्ती, होम, महाप्रसाद आणि सामुदायिक पूजा या धार्मिक उपक्रमांमध्ये संपूर्ण गावाचा सहभाग असतो. ग्रामदेवतेच्या देवस्थानाचे व्यवस्थापन अनेक ठिकाणी पारंपरिक ग्रामसंस्था किंवा स्थानिक विश्वस्तांकडे असते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – Ratnagiri District.</ref> कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये '''कुलदेवता''' आणि '''कुलदेवी''' यांची उपासना ही कौटुंबिक परंपरेचा महत्त्वाचा भाग आहे. विवाह, मुंज, नामकरण, गृहप्रवेश आणि इतर धार्मिक संस्कारांच्या वेळी कुलदैवताचे दर्शन घेण्याची प्रथा आजही मोठ्या प्रमाणावर प्रचलित आहे. मंगेश, शांतादुर्गा, महालक्ष्मी, भगवती, रवळनाथ, वेतोबा, भैरवनाथ, गणपती, परशुराम आणि इतर अनेक देवतांची उपासना कोकणातील विविध समाजघटकांमध्ये आढळते.<ref>''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, "कुलदैवत".</ref> निसर्गपूजा ही कोकणच्या धार्मिक जीवनातील एक वैशिष्ट्यपूर्ण परंपरा मानली जाते. अनेक गावांमध्ये '''देवराई''' पवित्र मानली जाते आणि तेथील वृक्षतोड, शिकार किंवा इतर हस्तक्षेप पारंपरिक धार्मिक नियमांमुळे निषिद्ध मानले जातात. या श्रद्धेमुळे अनेक भागांतील जैवविविधता आणि स्थानिक परिसंस्थांचे संरक्षण झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, "देवराई".</ref> कोकणात शैव, वैष्णव, शाक्त, गणपत्य, दत्त, नाथ आणि वारकरी संप्रदायांचा प्रभाव विविध कालखंडांत वाढत गेला. मध्ययुगीन काळात संतपरंपरा आणि भक्ती चळवळीमुळे धार्मिक जीवनात सामाजिक समन्वयाची भावना दृढ झाली. आषाढी व कार्तिकी वारी, दत्तजयंती, महाशिवरात्री, रामनवमी, गणेशोत्सव आणि नवरात्र यांसारखे उत्सव आजही मोठ्या प्रमाणावर साजरे केले जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Religion''.</ref> उत्तर कोकणात पोर्तुगीज सत्तेच्या प्रभावामुळे ख्रिस्ती धर्माचा प्रसार झाला. चर्च, चॅपेल, ख्रिस्ती सण आणि धार्मिक वास्तू यांनी विशेषतः वसई, पालघर आणि गोवा परिसरातील सांस्कृतिक जीवनावर प्रभाव टाकला. किनारपट्टीवरील व्यापारामुळे मुस्लिम समाजाचीही वस्ती निर्माण झाली असून मशिदी, दर्गे आणि उरूस या परंपरा स्थानिक धार्मिक जीवनाचा भाग बनल्या.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> कोकणातील धार्मिक जीवनाचा प्रभाव लोककला, लोकसाहित्य, पारंपरिक संगीत, नृत्य, वास्तुकला, कृषी संस्कृती आणि सामाजिक जीवनावर स्पष्टपणे दिसून येतो. त्यामुळे कोकणातील धर्मपरंपरा या केवळ श्रद्धेच्या अभिव्यक्ती नसून त्या या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक अस्मितेचा आणि सामुदायिक जीवनाचा अविभाज्य भाग मानल्या जातात.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == सण व उत्सव == कोकणातील सण व उत्सव हे धार्मिक श्रद्धा, कृषी संस्कृती, समुद्रकिनारी जीवन, ऋतुचक्र आणि स्थानिक लोकपरंपरा यांच्याशी निगडित आहेत. ग्रामदेवता, कुलदैवत, निसर्गपूजा आणि कृषीप्रधान जीवनपद्धती यांच्या प्रभावामुळे कोकणातील अनेक उत्सवांना वैशिष्ट्यपूर्ण स्वरूप प्राप्त झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Religion''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> गणेशोत्सव हा कोकणातील सर्वाधिक महत्त्वाचा सण मानला जातो. घरगुती गणपती, गौरीपूजन, आरत्या, पारंपरिक नैवेद्य आणि विसर्जन या प्रथा ग्रामीण व शहरी भागात मोठ्या प्रमाणावर पाळल्या जातात. कोकणातील अनेक कुटुंबे या काळात आपल्या मूळ गावी एकत्र येण्याची परंपरा आजही जपतात.<ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, "गणेशोत्सव".</ref> शिमगा (होळी) हा कोकणातील पारंपरिक लोकउत्सव असून त्यामध्ये होलिका दहन, धुळवड, पालख्या, ग्रामपरिक्रमा आणि विविध लोककलांचे सादरीकरण केले जाते. अनेक भागांत नमन, दशावतार आणि इतर लोककलांचे आयोजन शिमग्याच्या उत्सवाशी निगडित असते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> कृषी संस्कृतीशी संबंधित काही स्थानिक धार्मिक परंपरा कोकणात आजही जतन झालेल्या आहेत. {{मुख्य|मिरागाची राखण}} मृग नक्षत्रात पावसाची सुरुवात झाल्यानंतर येणाऱ्या अमावास्येला अनेक गावांतील शेतकरी आपल्या शेतात प्रतीकात्मक राखणदाराचे पूजन करतात. या विधीमध्ये शेतकरी कुटुंबातील सर्व सदस्य सहभागी होतात. भरघोस पीक यावे, शेतीचे रोगराई, कीड, वन्यप्राणी आणि नैसर्गिक संकटांपासून संरक्षण व्हावे, तसेच संपूर्ण वर्षभर शेतीची समृद्धी टिकून राहावी, या भावनेतून हा कृषीधार्मिक विधी केला जातो. पारंपरिक कोकणात शेती हेच बहुसंख्य कुटुंबांचे प्रमुख उपजीविकेचे साधन असल्यामुळे या परंपरेला सामाजिक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.<ref>''मिरागाची राखण''.</ref> नवरात्रोत्सव, रामनवमी, महाशिवरात्री, दत्तजयंती, गोकुळाष्टमी, त्रिपुरी पौर्णिमा आणि ग्रामदेवतांच्या वार्षिक जत्रा हे कोकणातील प्रमुख धार्मिक उत्सव आहेत. या उत्सवांमध्ये पालखी, कीर्तन, भजन, महाप्रसाद, पारंपरिक बाजार आणि विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> उत्तर कोकणात ख्रिस्ती समाजात नाताळ, इस्टर आणि चर्च जत्रा, तर मुस्लिम समाजात ईद, बकरीद, मोहरम आणि उरूस हे उत्सव पारंपरिक पद्धतीने साजरे केले जातात. विविध धार्मिक समुदायांतील परस्पर सहभाग ही कोकणातील सामाजिक जीवनाची एक उल्लेखनीय वैशिष्ट्ये मानली जातात.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> कोकणातील सण व उत्सव हे केवळ धार्मिक विधी नसून लोककला, लोकसाहित्य, कृषी, खाद्यसंस्कृती, पारंपरिक पोशाख आणि सामुदायिक जीवन यांचे जतन व संवर्धन करणारे सांस्कृतिक माध्यम मानले जातात.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == लोककला == कोकणातील लोककला ही धार्मिक श्रद्धा, ग्रामसंस्कृती, कृषी जीवन, सागरी परंपरा आणि लोकविश्वास यांच्या संगमातून विकसित झाली आहे. ग्रामदेवतांच्या जत्रा, शिमगा, गणेशोत्सव, गोकुळाष्टमी, नवरात्र तसेच विविध धार्मिक आणि सामाजिक समारंभांमध्ये या लोककलांचे सादरीकरण केले जाते. लोककला ही केवळ मनोरंजनाचे साधन नसून धार्मिक प्रबोधन, लोकशिक्षण, सामुदायिक ऐक्य आणि सांस्कृतिक वारसा जतन करणारे प्रभावी माध्यम मानले जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, ''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter VIII – Art and Culture.</ref> कोकणातील प्रमुख लोककलांमध्ये नमन, दशावतार, शक्तीवाले–तुरेवाले, टिपरी, चित्रकथी, कळसूत्री बाहुल्या, रापण, संकासूर आणि बाळ्या नृत्य यांचा समावेश होतो. या कलांमध्ये संगीत, नृत्य, अभिनय, चित्रकला, कथाकथन आणि लोकश्रद्धा यांचा समन्वय आढळतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> === नमन === {{मुख्य|नमन (लोककला)}} नमन ही कोकणातील भक्तिपर लोकनाट्य परंपरा असून तिचे सादरीकरण मुख्यतः ग्रामजत्रा, शिमगा आणि धार्मिक उत्सवांमध्ये केले जाते. गायन, संवाद, अभिनय, विनोद आणि पौराणिक कथांचे सादरीकरण ही तिची प्रमुख वैशिष्ट्ये आहेत. === दशावतार === दशावतार हे कोकणातील सर्वाधिक प्रसिद्ध लोकनाट्य मानले जाते. भगवान विष्णूच्या दहा अवतारांवरील कथानकांवर आधारित या लोकनाट्यात संगीत, रंगभूषा, मुखवटे, उत्स्फूर्त संवाद आणि नृत्य यांचा संगम दिसून येतो. सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यांमध्ये ही परंपरा विशेषतः विकसित झाली आहे.<ref>रत्नागिरी जिल्हा गॅझेटिअर – Entertainments.</ref> === शक्तीवाले–तुरेवाले === {{मुख्य|शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)}} शक्तीवाले–तुरेवाले ही शक्ती उपासनेशी संबंधित धार्मिक लोककला आहे. देवीच्या जत्रा, ग्रामदेवता उत्सव आणि पारंपरिक धार्मिक विधींमध्ये तिचे सादरीकरण केले जाते. === टिपरी === {{मुख्य|कोकणातील टिपरी परंपरा}} टिपरी हा लाकडी काठ्यांच्या साहाय्याने सादर केला जाणारा पारंपरिक समूहनृत्य प्रकार आहे. गोकुळाष्टमी आणि इतर उत्सवांमध्ये तो विशेषतः सादर केला जातो. काही भागांत गोफ नृत्याचीही परंपरा याचबरोबर आढळते.<ref>रत्नागिरी जिल्हा गॅझेटिअर – Tipri and Goph.</ref> === चित्रकथी === {{मुख्य|चित्रकथी}} चित्रकथी ही कोकणातील विशेषतः सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पिंगुळी गावाशी संबंधित चित्रकला आणि कथाकथन यांचा संगम असलेली लोककला आहे. 'चित्र' आणि 'कथा' या दोन घटकांच्या संयोगातून विकसित झालेल्या या परंपरेत कलाकार रामायण, महाभारत, पुराणकथा आणि स्थानिक आख्यायिका हाताने रंगविलेल्या चित्रांच्या साहाय्याने संगीत व निवेदनासह सादर करतात. ही परंपरा अनेक पिढ्यांपासून चालत आलेली असून पिंगुळी हे तिचे प्रमुख केंद्र मानले जाते. चित्रकथी परंपरेचा संबंध पारंपरिक कथाकथन आणि दृश्यकलेशी असून ती महाराष्ट्राच्या महत्त्वाच्या लोककलांपैकी एक मानली जाते.<ref>''Chitrakathi Painting'', Development Commissioner (Handicrafts), Government of India.</ref><ref>''Chitrakathi Tradition of Pinguli'', Directorate of Government Printing and Stationery, Maharashtra State, 1979.</ref> === कळसूत्री बाहुल्या === {{मुख्य|कळसूत्री बाहुल्या}} कळसूत्री बाहुल्या ही दोऱ्यांच्या साहाय्याने नियंत्रित केल्या जाणाऱ्या पारंपरिक कठपुतळी कलेची कोकणी परंपरा आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पिंगुळी परिसरातील कलाकारांनी ही कला अनेक पिढ्यांपासून जतन केली आहे. रामायण, महाभारत आणि इतर पौराणिक कथांचे सादरीकरण लाकडी बाहुल्या, संगीत, संवाद आणि कथाकथन यांच्या माध्यमातून केले जाते. चित्रकथी आणि कळसूत्री बाहुल्या या दोन्ही परंपरा एकाच सांस्कृतिक परंपरेचा भाग मानल्या जातात आणि त्यांचे जतन करणाऱ्या कलाकारांनी महाराष्ट्राच्या लोकवारशाचे संवर्धन करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे.<ref>World Encyclopedia of Puppetry Arts – India (Maharashtra).</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – Art and Culture.</ref> === रापण === {{मुख्य|रापण}} रापण ही कोकणातील सामूहिक मासेमारीची परंपरा असून ती सागरी जीवनाशी निगडित लोकसंस्कृतीचे प्रतीक मानली जाते. मोठे जाळे सामूहिकरीत्या किनाऱ्यावर ओढताना श्रमगीते, परस्पर सहकार्य आणि पारंपरिक कार्यपद्धती यांचा संगम दिसून येतो. === संकासूर === {{मुख्य|संकासूर}} संकासूर हा शिमगा उत्सवाशी संबंधित लोकनाट्य प्रकार आहे. यात पौराणिक कथानके, विनोदी संवाद, सामाजिक भाष्य आणि पारंपरिक वेशभूषेचा समावेश असतो. === बाळ्या नृत्य === बाळ्या नृत्य हा कोकणातील काही भागांत प्रचलित असलेला पारंपरिक लोकनृत्य प्रकार आहे. ग्रामजत्रा, धार्मिक उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रमांमध्ये त्याचे सादरीकरण केले जाते. कोकणातील लोककला ही या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक ओळखीचा अविभाज्य भाग आहे. शासकीय सांस्कृतिक संस्था, संशोधक, संग्रहालये आणि स्थानिक कलाकार यांच्या प्रयत्नांमुळे या लोककलांचे दस्तऐवजीकरण, संशोधन आणि संवर्धन सुरू असून पिंगुळी येथील चित्रकथी आणि कळसूत्री बाहुल्या परंपरा या संवर्धनाच्या दृष्टीने विशेष महत्त्वाच्या मानल्या जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> === ठाकर आदिवासी कला आंगण === {{मुख्य|ठाकर आदिवासी कला आंगण}} सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पिंगुळी येथे असलेले '''ठाकर आदिवासी कला आंगण''' हे चित्रकथी, कळसूत्री बाहुल्या, चामड्याच्या छाया बाहुल्या, पांगुळ बैल आणि इतर पारंपरिक लोककलांच्या संवर्धनासाठी कार्य करणारे महत्त्वाचे सांस्कृतिक केंद्र आहे. येथे पारंपरिक चित्रे, बाहुल्या, रंगमंच साहित्य, वाद्ये आणि लोककलांशी संबंधित वस्तूंचे संग्रहालय असून कलाकार प्रशिक्षण, संशोधन, प्रात्यक्षिके आणि कार्यशाळांचे आयोजन केले जाते. त्यामुळे हे केंद्र कोकणातील लोककला संवर्धनाचे प्रमुख केंद्र मानले जाते.<ref>Asia InCH – ''Thakar Adivasi Kala Angan''.</ref> == लोकसाहित्य == कोकणातील लोकसाहित्य ही या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक स्मृतीची, लोकपरंपरेची आणि मौखिक ज्ञानपरंपरेची अभिव्यक्ती आहे. पिढ्यान्पिढ्या मौखिक स्वरूपात जतन झालेल्या लोककथा, दंतकथा, आख्यायिका, लोकगीते, ओव्या, उखाणे, म्हणी, कोडी, श्रमगीते, आरत्या, धार्मिक आख्याने आणि लोकविश्वास यांच्या माध्यमातून कोकणातील समाजजीवन, निसर्ग, धर्म, इतिहास, पर्यावरण आणि लोकसंस्कृतीचे दर्शन घडते. लोकसाहित्य हे लिखित इतिहासाच्या पलीकडे जाऊन समाजाच्या सांस्कृतिक स्मृतीचे जतन करणारे महत्त्वाचे माध्यम मानले जाते.<ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32133 |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ |access-date=30 जुलै 2026}}</ref> {{मुख्य|कोकणातील लोककथा}} कोकणातील लोककथांमध्ये ग्रामदेवता, कुलदैवत, देवराई, समुद्र, नद्या, डोंगर, किल्ले, गुहा, प्राचीन मंदिरे, वीरपुरुष, संत, तसेच स्थानिक भूभागाच्या उत्पत्तीविषयीच्या आख्यायिका मोठ्या प्रमाणावर आढळतात. अनेक कथांमध्ये परशुरामाने समुद्र मागे हटवून कोकणभूमी निर्माण केल्याची आख्यायिका, विविध गावांच्या नावांच्या उत्पत्तीच्या कथा, तसेच समुद्रकिनाऱ्यावरील धार्मिक आणि सांस्कृतिक स्थळांशी संबंधित लोकपरंपरा जतन झालेल्या आहेत. या कथांमधून कोकणातील लोकश्रद्धा, नैतिक मूल्ये, सामाजिक संकेत आणि पर्यावरणाशी असलेले नाते प्रतिबिंबित होते.<ref>आजगावकर, सूर्यकांत. ''कोकणातील लोककथा''. स्नेहल प्रकाशन.</ref> {{मुख्य|कोकणातील लोकगीते}} कोकणातील लोकगीतांचा उगम दैनंदिन जीवन, कृषी संस्कृती आणि सागरी जीवनाशी संबंधित आहे. भातलागवड, कापणी, मासेमारी, विवाहसंस्कार, मंगळागौर, गणेशोत्सव, शिमगा, गोकुळाष्टमी आणि इतर सण-उत्सवांच्या निमित्ताने विविध प्रकारची लोकगीते गायली जातात. ओव्या, अंगाईगीते, श्रमगीते, कोळीगीते, आरत्या, गवळणी आणि स्त्रीगीतांमधून श्रमसंस्कृती, निसर्ग, कुटुंबव्यवस्था आणि सामुदायिक जीवनाचे दर्शन घडते.<ref>भागवत, दुर्गा. ''लोकसाहित्याची रूपरेखा''.</ref> {{मुख्य|कोकणातील म्हणी व वाक्प्रचार}} कोकणातील म्हणी, वाक्प्रचार, उखाणे आणि कोडी ही स्थानिक बोलीभाषेची आणि लोकअनुभवाची मौल्यवान परंपरा आहे. पर्जन्य, शेती, समुद्र, व्यापार, कुटुंबव्यवस्था, निसर्ग आणि दैनंदिन व्यवहारांवर आधारित अनेक म्हणी आजही ग्रामीण समाजात प्रचलित आहेत. या म्हणी आणि वाक्प्रचारांतून कोकणातील लोकांचे व्यवहारज्ञान, विनोदबुद्धी, अनुभवसंपन्नता आणि जीवनदृष्टी व्यक्त होते.<ref>मांडे, प्रभाकर. ''लोकसाहित्याचे स्वरूप''.</ref> कोकणातील लोकविश्वासांमध्ये ग्रामदैवतांच्या आख्यायिका, देवराईशी निगडित समजुती, नागपूजा, समुद्राशी संबंधित श्रद्धा, ऋतुचक्र, पर्जन्य, कृषी आणि मासेमारीशी संबंधित पारंपरिक विश्वास यांचा समावेश होतो. या लोकविश्वासांचा संबंध केवळ धार्मिक जीवनाशी नसून पर्यावरण संरक्षण, सामाजिक शिस्त आणि पारंपरिक ज्ञानव्यवस्थेशीही जोडलेला आहे.<ref>आजगावकर, सूर्यकांत. ''कोकणातील लोककथा''.</ref> कोकणातील लोकसाहित्याच्या जतन आणि संशोधनामध्ये दुर्गा भागवत, प्रभाकर मांडे, डॉ. सूर्यकांत आजगावकर यांसह अनेक लोकसाहित्य अभ्यासकांनी महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे. आधुनिक काळात संशोधनग्रंथ, ध्वनिमुद्रण, लोककला महोत्सव, संग्रहालये आणि डिजिटल माध्यमांच्या साहाय्याने या मौखिक परंपरांचे दस्तऐवजीकरण व संवर्धन केले जात आहे. कोकणातील लोकपरंपरांच्या अभ्यासामुळे या प्रदेशाचा सामाजिक, सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक विकास समजून घेण्यास महत्त्वपूर्ण मदत होते.<ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32133 |website=मराठी विश्वकोश |access-date=30 जुलै 2026}}</ref> == भाषा == कोकण हा भाषिकदृष्ट्या अत्यंत वैविध्यपूर्ण प्रदेश मानला जातो. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यान वसलेल्या या प्रदेशात ऐतिहासिक, सामाजिक, व्यापारी आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाणीमुळे अनेक भाषा व बोलीभाषांचा विकास झाला आहे. महाराष्ट्रातील कोकण विभागात प्रमाण मराठीबरोबरच मालवणी, आगरी, कोळी, भंडारी, कुणबी, चित्पावनी, संगमेश्वरी, वाडवळी, ईस्ट इंडियन मराठी, कातकरी आणि ठाकर समाजांच्या बोलीभाषा प्रचलित आहेत. दक्षिण कोकणात मालवणीचा, तर उत्तर कोकणात आगरी, कोळी आणि वाडवळी बोलींचा विशेष प्रभाव आढळतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>मराठी विश्वकोश. "मराठी भाषा".</ref> मराठी ही कोकणातील प्रमुख भाषा असून तिच्या अनेक प्रादेशिक बोली येथे विकसित झाल्या आहेत. या बोलींमध्ये उच्चार, शब्दसंपदा, वाक्यरचना आणि लोकजीवनाशी संबंधित विशेष शब्दप्रयोग आढळतात. भौगोलिक परिस्थिती, व्यवसाय, सामाजिक रचना आणि विविध समाजसमूहांच्या परंपरांमुळे प्रत्येक बोलीने स्वतंत्र भाषिक वैशिष्ट्ये विकसित केली आहेत.<ref>कृ. पा. कुलकर्णी. ''मराठी भाषेचा इतिहास''.</ref> {{मुख्य|मालवणी भाषा}} मालवणी ही दक्षिण कोकणातील प्रमुख बोली असून सिंधुदुर्ग जिल्हा तसेच रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या काही भागांत ती मोठ्या प्रमाणावर बोलली जाते. लोकसाहित्य, दशावतार, नमन, लोकगीते, विनोद आणि नाट्यपरंपरेमुळे मालवणीला स्वतंत्र सांस्कृतिक ओळख प्राप्त झाली आहे. तिच्या शब्दसंपदेवर मराठीबरोबरच कोंकणी आणि पोर्तुगीज भाषेचाही काही प्रमाणात प्रभाव दिसून येतो.<ref>मराठी विश्वकोश. "मालवणी".</ref> {{मुख्य|आगरी बोली}} आगरी समाजाची बोली उत्तर कोकणातील मुंबई, ठाणे, पालघर, रायगड आणि नवी मुंबई परिसरात प्रचलित आहे. शेती, मिठागरे, मासेमारी आणि स्थानिक लोकजीवनाशी संबंधित अनेक पारंपरिक शब्द या बोलीत आढळतात. आगरी लोकगीते, ओव्या आणि लोकनृत्यांमध्ये या बोलीचा प्रभाव विशेषत्वाने दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|वाडवळी बोली}} वाडवळी बोली मुख्यतः पालघर जिल्ह्यातील सोमवंशी क्षत्रिय वाडवळ समाजामध्ये प्रचलित आहे. मराठी, गुजराती आणि पोर्तुगीज संपर्कामुळे या बोलीत अनेक वैशिष्ट्यपूर्ण शब्द आणि भाषिक रूपे विकसित झाली आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|कोळी बोली}} कोळी समाजाच्या विविध उपसमूहांमध्ये प्रचलित असलेल्या कोळी बोलींमध्ये समुद्र, मासेमारी, नौकानयन, हवामान आणि सागरी जीवनाशी संबंधित समृद्ध शब्दसंपदा आढळते. कोळीगीते आणि लोकपरंपरांमधून या बोलींचे सांस्कृतिक महत्त्व अधोरेखित होते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील भाषांवर इतिहासकाळात संस्कृत, प्राकृत, अपभ्रंश, कन्नड, अरबी, फारशी आणि पोर्तुगीज भाषांचा प्रभाव पडला. किनारपट्टीवरील व्यापार, मुस्लिम राजवट, पोर्तुगीज वसाहती आणि युरोपीय संपर्क यांमुळे अनेक परभाषिक शब्द स्थानिक बोलींमध्ये रूढ झाले. विशेषतः खाद्यसंस्कृती, सागरी व्यापार, घरगुती वस्तू, धार्मिक जीवन आणि प्रशासनाशी संबंधित शब्दसंपदेमध्ये हा प्रभाव स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>मराठी विश्वकोश. "मराठी भाषा".</ref><ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> आधुनिक काळात शिक्षण, प्रसारमाध्यमे, शहरीकरण आणि स्थलांतरामुळे प्रमाण मराठीचा वापर वाढला असला तरी कोकणातील पारंपरिक बोलीभाषा लोकसाहित्य, लोककला, धार्मिक परंपरा आणि दैनंदिन व्यवहारांमधून आजही जिवंत आहेत. विविध संशोधन संस्था, विद्यापीठे आणि सांस्कृतिक संघटनांकडून या बोलीभाषांचे दस्तऐवजीकरण, शब्दकोशनिर्मिती आणि संवर्धनाचे कार्य सुरू आहे.<ref>मराठी विश्वकोश. "मराठी भाषा".</ref> == खाद्यसंस्कृती == कोकणातील खाद्यसंस्कृती ही येथील भौगोलिक परिस्थिती, हवामान, कृषी, समुद्रकिनारी जीवन आणि विविध सामाजिक-धार्मिक परंपरांच्या प्रभावातून विकसित झाली आहे. सह्याद्री पर्वतरांग, अरबी समुद्र, विपुल पर्जन्यमान आणि सुपीक जमीन यांमुळे भात, नारळ, काजू, आंबा, फणस, कोकम, सुपारी, मसाले, विविध कडधान्ये तसेच मासे हे येथील आहाराचे प्रमुख घटक बनले आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> {{मुख्य|कोकणातील खाद्यसंस्कृती}} भात हा कोकणातील प्रमुख अन्नघटक असून त्याबरोबर मासे, आमटी, भाजी, लोणची आणि नारळावर आधारित पदार्थांचा समावेश असलेले भोजन सर्वसाधारणपणे आढळते. किनारपट्टीवरील भागात मासेमारी हा प्रमुख व्यवसाय असल्याने सुरमई, बांगडा, पापलेट, रावस, कोळंबी, बोंबील, मांदेली आणि खेकडे यांसारख्या समुद्री खाद्यपदार्थांना विशेष महत्त्व आहे. अंतर्गत भागात भाजीपाला, कडधान्ये आणि दुग्धजन्य पदार्थांचा वापर तुलनेने अधिक प्रमाणात केला जातो.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> {{मुख्य|कोकम}} कोकणातील पाककलेमध्ये नारळाचा विविध प्रकारे उपयोग केला जातो. ओले खोबरे, नारळाचे दूध, खोबरेल तेल आणि भाजलेल्या नारळाचा मसाला हे अनेक पदार्थांचे वैशिष्ट्य आहे. कोकम, चिंच, आंबट फळे, काळा मसाला, हळद, मिरी, धणे, जिरे आणि स्थानिक मसाल्यांच्या वापरामुळे कोकणी खाद्यपदार्थांना वैशिष्ट्यपूर्ण चव प्राप्त होते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> {{मुख्य|मालवणी पाककला}} आंबा, विशेषतः देवगड व रत्‍नागिरी परिसरातील हापूस आंबा, कोकणची जागतिक स्तरावर ओळख निर्माण करणारे कृषी उत्पादन मानले जाते. याशिवाय काजू, फणस, करवंद, जांभूळ, कोकम, आवळा आणि विविध रानफळांचा उपयोग पारंपरिक आहारात तसेच लोणची, सरबते, जॅम, मसाले आणि इतर प्रक्रिया उद्योगांमध्ये केला जातो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|कोळी खाद्यसंस्कृती}} सण-उत्सव आणि धार्मिक परंपरांनुसारही खाद्यसंस्कृतीत विविधता आढळते. गणेशोत्सवात उकडीचे मोदक, नारळी पौर्णिमेला नारळावर आधारित गोड पदार्थ, नागपंचमी, गोकुळाष्टमी, दिवाळी आणि होळीच्या निमित्ताने पारंपरिक पक्वान्ने तयार केली जातात. विविध समाजसमूहांच्या परंपरांनुसार शाकाहारी आणि मांसाहारी अशा दोन्ही प्रकारच्या खाद्यपद्धती विकसित झाल्या आहेत.<ref>मराठी विश्वकोश. "महाराष्ट्राची खाद्यसंस्कृती".</ref> कोकणातील विविध समाजांनी त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायानुसार स्वतंत्र खाद्यपरंपरा विकसित केल्या आहेत. कोळी समाजाची समुद्री खाद्यसंस्कृती, आगरी समाजाचे भात व मासेप्रधान भोजन, तसेच डोंगराळ भागातील आदिवासी समाजाचा रानभाज्या, कंदमुळे, मध आणि वनौषधींवर आधारित आहार या सर्वांनी कोकणच्या खाद्यसंस्कृतीला समृद्ध केले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> आधुनिक काळात पर्यटन, शहरीकरण आणि स्थलांतर यांमुळे कोकणातील पारंपरिक खाद्यपदार्थांना राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय स्तरावर लोकप्रियता मिळाली आहे. कोकणी पाककलेवर आधारित भोजनालये, खाद्य महोत्सव, प्रक्रिया उद्योग आणि भौगोलिक मानांकन (GI) प्राप्त कृषी उत्पादनांमुळे कोकणची खाद्यसंस्कृती आर्थिक आणि सांस्कृतिक दृष्ट्या अधिक महत्त्वाची बनली आहे.<ref>महाराष्ट्र शासन – कृषी व फलोत्पादन विभाग.</ref> == पारंपरिक पोशाख == कोकणातील पारंपरिक पोशाखावर येथील दमट हवामान, भरपूर पर्जन्यमान, कृषिप्रधान जीवनशैली, सागरी व्यवसाय आणि सामाजिक-धार्मिक परंपरांचा प्रभाव दिसून येतो. दैनंदिन वापरातील पोशाख साधे, सुटसुटीत आणि श्रमसुलभ असण्याकडे कल होता; तर सण, उत्सव, विवाह आणि धार्मिक विधींसाठी विशेष प्रकारचे वस्त्र आणि अलंकार परिधान करण्याची परंपरा विकसित झाली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> {{मुख्य|महाराष्ट्राची वेशभूषा}} पारंपरिक पुरुषवेशामध्ये धोतर, अंगरखा, सदरा, बंडी, फेटा किंवा पागोटे, तसेच डोक्यावर रुमाल यांचा समावेश होत असे. किनारपट्टीवरील कोळी, आगरी आणि भंडारी समाजात मासेमारी व शेतीसाठी सोयीस्कर अशा हलक्या वस्त्रांचा वापर प्रचलित होता. धार्मिक समारंभ, ग्रामोत्सव आणि विवाहप्रसंगी स्वच्छ पांढरे धोतर, उपरणे आणि पारंपरिक फेटा परिधान करण्याची प्रथा होती.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> महिलांच्या पारंपरिक पोशाखामध्ये नऊवारी (लुगडे), पाचवारी साडी, चोळी आणि खणाचा वापर होत असे. विविध समाजसमूहांमध्ये साडी नेसण्याच्या पद्धती, रंगसंगती आणि वस्त्रप्रकारांत प्रादेशिक वैविध्य आढळते. शेती, घरगुती कामे आणि दैनंदिन व्यवहारासाठी सोयीस्कर पद्धतीने साडी नेसण्याची प्रथा विशेषतः ग्रामीण भागात दीर्घकाळ टिकून राहिली आहे.<ref>मराठी विश्वकोश. "महाराष्ट्रातील वेशभूषा".</ref> {{मुख्य|नऊवारी साडी}} अलंकारसंस्कृती ही कोकणातील पारंपरिक वेशभूषेचा अविभाज्य भाग मानली जाते. स्त्रिया नथ, मंगळसूत्र, बांगड्या, तोडे, वाकी, पैंजण, कर्णफुले, बुगडी आणि विविध प्रकारचे सोन्या-चांदीचे दागिने परिधान करीत असत. पुरुषांमध्ये अंगठी, कडे आणि धार्मिक प्रतीक म्हणून रुद्राक्ष किंवा तुळशीच्या माळांचा वापर प्रचलित होता. सामाजिक स्थान, आर्थिक परिस्थिती आणि धार्मिक परंपरांनुसार अलंकारांमध्ये विविधता आढळते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> {{मुख्य|महाराष्ट्रीय अलंकार}} कोकणातील विविध समाजसमूहांनी त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायानुसार स्वतंत्र वेशभूषा विकसित केली. कोळी समाजाचे मासेमारीसाठी उपयुक्त पोशाख, आगरी समाजाची श्रमप्रधान वेशभूषा, तसेच आदिवासी समाजातील नैसर्गिक साधनसामग्रीवर आधारित वस्त्रपरंपरा या कोकणच्या सांस्कृतिक वैविध्याचे प्रतीक मानल्या जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> ब्रिटिश काळानंतर शिक्षण, नागरीकरण, औद्योगिकीकरण आणि पाश्चात्त्य पोशाखांच्या प्रभावामुळे पारंपरिक वेशभूषेत बदल झाले. तथापि गणेशोत्सव, गोकुळाष्टमी, शिमगा, विवाहसमारंभ, धार्मिक विधी आणि लोककला सादरीकरणाच्या प्रसंगी पारंपरिक पोशाख आजही अभिमानाने परिधान केला जातो. लोकसंस्कृतीचे संवर्धन करणाऱ्या विविध सांस्कृतिक संस्था आणि लोककला मंडळे पारंपरिक वेशभूषेचे जतन आणि प्रसार करण्यासाठी कार्यरत आहेत.<ref>मराठी विश्वकोश. "लोकसंस्कृती".</ref> == पारंपरिक व्यवसाय == कोकणातील पारंपरिक व्यवसायांची घडण येथील भौगोलिक परिस्थिती, विपुल पर्जन्यमान, सुपीक जमीन, सह्याद्री पर्वतरांग, विस्तीर्ण समुद्रकिनारा आणि नैसर्गिक साधनसंपत्ती यांच्या प्रभावाखाली झाली आहे. शेती, बागायती, मासेमारी, मिठागर, पशुपालन, वनसंपदेवर आधारित व्यवसाय, हस्तकला आणि लघुउद्योग यांनी कोकणच्या आर्थिक व सांस्कृतिक जीवनाला दीर्घकाळ आकार दिला आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> {{मुख्य|महाराष्ट्रातील भात लावणी}} शेती हा कोकणातील प्रमुख पारंपरिक व्यवसाय असून भात हे येथील मुख्य पीक मानले जाते. त्याबरोबरच नाचणी, वरी, कडधान्ये, भाजीपाला आणि स्थानिक फळपिकांची लागवड केली जाते. पारंपरिक शेतीपद्धती, पावसाच्या पाण्यावर अवलंबून असलेली कृषी व्यवस्था आणि सामुदायिक श्रमसंस्कृती ही कोकणातील कृषीजीवनाची वैशिष्ट्ये मानली जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|कोकणातील मत्स्यव्यवसाय}} बागायती हा कोकणच्या अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा भाग आहे. आंबा, काजू, नारळ, सुपारी, फणस, कोकम, मिरी आणि विविध मसाल्यांच्या लागवडीमुळे कोकणला स्वतंत्र कृषी ओळख प्राप्त झाली आहे. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील हापूस आंबा हा भौगोलिक मानांकन (GI) प्राप्त कृषी उत्पादन असून त्याच्या निर्यातीमुळे स्थानिक अर्थव्यवस्थेला मोठा हातभार लागतो.<ref>महाराष्ट्र शासन – कृषी विभाग.</ref> {{मुख्य|कोकणातील शेती}} अरबी समुद्रालगतच्या किनारपट्टीमुळे मासेमारी हा कोकणातील सर्वांत प्राचीन व्यवसायांपैकी एक मानला जातो. कोळी समाजाने पारंपरिक ज्ञानाच्या आधारे समुद्री आणि खाडीतील मासेमारी विकसित केली. सुरमई, बांगडा, पापलेट, रावस, कोळंबी, बोंबील, मांदेली आणि इतर समुद्री मासे स्थानिक अर्थव्यवस्था आणि खाद्यसंस्कृतीचा अविभाज्य भाग आहेत. आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे मत्स्यव्यवसायात बदल झाले असले तरी पारंपरिक मासेमारीची परंपरा अनेक गावांमध्ये आजही टिकून आहे.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> {{मुख्य|हापूस आंबा}} मिठागर हा उत्तर कोकणातील आगरी समाजाचा पारंपरिक व्यवसाय मानला जातो. ठाणे, मुंबई, रायगड आणि पालघर परिसरातील खाडीलगतच्या भागात समुद्राच्या पाण्यापासून मीठ निर्मितीची परंपरा अनेक शतकांपासून अस्तित्वात आहे. या व्यवसायामुळे स्थानिक अर्थव्यवस्था तसेच व्यापाराच्या विकासाला चालना मिळाली.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> {{मुख्य|मिठागर}} कोकणातील वनसंपदेवर आधारित व्यवसायांमध्ये बांबूपासून उपयुक्त वस्तू तयार करणे, लाकूडकाम, मध संकलन, औषधी वनस्पतींचे संकलन, दोरखंड निर्मिती आणि पारंपरिक हस्तकलेचा समावेश होतो. आदिवासी समाजाने जंगलातील उपलब्ध नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा शाश्वत वापर करून स्वतंत्र उपजीविका पद्धती विकसित केली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|कोकणातील काजू उद्योग}} नौकाबांधणी ही कोकणातील किनारी भागातील प्राचीन पारंपरिक कला आणि व्यवसाय मानला जातो. विजयदुर्ग, मालवण, देवगड, दाभोळ, राजापूर आणि इतर बंदरांमध्ये लाकडी होड्या व नौका तयार करण्याची परंपरा दीर्घकाळ अस्तित्वात होती. सागरी व्यापार, मासेमारी आणि किनारी वाहतुकीसाठी या नौकांचा मोठ्या प्रमाणावर उपयोग केला जात असे.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> औद्योगिकीकरण, शहरीकरण, पर्यटन आणि स्थलांतर यांमुळे पारंपरिक व्यवसायांच्या स्वरूपात बदल झाले आहेत. अनेक कुटुंबांनी शिक्षण, सेवा, उद्योग आणि व्यापार क्षेत्राकडे वाटचाल केली असली तरी शेती, बागायती, मत्स्यव्यवसाय, काजू प्रक्रिया, आंबा प्रक्रिया आणि पर्यटनाशी संबंधित व्यवसाय आजही कोकणच्या अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आधार आहेत. पारंपरिक व्यवसायांचे संवर्धन आणि स्थानिक उत्पादनांना बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्यासाठी शासन, सहकारी संस्था आणि स्वयंसेवी संघटनांकडून विविध उपक्रम राबविले जात आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == पर्यावरण व नैसर्गिक वारसा == कोकणचा नैसर्गिक वारसा हा येथील संस्कृती, अर्थव्यवस्था आणि सामाजिक जीवनाचा मूलभूत आधार मानला जातो. पश्चिमेला अरबी समुद्र आणि पूर्वेला सह्याद्री पर्वतरांग यांच्या दरम्यान वसलेल्या या प्रदेशात विपुल पर्जन्यमान, सदाहरित वने, नद्या, खाड्या, समुद्रकिनारे, खारफुटीची जंगले, देवराया आणि समृद्ध जैवविविधता आढळते. या नैसर्गिक संपत्तीमुळे कोकणात स्वतंत्र पर्यावरणीय संस्कृती विकसित झाली असून तिचा प्रभाव कृषी, मत्स्यव्यवसाय, लोककला, लोकसाहित्य, धार्मिक परंपरा आणि खाद्यसंस्कृतीवर स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> {{मुख्य|पश्चिम घाट}} कोकणाच्या पूर्व भागात पसरलेल्या सह्याद्री पर्वतरांगा या पश्चिम घाटाचा अविभाज्य भाग असून त्यांचा समावेश युनेस्कोच्या जागतिक नैसर्गिक वारसा स्थळांमध्ये करण्यात आला आहे. पश्चिम घाट हा जगातील जैवविविधतेच्या महत्त्वपूर्ण प्रदेशांपैकी एक मानला जातो. कोकणातील अनेक नद्यांचे उगमस्थान, जलस्रोत, सदाहरित वने आणि दुर्मीळ वनस्पती व प्राणी यांचे अस्तित्व या पर्वतरांगांशी निगडित आहे.<ref>UNESCO World Heritage Centre. ''Western Ghats''.</ref> {{मुख्य|देवराई}} देवराई ही कोकणातील पारंपरिक पर्यावरण संरक्षण व्यवस्थेचे उत्कृष्ट उदाहरण मानली जाते. ग्रामदैवत किंवा स्थानिक देवतांशी संबंधित पवित्र वनक्षेत्र म्हणून देवरायांचे जतन करण्यात आले आहे. धार्मिक श्रद्धेमुळे या वनक्षेत्रांमध्ये वृक्षतोड आणि शिकार यांवर पारंपरिक निर्बंध पाळले जात असल्याने अनेक दुर्मीळ वनस्पती, औषधी वनस्पती, पक्षी आणि वन्यजीवांचे नैसर्गिक अधिवास आजही सुरक्षित राहिले आहेत.<ref>मराठी विश्वकोश. "देवराई".</ref> {{मुख्य|खारफुटी}} कोकणातील खाड्या आणि नदीमुखांमध्ये विस्तृत प्रमाणात खारफुटीची जंगले आढळतात. ही परिसंस्था किनारपट्टीचे धूपापासून संरक्षण करते, समुद्री जैवविविधतेचे संवर्धन करते आणि अनेक मत्स्यप्रजातींच्या प्रजननासाठी सुरक्षित अधिवास उपलब्ध करून देते. मुंबई, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये खारफुटीचे महत्त्वपूर्ण पट्टे आहेत.<ref>महाराष्ट्र वन विभाग.</ref> कोकणातील नद्या, धबधबे, समुद्रकिनारे, खाड्या आणि बेटे हे येथील पर्यावरणीय वारशाचे महत्त्वाचे घटक आहेत. सावित्री, वशिष्ठी, शास्त्री, जगबुडी, वैतरणा, उल्हास, कुंडलिका आणि तेरेखोल यांसारख्या नद्या कृषी, जलसंपदा आणि स्थानिक जीवनाशी घनिष्ठपणे संबंधित आहेत. गणपतीपुळे, तारकर्ली, वेळणेश्वर, हरिहरेश्वर, दिवेआगर आणि गुहागर यांसारखे समुद्रकिनारे त्यांच्या नैसर्गिक सौंदर्यामुळे आणि पर्यटनामुळे प्रसिद्ध आहेत.<ref>महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळ.</ref> {{मुख्य|कोकणातील जैवविविधता}} कोकणातील जैवविविधतेमध्ये विविध प्रकारचे सस्तन प्राणी, पक्षी, सरपटणारे प्राणी, उभयचर, फुलपाखरे आणि सागरी जीव आढळतात. सदाहरित वनांमध्ये भारतीय गवा, बिबट्या, सांबर, रानडुक्कर, शेकरू, विविध प्रकारचे साप आणि असंख्य पक्षी प्रजातींचे अधिवास आहेत. किनारपट्टी आणि सागरी भागात डॉल्फिन, समुद्री कासव, प्रवाळ परिसंस्था आणि विविध मत्स्यप्रजाती आढळतात. या जैवविविधतेमुळे कोकण हा पर्यावरणीय संशोधन आणि संवर्धनासाठी महत्त्वाचा प्रदेश मानला जातो.<ref>Zoological Survey of India.</ref><ref>Botanical Survey of India.</ref> {{मुख्य|सिंधुदुर्ग सागरी अभयारण्य}} पर्यावरण संवर्धन ही कोकणातील पारंपरिक जीवनपद्धतीचा अविभाज्य भाग राहिली आहे. देवराई, जलस्रोतांचे संरक्षण, पारंपरिक जलव्यवस्थापन, पावसाच्या पाण्याचे संवर्धन, स्थानिक बियाण्यांचे जतन आणि नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा संयमी वापर या परंपरांमुळे पर्यावरणीय समतोल राखण्यास मदत झाली. आधुनिक काळात औद्योगिकीकरण, शहरीकरण, किनारी विकास, खाणकाम, प्रदूषण आणि हवामान बदल यांमुळे या नैसर्गिक वारशास विविध आव्हाने निर्माण झाली असून शासन, स्थानिक समुदाय आणि पर्यावरण संस्थांकडून त्याच्या संवर्धनासाठी विविध उपक्रम राबविले जात आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == आधुनिक काळातील बदल == विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून कोकणातील सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक जीवनात लक्षणीय बदल झाले. शिक्षणाचा प्रसार, वाहतूक व दळणवळणातील सुधारणा, प्रसारमाध्यमांचा विस्तार, शहरीकरण आणि जागतिकीकरण यांच्या प्रभावामुळे पारंपरिक जीवनपद्धतीत बदल घडून आले. त्याचबरोबर प्रादेशिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये जपत आधुनिकतेचा स्वीकार करण्याची प्रवृत्तीही वाढली आहे.<ref>''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter III – ''Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra'', Maharashtra State Gazetteers.</ref>:contentReference[oaicite:0]{index=0} कोकणातून मुंबई महानगर प्रदेश, पुणे तसेच देश-विदेशातील रोजगाराच्या संधींसाठी मोठ्या प्रमाणावर स्थलांतर झाले. या स्थलांतरामुळे अनेक गावांतील लोकसंख्येची रचना, शेती, पारंपरिक व्यवसाय आणि कुटुंबव्यवस्थेत बदल झाले. तथापि गणेशोत्सव, शिमगा, ग्रामदैवतांचे उत्सव, कुलाचार आणि इतर सांस्कृतिक परंपरांच्या निमित्ताने स्थलांतरित कोकणवासी आपल्या मूळ गावांशी सामाजिक आणि सांस्कृतिक संबंध आजही टिकवून आहेत.<ref>''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter III – ''Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra'', Maharashtra State Gazetteers.</ref>:contentReference[oaicite:1]{index=1} कृषी क्षेत्रातही महत्त्वपूर्ण बदल झाले आहेत. पारंपरिक भातशेतीबरोबर आंबा, काजू, नारळ, मसाले, फळबागा आणि एकात्मिक शेतीपद्धतीकडे कल वाढला आहे. कृषी उत्पादनातील मूल्यवर्धन, प्रक्रिया उद्योग आणि बाजारपेठांशी वाढलेला संपर्क यांमुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे स्वरूप बदलत आहे.<ref>अॅग्रोवन. "एकात्मिक शेतीपद्धतीतूनच कोकणाचा शाश्वत विकास".</ref> पर्यटन उद्योगाच्या विस्तारामुळे स्थानिक रोजगार, गृहपर्यटन (Homestay), पारंपरिक खाद्यसंस्कृती, हस्तकला आणि स्थानिक उत्पादनांना नवी बाजारपेठ उपलब्ध झाली आहे. दुसरीकडे किनारी नागरीकरण, पर्यावरणीय ताण, नैसर्गिक संसाधनांवरील वाढता दबाव आणि पारंपरिक वास्तूंचे रूपांतर यांसारखी आव्हानेही निर्माण झाली आहेत. त्यामुळे शाश्वत विकास आणि सांस्कृतिक वारशाचे संवर्धन यांचा समतोल राखण्यावर अधिक भर दिला जात आहे.<ref>''Maharashtra: Land and Its People'', Maharashtra State Gazetteers.</ref>:contentReference[oaicite:2]{index=2} आधुनिक संप्रेषण माध्यमे, डिजिटल तंत्रज्ञान आणि सामाजिक माध्यमांमुळे कोकणातील लोककला, लोकसाहित्य, बोलीभाषा आणि सांस्कृतिक परंपरांचा प्रचार व प्रसार अधिक व्यापक झाला आहे. संशोधक, सांस्कृतिक संस्था आणि स्थानिक समाज यांच्या सहभागातून या वारशाचे जतन आणि दस्तऐवजीकरण करण्याचे प्रयत्नही वाढले आहेत.<ref>बीबीसी मराठी. "कोकणातील सामाजिक बदल" (समकालीन वृत्तविश्लेषण).</ref> == संशोधन व अभ्यास == कोकणचा इतिहास, भूगोल, समाजजीवन, लोकसंस्कृती, भाषा, पुरातत्त्व, पर्यावरण आणि जैवविविधता या विषयांवर विविध शैक्षणिक संस्था, संशोधक आणि शासकीय विभागांकडून सातत्याने संशोधन करण्यात आले आहे. या संशोधनामुळे कोकणच्या सांस्कृतिक वारशाचे दस्तऐवजीकरण, विश्लेषण आणि संवर्धनास महत्त्वाची चालना मिळाली आहे. कोकणच्या इतिहास आणि संस्कृतीच्या अभ्यासासाठी महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, बॉम्बे प्रेसिडेन्सी गॅझेटिअर्स, महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळाची प्रकाशने, महाराष्ट्र शासनाचा मराठी विश्वकोश, तसेच विविध विद्यापीठांचे संशोधनग्रंथ आणि शोधनिबंध हे महत्त्वाचे संदर्भस्रोत मानले जातात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये सापडलेल्या प्रागैतिहासिक कातळशिल्पांमुळे (Petroglyphs) कोकणच्या प्राचीन इतिहासाच्या अभ्यासाला नवी दिशा मिळाली आहे. या शिल्पांचे पुरातत्त्वीय संशोधन भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण (Archaeological Survey of India), महाराष्ट्र शासनाचा पुरातत्त्व व वस्तुसंग्रहालय संचालनालय तसेच विविध संशोधकांकडून करण्यात आले आहे. कोकणच्या लोककला, लोकसाहित्य, लोकसंगीत, बोलीभाषा आणि सामाजिक इतिहासावरही विविध संशोधकांनी स्वतंत्र संशोधन केले असून त्यांचे निष्कर्ष पुस्तके, नियतकालिके आणि संशोधन जर्नल्समधून प्रसिद्ध झाले आहेत. याशिवाय कोकणातील जैवविविधता, किनारी परिसंस्था, खारफुटी, देवराया आणि पश्चिम घाट यांच्या संरक्षणासंदर्भातही अनेक शैक्षणिक अभ्यास प्रकाशित झाले आहेत. आजच्या काळात मुद्रित साहित्याबरोबरच डिजिटल अभिलेखागारे, संशोधन नियतकालिके, शासकीय संकेतस्थळे आणि मुक्त ज्ञानस्रोत यांच्या माध्यमातून कोकणविषयक संशोधन अधिक व्यापक स्वरूपात उपलब्ध होत आहे. <ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref> <ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>मराठी विश्वकोश. महाराष्ट्र शासन.</ref><ref>Archaeological Survey of India (ASI).</ref><ref>महाराष्ट्र शासन, पुरातत्त्व व वस्तुसंग्रहालय संचालनालय.</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} == बाह्य दुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स] * [https://vishwakosh.marathi.gov.in मराठी विश्वकोश] * [https://asi.nic.in Archaeological Survey of India] * [https://whc.unesco.org UNESCO World Heritage Centre] * [https://mahaforest.gov.in महाराष्ट्र वन विभाग] {{कोकण लोकजीवन}} == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[नमन (लोककला)]] * [[शिमगा]] * [[गणेशोत्सव]] * [[पश्चिम घाट]] * [[देवराई]] * [[खारफुटी]] * [[मराठी भाषा]] * [[कोकणी भाषा]] * [[रत्‍नागिरी जिल्हा]] * [[सिंधुदुर्ग जिल्हा]] * [[रायगड जिल्हा]] * [[पालघर जिल्हा]] * [[ठाणे जिल्हा]] == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Konkan region.jpg|कोकण प्रदेश File:Konkan Landscape.jpg|कोकणातील नैसर्गिक दृश्य File:‘Map of the upper part of India below the Ganges, between the Konkan coast and that of Orissa’ by Rigobert Bonne, 1780.jpg|इ.स. १७८० मधील कोकण प्रदेशाचा ऐतिहासिक नकाशा File:Tea Western Ghats Calvary Mount Idukki Kerala Mar22 R16 05624.jpg|सह्याद्री पर्वतरांग File:Delta Rio Verde.jpg|कोकणातील नदीमुख (खाडी) File:Rice cultivation.jpg|भातशेती File:Mango Orchards.JPG|आंब्याची बाग File:Cashew Plantations in Dodamarg, Sindhudurg, Maharashtra, India.jpg|काजू लागवड File:कोकणातील शेतकरी व बैलजोडी.jpg|कोकणातील पारंपरिक शेती File:Kokan Village India 1.jpg|कोकणातील गाव File:Kokan - Kotluk Village - Part 3 20151220 (23892273782).jpg|कोकणातील ग्रामीण वस्ती File:कोकणातील गावातील आठवडी बाजार.jpg|आठवडी बाजार File:कोकणातील घरावर वाळत घातलेली सुपारी.jpg|सुपारी वाळविण्याची पारंपरिक पद्धत File:श्री काळम्मादेवी मंदिर -2.jpg|श्री काळम्मादेवी मंदिर File:काळम्मादेवी मंदीर.jpg|काळम्मादेवी मंदिर File:देवी काल्ल्मा पाषाण स्वरुपात.jpg|पाषाणरूपातील ग्रामदेवता File:स्वयंभु देव गांगेश्वर देवता.jpg|स्वयंभू देव गांगेश्वर File:खडीकोळवण देव गांगेश्वर ग्राम मंदीर.jpg|देव गांगेश्वर ग्राममंदिर File:कोकणातील गणेशोत्सव.jpg|कोकणातील गणेशोत्सव File:कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन.jpg|गणपती व गौरीपूजन File:कोकणातील शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी.jpg|शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी File:Holika Dahan Bhaindar East in Maharashtra, India 2026.jpg|होलिका दहन File:समुद्रातील होड्या.jpg|कोकणातील पारंपरिक मासेमारी File:मासे विकतांना.jpg|मत्स्यव्यवसाय File:उदगीर वन व जंगल.jpg|कोकणातील वनसंपदा </gallery> [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:महाराष्ट्राची संस्कृती]] [[वर्ग:भारतीय संस्कृती]] [[वर्ग:लोकसंस्कृती]] [[वर्ग:महाराष्ट्र]] 0agnjeepxoo748kaz4y8sow209slgkt 2697937 2697936 2026-07-30T14:28:13Z AdvAnantGholam 172574 2697937 wikitext text/x-wiki {{Infobox | above = कोकण संस्कृती | image = <!-- उदाहरण: Konkan Culture Collage.jpg --> | caption = कोकणातील सांस्कृतिक परंपरांचे दर्शन | header1 = सामान्य माहिती | label2 = प्रदेश | data2 = [[कोकण]] | label3 = देश | data3 = [[भारत]] | label4 = राज्ये | data4 = [[महाराष्ट्र]], [[गोवा]], [[कर्नाटक]] | label5 = प्रमुख भाषा | data5 = [[मराठी भाषा|मराठी]], [[कोकणी भाषा|कोकणी]], [[मालवणी बोली]] | header6 = सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये | label7 = प्रमुख धर्म | data7 = [[हिंदू धर्म]], [[इस्लाम]], [[ख्रिस्ती धर्म]], [[बौद्ध धर्म]] | label8 = प्रमुख सण | data8 = [[गणेशोत्सव]], [[शिमगा]], [[नारळी पौर्णिमा]], [[होळी]] | label9 = प्रमुख लोककला | data9 = [[नमन (लोककला)]], दशावतार (लोकनाट्य), [[शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)]] | label10 = प्रमुख व्यवसाय | data10 = शेती, बागायती, मत्स्यव्यवसाय, काजू व आंबा उत्पादन | label11 = वैशिष्ट्ये | data11 = समुद्रकिनारी संस्कृती, लोकपरंपरा, देवराया, लोकसाहित्य, पारंपरिक वास्तुकला }} '''कोकण संस्कृती''' ही भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील कोकण प्रदेशात विकसित झालेली ऐतिहासिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक परंपरा आहे. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यान पसरलेल्या या प्रदेशाच्या भौगोलिक रचनेमुळे येथे विशिष्ट जीवनपद्धती, लोकपरंपरा आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचा विकास झाला. प्राचीन काळापासून विविध राजसत्तांचा प्रभाव, समुद्री व्यापार, कृषी, मत्स्यव्यवसाय तसेच स्थानिक समाजजीवन यांच्या परस्परसंवादातून कोकणची स्वतंत्र सांस्कृतिक ओळख घडत गेली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.</ref><ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> कोकण संस्कृतीमध्ये सामाजिक रचना, भावकी, पंचक्रोशी, पारंपरिक जमीन व्यवस्था, धार्मिक श्रद्धा, देवस्थान परंपरा, लोककला, लोकसाहित्य, भाषा, खाद्यसंस्कृती, पारंपरिक वास्तुकला, पोशाख, सण-उत्सव आणि पर्यावरणाशी सुसंगत जीवनपद्धती यांचा समावेश होतो. नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा विवेकपूर्ण वापर, स्थानिक ज्ञानपरंपरा आणि सामुदायिक जीवन ही तिची लक्षणीय वैशिष्ट्ये मानली जातात.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> आधुनिक काळात औद्योगिकीकरण, नागरीकरण, स्थलांतर, पर्यटन आणि तांत्रिक बदलांमुळे कोकणच्या पारंपरिक जीवनशैलीत परिवर्तन झाले असले, तरी अनेक सांस्कृतिक परंपरा आजही स्थानिक समाजात जतन झालेल्या आहेत. त्यामुळे कोकण संस्कृती ही महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वारशातील एक महत्त्वपूर्ण घटक मानली जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == व्युत्पत्ती == '''कोकण''' या नावाच्या उत्पत्तीविषयी विविध मते प्रचलित आहेत. प्राचीन भारतीय साहित्य, पुराणे, ताम्रपट, शिलालेख तसेच इतिहास संशोधकांच्या लिखाणात या प्रदेशाचा उल्लेख '''अपरांत''', '''अपरान्तक''', '''कोकण''', '''कोंकण''' आणि '''कोंकणदेश''' अशा विविध नावांनी आढळतो.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> काही संशोधकांच्या मते 'कोकण' हा शब्द संस्कृतमधील ''कोण'' (कोपरा) या संकल्पनेशी संबंधित असून, सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यानच्या अरुंद किनारी प्रदेशासाठी हा शब्द रूढ झाला असावा.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> दुसऱ्या मतानुसार प्राचीन '''अपरांत''' (Aparānta) हा शब्द पश्चिमेकडील सीमाभाग किंवा समुद्रकिनारी प्रदेश दर्शविण्यासाठी वापरला जात असे. कालांतराने या प्रदेशाची राजकीय, भौगोलिक आणि सांस्कृतिक ओळख विकसित होत गेली आणि 'कोकण' हे नाव अधिक प्रचलित झाले.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> मौर्यकालीन सम्राट अशोकाच्या शिलालेखांमध्ये तसेच पुढील सातवाहन, शिलाहार, चालुक्य, यादव आणि इतर राजवंशांच्या अभिलेखांमध्ये पश्चिम किनारपट्टीच्या या प्रदेशाचा उल्लेख विविध नावांनी आढळतो. यावरून 'कोकण' ही संज्ञा दीर्घ ऐतिहासिक प्रक्रियेत विकसित झाल्याचे मानले जाते.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> मराठी, संस्कृत, प्राकृत आणि फारशी साहित्यातही 'कोकण' व 'कोंकण' या दोन्ही रूपांचा वापर आढळतो. आधुनिक काळात 'कोकण' हे नाव महाराष्ट्र, गोवा तसेच कर्नाटकाच्या उत्तरेकडील किनारी प्रदेशाशी संबंधित सांस्कृतिक व भौगोलिक प्रदेशासाठी सर्वसाधारणपणे स्वीकारले गेले आहे.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == भौगोलिक पार्श्वभूमी == कोकण हा भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यान पसरलेला नैसर्गिक किनारी प्रदेश आहे. महाराष्ट्रातील पालघर, मुंबई उपनगर, मुंबई शहर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग हे जिल्हे कोकण विभागात समाविष्ट होतात; तर व्यापक भौगोलिक संकल्पनेनुसार गोवा तसेच कर्नाटकाच्या उत्तर किनारपट्टीचाही समावेश कोकण प्रदेशात केला जातो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, कोकण विभाग.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> सह्याद्री पर्वतरांग, असंख्य नद्या, खाड्या, समुद्रकिनारे, खारफुटीची जंगले आणि दाट अरण्ये ही कोकण प्रदेशाची प्रमुख भौगोलिक वैशिष्ट्ये आहेत. वशिष्ठी, सावित्री, शास्त्री, जगबुडी, वैनगंगा नव्हे तर उल्हास, वैतरणा, कुंडलिका, काळ, तेरेखोल आणि इतर अनेक नद्या पश्चिमेकडे वाहत जाऊन अरबी समुद्राला मिळतात. या नद्यांमुळे सुपीक गाळयुक्त खोरे आणि विस्तृत खाड्यांची निर्मिती झाली आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणात उष्ण व दमट हवामान असून नैर्ऋत्य मान्सूनमुळे मोठ्या प्रमाणावर पर्जन्यवृष्टी होते. मुसळधार पावसामुळे येथील वनसंपदा, जैवविविधता आणि कृषी व्यवस्था समृद्ध झाली आहे. भात, नारळ, सुपारी, आंबा, काजू, फणस आणि विविध मसाल्यांची लागवड येथील हवामानाशी सुसंगतपणे विकसित झाली आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणच्या किनारी भूभागामुळे प्राचीन काळापासून समुद्री व्यापार, बंदरांची उभारणी आणि सागरी दळणवळणाला चालना मिळाली. चौल, दाभोळ, राजापूर, विजयदुर्ग, मालवण, वसई आणि इतर बंदरे विविध कालखंडांत व्यापारी आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाणीची केंद्रे म्हणून विकसित झाली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> या प्रदेशातील भौगोलिक परिस्थितीचा स्थानिक समाजाच्या वास्तुरचनेवर, ग्रामरचनेवर, कृषीपद्धतीवर, मत्स्यव्यवसायावर, खाद्यसंस्कृतीवर, लोककला आणि धार्मिक परंपरांवर दीर्घकालीन प्रभाव पडला आहे. त्यामुळे कोकणची संस्कृती समजून घेण्यासाठी तिची भौगोलिक पार्श्वभूमी हा मूलभूत घटक मानला जातो.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == इतिहास == कोकण प्रदेशाचा इतिहास प्रागैतिहासिक काळापासून सुरू होतो. पुरातत्त्वीय अवशेष, गुहा, शिलालेख, ताम्रपट आणि प्राचीन साहित्य यांच्या आधारे या प्रदेशात प्राचीन काळापासून मानवी वस्ती अस्तित्वात असल्याचे दिसून येते.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> वैदिकोत्तर आणि प्राचीन भारतीय साहित्यात कोकण प्रदेशाचा उल्लेख '''अपरांत''' किंवा '''अपरान्तक''' या नावाने आढळतो. बौद्ध साहित्य तसेच सम्राट अशोकाच्या शिलालेखांमध्ये अपरांत प्रदेशाचा उल्लेख असून, मौर्य साम्राज्याच्या काळात या प्रदेशाचा प्रशासकीय आणि व्यापारी विकास झाला. याच काळात बौद्ध धर्माचा प्रसार झाल्याचे पुरावे कान्हेरी, कार्ले, भाजे, बेडसे आणि इतर शैलगृहांमधून उपलब्ध होतात.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> मौर्योत्तर काळात सातवाहनांनी कोकणातील व्यापारी मार्ग आणि बंदरांचा विकास केला. त्यानंतर पश्चिम क्षत्रप, अभिर, त्रैकूटक, चालुक्य, राष्ट्रकूट, शिलाहार आणि यादव या राजवंशांनी विविध कालखंडांत कोकणावर राज्य केले. विशेषतः शिलाहार राजवटीत अनेक देवळे, बंदरे, किल्ले आणि नगरांचा विकास झाला, ज्यामुळे कोकणच्या सांस्कृतिक आणि आर्थिक जीवनाला चालना मिळाली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> मध्ययुगात बहामनी, विजयनगर, आदिलशाही, निजामशाही आणि गुजरात सुलतानत यांच्यात कोकणवरील नियंत्रणासाठी संघर्ष झाला. इ.स. १६व्या शतकात पोर्तुगीजांनी वसई, चौल, गोवा आणि किनारपट्टीवरील इतर भागांत आपला प्रभाव वाढविला. या काळात समुद्री व्यापार, ख्रिस्ती मिशनरी कार्य आणि युरोपीय स्थापत्यशैलीचा काही भागांवर प्रभाव पडला.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> १७व्या शतकात छत्रपती शिवाजी महाराजांनी कोकणातील अनेक किल्ले आणि बंदरे आपल्या स्वराज्यात समाविष्ट केली. विजयदुर्ग, सिंधुदुर्ग, सुवर्णदुर्ग, कुलाबा आणि इतर सागरी किल्ल्यांच्या माध्यमातून मराठा आरमाराची उभारणी झाली. सरखेल कान्होजी आंग्रे यांच्या नेतृत्वाखाली मराठा आरमाराने पश्चिम किनारपट्टीवरील सागरी सामर्थ्य अधिक बळकट केले.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> इ.स. १८१८ नंतर कोकण प्रदेश ब्रिटिशांच्या अधिपत्याखाली आला. ब्रिटिश काळात प्रशासकीय पुनर्रचना, महसूल व्यवस्था, रस्ते, बंदरे, रेल्वे आणि शिक्षणसंस्थांचा विकास झाला. याच काळात सामाजिक सुधारणा, आधुनिक शिक्षण आणि मुद्रणसंस्कृतीचा प्रसार होऊन कोकणातील समाजजीवनात लक्षणीय बदल घडून आले.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> स्वातंत्र्यानंतर महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेनंतर कोकण प्रदेशात औद्योगिकीकरण, मत्स्यव्यवसाय, फळबागा, पर्यटन, दळणवळण आणि शिक्षण क्षेत्रात मोठी प्रगती झाली. त्याचबरोबर स्थानिक लोकांनी लोककला, लोकपरंपरा, धार्मिक उत्सव आणि सांस्कृतिक वारसा जतन करण्याचे प्रयत्न सुरू ठेवले. त्यामुळे प्राचीन वारसा आणि आधुनिक परिवर्तन यांचा समन्वय असलेली कोकण संस्कृती आजही महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक ओळखीचा महत्त्वपूर्ण भाग मानली जाते.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> == सामाजिक रचना == {{मुख्य|भावकी|पंचक्रोशी}} कोकणातील सामाजिक रचना ही भौगोलिक परिस्थिती, कृषीप्रधान अर्थव्यवस्था, ग्रामव्यवस्था आणि परस्परावलंबी जीवनपद्धती यांच्या आधारे विकसित झाली. गाव हे सामाजिक संघटनेचे मूलभूत केंद्र असून त्याभोवती कुटुंब, नातेसंबंध, भावकी, पंचक्रोशी, देवस्थान संस्था आणि विविध पारंपरिक व्यवसाय यांवर आधारित समाजजीवन आकाराला आले.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील संयुक्त कुटुंबपद्धतीमुळे परस्पर सहकार्य, सामायिक मालमत्ता, कृषीकार्य आणि सामाजिक जबाबदाऱ्या सामूहिक स्वरूपात पार पाडल्या जात. विवाह, जन्म, मृत्यू, धार्मिक विधी, सण-उत्सव आणि ग्रामकार्य यांमध्ये कुटुंब व नातेसंबंधांना महत्त्वाचे स्थान होते.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> '''भावकी''' ही समान पूर्वजांपासून निर्माण झालेल्या कुटुंबसमूहाची सामाजिक संस्था मानली जात होती. कौटुंबिक वादांचे निवारण, सामाजिक नियमांचे पालन, धार्मिक विधींचे आयोजन आणि परस्पर सहकार्य यांमध्ये भावकीची भूमिका महत्त्वाची होती. अनेक गावांमध्ये भावकी ही सामाजिक एकात्मतेचे प्रभावी माध्यम म्हणून कार्यरत होती.<ref>''भावकी''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> '''पंचक्रोशी''' ही परस्पर संबंध असलेल्या गावांची सामाजिक, धार्मिक आणि सांस्कृतिक संघटना होती. यात्रांचे आयोजन, देवस्थानांचे व्यवस्थापन, सामूहिक निर्णय, नैसर्गिक आपत्तीच्या काळातील सहकार्य आणि सामाजिक प्रश्नांचे निवारण यासाठी पंचक्रोशी व्यवस्था कार्यरत होती.<ref>''पंचक्रोशी''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील ग्रामव्यवस्थेमध्ये पाटील, कुलकर्णी, जोशी, गुरव, सुतार, लोहार, कुंभार, न्हावी, परीट आणि इतर पारंपरिक व्यवसाय करणाऱ्या समाजघटकांनी परस्परावलंबी ग्रामीण अर्थव्यवस्था निर्माण केली होती. बलुतेदारी व अलुतेदारी व्यवस्थेमुळे गावातील विविध सेवा आणि उत्पादनव्यवस्था दीर्घकाळ टिकून राहिली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> धर्म, जात, व्यवसाय आणि स्थानिक परंपरा यांचा सामाजिक जीवनावर प्रभाव असला तरी, समुद्रकिनारी व्यापार, स्थलांतर आणि विविध समाजघटकांच्या सहवासामुळे कोकणात सांस्कृतिक देवाणघेवाणही मोठ्या प्रमाणावर झाली. त्यामुळे स्थानिक परंपरा आणि बाह्य प्रभाव यांचा समन्वय असलेली सामाजिक रचना विकसित झाली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> आधुनिक काळात शिक्षण, औद्योगिकीकरण, नागरीकरण आणि स्थलांतर यांमुळे कोकणातील पारंपरिक सामाजिक रचनेत बदल झाले. संयुक्त कुटुंबपद्धतीचे प्रमाण कमी झाले असले, तरी भावकी, ग्रामदेवता, देवस्थान, जत्रा आणि स्थानिक सांस्कृतिक संस्था यांच्या माध्यमातून सामाजिक ऐक्याची परंपरा अनेक भागांत आजही कायम आहे.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == पारंपरिक जमीन व्यवस्था == {{मुख्य|कोकणातील सामुदायिक जमीन व्यवस्था}} कोकणातील पारंपरिक जमीन व्यवस्था ही भौगोलिक परिस्थिती, कृषीप्रधान जीवनपद्धती आणि सामुदायिक सामाजिक रचनेशी निगडित होती. सह्याद्रीच्या उतारावरील डोंगराळ भूभाग, किनारी खाड्या, नदीखोरे आणि मुसळधार पर्जन्यमान यांमुळे येथे इतर प्रदेशांपेक्षा वेगळी जमीनधारणा आणि शेतीव्यवस्था विकसित झाली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणातील अनेक गावांमध्ये जमीन ही केवळ वैयक्तिक मालमत्ता म्हणून नव्हे, तर सामुदायिक हिताशी संबंधित संसाधन म्हणूनही पाहिली जात असे. शेतीयोग्य जमीन, चराऊ क्षेत्रे, डोंगरउतार, वनक्षेत्र, पाणवठे आणि इतर नैसर्गिक साधनसंपत्तीच्या वापरासाठी स्थानिक प्रथा, ग्रामसभा आणि पारंपरिक नियम अस्तित्वात होते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> ऐतिहासिक काळात गावकी, वतन व्यवस्था, इनाम, देवस्थानांची जमीन आणि सामुदायिक वापरातील क्षेत्रे यांमुळे जमीनधारणेचे विविध प्रकार अस्तित्वात होते. स्थानिक परिस्थितीनुसार त्यांच्या स्वरूपात बदल होत गेले आणि विविध राजवटींमध्ये महसूल व्यवस्थेनुसार त्यांचे नियमन करण्यात आले.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> ग्रामसमाजाच्या सामूहिक हितासाठी काही जमीन देवस्थान, सार्वजनिक उपयोग किंवा सामुदायिक उपक्रमांसाठी राखून ठेवण्याची परंपरा अनेक भागांत आढळते. जलसंधारण, पाणवठ्यांचे संरक्षण, सामूहिक चराई, ग्राममार्ग आणि उत्सवांशी संबंधित जागांचा वापर स्थानिक रूढी व ग्रामसंस्थांच्या माध्यमातून नियंत्रित केला जात असे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> ब्रिटिश काळात महसूल सर्वेक्षण, जमीन मोजणी आणि नवीन कायदेशीर व्यवस्थेमुळे पारंपरिक जमीनधारणेच्या अनेक पद्धतींमध्ये बदल झाले. स्वातंत्र्यानंतर जमीनसुधारणा कायदे, कुळ कायदे, महसूल प्रशासन आणि आधुनिक विकास प्रक्रियेमुळे पारंपरिक व्यवस्थेचे स्वरूप आणखी बदलले; तथापि काही भागांत तिचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक अवशेष आजही दिसून येतात.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणातील पारंपरिक जमीन व्यवस्था ही केवळ कृषी उत्पादनाशी संबंधित नसून स्थानिक समाजरचना, पर्यावरणीय संसाधनांचे व्यवस्थापन आणि सामुदायिक जीवनपद्धतीचा महत्त्वपूर्ण घटक मानली जाते.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> == कृषी संस्कृती == कोकणातील कृषी संस्कृती ही येथील भौगोलिक परिस्थिती, मुसळधार पर्जन्यमान, सुपीक नदीखोरे आणि स्थानिक पारंपरिक ज्ञान यांच्या आधारे विकसित झाली. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यानच्या प्रदेशात नैसर्गिक परिस्थितीनुसार विविध प्रकारच्या शेतीपद्धती विकसित झाल्या असून, कृषी हा स्थानिक अर्थव्यवस्था आणि समाजजीवनाचा प्रमुख आधार राहिला आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> भात हे कोकणातील प्रमुख अन्नधान्य पीक असून, मान्सूनवर आधारित भातशेती ही येथील कृषी संस्कृतीचे मुख्य वैशिष्ट्य मानली जाते. नदीखोरे, खोरी आणि सपाट जमिनींमध्ये भाताची लागवड केली जाते; तर डोंगरउतारांवर स्थानिक परिस्थितीनुसार इतर पिके घेतली जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील बागायती शेतीलाही विशेष महत्त्व आहे. आंबा, काजू, नारळ, सुपारी, फणस, कोकम, मिरी आणि विविध फळझाडांच्या लागवडीमुळे येथील कृषी अर्थव्यवस्थेला विशेष स्वरूप प्राप्त झाले आहे. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील हापूस आंब्याने राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर ओळख मिळवली आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> कृषीशी संबंधित अनेक लोकपरंपरा, श्रद्धा आणि सण कोकणात प्रचलित आहेत. पेरणी, लावणी, कापणी, नवधान्यपूजन, ग्रामदेवतांची पूजा आणि शेताशी निगडित धार्मिक विधी यांमधून कृषी आणि सांस्कृतिक जीवन यांचा घनिष्ठ संबंध दिसून येतो.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> परंपरागत शेतीमध्ये स्थानिक बियाणे, सेंद्रिय खतांचा वापर, पाण्याचे संवर्धन आणि नैसर्गिक संसाधनांशी सुसंगत शेतीपद्धती यांना महत्त्व होते. स्थानिक हवामानाशी जुळवून घेतलेल्या या पद्धतींमुळे कृषी उत्पादनाबरोबरच पर्यावरणीय संतुलन राखण्यास मदत झाली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून आधुनिक कृषितंत्रज्ञान, सुधारित बियाणे, सिंचन, फळबागांचा विस्तार आणि व्यापारी शेती यांमुळे कोकणातील कृषी व्यवस्थेत बदल झाले. त्याचबरोबर ग्रामीण भागातून शहरांकडे स्थलांतर, मजुरांची कमतरता आणि हवामानातील बदल यांमुळे पारंपरिक कृषी व्यवस्थेपुढे नवीन आव्हाने निर्माण झाली आहेत.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील कृषी संस्कृती ही केवळ अन्नउत्पादनापुरती मर्यादित नसून, ती स्थानिक लोकजीवन, खाद्यसंस्कृती, सण-उत्सव, लोकपरंपरा आणि पर्यावरणाशी सुसंगत जीवनपद्धतीचा अविभाज्य भाग मानली जाते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> == पशुपालन == {{मुख्य|कोकणातील पारंपरिक जनावरांचे गोठे}} कोकणातील पशुपालन हे पारंपरिक कृषी व्यवस्थेचा अविभाज्य घटक राहिले आहे. भातशेती, फळबागा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला पूरक म्हणून गायी, बैल, म्हशी, शेळ्या, मेंढ्या आणि कुक्कुटपालन यांचा विकास झाला. कृषी कामे, दुग्धउत्पादन, शेणखताची निर्मिती आणि वाहतूक यांसाठी जनावरांचा उपयोग होत असल्यामुळे ग्रामीण जीवनात त्यांना महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – Agriculture and Animal Husbandry.</ref> कोकणातील पारंपरिक घरांच्या परिसरात किंवा स्वतंत्र जागेत जनावरांसाठी गोठे उभारले जात. स्थानिक हवामान, मुसळधार पाऊस आणि उपलब्ध नैसर्गिक साधनसंपत्ती लक्षात घेऊन दगड, माती, लाकूड, बांबू, कौल आणि गवत यांचा वापर करून गोठ्यांची बांधणी केली जात असे. गोठ्यांची रचना जनावरांचे संरक्षण, वायुवीजन आणि पावसापासून बचाव यांचा विचार करून केली जात होती.<ref>''कोकणातील पारंपरिक जनावरांचे गोठे''.</ref> देशी गाई, कोकणी म्हैस आणि बैल हे शेतीतील प्रमुख पशुधन मानले जात असे. बैलांचा उपयोग नांगरणी, मळणी आणि वाहतुकीसाठी केला जात असे, तर गायी व म्हशींपासून दूध, दही, ताक आणि तूप यांचे उत्पादन होत असे. शेणाचा वापर सेंद्रिय खत, इंधन आणि घरांच्या सारवणासाठीही केला जात असे.<ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, 'पशुपालन'.</ref> कोकणातील पशुपालनाचा स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरांशीही संबंध होता. पोळा, गोवत्स द्वादशी आणि इतर काही स्थानिक उत्सवांमध्ये जनावरांची पूजा करण्याची परंपरा आजही अनेक भागांत आढळते. ग्रामीण समाजात पशुधन हे केवळ आर्थिक साधन नसून कुटुंबाच्या समृद्धीचे आणि उपजीविकेचे प्रतीक मानले जात असे.<ref>महाराष्ट्र विश्वकोश.</ref> हरितक्रांती, यांत्रिकीकरण, दुग्धव्यवसायातील बदल आणि ग्रामीण भागातून होणारे स्थलांतर यांमुळे पारंपरिक पशुपालनाच्या स्वरूपात बदल झाले. तरीही कोकणातील अनेक गावांमध्ये कृषी आणि पशुपालन यांचे परस्परावलंबी नाते आजही कायम असून, स्थानिक जैवविविधता आणि ग्रामीण जीवनपद्धती टिकविण्यात त्याची महत्त्वपूर्ण भूमिका आहे.<ref>पशुसंवर्धन विभाग, महाराष्ट्र शासन.</ref> == पारंपरिक वास्तुकला == कोकणातील पारंपरिक वास्तुकला ही प्रदेशातील मुसळधार पर्जन्यमान, दमट हवामान, डोंगराळ भूभाग आणि स्थानिक नैसर्गिक साधनसंपत्ती यांशी सुसंगतपणे विकसित झाली. निवासस्थाने, देवळे, गोठे, धान्यकोठारे, विहिरी आणि इतर बांधकामांमध्ये स्थानिक गरजा, पर्यावरण आणि उपलब्ध बांधकाम साहित्य यांचा प्रभाव स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील पारंपरिक घरे प्रामुख्याने जांभा दगड, स्थानिक दगड, माती, लाकूड, बांबू, चुन्याचा गिलावा आणि कौल यांच्या साहाय्याने बांधली जात. अतिवृष्टीमुळे घरांना उतार असलेली कौलारू छपरे, लांब कडा आणि पावसाचे पाणी सहज वाहून जाण्याची व्यवस्था केली जाई. घरांभोवती पावसाच्या पाण्याचा निचरा करण्यासाठी विशेष रचना आढळते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> पारंपरिक कोकणी घरामध्ये ओटी, पडवी, माजघर, देवघर, स्वयंपाकघर, धान्य साठविण्याची जागा आणि मागील अंगण अशी कार्यानुसार विभागणी केलेली असे. अनेक घरांच्या मागील बाजूस जनावरांसाठी गोठा, शेतीची अवजारे ठेवण्याची जागा तसेच गवत व सरपण साठविण्याची सोय केली जात असे. ग्रामीण घररचनेत निवास, शेती आणि पशुपालन यांचा परस्परसंबंध स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, रत्नागिरी जिल्हा – Houses.</ref> किनारी भागात नारळ, सुपारी आणि इतर वृक्षांपासून मिळणाऱ्या लाकडाचा वापर बांधकामासाठी केला जाई; तर डोंगराळ भागात जांभा दगड आणि स्थानिक दगडांचा अधिक वापर होत असे. स्थानिक हवामानाशी सुसंगत अशी ही वास्तुशैली घरातील तापमान नियंत्रित ठेवण्यास तसेच पावसापासून संरक्षण करण्यास उपयुक्त ठरत होती.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> धार्मिक वास्तूंमध्ये ग्रामदेवतेची मंदिरे, दीपमाळ, तुळशीवृंदावन, देवऱ्या, तसेच काही भागांत पोर्तुगीज प्रभावाखाली विकसित झालेल्या चर्च आणि वाड्यांची वास्तुरचना आढळते. विशेषतः उत्तर कोकणात पोर्तुगीजकालीन वाडे, कमानी, बाल्कनी आणि शिंपल्यांच्या तावदानांचा वापर झाल्याचे उल्लेख उपलब्ध आहेत. आधुनिक काळात सिमेंट, काँक्रीट आणि नवीन बांधकाम तंत्रज्ञानाचा वापर वाढल्यामुळे पारंपरिक कोकणी घरांच्या बांधकामात लक्षणीय बदल झाले आहेत. तरीही रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड आणि इतर भागांतील अनेक गावे आजही पारंपरिक कोकणी वास्तुकलेचे वैशिष्ट्यपूर्ण स्वरूप जतन करून आहेत. या वास्तुशैलीत स्थानिक पर्यावरणाशी सुसंगत बांधकाम तंत्र, नैसर्गिक वायुवीजन आणि स्थानिक संसाधनांचा समतोल वापर ही वैशिष्ट्ये आजही अभ्यासाचा विषय मानली जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == धार्मिक जीवन == कोकणातील धार्मिक जीवन हे वैदिक, पौराणिक, लोकधार्मिक आणि निसर्गपूजक परंपरांच्या समन्वयातून विकसित झाले आहे. सह्याद्री पर्वतरांग, समुद्रकिनारा, नद्या, देवराया आणि ग्रामजीवन यांशी निगडित श्रद्धांमुळे कोकणातील धार्मिक परंपरांना महाराष्ट्रातील इतर प्रदेशांपेक्षा वेगळे स्वरूप प्राप्त झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Religion''.</ref><ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> कोकणातील प्रत्येक गावाची सामाजिक आणि धार्मिक ओळख प्रामुख्याने '''ग्रामदेवता''' या संकल्पनेभोवती विकसित झालेली दिसून येते. ग्रामदेवतेला गावाची संरक्षक देवता मानले जाते. वार्षिक जत्रा, पालखी, नवसपूर्ती, होम, महाप्रसाद आणि सामुदायिक पूजा या धार्मिक उपक्रमांमध्ये संपूर्ण गावाचा सहभाग असतो. ग्रामदेवतेच्या देवस्थानाचे व्यवस्थापन अनेक ठिकाणी पारंपरिक ग्रामसंस्था किंवा स्थानिक विश्वस्तांकडे असते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – Ratnagiri District.</ref> कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये '''कुलदेवता''' आणि '''कुलदेवी''' यांची उपासना ही कौटुंबिक परंपरेचा महत्त्वाचा भाग आहे. विवाह, मुंज, नामकरण, गृहप्रवेश आणि इतर धार्मिक संस्कारांच्या वेळी कुलदैवताचे दर्शन घेण्याची प्रथा आजही मोठ्या प्रमाणावर प्रचलित आहे. मंगेश, शांतादुर्गा, महालक्ष्मी, भगवती, रवळनाथ, वेतोबा, भैरवनाथ, गणपती, परशुराम आणि इतर अनेक देवतांची उपासना कोकणातील विविध समाजघटकांमध्ये आढळते.<ref>''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, "कुलदैवत".</ref> निसर्गपूजा ही कोकणच्या धार्मिक जीवनातील एक वैशिष्ट्यपूर्ण परंपरा मानली जाते. अनेक गावांमध्ये '''देवराई''' पवित्र मानली जाते आणि तेथील वृक्षतोड, शिकार किंवा इतर हस्तक्षेप पारंपरिक धार्मिक नियमांमुळे निषिद्ध मानले जातात. या श्रद्धेमुळे अनेक भागांतील जैवविविधता आणि स्थानिक परिसंस्थांचे संरक्षण झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, "देवराई".</ref> कोकणात शैव, वैष्णव, शाक्त, गणपत्य, दत्त, नाथ आणि वारकरी संप्रदायांचा प्रभाव विविध कालखंडांत वाढत गेला. मध्ययुगीन काळात संतपरंपरा आणि भक्ती चळवळीमुळे धार्मिक जीवनात सामाजिक समन्वयाची भावना दृढ झाली. आषाढी व कार्तिकी वारी, दत्तजयंती, महाशिवरात्री, रामनवमी, गणेशोत्सव आणि नवरात्र यांसारखे उत्सव आजही मोठ्या प्रमाणावर साजरे केले जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Religion''.</ref> उत्तर कोकणात पोर्तुगीज सत्तेच्या प्रभावामुळे ख्रिस्ती धर्माचा प्रसार झाला. चर्च, चॅपेल, ख्रिस्ती सण आणि धार्मिक वास्तू यांनी विशेषतः वसई, पालघर आणि गोवा परिसरातील सांस्कृतिक जीवनावर प्रभाव टाकला. किनारपट्टीवरील व्यापारामुळे मुस्लिम समाजाचीही वस्ती निर्माण झाली असून मशिदी, दर्गे आणि उरूस या परंपरा स्थानिक धार्मिक जीवनाचा भाग बनल्या.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> कोकणातील धार्मिक जीवनाचा प्रभाव लोककला, लोकसाहित्य, पारंपरिक संगीत, नृत्य, वास्तुकला, कृषी संस्कृती आणि सामाजिक जीवनावर स्पष्टपणे दिसून येतो. त्यामुळे कोकणातील धर्मपरंपरा या केवळ श्रद्धेच्या अभिव्यक्ती नसून त्या या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक अस्मितेचा आणि सामुदायिक जीवनाचा अविभाज्य भाग मानल्या जातात.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == सण व उत्सव == कोकणातील सण व उत्सव हे धार्मिक श्रद्धा, कृषी संस्कृती, समुद्रकिनारी जीवन, ऋतुचक्र आणि स्थानिक लोकपरंपरा यांच्याशी निगडित आहेत. ग्रामदेवता, कुलदैवत, निसर्गपूजा आणि कृषीप्रधान जीवनपद्धती यांच्या प्रभावामुळे कोकणातील अनेक उत्सवांना वैशिष्ट्यपूर्ण स्वरूप प्राप्त झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Religion''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> गणेशोत्सव हा कोकणातील सर्वाधिक महत्त्वाचा सण मानला जातो. घरगुती गणपती, गौरीपूजन, आरत्या, पारंपरिक नैवेद्य आणि विसर्जन या प्रथा ग्रामीण व शहरी भागात मोठ्या प्रमाणावर पाळल्या जातात. कोकणातील अनेक कुटुंबे या काळात आपल्या मूळ गावी एकत्र येण्याची परंपरा आजही जपतात.<ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, "गणेशोत्सव".</ref> शिमगा (होळी) हा कोकणातील पारंपरिक लोकउत्सव असून त्यामध्ये होलिका दहन, धुळवड, पालख्या, ग्रामपरिक्रमा आणि विविध लोककलांचे सादरीकरण केले जाते. अनेक भागांत नमन, दशावतार आणि इतर लोककलांचे आयोजन शिमग्याच्या उत्सवाशी निगडित असते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> कृषी संस्कृतीशी संबंधित काही स्थानिक धार्मिक परंपरा कोकणात आजही जतन झालेल्या आहेत. {{मुख्य|मिरागाची राखण}} मृग नक्षत्रात पावसाची सुरुवात झाल्यानंतर येणाऱ्या अमावास्येला अनेक गावांतील शेतकरी आपल्या शेतात प्रतीकात्मक राखणदाराचे पूजन करतात. या विधीमध्ये शेतकरी कुटुंबातील सर्व सदस्य सहभागी होतात. भरघोस पीक यावे, शेतीचे रोगराई, कीड, वन्यप्राणी आणि नैसर्गिक संकटांपासून संरक्षण व्हावे, तसेच संपूर्ण वर्षभर शेतीची समृद्धी टिकून राहावी, या भावनेतून हा कृषीधार्मिक विधी केला जातो. पारंपरिक कोकणात शेती हेच बहुसंख्य कुटुंबांचे प्रमुख उपजीविकेचे साधन असल्यामुळे या परंपरेला सामाजिक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.<ref>''मिरागाची राखण''.</ref> नवरात्रोत्सव, रामनवमी, महाशिवरात्री, दत्तजयंती, गोकुळाष्टमी, त्रिपुरी पौर्णिमा आणि ग्रामदेवतांच्या वार्षिक जत्रा हे कोकणातील प्रमुख धार्मिक उत्सव आहेत. या उत्सवांमध्ये पालखी, कीर्तन, भजन, महाप्रसाद, पारंपरिक बाजार आणि विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> उत्तर कोकणात ख्रिस्ती समाजात नाताळ, इस्टर आणि चर्च जत्रा, तर मुस्लिम समाजात ईद, बकरीद, मोहरम आणि उरूस हे उत्सव पारंपरिक पद्धतीने साजरे केले जातात. विविध धार्मिक समुदायांतील परस्पर सहभाग ही कोकणातील सामाजिक जीवनाची एक उल्लेखनीय वैशिष्ट्ये मानली जातात.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> कोकणातील सण व उत्सव हे केवळ धार्मिक विधी नसून लोककला, लोकसाहित्य, कृषी, खाद्यसंस्कृती, पारंपरिक पोशाख आणि सामुदायिक जीवन यांचे जतन व संवर्धन करणारे सांस्कृतिक माध्यम मानले जातात.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == लोककला == कोकणातील लोककला ही धार्मिक श्रद्धा, ग्रामसंस्कृती, कृषी जीवन, सागरी परंपरा आणि लोकविश्वास यांच्या संगमातून विकसित झाली आहे. ग्रामदेवतांच्या जत्रा, शिमगा, गणेशोत्सव, गोकुळाष्टमी, नवरात्र तसेच विविध धार्मिक आणि सामाजिक समारंभांमध्ये या लोककलांचे सादरीकरण केले जाते. लोककला ही केवळ मनोरंजनाचे साधन नसून धार्मिक प्रबोधन, लोकशिक्षण, सामुदायिक ऐक्य आणि सांस्कृतिक वारसा जतन करणारे प्रभावी माध्यम मानले जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, ''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter VIII – Art and Culture.</ref> कोकणातील प्रमुख लोककलांमध्ये नमन, दशावतार, शक्तीवाले–तुरेवाले, टिपरी, चित्रकथी, कळसूत्री बाहुल्या, रापण, संकासूर आणि बाळ्या नृत्य यांचा समावेश होतो. या कलांमध्ये संगीत, नृत्य, अभिनय, चित्रकला, कथाकथन आणि लोकश्रद्धा यांचा समन्वय आढळतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> === नमन === {{मुख्य|नमन (लोककला)}} नमन ही कोकणातील भक्तिपर लोकनाट्य परंपरा असून तिचे सादरीकरण मुख्यतः ग्रामजत्रा, शिमगा आणि धार्मिक उत्सवांमध्ये केले जाते. गायन, संवाद, अभिनय, विनोद आणि पौराणिक कथांचे सादरीकरण ही तिची प्रमुख वैशिष्ट्ये आहेत. === दशावतार === दशावतार हे कोकणातील सर्वाधिक प्रसिद्ध लोकनाट्य मानले जाते. भगवान विष्णूच्या दहा अवतारांवरील कथानकांवर आधारित या लोकनाट्यात संगीत, रंगभूषा, मुखवटे, उत्स्फूर्त संवाद आणि नृत्य यांचा संगम दिसून येतो. सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यांमध्ये ही परंपरा विशेषतः विकसित झाली आहे.<ref>रत्नागिरी जिल्हा गॅझेटिअर – Entertainments.</ref> === शक्तीवाले–तुरेवाले === {{मुख्य|शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)}} शक्तीवाले–तुरेवाले ही शक्ती उपासनेशी संबंधित धार्मिक लोककला आहे. देवीच्या जत्रा, ग्रामदेवता उत्सव आणि पारंपरिक धार्मिक विधींमध्ये तिचे सादरीकरण केले जाते. === टिपरी === {{मुख्य|कोकणातील टिपरी परंपरा}} टिपरी हा लाकडी काठ्यांच्या साहाय्याने सादर केला जाणारा पारंपरिक समूहनृत्य प्रकार आहे. गोकुळाष्टमी आणि इतर उत्सवांमध्ये तो विशेषतः सादर केला जातो. काही भागांत गोफ नृत्याचीही परंपरा याचबरोबर आढळते.<ref>रत्नागिरी जिल्हा गॅझेटिअर – Tipri and Goph.</ref> === चित्रकथी === {{मुख्य|चित्रकथी}} चित्रकथी ही कोकणातील विशेषतः सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पिंगुळी गावाशी संबंधित चित्रकला आणि कथाकथन यांचा संगम असलेली लोककला आहे. 'चित्र' आणि 'कथा' या दोन घटकांच्या संयोगातून विकसित झालेल्या या परंपरेत कलाकार रामायण, महाभारत, पुराणकथा आणि स्थानिक आख्यायिका हाताने रंगविलेल्या चित्रांच्या साहाय्याने संगीत व निवेदनासह सादर करतात. ही परंपरा अनेक पिढ्यांपासून चालत आलेली असून पिंगुळी हे तिचे प्रमुख केंद्र मानले जाते. चित्रकथी परंपरेचा संबंध पारंपरिक कथाकथन आणि दृश्यकलेशी असून ती महाराष्ट्राच्या महत्त्वाच्या लोककलांपैकी एक मानली जाते.<ref>''Chitrakathi Painting'', Development Commissioner (Handicrafts), Government of India.</ref><ref>''Chitrakathi Tradition of Pinguli'', Directorate of Government Printing and Stationery, Maharashtra State, 1979.</ref> === कळसूत्री बाहुल्या === {{मुख्य|कळसूत्री बाहुल्या}} कळसूत्री बाहुल्या ही दोऱ्यांच्या साहाय्याने नियंत्रित केल्या जाणाऱ्या पारंपरिक कठपुतळी कलेची कोकणी परंपरा आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पिंगुळी परिसरातील कलाकारांनी ही कला अनेक पिढ्यांपासून जतन केली आहे. रामायण, महाभारत आणि इतर पौराणिक कथांचे सादरीकरण लाकडी बाहुल्या, संगीत, संवाद आणि कथाकथन यांच्या माध्यमातून केले जाते. चित्रकथी आणि कळसूत्री बाहुल्या या दोन्ही परंपरा एकाच सांस्कृतिक परंपरेचा भाग मानल्या जातात आणि त्यांचे जतन करणाऱ्या कलाकारांनी महाराष्ट्राच्या लोकवारशाचे संवर्धन करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे.<ref>World Encyclopedia of Puppetry Arts – India (Maharashtra).</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – Art and Culture.</ref> === रापण === {{मुख्य|रापण}} रापण ही कोकणातील सामूहिक मासेमारीची परंपरा असून ती सागरी जीवनाशी निगडित लोकसंस्कृतीचे प्रतीक मानली जाते. मोठे जाळे सामूहिकरीत्या किनाऱ्यावर ओढताना श्रमगीते, परस्पर सहकार्य आणि पारंपरिक कार्यपद्धती यांचा संगम दिसून येतो. === संकासूर === {{मुख्य|संकासूर}} संकासूर हा शिमगा उत्सवाशी संबंधित लोकनाट्य प्रकार आहे. यात पौराणिक कथानके, विनोदी संवाद, सामाजिक भाष्य आणि पारंपरिक वेशभूषेचा समावेश असतो. === बाळ्या नृत्य === बाळ्या नृत्य हा कोकणातील काही भागांत प्रचलित असलेला पारंपरिक लोकनृत्य प्रकार आहे. ग्रामजत्रा, धार्मिक उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रमांमध्ये त्याचे सादरीकरण केले जाते. कोकणातील लोककला ही या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक ओळखीचा अविभाज्य भाग आहे. शासकीय सांस्कृतिक संस्था, संशोधक, संग्रहालये आणि स्थानिक कलाकार यांच्या प्रयत्नांमुळे या लोककलांचे दस्तऐवजीकरण, संशोधन आणि संवर्धन सुरू असून पिंगुळी येथील चित्रकथी आणि कळसूत्री बाहुल्या परंपरा या संवर्धनाच्या दृष्टीने विशेष महत्त्वाच्या मानल्या जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> === ठाकर आदिवासी कला आंगण === {{मुख्य|ठाकर आदिवासी कला आंगण}} सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पिंगुळी येथे असलेले '''ठाकर आदिवासी कला आंगण''' हे चित्रकथी, कळसूत्री बाहुल्या, चामड्याच्या छाया बाहुल्या, पांगुळ बैल आणि इतर पारंपरिक लोककलांच्या संवर्धनासाठी कार्य करणारे महत्त्वाचे सांस्कृतिक केंद्र आहे. येथे पारंपरिक चित्रे, बाहुल्या, रंगमंच साहित्य, वाद्ये आणि लोककलांशी संबंधित वस्तूंचे संग्रहालय असून कलाकार प्रशिक्षण, संशोधन, प्रात्यक्षिके आणि कार्यशाळांचे आयोजन केले जाते. त्यामुळे हे केंद्र कोकणातील लोककला संवर्धनाचे प्रमुख केंद्र मानले जाते.<ref>Asia InCH – ''Thakar Adivasi Kala Angan''.</ref> == लोकसाहित्य == कोकणातील लोकसाहित्य ही या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक स्मृतीची, लोकपरंपरेची आणि मौखिक ज्ञानपरंपरेची अभिव्यक्ती आहे. पिढ्यान्पिढ्या मौखिक स्वरूपात जतन झालेल्या लोककथा, दंतकथा, आख्यायिका, लोकगीते, ओव्या, उखाणे, म्हणी, कोडी, श्रमगीते, आरत्या, धार्मिक आख्याने आणि लोकविश्वास यांच्या माध्यमातून कोकणातील समाजजीवन, निसर्ग, धर्म, इतिहास, पर्यावरण आणि लोकसंस्कृतीचे दर्शन घडते. लोकसाहित्य हे लिखित इतिहासाच्या पलीकडे जाऊन समाजाच्या सांस्कृतिक स्मृतीचे जतन करणारे महत्त्वाचे माध्यम मानले जाते.<ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32133 |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ |access-date=30 जुलै 2026}}</ref> {{मुख्य|कोकणातील लोककथा}} कोकणातील लोककथांमध्ये ग्रामदेवता, कुलदैवत, देवराई, समुद्र, नद्या, डोंगर, किल्ले, गुहा, प्राचीन मंदिरे, वीरपुरुष, संत, तसेच स्थानिक भूभागाच्या उत्पत्तीविषयीच्या आख्यायिका मोठ्या प्रमाणावर आढळतात. अनेक कथांमध्ये परशुरामाने समुद्र मागे हटवून कोकणभूमी निर्माण केल्याची आख्यायिका, विविध गावांच्या नावांच्या उत्पत्तीच्या कथा, तसेच समुद्रकिनाऱ्यावरील धार्मिक आणि सांस्कृतिक स्थळांशी संबंधित लोकपरंपरा जतन झालेल्या आहेत. या कथांमधून कोकणातील लोकश्रद्धा, नैतिक मूल्ये, सामाजिक संकेत आणि पर्यावरणाशी असलेले नाते प्रतिबिंबित होते.<ref>आजगावकर, सूर्यकांत. ''कोकणातील लोककथा''. स्नेहल प्रकाशन.</ref> {{मुख्य|कोकणातील लोकगीते}} कोकणातील लोकगीतांचा उगम दैनंदिन जीवन, कृषी संस्कृती आणि सागरी जीवनाशी संबंधित आहे. भातलागवड, कापणी, मासेमारी, विवाहसंस्कार, मंगळागौर, गणेशोत्सव, शिमगा, गोकुळाष्टमी आणि इतर सण-उत्सवांच्या निमित्ताने विविध प्रकारची लोकगीते गायली जातात. ओव्या, अंगाईगीते, श्रमगीते, कोळीगीते, आरत्या, गवळणी आणि स्त्रीगीतांमधून श्रमसंस्कृती, निसर्ग, कुटुंबव्यवस्था आणि सामुदायिक जीवनाचे दर्शन घडते.<ref>भागवत, दुर्गा. ''लोकसाहित्याची रूपरेखा''.</ref> {{मुख्य|कोकणातील म्हणी व वाक्प्रचार}} कोकणातील म्हणी, वाक्प्रचार, उखाणे आणि कोडी ही स्थानिक बोलीभाषेची आणि लोकअनुभवाची मौल्यवान परंपरा आहे. पर्जन्य, शेती, समुद्र, व्यापार, कुटुंबव्यवस्था, निसर्ग आणि दैनंदिन व्यवहारांवर आधारित अनेक म्हणी आजही ग्रामीण समाजात प्रचलित आहेत. या म्हणी आणि वाक्प्रचारांतून कोकणातील लोकांचे व्यवहारज्ञान, विनोदबुद्धी, अनुभवसंपन्नता आणि जीवनदृष्टी व्यक्त होते.<ref>मांडे, प्रभाकर. ''लोकसाहित्याचे स्वरूप''.</ref> कोकणातील लोकविश्वासांमध्ये ग्रामदैवतांच्या आख्यायिका, देवराईशी निगडित समजुती, नागपूजा, समुद्राशी संबंधित श्रद्धा, ऋतुचक्र, पर्जन्य, कृषी आणि मासेमारीशी संबंधित पारंपरिक विश्वास यांचा समावेश होतो. या लोकविश्वासांचा संबंध केवळ धार्मिक जीवनाशी नसून पर्यावरण संरक्षण, सामाजिक शिस्त आणि पारंपरिक ज्ञानव्यवस्थेशीही जोडलेला आहे.<ref>आजगावकर, सूर्यकांत. ''कोकणातील लोककथा''.</ref> कोकणातील लोकसाहित्याच्या जतन आणि संशोधनामध्ये दुर्गा भागवत, प्रभाकर मांडे, डॉ. सूर्यकांत आजगावकर यांसह अनेक लोकसाहित्य अभ्यासकांनी महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे. आधुनिक काळात संशोधनग्रंथ, ध्वनिमुद्रण, लोककला महोत्सव, संग्रहालये आणि डिजिटल माध्यमांच्या साहाय्याने या मौखिक परंपरांचे दस्तऐवजीकरण व संवर्धन केले जात आहे. कोकणातील लोकपरंपरांच्या अभ्यासामुळे या प्रदेशाचा सामाजिक, सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक विकास समजून घेण्यास महत्त्वपूर्ण मदत होते.<ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32133 |website=मराठी विश्वकोश |access-date=30 जुलै 2026}}</ref> == भाषा == कोकण हा भाषिकदृष्ट्या अत्यंत वैविध्यपूर्ण प्रदेश मानला जातो. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यान वसलेल्या या प्रदेशात ऐतिहासिक, सामाजिक, व्यापारी आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाणीमुळे अनेक भाषा व बोलीभाषांचा विकास झाला आहे. महाराष्ट्रातील कोकण विभागात प्रमाण मराठीबरोबरच मालवणी, आगरी, कोळी, भंडारी, कुणबी, चित्पावनी, संगमेश्वरी, वाडवळी, ईस्ट इंडियन मराठी, कातकरी आणि ठाकर समाजांच्या बोलीभाषा प्रचलित आहेत. दक्षिण कोकणात मालवणीचा, तर उत्तर कोकणात आगरी, कोळी आणि वाडवळी बोलींचा विशेष प्रभाव आढळतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>मराठी विश्वकोश. "मराठी भाषा".</ref> मराठी ही कोकणातील प्रमुख भाषा असून तिच्या अनेक प्रादेशिक बोली येथे विकसित झाल्या आहेत. या बोलींमध्ये उच्चार, शब्दसंपदा, वाक्यरचना आणि लोकजीवनाशी संबंधित विशेष शब्दप्रयोग आढळतात. भौगोलिक परिस्थिती, व्यवसाय, सामाजिक रचना आणि विविध समाजसमूहांच्या परंपरांमुळे प्रत्येक बोलीने स्वतंत्र भाषिक वैशिष्ट्ये विकसित केली आहेत.<ref>कृ. पा. कुलकर्णी. ''मराठी भाषेचा इतिहास''.</ref> {{मुख्य|मालवणी भाषा}} मालवणी ही दक्षिण कोकणातील प्रमुख बोली असून सिंधुदुर्ग जिल्हा तसेच रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या काही भागांत ती मोठ्या प्रमाणावर बोलली जाते. लोकसाहित्य, दशावतार, नमन, लोकगीते, विनोद आणि नाट्यपरंपरेमुळे मालवणीला स्वतंत्र सांस्कृतिक ओळख प्राप्त झाली आहे. तिच्या शब्दसंपदेवर मराठीबरोबरच कोंकणी आणि पोर्तुगीज भाषेचाही काही प्रमाणात प्रभाव दिसून येतो.<ref>मराठी विश्वकोश. "मालवणी".</ref> {{मुख्य|आगरी बोली}} आगरी समाजाची बोली उत्तर कोकणातील मुंबई, ठाणे, पालघर, रायगड आणि नवी मुंबई परिसरात प्रचलित आहे. शेती, मिठागरे, मासेमारी आणि स्थानिक लोकजीवनाशी संबंधित अनेक पारंपरिक शब्द या बोलीत आढळतात. आगरी लोकगीते, ओव्या आणि लोकनृत्यांमध्ये या बोलीचा प्रभाव विशेषत्वाने दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|वाडवळी बोली}} वाडवळी बोली मुख्यतः पालघर जिल्ह्यातील सोमवंशी क्षत्रिय वाडवळ समाजामध्ये प्रचलित आहे. मराठी, गुजराती आणि पोर्तुगीज संपर्कामुळे या बोलीत अनेक वैशिष्ट्यपूर्ण शब्द आणि भाषिक रूपे विकसित झाली आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|कोळी बोली}} कोळी समाजाच्या विविध उपसमूहांमध्ये प्रचलित असलेल्या कोळी बोलींमध्ये समुद्र, मासेमारी, नौकानयन, हवामान आणि सागरी जीवनाशी संबंधित समृद्ध शब्दसंपदा आढळते. कोळीगीते आणि लोकपरंपरांमधून या बोलींचे सांस्कृतिक महत्त्व अधोरेखित होते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील भाषांवर इतिहासकाळात संस्कृत, प्राकृत, अपभ्रंश, कन्नड, अरबी, फारशी आणि पोर्तुगीज भाषांचा प्रभाव पडला. किनारपट्टीवरील व्यापार, मुस्लिम राजवट, पोर्तुगीज वसाहती आणि युरोपीय संपर्क यांमुळे अनेक परभाषिक शब्द स्थानिक बोलींमध्ये रूढ झाले. विशेषतः खाद्यसंस्कृती, सागरी व्यापार, घरगुती वस्तू, धार्मिक जीवन आणि प्रशासनाशी संबंधित शब्दसंपदेमध्ये हा प्रभाव स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>मराठी विश्वकोश. "मराठी भाषा".</ref><ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> आधुनिक काळात शिक्षण, प्रसारमाध्यमे, शहरीकरण आणि स्थलांतरामुळे प्रमाण मराठीचा वापर वाढला असला तरी कोकणातील पारंपरिक बोलीभाषा लोकसाहित्य, लोककला, धार्मिक परंपरा आणि दैनंदिन व्यवहारांमधून आजही जिवंत आहेत. विविध संशोधन संस्था, विद्यापीठे आणि सांस्कृतिक संघटनांकडून या बोलीभाषांचे दस्तऐवजीकरण, शब्दकोशनिर्मिती आणि संवर्धनाचे कार्य सुरू आहे.<ref>मराठी विश्वकोश. "मराठी भाषा".</ref> == खाद्यसंस्कृती == कोकणातील खाद्यसंस्कृती ही येथील भौगोलिक परिस्थिती, हवामान, कृषी, समुद्रकिनारी जीवन आणि विविध सामाजिक-धार्मिक परंपरांच्या प्रभावातून विकसित झाली आहे. सह्याद्री पर्वतरांग, अरबी समुद्र, विपुल पर्जन्यमान आणि सुपीक जमीन यांमुळे भात, नारळ, काजू, आंबा, फणस, कोकम, सुपारी, मसाले, विविध कडधान्ये तसेच मासे हे येथील आहाराचे प्रमुख घटक बनले आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> {{मुख्य|कोकणातील खाद्यसंस्कृती}} भात हा कोकणातील प्रमुख अन्नघटक असून त्याबरोबर मासे, आमटी, भाजी, लोणची आणि नारळावर आधारित पदार्थांचा समावेश असलेले भोजन सर्वसाधारणपणे आढळते. किनारपट्टीवरील भागात मासेमारी हा प्रमुख व्यवसाय असल्याने सुरमई, बांगडा, पापलेट, रावस, कोळंबी, बोंबील, मांदेली आणि खेकडे यांसारख्या समुद्री खाद्यपदार्थांना विशेष महत्त्व आहे. अंतर्गत भागात भाजीपाला, कडधान्ये आणि दुग्धजन्य पदार्थांचा वापर तुलनेने अधिक प्रमाणात केला जातो.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> {{मुख्य|कोकम}} कोकणातील पाककलेमध्ये नारळाचा विविध प्रकारे उपयोग केला जातो. ओले खोबरे, नारळाचे दूध, खोबरेल तेल आणि भाजलेल्या नारळाचा मसाला हे अनेक पदार्थांचे वैशिष्ट्य आहे. कोकम, चिंच, आंबट फळे, काळा मसाला, हळद, मिरी, धणे, जिरे आणि स्थानिक मसाल्यांच्या वापरामुळे कोकणी खाद्यपदार्थांना वैशिष्ट्यपूर्ण चव प्राप्त होते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> {{मुख्य|मालवणी पाककला}} आंबा, विशेषतः देवगड व रत्‍नागिरी परिसरातील हापूस आंबा, कोकणची जागतिक स्तरावर ओळख निर्माण करणारे कृषी उत्पादन मानले जाते. याशिवाय काजू, फणस, करवंद, जांभूळ, कोकम, आवळा आणि विविध रानफळांचा उपयोग पारंपरिक आहारात तसेच लोणची, सरबते, जॅम, मसाले आणि इतर प्रक्रिया उद्योगांमध्ये केला जातो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|कोळी खाद्यसंस्कृती}} सण-उत्सव आणि धार्मिक परंपरांनुसारही खाद्यसंस्कृतीत विविधता आढळते. गणेशोत्सवात उकडीचे मोदक, नारळी पौर्णिमेला नारळावर आधारित गोड पदार्थ, नागपंचमी, गोकुळाष्टमी, दिवाळी आणि होळीच्या निमित्ताने पारंपरिक पक्वान्ने तयार केली जातात. विविध समाजसमूहांच्या परंपरांनुसार शाकाहारी आणि मांसाहारी अशा दोन्ही प्रकारच्या खाद्यपद्धती विकसित झाल्या आहेत.<ref>मराठी विश्वकोश. "महाराष्ट्राची खाद्यसंस्कृती".</ref> कोकणातील विविध समाजांनी त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायानुसार स्वतंत्र खाद्यपरंपरा विकसित केल्या आहेत. कोळी समाजाची समुद्री खाद्यसंस्कृती, आगरी समाजाचे भात व मासेप्रधान भोजन, तसेच डोंगराळ भागातील आदिवासी समाजाचा रानभाज्या, कंदमुळे, मध आणि वनौषधींवर आधारित आहार या सर्वांनी कोकणच्या खाद्यसंस्कृतीला समृद्ध केले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> आधुनिक काळात पर्यटन, शहरीकरण आणि स्थलांतर यांमुळे कोकणातील पारंपरिक खाद्यपदार्थांना राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय स्तरावर लोकप्रियता मिळाली आहे. कोकणी पाककलेवर आधारित भोजनालये, खाद्य महोत्सव, प्रक्रिया उद्योग आणि भौगोलिक मानांकन (GI) प्राप्त कृषी उत्पादनांमुळे कोकणची खाद्यसंस्कृती आर्थिक आणि सांस्कृतिक दृष्ट्या अधिक महत्त्वाची बनली आहे.<ref>महाराष्ट्र शासन – कृषी व फलोत्पादन विभाग.</ref> == पारंपरिक पोशाख == कोकणातील पारंपरिक पोशाखावर येथील दमट हवामान, भरपूर पर्जन्यमान, कृषिप्रधान जीवनशैली, सागरी व्यवसाय आणि सामाजिक-धार्मिक परंपरांचा प्रभाव दिसून येतो. दैनंदिन वापरातील पोशाख साधे, सुटसुटीत आणि श्रमसुलभ असण्याकडे कल होता; तर सण, उत्सव, विवाह आणि धार्मिक विधींसाठी विशेष प्रकारचे वस्त्र आणि अलंकार परिधान करण्याची परंपरा विकसित झाली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> {{मुख्य|महाराष्ट्राची वेशभूषा}} पारंपरिक पुरुषवेशामध्ये धोतर, अंगरखा, सदरा, बंडी, फेटा किंवा पागोटे, तसेच डोक्यावर रुमाल यांचा समावेश होत असे. किनारपट्टीवरील कोळी, आगरी आणि भंडारी समाजात मासेमारी व शेतीसाठी सोयीस्कर अशा हलक्या वस्त्रांचा वापर प्रचलित होता. धार्मिक समारंभ, ग्रामोत्सव आणि विवाहप्रसंगी स्वच्छ पांढरे धोतर, उपरणे आणि पारंपरिक फेटा परिधान करण्याची प्रथा होती.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> महिलांच्या पारंपरिक पोशाखामध्ये नऊवारी (लुगडे), पाचवारी साडी, चोळी आणि खणाचा वापर होत असे. विविध समाजसमूहांमध्ये साडी नेसण्याच्या पद्धती, रंगसंगती आणि वस्त्रप्रकारांत प्रादेशिक वैविध्य आढळते. शेती, घरगुती कामे आणि दैनंदिन व्यवहारासाठी सोयीस्कर पद्धतीने साडी नेसण्याची प्रथा विशेषतः ग्रामीण भागात दीर्घकाळ टिकून राहिली आहे.<ref>मराठी विश्वकोश. "महाराष्ट्रातील वेशभूषा".</ref> {{मुख्य|नऊवारी साडी}} अलंकारसंस्कृती ही कोकणातील पारंपरिक वेशभूषेचा अविभाज्य भाग मानली जाते. स्त्रिया नथ, मंगळसूत्र, बांगड्या, तोडे, वाकी, पैंजण, कर्णफुले, बुगडी आणि विविध प्रकारचे सोन्या-चांदीचे दागिने परिधान करीत असत. पुरुषांमध्ये अंगठी, कडे आणि धार्मिक प्रतीक म्हणून रुद्राक्ष किंवा तुळशीच्या माळांचा वापर प्रचलित होता. सामाजिक स्थान, आर्थिक परिस्थिती आणि धार्मिक परंपरांनुसार अलंकारांमध्ये विविधता आढळते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> {{मुख्य|महाराष्ट्रीय अलंकार}} कोकणातील विविध समाजसमूहांनी त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायानुसार स्वतंत्र वेशभूषा विकसित केली. कोळी समाजाचे मासेमारीसाठी उपयुक्त पोशाख, आगरी समाजाची श्रमप्रधान वेशभूषा, तसेच आदिवासी समाजातील नैसर्गिक साधनसामग्रीवर आधारित वस्त्रपरंपरा या कोकणच्या सांस्कृतिक वैविध्याचे प्रतीक मानल्या जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> ब्रिटिश काळानंतर शिक्षण, नागरीकरण, औद्योगिकीकरण आणि पाश्चात्त्य पोशाखांच्या प्रभावामुळे पारंपरिक वेशभूषेत बदल झाले. तथापि गणेशोत्सव, गोकुळाष्टमी, शिमगा, विवाहसमारंभ, धार्मिक विधी आणि लोककला सादरीकरणाच्या प्रसंगी पारंपरिक पोशाख आजही अभिमानाने परिधान केला जातो. लोकसंस्कृतीचे संवर्धन करणाऱ्या विविध सांस्कृतिक संस्था आणि लोककला मंडळे पारंपरिक वेशभूषेचे जतन आणि प्रसार करण्यासाठी कार्यरत आहेत.<ref>मराठी विश्वकोश. "लोकसंस्कृती".</ref> == पारंपरिक व्यवसाय == कोकणातील पारंपरिक व्यवसायांची घडण येथील भौगोलिक परिस्थिती, विपुल पर्जन्यमान, सुपीक जमीन, सह्याद्री पर्वतरांग, विस्तीर्ण समुद्रकिनारा आणि नैसर्गिक साधनसंपत्ती यांच्या प्रभावाखाली झाली आहे. शेती, बागायती, मासेमारी, मिठागर, पशुपालन, वनसंपदेवर आधारित व्यवसाय, हस्तकला आणि लघुउद्योग यांनी कोकणच्या आर्थिक व सांस्कृतिक जीवनाला दीर्घकाळ आकार दिला आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> {{मुख्य|महाराष्ट्रातील भात लावणी}} शेती हा कोकणातील प्रमुख पारंपरिक व्यवसाय असून भात हे येथील मुख्य पीक मानले जाते. त्याबरोबरच नाचणी, वरी, कडधान्ये, भाजीपाला आणि स्थानिक फळपिकांची लागवड केली जाते. पारंपरिक शेतीपद्धती, पावसाच्या पाण्यावर अवलंबून असलेली कृषी व्यवस्था आणि सामुदायिक श्रमसंस्कृती ही कोकणातील कृषीजीवनाची वैशिष्ट्ये मानली जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|कोकणातील मत्स्यव्यवसाय}} बागायती हा कोकणच्या अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा भाग आहे. आंबा, काजू, नारळ, सुपारी, फणस, कोकम, मिरी आणि विविध मसाल्यांच्या लागवडीमुळे कोकणला स्वतंत्र कृषी ओळख प्राप्त झाली आहे. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील हापूस आंबा हा भौगोलिक मानांकन (GI) प्राप्त कृषी उत्पादन असून त्याच्या निर्यातीमुळे स्थानिक अर्थव्यवस्थेला मोठा हातभार लागतो.<ref>महाराष्ट्र शासन – कृषी विभाग.</ref> {{मुख्य|कोकणातील शेती}} अरबी समुद्रालगतच्या किनारपट्टीमुळे मासेमारी हा कोकणातील सर्वांत प्राचीन व्यवसायांपैकी एक मानला जातो. कोळी समाजाने पारंपरिक ज्ञानाच्या आधारे समुद्री आणि खाडीतील मासेमारी विकसित केली. सुरमई, बांगडा, पापलेट, रावस, कोळंबी, बोंबील, मांदेली आणि इतर समुद्री मासे स्थानिक अर्थव्यवस्था आणि खाद्यसंस्कृतीचा अविभाज्य भाग आहेत. आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे मत्स्यव्यवसायात बदल झाले असले तरी पारंपरिक मासेमारीची परंपरा अनेक गावांमध्ये आजही टिकून आहे.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> {{मुख्य|हापूस आंबा}} मिठागर हा उत्तर कोकणातील आगरी समाजाचा पारंपरिक व्यवसाय मानला जातो. ठाणे, मुंबई, रायगड आणि पालघर परिसरातील खाडीलगतच्या भागात समुद्राच्या पाण्यापासून मीठ निर्मितीची परंपरा अनेक शतकांपासून अस्तित्वात आहे. या व्यवसायामुळे स्थानिक अर्थव्यवस्था तसेच व्यापाराच्या विकासाला चालना मिळाली.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> {{मुख्य|मिठागर}} कोकणातील वनसंपदेवर आधारित व्यवसायांमध्ये बांबूपासून उपयुक्त वस्तू तयार करणे, लाकूडकाम, मध संकलन, औषधी वनस्पतींचे संकलन, दोरखंड निर्मिती आणि पारंपरिक हस्तकलेचा समावेश होतो. आदिवासी समाजाने जंगलातील उपलब्ध नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा शाश्वत वापर करून स्वतंत्र उपजीविका पद्धती विकसित केली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|कोकणातील काजू उद्योग}} नौकाबांधणी ही कोकणातील किनारी भागातील प्राचीन पारंपरिक कला आणि व्यवसाय मानला जातो. विजयदुर्ग, मालवण, देवगड, दाभोळ, राजापूर आणि इतर बंदरांमध्ये लाकडी होड्या व नौका तयार करण्याची परंपरा दीर्घकाळ अस्तित्वात होती. सागरी व्यापार, मासेमारी आणि किनारी वाहतुकीसाठी या नौकांचा मोठ्या प्रमाणावर उपयोग केला जात असे.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> औद्योगिकीकरण, शहरीकरण, पर्यटन आणि स्थलांतर यांमुळे पारंपरिक व्यवसायांच्या स्वरूपात बदल झाले आहेत. अनेक कुटुंबांनी शिक्षण, सेवा, उद्योग आणि व्यापार क्षेत्राकडे वाटचाल केली असली तरी शेती, बागायती, मत्स्यव्यवसाय, काजू प्रक्रिया, आंबा प्रक्रिया आणि पर्यटनाशी संबंधित व्यवसाय आजही कोकणच्या अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आधार आहेत. पारंपरिक व्यवसायांचे संवर्धन आणि स्थानिक उत्पादनांना बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्यासाठी शासन, सहकारी संस्था आणि स्वयंसेवी संघटनांकडून विविध उपक्रम राबविले जात आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == पर्यावरण व नैसर्गिक वारसा == कोकणचा नैसर्गिक वारसा हा येथील संस्कृती, अर्थव्यवस्था आणि सामाजिक जीवनाचा मूलभूत आधार मानला जातो. पश्चिमेला अरबी समुद्र आणि पूर्वेला सह्याद्री पर्वतरांग यांच्या दरम्यान वसलेल्या या प्रदेशात विपुल पर्जन्यमान, सदाहरित वने, नद्या, खाड्या, समुद्रकिनारे, खारफुटीची जंगले, देवराया आणि समृद्ध जैवविविधता आढळते. या नैसर्गिक संपत्तीमुळे कोकणात स्वतंत्र पर्यावरणीय संस्कृती विकसित झाली असून तिचा प्रभाव कृषी, मत्स्यव्यवसाय, लोककला, लोकसाहित्य, धार्मिक परंपरा आणि खाद्यसंस्कृतीवर स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> {{मुख्य|पश्चिम घाट}} कोकणाच्या पूर्व भागात पसरलेल्या सह्याद्री पर्वतरांगा या पश्चिम घाटाचा अविभाज्य भाग असून त्यांचा समावेश युनेस्कोच्या जागतिक नैसर्गिक वारसा स्थळांमध्ये करण्यात आला आहे. पश्चिम घाट हा जगातील जैवविविधतेच्या महत्त्वपूर्ण प्रदेशांपैकी एक मानला जातो. कोकणातील अनेक नद्यांचे उगमस्थान, जलस्रोत, सदाहरित वने आणि दुर्मीळ वनस्पती व प्राणी यांचे अस्तित्व या पर्वतरांगांशी निगडित आहे.<ref>UNESCO World Heritage Centre. ''Western Ghats''.</ref> {{मुख्य|देवराई}} देवराई ही कोकणातील पारंपरिक पर्यावरण संरक्षण व्यवस्थेचे उत्कृष्ट उदाहरण मानली जाते. ग्रामदैवत किंवा स्थानिक देवतांशी संबंधित पवित्र वनक्षेत्र म्हणून देवरायांचे जतन करण्यात आले आहे. धार्मिक श्रद्धेमुळे या वनक्षेत्रांमध्ये वृक्षतोड आणि शिकार यांवर पारंपरिक निर्बंध पाळले जात असल्याने अनेक दुर्मीळ वनस्पती, औषधी वनस्पती, पक्षी आणि वन्यजीवांचे नैसर्गिक अधिवास आजही सुरक्षित राहिले आहेत.<ref>मराठी विश्वकोश. "देवराई".</ref> {{मुख्य|खारफुटी}} कोकणातील खाड्या आणि नदीमुखांमध्ये विस्तृत प्रमाणात खारफुटीची जंगले आढळतात. ही परिसंस्था किनारपट्टीचे धूपापासून संरक्षण करते, समुद्री जैवविविधतेचे संवर्धन करते आणि अनेक मत्स्यप्रजातींच्या प्रजननासाठी सुरक्षित अधिवास उपलब्ध करून देते. मुंबई, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये खारफुटीचे महत्त्वपूर्ण पट्टे आहेत.<ref>महाराष्ट्र वन विभाग.</ref> कोकणातील नद्या, धबधबे, समुद्रकिनारे, खाड्या आणि बेटे हे येथील पर्यावरणीय वारशाचे महत्त्वाचे घटक आहेत. सावित्री, वशिष्ठी, शास्त्री, जगबुडी, वैतरणा, उल्हास, कुंडलिका आणि तेरेखोल यांसारख्या नद्या कृषी, जलसंपदा आणि स्थानिक जीवनाशी घनिष्ठपणे संबंधित आहेत. गणपतीपुळे, तारकर्ली, वेळणेश्वर, हरिहरेश्वर, दिवेआगर आणि गुहागर यांसारखे समुद्रकिनारे त्यांच्या नैसर्गिक सौंदर्यामुळे आणि पर्यटनामुळे प्रसिद्ध आहेत.<ref>महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळ.</ref> {{मुख्य|कोकणातील जैवविविधता}} कोकणातील जैवविविधतेमध्ये विविध प्रकारचे सस्तन प्राणी, पक्षी, सरपटणारे प्राणी, उभयचर, फुलपाखरे आणि सागरी जीव आढळतात. सदाहरित वनांमध्ये भारतीय गवा, बिबट्या, सांबर, रानडुक्कर, शेकरू, विविध प्रकारचे साप आणि असंख्य पक्षी प्रजातींचे अधिवास आहेत. किनारपट्टी आणि सागरी भागात डॉल्फिन, समुद्री कासव, प्रवाळ परिसंस्था आणि विविध मत्स्यप्रजाती आढळतात. या जैवविविधतेमुळे कोकण हा पर्यावरणीय संशोधन आणि संवर्धनासाठी महत्त्वाचा प्रदेश मानला जातो.<ref>Zoological Survey of India.</ref><ref>Botanical Survey of India.</ref> {{मुख्य|सिंधुदुर्ग सागरी अभयारण्य}} पर्यावरण संवर्धन ही कोकणातील पारंपरिक जीवनपद्धतीचा अविभाज्य भाग राहिली आहे. देवराई, जलस्रोतांचे संरक्षण, पारंपरिक जलव्यवस्थापन, पावसाच्या पाण्याचे संवर्धन, स्थानिक बियाण्यांचे जतन आणि नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा संयमी वापर या परंपरांमुळे पर्यावरणीय समतोल राखण्यास मदत झाली. आधुनिक काळात औद्योगिकीकरण, शहरीकरण, किनारी विकास, खाणकाम, प्रदूषण आणि हवामान बदल यांमुळे या नैसर्गिक वारशास विविध आव्हाने निर्माण झाली असून शासन, स्थानिक समुदाय आणि पर्यावरण संस्थांकडून त्याच्या संवर्धनासाठी विविध उपक्रम राबविले जात आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == आधुनिक काळातील बदल == विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून कोकणातील सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक जीवनात लक्षणीय बदल झाले. शिक्षणाचा प्रसार, वाहतूक व दळणवळणातील सुधारणा, प्रसारमाध्यमांचा विस्तार, शहरीकरण आणि जागतिकीकरण यांच्या प्रभावामुळे पारंपरिक जीवनपद्धतीत बदल घडून आले. त्याचबरोबर प्रादेशिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये जपत आधुनिकतेचा स्वीकार करण्याची प्रवृत्तीही वाढली आहे.<ref>''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter III – ''Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra'', Maharashtra State Gazetteers.</ref> कोकणातून मुंबई महानगर प्रदेश, पुणे तसेच देश-विदेशातील रोजगाराच्या संधींसाठी मोठ्या प्रमाणावर स्थलांतर झाले. या स्थलांतरामुळे अनेक गावांतील लोकसंख्येची रचना, शेती, पारंपरिक व्यवसाय आणि कुटुंबव्यवस्थेत बदल झाले. तथापि गणेशोत्सव, शिमगा, ग्रामदैवतांचे उत्सव, कुलाचार आणि इतर सांस्कृतिक परंपरांच्या निमित्ताने स्थलांतरित कोकणवासी आपल्या मूळ गावांशी सामाजिक आणि सांस्कृतिक संबंध आजही टिकवून आहेत.<ref>''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter III – ''Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra'', Maharashtra State Gazetteers.</ref> कृषी क्षेत्रातही महत्त्वपूर्ण बदल झाले आहेत. पारंपरिक भातशेतीबरोबर आंबा, काजू, नारळ, मसाले, फळबागा आणि एकात्मिक शेतीपद्धतीकडे कल वाढला आहे. कृषी उत्पादनातील मूल्यवर्धन, प्रक्रिया उद्योग आणि बाजारपेठांशी वाढलेला संपर्क यांमुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे स्वरूप बदलत आहे.<ref>अॅग्रोवन. "एकात्मिक शेतीपद्धतीतूनच कोकणाचा शाश्वत विकास".</ref> पर्यटन उद्योगाच्या विस्तारामुळे स्थानिक रोजगार, गृहपर्यटन (Homestay), पारंपरिक खाद्यसंस्कृती, हस्तकला आणि स्थानिक उत्पादनांना नवी बाजारपेठ उपलब्ध झाली आहे. दुसरीकडे किनारी नागरीकरण, पर्यावरणीय ताण, नैसर्गिक संसाधनांवरील वाढता दबाव आणि पारंपरिक वास्तूंचे रूपांतर यांसारखी आव्हानेही निर्माण झाली आहेत. त्यामुळे शाश्वत विकास आणि सांस्कृतिक वारशाचे संवर्धन यांचा समतोल राखण्यावर अधिक भर दिला जात आहे.<ref>''Maharashtra: Land and Its People'', Maharashtra State Gazetteers.</ref> आधुनिक संप्रेषण माध्यमे, डिजिटल तंत्रज्ञान आणि सामाजिक माध्यमांमुळे कोकणातील लोककला, लोकसाहित्य, बोलीभाषा आणि सांस्कृतिक परंपरांचा प्रचार व प्रसार अधिक व्यापक झाला आहे. संशोधक, सांस्कृतिक संस्था आणि स्थानिक समाज यांच्या सहभागातून या वारशाचे जतन आणि दस्तऐवजीकरण करण्याचे प्रयत्नही वाढले आहेत.<ref>बीबीसी मराठी. "कोकणातील सामाजिक बदल" (समकालीन वृत्तविश्लेषण).</ref> == संशोधन व अभ्यास == कोकणचा इतिहास, भूगोल, समाजजीवन, लोकसंस्कृती, भाषा, पुरातत्त्व, पर्यावरण आणि जैवविविधता या विषयांवर विविध शैक्षणिक संस्था, संशोधक आणि शासकीय विभागांकडून सातत्याने संशोधन करण्यात आले आहे. या संशोधनामुळे कोकणच्या सांस्कृतिक वारशाचे दस्तऐवजीकरण, विश्लेषण आणि संवर्धनास महत्त्वाची चालना मिळाली आहे. कोकणच्या इतिहास आणि संस्कृतीच्या अभ्यासासाठी महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, बॉम्बे प्रेसिडेन्सी गॅझेटिअर्स, महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळाची प्रकाशने, महाराष्ट्र शासनाचा मराठी विश्वकोश, तसेच विविध विद्यापीठांचे संशोधनग्रंथ आणि शोधनिबंध हे महत्त्वाचे संदर्भस्रोत मानले जातात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये सापडलेल्या प्रागैतिहासिक कातळशिल्पांमुळे (Petroglyphs) कोकणच्या प्राचीन इतिहासाच्या अभ्यासाला नवी दिशा मिळाली आहे. या शिल्पांचे पुरातत्त्वीय संशोधन भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण (Archaeological Survey of India), महाराष्ट्र शासनाचा पुरातत्त्व व वस्तुसंग्रहालय संचालनालय तसेच विविध संशोधकांकडून करण्यात आले आहे. कोकणच्या लोककला, लोकसाहित्य, लोकसंगीत, बोलीभाषा आणि सामाजिक इतिहासावरही विविध संशोधकांनी स्वतंत्र संशोधन केले असून त्यांचे निष्कर्ष पुस्तके, नियतकालिके आणि संशोधन जर्नल्समधून प्रसिद्ध झाले आहेत. याशिवाय कोकणातील जैवविविधता, किनारी परिसंस्था, खारफुटी, देवराया आणि पश्चिम घाट यांच्या संरक्षणासंदर्भातही अनेक शैक्षणिक अभ्यास प्रकाशित झाले आहेत. आजच्या काळात मुद्रित साहित्याबरोबरच डिजिटल अभिलेखागारे, संशोधन नियतकालिके, शासकीय संकेतस्थळे आणि मुक्त ज्ञानस्रोत यांच्या माध्यमातून कोकणविषयक संशोधन अधिक व्यापक स्वरूपात उपलब्ध होत आहे. <ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref> <ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>मराठी विश्वकोश. महाराष्ट्र शासन.</ref><ref>Archaeological Survey of India (ASI).</ref><ref>महाराष्ट्र शासन, पुरातत्त्व व वस्तुसंग्रहालय संचालनालय.</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} == बाह्य दुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स] * [https://vishwakosh.marathi.gov.in मराठी विश्वकोश] * [https://asi.nic.in Archaeological Survey of India] * [https://whc.unesco.org UNESCO World Heritage Centre] * [https://mahaforest.gov.in महाराष्ट्र वन विभाग] {{कोकण लोकजीवन}} == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Konkan region.jpg|कोकण प्रदेश File:Konkan Landscape.jpg|कोकणातील नैसर्गिक दृश्य File:‘Map of the upper part of India below the Ganges, between the Konkan coast and that of Orissa’ by Rigobert Bonne, 1780.jpg|इ.स. १७८० मधील कोकण प्रदेशाचा ऐतिहासिक नकाशा File:Tea Western Ghats Calvary Mount Idukki Kerala Mar22 R16 05624.jpg|सह्याद्री पर्वतरांग File:Delta Rio Verde.jpg|कोकणातील नदीमुख (खाडी) File:Rice cultivation.jpg|भातशेती File:Mango Orchards.JPG|आंब्याची बाग File:Cashew Plantations in Dodamarg, Sindhudurg, Maharashtra, India.jpg|काजू लागवड File:कोकणातील शेतकरी व बैलजोडी.jpg|कोकणातील पारंपरिक शेती File:Kokan Village India 1.jpg|कोकणातील गाव File:Kokan - Kotluk Village - Part 3 20151220 (23892273782).jpg|कोकणातील ग्रामीण वस्ती File:कोकणातील गावातील आठवडी बाजार.jpg|आठवडी बाजार File:कोकणातील घरावर वाळत घातलेली सुपारी.jpg|सुपारी वाळविण्याची पारंपरिक पद्धत File:श्री काळम्मादेवी मंदिर -2.jpg|श्री काळम्मादेवी मंदिर File:काळम्मादेवी मंदीर.jpg|काळम्मादेवी मंदिर File:देवी काल्ल्मा पाषाण स्वरुपात.jpg|पाषाणरूपातील ग्रामदेवता File:स्वयंभु देव गांगेश्वर देवता.jpg|स्वयंभू देव गांगेश्वर File:खडीकोळवण देव गांगेश्वर ग्राम मंदीर.jpg|देव गांगेश्वर ग्राममंदिर File:कोकणातील गणेशोत्सव.jpg|कोकणातील गणेशोत्सव File:कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन.jpg|गणपती व गौरीपूजन File:कोकणातील शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी.jpg|शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी File:Holika Dahan Bhaindar East in Maharashtra, India 2026.jpg|होलिका दहन File:समुद्रातील होड्या.jpg|कोकणातील पारंपरिक मासेमारी File:मासे विकतांना.jpg|मत्स्यव्यवसाय File:उदगीर वन व जंगल.jpg|कोकणातील वनसंपदा </gallery> == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[नमन (लोककला)]] * [[शिमगा]] * [[गणेशोत्सव]] * [[पश्चिम घाट]] * [[देवराई]] * [[खारफुटी]] * [[मराठी भाषा]] * [[कोकणी भाषा]] * [[रत्‍नागिरी जिल्हा]] * [[सिंधुदुर्ग जिल्हा]] * [[रायगड जिल्हा]] * [[पालघर जिल्हा]] * [[ठाणे जिल्हा]] == चित्रदालन == [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:महाराष्ट्राची संस्कृती]] [[वर्ग:भारतीय संस्कृती]] [[वर्ग:लोकसंस्कृती]] [[वर्ग:महाराष्ट्र]] 2ywake8feadeg66j0jdilp0k4nkuyxw 2697939 2697937 2026-07-30T14:38:30Z AdvAnantGholam 172574 2697939 wikitext text/x-wiki {{Infobox | above = कोकण संस्कृती | image = Konkan Landscape.jpg | caption = कोकणातील नैसर्गिक भूभाग | header1 = सामान्य माहिती | label2 = प्रदेश | data2 = [[कोकण]] | label3 = देश | data3 = [[भारत]] | label4 = राज्ये | data4 = [[महाराष्ट्र]], [[गोवा]], [[कर्नाटक]] | label5 = प्रमुख भाषा | data5 = [[मराठी भाषा|मराठी]], [[कोकणी भाषा|कोकणी]], [[मालवणी बोली]] | header6 = सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये | label7 = प्रमुख धर्म | data7 = [[हिंदू धर्म]], [[इस्लाम]], [[ख्रिस्ती धर्म]], [[बौद्ध धर्म]] | label8 = प्रमुख सण | data8 = [[गणेशोत्सव]], [[शिमगा]], [[नारळी पौर्णिमा]], [[होळी]] | label9 = प्रमुख लोककला | data9 = [[नमन (लोककला)]], दशावतार (लोकनाट्य), [[शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)]] | label10 = प्रमुख व्यवसाय | data10 = शेती, बागायती, मत्स्यव्यवसाय, काजू व आंबा उत्पादन | label11 = वैशिष्ट्ये | data11 = समुद्रकिनारी संस्कृती, लोकपरंपरा, देवराया, लोकसाहित्य, पारंपरिक वास्तुकला }} '''कोकण संस्कृती''' ही भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील कोकण प्रदेशात विकसित झालेली ऐतिहासिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक परंपरा आहे. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यान पसरलेल्या या प्रदेशाच्या भौगोलिक रचनेमुळे येथे विशिष्ट जीवनपद्धती, लोकपरंपरा आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचा विकास झाला. प्राचीन काळापासून विविध राजसत्तांचा प्रभाव, समुद्री व्यापार, कृषी, मत्स्यव्यवसाय तसेच स्थानिक समाजजीवन यांच्या परस्परसंवादातून कोकणची स्वतंत्र सांस्कृतिक ओळख घडत गेली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.</ref><ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> कोकण संस्कृतीमध्ये सामाजिक रचना, भावकी, पंचक्रोशी, पारंपरिक जमीन व्यवस्था, धार्मिक श्रद्धा, देवस्थान परंपरा, लोककला, लोकसाहित्य, भाषा, खाद्यसंस्कृती, पारंपरिक वास्तुकला, पोशाख, सण-उत्सव आणि पर्यावरणाशी सुसंगत जीवनपद्धती यांचा समावेश होतो. नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा विवेकपूर्ण वापर, स्थानिक ज्ञानपरंपरा आणि सामुदायिक जीवन ही तिची लक्षणीय वैशिष्ट्ये मानली जातात.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> आधुनिक काळात औद्योगिकीकरण, नागरीकरण, स्थलांतर, पर्यटन आणि तांत्रिक बदलांमुळे कोकणच्या पारंपरिक जीवनशैलीत परिवर्तन झाले असले, तरी अनेक सांस्कृतिक परंपरा आजही स्थानिक समाजात जतन झालेल्या आहेत. त्यामुळे कोकण संस्कृती ही महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वारशातील एक महत्त्वपूर्ण घटक मानली जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == व्युत्पत्ती == '''कोकण''' या नावाच्या उत्पत्तीविषयी विविध मते प्रचलित आहेत. प्राचीन भारतीय साहित्य, पुराणे, ताम्रपट, शिलालेख तसेच इतिहास संशोधकांच्या लिखाणात या प्रदेशाचा उल्लेख '''अपरांत''', '''अपरान्तक''', '''कोकण''', '''कोंकण''' आणि '''कोंकणदेश''' अशा विविध नावांनी आढळतो.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> काही संशोधकांच्या मते 'कोकण' हा शब्द संस्कृतमधील ''कोण'' (कोपरा) या संकल्पनेशी संबंधित असून, सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यानच्या अरुंद किनारी प्रदेशासाठी हा शब्द रूढ झाला असावा.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> दुसऱ्या मतानुसार प्राचीन '''अपरांत''' (Aparānta) हा शब्द पश्चिमेकडील सीमाभाग किंवा समुद्रकिनारी प्रदेश दर्शविण्यासाठी वापरला जात असे. कालांतराने या प्रदेशाची राजकीय, भौगोलिक आणि सांस्कृतिक ओळख विकसित होत गेली आणि 'कोकण' हे नाव अधिक प्रचलित झाले.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> मौर्यकालीन सम्राट अशोकाच्या शिलालेखांमध्ये तसेच पुढील सातवाहन, शिलाहार, चालुक्य, यादव आणि इतर राजवंशांच्या अभिलेखांमध्ये पश्चिम किनारपट्टीच्या या प्रदेशाचा उल्लेख विविध नावांनी आढळतो. यावरून 'कोकण' ही संज्ञा दीर्घ ऐतिहासिक प्रक्रियेत विकसित झाल्याचे मानले जाते.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> मराठी, संस्कृत, प्राकृत आणि फारशी साहित्यातही 'कोकण' व 'कोंकण' या दोन्ही रूपांचा वापर आढळतो. आधुनिक काळात 'कोकण' हे नाव महाराष्ट्र, गोवा तसेच कर्नाटकाच्या उत्तरेकडील किनारी प्रदेशाशी संबंधित सांस्कृतिक व भौगोलिक प्रदेशासाठी सर्वसाधारणपणे स्वीकारले गेले आहे.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == भौगोलिक पार्श्वभूमी == कोकण हा भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यान पसरलेला नैसर्गिक किनारी प्रदेश आहे. महाराष्ट्रातील पालघर, मुंबई उपनगर, मुंबई शहर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग हे जिल्हे कोकण विभागात समाविष्ट होतात; तर व्यापक भौगोलिक संकल्पनेनुसार गोवा तसेच कर्नाटकाच्या उत्तर किनारपट्टीचाही समावेश कोकण प्रदेशात केला जातो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, कोकण विभाग.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> सह्याद्री पर्वतरांग, असंख्य नद्या, खाड्या, समुद्रकिनारे, खारफुटीची जंगले आणि दाट अरण्ये ही कोकण प्रदेशाची प्रमुख भौगोलिक वैशिष्ट्ये आहेत. वशिष्ठी, सावित्री, शास्त्री, जगबुडी, वैनगंगा नव्हे तर उल्हास, वैतरणा, कुंडलिका, काळ, तेरेखोल आणि इतर अनेक नद्या पश्चिमेकडे वाहत जाऊन अरबी समुद्राला मिळतात. या नद्यांमुळे सुपीक गाळयुक्त खोरे आणि विस्तृत खाड्यांची निर्मिती झाली आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणात उष्ण व दमट हवामान असून नैर्ऋत्य मान्सूनमुळे मोठ्या प्रमाणावर पर्जन्यवृष्टी होते. मुसळधार पावसामुळे येथील वनसंपदा, जैवविविधता आणि कृषी व्यवस्था समृद्ध झाली आहे. भात, नारळ, सुपारी, आंबा, काजू, फणस आणि विविध मसाल्यांची लागवड येथील हवामानाशी सुसंगतपणे विकसित झाली आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणच्या किनारी भूभागामुळे प्राचीन काळापासून समुद्री व्यापार, बंदरांची उभारणी आणि सागरी दळणवळणाला चालना मिळाली. चौल, दाभोळ, राजापूर, विजयदुर्ग, मालवण, वसई आणि इतर बंदरे विविध कालखंडांत व्यापारी आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाणीची केंद्रे म्हणून विकसित झाली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> या प्रदेशातील भौगोलिक परिस्थितीचा स्थानिक समाजाच्या वास्तुरचनेवर, ग्रामरचनेवर, कृषीपद्धतीवर, मत्स्यव्यवसायावर, खाद्यसंस्कृतीवर, लोककला आणि धार्मिक परंपरांवर दीर्घकालीन प्रभाव पडला आहे. त्यामुळे कोकणची संस्कृती समजून घेण्यासाठी तिची भौगोलिक पार्श्वभूमी हा मूलभूत घटक मानला जातो.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == इतिहास == कोकण प्रदेशाचा इतिहास प्रागैतिहासिक काळापासून सुरू होतो. पुरातत्त्वीय अवशेष, गुहा, शिलालेख, ताम्रपट आणि प्राचीन साहित्य यांच्या आधारे या प्रदेशात प्राचीन काळापासून मानवी वस्ती अस्तित्वात असल्याचे दिसून येते.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> वैदिकोत्तर आणि प्राचीन भारतीय साहित्यात कोकण प्रदेशाचा उल्लेख '''अपरांत''' किंवा '''अपरान्तक''' या नावाने आढळतो. बौद्ध साहित्य तसेच सम्राट अशोकाच्या शिलालेखांमध्ये अपरांत प्रदेशाचा उल्लेख असून, मौर्य साम्राज्याच्या काळात या प्रदेशाचा प्रशासकीय आणि व्यापारी विकास झाला. याच काळात बौद्ध धर्माचा प्रसार झाल्याचे पुरावे कान्हेरी, कार्ले, भाजे, बेडसे आणि इतर शैलगृहांमधून उपलब्ध होतात.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> मौर्योत्तर काळात सातवाहनांनी कोकणातील व्यापारी मार्ग आणि बंदरांचा विकास केला. त्यानंतर पश्चिम क्षत्रप, अभिर, त्रैकूटक, चालुक्य, राष्ट्रकूट, शिलाहार आणि यादव या राजवंशांनी विविध कालखंडांत कोकणावर राज्य केले. विशेषतः शिलाहार राजवटीत अनेक देवळे, बंदरे, किल्ले आणि नगरांचा विकास झाला, ज्यामुळे कोकणच्या सांस्कृतिक आणि आर्थिक जीवनाला चालना मिळाली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> मध्ययुगात बहामनी, विजयनगर, आदिलशाही, निजामशाही आणि गुजरात सुलतानत यांच्यात कोकणवरील नियंत्रणासाठी संघर्ष झाला. इ.स. १६व्या शतकात पोर्तुगीजांनी वसई, चौल, गोवा आणि किनारपट्टीवरील इतर भागांत आपला प्रभाव वाढविला. या काळात समुद्री व्यापार, ख्रिस्ती मिशनरी कार्य आणि युरोपीय स्थापत्यशैलीचा काही भागांवर प्रभाव पडला.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> १७व्या शतकात छत्रपती शिवाजी महाराजांनी कोकणातील अनेक किल्ले आणि बंदरे आपल्या स्वराज्यात समाविष्ट केली. विजयदुर्ग, सिंधुदुर्ग, सुवर्णदुर्ग, कुलाबा आणि इतर सागरी किल्ल्यांच्या माध्यमातून मराठा आरमाराची उभारणी झाली. सरखेल कान्होजी आंग्रे यांच्या नेतृत्वाखाली मराठा आरमाराने पश्चिम किनारपट्टीवरील सागरी सामर्थ्य अधिक बळकट केले.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> इ.स. १८१८ नंतर कोकण प्रदेश ब्रिटिशांच्या अधिपत्याखाली आला. ब्रिटिश काळात प्रशासकीय पुनर्रचना, महसूल व्यवस्था, रस्ते, बंदरे, रेल्वे आणि शिक्षणसंस्थांचा विकास झाला. याच काळात सामाजिक सुधारणा, आधुनिक शिक्षण आणि मुद्रणसंस्कृतीचा प्रसार होऊन कोकणातील समाजजीवनात लक्षणीय बदल घडून आले.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> स्वातंत्र्यानंतर महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेनंतर कोकण प्रदेशात औद्योगिकीकरण, मत्स्यव्यवसाय, फळबागा, पर्यटन, दळणवळण आणि शिक्षण क्षेत्रात मोठी प्रगती झाली. त्याचबरोबर स्थानिक लोकांनी लोककला, लोकपरंपरा, धार्मिक उत्सव आणि सांस्कृतिक वारसा जतन करण्याचे प्रयत्न सुरू ठेवले. त्यामुळे प्राचीन वारसा आणि आधुनिक परिवर्तन यांचा समन्वय असलेली कोकण संस्कृती आजही महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक ओळखीचा महत्त्वपूर्ण भाग मानली जाते.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> == सामाजिक रचना == {{मुख्य|भावकी|पंचक्रोशी}} कोकणातील सामाजिक रचना ही भौगोलिक परिस्थिती, कृषीप्रधान अर्थव्यवस्था, ग्रामव्यवस्था आणि परस्परावलंबी जीवनपद्धती यांच्या आधारे विकसित झाली. गाव हे सामाजिक संघटनेचे मूलभूत केंद्र असून त्याभोवती कुटुंब, नातेसंबंध, भावकी, पंचक्रोशी, देवस्थान संस्था आणि विविध पारंपरिक व्यवसाय यांवर आधारित समाजजीवन आकाराला आले.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील संयुक्त कुटुंबपद्धतीमुळे परस्पर सहकार्य, सामायिक मालमत्ता, कृषीकार्य आणि सामाजिक जबाबदाऱ्या सामूहिक स्वरूपात पार पाडल्या जात. विवाह, जन्म, मृत्यू, धार्मिक विधी, सण-उत्सव आणि ग्रामकार्य यांमध्ये कुटुंब व नातेसंबंधांना महत्त्वाचे स्थान होते.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> '''भावकी''' ही समान पूर्वजांपासून निर्माण झालेल्या कुटुंबसमूहाची सामाजिक संस्था मानली जात होती. कौटुंबिक वादांचे निवारण, सामाजिक नियमांचे पालन, धार्मिक विधींचे आयोजन आणि परस्पर सहकार्य यांमध्ये भावकीची भूमिका महत्त्वाची होती. अनेक गावांमध्ये भावकी ही सामाजिक एकात्मतेचे प्रभावी माध्यम म्हणून कार्यरत होती.<ref>''भावकी''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> '''पंचक्रोशी''' ही परस्पर संबंध असलेल्या गावांची सामाजिक, धार्मिक आणि सांस्कृतिक संघटना होती. यात्रांचे आयोजन, देवस्थानांचे व्यवस्थापन, सामूहिक निर्णय, नैसर्गिक आपत्तीच्या काळातील सहकार्य आणि सामाजिक प्रश्नांचे निवारण यासाठी पंचक्रोशी व्यवस्था कार्यरत होती.<ref>''पंचक्रोशी''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील ग्रामव्यवस्थेमध्ये पाटील, कुलकर्णी, जोशी, गुरव, सुतार, लोहार, कुंभार, न्हावी, परीट आणि इतर पारंपरिक व्यवसाय करणाऱ्या समाजघटकांनी परस्परावलंबी ग्रामीण अर्थव्यवस्था निर्माण केली होती. बलुतेदारी व अलुतेदारी व्यवस्थेमुळे गावातील विविध सेवा आणि उत्पादनव्यवस्था दीर्घकाळ टिकून राहिली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> धर्म, जात, व्यवसाय आणि स्थानिक परंपरा यांचा सामाजिक जीवनावर प्रभाव असला तरी, समुद्रकिनारी व्यापार, स्थलांतर आणि विविध समाजघटकांच्या सहवासामुळे कोकणात सांस्कृतिक देवाणघेवाणही मोठ्या प्रमाणावर झाली. त्यामुळे स्थानिक परंपरा आणि बाह्य प्रभाव यांचा समन्वय असलेली सामाजिक रचना विकसित झाली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> आधुनिक काळात शिक्षण, औद्योगिकीकरण, नागरीकरण आणि स्थलांतर यांमुळे कोकणातील पारंपरिक सामाजिक रचनेत बदल झाले. संयुक्त कुटुंबपद्धतीचे प्रमाण कमी झाले असले, तरी भावकी, ग्रामदेवता, देवस्थान, जत्रा आणि स्थानिक सांस्कृतिक संस्था यांच्या माध्यमातून सामाजिक ऐक्याची परंपरा अनेक भागांत आजही कायम आहे.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == पारंपरिक जमीन व्यवस्था == {{मुख्य|कोकणातील सामुदायिक जमीन व्यवस्था}} कोकणातील पारंपरिक जमीन व्यवस्था ही भौगोलिक परिस्थिती, कृषीप्रधान जीवनपद्धती आणि सामुदायिक सामाजिक रचनेशी निगडित होती. सह्याद्रीच्या उतारावरील डोंगराळ भूभाग, किनारी खाड्या, नदीखोरे आणि मुसळधार पर्जन्यमान यांमुळे येथे इतर प्रदेशांपेक्षा वेगळी जमीनधारणा आणि शेतीव्यवस्था विकसित झाली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणातील अनेक गावांमध्ये जमीन ही केवळ वैयक्तिक मालमत्ता म्हणून नव्हे, तर सामुदायिक हिताशी संबंधित संसाधन म्हणूनही पाहिली जात असे. शेतीयोग्य जमीन, चराऊ क्षेत्रे, डोंगरउतार, वनक्षेत्र, पाणवठे आणि इतर नैसर्गिक साधनसंपत्तीच्या वापरासाठी स्थानिक प्रथा, ग्रामसभा आणि पारंपरिक नियम अस्तित्वात होते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> ऐतिहासिक काळात गावकी, वतन व्यवस्था, इनाम, देवस्थानांची जमीन आणि सामुदायिक वापरातील क्षेत्रे यांमुळे जमीनधारणेचे विविध प्रकार अस्तित्वात होते. स्थानिक परिस्थितीनुसार त्यांच्या स्वरूपात बदल होत गेले आणि विविध राजवटींमध्ये महसूल व्यवस्थेनुसार त्यांचे नियमन करण्यात आले.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> ग्रामसमाजाच्या सामूहिक हितासाठी काही जमीन देवस्थान, सार्वजनिक उपयोग किंवा सामुदायिक उपक्रमांसाठी राखून ठेवण्याची परंपरा अनेक भागांत आढळते. जलसंधारण, पाणवठ्यांचे संरक्षण, सामूहिक चराई, ग्राममार्ग आणि उत्सवांशी संबंधित जागांचा वापर स्थानिक रूढी व ग्रामसंस्थांच्या माध्यमातून नियंत्रित केला जात असे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> ब्रिटिश काळात महसूल सर्वेक्षण, जमीन मोजणी आणि नवीन कायदेशीर व्यवस्थेमुळे पारंपरिक जमीनधारणेच्या अनेक पद्धतींमध्ये बदल झाले. स्वातंत्र्यानंतर जमीनसुधारणा कायदे, कुळ कायदे, महसूल प्रशासन आणि आधुनिक विकास प्रक्रियेमुळे पारंपरिक व्यवस्थेचे स्वरूप आणखी बदलले; तथापि काही भागांत तिचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक अवशेष आजही दिसून येतात.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणातील पारंपरिक जमीन व्यवस्था ही केवळ कृषी उत्पादनाशी संबंधित नसून स्थानिक समाजरचना, पर्यावरणीय संसाधनांचे व्यवस्थापन आणि सामुदायिक जीवनपद्धतीचा महत्त्वपूर्ण घटक मानली जाते.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> == कृषी संस्कृती == कोकणातील कृषी संस्कृती ही येथील भौगोलिक परिस्थिती, मुसळधार पर्जन्यमान, सुपीक नदीखोरे आणि स्थानिक पारंपरिक ज्ञान यांच्या आधारे विकसित झाली. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यानच्या प्रदेशात नैसर्गिक परिस्थितीनुसार विविध प्रकारच्या शेतीपद्धती विकसित झाल्या असून, कृषी हा स्थानिक अर्थव्यवस्था आणि समाजजीवनाचा प्रमुख आधार राहिला आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> भात हे कोकणातील प्रमुख अन्नधान्य पीक असून, मान्सूनवर आधारित भातशेती ही येथील कृषी संस्कृतीचे मुख्य वैशिष्ट्य मानली जाते. नदीखोरे, खोरी आणि सपाट जमिनींमध्ये भाताची लागवड केली जाते; तर डोंगरउतारांवर स्थानिक परिस्थितीनुसार इतर पिके घेतली जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील बागायती शेतीलाही विशेष महत्त्व आहे. आंबा, काजू, नारळ, सुपारी, फणस, कोकम, मिरी आणि विविध फळझाडांच्या लागवडीमुळे येथील कृषी अर्थव्यवस्थेला विशेष स्वरूप प्राप्त झाले आहे. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील हापूस आंब्याने राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर ओळख मिळवली आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> कृषीशी संबंधित अनेक लोकपरंपरा, श्रद्धा आणि सण कोकणात प्रचलित आहेत. पेरणी, लावणी, कापणी, नवधान्यपूजन, ग्रामदेवतांची पूजा आणि शेताशी निगडित धार्मिक विधी यांमधून कृषी आणि सांस्कृतिक जीवन यांचा घनिष्ठ संबंध दिसून येतो.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> परंपरागत शेतीमध्ये स्थानिक बियाणे, सेंद्रिय खतांचा वापर, पाण्याचे संवर्धन आणि नैसर्गिक संसाधनांशी सुसंगत शेतीपद्धती यांना महत्त्व होते. स्थानिक हवामानाशी जुळवून घेतलेल्या या पद्धतींमुळे कृषी उत्पादनाबरोबरच पर्यावरणीय संतुलन राखण्यास मदत झाली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून आधुनिक कृषितंत्रज्ञान, सुधारित बियाणे, सिंचन, फळबागांचा विस्तार आणि व्यापारी शेती यांमुळे कोकणातील कृषी व्यवस्थेत बदल झाले. त्याचबरोबर ग्रामीण भागातून शहरांकडे स्थलांतर, मजुरांची कमतरता आणि हवामानातील बदल यांमुळे पारंपरिक कृषी व्यवस्थेपुढे नवीन आव्हाने निर्माण झाली आहेत.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील कृषी संस्कृती ही केवळ अन्नउत्पादनापुरती मर्यादित नसून, ती स्थानिक लोकजीवन, खाद्यसंस्कृती, सण-उत्सव, लोकपरंपरा आणि पर्यावरणाशी सुसंगत जीवनपद्धतीचा अविभाज्य भाग मानली जाते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> == पशुपालन == {{मुख्य|कोकणातील पारंपरिक जनावरांचे गोठे}} कोकणातील पशुपालन हे पारंपरिक कृषी व्यवस्थेचा अविभाज्य घटक राहिले आहे. भातशेती, फळबागा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला पूरक म्हणून गायी, बैल, म्हशी, शेळ्या, मेंढ्या आणि कुक्कुटपालन यांचा विकास झाला. कृषी कामे, दुग्धउत्पादन, शेणखताची निर्मिती आणि वाहतूक यांसाठी जनावरांचा उपयोग होत असल्यामुळे ग्रामीण जीवनात त्यांना महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – Agriculture and Animal Husbandry.</ref> कोकणातील पारंपरिक घरांच्या परिसरात किंवा स्वतंत्र जागेत जनावरांसाठी गोठे उभारले जात. स्थानिक हवामान, मुसळधार पाऊस आणि उपलब्ध नैसर्गिक साधनसंपत्ती लक्षात घेऊन दगड, माती, लाकूड, बांबू, कौल आणि गवत यांचा वापर करून गोठ्यांची बांधणी केली जात असे. गोठ्यांची रचना जनावरांचे संरक्षण, वायुवीजन आणि पावसापासून बचाव यांचा विचार करून केली जात होती.<ref>''कोकणातील पारंपरिक जनावरांचे गोठे''.</ref> देशी गाई, कोकणी म्हैस आणि बैल हे शेतीतील प्रमुख पशुधन मानले जात असे. बैलांचा उपयोग नांगरणी, मळणी आणि वाहतुकीसाठी केला जात असे, तर गायी व म्हशींपासून दूध, दही, ताक आणि तूप यांचे उत्पादन होत असे. शेणाचा वापर सेंद्रिय खत, इंधन आणि घरांच्या सारवणासाठीही केला जात असे.<ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, 'पशुपालन'.</ref> कोकणातील पशुपालनाचा स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरांशीही संबंध होता. पोळा, गोवत्स द्वादशी आणि इतर काही स्थानिक उत्सवांमध्ये जनावरांची पूजा करण्याची परंपरा आजही अनेक भागांत आढळते. ग्रामीण समाजात पशुधन हे केवळ आर्थिक साधन नसून कुटुंबाच्या समृद्धीचे आणि उपजीविकेचे प्रतीक मानले जात असे.<ref>महाराष्ट्र विश्वकोश.</ref> हरितक्रांती, यांत्रिकीकरण, दुग्धव्यवसायातील बदल आणि ग्रामीण भागातून होणारे स्थलांतर यांमुळे पारंपरिक पशुपालनाच्या स्वरूपात बदल झाले. तरीही कोकणातील अनेक गावांमध्ये कृषी आणि पशुपालन यांचे परस्परावलंबी नाते आजही कायम असून, स्थानिक जैवविविधता आणि ग्रामीण जीवनपद्धती टिकविण्यात त्याची महत्त्वपूर्ण भूमिका आहे.<ref>पशुसंवर्धन विभाग, महाराष्ट्र शासन.</ref> == पारंपरिक वास्तुकला == कोकणातील पारंपरिक वास्तुकला ही प्रदेशातील मुसळधार पर्जन्यमान, दमट हवामान, डोंगराळ भूभाग आणि स्थानिक नैसर्गिक साधनसंपत्ती यांशी सुसंगतपणे विकसित झाली. निवासस्थाने, देवळे, गोठे, धान्यकोठारे, विहिरी आणि इतर बांधकामांमध्ये स्थानिक गरजा, पर्यावरण आणि उपलब्ध बांधकाम साहित्य यांचा प्रभाव स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील पारंपरिक घरे प्रामुख्याने जांभा दगड, स्थानिक दगड, माती, लाकूड, बांबू, चुन्याचा गिलावा आणि कौल यांच्या साहाय्याने बांधली जात. अतिवृष्टीमुळे घरांना उतार असलेली कौलारू छपरे, लांब कडा आणि पावसाचे पाणी सहज वाहून जाण्याची व्यवस्था केली जाई. घरांभोवती पावसाच्या पाण्याचा निचरा करण्यासाठी विशेष रचना आढळते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> पारंपरिक कोकणी घरामध्ये ओटी, पडवी, माजघर, देवघर, स्वयंपाकघर, धान्य साठविण्याची जागा आणि मागील अंगण अशी कार्यानुसार विभागणी केलेली असे. अनेक घरांच्या मागील बाजूस जनावरांसाठी गोठा, शेतीची अवजारे ठेवण्याची जागा तसेच गवत व सरपण साठविण्याची सोय केली जात असे. ग्रामीण घररचनेत निवास, शेती आणि पशुपालन यांचा परस्परसंबंध स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, रत्नागिरी जिल्हा – Houses.</ref> किनारी भागात नारळ, सुपारी आणि इतर वृक्षांपासून मिळणाऱ्या लाकडाचा वापर बांधकामासाठी केला जाई; तर डोंगराळ भागात जांभा दगड आणि स्थानिक दगडांचा अधिक वापर होत असे. स्थानिक हवामानाशी सुसंगत अशी ही वास्तुशैली घरातील तापमान नियंत्रित ठेवण्यास तसेच पावसापासून संरक्षण करण्यास उपयुक्त ठरत होती.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> धार्मिक वास्तूंमध्ये ग्रामदेवतेची मंदिरे, दीपमाळ, तुळशीवृंदावन, देवऱ्या, तसेच काही भागांत पोर्तुगीज प्रभावाखाली विकसित झालेल्या चर्च आणि वाड्यांची वास्तुरचना आढळते. विशेषतः उत्तर कोकणात पोर्तुगीजकालीन वाडे, कमानी, बाल्कनी आणि शिंपल्यांच्या तावदानांचा वापर झाल्याचे उल्लेख उपलब्ध आहेत. आधुनिक काळात सिमेंट, काँक्रीट आणि नवीन बांधकाम तंत्रज्ञानाचा वापर वाढल्यामुळे पारंपरिक कोकणी घरांच्या बांधकामात लक्षणीय बदल झाले आहेत. तरीही रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड आणि इतर भागांतील अनेक गावे आजही पारंपरिक कोकणी वास्तुकलेचे वैशिष्ट्यपूर्ण स्वरूप जतन करून आहेत. या वास्तुशैलीत स्थानिक पर्यावरणाशी सुसंगत बांधकाम तंत्र, नैसर्गिक वायुवीजन आणि स्थानिक संसाधनांचा समतोल वापर ही वैशिष्ट्ये आजही अभ्यासाचा विषय मानली जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == धार्मिक जीवन == कोकणातील धार्मिक जीवन हे वैदिक, पौराणिक, लोकधार्मिक आणि निसर्गपूजक परंपरांच्या समन्वयातून विकसित झाले आहे. सह्याद्री पर्वतरांग, समुद्रकिनारा, नद्या, देवराया आणि ग्रामजीवन यांशी निगडित श्रद्धांमुळे कोकणातील धार्मिक परंपरांना महाराष्ट्रातील इतर प्रदेशांपेक्षा वेगळे स्वरूप प्राप्त झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Religion''.</ref><ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> कोकणातील प्रत्येक गावाची सामाजिक आणि धार्मिक ओळख प्रामुख्याने '''ग्रामदेवता''' या संकल्पनेभोवती विकसित झालेली दिसून येते. ग्रामदेवतेला गावाची संरक्षक देवता मानले जाते. वार्षिक जत्रा, पालखी, नवसपूर्ती, होम, महाप्रसाद आणि सामुदायिक पूजा या धार्मिक उपक्रमांमध्ये संपूर्ण गावाचा सहभाग असतो. ग्रामदेवतेच्या देवस्थानाचे व्यवस्थापन अनेक ठिकाणी पारंपरिक ग्रामसंस्था किंवा स्थानिक विश्वस्तांकडे असते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – Ratnagiri District.</ref> कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये '''कुलदेवता''' आणि '''कुलदेवी''' यांची उपासना ही कौटुंबिक परंपरेचा महत्त्वाचा भाग आहे. विवाह, मुंज, नामकरण, गृहप्रवेश आणि इतर धार्मिक संस्कारांच्या वेळी कुलदैवताचे दर्शन घेण्याची प्रथा आजही मोठ्या प्रमाणावर प्रचलित आहे. मंगेश, शांतादुर्गा, महालक्ष्मी, भगवती, रवळनाथ, वेतोबा, भैरवनाथ, गणपती, परशुराम आणि इतर अनेक देवतांची उपासना कोकणातील विविध समाजघटकांमध्ये आढळते.<ref>''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, "कुलदैवत".</ref> निसर्गपूजा ही कोकणच्या धार्मिक जीवनातील एक वैशिष्ट्यपूर्ण परंपरा मानली जाते. अनेक गावांमध्ये '''देवराई''' पवित्र मानली जाते आणि तेथील वृक्षतोड, शिकार किंवा इतर हस्तक्षेप पारंपरिक धार्मिक नियमांमुळे निषिद्ध मानले जातात. या श्रद्धेमुळे अनेक भागांतील जैवविविधता आणि स्थानिक परिसंस्थांचे संरक्षण झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, "देवराई".</ref> कोकणात शैव, वैष्णव, शाक्त, गणपत्य, दत्त, नाथ आणि वारकरी संप्रदायांचा प्रभाव विविध कालखंडांत वाढत गेला. मध्ययुगीन काळात संतपरंपरा आणि भक्ती चळवळीमुळे धार्मिक जीवनात सामाजिक समन्वयाची भावना दृढ झाली. आषाढी व कार्तिकी वारी, दत्तजयंती, महाशिवरात्री, रामनवमी, गणेशोत्सव आणि नवरात्र यांसारखे उत्सव आजही मोठ्या प्रमाणावर साजरे केले जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Religion''.</ref> उत्तर कोकणात पोर्तुगीज सत्तेच्या प्रभावामुळे ख्रिस्ती धर्माचा प्रसार झाला. चर्च, चॅपेल, ख्रिस्ती सण आणि धार्मिक वास्तू यांनी विशेषतः वसई, पालघर आणि गोवा परिसरातील सांस्कृतिक जीवनावर प्रभाव टाकला. किनारपट्टीवरील व्यापारामुळे मुस्लिम समाजाचीही वस्ती निर्माण झाली असून मशिदी, दर्गे आणि उरूस या परंपरा स्थानिक धार्मिक जीवनाचा भाग बनल्या.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> कोकणातील धार्मिक जीवनाचा प्रभाव लोककला, लोकसाहित्य, पारंपरिक संगीत, नृत्य, वास्तुकला, कृषी संस्कृती आणि सामाजिक जीवनावर स्पष्टपणे दिसून येतो. त्यामुळे कोकणातील धर्मपरंपरा या केवळ श्रद्धेच्या अभिव्यक्ती नसून त्या या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक अस्मितेचा आणि सामुदायिक जीवनाचा अविभाज्य भाग मानल्या जातात.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == सण व उत्सव == कोकणातील सण व उत्सव हे धार्मिक श्रद्धा, कृषी संस्कृती, समुद्रकिनारी जीवन, ऋतुचक्र आणि स्थानिक लोकपरंपरा यांच्याशी निगडित आहेत. ग्रामदेवता, कुलदैवत, निसर्गपूजा आणि कृषीप्रधान जीवनपद्धती यांच्या प्रभावामुळे कोकणातील अनेक उत्सवांना वैशिष्ट्यपूर्ण स्वरूप प्राप्त झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Religion''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> गणेशोत्सव हा कोकणातील सर्वाधिक महत्त्वाचा सण मानला जातो. घरगुती गणपती, गौरीपूजन, आरत्या, पारंपरिक नैवेद्य आणि विसर्जन या प्रथा ग्रामीण व शहरी भागात मोठ्या प्रमाणावर पाळल्या जातात. कोकणातील अनेक कुटुंबे या काळात आपल्या मूळ गावी एकत्र येण्याची परंपरा आजही जपतात.<ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, "गणेशोत्सव".</ref> शिमगा (होळी) हा कोकणातील पारंपरिक लोकउत्सव असून त्यामध्ये होलिका दहन, धुळवड, पालख्या, ग्रामपरिक्रमा आणि विविध लोककलांचे सादरीकरण केले जाते. अनेक भागांत नमन, दशावतार आणि इतर लोककलांचे आयोजन शिमग्याच्या उत्सवाशी निगडित असते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> कृषी संस्कृतीशी संबंधित काही स्थानिक धार्मिक परंपरा कोकणात आजही जतन झालेल्या आहेत. {{मुख्य|मिरागाची राखण}} मृग नक्षत्रात पावसाची सुरुवात झाल्यानंतर येणाऱ्या अमावास्येला अनेक गावांतील शेतकरी आपल्या शेतात प्रतीकात्मक राखणदाराचे पूजन करतात. या विधीमध्ये शेतकरी कुटुंबातील सर्व सदस्य सहभागी होतात. भरघोस पीक यावे, शेतीचे रोगराई, कीड, वन्यप्राणी आणि नैसर्गिक संकटांपासून संरक्षण व्हावे, तसेच संपूर्ण वर्षभर शेतीची समृद्धी टिकून राहावी, या भावनेतून हा कृषीधार्मिक विधी केला जातो. पारंपरिक कोकणात शेती हेच बहुसंख्य कुटुंबांचे प्रमुख उपजीविकेचे साधन असल्यामुळे या परंपरेला सामाजिक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.<ref>''मिरागाची राखण''.</ref> नवरात्रोत्सव, रामनवमी, महाशिवरात्री, दत्तजयंती, गोकुळाष्टमी, त्रिपुरी पौर्णिमा आणि ग्रामदेवतांच्या वार्षिक जत्रा हे कोकणातील प्रमुख धार्मिक उत्सव आहेत. या उत्सवांमध्ये पालखी, कीर्तन, भजन, महाप्रसाद, पारंपरिक बाजार आणि विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> उत्तर कोकणात ख्रिस्ती समाजात नाताळ, इस्टर आणि चर्च जत्रा, तर मुस्लिम समाजात ईद, बकरीद, मोहरम आणि उरूस हे उत्सव पारंपरिक पद्धतीने साजरे केले जातात. विविध धार्मिक समुदायांतील परस्पर सहभाग ही कोकणातील सामाजिक जीवनाची एक उल्लेखनीय वैशिष्ट्ये मानली जातात.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> कोकणातील सण व उत्सव हे केवळ धार्मिक विधी नसून लोककला, लोकसाहित्य, कृषी, खाद्यसंस्कृती, पारंपरिक पोशाख आणि सामुदायिक जीवन यांचे जतन व संवर्धन करणारे सांस्कृतिक माध्यम मानले जातात.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == लोककला == कोकणातील लोककला ही धार्मिक श्रद्धा, ग्रामसंस्कृती, कृषी जीवन, सागरी परंपरा आणि लोकविश्वास यांच्या संगमातून विकसित झाली आहे. ग्रामदेवतांच्या जत्रा, शिमगा, गणेशोत्सव, गोकुळाष्टमी, नवरात्र तसेच विविध धार्मिक आणि सामाजिक समारंभांमध्ये या लोककलांचे सादरीकरण केले जाते. लोककला ही केवळ मनोरंजनाचे साधन नसून धार्मिक प्रबोधन, लोकशिक्षण, सामुदायिक ऐक्य आणि सांस्कृतिक वारसा जतन करणारे प्रभावी माध्यम मानले जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, ''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter VIII – Art and Culture.</ref> कोकणातील प्रमुख लोककलांमध्ये नमन, दशावतार, शक्तीवाले–तुरेवाले, टिपरी, चित्रकथी, कळसूत्री बाहुल्या, रापण, संकासूर आणि बाळ्या नृत्य यांचा समावेश होतो. या कलांमध्ये संगीत, नृत्य, अभिनय, चित्रकला, कथाकथन आणि लोकश्रद्धा यांचा समन्वय आढळतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> === नमन === {{मुख्य|नमन (लोककला)}} नमन ही कोकणातील भक्तिपर लोकनाट्य परंपरा असून तिचे सादरीकरण मुख्यतः ग्रामजत्रा, शिमगा आणि धार्मिक उत्सवांमध्ये केले जाते. गायन, संवाद, अभिनय, विनोद आणि पौराणिक कथांचे सादरीकरण ही तिची प्रमुख वैशिष्ट्ये आहेत. === दशावतार === दशावतार हे कोकणातील सर्वाधिक प्रसिद्ध लोकनाट्य मानले जाते. भगवान विष्णूच्या दहा अवतारांवरील कथानकांवर आधारित या लोकनाट्यात संगीत, रंगभूषा, मुखवटे, उत्स्फूर्त संवाद आणि नृत्य यांचा संगम दिसून येतो. सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यांमध्ये ही परंपरा विशेषतः विकसित झाली आहे.<ref>रत्नागिरी जिल्हा गॅझेटिअर – Entertainments.</ref> === शक्तीवाले–तुरेवाले === {{मुख्य|शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)}} शक्तीवाले–तुरेवाले ही शक्ती उपासनेशी संबंधित धार्मिक लोककला आहे. देवीच्या जत्रा, ग्रामदेवता उत्सव आणि पारंपरिक धार्मिक विधींमध्ये तिचे सादरीकरण केले जाते. === टिपरी === {{मुख्य|कोकणातील टिपरी परंपरा}} टिपरी हा लाकडी काठ्यांच्या साहाय्याने सादर केला जाणारा पारंपरिक समूहनृत्य प्रकार आहे. गोकुळाष्टमी आणि इतर उत्सवांमध्ये तो विशेषतः सादर केला जातो. काही भागांत गोफ नृत्याचीही परंपरा याचबरोबर आढळते.<ref>रत्नागिरी जिल्हा गॅझेटिअर – Tipri and Goph.</ref> === चित्रकथी === {{मुख्य|चित्रकथी}} चित्रकथी ही कोकणातील विशेषतः सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पिंगुळी गावाशी संबंधित चित्रकला आणि कथाकथन यांचा संगम असलेली लोककला आहे. 'चित्र' आणि 'कथा' या दोन घटकांच्या संयोगातून विकसित झालेल्या या परंपरेत कलाकार रामायण, महाभारत, पुराणकथा आणि स्थानिक आख्यायिका हाताने रंगविलेल्या चित्रांच्या साहाय्याने संगीत व निवेदनासह सादर करतात. ही परंपरा अनेक पिढ्यांपासून चालत आलेली असून पिंगुळी हे तिचे प्रमुख केंद्र मानले जाते. चित्रकथी परंपरेचा संबंध पारंपरिक कथाकथन आणि दृश्यकलेशी असून ती महाराष्ट्राच्या महत्त्वाच्या लोककलांपैकी एक मानली जाते.<ref>''Chitrakathi Painting'', Development Commissioner (Handicrafts), Government of India.</ref><ref>''Chitrakathi Tradition of Pinguli'', Directorate of Government Printing and Stationery, Maharashtra State, 1979.</ref> === कळसूत्री बाहुल्या === {{मुख्य|कळसूत्री बाहुल्या}} कळसूत्री बाहुल्या ही दोऱ्यांच्या साहाय्याने नियंत्रित केल्या जाणाऱ्या पारंपरिक कठपुतळी कलेची कोकणी परंपरा आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पिंगुळी परिसरातील कलाकारांनी ही कला अनेक पिढ्यांपासून जतन केली आहे. रामायण, महाभारत आणि इतर पौराणिक कथांचे सादरीकरण लाकडी बाहुल्या, संगीत, संवाद आणि कथाकथन यांच्या माध्यमातून केले जाते. चित्रकथी आणि कळसूत्री बाहुल्या या दोन्ही परंपरा एकाच सांस्कृतिक परंपरेचा भाग मानल्या जातात आणि त्यांचे जतन करणाऱ्या कलाकारांनी महाराष्ट्राच्या लोकवारशाचे संवर्धन करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे.<ref>World Encyclopedia of Puppetry Arts – India (Maharashtra).</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – Art and Culture.</ref> === रापण === {{मुख्य|रापण}} रापण ही कोकणातील सामूहिक मासेमारीची परंपरा असून ती सागरी जीवनाशी निगडित लोकसंस्कृतीचे प्रतीक मानली जाते. मोठे जाळे सामूहिकरीत्या किनाऱ्यावर ओढताना श्रमगीते, परस्पर सहकार्य आणि पारंपरिक कार्यपद्धती यांचा संगम दिसून येतो. === संकासूर === {{मुख्य|संकासूर}} संकासूर हा शिमगा उत्सवाशी संबंधित लोकनाट्य प्रकार आहे. यात पौराणिक कथानके, विनोदी संवाद, सामाजिक भाष्य आणि पारंपरिक वेशभूषेचा समावेश असतो. === बाळ्या नृत्य === बाळ्या नृत्य हा कोकणातील काही भागांत प्रचलित असलेला पारंपरिक लोकनृत्य प्रकार आहे. ग्रामजत्रा, धार्मिक उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रमांमध्ये त्याचे सादरीकरण केले जाते. कोकणातील लोककला ही या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक ओळखीचा अविभाज्य भाग आहे. शासकीय सांस्कृतिक संस्था, संशोधक, संग्रहालये आणि स्थानिक कलाकार यांच्या प्रयत्नांमुळे या लोककलांचे दस्तऐवजीकरण, संशोधन आणि संवर्धन सुरू असून पिंगुळी येथील चित्रकथी आणि कळसूत्री बाहुल्या परंपरा या संवर्धनाच्या दृष्टीने विशेष महत्त्वाच्या मानल्या जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> === ठाकर आदिवासी कला आंगण === {{मुख्य|ठाकर आदिवासी कला आंगण}} सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पिंगुळी येथे असलेले '''ठाकर आदिवासी कला आंगण''' हे चित्रकथी, कळसूत्री बाहुल्या, चामड्याच्या छाया बाहुल्या, पांगुळ बैल आणि इतर पारंपरिक लोककलांच्या संवर्धनासाठी कार्य करणारे महत्त्वाचे सांस्कृतिक केंद्र आहे. येथे पारंपरिक चित्रे, बाहुल्या, रंगमंच साहित्य, वाद्ये आणि लोककलांशी संबंधित वस्तूंचे संग्रहालय असून कलाकार प्रशिक्षण, संशोधन, प्रात्यक्षिके आणि कार्यशाळांचे आयोजन केले जाते. त्यामुळे हे केंद्र कोकणातील लोककला संवर्धनाचे प्रमुख केंद्र मानले जाते.<ref>Asia InCH – ''Thakar Adivasi Kala Angan''.</ref> == लोकसाहित्य == कोकणातील लोकसाहित्य ही या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक स्मृतीची, लोकपरंपरेची आणि मौखिक ज्ञानपरंपरेची अभिव्यक्ती आहे. पिढ्यान्पिढ्या मौखिक स्वरूपात जतन झालेल्या लोककथा, दंतकथा, आख्यायिका, लोकगीते, ओव्या, उखाणे, म्हणी, कोडी, श्रमगीते, आरत्या, धार्मिक आख्याने आणि लोकविश्वास यांच्या माध्यमातून कोकणातील समाजजीवन, निसर्ग, धर्म, इतिहास, पर्यावरण आणि लोकसंस्कृतीचे दर्शन घडते. लोकसाहित्य हे लिखित इतिहासाच्या पलीकडे जाऊन समाजाच्या सांस्कृतिक स्मृतीचे जतन करणारे महत्त्वाचे माध्यम मानले जाते.<ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32133 |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ |access-date=30 जुलै 2026}}</ref> {{मुख्य|कोकणातील लोककथा}} कोकणातील लोककथांमध्ये ग्रामदेवता, कुलदैवत, देवराई, समुद्र, नद्या, डोंगर, किल्ले, गुहा, प्राचीन मंदिरे, वीरपुरुष, संत, तसेच स्थानिक भूभागाच्या उत्पत्तीविषयीच्या आख्यायिका मोठ्या प्रमाणावर आढळतात. अनेक कथांमध्ये परशुरामाने समुद्र मागे हटवून कोकणभूमी निर्माण केल्याची आख्यायिका, विविध गावांच्या नावांच्या उत्पत्तीच्या कथा, तसेच समुद्रकिनाऱ्यावरील धार्मिक आणि सांस्कृतिक स्थळांशी संबंधित लोकपरंपरा जतन झालेल्या आहेत. या कथांमधून कोकणातील लोकश्रद्धा, नैतिक मूल्ये, सामाजिक संकेत आणि पर्यावरणाशी असलेले नाते प्रतिबिंबित होते.<ref>आजगावकर, सूर्यकांत. ''कोकणातील लोककथा''. स्नेहल प्रकाशन.</ref> {{मुख्य|कोकणातील लोकगीते}} कोकणातील लोकगीतांचा उगम दैनंदिन जीवन, कृषी संस्कृती आणि सागरी जीवनाशी संबंधित आहे. भातलागवड, कापणी, मासेमारी, विवाहसंस्कार, मंगळागौर, गणेशोत्सव, शिमगा, गोकुळाष्टमी आणि इतर सण-उत्सवांच्या निमित्ताने विविध प्रकारची लोकगीते गायली जातात. ओव्या, अंगाईगीते, श्रमगीते, कोळीगीते, आरत्या, गवळणी आणि स्त्रीगीतांमधून श्रमसंस्कृती, निसर्ग, कुटुंबव्यवस्था आणि सामुदायिक जीवनाचे दर्शन घडते.<ref>भागवत, दुर्गा. ''लोकसाहित्याची रूपरेखा''.</ref> {{मुख्य|कोकणातील म्हणी व वाक्प्रचार}} कोकणातील म्हणी, वाक्प्रचार, उखाणे आणि कोडी ही स्थानिक बोलीभाषेची आणि लोकअनुभवाची मौल्यवान परंपरा आहे. पर्जन्य, शेती, समुद्र, व्यापार, कुटुंबव्यवस्था, निसर्ग आणि दैनंदिन व्यवहारांवर आधारित अनेक म्हणी आजही ग्रामीण समाजात प्रचलित आहेत. या म्हणी आणि वाक्प्रचारांतून कोकणातील लोकांचे व्यवहारज्ञान, विनोदबुद्धी, अनुभवसंपन्नता आणि जीवनदृष्टी व्यक्त होते.<ref>मांडे, प्रभाकर. ''लोकसाहित्याचे स्वरूप''.</ref> कोकणातील लोकविश्वासांमध्ये ग्रामदैवतांच्या आख्यायिका, देवराईशी निगडित समजुती, नागपूजा, समुद्राशी संबंधित श्रद्धा, ऋतुचक्र, पर्जन्य, कृषी आणि मासेमारीशी संबंधित पारंपरिक विश्वास यांचा समावेश होतो. या लोकविश्वासांचा संबंध केवळ धार्मिक जीवनाशी नसून पर्यावरण संरक्षण, सामाजिक शिस्त आणि पारंपरिक ज्ञानव्यवस्थेशीही जोडलेला आहे.<ref>आजगावकर, सूर्यकांत. ''कोकणातील लोककथा''.</ref> कोकणातील लोकसाहित्याच्या जतन आणि संशोधनामध्ये दुर्गा भागवत, प्रभाकर मांडे, डॉ. सूर्यकांत आजगावकर यांसह अनेक लोकसाहित्य अभ्यासकांनी महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे. आधुनिक काळात संशोधनग्रंथ, ध्वनिमुद्रण, लोककला महोत्सव, संग्रहालये आणि डिजिटल माध्यमांच्या साहाय्याने या मौखिक परंपरांचे दस्तऐवजीकरण व संवर्धन केले जात आहे. कोकणातील लोकपरंपरांच्या अभ्यासामुळे या प्रदेशाचा सामाजिक, सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक विकास समजून घेण्यास महत्त्वपूर्ण मदत होते.<ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32133 |website=मराठी विश्वकोश |access-date=30 जुलै 2026}}</ref> == भाषा == कोकण हा भाषिकदृष्ट्या अत्यंत वैविध्यपूर्ण प्रदेश मानला जातो. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यान वसलेल्या या प्रदेशात ऐतिहासिक, सामाजिक, व्यापारी आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाणीमुळे अनेक भाषा व बोलीभाषांचा विकास झाला आहे. महाराष्ट्रातील कोकण विभागात प्रमाण मराठीबरोबरच मालवणी, आगरी, कोळी, भंडारी, कुणबी, चित्पावनी, संगमेश्वरी, वाडवळी, ईस्ट इंडियन मराठी, कातकरी आणि ठाकर समाजांच्या बोलीभाषा प्रचलित आहेत. दक्षिण कोकणात मालवणीचा, तर उत्तर कोकणात आगरी, कोळी आणि वाडवळी बोलींचा विशेष प्रभाव आढळतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>मराठी विश्वकोश. "मराठी भाषा".</ref> मराठी ही कोकणातील प्रमुख भाषा असून तिच्या अनेक प्रादेशिक बोली येथे विकसित झाल्या आहेत. या बोलींमध्ये उच्चार, शब्दसंपदा, वाक्यरचना आणि लोकजीवनाशी संबंधित विशेष शब्दप्रयोग आढळतात. भौगोलिक परिस्थिती, व्यवसाय, सामाजिक रचना आणि विविध समाजसमूहांच्या परंपरांमुळे प्रत्येक बोलीने स्वतंत्र भाषिक वैशिष्ट्ये विकसित केली आहेत.<ref>कृ. पा. कुलकर्णी. ''मराठी भाषेचा इतिहास''.</ref> {{मुख्य|मालवणी भाषा}} मालवणी ही दक्षिण कोकणातील प्रमुख बोली असून सिंधुदुर्ग जिल्हा तसेच रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या काही भागांत ती मोठ्या प्रमाणावर बोलली जाते. लोकसाहित्य, दशावतार, नमन, लोकगीते, विनोद आणि नाट्यपरंपरेमुळे मालवणीला स्वतंत्र सांस्कृतिक ओळख प्राप्त झाली आहे. तिच्या शब्दसंपदेवर मराठीबरोबरच कोंकणी आणि पोर्तुगीज भाषेचाही काही प्रमाणात प्रभाव दिसून येतो.<ref>मराठी विश्वकोश. "मालवणी".</ref> {{मुख्य|आगरी बोली}} आगरी समाजाची बोली उत्तर कोकणातील मुंबई, ठाणे, पालघर, रायगड आणि नवी मुंबई परिसरात प्रचलित आहे. शेती, मिठागरे, मासेमारी आणि स्थानिक लोकजीवनाशी संबंधित अनेक पारंपरिक शब्द या बोलीत आढळतात. आगरी लोकगीते, ओव्या आणि लोकनृत्यांमध्ये या बोलीचा प्रभाव विशेषत्वाने दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|वाडवळी बोली}} वाडवळी बोली मुख्यतः पालघर जिल्ह्यातील सोमवंशी क्षत्रिय वाडवळ समाजामध्ये प्रचलित आहे. मराठी, गुजराती आणि पोर्तुगीज संपर्कामुळे या बोलीत अनेक वैशिष्ट्यपूर्ण शब्द आणि भाषिक रूपे विकसित झाली आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|कोळी बोली}} कोळी समाजाच्या विविध उपसमूहांमध्ये प्रचलित असलेल्या कोळी बोलींमध्ये समुद्र, मासेमारी, नौकानयन, हवामान आणि सागरी जीवनाशी संबंधित समृद्ध शब्दसंपदा आढळते. कोळीगीते आणि लोकपरंपरांमधून या बोलींचे सांस्कृतिक महत्त्व अधोरेखित होते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील भाषांवर इतिहासकाळात संस्कृत, प्राकृत, अपभ्रंश, कन्नड, अरबी, फारशी आणि पोर्तुगीज भाषांचा प्रभाव पडला. किनारपट्टीवरील व्यापार, मुस्लिम राजवट, पोर्तुगीज वसाहती आणि युरोपीय संपर्क यांमुळे अनेक परभाषिक शब्द स्थानिक बोलींमध्ये रूढ झाले. विशेषतः खाद्यसंस्कृती, सागरी व्यापार, घरगुती वस्तू, धार्मिक जीवन आणि प्रशासनाशी संबंधित शब्दसंपदेमध्ये हा प्रभाव स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>मराठी विश्वकोश. "मराठी भाषा".</ref><ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> आधुनिक काळात शिक्षण, प्रसारमाध्यमे, शहरीकरण आणि स्थलांतरामुळे प्रमाण मराठीचा वापर वाढला असला तरी कोकणातील पारंपरिक बोलीभाषा लोकसाहित्य, लोककला, धार्मिक परंपरा आणि दैनंदिन व्यवहारांमधून आजही जिवंत आहेत. विविध संशोधन संस्था, विद्यापीठे आणि सांस्कृतिक संघटनांकडून या बोलीभाषांचे दस्तऐवजीकरण, शब्दकोशनिर्मिती आणि संवर्धनाचे कार्य सुरू आहे.<ref>मराठी विश्वकोश. "मराठी भाषा".</ref> == खाद्यसंस्कृती == कोकणातील खाद्यसंस्कृती ही येथील भौगोलिक परिस्थिती, हवामान, कृषी, समुद्रकिनारी जीवन आणि विविध सामाजिक-धार्मिक परंपरांच्या प्रभावातून विकसित झाली आहे. सह्याद्री पर्वतरांग, अरबी समुद्र, विपुल पर्जन्यमान आणि सुपीक जमीन यांमुळे भात, नारळ, काजू, आंबा, फणस, कोकम, सुपारी, मसाले, विविध कडधान्ये तसेच मासे हे येथील आहाराचे प्रमुख घटक बनले आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> {{मुख्य|कोकणातील खाद्यसंस्कृती}} भात हा कोकणातील प्रमुख अन्नघटक असून त्याबरोबर मासे, आमटी, भाजी, लोणची आणि नारळावर आधारित पदार्थांचा समावेश असलेले भोजन सर्वसाधारणपणे आढळते. किनारपट्टीवरील भागात मासेमारी हा प्रमुख व्यवसाय असल्याने सुरमई, बांगडा, पापलेट, रावस, कोळंबी, बोंबील, मांदेली आणि खेकडे यांसारख्या समुद्री खाद्यपदार्थांना विशेष महत्त्व आहे. अंतर्गत भागात भाजीपाला, कडधान्ये आणि दुग्धजन्य पदार्थांचा वापर तुलनेने अधिक प्रमाणात केला जातो.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> {{मुख्य|कोकम}} कोकणातील पाककलेमध्ये नारळाचा विविध प्रकारे उपयोग केला जातो. ओले खोबरे, नारळाचे दूध, खोबरेल तेल आणि भाजलेल्या नारळाचा मसाला हे अनेक पदार्थांचे वैशिष्ट्य आहे. कोकम, चिंच, आंबट फळे, काळा मसाला, हळद, मिरी, धणे, जिरे आणि स्थानिक मसाल्यांच्या वापरामुळे कोकणी खाद्यपदार्थांना वैशिष्ट्यपूर्ण चव प्राप्त होते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> {{मुख्य|मालवणी पाककला}} आंबा, विशेषतः देवगड व रत्‍नागिरी परिसरातील हापूस आंबा, कोकणची जागतिक स्तरावर ओळख निर्माण करणारे कृषी उत्पादन मानले जाते. याशिवाय काजू, फणस, करवंद, जांभूळ, कोकम, आवळा आणि विविध रानफळांचा उपयोग पारंपरिक आहारात तसेच लोणची, सरबते, जॅम, मसाले आणि इतर प्रक्रिया उद्योगांमध्ये केला जातो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|कोळी खाद्यसंस्कृती}} सण-उत्सव आणि धार्मिक परंपरांनुसारही खाद्यसंस्कृतीत विविधता आढळते. गणेशोत्सवात उकडीचे मोदक, नारळी पौर्णिमेला नारळावर आधारित गोड पदार्थ, नागपंचमी, गोकुळाष्टमी, दिवाळी आणि होळीच्या निमित्ताने पारंपरिक पक्वान्ने तयार केली जातात. विविध समाजसमूहांच्या परंपरांनुसार शाकाहारी आणि मांसाहारी अशा दोन्ही प्रकारच्या खाद्यपद्धती विकसित झाल्या आहेत.<ref>मराठी विश्वकोश. "महाराष्ट्राची खाद्यसंस्कृती".</ref> कोकणातील विविध समाजांनी त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायानुसार स्वतंत्र खाद्यपरंपरा विकसित केल्या आहेत. कोळी समाजाची समुद्री खाद्यसंस्कृती, आगरी समाजाचे भात व मासेप्रधान भोजन, तसेच डोंगराळ भागातील आदिवासी समाजाचा रानभाज्या, कंदमुळे, मध आणि वनौषधींवर आधारित आहार या सर्वांनी कोकणच्या खाद्यसंस्कृतीला समृद्ध केले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> आधुनिक काळात पर्यटन, शहरीकरण आणि स्थलांतर यांमुळे कोकणातील पारंपरिक खाद्यपदार्थांना राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय स्तरावर लोकप्रियता मिळाली आहे. कोकणी पाककलेवर आधारित भोजनालये, खाद्य महोत्सव, प्रक्रिया उद्योग आणि भौगोलिक मानांकन (GI) प्राप्त कृषी उत्पादनांमुळे कोकणची खाद्यसंस्कृती आर्थिक आणि सांस्कृतिक दृष्ट्या अधिक महत्त्वाची बनली आहे.<ref>महाराष्ट्र शासन – कृषी व फलोत्पादन विभाग.</ref> == पारंपरिक पोशाख == कोकणातील पारंपरिक पोशाखावर येथील दमट हवामान, भरपूर पर्जन्यमान, कृषिप्रधान जीवनशैली, सागरी व्यवसाय आणि सामाजिक-धार्मिक परंपरांचा प्रभाव दिसून येतो. दैनंदिन वापरातील पोशाख साधे, सुटसुटीत आणि श्रमसुलभ असण्याकडे कल होता; तर सण, उत्सव, विवाह आणि धार्मिक विधींसाठी विशेष प्रकारचे वस्त्र आणि अलंकार परिधान करण्याची परंपरा विकसित झाली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> {{मुख्य|महाराष्ट्राची वेशभूषा}} पारंपरिक पुरुषवेशामध्ये धोतर, अंगरखा, सदरा, बंडी, फेटा किंवा पागोटे, तसेच डोक्यावर रुमाल यांचा समावेश होत असे. किनारपट्टीवरील कोळी, आगरी आणि भंडारी समाजात मासेमारी व शेतीसाठी सोयीस्कर अशा हलक्या वस्त्रांचा वापर प्रचलित होता. धार्मिक समारंभ, ग्रामोत्सव आणि विवाहप्रसंगी स्वच्छ पांढरे धोतर, उपरणे आणि पारंपरिक फेटा परिधान करण्याची प्रथा होती.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> महिलांच्या पारंपरिक पोशाखामध्ये नऊवारी (लुगडे), पाचवारी साडी, चोळी आणि खणाचा वापर होत असे. विविध समाजसमूहांमध्ये साडी नेसण्याच्या पद्धती, रंगसंगती आणि वस्त्रप्रकारांत प्रादेशिक वैविध्य आढळते. शेती, घरगुती कामे आणि दैनंदिन व्यवहारासाठी सोयीस्कर पद्धतीने साडी नेसण्याची प्रथा विशेषतः ग्रामीण भागात दीर्घकाळ टिकून राहिली आहे.<ref>मराठी विश्वकोश. "महाराष्ट्रातील वेशभूषा".</ref> {{मुख्य|नऊवारी साडी}} अलंकारसंस्कृती ही कोकणातील पारंपरिक वेशभूषेचा अविभाज्य भाग मानली जाते. स्त्रिया नथ, मंगळसूत्र, बांगड्या, तोडे, वाकी, पैंजण, कर्णफुले, बुगडी आणि विविध प्रकारचे सोन्या-चांदीचे दागिने परिधान करीत असत. पुरुषांमध्ये अंगठी, कडे आणि धार्मिक प्रतीक म्हणून रुद्राक्ष किंवा तुळशीच्या माळांचा वापर प्रचलित होता. सामाजिक स्थान, आर्थिक परिस्थिती आणि धार्मिक परंपरांनुसार अलंकारांमध्ये विविधता आढळते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> {{मुख्य|महाराष्ट्रीय अलंकार}} कोकणातील विविध समाजसमूहांनी त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायानुसार स्वतंत्र वेशभूषा विकसित केली. कोळी समाजाचे मासेमारीसाठी उपयुक्त पोशाख, आगरी समाजाची श्रमप्रधान वेशभूषा, तसेच आदिवासी समाजातील नैसर्गिक साधनसामग्रीवर आधारित वस्त्रपरंपरा या कोकणच्या सांस्कृतिक वैविध्याचे प्रतीक मानल्या जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> ब्रिटिश काळानंतर शिक्षण, नागरीकरण, औद्योगिकीकरण आणि पाश्चात्त्य पोशाखांच्या प्रभावामुळे पारंपरिक वेशभूषेत बदल झाले. तथापि गणेशोत्सव, गोकुळाष्टमी, शिमगा, विवाहसमारंभ, धार्मिक विधी आणि लोककला सादरीकरणाच्या प्रसंगी पारंपरिक पोशाख आजही अभिमानाने परिधान केला जातो. लोकसंस्कृतीचे संवर्धन करणाऱ्या विविध सांस्कृतिक संस्था आणि लोककला मंडळे पारंपरिक वेशभूषेचे जतन आणि प्रसार करण्यासाठी कार्यरत आहेत.<ref>मराठी विश्वकोश. "लोकसंस्कृती".</ref> == पारंपरिक व्यवसाय == कोकणातील पारंपरिक व्यवसायांची घडण येथील भौगोलिक परिस्थिती, विपुल पर्जन्यमान, सुपीक जमीन, सह्याद्री पर्वतरांग, विस्तीर्ण समुद्रकिनारा आणि नैसर्गिक साधनसंपत्ती यांच्या प्रभावाखाली झाली आहे. शेती, बागायती, मासेमारी, मिठागर, पशुपालन, वनसंपदेवर आधारित व्यवसाय, हस्तकला आणि लघुउद्योग यांनी कोकणच्या आर्थिक व सांस्कृतिक जीवनाला दीर्घकाळ आकार दिला आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> {{मुख्य|महाराष्ट्रातील भात लावणी}} शेती हा कोकणातील प्रमुख पारंपरिक व्यवसाय असून भात हे येथील मुख्य पीक मानले जाते. त्याबरोबरच नाचणी, वरी, कडधान्ये, भाजीपाला आणि स्थानिक फळपिकांची लागवड केली जाते. पारंपरिक शेतीपद्धती, पावसाच्या पाण्यावर अवलंबून असलेली कृषी व्यवस्था आणि सामुदायिक श्रमसंस्कृती ही कोकणातील कृषीजीवनाची वैशिष्ट्ये मानली जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|कोकणातील मत्स्यव्यवसाय}} बागायती हा कोकणच्या अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा भाग आहे. आंबा, काजू, नारळ, सुपारी, फणस, कोकम, मिरी आणि विविध मसाल्यांच्या लागवडीमुळे कोकणला स्वतंत्र कृषी ओळख प्राप्त झाली आहे. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील हापूस आंबा हा भौगोलिक मानांकन (GI) प्राप्त कृषी उत्पादन असून त्याच्या निर्यातीमुळे स्थानिक अर्थव्यवस्थेला मोठा हातभार लागतो.<ref>महाराष्ट्र शासन – कृषी विभाग.</ref> {{मुख्य|कोकणातील शेती}} अरबी समुद्रालगतच्या किनारपट्टीमुळे मासेमारी हा कोकणातील सर्वांत प्राचीन व्यवसायांपैकी एक मानला जातो. कोळी समाजाने पारंपरिक ज्ञानाच्या आधारे समुद्री आणि खाडीतील मासेमारी विकसित केली. सुरमई, बांगडा, पापलेट, रावस, कोळंबी, बोंबील, मांदेली आणि इतर समुद्री मासे स्थानिक अर्थव्यवस्था आणि खाद्यसंस्कृतीचा अविभाज्य भाग आहेत. आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे मत्स्यव्यवसायात बदल झाले असले तरी पारंपरिक मासेमारीची परंपरा अनेक गावांमध्ये आजही टिकून आहे.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> {{मुख्य|हापूस आंबा}} मिठागर हा उत्तर कोकणातील आगरी समाजाचा पारंपरिक व्यवसाय मानला जातो. ठाणे, मुंबई, रायगड आणि पालघर परिसरातील खाडीलगतच्या भागात समुद्राच्या पाण्यापासून मीठ निर्मितीची परंपरा अनेक शतकांपासून अस्तित्वात आहे. या व्यवसायामुळे स्थानिक अर्थव्यवस्था तसेच व्यापाराच्या विकासाला चालना मिळाली.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> {{मुख्य|मिठागर}} कोकणातील वनसंपदेवर आधारित व्यवसायांमध्ये बांबूपासून उपयुक्त वस्तू तयार करणे, लाकूडकाम, मध संकलन, औषधी वनस्पतींचे संकलन, दोरखंड निर्मिती आणि पारंपरिक हस्तकलेचा समावेश होतो. आदिवासी समाजाने जंगलातील उपलब्ध नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा शाश्वत वापर करून स्वतंत्र उपजीविका पद्धती विकसित केली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|कोकणातील काजू उद्योग}} नौकाबांधणी ही कोकणातील किनारी भागातील प्राचीन पारंपरिक कला आणि व्यवसाय मानला जातो. विजयदुर्ग, मालवण, देवगड, दाभोळ, राजापूर आणि इतर बंदरांमध्ये लाकडी होड्या व नौका तयार करण्याची परंपरा दीर्घकाळ अस्तित्वात होती. सागरी व्यापार, मासेमारी आणि किनारी वाहतुकीसाठी या नौकांचा मोठ्या प्रमाणावर उपयोग केला जात असे.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> औद्योगिकीकरण, शहरीकरण, पर्यटन आणि स्थलांतर यांमुळे पारंपरिक व्यवसायांच्या स्वरूपात बदल झाले आहेत. अनेक कुटुंबांनी शिक्षण, सेवा, उद्योग आणि व्यापार क्षेत्राकडे वाटचाल केली असली तरी शेती, बागायती, मत्स्यव्यवसाय, काजू प्रक्रिया, आंबा प्रक्रिया आणि पर्यटनाशी संबंधित व्यवसाय आजही कोकणच्या अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आधार आहेत. पारंपरिक व्यवसायांचे संवर्धन आणि स्थानिक उत्पादनांना बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्यासाठी शासन, सहकारी संस्था आणि स्वयंसेवी संघटनांकडून विविध उपक्रम राबविले जात आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == पर्यावरण व नैसर्गिक वारसा == कोकणचा नैसर्गिक वारसा हा येथील संस्कृती, अर्थव्यवस्था आणि सामाजिक जीवनाचा मूलभूत आधार मानला जातो. पश्चिमेला अरबी समुद्र आणि पूर्वेला सह्याद्री पर्वतरांग यांच्या दरम्यान वसलेल्या या प्रदेशात विपुल पर्जन्यमान, सदाहरित वने, नद्या, खाड्या, समुद्रकिनारे, खारफुटीची जंगले, देवराया आणि समृद्ध जैवविविधता आढळते. या नैसर्गिक संपत्तीमुळे कोकणात स्वतंत्र पर्यावरणीय संस्कृती विकसित झाली असून तिचा प्रभाव कृषी, मत्स्यव्यवसाय, लोककला, लोकसाहित्य, धार्मिक परंपरा आणि खाद्यसंस्कृतीवर स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> {{मुख्य|पश्चिम घाट}} कोकणाच्या पूर्व भागात पसरलेल्या सह्याद्री पर्वतरांगा या पश्चिम घाटाचा अविभाज्य भाग असून त्यांचा समावेश युनेस्कोच्या जागतिक नैसर्गिक वारसा स्थळांमध्ये करण्यात आला आहे. पश्चिम घाट हा जगातील जैवविविधतेच्या महत्त्वपूर्ण प्रदेशांपैकी एक मानला जातो. कोकणातील अनेक नद्यांचे उगमस्थान, जलस्रोत, सदाहरित वने आणि दुर्मीळ वनस्पती व प्राणी यांचे अस्तित्व या पर्वतरांगांशी निगडित आहे.<ref>UNESCO World Heritage Centre. ''Western Ghats''.</ref> {{मुख्य|देवराई}} देवराई ही कोकणातील पारंपरिक पर्यावरण संरक्षण व्यवस्थेचे उत्कृष्ट उदाहरण मानली जाते. ग्रामदैवत किंवा स्थानिक देवतांशी संबंधित पवित्र वनक्षेत्र म्हणून देवरायांचे जतन करण्यात आले आहे. धार्मिक श्रद्धेमुळे या वनक्षेत्रांमध्ये वृक्षतोड आणि शिकार यांवर पारंपरिक निर्बंध पाळले जात असल्याने अनेक दुर्मीळ वनस्पती, औषधी वनस्पती, पक्षी आणि वन्यजीवांचे नैसर्गिक अधिवास आजही सुरक्षित राहिले आहेत.<ref>मराठी विश्वकोश. "देवराई".</ref> {{मुख्य|खारफुटी}} कोकणातील खाड्या आणि नदीमुखांमध्ये विस्तृत प्रमाणात खारफुटीची जंगले आढळतात. ही परिसंस्था किनारपट्टीचे धूपापासून संरक्षण करते, समुद्री जैवविविधतेचे संवर्धन करते आणि अनेक मत्स्यप्रजातींच्या प्रजननासाठी सुरक्षित अधिवास उपलब्ध करून देते. मुंबई, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये खारफुटीचे महत्त्वपूर्ण पट्टे आहेत.<ref>महाराष्ट्र वन विभाग.</ref> कोकणातील नद्या, धबधबे, समुद्रकिनारे, खाड्या आणि बेटे हे येथील पर्यावरणीय वारशाचे महत्त्वाचे घटक आहेत. सावित्री, वशिष्ठी, शास्त्री, जगबुडी, वैतरणा, उल्हास, कुंडलिका आणि तेरेखोल यांसारख्या नद्या कृषी, जलसंपदा आणि स्थानिक जीवनाशी घनिष्ठपणे संबंधित आहेत. गणपतीपुळे, तारकर्ली, वेळणेश्वर, हरिहरेश्वर, दिवेआगर आणि गुहागर यांसारखे समुद्रकिनारे त्यांच्या नैसर्गिक सौंदर्यामुळे आणि पर्यटनामुळे प्रसिद्ध आहेत.<ref>महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळ.</ref> {{मुख्य|कोकणातील जैवविविधता}} कोकणातील जैवविविधतेमध्ये विविध प्रकारचे सस्तन प्राणी, पक्षी, सरपटणारे प्राणी, उभयचर, फुलपाखरे आणि सागरी जीव आढळतात. सदाहरित वनांमध्ये भारतीय गवा, बिबट्या, सांबर, रानडुक्कर, शेकरू, विविध प्रकारचे साप आणि असंख्य पक्षी प्रजातींचे अधिवास आहेत. किनारपट्टी आणि सागरी भागात डॉल्फिन, समुद्री कासव, प्रवाळ परिसंस्था आणि विविध मत्स्यप्रजाती आढळतात. या जैवविविधतेमुळे कोकण हा पर्यावरणीय संशोधन आणि संवर्धनासाठी महत्त्वाचा प्रदेश मानला जातो.<ref>Zoological Survey of India.</ref><ref>Botanical Survey of India.</ref> {{मुख्य|सिंधुदुर्ग सागरी अभयारण्य}} पर्यावरण संवर्धन ही कोकणातील पारंपरिक जीवनपद्धतीचा अविभाज्य भाग राहिली आहे. देवराई, जलस्रोतांचे संरक्षण, पारंपरिक जलव्यवस्थापन, पावसाच्या पाण्याचे संवर्धन, स्थानिक बियाण्यांचे जतन आणि नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा संयमी वापर या परंपरांमुळे पर्यावरणीय समतोल राखण्यास मदत झाली. आधुनिक काळात औद्योगिकीकरण, शहरीकरण, किनारी विकास, खाणकाम, प्रदूषण आणि हवामान बदल यांमुळे या नैसर्गिक वारशास विविध आव्हाने निर्माण झाली असून शासन, स्थानिक समुदाय आणि पर्यावरण संस्थांकडून त्याच्या संवर्धनासाठी विविध उपक्रम राबविले जात आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == आधुनिक काळातील बदल == विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून कोकणातील सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक जीवनात लक्षणीय बदल झाले. शिक्षणाचा प्रसार, वाहतूक व दळणवळणातील सुधारणा, प्रसारमाध्यमांचा विस्तार, शहरीकरण आणि जागतिकीकरण यांच्या प्रभावामुळे पारंपरिक जीवनपद्धतीत बदल घडून आले. त्याचबरोबर प्रादेशिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये जपत आधुनिकतेचा स्वीकार करण्याची प्रवृत्तीही वाढली आहे.<ref>''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter III – ''Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra'', Maharashtra State Gazetteers.</ref> कोकणातून मुंबई महानगर प्रदेश, पुणे तसेच देश-विदेशातील रोजगाराच्या संधींसाठी मोठ्या प्रमाणावर स्थलांतर झाले. या स्थलांतरामुळे अनेक गावांतील लोकसंख्येची रचना, शेती, पारंपरिक व्यवसाय आणि कुटुंबव्यवस्थेत बदल झाले. तथापि गणेशोत्सव, शिमगा, ग्रामदैवतांचे उत्सव, कुलाचार आणि इतर सांस्कृतिक परंपरांच्या निमित्ताने स्थलांतरित कोकणवासी आपल्या मूळ गावांशी सामाजिक आणि सांस्कृतिक संबंध आजही टिकवून आहेत.<ref>''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter III – ''Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra'', Maharashtra State Gazetteers.</ref> कृषी क्षेत्रातही महत्त्वपूर्ण बदल झाले आहेत. पारंपरिक भातशेतीबरोबर आंबा, काजू, नारळ, मसाले, फळबागा आणि एकात्मिक शेतीपद्धतीकडे कल वाढला आहे. कृषी उत्पादनातील मूल्यवर्धन, प्रक्रिया उद्योग आणि बाजारपेठांशी वाढलेला संपर्क यांमुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे स्वरूप बदलत आहे.<ref>अॅग्रोवन. "एकात्मिक शेतीपद्धतीतूनच कोकणाचा शाश्वत विकास".</ref> पर्यटन उद्योगाच्या विस्तारामुळे स्थानिक रोजगार, गृहपर्यटन (Homestay), पारंपरिक खाद्यसंस्कृती, हस्तकला आणि स्थानिक उत्पादनांना नवी बाजारपेठ उपलब्ध झाली आहे. दुसरीकडे किनारी नागरीकरण, पर्यावरणीय ताण, नैसर्गिक संसाधनांवरील वाढता दबाव आणि पारंपरिक वास्तूंचे रूपांतर यांसारखी आव्हानेही निर्माण झाली आहेत. त्यामुळे शाश्वत विकास आणि सांस्कृतिक वारशाचे संवर्धन यांचा समतोल राखण्यावर अधिक भर दिला जात आहे.<ref>''Maharashtra: Land and Its People'', Maharashtra State Gazetteers.</ref> आधुनिक संप्रेषण माध्यमे, डिजिटल तंत्रज्ञान आणि सामाजिक माध्यमांमुळे कोकणातील लोककला, लोकसाहित्य, बोलीभाषा आणि सांस्कृतिक परंपरांचा प्रचार व प्रसार अधिक व्यापक झाला आहे. संशोधक, सांस्कृतिक संस्था आणि स्थानिक समाज यांच्या सहभागातून या वारशाचे जतन आणि दस्तऐवजीकरण करण्याचे प्रयत्नही वाढले आहेत.<ref>बीबीसी मराठी. "कोकणातील सामाजिक बदल" (समकालीन वृत्तविश्लेषण).</ref> == संशोधन व अभ्यास == कोकणचा इतिहास, भूगोल, समाजजीवन, लोकसंस्कृती, भाषा, पुरातत्त्व, पर्यावरण आणि जैवविविधता या विषयांवर विविध शैक्षणिक संस्था, संशोधक आणि शासकीय विभागांकडून सातत्याने संशोधन करण्यात आले आहे. या संशोधनामुळे कोकणच्या सांस्कृतिक वारशाचे दस्तऐवजीकरण, विश्लेषण आणि संवर्धनास महत्त्वाची चालना मिळाली आहे. कोकणच्या इतिहास आणि संस्कृतीच्या अभ्यासासाठी महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, बॉम्बे प्रेसिडेन्सी गॅझेटिअर्स, महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळाची प्रकाशने, महाराष्ट्र शासनाचा मराठी विश्वकोश, तसेच विविध विद्यापीठांचे संशोधनग्रंथ आणि शोधनिबंध हे महत्त्वाचे संदर्भस्रोत मानले जातात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये सापडलेल्या प्रागैतिहासिक कातळशिल्पांमुळे (Petroglyphs) कोकणच्या प्राचीन इतिहासाच्या अभ्यासाला नवी दिशा मिळाली आहे. या शिल्पांचे पुरातत्त्वीय संशोधन भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण (Archaeological Survey of India), महाराष्ट्र शासनाचा पुरातत्त्व व वस्तुसंग्रहालय संचालनालय तसेच विविध संशोधकांकडून करण्यात आले आहे. कोकणच्या लोककला, लोकसाहित्य, लोकसंगीत, बोलीभाषा आणि सामाजिक इतिहासावरही विविध संशोधकांनी स्वतंत्र संशोधन केले असून त्यांचे निष्कर्ष पुस्तके, नियतकालिके आणि संशोधन जर्नल्समधून प्रसिद्ध झाले आहेत. याशिवाय कोकणातील जैवविविधता, किनारी परिसंस्था, खारफुटी, देवराया आणि पश्चिम घाट यांच्या संरक्षणासंदर्भातही अनेक शैक्षणिक अभ्यास प्रकाशित झाले आहेत. आजच्या काळात मुद्रित साहित्याबरोबरच डिजिटल अभिलेखागारे, संशोधन नियतकालिके, शासकीय संकेतस्थळे आणि मुक्त ज्ञानस्रोत यांच्या माध्यमातून कोकणविषयक संशोधन अधिक व्यापक स्वरूपात उपलब्ध होत आहे. <ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref> <ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>मराठी विश्वकोश. महाराष्ट्र शासन.</ref><ref>Archaeological Survey of India (ASI).</ref><ref>महाराष्ट्र शासन, पुरातत्त्व व वस्तुसंग्रहालय संचालनालय.</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} == बाह्य दुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स] * [https://vishwakosh.marathi.gov.in मराठी विश्वकोश] * [https://asi.nic.in Archaeological Survey of India] * [https://whc.unesco.org UNESCO World Heritage Centre] * [https://mahaforest.gov.in महाराष्ट्र वन विभाग] {{कोकण लोकजीवन}} == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Konkan region.jpg|कोकण प्रदेश File:Konkan Landscape.jpg|कोकणातील नैसर्गिक दृश्य File:‘Map of the upper part of India below the Ganges, between the Konkan coast and that of Orissa’ by Rigobert Bonne, 1780.jpg|इ.स. १७८० मधील कोकण प्रदेशाचा ऐतिहासिक नकाशा File:Tea Western Ghats Calvary Mount Idukki Kerala Mar22 R16 05624.jpg|सह्याद्री पर्वतरांग File:Delta Rio Verde.jpg|कोकणातील नदीमुख (खाडी) File:Rice cultivation.jpg|भातशेती File:Mango Orchards.JPG|आंब्याची बाग File:Cashew Plantations in Dodamarg, Sindhudurg, Maharashtra, India.jpg|काजू लागवड File:कोकणातील शेतकरी व बैलजोडी.jpg|कोकणातील पारंपरिक शेती File:Kokan Village India 1.jpg|कोकणातील गाव File:Kokan - Kotluk Village - Part 3 20151220 (23892273782).jpg|कोकणातील ग्रामीण वस्ती File:कोकणातील गावातील आठवडी बाजार.jpg|आठवडी बाजार File:कोकणातील घरावर वाळत घातलेली सुपारी.jpg|सुपारी वाळविण्याची पारंपरिक पद्धत File:श्री काळम्मादेवी मंदिर -2.jpg|श्री काळम्मादेवी मंदिर File:काळम्मादेवी मंदीर.jpg|काळम्मादेवी मंदिर File:देवी काल्ल्मा पाषाण स्वरुपात.jpg|पाषाणरूपातील ग्रामदेवता File:स्वयंभु देव गांगेश्वर देवता.jpg|स्वयंभू देव गांगेश्वर File:खडीकोळवण देव गांगेश्वर ग्राम मंदीर.jpg|देव गांगेश्वर ग्राममंदिर File:कोकणातील गणेशोत्सव.jpg|कोकणातील गणेशोत्सव File:कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन.jpg|गणपती व गौरीपूजन File:कोकणातील शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी.jpg|शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी File:Holika Dahan Bhaindar East in Maharashtra, India 2026.jpg|होलिका दहन File:समुद्रातील होड्या.jpg|कोकणातील पारंपरिक मासेमारी File:मासे विकतांना.jpg|मत्स्यव्यवसाय File:उदगीर वन व जंगल.jpg|कोकणातील वनसंपदा </gallery> == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[नमन (लोककला)]] * [[शिमगा]] * [[गणेशोत्सव]] * [[पश्चिम घाट]] * [[देवराई]] * [[खारफुटी]] * [[मराठी भाषा]] * [[कोकणी भाषा]] * [[रत्‍नागिरी जिल्हा]] * [[सिंधुदुर्ग जिल्हा]] * [[रायगड जिल्हा]] * [[पालघर जिल्हा]] * [[ठाणे जिल्हा]] == चित्रदालन == [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:महाराष्ट्राची संस्कृती]] [[वर्ग:भारतीय संस्कृती]] [[वर्ग:लोकसंस्कृती]] [[वर्ग:महाराष्ट्र]] q28vpov7oktn2z8g5jorqjmxsr98bqd 2697940 2697939 2026-07-30T14:45:34Z AdvAnantGholam 172574 2697940 wikitext text/x-wiki {{Infobox | above = कोकण संस्कृती | image = [[File:Konkan Landscape.jpg|250px]] | caption = कोकणातील नैसर्गिक भूभाग | header1 = सामान्य माहिती | label2 = प्रदेश | data2 = [[कोकण]] | label3 = देश | data3 = [[भारत]] | label4 = राज्ये | data4 = [[महाराष्ट्र]], [[गोवा]], [[कर्नाटक]] | label5 = प्रमुख भाषा | data5 = [[मराठी भाषा|मराठी]], [[कोकणी भाषा|कोकणी]], [[मालवणी बोली]] | header6 = सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये | label7 = प्रमुख धर्म | data7 = [[हिंदू धर्म]], [[इस्लाम]], [[ख्रिस्ती धर्म]], [[बौद्ध धर्म]] | label8 = प्रमुख सण | data8 = [[गणेशोत्सव]], [[शिमगा]], [[नारळी पौर्णिमा]], [[होळी]] | label9 = प्रमुख लोककला | data9 = [[नमन (लोककला)]], दशावतार (लोकनाट्य), [[शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)]] | label10 = प्रमुख व्यवसाय | data10 = शेती, बागायती, मत्स्यव्यवसाय, काजू व आंबा उत्पादन | label11 = वैशिष्ट्ये | data11 = समुद्रकिनारी संस्कृती, लोकपरंपरा, देवराया, लोकसाहित्य, पारंपरिक वास्तुकला }} '''कोकण संस्कृती''' ही भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील कोकण प्रदेशात विकसित झालेली ऐतिहासिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक परंपरा आहे. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यान पसरलेल्या या प्रदेशाच्या भौगोलिक रचनेमुळे येथे विशिष्ट जीवनपद्धती, लोकपरंपरा आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचा विकास झाला. प्राचीन काळापासून विविध राजसत्तांचा प्रभाव, समुद्री व्यापार, कृषी, मत्स्यव्यवसाय तसेच स्थानिक समाजजीवन यांच्या परस्परसंवादातून कोकणची स्वतंत्र सांस्कृतिक ओळख घडत गेली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.</ref><ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> कोकण संस्कृतीमध्ये सामाजिक रचना, भावकी, पंचक्रोशी, पारंपरिक जमीन व्यवस्था, धार्मिक श्रद्धा, देवस्थान परंपरा, लोककला, लोकसाहित्य, भाषा, खाद्यसंस्कृती, पारंपरिक वास्तुकला, पोशाख, सण-उत्सव आणि पर्यावरणाशी सुसंगत जीवनपद्धती यांचा समावेश होतो. नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा विवेकपूर्ण वापर, स्थानिक ज्ञानपरंपरा आणि सामुदायिक जीवन ही तिची लक्षणीय वैशिष्ट्ये मानली जातात.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> आधुनिक काळात औद्योगिकीकरण, नागरीकरण, स्थलांतर, पर्यटन आणि तांत्रिक बदलांमुळे कोकणच्या पारंपरिक जीवनशैलीत परिवर्तन झाले असले, तरी अनेक सांस्कृतिक परंपरा आजही स्थानिक समाजात जतन झालेल्या आहेत. त्यामुळे कोकण संस्कृती ही महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वारशातील एक महत्त्वपूर्ण घटक मानली जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == व्युत्पत्ती == '''कोकण''' या नावाच्या उत्पत्तीविषयी विविध मते प्रचलित आहेत. प्राचीन भारतीय साहित्य, पुराणे, ताम्रपट, शिलालेख तसेच इतिहास संशोधकांच्या लिखाणात या प्रदेशाचा उल्लेख '''अपरांत''', '''अपरान्तक''', '''कोकण''', '''कोंकण''' आणि '''कोंकणदेश''' अशा विविध नावांनी आढळतो.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> काही संशोधकांच्या मते 'कोकण' हा शब्द संस्कृतमधील ''कोण'' (कोपरा) या संकल्पनेशी संबंधित असून, सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यानच्या अरुंद किनारी प्रदेशासाठी हा शब्द रूढ झाला असावा.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> दुसऱ्या मतानुसार प्राचीन '''अपरांत''' (Aparānta) हा शब्द पश्चिमेकडील सीमाभाग किंवा समुद्रकिनारी प्रदेश दर्शविण्यासाठी वापरला जात असे. कालांतराने या प्रदेशाची राजकीय, भौगोलिक आणि सांस्कृतिक ओळख विकसित होत गेली आणि 'कोकण' हे नाव अधिक प्रचलित झाले.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> मौर्यकालीन सम्राट अशोकाच्या शिलालेखांमध्ये तसेच पुढील सातवाहन, शिलाहार, चालुक्य, यादव आणि इतर राजवंशांच्या अभिलेखांमध्ये पश्चिम किनारपट्टीच्या या प्रदेशाचा उल्लेख विविध नावांनी आढळतो. यावरून 'कोकण' ही संज्ञा दीर्घ ऐतिहासिक प्रक्रियेत विकसित झाल्याचे मानले जाते.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> मराठी, संस्कृत, प्राकृत आणि फारशी साहित्यातही 'कोकण' व 'कोंकण' या दोन्ही रूपांचा वापर आढळतो. आधुनिक काळात 'कोकण' हे नाव महाराष्ट्र, गोवा तसेच कर्नाटकाच्या उत्तरेकडील किनारी प्रदेशाशी संबंधित सांस्कृतिक व भौगोलिक प्रदेशासाठी सर्वसाधारणपणे स्वीकारले गेले आहे.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == भौगोलिक पार्श्वभूमी == कोकण हा भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यान पसरलेला नैसर्गिक किनारी प्रदेश आहे. महाराष्ट्रातील पालघर, मुंबई उपनगर, मुंबई शहर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग हे जिल्हे कोकण विभागात समाविष्ट होतात; तर व्यापक भौगोलिक संकल्पनेनुसार गोवा तसेच कर्नाटकाच्या उत्तर किनारपट्टीचाही समावेश कोकण प्रदेशात केला जातो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, कोकण विभाग.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> सह्याद्री पर्वतरांग, असंख्य नद्या, खाड्या, समुद्रकिनारे, खारफुटीची जंगले आणि दाट अरण्ये ही कोकण प्रदेशाची प्रमुख भौगोलिक वैशिष्ट्ये आहेत. वशिष्ठी, सावित्री, शास्त्री, जगबुडी, वैनगंगा नव्हे तर उल्हास, वैतरणा, कुंडलिका, काळ, तेरेखोल आणि इतर अनेक नद्या पश्चिमेकडे वाहत जाऊन अरबी समुद्राला मिळतात. या नद्यांमुळे सुपीक गाळयुक्त खोरे आणि विस्तृत खाड्यांची निर्मिती झाली आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणात उष्ण व दमट हवामान असून नैर्ऋत्य मान्सूनमुळे मोठ्या प्रमाणावर पर्जन्यवृष्टी होते. मुसळधार पावसामुळे येथील वनसंपदा, जैवविविधता आणि कृषी व्यवस्था समृद्ध झाली आहे. भात, नारळ, सुपारी, आंबा, काजू, फणस आणि विविध मसाल्यांची लागवड येथील हवामानाशी सुसंगतपणे विकसित झाली आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणच्या किनारी भूभागामुळे प्राचीन काळापासून समुद्री व्यापार, बंदरांची उभारणी आणि सागरी दळणवळणाला चालना मिळाली. चौल, दाभोळ, राजापूर, विजयदुर्ग, मालवण, वसई आणि इतर बंदरे विविध कालखंडांत व्यापारी आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाणीची केंद्रे म्हणून विकसित झाली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> या प्रदेशातील भौगोलिक परिस्थितीचा स्थानिक समाजाच्या वास्तुरचनेवर, ग्रामरचनेवर, कृषीपद्धतीवर, मत्स्यव्यवसायावर, खाद्यसंस्कृतीवर, लोककला आणि धार्मिक परंपरांवर दीर्घकालीन प्रभाव पडला आहे. त्यामुळे कोकणची संस्कृती समजून घेण्यासाठी तिची भौगोलिक पार्श्वभूमी हा मूलभूत घटक मानला जातो.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == इतिहास == कोकण प्रदेशाचा इतिहास प्रागैतिहासिक काळापासून सुरू होतो. पुरातत्त्वीय अवशेष, गुहा, शिलालेख, ताम्रपट आणि प्राचीन साहित्य यांच्या आधारे या प्रदेशात प्राचीन काळापासून मानवी वस्ती अस्तित्वात असल्याचे दिसून येते.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> वैदिकोत्तर आणि प्राचीन भारतीय साहित्यात कोकण प्रदेशाचा उल्लेख '''अपरांत''' किंवा '''अपरान्तक''' या नावाने आढळतो. बौद्ध साहित्य तसेच सम्राट अशोकाच्या शिलालेखांमध्ये अपरांत प्रदेशाचा उल्लेख असून, मौर्य साम्राज्याच्या काळात या प्रदेशाचा प्रशासकीय आणि व्यापारी विकास झाला. याच काळात बौद्ध धर्माचा प्रसार झाल्याचे पुरावे कान्हेरी, कार्ले, भाजे, बेडसे आणि इतर शैलगृहांमधून उपलब्ध होतात.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> मौर्योत्तर काळात सातवाहनांनी कोकणातील व्यापारी मार्ग आणि बंदरांचा विकास केला. त्यानंतर पश्चिम क्षत्रप, अभिर, त्रैकूटक, चालुक्य, राष्ट्रकूट, शिलाहार आणि यादव या राजवंशांनी विविध कालखंडांत कोकणावर राज्य केले. विशेषतः शिलाहार राजवटीत अनेक देवळे, बंदरे, किल्ले आणि नगरांचा विकास झाला, ज्यामुळे कोकणच्या सांस्कृतिक आणि आर्थिक जीवनाला चालना मिळाली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> मध्ययुगात बहामनी, विजयनगर, आदिलशाही, निजामशाही आणि गुजरात सुलतानत यांच्यात कोकणवरील नियंत्रणासाठी संघर्ष झाला. इ.स. १६व्या शतकात पोर्तुगीजांनी वसई, चौल, गोवा आणि किनारपट्टीवरील इतर भागांत आपला प्रभाव वाढविला. या काळात समुद्री व्यापार, ख्रिस्ती मिशनरी कार्य आणि युरोपीय स्थापत्यशैलीचा काही भागांवर प्रभाव पडला.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> १७व्या शतकात छत्रपती शिवाजी महाराजांनी कोकणातील अनेक किल्ले आणि बंदरे आपल्या स्वराज्यात समाविष्ट केली. विजयदुर्ग, सिंधुदुर्ग, सुवर्णदुर्ग, कुलाबा आणि इतर सागरी किल्ल्यांच्या माध्यमातून मराठा आरमाराची उभारणी झाली. सरखेल कान्होजी आंग्रे यांच्या नेतृत्वाखाली मराठा आरमाराने पश्चिम किनारपट्टीवरील सागरी सामर्थ्य अधिक बळकट केले.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> इ.स. १८१८ नंतर कोकण प्रदेश ब्रिटिशांच्या अधिपत्याखाली आला. ब्रिटिश काळात प्रशासकीय पुनर्रचना, महसूल व्यवस्था, रस्ते, बंदरे, रेल्वे आणि शिक्षणसंस्थांचा विकास झाला. याच काळात सामाजिक सुधारणा, आधुनिक शिक्षण आणि मुद्रणसंस्कृतीचा प्रसार होऊन कोकणातील समाजजीवनात लक्षणीय बदल घडून आले.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> स्वातंत्र्यानंतर महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेनंतर कोकण प्रदेशात औद्योगिकीकरण, मत्स्यव्यवसाय, फळबागा, पर्यटन, दळणवळण आणि शिक्षण क्षेत्रात मोठी प्रगती झाली. त्याचबरोबर स्थानिक लोकांनी लोककला, लोकपरंपरा, धार्मिक उत्सव आणि सांस्कृतिक वारसा जतन करण्याचे प्रयत्न सुरू ठेवले. त्यामुळे प्राचीन वारसा आणि आधुनिक परिवर्तन यांचा समन्वय असलेली कोकण संस्कृती आजही महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक ओळखीचा महत्त्वपूर्ण भाग मानली जाते.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> == सामाजिक रचना == {{मुख्य|भावकी|पंचक्रोशी}} कोकणातील सामाजिक रचना ही भौगोलिक परिस्थिती, कृषीप्रधान अर्थव्यवस्था, ग्रामव्यवस्था आणि परस्परावलंबी जीवनपद्धती यांच्या आधारे विकसित झाली. गाव हे सामाजिक संघटनेचे मूलभूत केंद्र असून त्याभोवती कुटुंब, नातेसंबंध, भावकी, पंचक्रोशी, देवस्थान संस्था आणि विविध पारंपरिक व्यवसाय यांवर आधारित समाजजीवन आकाराला आले.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील संयुक्त कुटुंबपद्धतीमुळे परस्पर सहकार्य, सामायिक मालमत्ता, कृषीकार्य आणि सामाजिक जबाबदाऱ्या सामूहिक स्वरूपात पार पाडल्या जात. विवाह, जन्म, मृत्यू, धार्मिक विधी, सण-उत्सव आणि ग्रामकार्य यांमध्ये कुटुंब व नातेसंबंधांना महत्त्वाचे स्थान होते.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> '''भावकी''' ही समान पूर्वजांपासून निर्माण झालेल्या कुटुंबसमूहाची सामाजिक संस्था मानली जात होती. कौटुंबिक वादांचे निवारण, सामाजिक नियमांचे पालन, धार्मिक विधींचे आयोजन आणि परस्पर सहकार्य यांमध्ये भावकीची भूमिका महत्त्वाची होती. अनेक गावांमध्ये भावकी ही सामाजिक एकात्मतेचे प्रभावी माध्यम म्हणून कार्यरत होती.<ref>''भावकी''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> '''पंचक्रोशी''' ही परस्पर संबंध असलेल्या गावांची सामाजिक, धार्मिक आणि सांस्कृतिक संघटना होती. यात्रांचे आयोजन, देवस्थानांचे व्यवस्थापन, सामूहिक निर्णय, नैसर्गिक आपत्तीच्या काळातील सहकार्य आणि सामाजिक प्रश्नांचे निवारण यासाठी पंचक्रोशी व्यवस्था कार्यरत होती.<ref>''पंचक्रोशी''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील ग्रामव्यवस्थेमध्ये पाटील, कुलकर्णी, जोशी, गुरव, सुतार, लोहार, कुंभार, न्हावी, परीट आणि इतर पारंपरिक व्यवसाय करणाऱ्या समाजघटकांनी परस्परावलंबी ग्रामीण अर्थव्यवस्था निर्माण केली होती. बलुतेदारी व अलुतेदारी व्यवस्थेमुळे गावातील विविध सेवा आणि उत्पादनव्यवस्था दीर्घकाळ टिकून राहिली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> धर्म, जात, व्यवसाय आणि स्थानिक परंपरा यांचा सामाजिक जीवनावर प्रभाव असला तरी, समुद्रकिनारी व्यापार, स्थलांतर आणि विविध समाजघटकांच्या सहवासामुळे कोकणात सांस्कृतिक देवाणघेवाणही मोठ्या प्रमाणावर झाली. त्यामुळे स्थानिक परंपरा आणि बाह्य प्रभाव यांचा समन्वय असलेली सामाजिक रचना विकसित झाली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> आधुनिक काळात शिक्षण, औद्योगिकीकरण, नागरीकरण आणि स्थलांतर यांमुळे कोकणातील पारंपरिक सामाजिक रचनेत बदल झाले. संयुक्त कुटुंबपद्धतीचे प्रमाण कमी झाले असले, तरी भावकी, ग्रामदेवता, देवस्थान, जत्रा आणि स्थानिक सांस्कृतिक संस्था यांच्या माध्यमातून सामाजिक ऐक्याची परंपरा अनेक भागांत आजही कायम आहे.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == पारंपरिक जमीन व्यवस्था == {{मुख्य|कोकणातील सामुदायिक जमीन व्यवस्था}} कोकणातील पारंपरिक जमीन व्यवस्था ही भौगोलिक परिस्थिती, कृषीप्रधान जीवनपद्धती आणि सामुदायिक सामाजिक रचनेशी निगडित होती. सह्याद्रीच्या उतारावरील डोंगराळ भूभाग, किनारी खाड्या, नदीखोरे आणि मुसळधार पर्जन्यमान यांमुळे येथे इतर प्रदेशांपेक्षा वेगळी जमीनधारणा आणि शेतीव्यवस्था विकसित झाली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणातील अनेक गावांमध्ये जमीन ही केवळ वैयक्तिक मालमत्ता म्हणून नव्हे, तर सामुदायिक हिताशी संबंधित संसाधन म्हणूनही पाहिली जात असे. शेतीयोग्य जमीन, चराऊ क्षेत्रे, डोंगरउतार, वनक्षेत्र, पाणवठे आणि इतर नैसर्गिक साधनसंपत्तीच्या वापरासाठी स्थानिक प्रथा, ग्रामसभा आणि पारंपरिक नियम अस्तित्वात होते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> ऐतिहासिक काळात गावकी, वतन व्यवस्था, इनाम, देवस्थानांची जमीन आणि सामुदायिक वापरातील क्षेत्रे यांमुळे जमीनधारणेचे विविध प्रकार अस्तित्वात होते. स्थानिक परिस्थितीनुसार त्यांच्या स्वरूपात बदल होत गेले आणि विविध राजवटींमध्ये महसूल व्यवस्थेनुसार त्यांचे नियमन करण्यात आले.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> ग्रामसमाजाच्या सामूहिक हितासाठी काही जमीन देवस्थान, सार्वजनिक उपयोग किंवा सामुदायिक उपक्रमांसाठी राखून ठेवण्याची परंपरा अनेक भागांत आढळते. जलसंधारण, पाणवठ्यांचे संरक्षण, सामूहिक चराई, ग्राममार्ग आणि उत्सवांशी संबंधित जागांचा वापर स्थानिक रूढी व ग्रामसंस्थांच्या माध्यमातून नियंत्रित केला जात असे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> ब्रिटिश काळात महसूल सर्वेक्षण, जमीन मोजणी आणि नवीन कायदेशीर व्यवस्थेमुळे पारंपरिक जमीनधारणेच्या अनेक पद्धतींमध्ये बदल झाले. स्वातंत्र्यानंतर जमीनसुधारणा कायदे, कुळ कायदे, महसूल प्रशासन आणि आधुनिक विकास प्रक्रियेमुळे पारंपरिक व्यवस्थेचे स्वरूप आणखी बदलले; तथापि काही भागांत तिचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक अवशेष आजही दिसून येतात.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणातील पारंपरिक जमीन व्यवस्था ही केवळ कृषी उत्पादनाशी संबंधित नसून स्थानिक समाजरचना, पर्यावरणीय संसाधनांचे व्यवस्थापन आणि सामुदायिक जीवनपद्धतीचा महत्त्वपूर्ण घटक मानली जाते.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> == कृषी संस्कृती == कोकणातील कृषी संस्कृती ही येथील भौगोलिक परिस्थिती, मुसळधार पर्जन्यमान, सुपीक नदीखोरे आणि स्थानिक पारंपरिक ज्ञान यांच्या आधारे विकसित झाली. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यानच्या प्रदेशात नैसर्गिक परिस्थितीनुसार विविध प्रकारच्या शेतीपद्धती विकसित झाल्या असून, कृषी हा स्थानिक अर्थव्यवस्था आणि समाजजीवनाचा प्रमुख आधार राहिला आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> भात हे कोकणातील प्रमुख अन्नधान्य पीक असून, मान्सूनवर आधारित भातशेती ही येथील कृषी संस्कृतीचे मुख्य वैशिष्ट्य मानली जाते. नदीखोरे, खोरी आणि सपाट जमिनींमध्ये भाताची लागवड केली जाते; तर डोंगरउतारांवर स्थानिक परिस्थितीनुसार इतर पिके घेतली जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील बागायती शेतीलाही विशेष महत्त्व आहे. आंबा, काजू, नारळ, सुपारी, फणस, कोकम, मिरी आणि विविध फळझाडांच्या लागवडीमुळे येथील कृषी अर्थव्यवस्थेला विशेष स्वरूप प्राप्त झाले आहे. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील हापूस आंब्याने राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर ओळख मिळवली आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> कृषीशी संबंधित अनेक लोकपरंपरा, श्रद्धा आणि सण कोकणात प्रचलित आहेत. पेरणी, लावणी, कापणी, नवधान्यपूजन, ग्रामदेवतांची पूजा आणि शेताशी निगडित धार्मिक विधी यांमधून कृषी आणि सांस्कृतिक जीवन यांचा घनिष्ठ संबंध दिसून येतो.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> परंपरागत शेतीमध्ये स्थानिक बियाणे, सेंद्रिय खतांचा वापर, पाण्याचे संवर्धन आणि नैसर्गिक संसाधनांशी सुसंगत शेतीपद्धती यांना महत्त्व होते. स्थानिक हवामानाशी जुळवून घेतलेल्या या पद्धतींमुळे कृषी उत्पादनाबरोबरच पर्यावरणीय संतुलन राखण्यास मदत झाली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून आधुनिक कृषितंत्रज्ञान, सुधारित बियाणे, सिंचन, फळबागांचा विस्तार आणि व्यापारी शेती यांमुळे कोकणातील कृषी व्यवस्थेत बदल झाले. त्याचबरोबर ग्रामीण भागातून शहरांकडे स्थलांतर, मजुरांची कमतरता आणि हवामानातील बदल यांमुळे पारंपरिक कृषी व्यवस्थेपुढे नवीन आव्हाने निर्माण झाली आहेत.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील कृषी संस्कृती ही केवळ अन्नउत्पादनापुरती मर्यादित नसून, ती स्थानिक लोकजीवन, खाद्यसंस्कृती, सण-उत्सव, लोकपरंपरा आणि पर्यावरणाशी सुसंगत जीवनपद्धतीचा अविभाज्य भाग मानली जाते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> == पशुपालन == {{मुख्य|कोकणातील पारंपरिक जनावरांचे गोठे}} कोकणातील पशुपालन हे पारंपरिक कृषी व्यवस्थेचा अविभाज्य घटक राहिले आहे. भातशेती, फळबागा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला पूरक म्हणून गायी, बैल, म्हशी, शेळ्या, मेंढ्या आणि कुक्कुटपालन यांचा विकास झाला. कृषी कामे, दुग्धउत्पादन, शेणखताची निर्मिती आणि वाहतूक यांसाठी जनावरांचा उपयोग होत असल्यामुळे ग्रामीण जीवनात त्यांना महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – Agriculture and Animal Husbandry.</ref> कोकणातील पारंपरिक घरांच्या परिसरात किंवा स्वतंत्र जागेत जनावरांसाठी गोठे उभारले जात. स्थानिक हवामान, मुसळधार पाऊस आणि उपलब्ध नैसर्गिक साधनसंपत्ती लक्षात घेऊन दगड, माती, लाकूड, बांबू, कौल आणि गवत यांचा वापर करून गोठ्यांची बांधणी केली जात असे. गोठ्यांची रचना जनावरांचे संरक्षण, वायुवीजन आणि पावसापासून बचाव यांचा विचार करून केली जात होती.<ref>''कोकणातील पारंपरिक जनावरांचे गोठे''.</ref> देशी गाई, कोकणी म्हैस आणि बैल हे शेतीतील प्रमुख पशुधन मानले जात असे. बैलांचा उपयोग नांगरणी, मळणी आणि वाहतुकीसाठी केला जात असे, तर गायी व म्हशींपासून दूध, दही, ताक आणि तूप यांचे उत्पादन होत असे. शेणाचा वापर सेंद्रिय खत, इंधन आणि घरांच्या सारवणासाठीही केला जात असे.<ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, 'पशुपालन'.</ref> कोकणातील पशुपालनाचा स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरांशीही संबंध होता. पोळा, गोवत्स द्वादशी आणि इतर काही स्थानिक उत्सवांमध्ये जनावरांची पूजा करण्याची परंपरा आजही अनेक भागांत आढळते. ग्रामीण समाजात पशुधन हे केवळ आर्थिक साधन नसून कुटुंबाच्या समृद्धीचे आणि उपजीविकेचे प्रतीक मानले जात असे.<ref>महाराष्ट्र विश्वकोश.</ref> हरितक्रांती, यांत्रिकीकरण, दुग्धव्यवसायातील बदल आणि ग्रामीण भागातून होणारे स्थलांतर यांमुळे पारंपरिक पशुपालनाच्या स्वरूपात बदल झाले. तरीही कोकणातील अनेक गावांमध्ये कृषी आणि पशुपालन यांचे परस्परावलंबी नाते आजही कायम असून, स्थानिक जैवविविधता आणि ग्रामीण जीवनपद्धती टिकविण्यात त्याची महत्त्वपूर्ण भूमिका आहे.<ref>पशुसंवर्धन विभाग, महाराष्ट्र शासन.</ref> == पारंपरिक वास्तुकला == कोकणातील पारंपरिक वास्तुकला ही प्रदेशातील मुसळधार पर्जन्यमान, दमट हवामान, डोंगराळ भूभाग आणि स्थानिक नैसर्गिक साधनसंपत्ती यांशी सुसंगतपणे विकसित झाली. निवासस्थाने, देवळे, गोठे, धान्यकोठारे, विहिरी आणि इतर बांधकामांमध्ये स्थानिक गरजा, पर्यावरण आणि उपलब्ध बांधकाम साहित्य यांचा प्रभाव स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील पारंपरिक घरे प्रामुख्याने जांभा दगड, स्थानिक दगड, माती, लाकूड, बांबू, चुन्याचा गिलावा आणि कौल यांच्या साहाय्याने बांधली जात. अतिवृष्टीमुळे घरांना उतार असलेली कौलारू छपरे, लांब कडा आणि पावसाचे पाणी सहज वाहून जाण्याची व्यवस्था केली जाई. घरांभोवती पावसाच्या पाण्याचा निचरा करण्यासाठी विशेष रचना आढळते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> पारंपरिक कोकणी घरामध्ये ओटी, पडवी, माजघर, देवघर, स्वयंपाकघर, धान्य साठविण्याची जागा आणि मागील अंगण अशी कार्यानुसार विभागणी केलेली असे. अनेक घरांच्या मागील बाजूस जनावरांसाठी गोठा, शेतीची अवजारे ठेवण्याची जागा तसेच गवत व सरपण साठविण्याची सोय केली जात असे. ग्रामीण घररचनेत निवास, शेती आणि पशुपालन यांचा परस्परसंबंध स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, रत्नागिरी जिल्हा – Houses.</ref> किनारी भागात नारळ, सुपारी आणि इतर वृक्षांपासून मिळणाऱ्या लाकडाचा वापर बांधकामासाठी केला जाई; तर डोंगराळ भागात जांभा दगड आणि स्थानिक दगडांचा अधिक वापर होत असे. स्थानिक हवामानाशी सुसंगत अशी ही वास्तुशैली घरातील तापमान नियंत्रित ठेवण्यास तसेच पावसापासून संरक्षण करण्यास उपयुक्त ठरत होती.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> धार्मिक वास्तूंमध्ये ग्रामदेवतेची मंदिरे, दीपमाळ, तुळशीवृंदावन, देवऱ्या, तसेच काही भागांत पोर्तुगीज प्रभावाखाली विकसित झालेल्या चर्च आणि वाड्यांची वास्तुरचना आढळते. विशेषतः उत्तर कोकणात पोर्तुगीजकालीन वाडे, कमानी, बाल्कनी आणि शिंपल्यांच्या तावदानांचा वापर झाल्याचे उल्लेख उपलब्ध आहेत. आधुनिक काळात सिमेंट, काँक्रीट आणि नवीन बांधकाम तंत्रज्ञानाचा वापर वाढल्यामुळे पारंपरिक कोकणी घरांच्या बांधकामात लक्षणीय बदल झाले आहेत. तरीही रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड आणि इतर भागांतील अनेक गावे आजही पारंपरिक कोकणी वास्तुकलेचे वैशिष्ट्यपूर्ण स्वरूप जतन करून आहेत. या वास्तुशैलीत स्थानिक पर्यावरणाशी सुसंगत बांधकाम तंत्र, नैसर्गिक वायुवीजन आणि स्थानिक संसाधनांचा समतोल वापर ही वैशिष्ट्ये आजही अभ्यासाचा विषय मानली जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == धार्मिक जीवन == कोकणातील धार्मिक जीवन हे वैदिक, पौराणिक, लोकधार्मिक आणि निसर्गपूजक परंपरांच्या समन्वयातून विकसित झाले आहे. सह्याद्री पर्वतरांग, समुद्रकिनारा, नद्या, देवराया आणि ग्रामजीवन यांशी निगडित श्रद्धांमुळे कोकणातील धार्मिक परंपरांना महाराष्ट्रातील इतर प्रदेशांपेक्षा वेगळे स्वरूप प्राप्त झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Religion''.</ref><ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> कोकणातील प्रत्येक गावाची सामाजिक आणि धार्मिक ओळख प्रामुख्याने '''ग्रामदेवता''' या संकल्पनेभोवती विकसित झालेली दिसून येते. ग्रामदेवतेला गावाची संरक्षक देवता मानले जाते. वार्षिक जत्रा, पालखी, नवसपूर्ती, होम, महाप्रसाद आणि सामुदायिक पूजा या धार्मिक उपक्रमांमध्ये संपूर्ण गावाचा सहभाग असतो. ग्रामदेवतेच्या देवस्थानाचे व्यवस्थापन अनेक ठिकाणी पारंपरिक ग्रामसंस्था किंवा स्थानिक विश्वस्तांकडे असते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – Ratnagiri District.</ref> कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये '''कुलदेवता''' आणि '''कुलदेवी''' यांची उपासना ही कौटुंबिक परंपरेचा महत्त्वाचा भाग आहे. विवाह, मुंज, नामकरण, गृहप्रवेश आणि इतर धार्मिक संस्कारांच्या वेळी कुलदैवताचे दर्शन घेण्याची प्रथा आजही मोठ्या प्रमाणावर प्रचलित आहे. मंगेश, शांतादुर्गा, महालक्ष्मी, भगवती, रवळनाथ, वेतोबा, भैरवनाथ, गणपती, परशुराम आणि इतर अनेक देवतांची उपासना कोकणातील विविध समाजघटकांमध्ये आढळते.<ref>''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, "कुलदैवत".</ref> निसर्गपूजा ही कोकणच्या धार्मिक जीवनातील एक वैशिष्ट्यपूर्ण परंपरा मानली जाते. अनेक गावांमध्ये '''देवराई''' पवित्र मानली जाते आणि तेथील वृक्षतोड, शिकार किंवा इतर हस्तक्षेप पारंपरिक धार्मिक नियमांमुळे निषिद्ध मानले जातात. या श्रद्धेमुळे अनेक भागांतील जैवविविधता आणि स्थानिक परिसंस्थांचे संरक्षण झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, "देवराई".</ref> कोकणात शैव, वैष्णव, शाक्त, गणपत्य, दत्त, नाथ आणि वारकरी संप्रदायांचा प्रभाव विविध कालखंडांत वाढत गेला. मध्ययुगीन काळात संतपरंपरा आणि भक्ती चळवळीमुळे धार्मिक जीवनात सामाजिक समन्वयाची भावना दृढ झाली. आषाढी व कार्तिकी वारी, दत्तजयंती, महाशिवरात्री, रामनवमी, गणेशोत्सव आणि नवरात्र यांसारखे उत्सव आजही मोठ्या प्रमाणावर साजरे केले जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Religion''.</ref> उत्तर कोकणात पोर्तुगीज सत्तेच्या प्रभावामुळे ख्रिस्ती धर्माचा प्रसार झाला. चर्च, चॅपेल, ख्रिस्ती सण आणि धार्मिक वास्तू यांनी विशेषतः वसई, पालघर आणि गोवा परिसरातील सांस्कृतिक जीवनावर प्रभाव टाकला. किनारपट्टीवरील व्यापारामुळे मुस्लिम समाजाचीही वस्ती निर्माण झाली असून मशिदी, दर्गे आणि उरूस या परंपरा स्थानिक धार्मिक जीवनाचा भाग बनल्या.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> कोकणातील धार्मिक जीवनाचा प्रभाव लोककला, लोकसाहित्य, पारंपरिक संगीत, नृत्य, वास्तुकला, कृषी संस्कृती आणि सामाजिक जीवनावर स्पष्टपणे दिसून येतो. त्यामुळे कोकणातील धर्मपरंपरा या केवळ श्रद्धेच्या अभिव्यक्ती नसून त्या या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक अस्मितेचा आणि सामुदायिक जीवनाचा अविभाज्य भाग मानल्या जातात.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == सण व उत्सव == कोकणातील सण व उत्सव हे धार्मिक श्रद्धा, कृषी संस्कृती, समुद्रकिनारी जीवन, ऋतुचक्र आणि स्थानिक लोकपरंपरा यांच्याशी निगडित आहेत. ग्रामदेवता, कुलदैवत, निसर्गपूजा आणि कृषीप्रधान जीवनपद्धती यांच्या प्रभावामुळे कोकणातील अनेक उत्सवांना वैशिष्ट्यपूर्ण स्वरूप प्राप्त झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Religion''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> गणेशोत्सव हा कोकणातील सर्वाधिक महत्त्वाचा सण मानला जातो. घरगुती गणपती, गौरीपूजन, आरत्या, पारंपरिक नैवेद्य आणि विसर्जन या प्रथा ग्रामीण व शहरी भागात मोठ्या प्रमाणावर पाळल्या जातात. कोकणातील अनेक कुटुंबे या काळात आपल्या मूळ गावी एकत्र येण्याची परंपरा आजही जपतात.<ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, "गणेशोत्सव".</ref> शिमगा (होळी) हा कोकणातील पारंपरिक लोकउत्सव असून त्यामध्ये होलिका दहन, धुळवड, पालख्या, ग्रामपरिक्रमा आणि विविध लोककलांचे सादरीकरण केले जाते. अनेक भागांत नमन, दशावतार आणि इतर लोककलांचे आयोजन शिमग्याच्या उत्सवाशी निगडित असते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> कृषी संस्कृतीशी संबंधित काही स्थानिक धार्मिक परंपरा कोकणात आजही जतन झालेल्या आहेत. {{मुख्य|मिरागाची राखण}} मृग नक्षत्रात पावसाची सुरुवात झाल्यानंतर येणाऱ्या अमावास्येला अनेक गावांतील शेतकरी आपल्या शेतात प्रतीकात्मक राखणदाराचे पूजन करतात. या विधीमध्ये शेतकरी कुटुंबातील सर्व सदस्य सहभागी होतात. भरघोस पीक यावे, शेतीचे रोगराई, कीड, वन्यप्राणी आणि नैसर्गिक संकटांपासून संरक्षण व्हावे, तसेच संपूर्ण वर्षभर शेतीची समृद्धी टिकून राहावी, या भावनेतून हा कृषीधार्मिक विधी केला जातो. पारंपरिक कोकणात शेती हेच बहुसंख्य कुटुंबांचे प्रमुख उपजीविकेचे साधन असल्यामुळे या परंपरेला सामाजिक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.<ref>''मिरागाची राखण''.</ref> नवरात्रोत्सव, रामनवमी, महाशिवरात्री, दत्तजयंती, गोकुळाष्टमी, त्रिपुरी पौर्णिमा आणि ग्रामदेवतांच्या वार्षिक जत्रा हे कोकणातील प्रमुख धार्मिक उत्सव आहेत. या उत्सवांमध्ये पालखी, कीर्तन, भजन, महाप्रसाद, पारंपरिक बाजार आणि विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> उत्तर कोकणात ख्रिस्ती समाजात नाताळ, इस्टर आणि चर्च जत्रा, तर मुस्लिम समाजात ईद, बकरीद, मोहरम आणि उरूस हे उत्सव पारंपरिक पद्धतीने साजरे केले जातात. विविध धार्मिक समुदायांतील परस्पर सहभाग ही कोकणातील सामाजिक जीवनाची एक उल्लेखनीय वैशिष्ट्ये मानली जातात.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> कोकणातील सण व उत्सव हे केवळ धार्मिक विधी नसून लोककला, लोकसाहित्य, कृषी, खाद्यसंस्कृती, पारंपरिक पोशाख आणि सामुदायिक जीवन यांचे जतन व संवर्धन करणारे सांस्कृतिक माध्यम मानले जातात.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == लोककला == कोकणातील लोककला ही धार्मिक श्रद्धा, ग्रामसंस्कृती, कृषी जीवन, सागरी परंपरा आणि लोकविश्वास यांच्या संगमातून विकसित झाली आहे. ग्रामदेवतांच्या जत्रा, शिमगा, गणेशोत्सव, गोकुळाष्टमी, नवरात्र तसेच विविध धार्मिक आणि सामाजिक समारंभांमध्ये या लोककलांचे सादरीकरण केले जाते. लोककला ही केवळ मनोरंजनाचे साधन नसून धार्मिक प्रबोधन, लोकशिक्षण, सामुदायिक ऐक्य आणि सांस्कृतिक वारसा जतन करणारे प्रभावी माध्यम मानले जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, ''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter VIII – Art and Culture.</ref> कोकणातील प्रमुख लोककलांमध्ये नमन, दशावतार, शक्तीवाले–तुरेवाले, टिपरी, चित्रकथी, कळसूत्री बाहुल्या, रापण, संकासूर आणि बाळ्या नृत्य यांचा समावेश होतो. या कलांमध्ये संगीत, नृत्य, अभिनय, चित्रकला, कथाकथन आणि लोकश्रद्धा यांचा समन्वय आढळतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> === नमन === {{मुख्य|नमन (लोककला)}} नमन ही कोकणातील भक्तिपर लोकनाट्य परंपरा असून तिचे सादरीकरण मुख्यतः ग्रामजत्रा, शिमगा आणि धार्मिक उत्सवांमध्ये केले जाते. गायन, संवाद, अभिनय, विनोद आणि पौराणिक कथांचे सादरीकरण ही तिची प्रमुख वैशिष्ट्ये आहेत. === दशावतार === दशावतार हे कोकणातील सर्वाधिक प्रसिद्ध लोकनाट्य मानले जाते. भगवान विष्णूच्या दहा अवतारांवरील कथानकांवर आधारित या लोकनाट्यात संगीत, रंगभूषा, मुखवटे, उत्स्फूर्त संवाद आणि नृत्य यांचा संगम दिसून येतो. सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यांमध्ये ही परंपरा विशेषतः विकसित झाली आहे.<ref>रत्नागिरी जिल्हा गॅझेटिअर – Entertainments.</ref> === शक्तीवाले–तुरेवाले === {{मुख्य|शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)}} शक्तीवाले–तुरेवाले ही शक्ती उपासनेशी संबंधित धार्मिक लोककला आहे. देवीच्या जत्रा, ग्रामदेवता उत्सव आणि पारंपरिक धार्मिक विधींमध्ये तिचे सादरीकरण केले जाते. === टिपरी === {{मुख्य|कोकणातील टिपरी परंपरा}} टिपरी हा लाकडी काठ्यांच्या साहाय्याने सादर केला जाणारा पारंपरिक समूहनृत्य प्रकार आहे. गोकुळाष्टमी आणि इतर उत्सवांमध्ये तो विशेषतः सादर केला जातो. काही भागांत गोफ नृत्याचीही परंपरा याचबरोबर आढळते.<ref>रत्नागिरी जिल्हा गॅझेटिअर – Tipri and Goph.</ref> === चित्रकथी === {{मुख्य|चित्रकथी}} चित्रकथी ही कोकणातील विशेषतः सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पिंगुळी गावाशी संबंधित चित्रकला आणि कथाकथन यांचा संगम असलेली लोककला आहे. 'चित्र' आणि 'कथा' या दोन घटकांच्या संयोगातून विकसित झालेल्या या परंपरेत कलाकार रामायण, महाभारत, पुराणकथा आणि स्थानिक आख्यायिका हाताने रंगविलेल्या चित्रांच्या साहाय्याने संगीत व निवेदनासह सादर करतात. ही परंपरा अनेक पिढ्यांपासून चालत आलेली असून पिंगुळी हे तिचे प्रमुख केंद्र मानले जाते. चित्रकथी परंपरेचा संबंध पारंपरिक कथाकथन आणि दृश्यकलेशी असून ती महाराष्ट्राच्या महत्त्वाच्या लोककलांपैकी एक मानली जाते.<ref>''Chitrakathi Painting'', Development Commissioner (Handicrafts), Government of India.</ref><ref>''Chitrakathi Tradition of Pinguli'', Directorate of Government Printing and Stationery, Maharashtra State, 1979.</ref> === कळसूत्री बाहुल्या === {{मुख्य|कळसूत्री बाहुल्या}} कळसूत्री बाहुल्या ही दोऱ्यांच्या साहाय्याने नियंत्रित केल्या जाणाऱ्या पारंपरिक कठपुतळी कलेची कोकणी परंपरा आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पिंगुळी परिसरातील कलाकारांनी ही कला अनेक पिढ्यांपासून जतन केली आहे. रामायण, महाभारत आणि इतर पौराणिक कथांचे सादरीकरण लाकडी बाहुल्या, संगीत, संवाद आणि कथाकथन यांच्या माध्यमातून केले जाते. चित्रकथी आणि कळसूत्री बाहुल्या या दोन्ही परंपरा एकाच सांस्कृतिक परंपरेचा भाग मानल्या जातात आणि त्यांचे जतन करणाऱ्या कलाकारांनी महाराष्ट्राच्या लोकवारशाचे संवर्धन करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे.<ref>World Encyclopedia of Puppetry Arts – India (Maharashtra).</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – Art and Culture.</ref> === रापण === {{मुख्य|रापण}} रापण ही कोकणातील सामूहिक मासेमारीची परंपरा असून ती सागरी जीवनाशी निगडित लोकसंस्कृतीचे प्रतीक मानली जाते. मोठे जाळे सामूहिकरीत्या किनाऱ्यावर ओढताना श्रमगीते, परस्पर सहकार्य आणि पारंपरिक कार्यपद्धती यांचा संगम दिसून येतो. === संकासूर === {{मुख्य|संकासूर}} संकासूर हा शिमगा उत्सवाशी संबंधित लोकनाट्य प्रकार आहे. यात पौराणिक कथानके, विनोदी संवाद, सामाजिक भाष्य आणि पारंपरिक वेशभूषेचा समावेश असतो. === बाळ्या नृत्य === बाळ्या नृत्य हा कोकणातील काही भागांत प्रचलित असलेला पारंपरिक लोकनृत्य प्रकार आहे. ग्रामजत्रा, धार्मिक उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रमांमध्ये त्याचे सादरीकरण केले जाते. कोकणातील लोककला ही या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक ओळखीचा अविभाज्य भाग आहे. शासकीय सांस्कृतिक संस्था, संशोधक, संग्रहालये आणि स्थानिक कलाकार यांच्या प्रयत्नांमुळे या लोककलांचे दस्तऐवजीकरण, संशोधन आणि संवर्धन सुरू असून पिंगुळी येथील चित्रकथी आणि कळसूत्री बाहुल्या परंपरा या संवर्धनाच्या दृष्टीने विशेष महत्त्वाच्या मानल्या जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> === ठाकर आदिवासी कला आंगण === {{मुख्य|ठाकर आदिवासी कला आंगण}} सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पिंगुळी येथे असलेले '''ठाकर आदिवासी कला आंगण''' हे चित्रकथी, कळसूत्री बाहुल्या, चामड्याच्या छाया बाहुल्या, पांगुळ बैल आणि इतर पारंपरिक लोककलांच्या संवर्धनासाठी कार्य करणारे महत्त्वाचे सांस्कृतिक केंद्र आहे. येथे पारंपरिक चित्रे, बाहुल्या, रंगमंच साहित्य, वाद्ये आणि लोककलांशी संबंधित वस्तूंचे संग्रहालय असून कलाकार प्रशिक्षण, संशोधन, प्रात्यक्षिके आणि कार्यशाळांचे आयोजन केले जाते. त्यामुळे हे केंद्र कोकणातील लोककला संवर्धनाचे प्रमुख केंद्र मानले जाते.<ref>Asia InCH – ''Thakar Adivasi Kala Angan''.</ref> == लोकसाहित्य == कोकणातील लोकसाहित्य ही या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक स्मृतीची, लोकपरंपरेची आणि मौखिक ज्ञानपरंपरेची अभिव्यक्ती आहे. पिढ्यान्पिढ्या मौखिक स्वरूपात जतन झालेल्या लोककथा, दंतकथा, आख्यायिका, लोकगीते, ओव्या, उखाणे, म्हणी, कोडी, श्रमगीते, आरत्या, धार्मिक आख्याने आणि लोकविश्वास यांच्या माध्यमातून कोकणातील समाजजीवन, निसर्ग, धर्म, इतिहास, पर्यावरण आणि लोकसंस्कृतीचे दर्शन घडते. लोकसाहित्य हे लिखित इतिहासाच्या पलीकडे जाऊन समाजाच्या सांस्कृतिक स्मृतीचे जतन करणारे महत्त्वाचे माध्यम मानले जाते.<ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32133 |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ |access-date=30 जुलै 2026}}</ref> {{मुख्य|कोकणातील लोककथा}} कोकणातील लोककथांमध्ये ग्रामदेवता, कुलदैवत, देवराई, समुद्र, नद्या, डोंगर, किल्ले, गुहा, प्राचीन मंदिरे, वीरपुरुष, संत, तसेच स्थानिक भूभागाच्या उत्पत्तीविषयीच्या आख्यायिका मोठ्या प्रमाणावर आढळतात. अनेक कथांमध्ये परशुरामाने समुद्र मागे हटवून कोकणभूमी निर्माण केल्याची आख्यायिका, विविध गावांच्या नावांच्या उत्पत्तीच्या कथा, तसेच समुद्रकिनाऱ्यावरील धार्मिक आणि सांस्कृतिक स्थळांशी संबंधित लोकपरंपरा जतन झालेल्या आहेत. या कथांमधून कोकणातील लोकश्रद्धा, नैतिक मूल्ये, सामाजिक संकेत आणि पर्यावरणाशी असलेले नाते प्रतिबिंबित होते.<ref>आजगावकर, सूर्यकांत. ''कोकणातील लोककथा''. स्नेहल प्रकाशन.</ref> {{मुख्य|कोकणातील लोकगीते}} कोकणातील लोकगीतांचा उगम दैनंदिन जीवन, कृषी संस्कृती आणि सागरी जीवनाशी संबंधित आहे. भातलागवड, कापणी, मासेमारी, विवाहसंस्कार, मंगळागौर, गणेशोत्सव, शिमगा, गोकुळाष्टमी आणि इतर सण-उत्सवांच्या निमित्ताने विविध प्रकारची लोकगीते गायली जातात. ओव्या, अंगाईगीते, श्रमगीते, कोळीगीते, आरत्या, गवळणी आणि स्त्रीगीतांमधून श्रमसंस्कृती, निसर्ग, कुटुंबव्यवस्था आणि सामुदायिक जीवनाचे दर्शन घडते.<ref>भागवत, दुर्गा. ''लोकसाहित्याची रूपरेखा''.</ref> {{मुख्य|कोकणातील म्हणी व वाक्प्रचार}} कोकणातील म्हणी, वाक्प्रचार, उखाणे आणि कोडी ही स्थानिक बोलीभाषेची आणि लोकअनुभवाची मौल्यवान परंपरा आहे. पर्जन्य, शेती, समुद्र, व्यापार, कुटुंबव्यवस्था, निसर्ग आणि दैनंदिन व्यवहारांवर आधारित अनेक म्हणी आजही ग्रामीण समाजात प्रचलित आहेत. या म्हणी आणि वाक्प्रचारांतून कोकणातील लोकांचे व्यवहारज्ञान, विनोदबुद्धी, अनुभवसंपन्नता आणि जीवनदृष्टी व्यक्त होते.<ref>मांडे, प्रभाकर. ''लोकसाहित्याचे स्वरूप''.</ref> कोकणातील लोकविश्वासांमध्ये ग्रामदैवतांच्या आख्यायिका, देवराईशी निगडित समजुती, नागपूजा, समुद्राशी संबंधित श्रद्धा, ऋतुचक्र, पर्जन्य, कृषी आणि मासेमारीशी संबंधित पारंपरिक विश्वास यांचा समावेश होतो. या लोकविश्वासांचा संबंध केवळ धार्मिक जीवनाशी नसून पर्यावरण संरक्षण, सामाजिक शिस्त आणि पारंपरिक ज्ञानव्यवस्थेशीही जोडलेला आहे.<ref>आजगावकर, सूर्यकांत. ''कोकणातील लोककथा''.</ref> कोकणातील लोकसाहित्याच्या जतन आणि संशोधनामध्ये दुर्गा भागवत, प्रभाकर मांडे, डॉ. सूर्यकांत आजगावकर यांसह अनेक लोकसाहित्य अभ्यासकांनी महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे. आधुनिक काळात संशोधनग्रंथ, ध्वनिमुद्रण, लोककला महोत्सव, संग्रहालये आणि डिजिटल माध्यमांच्या साहाय्याने या मौखिक परंपरांचे दस्तऐवजीकरण व संवर्धन केले जात आहे. कोकणातील लोकपरंपरांच्या अभ्यासामुळे या प्रदेशाचा सामाजिक, सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक विकास समजून घेण्यास महत्त्वपूर्ण मदत होते.<ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32133 |website=मराठी विश्वकोश |access-date=30 जुलै 2026}}</ref> == भाषा == कोकण हा भाषिकदृष्ट्या अत्यंत वैविध्यपूर्ण प्रदेश मानला जातो. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यान वसलेल्या या प्रदेशात ऐतिहासिक, सामाजिक, व्यापारी आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाणीमुळे अनेक भाषा व बोलीभाषांचा विकास झाला आहे. महाराष्ट्रातील कोकण विभागात प्रमाण मराठीबरोबरच मालवणी, आगरी, कोळी, भंडारी, कुणबी, चित्पावनी, संगमेश्वरी, वाडवळी, ईस्ट इंडियन मराठी, कातकरी आणि ठाकर समाजांच्या बोलीभाषा प्रचलित आहेत. दक्षिण कोकणात मालवणीचा, तर उत्तर कोकणात आगरी, कोळी आणि वाडवळी बोलींचा विशेष प्रभाव आढळतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>मराठी विश्वकोश. "मराठी भाषा".</ref> मराठी ही कोकणातील प्रमुख भाषा असून तिच्या अनेक प्रादेशिक बोली येथे विकसित झाल्या आहेत. या बोलींमध्ये उच्चार, शब्दसंपदा, वाक्यरचना आणि लोकजीवनाशी संबंधित विशेष शब्दप्रयोग आढळतात. भौगोलिक परिस्थिती, व्यवसाय, सामाजिक रचना आणि विविध समाजसमूहांच्या परंपरांमुळे प्रत्येक बोलीने स्वतंत्र भाषिक वैशिष्ट्ये विकसित केली आहेत.<ref>कृ. पा. कुलकर्णी. ''मराठी भाषेचा इतिहास''.</ref> {{मुख्य|मालवणी भाषा}} मालवणी ही दक्षिण कोकणातील प्रमुख बोली असून सिंधुदुर्ग जिल्हा तसेच रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या काही भागांत ती मोठ्या प्रमाणावर बोलली जाते. लोकसाहित्य, दशावतार, नमन, लोकगीते, विनोद आणि नाट्यपरंपरेमुळे मालवणीला स्वतंत्र सांस्कृतिक ओळख प्राप्त झाली आहे. तिच्या शब्दसंपदेवर मराठीबरोबरच कोंकणी आणि पोर्तुगीज भाषेचाही काही प्रमाणात प्रभाव दिसून येतो.<ref>मराठी विश्वकोश. "मालवणी".</ref> {{मुख्य|आगरी बोली}} आगरी समाजाची बोली उत्तर कोकणातील मुंबई, ठाणे, पालघर, रायगड आणि नवी मुंबई परिसरात प्रचलित आहे. शेती, मिठागरे, मासेमारी आणि स्थानिक लोकजीवनाशी संबंधित अनेक पारंपरिक शब्द या बोलीत आढळतात. आगरी लोकगीते, ओव्या आणि लोकनृत्यांमध्ये या बोलीचा प्रभाव विशेषत्वाने दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|वाडवळी बोली}} वाडवळी बोली मुख्यतः पालघर जिल्ह्यातील सोमवंशी क्षत्रिय वाडवळ समाजामध्ये प्रचलित आहे. मराठी, गुजराती आणि पोर्तुगीज संपर्कामुळे या बोलीत अनेक वैशिष्ट्यपूर्ण शब्द आणि भाषिक रूपे विकसित झाली आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|कोळी बोली}} कोळी समाजाच्या विविध उपसमूहांमध्ये प्रचलित असलेल्या कोळी बोलींमध्ये समुद्र, मासेमारी, नौकानयन, हवामान आणि सागरी जीवनाशी संबंधित समृद्ध शब्दसंपदा आढळते. कोळीगीते आणि लोकपरंपरांमधून या बोलींचे सांस्कृतिक महत्त्व अधोरेखित होते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील भाषांवर इतिहासकाळात संस्कृत, प्राकृत, अपभ्रंश, कन्नड, अरबी, फारशी आणि पोर्तुगीज भाषांचा प्रभाव पडला. किनारपट्टीवरील व्यापार, मुस्लिम राजवट, पोर्तुगीज वसाहती आणि युरोपीय संपर्क यांमुळे अनेक परभाषिक शब्द स्थानिक बोलींमध्ये रूढ झाले. विशेषतः खाद्यसंस्कृती, सागरी व्यापार, घरगुती वस्तू, धार्मिक जीवन आणि प्रशासनाशी संबंधित शब्दसंपदेमध्ये हा प्रभाव स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>मराठी विश्वकोश. "मराठी भाषा".</ref><ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> आधुनिक काळात शिक्षण, प्रसारमाध्यमे, शहरीकरण आणि स्थलांतरामुळे प्रमाण मराठीचा वापर वाढला असला तरी कोकणातील पारंपरिक बोलीभाषा लोकसाहित्य, लोककला, धार्मिक परंपरा आणि दैनंदिन व्यवहारांमधून आजही जिवंत आहेत. विविध संशोधन संस्था, विद्यापीठे आणि सांस्कृतिक संघटनांकडून या बोलीभाषांचे दस्तऐवजीकरण, शब्दकोशनिर्मिती आणि संवर्धनाचे कार्य सुरू आहे.<ref>मराठी विश्वकोश. "मराठी भाषा".</ref> == खाद्यसंस्कृती == कोकणातील खाद्यसंस्कृती ही येथील भौगोलिक परिस्थिती, हवामान, कृषी, समुद्रकिनारी जीवन आणि विविध सामाजिक-धार्मिक परंपरांच्या प्रभावातून विकसित झाली आहे. सह्याद्री पर्वतरांग, अरबी समुद्र, विपुल पर्जन्यमान आणि सुपीक जमीन यांमुळे भात, नारळ, काजू, आंबा, फणस, कोकम, सुपारी, मसाले, विविध कडधान्ये तसेच मासे हे येथील आहाराचे प्रमुख घटक बनले आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> {{मुख्य|कोकणातील खाद्यसंस्कृती}} भात हा कोकणातील प्रमुख अन्नघटक असून त्याबरोबर मासे, आमटी, भाजी, लोणची आणि नारळावर आधारित पदार्थांचा समावेश असलेले भोजन सर्वसाधारणपणे आढळते. किनारपट्टीवरील भागात मासेमारी हा प्रमुख व्यवसाय असल्याने सुरमई, बांगडा, पापलेट, रावस, कोळंबी, बोंबील, मांदेली आणि खेकडे यांसारख्या समुद्री खाद्यपदार्थांना विशेष महत्त्व आहे. अंतर्गत भागात भाजीपाला, कडधान्ये आणि दुग्धजन्य पदार्थांचा वापर तुलनेने अधिक प्रमाणात केला जातो.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> {{मुख्य|कोकम}} कोकणातील पाककलेमध्ये नारळाचा विविध प्रकारे उपयोग केला जातो. ओले खोबरे, नारळाचे दूध, खोबरेल तेल आणि भाजलेल्या नारळाचा मसाला हे अनेक पदार्थांचे वैशिष्ट्य आहे. कोकम, चिंच, आंबट फळे, काळा मसाला, हळद, मिरी, धणे, जिरे आणि स्थानिक मसाल्यांच्या वापरामुळे कोकणी खाद्यपदार्थांना वैशिष्ट्यपूर्ण चव प्राप्त होते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> {{मुख्य|मालवणी पाककला}} आंबा, विशेषतः देवगड व रत्‍नागिरी परिसरातील हापूस आंबा, कोकणची जागतिक स्तरावर ओळख निर्माण करणारे कृषी उत्पादन मानले जाते. याशिवाय काजू, फणस, करवंद, जांभूळ, कोकम, आवळा आणि विविध रानफळांचा उपयोग पारंपरिक आहारात तसेच लोणची, सरबते, जॅम, मसाले आणि इतर प्रक्रिया उद्योगांमध्ये केला जातो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|कोळी खाद्यसंस्कृती}} सण-उत्सव आणि धार्मिक परंपरांनुसारही खाद्यसंस्कृतीत विविधता आढळते. गणेशोत्सवात उकडीचे मोदक, नारळी पौर्णिमेला नारळावर आधारित गोड पदार्थ, नागपंचमी, गोकुळाष्टमी, दिवाळी आणि होळीच्या निमित्ताने पारंपरिक पक्वान्ने तयार केली जातात. विविध समाजसमूहांच्या परंपरांनुसार शाकाहारी आणि मांसाहारी अशा दोन्ही प्रकारच्या खाद्यपद्धती विकसित झाल्या आहेत.<ref>मराठी विश्वकोश. "महाराष्ट्राची खाद्यसंस्कृती".</ref> कोकणातील विविध समाजांनी त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायानुसार स्वतंत्र खाद्यपरंपरा विकसित केल्या आहेत. कोळी समाजाची समुद्री खाद्यसंस्कृती, आगरी समाजाचे भात व मासेप्रधान भोजन, तसेच डोंगराळ भागातील आदिवासी समाजाचा रानभाज्या, कंदमुळे, मध आणि वनौषधींवर आधारित आहार या सर्वांनी कोकणच्या खाद्यसंस्कृतीला समृद्ध केले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> आधुनिक काळात पर्यटन, शहरीकरण आणि स्थलांतर यांमुळे कोकणातील पारंपरिक खाद्यपदार्थांना राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय स्तरावर लोकप्रियता मिळाली आहे. कोकणी पाककलेवर आधारित भोजनालये, खाद्य महोत्सव, प्रक्रिया उद्योग आणि भौगोलिक मानांकन (GI) प्राप्त कृषी उत्पादनांमुळे कोकणची खाद्यसंस्कृती आर्थिक आणि सांस्कृतिक दृष्ट्या अधिक महत्त्वाची बनली आहे.<ref>महाराष्ट्र शासन – कृषी व फलोत्पादन विभाग.</ref> == पारंपरिक पोशाख == कोकणातील पारंपरिक पोशाखावर येथील दमट हवामान, भरपूर पर्जन्यमान, कृषिप्रधान जीवनशैली, सागरी व्यवसाय आणि सामाजिक-धार्मिक परंपरांचा प्रभाव दिसून येतो. दैनंदिन वापरातील पोशाख साधे, सुटसुटीत आणि श्रमसुलभ असण्याकडे कल होता; तर सण, उत्सव, विवाह आणि धार्मिक विधींसाठी विशेष प्रकारचे वस्त्र आणि अलंकार परिधान करण्याची परंपरा विकसित झाली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> {{मुख्य|महाराष्ट्राची वेशभूषा}} पारंपरिक पुरुषवेशामध्ये धोतर, अंगरखा, सदरा, बंडी, फेटा किंवा पागोटे, तसेच डोक्यावर रुमाल यांचा समावेश होत असे. किनारपट्टीवरील कोळी, आगरी आणि भंडारी समाजात मासेमारी व शेतीसाठी सोयीस्कर अशा हलक्या वस्त्रांचा वापर प्रचलित होता. धार्मिक समारंभ, ग्रामोत्सव आणि विवाहप्रसंगी स्वच्छ पांढरे धोतर, उपरणे आणि पारंपरिक फेटा परिधान करण्याची प्रथा होती.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> महिलांच्या पारंपरिक पोशाखामध्ये नऊवारी (लुगडे), पाचवारी साडी, चोळी आणि खणाचा वापर होत असे. विविध समाजसमूहांमध्ये साडी नेसण्याच्या पद्धती, रंगसंगती आणि वस्त्रप्रकारांत प्रादेशिक वैविध्य आढळते. शेती, घरगुती कामे आणि दैनंदिन व्यवहारासाठी सोयीस्कर पद्धतीने साडी नेसण्याची प्रथा विशेषतः ग्रामीण भागात दीर्घकाळ टिकून राहिली आहे.<ref>मराठी विश्वकोश. "महाराष्ट्रातील वेशभूषा".</ref> {{मुख्य|नऊवारी साडी}} अलंकारसंस्कृती ही कोकणातील पारंपरिक वेशभूषेचा अविभाज्य भाग मानली जाते. स्त्रिया नथ, मंगळसूत्र, बांगड्या, तोडे, वाकी, पैंजण, कर्णफुले, बुगडी आणि विविध प्रकारचे सोन्या-चांदीचे दागिने परिधान करीत असत. पुरुषांमध्ये अंगठी, कडे आणि धार्मिक प्रतीक म्हणून रुद्राक्ष किंवा तुळशीच्या माळांचा वापर प्रचलित होता. सामाजिक स्थान, आर्थिक परिस्थिती आणि धार्मिक परंपरांनुसार अलंकारांमध्ये विविधता आढळते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> {{मुख्य|महाराष्ट्रीय अलंकार}} कोकणातील विविध समाजसमूहांनी त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायानुसार स्वतंत्र वेशभूषा विकसित केली. कोळी समाजाचे मासेमारीसाठी उपयुक्त पोशाख, आगरी समाजाची श्रमप्रधान वेशभूषा, तसेच आदिवासी समाजातील नैसर्गिक साधनसामग्रीवर आधारित वस्त्रपरंपरा या कोकणच्या सांस्कृतिक वैविध्याचे प्रतीक मानल्या जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> ब्रिटिश काळानंतर शिक्षण, नागरीकरण, औद्योगिकीकरण आणि पाश्चात्त्य पोशाखांच्या प्रभावामुळे पारंपरिक वेशभूषेत बदल झाले. तथापि गणेशोत्सव, गोकुळाष्टमी, शिमगा, विवाहसमारंभ, धार्मिक विधी आणि लोककला सादरीकरणाच्या प्रसंगी पारंपरिक पोशाख आजही अभिमानाने परिधान केला जातो. लोकसंस्कृतीचे संवर्धन करणाऱ्या विविध सांस्कृतिक संस्था आणि लोककला मंडळे पारंपरिक वेशभूषेचे जतन आणि प्रसार करण्यासाठी कार्यरत आहेत.<ref>मराठी विश्वकोश. "लोकसंस्कृती".</ref> == पारंपरिक व्यवसाय == कोकणातील पारंपरिक व्यवसायांची घडण येथील भौगोलिक परिस्थिती, विपुल पर्जन्यमान, सुपीक जमीन, सह्याद्री पर्वतरांग, विस्तीर्ण समुद्रकिनारा आणि नैसर्गिक साधनसंपत्ती यांच्या प्रभावाखाली झाली आहे. शेती, बागायती, मासेमारी, मिठागर, पशुपालन, वनसंपदेवर आधारित व्यवसाय, हस्तकला आणि लघुउद्योग यांनी कोकणच्या आर्थिक व सांस्कृतिक जीवनाला दीर्घकाळ आकार दिला आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> {{मुख्य|महाराष्ट्रातील भात लावणी}} शेती हा कोकणातील प्रमुख पारंपरिक व्यवसाय असून भात हे येथील मुख्य पीक मानले जाते. त्याबरोबरच नाचणी, वरी, कडधान्ये, भाजीपाला आणि स्थानिक फळपिकांची लागवड केली जाते. पारंपरिक शेतीपद्धती, पावसाच्या पाण्यावर अवलंबून असलेली कृषी व्यवस्था आणि सामुदायिक श्रमसंस्कृती ही कोकणातील कृषीजीवनाची वैशिष्ट्ये मानली जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|कोकणातील मत्स्यव्यवसाय}} बागायती हा कोकणच्या अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा भाग आहे. आंबा, काजू, नारळ, सुपारी, फणस, कोकम, मिरी आणि विविध मसाल्यांच्या लागवडीमुळे कोकणला स्वतंत्र कृषी ओळख प्राप्त झाली आहे. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील हापूस आंबा हा भौगोलिक मानांकन (GI) प्राप्त कृषी उत्पादन असून त्याच्या निर्यातीमुळे स्थानिक अर्थव्यवस्थेला मोठा हातभार लागतो.<ref>महाराष्ट्र शासन – कृषी विभाग.</ref> {{मुख्य|कोकणातील शेती}} अरबी समुद्रालगतच्या किनारपट्टीमुळे मासेमारी हा कोकणातील सर्वांत प्राचीन व्यवसायांपैकी एक मानला जातो. कोळी समाजाने पारंपरिक ज्ञानाच्या आधारे समुद्री आणि खाडीतील मासेमारी विकसित केली. सुरमई, बांगडा, पापलेट, रावस, कोळंबी, बोंबील, मांदेली आणि इतर समुद्री मासे स्थानिक अर्थव्यवस्था आणि खाद्यसंस्कृतीचा अविभाज्य भाग आहेत. आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे मत्स्यव्यवसायात बदल झाले असले तरी पारंपरिक मासेमारीची परंपरा अनेक गावांमध्ये आजही टिकून आहे.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> {{मुख्य|हापूस आंबा}} मिठागर हा उत्तर कोकणातील आगरी समाजाचा पारंपरिक व्यवसाय मानला जातो. ठाणे, मुंबई, रायगड आणि पालघर परिसरातील खाडीलगतच्या भागात समुद्राच्या पाण्यापासून मीठ निर्मितीची परंपरा अनेक शतकांपासून अस्तित्वात आहे. या व्यवसायामुळे स्थानिक अर्थव्यवस्था तसेच व्यापाराच्या विकासाला चालना मिळाली.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> {{मुख्य|मिठागर}} कोकणातील वनसंपदेवर आधारित व्यवसायांमध्ये बांबूपासून उपयुक्त वस्तू तयार करणे, लाकूडकाम, मध संकलन, औषधी वनस्पतींचे संकलन, दोरखंड निर्मिती आणि पारंपरिक हस्तकलेचा समावेश होतो. आदिवासी समाजाने जंगलातील उपलब्ध नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा शाश्वत वापर करून स्वतंत्र उपजीविका पद्धती विकसित केली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|कोकणातील काजू उद्योग}} नौकाबांधणी ही कोकणातील किनारी भागातील प्राचीन पारंपरिक कला आणि व्यवसाय मानला जातो. विजयदुर्ग, मालवण, देवगड, दाभोळ, राजापूर आणि इतर बंदरांमध्ये लाकडी होड्या व नौका तयार करण्याची परंपरा दीर्घकाळ अस्तित्वात होती. सागरी व्यापार, मासेमारी आणि किनारी वाहतुकीसाठी या नौकांचा मोठ्या प्रमाणावर उपयोग केला जात असे.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> औद्योगिकीकरण, शहरीकरण, पर्यटन आणि स्थलांतर यांमुळे पारंपरिक व्यवसायांच्या स्वरूपात बदल झाले आहेत. अनेक कुटुंबांनी शिक्षण, सेवा, उद्योग आणि व्यापार क्षेत्राकडे वाटचाल केली असली तरी शेती, बागायती, मत्स्यव्यवसाय, काजू प्रक्रिया, आंबा प्रक्रिया आणि पर्यटनाशी संबंधित व्यवसाय आजही कोकणच्या अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आधार आहेत. पारंपरिक व्यवसायांचे संवर्धन आणि स्थानिक उत्पादनांना बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्यासाठी शासन, सहकारी संस्था आणि स्वयंसेवी संघटनांकडून विविध उपक्रम राबविले जात आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == पर्यावरण व नैसर्गिक वारसा == कोकणचा नैसर्गिक वारसा हा येथील संस्कृती, अर्थव्यवस्था आणि सामाजिक जीवनाचा मूलभूत आधार मानला जातो. पश्चिमेला अरबी समुद्र आणि पूर्वेला सह्याद्री पर्वतरांग यांच्या दरम्यान वसलेल्या या प्रदेशात विपुल पर्जन्यमान, सदाहरित वने, नद्या, खाड्या, समुद्रकिनारे, खारफुटीची जंगले, देवराया आणि समृद्ध जैवविविधता आढळते. या नैसर्गिक संपत्तीमुळे कोकणात स्वतंत्र पर्यावरणीय संस्कृती विकसित झाली असून तिचा प्रभाव कृषी, मत्स्यव्यवसाय, लोककला, लोकसाहित्य, धार्मिक परंपरा आणि खाद्यसंस्कृतीवर स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> {{मुख्य|पश्चिम घाट}} कोकणाच्या पूर्व भागात पसरलेल्या सह्याद्री पर्वतरांगा या पश्चिम घाटाचा अविभाज्य भाग असून त्यांचा समावेश युनेस्कोच्या जागतिक नैसर्गिक वारसा स्थळांमध्ये करण्यात आला आहे. पश्चिम घाट हा जगातील जैवविविधतेच्या महत्त्वपूर्ण प्रदेशांपैकी एक मानला जातो. कोकणातील अनेक नद्यांचे उगमस्थान, जलस्रोत, सदाहरित वने आणि दुर्मीळ वनस्पती व प्राणी यांचे अस्तित्व या पर्वतरांगांशी निगडित आहे.<ref>UNESCO World Heritage Centre. ''Western Ghats''.</ref> {{मुख्य|देवराई}} देवराई ही कोकणातील पारंपरिक पर्यावरण संरक्षण व्यवस्थेचे उत्कृष्ट उदाहरण मानली जाते. ग्रामदैवत किंवा स्थानिक देवतांशी संबंधित पवित्र वनक्षेत्र म्हणून देवरायांचे जतन करण्यात आले आहे. धार्मिक श्रद्धेमुळे या वनक्षेत्रांमध्ये वृक्षतोड आणि शिकार यांवर पारंपरिक निर्बंध पाळले जात असल्याने अनेक दुर्मीळ वनस्पती, औषधी वनस्पती, पक्षी आणि वन्यजीवांचे नैसर्गिक अधिवास आजही सुरक्षित राहिले आहेत.<ref>मराठी विश्वकोश. "देवराई".</ref> {{मुख्य|खारफुटी}} कोकणातील खाड्या आणि नदीमुखांमध्ये विस्तृत प्रमाणात खारफुटीची जंगले आढळतात. ही परिसंस्था किनारपट्टीचे धूपापासून संरक्षण करते, समुद्री जैवविविधतेचे संवर्धन करते आणि अनेक मत्स्यप्रजातींच्या प्रजननासाठी सुरक्षित अधिवास उपलब्ध करून देते. मुंबई, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये खारफुटीचे महत्त्वपूर्ण पट्टे आहेत.<ref>महाराष्ट्र वन विभाग.</ref> कोकणातील नद्या, धबधबे, समुद्रकिनारे, खाड्या आणि बेटे हे येथील पर्यावरणीय वारशाचे महत्त्वाचे घटक आहेत. सावित्री, वशिष्ठी, शास्त्री, जगबुडी, वैतरणा, उल्हास, कुंडलिका आणि तेरेखोल यांसारख्या नद्या कृषी, जलसंपदा आणि स्थानिक जीवनाशी घनिष्ठपणे संबंधित आहेत. गणपतीपुळे, तारकर्ली, वेळणेश्वर, हरिहरेश्वर, दिवेआगर आणि गुहागर यांसारखे समुद्रकिनारे त्यांच्या नैसर्गिक सौंदर्यामुळे आणि पर्यटनामुळे प्रसिद्ध आहेत.<ref>महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळ.</ref> {{मुख्य|कोकणातील जैवविविधता}} कोकणातील जैवविविधतेमध्ये विविध प्रकारचे सस्तन प्राणी, पक्षी, सरपटणारे प्राणी, उभयचर, फुलपाखरे आणि सागरी जीव आढळतात. सदाहरित वनांमध्ये भारतीय गवा, बिबट्या, सांबर, रानडुक्कर, शेकरू, विविध प्रकारचे साप आणि असंख्य पक्षी प्रजातींचे अधिवास आहेत. किनारपट्टी आणि सागरी भागात डॉल्फिन, समुद्री कासव, प्रवाळ परिसंस्था आणि विविध मत्स्यप्रजाती आढळतात. या जैवविविधतेमुळे कोकण हा पर्यावरणीय संशोधन आणि संवर्धनासाठी महत्त्वाचा प्रदेश मानला जातो.<ref>Zoological Survey of India.</ref><ref>Botanical Survey of India.</ref> {{मुख्य|सिंधुदुर्ग सागरी अभयारण्य}} पर्यावरण संवर्धन ही कोकणातील पारंपरिक जीवनपद्धतीचा अविभाज्य भाग राहिली आहे. देवराई, जलस्रोतांचे संरक्षण, पारंपरिक जलव्यवस्थापन, पावसाच्या पाण्याचे संवर्धन, स्थानिक बियाण्यांचे जतन आणि नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा संयमी वापर या परंपरांमुळे पर्यावरणीय समतोल राखण्यास मदत झाली. आधुनिक काळात औद्योगिकीकरण, शहरीकरण, किनारी विकास, खाणकाम, प्रदूषण आणि हवामान बदल यांमुळे या नैसर्गिक वारशास विविध आव्हाने निर्माण झाली असून शासन, स्थानिक समुदाय आणि पर्यावरण संस्थांकडून त्याच्या संवर्धनासाठी विविध उपक्रम राबविले जात आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == आधुनिक काळातील बदल == विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून कोकणातील सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक जीवनात लक्षणीय बदल झाले. शिक्षणाचा प्रसार, वाहतूक व दळणवळणातील सुधारणा, प्रसारमाध्यमांचा विस्तार, शहरीकरण आणि जागतिकीकरण यांच्या प्रभावामुळे पारंपरिक जीवनपद्धतीत बदल घडून आले. त्याचबरोबर प्रादेशिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये जपत आधुनिकतेचा स्वीकार करण्याची प्रवृत्तीही वाढली आहे.<ref>''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter III – ''Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra'', Maharashtra State Gazetteers.</ref> कोकणातून मुंबई महानगर प्रदेश, पुणे तसेच देश-विदेशातील रोजगाराच्या संधींसाठी मोठ्या प्रमाणावर स्थलांतर झाले. या स्थलांतरामुळे अनेक गावांतील लोकसंख्येची रचना, शेती, पारंपरिक व्यवसाय आणि कुटुंबव्यवस्थेत बदल झाले. तथापि गणेशोत्सव, शिमगा, ग्रामदैवतांचे उत्सव, कुलाचार आणि इतर सांस्कृतिक परंपरांच्या निमित्ताने स्थलांतरित कोकणवासी आपल्या मूळ गावांशी सामाजिक आणि सांस्कृतिक संबंध आजही टिकवून आहेत.<ref>''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter III – ''Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra'', Maharashtra State Gazetteers.</ref> कृषी क्षेत्रातही महत्त्वपूर्ण बदल झाले आहेत. पारंपरिक भातशेतीबरोबर आंबा, काजू, नारळ, मसाले, फळबागा आणि एकात्मिक शेतीपद्धतीकडे कल वाढला आहे. कृषी उत्पादनातील मूल्यवर्धन, प्रक्रिया उद्योग आणि बाजारपेठांशी वाढलेला संपर्क यांमुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे स्वरूप बदलत आहे.<ref>अॅग्रोवन. "एकात्मिक शेतीपद्धतीतूनच कोकणाचा शाश्वत विकास".</ref> पर्यटन उद्योगाच्या विस्तारामुळे स्थानिक रोजगार, गृहपर्यटन (Homestay), पारंपरिक खाद्यसंस्कृती, हस्तकला आणि स्थानिक उत्पादनांना नवी बाजारपेठ उपलब्ध झाली आहे. दुसरीकडे किनारी नागरीकरण, पर्यावरणीय ताण, नैसर्गिक संसाधनांवरील वाढता दबाव आणि पारंपरिक वास्तूंचे रूपांतर यांसारखी आव्हानेही निर्माण झाली आहेत. त्यामुळे शाश्वत विकास आणि सांस्कृतिक वारशाचे संवर्धन यांचा समतोल राखण्यावर अधिक भर दिला जात आहे.<ref>''Maharashtra: Land and Its People'', Maharashtra State Gazetteers.</ref> आधुनिक संप्रेषण माध्यमे, डिजिटल तंत्रज्ञान आणि सामाजिक माध्यमांमुळे कोकणातील लोककला, लोकसाहित्य, बोलीभाषा आणि सांस्कृतिक परंपरांचा प्रचार व प्रसार अधिक व्यापक झाला आहे. संशोधक, सांस्कृतिक संस्था आणि स्थानिक समाज यांच्या सहभागातून या वारशाचे जतन आणि दस्तऐवजीकरण करण्याचे प्रयत्नही वाढले आहेत.<ref>बीबीसी मराठी. "कोकणातील सामाजिक बदल" (समकालीन वृत्तविश्लेषण).</ref> == संशोधन व अभ्यास == कोकणचा इतिहास, भूगोल, समाजजीवन, लोकसंस्कृती, भाषा, पुरातत्त्व, पर्यावरण आणि जैवविविधता या विषयांवर विविध शैक्षणिक संस्था, संशोधक आणि शासकीय विभागांकडून सातत्याने संशोधन करण्यात आले आहे. या संशोधनामुळे कोकणच्या सांस्कृतिक वारशाचे दस्तऐवजीकरण, विश्लेषण आणि संवर्धनास महत्त्वाची चालना मिळाली आहे. कोकणच्या इतिहास आणि संस्कृतीच्या अभ्यासासाठी महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, बॉम्बे प्रेसिडेन्सी गॅझेटिअर्स, महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळाची प्रकाशने, महाराष्ट्र शासनाचा मराठी विश्वकोश, तसेच विविध विद्यापीठांचे संशोधनग्रंथ आणि शोधनिबंध हे महत्त्वाचे संदर्भस्रोत मानले जातात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये सापडलेल्या प्रागैतिहासिक कातळशिल्पांमुळे (Petroglyphs) कोकणच्या प्राचीन इतिहासाच्या अभ्यासाला नवी दिशा मिळाली आहे. या शिल्पांचे पुरातत्त्वीय संशोधन भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण (Archaeological Survey of India), महाराष्ट्र शासनाचा पुरातत्त्व व वस्तुसंग्रहालय संचालनालय तसेच विविध संशोधकांकडून करण्यात आले आहे. कोकणच्या लोककला, लोकसाहित्य, लोकसंगीत, बोलीभाषा आणि सामाजिक इतिहासावरही विविध संशोधकांनी स्वतंत्र संशोधन केले असून त्यांचे निष्कर्ष पुस्तके, नियतकालिके आणि संशोधन जर्नल्समधून प्रसिद्ध झाले आहेत. याशिवाय कोकणातील जैवविविधता, किनारी परिसंस्था, खारफुटी, देवराया आणि पश्चिम घाट यांच्या संरक्षणासंदर्भातही अनेक शैक्षणिक अभ्यास प्रकाशित झाले आहेत. आजच्या काळात मुद्रित साहित्याबरोबरच डिजिटल अभिलेखागारे, संशोधन नियतकालिके, शासकीय संकेतस्थळे आणि मुक्त ज्ञानस्रोत यांच्या माध्यमातून कोकणविषयक संशोधन अधिक व्यापक स्वरूपात उपलब्ध होत आहे. <ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref> <ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>मराठी विश्वकोश. महाराष्ट्र शासन.</ref><ref>Archaeological Survey of India (ASI).</ref><ref>महाराष्ट्र शासन, पुरातत्त्व व वस्तुसंग्रहालय संचालनालय.</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} == बाह्य दुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स] * [https://vishwakosh.marathi.gov.in मराठी विश्वकोश] * [https://asi.nic.in Archaeological Survey of India] * [https://whc.unesco.org UNESCO World Heritage Centre] * [https://mahaforest.gov.in महाराष्ट्र वन विभाग] {{कोकण लोकजीवन}} == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Konkan region.jpg|कोकण प्रदेश File:Konkan Landscape.jpg|कोकणातील नैसर्गिक दृश्य File:‘Map of the upper part of India below the Ganges, between the Konkan coast and that of Orissa’ by Rigobert Bonne, 1780.jpg|इ.स. १७८० मधील कोकण प्रदेशाचा ऐतिहासिक नकाशा File:Tea Western Ghats Calvary Mount Idukki Kerala Mar22 R16 05624.jpg|सह्याद्री पर्वतरांग File:Delta Rio Verde.jpg|कोकणातील नदीमुख (खाडी) File:Rice cultivation.jpg|भातशेती File:Mango Orchards.JPG|आंब्याची बाग File:Cashew Plantations in Dodamarg, Sindhudurg, Maharashtra, India.jpg|काजू लागवड File:कोकणातील शेतकरी व बैलजोडी.jpg|कोकणातील पारंपरिक शेती File:Kokan Village India 1.jpg|कोकणातील गाव File:Kokan - Kotluk Village - Part 3 20151220 (23892273782).jpg|कोकणातील ग्रामीण वस्ती File:कोकणातील गावातील आठवडी बाजार.jpg|आठवडी बाजार File:कोकणातील घरावर वाळत घातलेली सुपारी.jpg|सुपारी वाळविण्याची पारंपरिक पद्धत File:श्री काळम्मादेवी मंदिर -2.jpg|श्री काळम्मादेवी मंदिर File:काळम्मादेवी मंदीर.jpg|काळम्मादेवी मंदिर File:देवी काल्ल्मा पाषाण स्वरुपात.jpg|पाषाणरूपातील ग्रामदेवता File:स्वयंभु देव गांगेश्वर देवता.jpg|स्वयंभू देव गांगेश्वर File:खडीकोळवण देव गांगेश्वर ग्राम मंदीर.jpg|देव गांगेश्वर ग्राममंदिर File:कोकणातील गणेशोत्सव.jpg|कोकणातील गणेशोत्सव File:कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन.jpg|गणपती व गौरीपूजन File:कोकणातील शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी.jpg|शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी File:Holika Dahan Bhaindar East in Maharashtra, India 2026.jpg|होलिका दहन File:समुद्रातील होड्या.jpg|कोकणातील पारंपरिक मासेमारी File:मासे विकतांना.jpg|मत्स्यव्यवसाय File:उदगीर वन व जंगल.jpg|कोकणातील वनसंपदा </gallery> == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[नमन (लोककला)]] * [[शिमगा]] * [[गणेशोत्सव]] * [[पश्चिम घाट]] * [[देवराई]] * [[खारफुटी]] * [[मराठी भाषा]] * [[कोकणी भाषा]] * [[रत्‍नागिरी जिल्हा]] * [[सिंधुदुर्ग जिल्हा]] * [[रायगड जिल्हा]] * [[पालघर जिल्हा]] * [[ठाणे जिल्हा]] == चित्रदालन == [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:महाराष्ट्राची संस्कृती]] [[वर्ग:भारतीय संस्कृती]] [[वर्ग:लोकसंस्कृती]] [[वर्ग:महाराष्ट्र]] dxkpk4vwyoo896iblsd0ahn0yy03c6y 2697941 2697940 2026-07-30T14:49:52Z AdvAnantGholam 172574 /* चित्रदालन */ 2697941 wikitext text/x-wiki {{Infobox | above = कोकण संस्कृती | image = [[File:Konkan Landscape.jpg|250px]] | caption = कोकणातील नैसर्गिक भूभाग | header1 = सामान्य माहिती | label2 = प्रदेश | data2 = [[कोकण]] | label3 = देश | data3 = [[भारत]] | label4 = राज्ये | data4 = [[महाराष्ट्र]], [[गोवा]], [[कर्नाटक]] | label5 = प्रमुख भाषा | data5 = [[मराठी भाषा|मराठी]], [[कोकणी भाषा|कोकणी]], [[मालवणी बोली]] | header6 = सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये | label7 = प्रमुख धर्म | data7 = [[हिंदू धर्म]], [[इस्लाम]], [[ख्रिस्ती धर्म]], [[बौद्ध धर्म]] | label8 = प्रमुख सण | data8 = [[गणेशोत्सव]], [[शिमगा]], [[नारळी पौर्णिमा]], [[होळी]] | label9 = प्रमुख लोककला | data9 = [[नमन (लोककला)]], दशावतार (लोकनाट्य), [[शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)]] | label10 = प्रमुख व्यवसाय | data10 = शेती, बागायती, मत्स्यव्यवसाय, काजू व आंबा उत्पादन | label11 = वैशिष्ट्ये | data11 = समुद्रकिनारी संस्कृती, लोकपरंपरा, देवराया, लोकसाहित्य, पारंपरिक वास्तुकला }} '''कोकण संस्कृती''' ही भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील कोकण प्रदेशात विकसित झालेली ऐतिहासिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक परंपरा आहे. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यान पसरलेल्या या प्रदेशाच्या भौगोलिक रचनेमुळे येथे विशिष्ट जीवनपद्धती, लोकपरंपरा आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचा विकास झाला. प्राचीन काळापासून विविध राजसत्तांचा प्रभाव, समुद्री व्यापार, कृषी, मत्स्यव्यवसाय तसेच स्थानिक समाजजीवन यांच्या परस्परसंवादातून कोकणची स्वतंत्र सांस्कृतिक ओळख घडत गेली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.</ref><ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> कोकण संस्कृतीमध्ये सामाजिक रचना, भावकी, पंचक्रोशी, पारंपरिक जमीन व्यवस्था, धार्मिक श्रद्धा, देवस्थान परंपरा, लोककला, लोकसाहित्य, भाषा, खाद्यसंस्कृती, पारंपरिक वास्तुकला, पोशाख, सण-उत्सव आणि पर्यावरणाशी सुसंगत जीवनपद्धती यांचा समावेश होतो. नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा विवेकपूर्ण वापर, स्थानिक ज्ञानपरंपरा आणि सामुदायिक जीवन ही तिची लक्षणीय वैशिष्ट्ये मानली जातात.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> आधुनिक काळात औद्योगिकीकरण, नागरीकरण, स्थलांतर, पर्यटन आणि तांत्रिक बदलांमुळे कोकणच्या पारंपरिक जीवनशैलीत परिवर्तन झाले असले, तरी अनेक सांस्कृतिक परंपरा आजही स्थानिक समाजात जतन झालेल्या आहेत. त्यामुळे कोकण संस्कृती ही महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वारशातील एक महत्त्वपूर्ण घटक मानली जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == व्युत्पत्ती == '''कोकण''' या नावाच्या उत्पत्तीविषयी विविध मते प्रचलित आहेत. प्राचीन भारतीय साहित्य, पुराणे, ताम्रपट, शिलालेख तसेच इतिहास संशोधकांच्या लिखाणात या प्रदेशाचा उल्लेख '''अपरांत''', '''अपरान्तक''', '''कोकण''', '''कोंकण''' आणि '''कोंकणदेश''' अशा विविध नावांनी आढळतो.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> काही संशोधकांच्या मते 'कोकण' हा शब्द संस्कृतमधील ''कोण'' (कोपरा) या संकल्पनेशी संबंधित असून, सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यानच्या अरुंद किनारी प्रदेशासाठी हा शब्द रूढ झाला असावा.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> दुसऱ्या मतानुसार प्राचीन '''अपरांत''' (Aparānta) हा शब्द पश्चिमेकडील सीमाभाग किंवा समुद्रकिनारी प्रदेश दर्शविण्यासाठी वापरला जात असे. कालांतराने या प्रदेशाची राजकीय, भौगोलिक आणि सांस्कृतिक ओळख विकसित होत गेली आणि 'कोकण' हे नाव अधिक प्रचलित झाले.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> मौर्यकालीन सम्राट अशोकाच्या शिलालेखांमध्ये तसेच पुढील सातवाहन, शिलाहार, चालुक्य, यादव आणि इतर राजवंशांच्या अभिलेखांमध्ये पश्चिम किनारपट्टीच्या या प्रदेशाचा उल्लेख विविध नावांनी आढळतो. यावरून 'कोकण' ही संज्ञा दीर्घ ऐतिहासिक प्रक्रियेत विकसित झाल्याचे मानले जाते.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> मराठी, संस्कृत, प्राकृत आणि फारशी साहित्यातही 'कोकण' व 'कोंकण' या दोन्ही रूपांचा वापर आढळतो. आधुनिक काळात 'कोकण' हे नाव महाराष्ट्र, गोवा तसेच कर्नाटकाच्या उत्तरेकडील किनारी प्रदेशाशी संबंधित सांस्कृतिक व भौगोलिक प्रदेशासाठी सर्वसाधारणपणे स्वीकारले गेले आहे.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == भौगोलिक पार्श्वभूमी == कोकण हा भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यान पसरलेला नैसर्गिक किनारी प्रदेश आहे. महाराष्ट्रातील पालघर, मुंबई उपनगर, मुंबई शहर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग हे जिल्हे कोकण विभागात समाविष्ट होतात; तर व्यापक भौगोलिक संकल्पनेनुसार गोवा तसेच कर्नाटकाच्या उत्तर किनारपट्टीचाही समावेश कोकण प्रदेशात केला जातो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, कोकण विभाग.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> सह्याद्री पर्वतरांग, असंख्य नद्या, खाड्या, समुद्रकिनारे, खारफुटीची जंगले आणि दाट अरण्ये ही कोकण प्रदेशाची प्रमुख भौगोलिक वैशिष्ट्ये आहेत. वशिष्ठी, सावित्री, शास्त्री, जगबुडी, वैनगंगा नव्हे तर उल्हास, वैतरणा, कुंडलिका, काळ, तेरेखोल आणि इतर अनेक नद्या पश्चिमेकडे वाहत जाऊन अरबी समुद्राला मिळतात. या नद्यांमुळे सुपीक गाळयुक्त खोरे आणि विस्तृत खाड्यांची निर्मिती झाली आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणात उष्ण व दमट हवामान असून नैर्ऋत्य मान्सूनमुळे मोठ्या प्रमाणावर पर्जन्यवृष्टी होते. मुसळधार पावसामुळे येथील वनसंपदा, जैवविविधता आणि कृषी व्यवस्था समृद्ध झाली आहे. भात, नारळ, सुपारी, आंबा, काजू, फणस आणि विविध मसाल्यांची लागवड येथील हवामानाशी सुसंगतपणे विकसित झाली आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणच्या किनारी भूभागामुळे प्राचीन काळापासून समुद्री व्यापार, बंदरांची उभारणी आणि सागरी दळणवळणाला चालना मिळाली. चौल, दाभोळ, राजापूर, विजयदुर्ग, मालवण, वसई आणि इतर बंदरे विविध कालखंडांत व्यापारी आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाणीची केंद्रे म्हणून विकसित झाली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> या प्रदेशातील भौगोलिक परिस्थितीचा स्थानिक समाजाच्या वास्तुरचनेवर, ग्रामरचनेवर, कृषीपद्धतीवर, मत्स्यव्यवसायावर, खाद्यसंस्कृतीवर, लोककला आणि धार्मिक परंपरांवर दीर्घकालीन प्रभाव पडला आहे. त्यामुळे कोकणची संस्कृती समजून घेण्यासाठी तिची भौगोलिक पार्श्वभूमी हा मूलभूत घटक मानला जातो.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == इतिहास == कोकण प्रदेशाचा इतिहास प्रागैतिहासिक काळापासून सुरू होतो. पुरातत्त्वीय अवशेष, गुहा, शिलालेख, ताम्रपट आणि प्राचीन साहित्य यांच्या आधारे या प्रदेशात प्राचीन काळापासून मानवी वस्ती अस्तित्वात असल्याचे दिसून येते.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> वैदिकोत्तर आणि प्राचीन भारतीय साहित्यात कोकण प्रदेशाचा उल्लेख '''अपरांत''' किंवा '''अपरान्तक''' या नावाने आढळतो. बौद्ध साहित्य तसेच सम्राट अशोकाच्या शिलालेखांमध्ये अपरांत प्रदेशाचा उल्लेख असून, मौर्य साम्राज्याच्या काळात या प्रदेशाचा प्रशासकीय आणि व्यापारी विकास झाला. याच काळात बौद्ध धर्माचा प्रसार झाल्याचे पुरावे कान्हेरी, कार्ले, भाजे, बेडसे आणि इतर शैलगृहांमधून उपलब्ध होतात.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> मौर्योत्तर काळात सातवाहनांनी कोकणातील व्यापारी मार्ग आणि बंदरांचा विकास केला. त्यानंतर पश्चिम क्षत्रप, अभिर, त्रैकूटक, चालुक्य, राष्ट्रकूट, शिलाहार आणि यादव या राजवंशांनी विविध कालखंडांत कोकणावर राज्य केले. विशेषतः शिलाहार राजवटीत अनेक देवळे, बंदरे, किल्ले आणि नगरांचा विकास झाला, ज्यामुळे कोकणच्या सांस्कृतिक आणि आर्थिक जीवनाला चालना मिळाली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> मध्ययुगात बहामनी, विजयनगर, आदिलशाही, निजामशाही आणि गुजरात सुलतानत यांच्यात कोकणवरील नियंत्रणासाठी संघर्ष झाला. इ.स. १६व्या शतकात पोर्तुगीजांनी वसई, चौल, गोवा आणि किनारपट्टीवरील इतर भागांत आपला प्रभाव वाढविला. या काळात समुद्री व्यापार, ख्रिस्ती मिशनरी कार्य आणि युरोपीय स्थापत्यशैलीचा काही भागांवर प्रभाव पडला.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> १७व्या शतकात छत्रपती शिवाजी महाराजांनी कोकणातील अनेक किल्ले आणि बंदरे आपल्या स्वराज्यात समाविष्ट केली. विजयदुर्ग, सिंधुदुर्ग, सुवर्णदुर्ग, कुलाबा आणि इतर सागरी किल्ल्यांच्या माध्यमातून मराठा आरमाराची उभारणी झाली. सरखेल कान्होजी आंग्रे यांच्या नेतृत्वाखाली मराठा आरमाराने पश्चिम किनारपट्टीवरील सागरी सामर्थ्य अधिक बळकट केले.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> इ.स. १८१८ नंतर कोकण प्रदेश ब्रिटिशांच्या अधिपत्याखाली आला. ब्रिटिश काळात प्रशासकीय पुनर्रचना, महसूल व्यवस्था, रस्ते, बंदरे, रेल्वे आणि शिक्षणसंस्थांचा विकास झाला. याच काळात सामाजिक सुधारणा, आधुनिक शिक्षण आणि मुद्रणसंस्कृतीचा प्रसार होऊन कोकणातील समाजजीवनात लक्षणीय बदल घडून आले.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> स्वातंत्र्यानंतर महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेनंतर कोकण प्रदेशात औद्योगिकीकरण, मत्स्यव्यवसाय, फळबागा, पर्यटन, दळणवळण आणि शिक्षण क्षेत्रात मोठी प्रगती झाली. त्याचबरोबर स्थानिक लोकांनी लोककला, लोकपरंपरा, धार्मिक उत्सव आणि सांस्कृतिक वारसा जतन करण्याचे प्रयत्न सुरू ठेवले. त्यामुळे प्राचीन वारसा आणि आधुनिक परिवर्तन यांचा समन्वय असलेली कोकण संस्कृती आजही महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक ओळखीचा महत्त्वपूर्ण भाग मानली जाते.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> == सामाजिक रचना == {{मुख्य|भावकी|पंचक्रोशी}} कोकणातील सामाजिक रचना ही भौगोलिक परिस्थिती, कृषीप्रधान अर्थव्यवस्था, ग्रामव्यवस्था आणि परस्परावलंबी जीवनपद्धती यांच्या आधारे विकसित झाली. गाव हे सामाजिक संघटनेचे मूलभूत केंद्र असून त्याभोवती कुटुंब, नातेसंबंध, भावकी, पंचक्रोशी, देवस्थान संस्था आणि विविध पारंपरिक व्यवसाय यांवर आधारित समाजजीवन आकाराला आले.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील संयुक्त कुटुंबपद्धतीमुळे परस्पर सहकार्य, सामायिक मालमत्ता, कृषीकार्य आणि सामाजिक जबाबदाऱ्या सामूहिक स्वरूपात पार पाडल्या जात. विवाह, जन्म, मृत्यू, धार्मिक विधी, सण-उत्सव आणि ग्रामकार्य यांमध्ये कुटुंब व नातेसंबंधांना महत्त्वाचे स्थान होते.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> '''भावकी''' ही समान पूर्वजांपासून निर्माण झालेल्या कुटुंबसमूहाची सामाजिक संस्था मानली जात होती. कौटुंबिक वादांचे निवारण, सामाजिक नियमांचे पालन, धार्मिक विधींचे आयोजन आणि परस्पर सहकार्य यांमध्ये भावकीची भूमिका महत्त्वाची होती. अनेक गावांमध्ये भावकी ही सामाजिक एकात्मतेचे प्रभावी माध्यम म्हणून कार्यरत होती.<ref>''भावकी''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> '''पंचक्रोशी''' ही परस्पर संबंध असलेल्या गावांची सामाजिक, धार्मिक आणि सांस्कृतिक संघटना होती. यात्रांचे आयोजन, देवस्थानांचे व्यवस्थापन, सामूहिक निर्णय, नैसर्गिक आपत्तीच्या काळातील सहकार्य आणि सामाजिक प्रश्नांचे निवारण यासाठी पंचक्रोशी व्यवस्था कार्यरत होती.<ref>''पंचक्रोशी''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील ग्रामव्यवस्थेमध्ये पाटील, कुलकर्णी, जोशी, गुरव, सुतार, लोहार, कुंभार, न्हावी, परीट आणि इतर पारंपरिक व्यवसाय करणाऱ्या समाजघटकांनी परस्परावलंबी ग्रामीण अर्थव्यवस्था निर्माण केली होती. बलुतेदारी व अलुतेदारी व्यवस्थेमुळे गावातील विविध सेवा आणि उत्पादनव्यवस्था दीर्घकाळ टिकून राहिली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> धर्म, जात, व्यवसाय आणि स्थानिक परंपरा यांचा सामाजिक जीवनावर प्रभाव असला तरी, समुद्रकिनारी व्यापार, स्थलांतर आणि विविध समाजघटकांच्या सहवासामुळे कोकणात सांस्कृतिक देवाणघेवाणही मोठ्या प्रमाणावर झाली. त्यामुळे स्थानिक परंपरा आणि बाह्य प्रभाव यांचा समन्वय असलेली सामाजिक रचना विकसित झाली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> आधुनिक काळात शिक्षण, औद्योगिकीकरण, नागरीकरण आणि स्थलांतर यांमुळे कोकणातील पारंपरिक सामाजिक रचनेत बदल झाले. संयुक्त कुटुंबपद्धतीचे प्रमाण कमी झाले असले, तरी भावकी, ग्रामदेवता, देवस्थान, जत्रा आणि स्थानिक सांस्कृतिक संस्था यांच्या माध्यमातून सामाजिक ऐक्याची परंपरा अनेक भागांत आजही कायम आहे.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == पारंपरिक जमीन व्यवस्था == {{मुख्य|कोकणातील सामुदायिक जमीन व्यवस्था}} कोकणातील पारंपरिक जमीन व्यवस्था ही भौगोलिक परिस्थिती, कृषीप्रधान जीवनपद्धती आणि सामुदायिक सामाजिक रचनेशी निगडित होती. सह्याद्रीच्या उतारावरील डोंगराळ भूभाग, किनारी खाड्या, नदीखोरे आणि मुसळधार पर्जन्यमान यांमुळे येथे इतर प्रदेशांपेक्षा वेगळी जमीनधारणा आणि शेतीव्यवस्था विकसित झाली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणातील अनेक गावांमध्ये जमीन ही केवळ वैयक्तिक मालमत्ता म्हणून नव्हे, तर सामुदायिक हिताशी संबंधित संसाधन म्हणूनही पाहिली जात असे. शेतीयोग्य जमीन, चराऊ क्षेत्रे, डोंगरउतार, वनक्षेत्र, पाणवठे आणि इतर नैसर्गिक साधनसंपत्तीच्या वापरासाठी स्थानिक प्रथा, ग्रामसभा आणि पारंपरिक नियम अस्तित्वात होते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> ऐतिहासिक काळात गावकी, वतन व्यवस्था, इनाम, देवस्थानांची जमीन आणि सामुदायिक वापरातील क्षेत्रे यांमुळे जमीनधारणेचे विविध प्रकार अस्तित्वात होते. स्थानिक परिस्थितीनुसार त्यांच्या स्वरूपात बदल होत गेले आणि विविध राजवटींमध्ये महसूल व्यवस्थेनुसार त्यांचे नियमन करण्यात आले.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> ग्रामसमाजाच्या सामूहिक हितासाठी काही जमीन देवस्थान, सार्वजनिक उपयोग किंवा सामुदायिक उपक्रमांसाठी राखून ठेवण्याची परंपरा अनेक भागांत आढळते. जलसंधारण, पाणवठ्यांचे संरक्षण, सामूहिक चराई, ग्राममार्ग आणि उत्सवांशी संबंधित जागांचा वापर स्थानिक रूढी व ग्रामसंस्थांच्या माध्यमातून नियंत्रित केला जात असे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> ब्रिटिश काळात महसूल सर्वेक्षण, जमीन मोजणी आणि नवीन कायदेशीर व्यवस्थेमुळे पारंपरिक जमीनधारणेच्या अनेक पद्धतींमध्ये बदल झाले. स्वातंत्र्यानंतर जमीनसुधारणा कायदे, कुळ कायदे, महसूल प्रशासन आणि आधुनिक विकास प्रक्रियेमुळे पारंपरिक व्यवस्थेचे स्वरूप आणखी बदलले; तथापि काही भागांत तिचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक अवशेष आजही दिसून येतात.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणातील पारंपरिक जमीन व्यवस्था ही केवळ कृषी उत्पादनाशी संबंधित नसून स्थानिक समाजरचना, पर्यावरणीय संसाधनांचे व्यवस्थापन आणि सामुदायिक जीवनपद्धतीचा महत्त्वपूर्ण घटक मानली जाते.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> == कृषी संस्कृती == कोकणातील कृषी संस्कृती ही येथील भौगोलिक परिस्थिती, मुसळधार पर्जन्यमान, सुपीक नदीखोरे आणि स्थानिक पारंपरिक ज्ञान यांच्या आधारे विकसित झाली. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यानच्या प्रदेशात नैसर्गिक परिस्थितीनुसार विविध प्रकारच्या शेतीपद्धती विकसित झाल्या असून, कृषी हा स्थानिक अर्थव्यवस्था आणि समाजजीवनाचा प्रमुख आधार राहिला आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> भात हे कोकणातील प्रमुख अन्नधान्य पीक असून, मान्सूनवर आधारित भातशेती ही येथील कृषी संस्कृतीचे मुख्य वैशिष्ट्य मानली जाते. नदीखोरे, खोरी आणि सपाट जमिनींमध्ये भाताची लागवड केली जाते; तर डोंगरउतारांवर स्थानिक परिस्थितीनुसार इतर पिके घेतली जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील बागायती शेतीलाही विशेष महत्त्व आहे. आंबा, काजू, नारळ, सुपारी, फणस, कोकम, मिरी आणि विविध फळझाडांच्या लागवडीमुळे येथील कृषी अर्थव्यवस्थेला विशेष स्वरूप प्राप्त झाले आहे. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील हापूस आंब्याने राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर ओळख मिळवली आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> कृषीशी संबंधित अनेक लोकपरंपरा, श्रद्धा आणि सण कोकणात प्रचलित आहेत. पेरणी, लावणी, कापणी, नवधान्यपूजन, ग्रामदेवतांची पूजा आणि शेताशी निगडित धार्मिक विधी यांमधून कृषी आणि सांस्कृतिक जीवन यांचा घनिष्ठ संबंध दिसून येतो.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> परंपरागत शेतीमध्ये स्थानिक बियाणे, सेंद्रिय खतांचा वापर, पाण्याचे संवर्धन आणि नैसर्गिक संसाधनांशी सुसंगत शेतीपद्धती यांना महत्त्व होते. स्थानिक हवामानाशी जुळवून घेतलेल्या या पद्धतींमुळे कृषी उत्पादनाबरोबरच पर्यावरणीय संतुलन राखण्यास मदत झाली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून आधुनिक कृषितंत्रज्ञान, सुधारित बियाणे, सिंचन, फळबागांचा विस्तार आणि व्यापारी शेती यांमुळे कोकणातील कृषी व्यवस्थेत बदल झाले. त्याचबरोबर ग्रामीण भागातून शहरांकडे स्थलांतर, मजुरांची कमतरता आणि हवामानातील बदल यांमुळे पारंपरिक कृषी व्यवस्थेपुढे नवीन आव्हाने निर्माण झाली आहेत.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील कृषी संस्कृती ही केवळ अन्नउत्पादनापुरती मर्यादित नसून, ती स्थानिक लोकजीवन, खाद्यसंस्कृती, सण-उत्सव, लोकपरंपरा आणि पर्यावरणाशी सुसंगत जीवनपद्धतीचा अविभाज्य भाग मानली जाते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> == पशुपालन == {{मुख्य|कोकणातील पारंपरिक जनावरांचे गोठे}} कोकणातील पशुपालन हे पारंपरिक कृषी व्यवस्थेचा अविभाज्य घटक राहिले आहे. भातशेती, फळबागा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला पूरक म्हणून गायी, बैल, म्हशी, शेळ्या, मेंढ्या आणि कुक्कुटपालन यांचा विकास झाला. कृषी कामे, दुग्धउत्पादन, शेणखताची निर्मिती आणि वाहतूक यांसाठी जनावरांचा उपयोग होत असल्यामुळे ग्रामीण जीवनात त्यांना महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – Agriculture and Animal Husbandry.</ref> कोकणातील पारंपरिक घरांच्या परिसरात किंवा स्वतंत्र जागेत जनावरांसाठी गोठे उभारले जात. स्थानिक हवामान, मुसळधार पाऊस आणि उपलब्ध नैसर्गिक साधनसंपत्ती लक्षात घेऊन दगड, माती, लाकूड, बांबू, कौल आणि गवत यांचा वापर करून गोठ्यांची बांधणी केली जात असे. गोठ्यांची रचना जनावरांचे संरक्षण, वायुवीजन आणि पावसापासून बचाव यांचा विचार करून केली जात होती.<ref>''कोकणातील पारंपरिक जनावरांचे गोठे''.</ref> देशी गाई, कोकणी म्हैस आणि बैल हे शेतीतील प्रमुख पशुधन मानले जात असे. बैलांचा उपयोग नांगरणी, मळणी आणि वाहतुकीसाठी केला जात असे, तर गायी व म्हशींपासून दूध, दही, ताक आणि तूप यांचे उत्पादन होत असे. शेणाचा वापर सेंद्रिय खत, इंधन आणि घरांच्या सारवणासाठीही केला जात असे.<ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, 'पशुपालन'.</ref> कोकणातील पशुपालनाचा स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरांशीही संबंध होता. पोळा, गोवत्स द्वादशी आणि इतर काही स्थानिक उत्सवांमध्ये जनावरांची पूजा करण्याची परंपरा आजही अनेक भागांत आढळते. ग्रामीण समाजात पशुधन हे केवळ आर्थिक साधन नसून कुटुंबाच्या समृद्धीचे आणि उपजीविकेचे प्रतीक मानले जात असे.<ref>महाराष्ट्र विश्वकोश.</ref> हरितक्रांती, यांत्रिकीकरण, दुग्धव्यवसायातील बदल आणि ग्रामीण भागातून होणारे स्थलांतर यांमुळे पारंपरिक पशुपालनाच्या स्वरूपात बदल झाले. तरीही कोकणातील अनेक गावांमध्ये कृषी आणि पशुपालन यांचे परस्परावलंबी नाते आजही कायम असून, स्थानिक जैवविविधता आणि ग्रामीण जीवनपद्धती टिकविण्यात त्याची महत्त्वपूर्ण भूमिका आहे.<ref>पशुसंवर्धन विभाग, महाराष्ट्र शासन.</ref> == पारंपरिक वास्तुकला == कोकणातील पारंपरिक वास्तुकला ही प्रदेशातील मुसळधार पर्जन्यमान, दमट हवामान, डोंगराळ भूभाग आणि स्थानिक नैसर्गिक साधनसंपत्ती यांशी सुसंगतपणे विकसित झाली. निवासस्थाने, देवळे, गोठे, धान्यकोठारे, विहिरी आणि इतर बांधकामांमध्ये स्थानिक गरजा, पर्यावरण आणि उपलब्ध बांधकाम साहित्य यांचा प्रभाव स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील पारंपरिक घरे प्रामुख्याने जांभा दगड, स्थानिक दगड, माती, लाकूड, बांबू, चुन्याचा गिलावा आणि कौल यांच्या साहाय्याने बांधली जात. अतिवृष्टीमुळे घरांना उतार असलेली कौलारू छपरे, लांब कडा आणि पावसाचे पाणी सहज वाहून जाण्याची व्यवस्था केली जाई. घरांभोवती पावसाच्या पाण्याचा निचरा करण्यासाठी विशेष रचना आढळते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> पारंपरिक कोकणी घरामध्ये ओटी, पडवी, माजघर, देवघर, स्वयंपाकघर, धान्य साठविण्याची जागा आणि मागील अंगण अशी कार्यानुसार विभागणी केलेली असे. अनेक घरांच्या मागील बाजूस जनावरांसाठी गोठा, शेतीची अवजारे ठेवण्याची जागा तसेच गवत व सरपण साठविण्याची सोय केली जात असे. ग्रामीण घररचनेत निवास, शेती आणि पशुपालन यांचा परस्परसंबंध स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, रत्नागिरी जिल्हा – Houses.</ref> किनारी भागात नारळ, सुपारी आणि इतर वृक्षांपासून मिळणाऱ्या लाकडाचा वापर बांधकामासाठी केला जाई; तर डोंगराळ भागात जांभा दगड आणि स्थानिक दगडांचा अधिक वापर होत असे. स्थानिक हवामानाशी सुसंगत अशी ही वास्तुशैली घरातील तापमान नियंत्रित ठेवण्यास तसेच पावसापासून संरक्षण करण्यास उपयुक्त ठरत होती.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> धार्मिक वास्तूंमध्ये ग्रामदेवतेची मंदिरे, दीपमाळ, तुळशीवृंदावन, देवऱ्या, तसेच काही भागांत पोर्तुगीज प्रभावाखाली विकसित झालेल्या चर्च आणि वाड्यांची वास्तुरचना आढळते. विशेषतः उत्तर कोकणात पोर्तुगीजकालीन वाडे, कमानी, बाल्कनी आणि शिंपल्यांच्या तावदानांचा वापर झाल्याचे उल्लेख उपलब्ध आहेत. आधुनिक काळात सिमेंट, काँक्रीट आणि नवीन बांधकाम तंत्रज्ञानाचा वापर वाढल्यामुळे पारंपरिक कोकणी घरांच्या बांधकामात लक्षणीय बदल झाले आहेत. तरीही रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड आणि इतर भागांतील अनेक गावे आजही पारंपरिक कोकणी वास्तुकलेचे वैशिष्ट्यपूर्ण स्वरूप जतन करून आहेत. या वास्तुशैलीत स्थानिक पर्यावरणाशी सुसंगत बांधकाम तंत्र, नैसर्गिक वायुवीजन आणि स्थानिक संसाधनांचा समतोल वापर ही वैशिष्ट्ये आजही अभ्यासाचा विषय मानली जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == धार्मिक जीवन == कोकणातील धार्मिक जीवन हे वैदिक, पौराणिक, लोकधार्मिक आणि निसर्गपूजक परंपरांच्या समन्वयातून विकसित झाले आहे. सह्याद्री पर्वतरांग, समुद्रकिनारा, नद्या, देवराया आणि ग्रामजीवन यांशी निगडित श्रद्धांमुळे कोकणातील धार्मिक परंपरांना महाराष्ट्रातील इतर प्रदेशांपेक्षा वेगळे स्वरूप प्राप्त झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Religion''.</ref><ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> कोकणातील प्रत्येक गावाची सामाजिक आणि धार्मिक ओळख प्रामुख्याने '''ग्रामदेवता''' या संकल्पनेभोवती विकसित झालेली दिसून येते. ग्रामदेवतेला गावाची संरक्षक देवता मानले जाते. वार्षिक जत्रा, पालखी, नवसपूर्ती, होम, महाप्रसाद आणि सामुदायिक पूजा या धार्मिक उपक्रमांमध्ये संपूर्ण गावाचा सहभाग असतो. ग्रामदेवतेच्या देवस्थानाचे व्यवस्थापन अनेक ठिकाणी पारंपरिक ग्रामसंस्था किंवा स्थानिक विश्वस्तांकडे असते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – Ratnagiri District.</ref> कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये '''कुलदेवता''' आणि '''कुलदेवी''' यांची उपासना ही कौटुंबिक परंपरेचा महत्त्वाचा भाग आहे. विवाह, मुंज, नामकरण, गृहप्रवेश आणि इतर धार्मिक संस्कारांच्या वेळी कुलदैवताचे दर्शन घेण्याची प्रथा आजही मोठ्या प्रमाणावर प्रचलित आहे. मंगेश, शांतादुर्गा, महालक्ष्मी, भगवती, रवळनाथ, वेतोबा, भैरवनाथ, गणपती, परशुराम आणि इतर अनेक देवतांची उपासना कोकणातील विविध समाजघटकांमध्ये आढळते.<ref>''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, "कुलदैवत".</ref> निसर्गपूजा ही कोकणच्या धार्मिक जीवनातील एक वैशिष्ट्यपूर्ण परंपरा मानली जाते. अनेक गावांमध्ये '''देवराई''' पवित्र मानली जाते आणि तेथील वृक्षतोड, शिकार किंवा इतर हस्तक्षेप पारंपरिक धार्मिक नियमांमुळे निषिद्ध मानले जातात. या श्रद्धेमुळे अनेक भागांतील जैवविविधता आणि स्थानिक परिसंस्थांचे संरक्षण झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, "देवराई".</ref> कोकणात शैव, वैष्णव, शाक्त, गणपत्य, दत्त, नाथ आणि वारकरी संप्रदायांचा प्रभाव विविध कालखंडांत वाढत गेला. मध्ययुगीन काळात संतपरंपरा आणि भक्ती चळवळीमुळे धार्मिक जीवनात सामाजिक समन्वयाची भावना दृढ झाली. आषाढी व कार्तिकी वारी, दत्तजयंती, महाशिवरात्री, रामनवमी, गणेशोत्सव आणि नवरात्र यांसारखे उत्सव आजही मोठ्या प्रमाणावर साजरे केले जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Religion''.</ref> उत्तर कोकणात पोर्तुगीज सत्तेच्या प्रभावामुळे ख्रिस्ती धर्माचा प्रसार झाला. चर्च, चॅपेल, ख्रिस्ती सण आणि धार्मिक वास्तू यांनी विशेषतः वसई, पालघर आणि गोवा परिसरातील सांस्कृतिक जीवनावर प्रभाव टाकला. किनारपट्टीवरील व्यापारामुळे मुस्लिम समाजाचीही वस्ती निर्माण झाली असून मशिदी, दर्गे आणि उरूस या परंपरा स्थानिक धार्मिक जीवनाचा भाग बनल्या.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> कोकणातील धार्मिक जीवनाचा प्रभाव लोककला, लोकसाहित्य, पारंपरिक संगीत, नृत्य, वास्तुकला, कृषी संस्कृती आणि सामाजिक जीवनावर स्पष्टपणे दिसून येतो. त्यामुळे कोकणातील धर्मपरंपरा या केवळ श्रद्धेच्या अभिव्यक्ती नसून त्या या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक अस्मितेचा आणि सामुदायिक जीवनाचा अविभाज्य भाग मानल्या जातात.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == सण व उत्सव == कोकणातील सण व उत्सव हे धार्मिक श्रद्धा, कृषी संस्कृती, समुद्रकिनारी जीवन, ऋतुचक्र आणि स्थानिक लोकपरंपरा यांच्याशी निगडित आहेत. ग्रामदेवता, कुलदैवत, निसर्गपूजा आणि कृषीप्रधान जीवनपद्धती यांच्या प्रभावामुळे कोकणातील अनेक उत्सवांना वैशिष्ट्यपूर्ण स्वरूप प्राप्त झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Religion''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> गणेशोत्सव हा कोकणातील सर्वाधिक महत्त्वाचा सण मानला जातो. घरगुती गणपती, गौरीपूजन, आरत्या, पारंपरिक नैवेद्य आणि विसर्जन या प्रथा ग्रामीण व शहरी भागात मोठ्या प्रमाणावर पाळल्या जातात. कोकणातील अनेक कुटुंबे या काळात आपल्या मूळ गावी एकत्र येण्याची परंपरा आजही जपतात.<ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, "गणेशोत्सव".</ref> शिमगा (होळी) हा कोकणातील पारंपरिक लोकउत्सव असून त्यामध्ये होलिका दहन, धुळवड, पालख्या, ग्रामपरिक्रमा आणि विविध लोककलांचे सादरीकरण केले जाते. अनेक भागांत नमन, दशावतार आणि इतर लोककलांचे आयोजन शिमग्याच्या उत्सवाशी निगडित असते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> कृषी संस्कृतीशी संबंधित काही स्थानिक धार्मिक परंपरा कोकणात आजही जतन झालेल्या आहेत. {{मुख्य|मिरागाची राखण}} मृग नक्षत्रात पावसाची सुरुवात झाल्यानंतर येणाऱ्या अमावास्येला अनेक गावांतील शेतकरी आपल्या शेतात प्रतीकात्मक राखणदाराचे पूजन करतात. या विधीमध्ये शेतकरी कुटुंबातील सर्व सदस्य सहभागी होतात. भरघोस पीक यावे, शेतीचे रोगराई, कीड, वन्यप्राणी आणि नैसर्गिक संकटांपासून संरक्षण व्हावे, तसेच संपूर्ण वर्षभर शेतीची समृद्धी टिकून राहावी, या भावनेतून हा कृषीधार्मिक विधी केला जातो. पारंपरिक कोकणात शेती हेच बहुसंख्य कुटुंबांचे प्रमुख उपजीविकेचे साधन असल्यामुळे या परंपरेला सामाजिक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.<ref>''मिरागाची राखण''.</ref> नवरात्रोत्सव, रामनवमी, महाशिवरात्री, दत्तजयंती, गोकुळाष्टमी, त्रिपुरी पौर्णिमा आणि ग्रामदेवतांच्या वार्षिक जत्रा हे कोकणातील प्रमुख धार्मिक उत्सव आहेत. या उत्सवांमध्ये पालखी, कीर्तन, भजन, महाप्रसाद, पारंपरिक बाजार आणि विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> उत्तर कोकणात ख्रिस्ती समाजात नाताळ, इस्टर आणि चर्च जत्रा, तर मुस्लिम समाजात ईद, बकरीद, मोहरम आणि उरूस हे उत्सव पारंपरिक पद्धतीने साजरे केले जातात. विविध धार्मिक समुदायांतील परस्पर सहभाग ही कोकणातील सामाजिक जीवनाची एक उल्लेखनीय वैशिष्ट्ये मानली जातात.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> कोकणातील सण व उत्सव हे केवळ धार्मिक विधी नसून लोककला, लोकसाहित्य, कृषी, खाद्यसंस्कृती, पारंपरिक पोशाख आणि सामुदायिक जीवन यांचे जतन व संवर्धन करणारे सांस्कृतिक माध्यम मानले जातात.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == लोककला == कोकणातील लोककला ही धार्मिक श्रद्धा, ग्रामसंस्कृती, कृषी जीवन, सागरी परंपरा आणि लोकविश्वास यांच्या संगमातून विकसित झाली आहे. ग्रामदेवतांच्या जत्रा, शिमगा, गणेशोत्सव, गोकुळाष्टमी, नवरात्र तसेच विविध धार्मिक आणि सामाजिक समारंभांमध्ये या लोककलांचे सादरीकरण केले जाते. लोककला ही केवळ मनोरंजनाचे साधन नसून धार्मिक प्रबोधन, लोकशिक्षण, सामुदायिक ऐक्य आणि सांस्कृतिक वारसा जतन करणारे प्रभावी माध्यम मानले जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, ''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter VIII – Art and Culture.</ref> कोकणातील प्रमुख लोककलांमध्ये नमन, दशावतार, शक्तीवाले–तुरेवाले, टिपरी, चित्रकथी, कळसूत्री बाहुल्या, रापण, संकासूर आणि बाळ्या नृत्य यांचा समावेश होतो. या कलांमध्ये संगीत, नृत्य, अभिनय, चित्रकला, कथाकथन आणि लोकश्रद्धा यांचा समन्वय आढळतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> === नमन === {{मुख्य|नमन (लोककला)}} नमन ही कोकणातील भक्तिपर लोकनाट्य परंपरा असून तिचे सादरीकरण मुख्यतः ग्रामजत्रा, शिमगा आणि धार्मिक उत्सवांमध्ये केले जाते. गायन, संवाद, अभिनय, विनोद आणि पौराणिक कथांचे सादरीकरण ही तिची प्रमुख वैशिष्ट्ये आहेत. === दशावतार === दशावतार हे कोकणातील सर्वाधिक प्रसिद्ध लोकनाट्य मानले जाते. भगवान विष्णूच्या दहा अवतारांवरील कथानकांवर आधारित या लोकनाट्यात संगीत, रंगभूषा, मुखवटे, उत्स्फूर्त संवाद आणि नृत्य यांचा संगम दिसून येतो. सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यांमध्ये ही परंपरा विशेषतः विकसित झाली आहे.<ref>रत्नागिरी जिल्हा गॅझेटिअर – Entertainments.</ref> === शक्तीवाले–तुरेवाले === {{मुख्य|शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)}} शक्तीवाले–तुरेवाले ही शक्ती उपासनेशी संबंधित धार्मिक लोककला आहे. देवीच्या जत्रा, ग्रामदेवता उत्सव आणि पारंपरिक धार्मिक विधींमध्ये तिचे सादरीकरण केले जाते. === टिपरी === {{मुख्य|कोकणातील टिपरी परंपरा}} टिपरी हा लाकडी काठ्यांच्या साहाय्याने सादर केला जाणारा पारंपरिक समूहनृत्य प्रकार आहे. गोकुळाष्टमी आणि इतर उत्सवांमध्ये तो विशेषतः सादर केला जातो. काही भागांत गोफ नृत्याचीही परंपरा याचबरोबर आढळते.<ref>रत्नागिरी जिल्हा गॅझेटिअर – Tipri and Goph.</ref> === चित्रकथी === {{मुख्य|चित्रकथी}} चित्रकथी ही कोकणातील विशेषतः सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पिंगुळी गावाशी संबंधित चित्रकला आणि कथाकथन यांचा संगम असलेली लोककला आहे. 'चित्र' आणि 'कथा' या दोन घटकांच्या संयोगातून विकसित झालेल्या या परंपरेत कलाकार रामायण, महाभारत, पुराणकथा आणि स्थानिक आख्यायिका हाताने रंगविलेल्या चित्रांच्या साहाय्याने संगीत व निवेदनासह सादर करतात. ही परंपरा अनेक पिढ्यांपासून चालत आलेली असून पिंगुळी हे तिचे प्रमुख केंद्र मानले जाते. चित्रकथी परंपरेचा संबंध पारंपरिक कथाकथन आणि दृश्यकलेशी असून ती महाराष्ट्राच्या महत्त्वाच्या लोककलांपैकी एक मानली जाते.<ref>''Chitrakathi Painting'', Development Commissioner (Handicrafts), Government of India.</ref><ref>''Chitrakathi Tradition of Pinguli'', Directorate of Government Printing and Stationery, Maharashtra State, 1979.</ref> === कळसूत्री बाहुल्या === {{मुख्य|कळसूत्री बाहुल्या}} कळसूत्री बाहुल्या ही दोऱ्यांच्या साहाय्याने नियंत्रित केल्या जाणाऱ्या पारंपरिक कठपुतळी कलेची कोकणी परंपरा आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पिंगुळी परिसरातील कलाकारांनी ही कला अनेक पिढ्यांपासून जतन केली आहे. रामायण, महाभारत आणि इतर पौराणिक कथांचे सादरीकरण लाकडी बाहुल्या, संगीत, संवाद आणि कथाकथन यांच्या माध्यमातून केले जाते. चित्रकथी आणि कळसूत्री बाहुल्या या दोन्ही परंपरा एकाच सांस्कृतिक परंपरेचा भाग मानल्या जातात आणि त्यांचे जतन करणाऱ्या कलाकारांनी महाराष्ट्राच्या लोकवारशाचे संवर्धन करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे.<ref>World Encyclopedia of Puppetry Arts – India (Maharashtra).</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – Art and Culture.</ref> === रापण === {{मुख्य|रापण}} रापण ही कोकणातील सामूहिक मासेमारीची परंपरा असून ती सागरी जीवनाशी निगडित लोकसंस्कृतीचे प्रतीक मानली जाते. मोठे जाळे सामूहिकरीत्या किनाऱ्यावर ओढताना श्रमगीते, परस्पर सहकार्य आणि पारंपरिक कार्यपद्धती यांचा संगम दिसून येतो. === संकासूर === {{मुख्य|संकासूर}} संकासूर हा शिमगा उत्सवाशी संबंधित लोकनाट्य प्रकार आहे. यात पौराणिक कथानके, विनोदी संवाद, सामाजिक भाष्य आणि पारंपरिक वेशभूषेचा समावेश असतो. === बाळ्या नृत्य === बाळ्या नृत्य हा कोकणातील काही भागांत प्रचलित असलेला पारंपरिक लोकनृत्य प्रकार आहे. ग्रामजत्रा, धार्मिक उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रमांमध्ये त्याचे सादरीकरण केले जाते. कोकणातील लोककला ही या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक ओळखीचा अविभाज्य भाग आहे. शासकीय सांस्कृतिक संस्था, संशोधक, संग्रहालये आणि स्थानिक कलाकार यांच्या प्रयत्नांमुळे या लोककलांचे दस्तऐवजीकरण, संशोधन आणि संवर्धन सुरू असून पिंगुळी येथील चित्रकथी आणि कळसूत्री बाहुल्या परंपरा या संवर्धनाच्या दृष्टीने विशेष महत्त्वाच्या मानल्या जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> === ठाकर आदिवासी कला आंगण === {{मुख्य|ठाकर आदिवासी कला आंगण}} सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पिंगुळी येथे असलेले '''ठाकर आदिवासी कला आंगण''' हे चित्रकथी, कळसूत्री बाहुल्या, चामड्याच्या छाया बाहुल्या, पांगुळ बैल आणि इतर पारंपरिक लोककलांच्या संवर्धनासाठी कार्य करणारे महत्त्वाचे सांस्कृतिक केंद्र आहे. येथे पारंपरिक चित्रे, बाहुल्या, रंगमंच साहित्य, वाद्ये आणि लोककलांशी संबंधित वस्तूंचे संग्रहालय असून कलाकार प्रशिक्षण, संशोधन, प्रात्यक्षिके आणि कार्यशाळांचे आयोजन केले जाते. त्यामुळे हे केंद्र कोकणातील लोककला संवर्धनाचे प्रमुख केंद्र मानले जाते.<ref>Asia InCH – ''Thakar Adivasi Kala Angan''.</ref> == लोकसाहित्य == कोकणातील लोकसाहित्य ही या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक स्मृतीची, लोकपरंपरेची आणि मौखिक ज्ञानपरंपरेची अभिव्यक्ती आहे. पिढ्यान्पिढ्या मौखिक स्वरूपात जतन झालेल्या लोककथा, दंतकथा, आख्यायिका, लोकगीते, ओव्या, उखाणे, म्हणी, कोडी, श्रमगीते, आरत्या, धार्मिक आख्याने आणि लोकविश्वास यांच्या माध्यमातून कोकणातील समाजजीवन, निसर्ग, धर्म, इतिहास, पर्यावरण आणि लोकसंस्कृतीचे दर्शन घडते. लोकसाहित्य हे लिखित इतिहासाच्या पलीकडे जाऊन समाजाच्या सांस्कृतिक स्मृतीचे जतन करणारे महत्त्वाचे माध्यम मानले जाते.<ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32133 |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ |access-date=30 जुलै 2026}}</ref> {{मुख्य|कोकणातील लोककथा}} कोकणातील लोककथांमध्ये ग्रामदेवता, कुलदैवत, देवराई, समुद्र, नद्या, डोंगर, किल्ले, गुहा, प्राचीन मंदिरे, वीरपुरुष, संत, तसेच स्थानिक भूभागाच्या उत्पत्तीविषयीच्या आख्यायिका मोठ्या प्रमाणावर आढळतात. अनेक कथांमध्ये परशुरामाने समुद्र मागे हटवून कोकणभूमी निर्माण केल्याची आख्यायिका, विविध गावांच्या नावांच्या उत्पत्तीच्या कथा, तसेच समुद्रकिनाऱ्यावरील धार्मिक आणि सांस्कृतिक स्थळांशी संबंधित लोकपरंपरा जतन झालेल्या आहेत. या कथांमधून कोकणातील लोकश्रद्धा, नैतिक मूल्ये, सामाजिक संकेत आणि पर्यावरणाशी असलेले नाते प्रतिबिंबित होते.<ref>आजगावकर, सूर्यकांत. ''कोकणातील लोककथा''. स्नेहल प्रकाशन.</ref> {{मुख्य|कोकणातील लोकगीते}} कोकणातील लोकगीतांचा उगम दैनंदिन जीवन, कृषी संस्कृती आणि सागरी जीवनाशी संबंधित आहे. भातलागवड, कापणी, मासेमारी, विवाहसंस्कार, मंगळागौर, गणेशोत्सव, शिमगा, गोकुळाष्टमी आणि इतर सण-उत्सवांच्या निमित्ताने विविध प्रकारची लोकगीते गायली जातात. ओव्या, अंगाईगीते, श्रमगीते, कोळीगीते, आरत्या, गवळणी आणि स्त्रीगीतांमधून श्रमसंस्कृती, निसर्ग, कुटुंबव्यवस्था आणि सामुदायिक जीवनाचे दर्शन घडते.<ref>भागवत, दुर्गा. ''लोकसाहित्याची रूपरेखा''.</ref> {{मुख्य|कोकणातील म्हणी व वाक्प्रचार}} कोकणातील म्हणी, वाक्प्रचार, उखाणे आणि कोडी ही स्थानिक बोलीभाषेची आणि लोकअनुभवाची मौल्यवान परंपरा आहे. पर्जन्य, शेती, समुद्र, व्यापार, कुटुंबव्यवस्था, निसर्ग आणि दैनंदिन व्यवहारांवर आधारित अनेक म्हणी आजही ग्रामीण समाजात प्रचलित आहेत. या म्हणी आणि वाक्प्रचारांतून कोकणातील लोकांचे व्यवहारज्ञान, विनोदबुद्धी, अनुभवसंपन्नता आणि जीवनदृष्टी व्यक्त होते.<ref>मांडे, प्रभाकर. ''लोकसाहित्याचे स्वरूप''.</ref> कोकणातील लोकविश्वासांमध्ये ग्रामदैवतांच्या आख्यायिका, देवराईशी निगडित समजुती, नागपूजा, समुद्राशी संबंधित श्रद्धा, ऋतुचक्र, पर्जन्य, कृषी आणि मासेमारीशी संबंधित पारंपरिक विश्वास यांचा समावेश होतो. या लोकविश्वासांचा संबंध केवळ धार्मिक जीवनाशी नसून पर्यावरण संरक्षण, सामाजिक शिस्त आणि पारंपरिक ज्ञानव्यवस्थेशीही जोडलेला आहे.<ref>आजगावकर, सूर्यकांत. ''कोकणातील लोककथा''.</ref> कोकणातील लोकसाहित्याच्या जतन आणि संशोधनामध्ये दुर्गा भागवत, प्रभाकर मांडे, डॉ. सूर्यकांत आजगावकर यांसह अनेक लोकसाहित्य अभ्यासकांनी महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे. आधुनिक काळात संशोधनग्रंथ, ध्वनिमुद्रण, लोककला महोत्सव, संग्रहालये आणि डिजिटल माध्यमांच्या साहाय्याने या मौखिक परंपरांचे दस्तऐवजीकरण व संवर्धन केले जात आहे. कोकणातील लोकपरंपरांच्या अभ्यासामुळे या प्रदेशाचा सामाजिक, सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक विकास समजून घेण्यास महत्त्वपूर्ण मदत होते.<ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32133 |website=मराठी विश्वकोश |access-date=30 जुलै 2026}}</ref> == भाषा == कोकण हा भाषिकदृष्ट्या अत्यंत वैविध्यपूर्ण प्रदेश मानला जातो. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यान वसलेल्या या प्रदेशात ऐतिहासिक, सामाजिक, व्यापारी आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाणीमुळे अनेक भाषा व बोलीभाषांचा विकास झाला आहे. महाराष्ट्रातील कोकण विभागात प्रमाण मराठीबरोबरच मालवणी, आगरी, कोळी, भंडारी, कुणबी, चित्पावनी, संगमेश्वरी, वाडवळी, ईस्ट इंडियन मराठी, कातकरी आणि ठाकर समाजांच्या बोलीभाषा प्रचलित आहेत. दक्षिण कोकणात मालवणीचा, तर उत्तर कोकणात आगरी, कोळी आणि वाडवळी बोलींचा विशेष प्रभाव आढळतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>मराठी विश्वकोश. "मराठी भाषा".</ref> मराठी ही कोकणातील प्रमुख भाषा असून तिच्या अनेक प्रादेशिक बोली येथे विकसित झाल्या आहेत. या बोलींमध्ये उच्चार, शब्दसंपदा, वाक्यरचना आणि लोकजीवनाशी संबंधित विशेष शब्दप्रयोग आढळतात. भौगोलिक परिस्थिती, व्यवसाय, सामाजिक रचना आणि विविध समाजसमूहांच्या परंपरांमुळे प्रत्येक बोलीने स्वतंत्र भाषिक वैशिष्ट्ये विकसित केली आहेत.<ref>कृ. पा. कुलकर्णी. ''मराठी भाषेचा इतिहास''.</ref> {{मुख्य|मालवणी भाषा}} मालवणी ही दक्षिण कोकणातील प्रमुख बोली असून सिंधुदुर्ग जिल्हा तसेच रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या काही भागांत ती मोठ्या प्रमाणावर बोलली जाते. लोकसाहित्य, दशावतार, नमन, लोकगीते, विनोद आणि नाट्यपरंपरेमुळे मालवणीला स्वतंत्र सांस्कृतिक ओळख प्राप्त झाली आहे. तिच्या शब्दसंपदेवर मराठीबरोबरच कोंकणी आणि पोर्तुगीज भाषेचाही काही प्रमाणात प्रभाव दिसून येतो.<ref>मराठी विश्वकोश. "मालवणी".</ref> {{मुख्य|आगरी बोली}} आगरी समाजाची बोली उत्तर कोकणातील मुंबई, ठाणे, पालघर, रायगड आणि नवी मुंबई परिसरात प्रचलित आहे. शेती, मिठागरे, मासेमारी आणि स्थानिक लोकजीवनाशी संबंधित अनेक पारंपरिक शब्द या बोलीत आढळतात. आगरी लोकगीते, ओव्या आणि लोकनृत्यांमध्ये या बोलीचा प्रभाव विशेषत्वाने दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|वाडवळी बोली}} वाडवळी बोली मुख्यतः पालघर जिल्ह्यातील सोमवंशी क्षत्रिय वाडवळ समाजामध्ये प्रचलित आहे. मराठी, गुजराती आणि पोर्तुगीज संपर्कामुळे या बोलीत अनेक वैशिष्ट्यपूर्ण शब्द आणि भाषिक रूपे विकसित झाली आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|कोळी बोली}} कोळी समाजाच्या विविध उपसमूहांमध्ये प्रचलित असलेल्या कोळी बोलींमध्ये समुद्र, मासेमारी, नौकानयन, हवामान आणि सागरी जीवनाशी संबंधित समृद्ध शब्दसंपदा आढळते. कोळीगीते आणि लोकपरंपरांमधून या बोलींचे सांस्कृतिक महत्त्व अधोरेखित होते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील भाषांवर इतिहासकाळात संस्कृत, प्राकृत, अपभ्रंश, कन्नड, अरबी, फारशी आणि पोर्तुगीज भाषांचा प्रभाव पडला. किनारपट्टीवरील व्यापार, मुस्लिम राजवट, पोर्तुगीज वसाहती आणि युरोपीय संपर्क यांमुळे अनेक परभाषिक शब्द स्थानिक बोलींमध्ये रूढ झाले. विशेषतः खाद्यसंस्कृती, सागरी व्यापार, घरगुती वस्तू, धार्मिक जीवन आणि प्रशासनाशी संबंधित शब्दसंपदेमध्ये हा प्रभाव स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>मराठी विश्वकोश. "मराठी भाषा".</ref><ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> आधुनिक काळात शिक्षण, प्रसारमाध्यमे, शहरीकरण आणि स्थलांतरामुळे प्रमाण मराठीचा वापर वाढला असला तरी कोकणातील पारंपरिक बोलीभाषा लोकसाहित्य, लोककला, धार्मिक परंपरा आणि दैनंदिन व्यवहारांमधून आजही जिवंत आहेत. विविध संशोधन संस्था, विद्यापीठे आणि सांस्कृतिक संघटनांकडून या बोलीभाषांचे दस्तऐवजीकरण, शब्दकोशनिर्मिती आणि संवर्धनाचे कार्य सुरू आहे.<ref>मराठी विश्वकोश. "मराठी भाषा".</ref> == खाद्यसंस्कृती == कोकणातील खाद्यसंस्कृती ही येथील भौगोलिक परिस्थिती, हवामान, कृषी, समुद्रकिनारी जीवन आणि विविध सामाजिक-धार्मिक परंपरांच्या प्रभावातून विकसित झाली आहे. सह्याद्री पर्वतरांग, अरबी समुद्र, विपुल पर्जन्यमान आणि सुपीक जमीन यांमुळे भात, नारळ, काजू, आंबा, फणस, कोकम, सुपारी, मसाले, विविध कडधान्ये तसेच मासे हे येथील आहाराचे प्रमुख घटक बनले आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> {{मुख्य|कोकणातील खाद्यसंस्कृती}} भात हा कोकणातील प्रमुख अन्नघटक असून त्याबरोबर मासे, आमटी, भाजी, लोणची आणि नारळावर आधारित पदार्थांचा समावेश असलेले भोजन सर्वसाधारणपणे आढळते. किनारपट्टीवरील भागात मासेमारी हा प्रमुख व्यवसाय असल्याने सुरमई, बांगडा, पापलेट, रावस, कोळंबी, बोंबील, मांदेली आणि खेकडे यांसारख्या समुद्री खाद्यपदार्थांना विशेष महत्त्व आहे. अंतर्गत भागात भाजीपाला, कडधान्ये आणि दुग्धजन्य पदार्थांचा वापर तुलनेने अधिक प्रमाणात केला जातो.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> {{मुख्य|कोकम}} कोकणातील पाककलेमध्ये नारळाचा विविध प्रकारे उपयोग केला जातो. ओले खोबरे, नारळाचे दूध, खोबरेल तेल आणि भाजलेल्या नारळाचा मसाला हे अनेक पदार्थांचे वैशिष्ट्य आहे. कोकम, चिंच, आंबट फळे, काळा मसाला, हळद, मिरी, धणे, जिरे आणि स्थानिक मसाल्यांच्या वापरामुळे कोकणी खाद्यपदार्थांना वैशिष्ट्यपूर्ण चव प्राप्त होते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> {{मुख्य|मालवणी पाककला}} आंबा, विशेषतः देवगड व रत्‍नागिरी परिसरातील हापूस आंबा, कोकणची जागतिक स्तरावर ओळख निर्माण करणारे कृषी उत्पादन मानले जाते. याशिवाय काजू, फणस, करवंद, जांभूळ, कोकम, आवळा आणि विविध रानफळांचा उपयोग पारंपरिक आहारात तसेच लोणची, सरबते, जॅम, मसाले आणि इतर प्रक्रिया उद्योगांमध्ये केला जातो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|कोळी खाद्यसंस्कृती}} सण-उत्सव आणि धार्मिक परंपरांनुसारही खाद्यसंस्कृतीत विविधता आढळते. गणेशोत्सवात उकडीचे मोदक, नारळी पौर्णिमेला नारळावर आधारित गोड पदार्थ, नागपंचमी, गोकुळाष्टमी, दिवाळी आणि होळीच्या निमित्ताने पारंपरिक पक्वान्ने तयार केली जातात. विविध समाजसमूहांच्या परंपरांनुसार शाकाहारी आणि मांसाहारी अशा दोन्ही प्रकारच्या खाद्यपद्धती विकसित झाल्या आहेत.<ref>मराठी विश्वकोश. "महाराष्ट्राची खाद्यसंस्कृती".</ref> कोकणातील विविध समाजांनी त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायानुसार स्वतंत्र खाद्यपरंपरा विकसित केल्या आहेत. कोळी समाजाची समुद्री खाद्यसंस्कृती, आगरी समाजाचे भात व मासेप्रधान भोजन, तसेच डोंगराळ भागातील आदिवासी समाजाचा रानभाज्या, कंदमुळे, मध आणि वनौषधींवर आधारित आहार या सर्वांनी कोकणच्या खाद्यसंस्कृतीला समृद्ध केले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> आधुनिक काळात पर्यटन, शहरीकरण आणि स्थलांतर यांमुळे कोकणातील पारंपरिक खाद्यपदार्थांना राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय स्तरावर लोकप्रियता मिळाली आहे. कोकणी पाककलेवर आधारित भोजनालये, खाद्य महोत्सव, प्रक्रिया उद्योग आणि भौगोलिक मानांकन (GI) प्राप्त कृषी उत्पादनांमुळे कोकणची खाद्यसंस्कृती आर्थिक आणि सांस्कृतिक दृष्ट्या अधिक महत्त्वाची बनली आहे.<ref>महाराष्ट्र शासन – कृषी व फलोत्पादन विभाग.</ref> == पारंपरिक पोशाख == कोकणातील पारंपरिक पोशाखावर येथील दमट हवामान, भरपूर पर्जन्यमान, कृषिप्रधान जीवनशैली, सागरी व्यवसाय आणि सामाजिक-धार्मिक परंपरांचा प्रभाव दिसून येतो. दैनंदिन वापरातील पोशाख साधे, सुटसुटीत आणि श्रमसुलभ असण्याकडे कल होता; तर सण, उत्सव, विवाह आणि धार्मिक विधींसाठी विशेष प्रकारचे वस्त्र आणि अलंकार परिधान करण्याची परंपरा विकसित झाली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> {{मुख्य|महाराष्ट्राची वेशभूषा}} पारंपरिक पुरुषवेशामध्ये धोतर, अंगरखा, सदरा, बंडी, फेटा किंवा पागोटे, तसेच डोक्यावर रुमाल यांचा समावेश होत असे. किनारपट्टीवरील कोळी, आगरी आणि भंडारी समाजात मासेमारी व शेतीसाठी सोयीस्कर अशा हलक्या वस्त्रांचा वापर प्रचलित होता. धार्मिक समारंभ, ग्रामोत्सव आणि विवाहप्रसंगी स्वच्छ पांढरे धोतर, उपरणे आणि पारंपरिक फेटा परिधान करण्याची प्रथा होती.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> महिलांच्या पारंपरिक पोशाखामध्ये नऊवारी (लुगडे), पाचवारी साडी, चोळी आणि खणाचा वापर होत असे. विविध समाजसमूहांमध्ये साडी नेसण्याच्या पद्धती, रंगसंगती आणि वस्त्रप्रकारांत प्रादेशिक वैविध्य आढळते. शेती, घरगुती कामे आणि दैनंदिन व्यवहारासाठी सोयीस्कर पद्धतीने साडी नेसण्याची प्रथा विशेषतः ग्रामीण भागात दीर्घकाळ टिकून राहिली आहे.<ref>मराठी विश्वकोश. "महाराष्ट्रातील वेशभूषा".</ref> {{मुख्य|नऊवारी साडी}} अलंकारसंस्कृती ही कोकणातील पारंपरिक वेशभूषेचा अविभाज्य भाग मानली जाते. स्त्रिया नथ, मंगळसूत्र, बांगड्या, तोडे, वाकी, पैंजण, कर्णफुले, बुगडी आणि विविध प्रकारचे सोन्या-चांदीचे दागिने परिधान करीत असत. पुरुषांमध्ये अंगठी, कडे आणि धार्मिक प्रतीक म्हणून रुद्राक्ष किंवा तुळशीच्या माळांचा वापर प्रचलित होता. सामाजिक स्थान, आर्थिक परिस्थिती आणि धार्मिक परंपरांनुसार अलंकारांमध्ये विविधता आढळते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> {{मुख्य|महाराष्ट्रीय अलंकार}} कोकणातील विविध समाजसमूहांनी त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायानुसार स्वतंत्र वेशभूषा विकसित केली. कोळी समाजाचे मासेमारीसाठी उपयुक्त पोशाख, आगरी समाजाची श्रमप्रधान वेशभूषा, तसेच आदिवासी समाजातील नैसर्गिक साधनसामग्रीवर आधारित वस्त्रपरंपरा या कोकणच्या सांस्कृतिक वैविध्याचे प्रतीक मानल्या जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> ब्रिटिश काळानंतर शिक्षण, नागरीकरण, औद्योगिकीकरण आणि पाश्चात्त्य पोशाखांच्या प्रभावामुळे पारंपरिक वेशभूषेत बदल झाले. तथापि गणेशोत्सव, गोकुळाष्टमी, शिमगा, विवाहसमारंभ, धार्मिक विधी आणि लोककला सादरीकरणाच्या प्रसंगी पारंपरिक पोशाख आजही अभिमानाने परिधान केला जातो. लोकसंस्कृतीचे संवर्धन करणाऱ्या विविध सांस्कृतिक संस्था आणि लोककला मंडळे पारंपरिक वेशभूषेचे जतन आणि प्रसार करण्यासाठी कार्यरत आहेत.<ref>मराठी विश्वकोश. "लोकसंस्कृती".</ref> == पारंपरिक व्यवसाय == कोकणातील पारंपरिक व्यवसायांची घडण येथील भौगोलिक परिस्थिती, विपुल पर्जन्यमान, सुपीक जमीन, सह्याद्री पर्वतरांग, विस्तीर्ण समुद्रकिनारा आणि नैसर्गिक साधनसंपत्ती यांच्या प्रभावाखाली झाली आहे. शेती, बागायती, मासेमारी, मिठागर, पशुपालन, वनसंपदेवर आधारित व्यवसाय, हस्तकला आणि लघुउद्योग यांनी कोकणच्या आर्थिक व सांस्कृतिक जीवनाला दीर्घकाळ आकार दिला आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> {{मुख्य|महाराष्ट्रातील भात लावणी}} शेती हा कोकणातील प्रमुख पारंपरिक व्यवसाय असून भात हे येथील मुख्य पीक मानले जाते. त्याबरोबरच नाचणी, वरी, कडधान्ये, भाजीपाला आणि स्थानिक फळपिकांची लागवड केली जाते. पारंपरिक शेतीपद्धती, पावसाच्या पाण्यावर अवलंबून असलेली कृषी व्यवस्था आणि सामुदायिक श्रमसंस्कृती ही कोकणातील कृषीजीवनाची वैशिष्ट्ये मानली जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|कोकणातील मत्स्यव्यवसाय}} बागायती हा कोकणच्या अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा भाग आहे. आंबा, काजू, नारळ, सुपारी, फणस, कोकम, मिरी आणि विविध मसाल्यांच्या लागवडीमुळे कोकणला स्वतंत्र कृषी ओळख प्राप्त झाली आहे. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील हापूस आंबा हा भौगोलिक मानांकन (GI) प्राप्त कृषी उत्पादन असून त्याच्या निर्यातीमुळे स्थानिक अर्थव्यवस्थेला मोठा हातभार लागतो.<ref>महाराष्ट्र शासन – कृषी विभाग.</ref> {{मुख्य|कोकणातील शेती}} अरबी समुद्रालगतच्या किनारपट्टीमुळे मासेमारी हा कोकणातील सर्वांत प्राचीन व्यवसायांपैकी एक मानला जातो. कोळी समाजाने पारंपरिक ज्ञानाच्या आधारे समुद्री आणि खाडीतील मासेमारी विकसित केली. सुरमई, बांगडा, पापलेट, रावस, कोळंबी, बोंबील, मांदेली आणि इतर समुद्री मासे स्थानिक अर्थव्यवस्था आणि खाद्यसंस्कृतीचा अविभाज्य भाग आहेत. आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे मत्स्यव्यवसायात बदल झाले असले तरी पारंपरिक मासेमारीची परंपरा अनेक गावांमध्ये आजही टिकून आहे.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> {{मुख्य|हापूस आंबा}} मिठागर हा उत्तर कोकणातील आगरी समाजाचा पारंपरिक व्यवसाय मानला जातो. ठाणे, मुंबई, रायगड आणि पालघर परिसरातील खाडीलगतच्या भागात समुद्राच्या पाण्यापासून मीठ निर्मितीची परंपरा अनेक शतकांपासून अस्तित्वात आहे. या व्यवसायामुळे स्थानिक अर्थव्यवस्था तसेच व्यापाराच्या विकासाला चालना मिळाली.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> {{मुख्य|मिठागर}} कोकणातील वनसंपदेवर आधारित व्यवसायांमध्ये बांबूपासून उपयुक्त वस्तू तयार करणे, लाकूडकाम, मध संकलन, औषधी वनस्पतींचे संकलन, दोरखंड निर्मिती आणि पारंपरिक हस्तकलेचा समावेश होतो. आदिवासी समाजाने जंगलातील उपलब्ध नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा शाश्वत वापर करून स्वतंत्र उपजीविका पद्धती विकसित केली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|कोकणातील काजू उद्योग}} नौकाबांधणी ही कोकणातील किनारी भागातील प्राचीन पारंपरिक कला आणि व्यवसाय मानला जातो. विजयदुर्ग, मालवण, देवगड, दाभोळ, राजापूर आणि इतर बंदरांमध्ये लाकडी होड्या व नौका तयार करण्याची परंपरा दीर्घकाळ अस्तित्वात होती. सागरी व्यापार, मासेमारी आणि किनारी वाहतुकीसाठी या नौकांचा मोठ्या प्रमाणावर उपयोग केला जात असे.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> औद्योगिकीकरण, शहरीकरण, पर्यटन आणि स्थलांतर यांमुळे पारंपरिक व्यवसायांच्या स्वरूपात बदल झाले आहेत. अनेक कुटुंबांनी शिक्षण, सेवा, उद्योग आणि व्यापार क्षेत्राकडे वाटचाल केली असली तरी शेती, बागायती, मत्स्यव्यवसाय, काजू प्रक्रिया, आंबा प्रक्रिया आणि पर्यटनाशी संबंधित व्यवसाय आजही कोकणच्या अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आधार आहेत. पारंपरिक व्यवसायांचे संवर्धन आणि स्थानिक उत्पादनांना बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्यासाठी शासन, सहकारी संस्था आणि स्वयंसेवी संघटनांकडून विविध उपक्रम राबविले जात आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == पर्यावरण व नैसर्गिक वारसा == कोकणचा नैसर्गिक वारसा हा येथील संस्कृती, अर्थव्यवस्था आणि सामाजिक जीवनाचा मूलभूत आधार मानला जातो. पश्चिमेला अरबी समुद्र आणि पूर्वेला सह्याद्री पर्वतरांग यांच्या दरम्यान वसलेल्या या प्रदेशात विपुल पर्जन्यमान, सदाहरित वने, नद्या, खाड्या, समुद्रकिनारे, खारफुटीची जंगले, देवराया आणि समृद्ध जैवविविधता आढळते. या नैसर्गिक संपत्तीमुळे कोकणात स्वतंत्र पर्यावरणीय संस्कृती विकसित झाली असून तिचा प्रभाव कृषी, मत्स्यव्यवसाय, लोककला, लोकसाहित्य, धार्मिक परंपरा आणि खाद्यसंस्कृतीवर स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> {{मुख्य|पश्चिम घाट}} कोकणाच्या पूर्व भागात पसरलेल्या सह्याद्री पर्वतरांगा या पश्चिम घाटाचा अविभाज्य भाग असून त्यांचा समावेश युनेस्कोच्या जागतिक नैसर्गिक वारसा स्थळांमध्ये करण्यात आला आहे. पश्चिम घाट हा जगातील जैवविविधतेच्या महत्त्वपूर्ण प्रदेशांपैकी एक मानला जातो. कोकणातील अनेक नद्यांचे उगमस्थान, जलस्रोत, सदाहरित वने आणि दुर्मीळ वनस्पती व प्राणी यांचे अस्तित्व या पर्वतरांगांशी निगडित आहे.<ref>UNESCO World Heritage Centre. ''Western Ghats''.</ref> {{मुख्य|देवराई}} देवराई ही कोकणातील पारंपरिक पर्यावरण संरक्षण व्यवस्थेचे उत्कृष्ट उदाहरण मानली जाते. ग्रामदैवत किंवा स्थानिक देवतांशी संबंधित पवित्र वनक्षेत्र म्हणून देवरायांचे जतन करण्यात आले आहे. धार्मिक श्रद्धेमुळे या वनक्षेत्रांमध्ये वृक्षतोड आणि शिकार यांवर पारंपरिक निर्बंध पाळले जात असल्याने अनेक दुर्मीळ वनस्पती, औषधी वनस्पती, पक्षी आणि वन्यजीवांचे नैसर्गिक अधिवास आजही सुरक्षित राहिले आहेत.<ref>मराठी विश्वकोश. "देवराई".</ref> {{मुख्य|खारफुटी}} कोकणातील खाड्या आणि नदीमुखांमध्ये विस्तृत प्रमाणात खारफुटीची जंगले आढळतात. ही परिसंस्था किनारपट्टीचे धूपापासून संरक्षण करते, समुद्री जैवविविधतेचे संवर्धन करते आणि अनेक मत्स्यप्रजातींच्या प्रजननासाठी सुरक्षित अधिवास उपलब्ध करून देते. मुंबई, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये खारफुटीचे महत्त्वपूर्ण पट्टे आहेत.<ref>महाराष्ट्र वन विभाग.</ref> कोकणातील नद्या, धबधबे, समुद्रकिनारे, खाड्या आणि बेटे हे येथील पर्यावरणीय वारशाचे महत्त्वाचे घटक आहेत. सावित्री, वशिष्ठी, शास्त्री, जगबुडी, वैतरणा, उल्हास, कुंडलिका आणि तेरेखोल यांसारख्या नद्या कृषी, जलसंपदा आणि स्थानिक जीवनाशी घनिष्ठपणे संबंधित आहेत. गणपतीपुळे, तारकर्ली, वेळणेश्वर, हरिहरेश्वर, दिवेआगर आणि गुहागर यांसारखे समुद्रकिनारे त्यांच्या नैसर्गिक सौंदर्यामुळे आणि पर्यटनामुळे प्रसिद्ध आहेत.<ref>महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळ.</ref> {{मुख्य|कोकणातील जैवविविधता}} कोकणातील जैवविविधतेमध्ये विविध प्रकारचे सस्तन प्राणी, पक्षी, सरपटणारे प्राणी, उभयचर, फुलपाखरे आणि सागरी जीव आढळतात. सदाहरित वनांमध्ये भारतीय गवा, बिबट्या, सांबर, रानडुक्कर, शेकरू, विविध प्रकारचे साप आणि असंख्य पक्षी प्रजातींचे अधिवास आहेत. किनारपट्टी आणि सागरी भागात डॉल्फिन, समुद्री कासव, प्रवाळ परिसंस्था आणि विविध मत्स्यप्रजाती आढळतात. या जैवविविधतेमुळे कोकण हा पर्यावरणीय संशोधन आणि संवर्धनासाठी महत्त्वाचा प्रदेश मानला जातो.<ref>Zoological Survey of India.</ref><ref>Botanical Survey of India.</ref> {{मुख्य|सिंधुदुर्ग सागरी अभयारण्य}} पर्यावरण संवर्धन ही कोकणातील पारंपरिक जीवनपद्धतीचा अविभाज्य भाग राहिली आहे. देवराई, जलस्रोतांचे संरक्षण, पारंपरिक जलव्यवस्थापन, पावसाच्या पाण्याचे संवर्धन, स्थानिक बियाण्यांचे जतन आणि नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा संयमी वापर या परंपरांमुळे पर्यावरणीय समतोल राखण्यास मदत झाली. आधुनिक काळात औद्योगिकीकरण, शहरीकरण, किनारी विकास, खाणकाम, प्रदूषण आणि हवामान बदल यांमुळे या नैसर्गिक वारशास विविध आव्हाने निर्माण झाली असून शासन, स्थानिक समुदाय आणि पर्यावरण संस्थांकडून त्याच्या संवर्धनासाठी विविध उपक्रम राबविले जात आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == आधुनिक काळातील बदल == विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून कोकणातील सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक जीवनात लक्षणीय बदल झाले. शिक्षणाचा प्रसार, वाहतूक व दळणवळणातील सुधारणा, प्रसारमाध्यमांचा विस्तार, शहरीकरण आणि जागतिकीकरण यांच्या प्रभावामुळे पारंपरिक जीवनपद्धतीत बदल घडून आले. त्याचबरोबर प्रादेशिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये जपत आधुनिकतेचा स्वीकार करण्याची प्रवृत्तीही वाढली आहे.<ref>''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter III – ''Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra'', Maharashtra State Gazetteers.</ref> कोकणातून मुंबई महानगर प्रदेश, पुणे तसेच देश-विदेशातील रोजगाराच्या संधींसाठी मोठ्या प्रमाणावर स्थलांतर झाले. या स्थलांतरामुळे अनेक गावांतील लोकसंख्येची रचना, शेती, पारंपरिक व्यवसाय आणि कुटुंबव्यवस्थेत बदल झाले. तथापि गणेशोत्सव, शिमगा, ग्रामदैवतांचे उत्सव, कुलाचार आणि इतर सांस्कृतिक परंपरांच्या निमित्ताने स्थलांतरित कोकणवासी आपल्या मूळ गावांशी सामाजिक आणि सांस्कृतिक संबंध आजही टिकवून आहेत.<ref>''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter III – ''Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra'', Maharashtra State Gazetteers.</ref> कृषी क्षेत्रातही महत्त्वपूर्ण बदल झाले आहेत. पारंपरिक भातशेतीबरोबर आंबा, काजू, नारळ, मसाले, फळबागा आणि एकात्मिक शेतीपद्धतीकडे कल वाढला आहे. कृषी उत्पादनातील मूल्यवर्धन, प्रक्रिया उद्योग आणि बाजारपेठांशी वाढलेला संपर्क यांमुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे स्वरूप बदलत आहे.<ref>अॅग्रोवन. "एकात्मिक शेतीपद्धतीतूनच कोकणाचा शाश्वत विकास".</ref> पर्यटन उद्योगाच्या विस्तारामुळे स्थानिक रोजगार, गृहपर्यटन (Homestay), पारंपरिक खाद्यसंस्कृती, हस्तकला आणि स्थानिक उत्पादनांना नवी बाजारपेठ उपलब्ध झाली आहे. दुसरीकडे किनारी नागरीकरण, पर्यावरणीय ताण, नैसर्गिक संसाधनांवरील वाढता दबाव आणि पारंपरिक वास्तूंचे रूपांतर यांसारखी आव्हानेही निर्माण झाली आहेत. त्यामुळे शाश्वत विकास आणि सांस्कृतिक वारशाचे संवर्धन यांचा समतोल राखण्यावर अधिक भर दिला जात आहे.<ref>''Maharashtra: Land and Its People'', Maharashtra State Gazetteers.</ref> आधुनिक संप्रेषण माध्यमे, डिजिटल तंत्रज्ञान आणि सामाजिक माध्यमांमुळे कोकणातील लोककला, लोकसाहित्य, बोलीभाषा आणि सांस्कृतिक परंपरांचा प्रचार व प्रसार अधिक व्यापक झाला आहे. संशोधक, सांस्कृतिक संस्था आणि स्थानिक समाज यांच्या सहभागातून या वारशाचे जतन आणि दस्तऐवजीकरण करण्याचे प्रयत्नही वाढले आहेत.<ref>बीबीसी मराठी. "कोकणातील सामाजिक बदल" (समकालीन वृत्तविश्लेषण).</ref> == संशोधन व अभ्यास == कोकणचा इतिहास, भूगोल, समाजजीवन, लोकसंस्कृती, भाषा, पुरातत्त्व, पर्यावरण आणि जैवविविधता या विषयांवर विविध शैक्षणिक संस्था, संशोधक आणि शासकीय विभागांकडून सातत्याने संशोधन करण्यात आले आहे. या संशोधनामुळे कोकणच्या सांस्कृतिक वारशाचे दस्तऐवजीकरण, विश्लेषण आणि संवर्धनास महत्त्वाची चालना मिळाली आहे. कोकणच्या इतिहास आणि संस्कृतीच्या अभ्यासासाठी महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, बॉम्बे प्रेसिडेन्सी गॅझेटिअर्स, महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळाची प्रकाशने, महाराष्ट्र शासनाचा मराठी विश्वकोश, तसेच विविध विद्यापीठांचे संशोधनग्रंथ आणि शोधनिबंध हे महत्त्वाचे संदर्भस्रोत मानले जातात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये सापडलेल्या प्रागैतिहासिक कातळशिल्पांमुळे (Petroglyphs) कोकणच्या प्राचीन इतिहासाच्या अभ्यासाला नवी दिशा मिळाली आहे. या शिल्पांचे पुरातत्त्वीय संशोधन भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण (Archaeological Survey of India), महाराष्ट्र शासनाचा पुरातत्त्व व वस्तुसंग्रहालय संचालनालय तसेच विविध संशोधकांकडून करण्यात आले आहे. कोकणच्या लोककला, लोकसाहित्य, लोकसंगीत, बोलीभाषा आणि सामाजिक इतिहासावरही विविध संशोधकांनी स्वतंत्र संशोधन केले असून त्यांचे निष्कर्ष पुस्तके, नियतकालिके आणि संशोधन जर्नल्समधून प्रसिद्ध झाले आहेत. याशिवाय कोकणातील जैवविविधता, किनारी परिसंस्था, खारफुटी, देवराया आणि पश्चिम घाट यांच्या संरक्षणासंदर्भातही अनेक शैक्षणिक अभ्यास प्रकाशित झाले आहेत. आजच्या काळात मुद्रित साहित्याबरोबरच डिजिटल अभिलेखागारे, संशोधन नियतकालिके, शासकीय संकेतस्थळे आणि मुक्त ज्ञानस्रोत यांच्या माध्यमातून कोकणविषयक संशोधन अधिक व्यापक स्वरूपात उपलब्ध होत आहे. <ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref> <ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>मराठी विश्वकोश. महाराष्ट्र शासन.</ref><ref>Archaeological Survey of India (ASI).</ref><ref>महाराष्ट्र शासन, पुरातत्त्व व वस्तुसंग्रहालय संचालनालय.</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} == बाह्य दुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स] * [https://vishwakosh.marathi.gov.in मराठी विश्वकोश] * [https://asi.nic.in Archaeological Survey of India] * [https://whc.unesco.org UNESCO World Heritage Centre] * [https://mahaforest.gov.in महाराष्ट्र वन विभाग] {{कोकण लोकजीवन}} == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Konkan region.jpg|कोकण प्रदेश File:Konkan Landscape.jpg|कोकणातील नैसर्गिक दृश्य File:‘Map of the upper part of India below the Ganges, between the Konkan coast and that of Orissa’ by Rigobert Bonne, 1780.jpg|इ.स. १७८० मधील कोकण प्रदेशाचा ऐतिहासिक नकाशा File:Tea Western Ghats Calvary Mount Idukki Kerala Mar22 R16 05624.jpg|सह्याद्री पर्वतरांग File:Delta Rio Verde.jpg|कोकणातील नदीमुख (खाडी) File:Rice cultivation.jpg|भातशेती File:Mango Orchards.JPG|आंब्याची बाग File:Cashew Plantations in Dodamarg, Sindhudurg, Maharashtra, India.jpg|काजू लागवड File:कोकणातील शेतकरी व बैलजोडी.jpg|कोकणातील पारंपरिक शेती File:Kokan Village India 1.jpg|कोकणातील गाव File:Kokan - Kotluk Village - Part 3 20151220 (23892273782).jpg|कोकणातील ग्रामीण वस्ती File:कोकणातील गावातील आठवडी बाजार.jpg|आठवडी बाजार File:कोकणातील घरावर वाळत घातलेली सुपारी.jpg|सुपारी वाळविण्याची पारंपरिक पद्धत File:श्री काळम्मादेवी मंदिर -2.jpg|श्री काळम्मादेवी मंदिर File:काळम्मादेवी मंदीर.jpg|काळम्मादेवी मंदिर File:देवी काल्ल्मा पाषाण स्वरुपात.jpg|पाषाणरूपातील ग्रामदेवता File:स्वयंभु देव गांगेश्वर देवता.jpg|स्वयंभू देव गांगेश्वर File:खडीकोळवण देव गांगेश्वर ग्राम मंदीर.jpg|देव गांगेश्वर ग्राममंदिर File:कोकणातील गणेशोत्सव.jpg|कोकणातील गणेशोत्सव File:कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन.jpg|गणपती व गौरीपूजन File:कोकणातील शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी.jpg|शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी File:Holika Dahan Bhaindar East in Maharashtra, India 2026.jpg|होलिका दहन File:समुद्रातील होड्या.jpg|कोकणातील पारंपरिक मासेमारी File:मासे विकतांना.jpg|मत्स्यव्यवसाय File:उदगीर वन व जंगल.jpg|कोकणातील वनसंपदा </gallery> == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[नमन (लोककला)]] * [[शिमगा]] * [[गणेशोत्सव]] * [[पश्चिम घाट]] * [[देवराई]] * [[खारफुटी]] * [[मराठी भाषा]] * [[कोकणी भाषा]] * [[रत्‍नागिरी जिल्हा]] * [[सिंधुदुर्ग जिल्हा]] * [[रायगड जिल्हा]] * [[पालघर जिल्हा]] * [[ठाणे जिल्हा]] [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:महाराष्ट्राची संस्कृती]] [[वर्ग:भारतीय संस्कृती]] [[वर्ग:लोकसंस्कृती]] [[वर्ग:महाराष्ट्र]] 4ln7qvi9sc62t5zxq6wnf6rdq9am4i3 2697954 2697941 2026-07-30T15:25:46Z अभय नातू 206 साचा 2697954 wikitext text/x-wiki {{Infobox | above = कोकण संस्कृती | image = [[File:Konkan Landscape.jpg|250px]] | caption = कोकणातील नैसर्गिक भूभाग | header1 = सामान्य माहिती | label2 = प्रदेश | data2 = [[कोकण]] | label3 = देश | data3 = [[भारत]] | label4 = राज्ये | data4 = [[महाराष्ट्र]], [[गोवा]], [[कर्नाटक]] | label5 = प्रमुख भाषा | data5 = [[मराठी भाषा|मराठी]], [[कोकणी भाषा|कोकणी]], [[मालवणी बोली]] | header6 = सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये | label7 = प्रमुख धर्म | data7 = [[हिंदू धर्म]], [[इस्लाम]], [[ख्रिस्ती धर्म]], [[बौद्ध धर्म]] | label8 = प्रमुख सण | data8 = [[गणेशोत्सव]], [[शिमगा]], [[नारळी पौर्णिमा]], [[होळी]] | label9 = प्रमुख लोककला | data9 = [[नमन (लोककला)]], दशावतार (लोकनाट्य), [[शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)]] | label10 = प्रमुख व्यवसाय | data10 = शेती, बागायती, मत्स्यव्यवसाय, काजू व आंबा उत्पादन | label11 = वैशिष्ट्ये | data11 = समुद्रकिनारी संस्कृती, लोकपरंपरा, देवराया, लोकसाहित्य, पारंपरिक वास्तुकला }} {{विकिकरण}} '''कोकण संस्कृती''' ही भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील कोकण प्रदेशात विकसित झालेली ऐतिहासिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक परंपरा आहे. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यान पसरलेल्या या प्रदेशाच्या भौगोलिक रचनेमुळे येथे विशिष्ट जीवनपद्धती, लोकपरंपरा आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचा विकास झाला. प्राचीन काळापासून विविध राजसत्तांचा प्रभाव, समुद्री व्यापार, कृषी, मत्स्यव्यवसाय तसेच स्थानिक समाजजीवन यांच्या परस्परसंवादातून कोकणची स्वतंत्र सांस्कृतिक ओळख घडत गेली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.</ref><ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> कोकण संस्कृतीमध्ये सामाजिक रचना, भावकी, पंचक्रोशी, पारंपरिक जमीन व्यवस्था, धार्मिक श्रद्धा, देवस्थान परंपरा, लोककला, लोकसाहित्य, भाषा, खाद्यसंस्कृती, पारंपरिक वास्तुकला, पोशाख, सण-उत्सव आणि पर्यावरणाशी सुसंगत जीवनपद्धती यांचा समावेश होतो. नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा विवेकपूर्ण वापर, स्थानिक ज्ञानपरंपरा आणि सामुदायिक जीवन ही तिची लक्षणीय वैशिष्ट्ये मानली जातात.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> आधुनिक काळात औद्योगिकीकरण, नागरीकरण, स्थलांतर, पर्यटन आणि तांत्रिक बदलांमुळे कोकणच्या पारंपरिक जीवनशैलीत परिवर्तन झाले असले, तरी अनेक सांस्कृतिक परंपरा आजही स्थानिक समाजात जतन झालेल्या आहेत. त्यामुळे कोकण संस्कृती ही महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वारशातील एक महत्त्वपूर्ण घटक मानली जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == व्युत्पत्ती == '''कोकण''' या नावाच्या उत्पत्तीविषयी विविध मते प्रचलित आहेत. प्राचीन भारतीय साहित्य, पुराणे, ताम्रपट, शिलालेख तसेच इतिहास संशोधकांच्या लिखाणात या प्रदेशाचा उल्लेख '''अपरांत''', '''अपरान्तक''', '''कोकण''', '''कोंकण''' आणि '''कोंकणदेश''' अशा विविध नावांनी आढळतो.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> काही संशोधकांच्या मते 'कोकण' हा शब्द संस्कृतमधील ''कोण'' (कोपरा) या संकल्पनेशी संबंधित असून, सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यानच्या अरुंद किनारी प्रदेशासाठी हा शब्द रूढ झाला असावा.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> दुसऱ्या मतानुसार प्राचीन '''अपरांत''' (Aparānta) हा शब्द पश्चिमेकडील सीमाभाग किंवा समुद्रकिनारी प्रदेश दर्शविण्यासाठी वापरला जात असे. कालांतराने या प्रदेशाची राजकीय, भौगोलिक आणि सांस्कृतिक ओळख विकसित होत गेली आणि 'कोकण' हे नाव अधिक प्रचलित झाले.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> मौर्यकालीन सम्राट अशोकाच्या शिलालेखांमध्ये तसेच पुढील सातवाहन, शिलाहार, चालुक्य, यादव आणि इतर राजवंशांच्या अभिलेखांमध्ये पश्चिम किनारपट्टीच्या या प्रदेशाचा उल्लेख विविध नावांनी आढळतो. यावरून 'कोकण' ही संज्ञा दीर्घ ऐतिहासिक प्रक्रियेत विकसित झाल्याचे मानले जाते.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> मराठी, संस्कृत, प्राकृत आणि फारशी साहित्यातही 'कोकण' व 'कोंकण' या दोन्ही रूपांचा वापर आढळतो. आधुनिक काळात 'कोकण' हे नाव महाराष्ट्र, गोवा तसेच कर्नाटकाच्या उत्तरेकडील किनारी प्रदेशाशी संबंधित सांस्कृतिक व भौगोलिक प्रदेशासाठी सर्वसाधारणपणे स्वीकारले गेले आहे.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == भौगोलिक पार्श्वभूमी == कोकण हा भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यान पसरलेला नैसर्गिक किनारी प्रदेश आहे. महाराष्ट्रातील पालघर, मुंबई उपनगर, मुंबई शहर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग हे जिल्हे कोकण विभागात समाविष्ट होतात; तर व्यापक भौगोलिक संकल्पनेनुसार गोवा तसेच कर्नाटकाच्या उत्तर किनारपट्टीचाही समावेश कोकण प्रदेशात केला जातो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, कोकण विभाग.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> सह्याद्री पर्वतरांग, असंख्य नद्या, खाड्या, समुद्रकिनारे, खारफुटीची जंगले आणि दाट अरण्ये ही कोकण प्रदेशाची प्रमुख भौगोलिक वैशिष्ट्ये आहेत. वशिष्ठी, सावित्री, शास्त्री, जगबुडी, वैनगंगा नव्हे तर उल्हास, वैतरणा, कुंडलिका, काळ, तेरेखोल आणि इतर अनेक नद्या पश्चिमेकडे वाहत जाऊन अरबी समुद्राला मिळतात. या नद्यांमुळे सुपीक गाळयुक्त खोरे आणि विस्तृत खाड्यांची निर्मिती झाली आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणात उष्ण व दमट हवामान असून नैर्ऋत्य मान्सूनमुळे मोठ्या प्रमाणावर पर्जन्यवृष्टी होते. मुसळधार पावसामुळे येथील वनसंपदा, जैवविविधता आणि कृषी व्यवस्था समृद्ध झाली आहे. भात, नारळ, सुपारी, आंबा, काजू, फणस आणि विविध मसाल्यांची लागवड येथील हवामानाशी सुसंगतपणे विकसित झाली आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणच्या किनारी भूभागामुळे प्राचीन काळापासून समुद्री व्यापार, बंदरांची उभारणी आणि सागरी दळणवळणाला चालना मिळाली. चौल, दाभोळ, राजापूर, विजयदुर्ग, मालवण, वसई आणि इतर बंदरे विविध कालखंडांत व्यापारी आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाणीची केंद्रे म्हणून विकसित झाली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> या प्रदेशातील भौगोलिक परिस्थितीचा स्थानिक समाजाच्या वास्तुरचनेवर, ग्रामरचनेवर, कृषीपद्धतीवर, मत्स्यव्यवसायावर, खाद्यसंस्कृतीवर, लोककला आणि धार्मिक परंपरांवर दीर्घकालीन प्रभाव पडला आहे. त्यामुळे कोकणची संस्कृती समजून घेण्यासाठी तिची भौगोलिक पार्श्वभूमी हा मूलभूत घटक मानला जातो.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == इतिहास == कोकण प्रदेशाचा इतिहास प्रागैतिहासिक काळापासून सुरू होतो. पुरातत्त्वीय अवशेष, गुहा, शिलालेख, ताम्रपट आणि प्राचीन साहित्य यांच्या आधारे या प्रदेशात प्राचीन काळापासून मानवी वस्ती अस्तित्वात असल्याचे दिसून येते.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> वैदिकोत्तर आणि प्राचीन भारतीय साहित्यात कोकण प्रदेशाचा उल्लेख '''अपरांत''' किंवा '''अपरान्तक''' या नावाने आढळतो. बौद्ध साहित्य तसेच सम्राट अशोकाच्या शिलालेखांमध्ये अपरांत प्रदेशाचा उल्लेख असून, मौर्य साम्राज्याच्या काळात या प्रदेशाचा प्रशासकीय आणि व्यापारी विकास झाला. याच काळात बौद्ध धर्माचा प्रसार झाल्याचे पुरावे कान्हेरी, कार्ले, भाजे, बेडसे आणि इतर शैलगृहांमधून उपलब्ध होतात.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> मौर्योत्तर काळात सातवाहनांनी कोकणातील व्यापारी मार्ग आणि बंदरांचा विकास केला. त्यानंतर पश्चिम क्षत्रप, अभिर, त्रैकूटक, चालुक्य, राष्ट्रकूट, शिलाहार आणि यादव या राजवंशांनी विविध कालखंडांत कोकणावर राज्य केले. विशेषतः शिलाहार राजवटीत अनेक देवळे, बंदरे, किल्ले आणि नगरांचा विकास झाला, ज्यामुळे कोकणच्या सांस्कृतिक आणि आर्थिक जीवनाला चालना मिळाली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> मध्ययुगात बहामनी, विजयनगर, आदिलशाही, निजामशाही आणि गुजरात सुलतानत यांच्यात कोकणवरील नियंत्रणासाठी संघर्ष झाला. इ.स. १६व्या शतकात पोर्तुगीजांनी वसई, चौल, गोवा आणि किनारपट्टीवरील इतर भागांत आपला प्रभाव वाढविला. या काळात समुद्री व्यापार, ख्रिस्ती मिशनरी कार्य आणि युरोपीय स्थापत्यशैलीचा काही भागांवर प्रभाव पडला.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> १७व्या शतकात छत्रपती शिवाजी महाराजांनी कोकणातील अनेक किल्ले आणि बंदरे आपल्या स्वराज्यात समाविष्ट केली. विजयदुर्ग, सिंधुदुर्ग, सुवर्णदुर्ग, कुलाबा आणि इतर सागरी किल्ल्यांच्या माध्यमातून मराठा आरमाराची उभारणी झाली. सरखेल कान्होजी आंग्रे यांच्या नेतृत्वाखाली मराठा आरमाराने पश्चिम किनारपट्टीवरील सागरी सामर्थ्य अधिक बळकट केले.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> इ.स. १८१८ नंतर कोकण प्रदेश ब्रिटिशांच्या अधिपत्याखाली आला. ब्रिटिश काळात प्रशासकीय पुनर्रचना, महसूल व्यवस्था, रस्ते, बंदरे, रेल्वे आणि शिक्षणसंस्थांचा विकास झाला. याच काळात सामाजिक सुधारणा, आधुनिक शिक्षण आणि मुद्रणसंस्कृतीचा प्रसार होऊन कोकणातील समाजजीवनात लक्षणीय बदल घडून आले.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> स्वातंत्र्यानंतर महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेनंतर कोकण प्रदेशात औद्योगिकीकरण, मत्स्यव्यवसाय, फळबागा, पर्यटन, दळणवळण आणि शिक्षण क्षेत्रात मोठी प्रगती झाली. त्याचबरोबर स्थानिक लोकांनी लोककला, लोकपरंपरा, धार्मिक उत्सव आणि सांस्कृतिक वारसा जतन करण्याचे प्रयत्न सुरू ठेवले. त्यामुळे प्राचीन वारसा आणि आधुनिक परिवर्तन यांचा समन्वय असलेली कोकण संस्कृती आजही महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक ओळखीचा महत्त्वपूर्ण भाग मानली जाते.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> == सामाजिक रचना == {{मुख्य|भावकी|पंचक्रोशी}} कोकणातील सामाजिक रचना ही भौगोलिक परिस्थिती, कृषीप्रधान अर्थव्यवस्था, ग्रामव्यवस्था आणि परस्परावलंबी जीवनपद्धती यांच्या आधारे विकसित झाली. गाव हे सामाजिक संघटनेचे मूलभूत केंद्र असून त्याभोवती कुटुंब, नातेसंबंध, भावकी, पंचक्रोशी, देवस्थान संस्था आणि विविध पारंपरिक व्यवसाय यांवर आधारित समाजजीवन आकाराला आले.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील संयुक्त कुटुंबपद्धतीमुळे परस्पर सहकार्य, सामायिक मालमत्ता, कृषीकार्य आणि सामाजिक जबाबदाऱ्या सामूहिक स्वरूपात पार पाडल्या जात. विवाह, जन्म, मृत्यू, धार्मिक विधी, सण-उत्सव आणि ग्रामकार्य यांमध्ये कुटुंब व नातेसंबंधांना महत्त्वाचे स्थान होते.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> '''भावकी''' ही समान पूर्वजांपासून निर्माण झालेल्या कुटुंबसमूहाची सामाजिक संस्था मानली जात होती. कौटुंबिक वादांचे निवारण, सामाजिक नियमांचे पालन, धार्मिक विधींचे आयोजन आणि परस्पर सहकार्य यांमध्ये भावकीची भूमिका महत्त्वाची होती. अनेक गावांमध्ये भावकी ही सामाजिक एकात्मतेचे प्रभावी माध्यम म्हणून कार्यरत होती.<ref>''भावकी''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> '''पंचक्रोशी''' ही परस्पर संबंध असलेल्या गावांची सामाजिक, धार्मिक आणि सांस्कृतिक संघटना होती. यात्रांचे आयोजन, देवस्थानांचे व्यवस्थापन, सामूहिक निर्णय, नैसर्गिक आपत्तीच्या काळातील सहकार्य आणि सामाजिक प्रश्नांचे निवारण यासाठी पंचक्रोशी व्यवस्था कार्यरत होती.<ref>''पंचक्रोशी''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील ग्रामव्यवस्थेमध्ये पाटील, कुलकर्णी, जोशी, गुरव, सुतार, लोहार, कुंभार, न्हावी, परीट आणि इतर पारंपरिक व्यवसाय करणाऱ्या समाजघटकांनी परस्परावलंबी ग्रामीण अर्थव्यवस्था निर्माण केली होती. बलुतेदारी व अलुतेदारी व्यवस्थेमुळे गावातील विविध सेवा आणि उत्पादनव्यवस्था दीर्घकाळ टिकून राहिली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> धर्म, जात, व्यवसाय आणि स्थानिक परंपरा यांचा सामाजिक जीवनावर प्रभाव असला तरी, समुद्रकिनारी व्यापार, स्थलांतर आणि विविध समाजघटकांच्या सहवासामुळे कोकणात सांस्कृतिक देवाणघेवाणही मोठ्या प्रमाणावर झाली. त्यामुळे स्थानिक परंपरा आणि बाह्य प्रभाव यांचा समन्वय असलेली सामाजिक रचना विकसित झाली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> आधुनिक काळात शिक्षण, औद्योगिकीकरण, नागरीकरण आणि स्थलांतर यांमुळे कोकणातील पारंपरिक सामाजिक रचनेत बदल झाले. संयुक्त कुटुंबपद्धतीचे प्रमाण कमी झाले असले, तरी भावकी, ग्रामदेवता, देवस्थान, जत्रा आणि स्थानिक सांस्कृतिक संस्था यांच्या माध्यमातून सामाजिक ऐक्याची परंपरा अनेक भागांत आजही कायम आहे.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == पारंपरिक जमीन व्यवस्था == {{मुख्य|कोकणातील सामुदायिक जमीन व्यवस्था}} कोकणातील पारंपरिक जमीन व्यवस्था ही भौगोलिक परिस्थिती, कृषीप्रधान जीवनपद्धती आणि सामुदायिक सामाजिक रचनेशी निगडित होती. सह्याद्रीच्या उतारावरील डोंगराळ भूभाग, किनारी खाड्या, नदीखोरे आणि मुसळधार पर्जन्यमान यांमुळे येथे इतर प्रदेशांपेक्षा वेगळी जमीनधारणा आणि शेतीव्यवस्था विकसित झाली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणातील अनेक गावांमध्ये जमीन ही केवळ वैयक्तिक मालमत्ता म्हणून नव्हे, तर सामुदायिक हिताशी संबंधित संसाधन म्हणूनही पाहिली जात असे. शेतीयोग्य जमीन, चराऊ क्षेत्रे, डोंगरउतार, वनक्षेत्र, पाणवठे आणि इतर नैसर्गिक साधनसंपत्तीच्या वापरासाठी स्थानिक प्रथा, ग्रामसभा आणि पारंपरिक नियम अस्तित्वात होते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> ऐतिहासिक काळात गावकी, वतन व्यवस्था, इनाम, देवस्थानांची जमीन आणि सामुदायिक वापरातील क्षेत्रे यांमुळे जमीनधारणेचे विविध प्रकार अस्तित्वात होते. स्थानिक परिस्थितीनुसार त्यांच्या स्वरूपात बदल होत गेले आणि विविध राजवटींमध्ये महसूल व्यवस्थेनुसार त्यांचे नियमन करण्यात आले.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> ग्रामसमाजाच्या सामूहिक हितासाठी काही जमीन देवस्थान, सार्वजनिक उपयोग किंवा सामुदायिक उपक्रमांसाठी राखून ठेवण्याची परंपरा अनेक भागांत आढळते. जलसंधारण, पाणवठ्यांचे संरक्षण, सामूहिक चराई, ग्राममार्ग आणि उत्सवांशी संबंधित जागांचा वापर स्थानिक रूढी व ग्रामसंस्थांच्या माध्यमातून नियंत्रित केला जात असे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> ब्रिटिश काळात महसूल सर्वेक्षण, जमीन मोजणी आणि नवीन कायदेशीर व्यवस्थेमुळे पारंपरिक जमीनधारणेच्या अनेक पद्धतींमध्ये बदल झाले. स्वातंत्र्यानंतर जमीनसुधारणा कायदे, कुळ कायदे, महसूल प्रशासन आणि आधुनिक विकास प्रक्रियेमुळे पारंपरिक व्यवस्थेचे स्वरूप आणखी बदलले; तथापि काही भागांत तिचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक अवशेष आजही दिसून येतात.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणातील पारंपरिक जमीन व्यवस्था ही केवळ कृषी उत्पादनाशी संबंधित नसून स्थानिक समाजरचना, पर्यावरणीय संसाधनांचे व्यवस्थापन आणि सामुदायिक जीवनपद्धतीचा महत्त्वपूर्ण घटक मानली जाते.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> == कृषी संस्कृती == कोकणातील कृषी संस्कृती ही येथील भौगोलिक परिस्थिती, मुसळधार पर्जन्यमान, सुपीक नदीखोरे आणि स्थानिक पारंपरिक ज्ञान यांच्या आधारे विकसित झाली. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यानच्या प्रदेशात नैसर्गिक परिस्थितीनुसार विविध प्रकारच्या शेतीपद्धती विकसित झाल्या असून, कृषी हा स्थानिक अर्थव्यवस्था आणि समाजजीवनाचा प्रमुख आधार राहिला आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> भात हे कोकणातील प्रमुख अन्नधान्य पीक असून, मान्सूनवर आधारित भातशेती ही येथील कृषी संस्कृतीचे मुख्य वैशिष्ट्य मानली जाते. नदीखोरे, खोरी आणि सपाट जमिनींमध्ये भाताची लागवड केली जाते; तर डोंगरउतारांवर स्थानिक परिस्थितीनुसार इतर पिके घेतली जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील बागायती शेतीलाही विशेष महत्त्व आहे. आंबा, काजू, नारळ, सुपारी, फणस, कोकम, मिरी आणि विविध फळझाडांच्या लागवडीमुळे येथील कृषी अर्थव्यवस्थेला विशेष स्वरूप प्राप्त झाले आहे. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील हापूस आंब्याने राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर ओळख मिळवली आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> कृषीशी संबंधित अनेक लोकपरंपरा, श्रद्धा आणि सण कोकणात प्रचलित आहेत. पेरणी, लावणी, कापणी, नवधान्यपूजन, ग्रामदेवतांची पूजा आणि शेताशी निगडित धार्मिक विधी यांमधून कृषी आणि सांस्कृतिक जीवन यांचा घनिष्ठ संबंध दिसून येतो.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> परंपरागत शेतीमध्ये स्थानिक बियाणे, सेंद्रिय खतांचा वापर, पाण्याचे संवर्धन आणि नैसर्गिक संसाधनांशी सुसंगत शेतीपद्धती यांना महत्त्व होते. स्थानिक हवामानाशी जुळवून घेतलेल्या या पद्धतींमुळे कृषी उत्पादनाबरोबरच पर्यावरणीय संतुलन राखण्यास मदत झाली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून आधुनिक कृषितंत्रज्ञान, सुधारित बियाणे, सिंचन, फळबागांचा विस्तार आणि व्यापारी शेती यांमुळे कोकणातील कृषी व्यवस्थेत बदल झाले. त्याचबरोबर ग्रामीण भागातून शहरांकडे स्थलांतर, मजुरांची कमतरता आणि हवामानातील बदल यांमुळे पारंपरिक कृषी व्यवस्थेपुढे नवीन आव्हाने निर्माण झाली आहेत.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील कृषी संस्कृती ही केवळ अन्नउत्पादनापुरती मर्यादित नसून, ती स्थानिक लोकजीवन, खाद्यसंस्कृती, सण-उत्सव, लोकपरंपरा आणि पर्यावरणाशी सुसंगत जीवनपद्धतीचा अविभाज्य भाग मानली जाते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> == पशुपालन == {{मुख्य|कोकणातील पारंपरिक जनावरांचे गोठे}} कोकणातील पशुपालन हे पारंपरिक कृषी व्यवस्थेचा अविभाज्य घटक राहिले आहे. भातशेती, फळबागा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला पूरक म्हणून गायी, बैल, म्हशी, शेळ्या, मेंढ्या आणि कुक्कुटपालन यांचा विकास झाला. कृषी कामे, दुग्धउत्पादन, शेणखताची निर्मिती आणि वाहतूक यांसाठी जनावरांचा उपयोग होत असल्यामुळे ग्रामीण जीवनात त्यांना महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – Agriculture and Animal Husbandry.</ref> कोकणातील पारंपरिक घरांच्या परिसरात किंवा स्वतंत्र जागेत जनावरांसाठी गोठे उभारले जात. स्थानिक हवामान, मुसळधार पाऊस आणि उपलब्ध नैसर्गिक साधनसंपत्ती लक्षात घेऊन दगड, माती, लाकूड, बांबू, कौल आणि गवत यांचा वापर करून गोठ्यांची बांधणी केली जात असे. गोठ्यांची रचना जनावरांचे संरक्षण, वायुवीजन आणि पावसापासून बचाव यांचा विचार करून केली जात होती.<ref>''कोकणातील पारंपरिक जनावरांचे गोठे''.</ref> देशी गाई, कोकणी म्हैस आणि बैल हे शेतीतील प्रमुख पशुधन मानले जात असे. बैलांचा उपयोग नांगरणी, मळणी आणि वाहतुकीसाठी केला जात असे, तर गायी व म्हशींपासून दूध, दही, ताक आणि तूप यांचे उत्पादन होत असे. शेणाचा वापर सेंद्रिय खत, इंधन आणि घरांच्या सारवणासाठीही केला जात असे.<ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, 'पशुपालन'.</ref> कोकणातील पशुपालनाचा स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरांशीही संबंध होता. पोळा, गोवत्स द्वादशी आणि इतर काही स्थानिक उत्सवांमध्ये जनावरांची पूजा करण्याची परंपरा आजही अनेक भागांत आढळते. ग्रामीण समाजात पशुधन हे केवळ आर्थिक साधन नसून कुटुंबाच्या समृद्धीचे आणि उपजीविकेचे प्रतीक मानले जात असे.<ref>महाराष्ट्र विश्वकोश.</ref> हरितक्रांती, यांत्रिकीकरण, दुग्धव्यवसायातील बदल आणि ग्रामीण भागातून होणारे स्थलांतर यांमुळे पारंपरिक पशुपालनाच्या स्वरूपात बदल झाले. तरीही कोकणातील अनेक गावांमध्ये कृषी आणि पशुपालन यांचे परस्परावलंबी नाते आजही कायम असून, स्थानिक जैवविविधता आणि ग्रामीण जीवनपद्धती टिकविण्यात त्याची महत्त्वपूर्ण भूमिका आहे.<ref>पशुसंवर्धन विभाग, महाराष्ट्र शासन.</ref> == पारंपरिक वास्तुकला == कोकणातील पारंपरिक वास्तुकला ही प्रदेशातील मुसळधार पर्जन्यमान, दमट हवामान, डोंगराळ भूभाग आणि स्थानिक नैसर्गिक साधनसंपत्ती यांशी सुसंगतपणे विकसित झाली. निवासस्थाने, देवळे, गोठे, धान्यकोठारे, विहिरी आणि इतर बांधकामांमध्ये स्थानिक गरजा, पर्यावरण आणि उपलब्ध बांधकाम साहित्य यांचा प्रभाव स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील पारंपरिक घरे प्रामुख्याने जांभा दगड, स्थानिक दगड, माती, लाकूड, बांबू, चुन्याचा गिलावा आणि कौल यांच्या साहाय्याने बांधली जात. अतिवृष्टीमुळे घरांना उतार असलेली कौलारू छपरे, लांब कडा आणि पावसाचे पाणी सहज वाहून जाण्याची व्यवस्था केली जाई. घरांभोवती पावसाच्या पाण्याचा निचरा करण्यासाठी विशेष रचना आढळते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> पारंपरिक कोकणी घरामध्ये ओटी, पडवी, माजघर, देवघर, स्वयंपाकघर, धान्य साठविण्याची जागा आणि मागील अंगण अशी कार्यानुसार विभागणी केलेली असे. अनेक घरांच्या मागील बाजूस जनावरांसाठी गोठा, शेतीची अवजारे ठेवण्याची जागा तसेच गवत व सरपण साठविण्याची सोय केली जात असे. ग्रामीण घररचनेत निवास, शेती आणि पशुपालन यांचा परस्परसंबंध स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, रत्नागिरी जिल्हा – Houses.</ref> किनारी भागात नारळ, सुपारी आणि इतर वृक्षांपासून मिळणाऱ्या लाकडाचा वापर बांधकामासाठी केला जाई; तर डोंगराळ भागात जांभा दगड आणि स्थानिक दगडांचा अधिक वापर होत असे. स्थानिक हवामानाशी सुसंगत अशी ही वास्तुशैली घरातील तापमान नियंत्रित ठेवण्यास तसेच पावसापासून संरक्षण करण्यास उपयुक्त ठरत होती.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> धार्मिक वास्तूंमध्ये ग्रामदेवतेची मंदिरे, दीपमाळ, तुळशीवृंदावन, देवऱ्या, तसेच काही भागांत पोर्तुगीज प्रभावाखाली विकसित झालेल्या चर्च आणि वाड्यांची वास्तुरचना आढळते. विशेषतः उत्तर कोकणात पोर्तुगीजकालीन वाडे, कमानी, बाल्कनी आणि शिंपल्यांच्या तावदानांचा वापर झाल्याचे उल्लेख उपलब्ध आहेत. आधुनिक काळात सिमेंट, काँक्रीट आणि नवीन बांधकाम तंत्रज्ञानाचा वापर वाढल्यामुळे पारंपरिक कोकणी घरांच्या बांधकामात लक्षणीय बदल झाले आहेत. तरीही रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड आणि इतर भागांतील अनेक गावे आजही पारंपरिक कोकणी वास्तुकलेचे वैशिष्ट्यपूर्ण स्वरूप जतन करून आहेत. या वास्तुशैलीत स्थानिक पर्यावरणाशी सुसंगत बांधकाम तंत्र, नैसर्गिक वायुवीजन आणि स्थानिक संसाधनांचा समतोल वापर ही वैशिष्ट्ये आजही अभ्यासाचा विषय मानली जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == धार्मिक जीवन == कोकणातील धार्मिक जीवन हे वैदिक, पौराणिक, लोकधार्मिक आणि निसर्गपूजक परंपरांच्या समन्वयातून विकसित झाले आहे. सह्याद्री पर्वतरांग, समुद्रकिनारा, नद्या, देवराया आणि ग्रामजीवन यांशी निगडित श्रद्धांमुळे कोकणातील धार्मिक परंपरांना महाराष्ट्रातील इतर प्रदेशांपेक्षा वेगळे स्वरूप प्राप्त झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Religion''.</ref><ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> कोकणातील प्रत्येक गावाची सामाजिक आणि धार्मिक ओळख प्रामुख्याने '''ग्रामदेवता''' या संकल्पनेभोवती विकसित झालेली दिसून येते. ग्रामदेवतेला गावाची संरक्षक देवता मानले जाते. वार्षिक जत्रा, पालखी, नवसपूर्ती, होम, महाप्रसाद आणि सामुदायिक पूजा या धार्मिक उपक्रमांमध्ये संपूर्ण गावाचा सहभाग असतो. ग्रामदेवतेच्या देवस्थानाचे व्यवस्थापन अनेक ठिकाणी पारंपरिक ग्रामसंस्था किंवा स्थानिक विश्वस्तांकडे असते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – Ratnagiri District.</ref> कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये '''कुलदेवता''' आणि '''कुलदेवी''' यांची उपासना ही कौटुंबिक परंपरेचा महत्त्वाचा भाग आहे. विवाह, मुंज, नामकरण, गृहप्रवेश आणि इतर धार्मिक संस्कारांच्या वेळी कुलदैवताचे दर्शन घेण्याची प्रथा आजही मोठ्या प्रमाणावर प्रचलित आहे. मंगेश, शांतादुर्गा, महालक्ष्मी, भगवती, रवळनाथ, वेतोबा, भैरवनाथ, गणपती, परशुराम आणि इतर अनेक देवतांची उपासना कोकणातील विविध समाजघटकांमध्ये आढळते.<ref>''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, "कुलदैवत".</ref> निसर्गपूजा ही कोकणच्या धार्मिक जीवनातील एक वैशिष्ट्यपूर्ण परंपरा मानली जाते. अनेक गावांमध्ये '''देवराई''' पवित्र मानली जाते आणि तेथील वृक्षतोड, शिकार किंवा इतर हस्तक्षेप पारंपरिक धार्मिक नियमांमुळे निषिद्ध मानले जातात. या श्रद्धेमुळे अनेक भागांतील जैवविविधता आणि स्थानिक परिसंस्थांचे संरक्षण झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, "देवराई".</ref> कोकणात शैव, वैष्णव, शाक्त, गणपत्य, दत्त, नाथ आणि वारकरी संप्रदायांचा प्रभाव विविध कालखंडांत वाढत गेला. मध्ययुगीन काळात संतपरंपरा आणि भक्ती चळवळीमुळे धार्मिक जीवनात सामाजिक समन्वयाची भावना दृढ झाली. आषाढी व कार्तिकी वारी, दत्तजयंती, महाशिवरात्री, रामनवमी, गणेशोत्सव आणि नवरात्र यांसारखे उत्सव आजही मोठ्या प्रमाणावर साजरे केले जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Religion''.</ref> उत्तर कोकणात पोर्तुगीज सत्तेच्या प्रभावामुळे ख्रिस्ती धर्माचा प्रसार झाला. चर्च, चॅपेल, ख्रिस्ती सण आणि धार्मिक वास्तू यांनी विशेषतः वसई, पालघर आणि गोवा परिसरातील सांस्कृतिक जीवनावर प्रभाव टाकला. किनारपट्टीवरील व्यापारामुळे मुस्लिम समाजाचीही वस्ती निर्माण झाली असून मशिदी, दर्गे आणि उरूस या परंपरा स्थानिक धार्मिक जीवनाचा भाग बनल्या.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> कोकणातील धार्मिक जीवनाचा प्रभाव लोककला, लोकसाहित्य, पारंपरिक संगीत, नृत्य, वास्तुकला, कृषी संस्कृती आणि सामाजिक जीवनावर स्पष्टपणे दिसून येतो. त्यामुळे कोकणातील धर्मपरंपरा या केवळ श्रद्धेच्या अभिव्यक्ती नसून त्या या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक अस्मितेचा आणि सामुदायिक जीवनाचा अविभाज्य भाग मानल्या जातात.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == सण व उत्सव == कोकणातील सण व उत्सव हे धार्मिक श्रद्धा, कृषी संस्कृती, समुद्रकिनारी जीवन, ऋतुचक्र आणि स्थानिक लोकपरंपरा यांच्याशी निगडित आहेत. ग्रामदेवता, कुलदैवत, निसर्गपूजा आणि कृषीप्रधान जीवनपद्धती यांच्या प्रभावामुळे कोकणातील अनेक उत्सवांना वैशिष्ट्यपूर्ण स्वरूप प्राप्त झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Religion''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> गणेशोत्सव हा कोकणातील सर्वाधिक महत्त्वाचा सण मानला जातो. घरगुती गणपती, गौरीपूजन, आरत्या, पारंपरिक नैवेद्य आणि विसर्जन या प्रथा ग्रामीण व शहरी भागात मोठ्या प्रमाणावर पाळल्या जातात. कोकणातील अनेक कुटुंबे या काळात आपल्या मूळ गावी एकत्र येण्याची परंपरा आजही जपतात.<ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, "गणेशोत्सव".</ref> शिमगा (होळी) हा कोकणातील पारंपरिक लोकउत्सव असून त्यामध्ये होलिका दहन, धुळवड, पालख्या, ग्रामपरिक्रमा आणि विविध लोककलांचे सादरीकरण केले जाते. अनेक भागांत नमन, दशावतार आणि इतर लोककलांचे आयोजन शिमग्याच्या उत्सवाशी निगडित असते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> कृषी संस्कृतीशी संबंधित काही स्थानिक धार्मिक परंपरा कोकणात आजही जतन झालेल्या आहेत. {{मुख्य|मिरागाची राखण}} मृग नक्षत्रात पावसाची सुरुवात झाल्यानंतर येणाऱ्या अमावास्येला अनेक गावांतील शेतकरी आपल्या शेतात प्रतीकात्मक राखणदाराचे पूजन करतात. या विधीमध्ये शेतकरी कुटुंबातील सर्व सदस्य सहभागी होतात. भरघोस पीक यावे, शेतीचे रोगराई, कीड, वन्यप्राणी आणि नैसर्गिक संकटांपासून संरक्षण व्हावे, तसेच संपूर्ण वर्षभर शेतीची समृद्धी टिकून राहावी, या भावनेतून हा कृषीधार्मिक विधी केला जातो. पारंपरिक कोकणात शेती हेच बहुसंख्य कुटुंबांचे प्रमुख उपजीविकेचे साधन असल्यामुळे या परंपरेला सामाजिक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.<ref>''मिरागाची राखण''.</ref> नवरात्रोत्सव, रामनवमी, महाशिवरात्री, दत्तजयंती, गोकुळाष्टमी, त्रिपुरी पौर्णिमा आणि ग्रामदेवतांच्या वार्षिक जत्रा हे कोकणातील प्रमुख धार्मिक उत्सव आहेत. या उत्सवांमध्ये पालखी, कीर्तन, भजन, महाप्रसाद, पारंपरिक बाजार आणि विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> उत्तर कोकणात ख्रिस्ती समाजात नाताळ, इस्टर आणि चर्च जत्रा, तर मुस्लिम समाजात ईद, बकरीद, मोहरम आणि उरूस हे उत्सव पारंपरिक पद्धतीने साजरे केले जातात. विविध धार्मिक समुदायांतील परस्पर सहभाग ही कोकणातील सामाजिक जीवनाची एक उल्लेखनीय वैशिष्ट्ये मानली जातात.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> कोकणातील सण व उत्सव हे केवळ धार्मिक विधी नसून लोककला, लोकसाहित्य, कृषी, खाद्यसंस्कृती, पारंपरिक पोशाख आणि सामुदायिक जीवन यांचे जतन व संवर्धन करणारे सांस्कृतिक माध्यम मानले जातात.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == लोककला == कोकणातील लोककला ही धार्मिक श्रद्धा, ग्रामसंस्कृती, कृषी जीवन, सागरी परंपरा आणि लोकविश्वास यांच्या संगमातून विकसित झाली आहे. ग्रामदेवतांच्या जत्रा, शिमगा, गणेशोत्सव, गोकुळाष्टमी, नवरात्र तसेच विविध धार्मिक आणि सामाजिक समारंभांमध्ये या लोककलांचे सादरीकरण केले जाते. लोककला ही केवळ मनोरंजनाचे साधन नसून धार्मिक प्रबोधन, लोकशिक्षण, सामुदायिक ऐक्य आणि सांस्कृतिक वारसा जतन करणारे प्रभावी माध्यम मानले जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, ''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter VIII – Art and Culture.</ref> कोकणातील प्रमुख लोककलांमध्ये नमन, दशावतार, शक्तीवाले–तुरेवाले, टिपरी, चित्रकथी, कळसूत्री बाहुल्या, रापण, संकासूर आणि बाळ्या नृत्य यांचा समावेश होतो. या कलांमध्ये संगीत, नृत्य, अभिनय, चित्रकला, कथाकथन आणि लोकश्रद्धा यांचा समन्वय आढळतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> === नमन === {{मुख्य|नमन (लोककला)}} नमन ही कोकणातील भक्तिपर लोकनाट्य परंपरा असून तिचे सादरीकरण मुख्यतः ग्रामजत्रा, शिमगा आणि धार्मिक उत्सवांमध्ये केले जाते. गायन, संवाद, अभिनय, विनोद आणि पौराणिक कथांचे सादरीकरण ही तिची प्रमुख वैशिष्ट्ये आहेत. === दशावतार === दशावतार हे कोकणातील सर्वाधिक प्रसिद्ध लोकनाट्य मानले जाते. भगवान विष्णूच्या दहा अवतारांवरील कथानकांवर आधारित या लोकनाट्यात संगीत, रंगभूषा, मुखवटे, उत्स्फूर्त संवाद आणि नृत्य यांचा संगम दिसून येतो. सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यांमध्ये ही परंपरा विशेषतः विकसित झाली आहे.<ref>रत्नागिरी जिल्हा गॅझेटिअर – Entertainments.</ref> === शक्तीवाले–तुरेवाले === {{मुख्य|शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)}} शक्तीवाले–तुरेवाले ही शक्ती उपासनेशी संबंधित धार्मिक लोककला आहे. देवीच्या जत्रा, ग्रामदेवता उत्सव आणि पारंपरिक धार्मिक विधींमध्ये तिचे सादरीकरण केले जाते. === टिपरी === {{मुख्य|कोकणातील टिपरी परंपरा}} टिपरी हा लाकडी काठ्यांच्या साहाय्याने सादर केला जाणारा पारंपरिक समूहनृत्य प्रकार आहे. गोकुळाष्टमी आणि इतर उत्सवांमध्ये तो विशेषतः सादर केला जातो. काही भागांत गोफ नृत्याचीही परंपरा याचबरोबर आढळते.<ref>रत्नागिरी जिल्हा गॅझेटिअर – Tipri and Goph.</ref> === चित्रकथी === {{मुख्य|चित्रकथी}} चित्रकथी ही कोकणातील विशेषतः सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पिंगुळी गावाशी संबंधित चित्रकला आणि कथाकथन यांचा संगम असलेली लोककला आहे. 'चित्र' आणि 'कथा' या दोन घटकांच्या संयोगातून विकसित झालेल्या या परंपरेत कलाकार रामायण, महाभारत, पुराणकथा आणि स्थानिक आख्यायिका हाताने रंगविलेल्या चित्रांच्या साहाय्याने संगीत व निवेदनासह सादर करतात. ही परंपरा अनेक पिढ्यांपासून चालत आलेली असून पिंगुळी हे तिचे प्रमुख केंद्र मानले जाते. चित्रकथी परंपरेचा संबंध पारंपरिक कथाकथन आणि दृश्यकलेशी असून ती महाराष्ट्राच्या महत्त्वाच्या लोककलांपैकी एक मानली जाते.<ref>''Chitrakathi Painting'', Development Commissioner (Handicrafts), Government of India.</ref><ref>''Chitrakathi Tradition of Pinguli'', Directorate of Government Printing and Stationery, Maharashtra State, 1979.</ref> === कळसूत्री बाहुल्या === {{मुख्य|कळसूत्री बाहुल्या}} कळसूत्री बाहुल्या ही दोऱ्यांच्या साहाय्याने नियंत्रित केल्या जाणाऱ्या पारंपरिक कठपुतळी कलेची कोकणी परंपरा आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पिंगुळी परिसरातील कलाकारांनी ही कला अनेक पिढ्यांपासून जतन केली आहे. रामायण, महाभारत आणि इतर पौराणिक कथांचे सादरीकरण लाकडी बाहुल्या, संगीत, संवाद आणि कथाकथन यांच्या माध्यमातून केले जाते. चित्रकथी आणि कळसूत्री बाहुल्या या दोन्ही परंपरा एकाच सांस्कृतिक परंपरेचा भाग मानल्या जातात आणि त्यांचे जतन करणाऱ्या कलाकारांनी महाराष्ट्राच्या लोकवारशाचे संवर्धन करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे.<ref>World Encyclopedia of Puppetry Arts – India (Maharashtra).</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – Art and Culture.</ref> === रापण === {{मुख्य|रापण}} रापण ही कोकणातील सामूहिक मासेमारीची परंपरा असून ती सागरी जीवनाशी निगडित लोकसंस्कृतीचे प्रतीक मानली जाते. मोठे जाळे सामूहिकरीत्या किनाऱ्यावर ओढताना श्रमगीते, परस्पर सहकार्य आणि पारंपरिक कार्यपद्धती यांचा संगम दिसून येतो. === संकासूर === {{मुख्य|संकासूर}} संकासूर हा शिमगा उत्सवाशी संबंधित लोकनाट्य प्रकार आहे. यात पौराणिक कथानके, विनोदी संवाद, सामाजिक भाष्य आणि पारंपरिक वेशभूषेचा समावेश असतो. === बाळ्या नृत्य === बाळ्या नृत्य हा कोकणातील काही भागांत प्रचलित असलेला पारंपरिक लोकनृत्य प्रकार आहे. ग्रामजत्रा, धार्मिक उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रमांमध्ये त्याचे सादरीकरण केले जाते. कोकणातील लोककला ही या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक ओळखीचा अविभाज्य भाग आहे. शासकीय सांस्कृतिक संस्था, संशोधक, संग्रहालये आणि स्थानिक कलाकार यांच्या प्रयत्नांमुळे या लोककलांचे दस्तऐवजीकरण, संशोधन आणि संवर्धन सुरू असून पिंगुळी येथील चित्रकथी आणि कळसूत्री बाहुल्या परंपरा या संवर्धनाच्या दृष्टीने विशेष महत्त्वाच्या मानल्या जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> === ठाकर आदिवासी कला आंगण === {{मुख्य|ठाकर आदिवासी कला आंगण}} सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पिंगुळी येथे असलेले '''ठाकर आदिवासी कला आंगण''' हे चित्रकथी, कळसूत्री बाहुल्या, चामड्याच्या छाया बाहुल्या, पांगुळ बैल आणि इतर पारंपरिक लोककलांच्या संवर्धनासाठी कार्य करणारे महत्त्वाचे सांस्कृतिक केंद्र आहे. येथे पारंपरिक चित्रे, बाहुल्या, रंगमंच साहित्य, वाद्ये आणि लोककलांशी संबंधित वस्तूंचे संग्रहालय असून कलाकार प्रशिक्षण, संशोधन, प्रात्यक्षिके आणि कार्यशाळांचे आयोजन केले जाते. त्यामुळे हे केंद्र कोकणातील लोककला संवर्धनाचे प्रमुख केंद्र मानले जाते.<ref>Asia InCH – ''Thakar Adivasi Kala Angan''.</ref> == लोकसाहित्य == कोकणातील लोकसाहित्य ही या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक स्मृतीची, लोकपरंपरेची आणि मौखिक ज्ञानपरंपरेची अभिव्यक्ती आहे. पिढ्यान्पिढ्या मौखिक स्वरूपात जतन झालेल्या लोककथा, दंतकथा, आख्यायिका, लोकगीते, ओव्या, उखाणे, म्हणी, कोडी, श्रमगीते, आरत्या, धार्मिक आख्याने आणि लोकविश्वास यांच्या माध्यमातून कोकणातील समाजजीवन, निसर्ग, धर्म, इतिहास, पर्यावरण आणि लोकसंस्कृतीचे दर्शन घडते. लोकसाहित्य हे लिखित इतिहासाच्या पलीकडे जाऊन समाजाच्या सांस्कृतिक स्मृतीचे जतन करणारे महत्त्वाचे माध्यम मानले जाते.<ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32133 |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ |access-date=30 जुलै 2026}}</ref> {{मुख्य|कोकणातील लोककथा}} कोकणातील लोककथांमध्ये ग्रामदेवता, कुलदैवत, देवराई, समुद्र, नद्या, डोंगर, किल्ले, गुहा, प्राचीन मंदिरे, वीरपुरुष, संत, तसेच स्थानिक भूभागाच्या उत्पत्तीविषयीच्या आख्यायिका मोठ्या प्रमाणावर आढळतात. अनेक कथांमध्ये परशुरामाने समुद्र मागे हटवून कोकणभूमी निर्माण केल्याची आख्यायिका, विविध गावांच्या नावांच्या उत्पत्तीच्या कथा, तसेच समुद्रकिनाऱ्यावरील धार्मिक आणि सांस्कृतिक स्थळांशी संबंधित लोकपरंपरा जतन झालेल्या आहेत. या कथांमधून कोकणातील लोकश्रद्धा, नैतिक मूल्ये, सामाजिक संकेत आणि पर्यावरणाशी असलेले नाते प्रतिबिंबित होते.<ref>आजगावकर, सूर्यकांत. ''कोकणातील लोककथा''. स्नेहल प्रकाशन.</ref> {{मुख्य|कोकणातील लोकगीते}} कोकणातील लोकगीतांचा उगम दैनंदिन जीवन, कृषी संस्कृती आणि सागरी जीवनाशी संबंधित आहे. भातलागवड, कापणी, मासेमारी, विवाहसंस्कार, मंगळागौर, गणेशोत्सव, शिमगा, गोकुळाष्टमी आणि इतर सण-उत्सवांच्या निमित्ताने विविध प्रकारची लोकगीते गायली जातात. ओव्या, अंगाईगीते, श्रमगीते, कोळीगीते, आरत्या, गवळणी आणि स्त्रीगीतांमधून श्रमसंस्कृती, निसर्ग, कुटुंबव्यवस्था आणि सामुदायिक जीवनाचे दर्शन घडते.<ref>भागवत, दुर्गा. ''लोकसाहित्याची रूपरेखा''.</ref> {{मुख्य|कोकणातील म्हणी व वाक्प्रचार}} कोकणातील म्हणी, वाक्प्रचार, उखाणे आणि कोडी ही स्थानिक बोलीभाषेची आणि लोकअनुभवाची मौल्यवान परंपरा आहे. पर्जन्य, शेती, समुद्र, व्यापार, कुटुंबव्यवस्था, निसर्ग आणि दैनंदिन व्यवहारांवर आधारित अनेक म्हणी आजही ग्रामीण समाजात प्रचलित आहेत. या म्हणी आणि वाक्प्रचारांतून कोकणातील लोकांचे व्यवहारज्ञान, विनोदबुद्धी, अनुभवसंपन्नता आणि जीवनदृष्टी व्यक्त होते.<ref>मांडे, प्रभाकर. ''लोकसाहित्याचे स्वरूप''.</ref> कोकणातील लोकविश्वासांमध्ये ग्रामदैवतांच्या आख्यायिका, देवराईशी निगडित समजुती, नागपूजा, समुद्राशी संबंधित श्रद्धा, ऋतुचक्र, पर्जन्य, कृषी आणि मासेमारीशी संबंधित पारंपरिक विश्वास यांचा समावेश होतो. या लोकविश्वासांचा संबंध केवळ धार्मिक जीवनाशी नसून पर्यावरण संरक्षण, सामाजिक शिस्त आणि पारंपरिक ज्ञानव्यवस्थेशीही जोडलेला आहे.<ref>आजगावकर, सूर्यकांत. ''कोकणातील लोककथा''.</ref> कोकणातील लोकसाहित्याच्या जतन आणि संशोधनामध्ये दुर्गा भागवत, प्रभाकर मांडे, डॉ. सूर्यकांत आजगावकर यांसह अनेक लोकसाहित्य अभ्यासकांनी महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे. आधुनिक काळात संशोधनग्रंथ, ध्वनिमुद्रण, लोककला महोत्सव, संग्रहालये आणि डिजिटल माध्यमांच्या साहाय्याने या मौखिक परंपरांचे दस्तऐवजीकरण व संवर्धन केले जात आहे. कोकणातील लोकपरंपरांच्या अभ्यासामुळे या प्रदेशाचा सामाजिक, सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक विकास समजून घेण्यास महत्त्वपूर्ण मदत होते.<ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32133 |website=मराठी विश्वकोश |access-date=30 जुलै 2026}}</ref> == भाषा == कोकण हा भाषिकदृष्ट्या अत्यंत वैविध्यपूर्ण प्रदेश मानला जातो. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यान वसलेल्या या प्रदेशात ऐतिहासिक, सामाजिक, व्यापारी आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाणीमुळे अनेक भाषा व बोलीभाषांचा विकास झाला आहे. महाराष्ट्रातील कोकण विभागात प्रमाण मराठीबरोबरच मालवणी, आगरी, कोळी, भंडारी, कुणबी, चित्पावनी, संगमेश्वरी, वाडवळी, ईस्ट इंडियन मराठी, कातकरी आणि ठाकर समाजांच्या बोलीभाषा प्रचलित आहेत. दक्षिण कोकणात मालवणीचा, तर उत्तर कोकणात आगरी, कोळी आणि वाडवळी बोलींचा विशेष प्रभाव आढळतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>मराठी विश्वकोश. "मराठी भाषा".</ref> मराठी ही कोकणातील प्रमुख भाषा असून तिच्या अनेक प्रादेशिक बोली येथे विकसित झाल्या आहेत. या बोलींमध्ये उच्चार, शब्दसंपदा, वाक्यरचना आणि लोकजीवनाशी संबंधित विशेष शब्दप्रयोग आढळतात. भौगोलिक परिस्थिती, व्यवसाय, सामाजिक रचना आणि विविध समाजसमूहांच्या परंपरांमुळे प्रत्येक बोलीने स्वतंत्र भाषिक वैशिष्ट्ये विकसित केली आहेत.<ref>कृ. पा. कुलकर्णी. ''मराठी भाषेचा इतिहास''.</ref> {{मुख्य|मालवणी भाषा}} मालवणी ही दक्षिण कोकणातील प्रमुख बोली असून सिंधुदुर्ग जिल्हा तसेच रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या काही भागांत ती मोठ्या प्रमाणावर बोलली जाते. लोकसाहित्य, दशावतार, नमन, लोकगीते, विनोद आणि नाट्यपरंपरेमुळे मालवणीला स्वतंत्र सांस्कृतिक ओळख प्राप्त झाली आहे. तिच्या शब्दसंपदेवर मराठीबरोबरच कोंकणी आणि पोर्तुगीज भाषेचाही काही प्रमाणात प्रभाव दिसून येतो.<ref>मराठी विश्वकोश. "मालवणी".</ref> {{मुख्य|आगरी बोली}} आगरी समाजाची बोली उत्तर कोकणातील मुंबई, ठाणे, पालघर, रायगड आणि नवी मुंबई परिसरात प्रचलित आहे. शेती, मिठागरे, मासेमारी आणि स्थानिक लोकजीवनाशी संबंधित अनेक पारंपरिक शब्द या बोलीत आढळतात. आगरी लोकगीते, ओव्या आणि लोकनृत्यांमध्ये या बोलीचा प्रभाव विशेषत्वाने दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|वाडवळी बोली}} वाडवळी बोली मुख्यतः पालघर जिल्ह्यातील सोमवंशी क्षत्रिय वाडवळ समाजामध्ये प्रचलित आहे. मराठी, गुजराती आणि पोर्तुगीज संपर्कामुळे या बोलीत अनेक वैशिष्ट्यपूर्ण शब्द आणि भाषिक रूपे विकसित झाली आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|कोळी बोली}} कोळी समाजाच्या विविध उपसमूहांमध्ये प्रचलित असलेल्या कोळी बोलींमध्ये समुद्र, मासेमारी, नौकानयन, हवामान आणि सागरी जीवनाशी संबंधित समृद्ध शब्दसंपदा आढळते. कोळीगीते आणि लोकपरंपरांमधून या बोलींचे सांस्कृतिक महत्त्व अधोरेखित होते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील भाषांवर इतिहासकाळात संस्कृत, प्राकृत, अपभ्रंश, कन्नड, अरबी, फारशी आणि पोर्तुगीज भाषांचा प्रभाव पडला. किनारपट्टीवरील व्यापार, मुस्लिम राजवट, पोर्तुगीज वसाहती आणि युरोपीय संपर्क यांमुळे अनेक परभाषिक शब्द स्थानिक बोलींमध्ये रूढ झाले. विशेषतः खाद्यसंस्कृती, सागरी व्यापार, घरगुती वस्तू, धार्मिक जीवन आणि प्रशासनाशी संबंधित शब्दसंपदेमध्ये हा प्रभाव स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>मराठी विश्वकोश. "मराठी भाषा".</ref><ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> आधुनिक काळात शिक्षण, प्रसारमाध्यमे, शहरीकरण आणि स्थलांतरामुळे प्रमाण मराठीचा वापर वाढला असला तरी कोकणातील पारंपरिक बोलीभाषा लोकसाहित्य, लोककला, धार्मिक परंपरा आणि दैनंदिन व्यवहारांमधून आजही जिवंत आहेत. विविध संशोधन संस्था, विद्यापीठे आणि सांस्कृतिक संघटनांकडून या बोलीभाषांचे दस्तऐवजीकरण, शब्दकोशनिर्मिती आणि संवर्धनाचे कार्य सुरू आहे.<ref>मराठी विश्वकोश. "मराठी भाषा".</ref> == खाद्यसंस्कृती == कोकणातील खाद्यसंस्कृती ही येथील भौगोलिक परिस्थिती, हवामान, कृषी, समुद्रकिनारी जीवन आणि विविध सामाजिक-धार्मिक परंपरांच्या प्रभावातून विकसित झाली आहे. सह्याद्री पर्वतरांग, अरबी समुद्र, विपुल पर्जन्यमान आणि सुपीक जमीन यांमुळे भात, नारळ, काजू, आंबा, फणस, कोकम, सुपारी, मसाले, विविध कडधान्ये तसेच मासे हे येथील आहाराचे प्रमुख घटक बनले आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> {{मुख्य|कोकणातील खाद्यसंस्कृती}} भात हा कोकणातील प्रमुख अन्नघटक असून त्याबरोबर मासे, आमटी, भाजी, लोणची आणि नारळावर आधारित पदार्थांचा समावेश असलेले भोजन सर्वसाधारणपणे आढळते. किनारपट्टीवरील भागात मासेमारी हा प्रमुख व्यवसाय असल्याने सुरमई, बांगडा, पापलेट, रावस, कोळंबी, बोंबील, मांदेली आणि खेकडे यांसारख्या समुद्री खाद्यपदार्थांना विशेष महत्त्व आहे. अंतर्गत भागात भाजीपाला, कडधान्ये आणि दुग्धजन्य पदार्थांचा वापर तुलनेने अधिक प्रमाणात केला जातो.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> {{मुख्य|कोकम}} कोकणातील पाककलेमध्ये नारळाचा विविध प्रकारे उपयोग केला जातो. ओले खोबरे, नारळाचे दूध, खोबरेल तेल आणि भाजलेल्या नारळाचा मसाला हे अनेक पदार्थांचे वैशिष्ट्य आहे. कोकम, चिंच, आंबट फळे, काळा मसाला, हळद, मिरी, धणे, जिरे आणि स्थानिक मसाल्यांच्या वापरामुळे कोकणी खाद्यपदार्थांना वैशिष्ट्यपूर्ण चव प्राप्त होते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> {{मुख्य|मालवणी पाककला}} आंबा, विशेषतः देवगड व रत्‍नागिरी परिसरातील हापूस आंबा, कोकणची जागतिक स्तरावर ओळख निर्माण करणारे कृषी उत्पादन मानले जाते. याशिवाय काजू, फणस, करवंद, जांभूळ, कोकम, आवळा आणि विविध रानफळांचा उपयोग पारंपरिक आहारात तसेच लोणची, सरबते, जॅम, मसाले आणि इतर प्रक्रिया उद्योगांमध्ये केला जातो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|कोळी खाद्यसंस्कृती}} सण-उत्सव आणि धार्मिक परंपरांनुसारही खाद्यसंस्कृतीत विविधता आढळते. गणेशोत्सवात उकडीचे मोदक, नारळी पौर्णिमेला नारळावर आधारित गोड पदार्थ, नागपंचमी, गोकुळाष्टमी, दिवाळी आणि होळीच्या निमित्ताने पारंपरिक पक्वान्ने तयार केली जातात. विविध समाजसमूहांच्या परंपरांनुसार शाकाहारी आणि मांसाहारी अशा दोन्ही प्रकारच्या खाद्यपद्धती विकसित झाल्या आहेत.<ref>मराठी विश्वकोश. "महाराष्ट्राची खाद्यसंस्कृती".</ref> कोकणातील विविध समाजांनी त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायानुसार स्वतंत्र खाद्यपरंपरा विकसित केल्या आहेत. कोळी समाजाची समुद्री खाद्यसंस्कृती, आगरी समाजाचे भात व मासेप्रधान भोजन, तसेच डोंगराळ भागातील आदिवासी समाजाचा रानभाज्या, कंदमुळे, मध आणि वनौषधींवर आधारित आहार या सर्वांनी कोकणच्या खाद्यसंस्कृतीला समृद्ध केले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> आधुनिक काळात पर्यटन, शहरीकरण आणि स्थलांतर यांमुळे कोकणातील पारंपरिक खाद्यपदार्थांना राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय स्तरावर लोकप्रियता मिळाली आहे. कोकणी पाककलेवर आधारित भोजनालये, खाद्य महोत्सव, प्रक्रिया उद्योग आणि भौगोलिक मानांकन (GI) प्राप्त कृषी उत्पादनांमुळे कोकणची खाद्यसंस्कृती आर्थिक आणि सांस्कृतिक दृष्ट्या अधिक महत्त्वाची बनली आहे.<ref>महाराष्ट्र शासन – कृषी व फलोत्पादन विभाग.</ref> == पारंपरिक पोशाख == कोकणातील पारंपरिक पोशाखावर येथील दमट हवामान, भरपूर पर्जन्यमान, कृषिप्रधान जीवनशैली, सागरी व्यवसाय आणि सामाजिक-धार्मिक परंपरांचा प्रभाव दिसून येतो. दैनंदिन वापरातील पोशाख साधे, सुटसुटीत आणि श्रमसुलभ असण्याकडे कल होता; तर सण, उत्सव, विवाह आणि धार्मिक विधींसाठी विशेष प्रकारचे वस्त्र आणि अलंकार परिधान करण्याची परंपरा विकसित झाली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> {{मुख्य|महाराष्ट्राची वेशभूषा}} पारंपरिक पुरुषवेशामध्ये धोतर, अंगरखा, सदरा, बंडी, फेटा किंवा पागोटे, तसेच डोक्यावर रुमाल यांचा समावेश होत असे. किनारपट्टीवरील कोळी, आगरी आणि भंडारी समाजात मासेमारी व शेतीसाठी सोयीस्कर अशा हलक्या वस्त्रांचा वापर प्रचलित होता. धार्मिक समारंभ, ग्रामोत्सव आणि विवाहप्रसंगी स्वच्छ पांढरे धोतर, उपरणे आणि पारंपरिक फेटा परिधान करण्याची प्रथा होती.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> महिलांच्या पारंपरिक पोशाखामध्ये नऊवारी (लुगडे), पाचवारी साडी, चोळी आणि खणाचा वापर होत असे. विविध समाजसमूहांमध्ये साडी नेसण्याच्या पद्धती, रंगसंगती आणि वस्त्रप्रकारांत प्रादेशिक वैविध्य आढळते. शेती, घरगुती कामे आणि दैनंदिन व्यवहारासाठी सोयीस्कर पद्धतीने साडी नेसण्याची प्रथा विशेषतः ग्रामीण भागात दीर्घकाळ टिकून राहिली आहे.<ref>मराठी विश्वकोश. "महाराष्ट्रातील वेशभूषा".</ref> {{मुख्य|नऊवारी साडी}} अलंकारसंस्कृती ही कोकणातील पारंपरिक वेशभूषेचा अविभाज्य भाग मानली जाते. स्त्रिया नथ, मंगळसूत्र, बांगड्या, तोडे, वाकी, पैंजण, कर्णफुले, बुगडी आणि विविध प्रकारचे सोन्या-चांदीचे दागिने परिधान करीत असत. पुरुषांमध्ये अंगठी, कडे आणि धार्मिक प्रतीक म्हणून रुद्राक्ष किंवा तुळशीच्या माळांचा वापर प्रचलित होता. सामाजिक स्थान, आर्थिक परिस्थिती आणि धार्मिक परंपरांनुसार अलंकारांमध्ये विविधता आढळते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> {{मुख्य|महाराष्ट्रीय अलंकार}} कोकणातील विविध समाजसमूहांनी त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायानुसार स्वतंत्र वेशभूषा विकसित केली. कोळी समाजाचे मासेमारीसाठी उपयुक्त पोशाख, आगरी समाजाची श्रमप्रधान वेशभूषा, तसेच आदिवासी समाजातील नैसर्गिक साधनसामग्रीवर आधारित वस्त्रपरंपरा या कोकणच्या सांस्कृतिक वैविध्याचे प्रतीक मानल्या जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> ब्रिटिश काळानंतर शिक्षण, नागरीकरण, औद्योगिकीकरण आणि पाश्चात्त्य पोशाखांच्या प्रभावामुळे पारंपरिक वेशभूषेत बदल झाले. तथापि गणेशोत्सव, गोकुळाष्टमी, शिमगा, विवाहसमारंभ, धार्मिक विधी आणि लोककला सादरीकरणाच्या प्रसंगी पारंपरिक पोशाख आजही अभिमानाने परिधान केला जातो. लोकसंस्कृतीचे संवर्धन करणाऱ्या विविध सांस्कृतिक संस्था आणि लोककला मंडळे पारंपरिक वेशभूषेचे जतन आणि प्रसार करण्यासाठी कार्यरत आहेत.<ref>मराठी विश्वकोश. "लोकसंस्कृती".</ref> == पारंपरिक व्यवसाय == कोकणातील पारंपरिक व्यवसायांची घडण येथील भौगोलिक परिस्थिती, विपुल पर्जन्यमान, सुपीक जमीन, सह्याद्री पर्वतरांग, विस्तीर्ण समुद्रकिनारा आणि नैसर्गिक साधनसंपत्ती यांच्या प्रभावाखाली झाली आहे. शेती, बागायती, मासेमारी, मिठागर, पशुपालन, वनसंपदेवर आधारित व्यवसाय, हस्तकला आणि लघुउद्योग यांनी कोकणच्या आर्थिक व सांस्कृतिक जीवनाला दीर्घकाळ आकार दिला आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> {{मुख्य|महाराष्ट्रातील भात लावणी}} शेती हा कोकणातील प्रमुख पारंपरिक व्यवसाय असून भात हे येथील मुख्य पीक मानले जाते. त्याबरोबरच नाचणी, वरी, कडधान्ये, भाजीपाला आणि स्थानिक फळपिकांची लागवड केली जाते. पारंपरिक शेतीपद्धती, पावसाच्या पाण्यावर अवलंबून असलेली कृषी व्यवस्था आणि सामुदायिक श्रमसंस्कृती ही कोकणातील कृषीजीवनाची वैशिष्ट्ये मानली जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|कोकणातील मत्स्यव्यवसाय}} बागायती हा कोकणच्या अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा भाग आहे. आंबा, काजू, नारळ, सुपारी, फणस, कोकम, मिरी आणि विविध मसाल्यांच्या लागवडीमुळे कोकणला स्वतंत्र कृषी ओळख प्राप्त झाली आहे. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील हापूस आंबा हा भौगोलिक मानांकन (GI) प्राप्त कृषी उत्पादन असून त्याच्या निर्यातीमुळे स्थानिक अर्थव्यवस्थेला मोठा हातभार लागतो.<ref>महाराष्ट्र शासन – कृषी विभाग.</ref> {{मुख्य|कोकणातील शेती}} अरबी समुद्रालगतच्या किनारपट्टीमुळे मासेमारी हा कोकणातील सर्वांत प्राचीन व्यवसायांपैकी एक मानला जातो. कोळी समाजाने पारंपरिक ज्ञानाच्या आधारे समुद्री आणि खाडीतील मासेमारी विकसित केली. सुरमई, बांगडा, पापलेट, रावस, कोळंबी, बोंबील, मांदेली आणि इतर समुद्री मासे स्थानिक अर्थव्यवस्था आणि खाद्यसंस्कृतीचा अविभाज्य भाग आहेत. आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे मत्स्यव्यवसायात बदल झाले असले तरी पारंपरिक मासेमारीची परंपरा अनेक गावांमध्ये आजही टिकून आहे.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> {{मुख्य|हापूस आंबा}} मिठागर हा उत्तर कोकणातील आगरी समाजाचा पारंपरिक व्यवसाय मानला जातो. ठाणे, मुंबई, रायगड आणि पालघर परिसरातील खाडीलगतच्या भागात समुद्राच्या पाण्यापासून मीठ निर्मितीची परंपरा अनेक शतकांपासून अस्तित्वात आहे. या व्यवसायामुळे स्थानिक अर्थव्यवस्था तसेच व्यापाराच्या विकासाला चालना मिळाली.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> {{मुख्य|मिठागर}} कोकणातील वनसंपदेवर आधारित व्यवसायांमध्ये बांबूपासून उपयुक्त वस्तू तयार करणे, लाकूडकाम, मध संकलन, औषधी वनस्पतींचे संकलन, दोरखंड निर्मिती आणि पारंपरिक हस्तकलेचा समावेश होतो. आदिवासी समाजाने जंगलातील उपलब्ध नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा शाश्वत वापर करून स्वतंत्र उपजीविका पद्धती विकसित केली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|कोकणातील काजू उद्योग}} नौकाबांधणी ही कोकणातील किनारी भागातील प्राचीन पारंपरिक कला आणि व्यवसाय मानला जातो. विजयदुर्ग, मालवण, देवगड, दाभोळ, राजापूर आणि इतर बंदरांमध्ये लाकडी होड्या व नौका तयार करण्याची परंपरा दीर्घकाळ अस्तित्वात होती. सागरी व्यापार, मासेमारी आणि किनारी वाहतुकीसाठी या नौकांचा मोठ्या प्रमाणावर उपयोग केला जात असे.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> औद्योगिकीकरण, शहरीकरण, पर्यटन आणि स्थलांतर यांमुळे पारंपरिक व्यवसायांच्या स्वरूपात बदल झाले आहेत. अनेक कुटुंबांनी शिक्षण, सेवा, उद्योग आणि व्यापार क्षेत्राकडे वाटचाल केली असली तरी शेती, बागायती, मत्स्यव्यवसाय, काजू प्रक्रिया, आंबा प्रक्रिया आणि पर्यटनाशी संबंधित व्यवसाय आजही कोकणच्या अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आधार आहेत. पारंपरिक व्यवसायांचे संवर्धन आणि स्थानिक उत्पादनांना बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्यासाठी शासन, सहकारी संस्था आणि स्वयंसेवी संघटनांकडून विविध उपक्रम राबविले जात आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == पर्यावरण व नैसर्गिक वारसा == कोकणचा नैसर्गिक वारसा हा येथील संस्कृती, अर्थव्यवस्था आणि सामाजिक जीवनाचा मूलभूत आधार मानला जातो. पश्चिमेला अरबी समुद्र आणि पूर्वेला सह्याद्री पर्वतरांग यांच्या दरम्यान वसलेल्या या प्रदेशात विपुल पर्जन्यमान, सदाहरित वने, नद्या, खाड्या, समुद्रकिनारे, खारफुटीची जंगले, देवराया आणि समृद्ध जैवविविधता आढळते. या नैसर्गिक संपत्तीमुळे कोकणात स्वतंत्र पर्यावरणीय संस्कृती विकसित झाली असून तिचा प्रभाव कृषी, मत्स्यव्यवसाय, लोककला, लोकसाहित्य, धार्मिक परंपरा आणि खाद्यसंस्कृतीवर स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> {{मुख्य|पश्चिम घाट}} कोकणाच्या पूर्व भागात पसरलेल्या सह्याद्री पर्वतरांगा या पश्चिम घाटाचा अविभाज्य भाग असून त्यांचा समावेश युनेस्कोच्या जागतिक नैसर्गिक वारसा स्थळांमध्ये करण्यात आला आहे. पश्चिम घाट हा जगातील जैवविविधतेच्या महत्त्वपूर्ण प्रदेशांपैकी एक मानला जातो. कोकणातील अनेक नद्यांचे उगमस्थान, जलस्रोत, सदाहरित वने आणि दुर्मीळ वनस्पती व प्राणी यांचे अस्तित्व या पर्वतरांगांशी निगडित आहे.<ref>UNESCO World Heritage Centre. ''Western Ghats''.</ref> {{मुख्य|देवराई}} देवराई ही कोकणातील पारंपरिक पर्यावरण संरक्षण व्यवस्थेचे उत्कृष्ट उदाहरण मानली जाते. ग्रामदैवत किंवा स्थानिक देवतांशी संबंधित पवित्र वनक्षेत्र म्हणून देवरायांचे जतन करण्यात आले आहे. धार्मिक श्रद्धेमुळे या वनक्षेत्रांमध्ये वृक्षतोड आणि शिकार यांवर पारंपरिक निर्बंध पाळले जात असल्याने अनेक दुर्मीळ वनस्पती, औषधी वनस्पती, पक्षी आणि वन्यजीवांचे नैसर्गिक अधिवास आजही सुरक्षित राहिले आहेत.<ref>मराठी विश्वकोश. "देवराई".</ref> {{मुख्य|खारफुटी}} कोकणातील खाड्या आणि नदीमुखांमध्ये विस्तृत प्रमाणात खारफुटीची जंगले आढळतात. ही परिसंस्था किनारपट्टीचे धूपापासून संरक्षण करते, समुद्री जैवविविधतेचे संवर्धन करते आणि अनेक मत्स्यप्रजातींच्या प्रजननासाठी सुरक्षित अधिवास उपलब्ध करून देते. मुंबई, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये खारफुटीचे महत्त्वपूर्ण पट्टे आहेत.<ref>महाराष्ट्र वन विभाग.</ref> कोकणातील नद्या, धबधबे, समुद्रकिनारे, खाड्या आणि बेटे हे येथील पर्यावरणीय वारशाचे महत्त्वाचे घटक आहेत. सावित्री, वशिष्ठी, शास्त्री, जगबुडी, वैतरणा, उल्हास, कुंडलिका आणि तेरेखोल यांसारख्या नद्या कृषी, जलसंपदा आणि स्थानिक जीवनाशी घनिष्ठपणे संबंधित आहेत. गणपतीपुळे, तारकर्ली, वेळणेश्वर, हरिहरेश्वर, दिवेआगर आणि गुहागर यांसारखे समुद्रकिनारे त्यांच्या नैसर्गिक सौंदर्यामुळे आणि पर्यटनामुळे प्रसिद्ध आहेत.<ref>महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळ.</ref> {{मुख्य|कोकणातील जैवविविधता}} कोकणातील जैवविविधतेमध्ये विविध प्रकारचे सस्तन प्राणी, पक्षी, सरपटणारे प्राणी, उभयचर, फुलपाखरे आणि सागरी जीव आढळतात. सदाहरित वनांमध्ये भारतीय गवा, बिबट्या, सांबर, रानडुक्कर, शेकरू, विविध प्रकारचे साप आणि असंख्य पक्षी प्रजातींचे अधिवास आहेत. किनारपट्टी आणि सागरी भागात डॉल्फिन, समुद्री कासव, प्रवाळ परिसंस्था आणि विविध मत्स्यप्रजाती आढळतात. या जैवविविधतेमुळे कोकण हा पर्यावरणीय संशोधन आणि संवर्धनासाठी महत्त्वाचा प्रदेश मानला जातो.<ref>Zoological Survey of India.</ref><ref>Botanical Survey of India.</ref> {{मुख्य|सिंधुदुर्ग सागरी अभयारण्य}} पर्यावरण संवर्धन ही कोकणातील पारंपरिक जीवनपद्धतीचा अविभाज्य भाग राहिली आहे. देवराई, जलस्रोतांचे संरक्षण, पारंपरिक जलव्यवस्थापन, पावसाच्या पाण्याचे संवर्धन, स्थानिक बियाण्यांचे जतन आणि नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा संयमी वापर या परंपरांमुळे पर्यावरणीय समतोल राखण्यास मदत झाली. आधुनिक काळात औद्योगिकीकरण, शहरीकरण, किनारी विकास, खाणकाम, प्रदूषण आणि हवामान बदल यांमुळे या नैसर्गिक वारशास विविध आव्हाने निर्माण झाली असून शासन, स्थानिक समुदाय आणि पर्यावरण संस्थांकडून त्याच्या संवर्धनासाठी विविध उपक्रम राबविले जात आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == आधुनिक काळातील बदल == विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून कोकणातील सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक जीवनात लक्षणीय बदल झाले. शिक्षणाचा प्रसार, वाहतूक व दळणवळणातील सुधारणा, प्रसारमाध्यमांचा विस्तार, शहरीकरण आणि जागतिकीकरण यांच्या प्रभावामुळे पारंपरिक जीवनपद्धतीत बदल घडून आले. त्याचबरोबर प्रादेशिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये जपत आधुनिकतेचा स्वीकार करण्याची प्रवृत्तीही वाढली आहे.<ref>''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter III – ''Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra'', Maharashtra State Gazetteers.</ref> कोकणातून मुंबई महानगर प्रदेश, पुणे तसेच देश-विदेशातील रोजगाराच्या संधींसाठी मोठ्या प्रमाणावर स्थलांतर झाले. या स्थलांतरामुळे अनेक गावांतील लोकसंख्येची रचना, शेती, पारंपरिक व्यवसाय आणि कुटुंबव्यवस्थेत बदल झाले. तथापि गणेशोत्सव, शिमगा, ग्रामदैवतांचे उत्सव, कुलाचार आणि इतर सांस्कृतिक परंपरांच्या निमित्ताने स्थलांतरित कोकणवासी आपल्या मूळ गावांशी सामाजिक आणि सांस्कृतिक संबंध आजही टिकवून आहेत.<ref>''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter III – ''Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra'', Maharashtra State Gazetteers.</ref> कृषी क्षेत्रातही महत्त्वपूर्ण बदल झाले आहेत. पारंपरिक भातशेतीबरोबर आंबा, काजू, नारळ, मसाले, फळबागा आणि एकात्मिक शेतीपद्धतीकडे कल वाढला आहे. कृषी उत्पादनातील मूल्यवर्धन, प्रक्रिया उद्योग आणि बाजारपेठांशी वाढलेला संपर्क यांमुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे स्वरूप बदलत आहे.<ref>अॅग्रोवन. "एकात्मिक शेतीपद्धतीतूनच कोकणाचा शाश्वत विकास".</ref> पर्यटन उद्योगाच्या विस्तारामुळे स्थानिक रोजगार, गृहपर्यटन (Homestay), पारंपरिक खाद्यसंस्कृती, हस्तकला आणि स्थानिक उत्पादनांना नवी बाजारपेठ उपलब्ध झाली आहे. दुसरीकडे किनारी नागरीकरण, पर्यावरणीय ताण, नैसर्गिक संसाधनांवरील वाढता दबाव आणि पारंपरिक वास्तूंचे रूपांतर यांसारखी आव्हानेही निर्माण झाली आहेत. त्यामुळे शाश्वत विकास आणि सांस्कृतिक वारशाचे संवर्धन यांचा समतोल राखण्यावर अधिक भर दिला जात आहे.<ref>''Maharashtra: Land and Its People'', Maharashtra State Gazetteers.</ref> आधुनिक संप्रेषण माध्यमे, डिजिटल तंत्रज्ञान आणि सामाजिक माध्यमांमुळे कोकणातील लोककला, लोकसाहित्य, बोलीभाषा आणि सांस्कृतिक परंपरांचा प्रचार व प्रसार अधिक व्यापक झाला आहे. संशोधक, सांस्कृतिक संस्था आणि स्थानिक समाज यांच्या सहभागातून या वारशाचे जतन आणि दस्तऐवजीकरण करण्याचे प्रयत्नही वाढले आहेत.<ref>बीबीसी मराठी. "कोकणातील सामाजिक बदल" (समकालीन वृत्तविश्लेषण).</ref> == संशोधन व अभ्यास == कोकणचा इतिहास, भूगोल, समाजजीवन, लोकसंस्कृती, भाषा, पुरातत्त्व, पर्यावरण आणि जैवविविधता या विषयांवर विविध शैक्षणिक संस्था, संशोधक आणि शासकीय विभागांकडून सातत्याने संशोधन करण्यात आले आहे. या संशोधनामुळे कोकणच्या सांस्कृतिक वारशाचे दस्तऐवजीकरण, विश्लेषण आणि संवर्धनास महत्त्वाची चालना मिळाली आहे. कोकणच्या इतिहास आणि संस्कृतीच्या अभ्यासासाठी महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, बॉम्बे प्रेसिडेन्सी गॅझेटिअर्स, महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळाची प्रकाशने, महाराष्ट्र शासनाचा मराठी विश्वकोश, तसेच विविध विद्यापीठांचे संशोधनग्रंथ आणि शोधनिबंध हे महत्त्वाचे संदर्भस्रोत मानले जातात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये सापडलेल्या प्रागैतिहासिक कातळशिल्पांमुळे (Petroglyphs) कोकणच्या प्राचीन इतिहासाच्या अभ्यासाला नवी दिशा मिळाली आहे. या शिल्पांचे पुरातत्त्वीय संशोधन भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण (Archaeological Survey of India), महाराष्ट्र शासनाचा पुरातत्त्व व वस्तुसंग्रहालय संचालनालय तसेच विविध संशोधकांकडून करण्यात आले आहे. कोकणच्या लोककला, लोकसाहित्य, लोकसंगीत, बोलीभाषा आणि सामाजिक इतिहासावरही विविध संशोधकांनी स्वतंत्र संशोधन केले असून त्यांचे निष्कर्ष पुस्तके, नियतकालिके आणि संशोधन जर्नल्समधून प्रसिद्ध झाले आहेत. याशिवाय कोकणातील जैवविविधता, किनारी परिसंस्था, खारफुटी, देवराया आणि पश्चिम घाट यांच्या संरक्षणासंदर्भातही अनेक शैक्षणिक अभ्यास प्रकाशित झाले आहेत. आजच्या काळात मुद्रित साहित्याबरोबरच डिजिटल अभिलेखागारे, संशोधन नियतकालिके, शासकीय संकेतस्थळे आणि मुक्त ज्ञानस्रोत यांच्या माध्यमातून कोकणविषयक संशोधन अधिक व्यापक स्वरूपात उपलब्ध होत आहे. <ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref> <ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>मराठी विश्वकोश. महाराष्ट्र शासन.</ref><ref>Archaeological Survey of India (ASI).</ref><ref>महाराष्ट्र शासन, पुरातत्त्व व वस्तुसंग्रहालय संचालनालय.</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} == बाह्य दुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स] * [https://vishwakosh.marathi.gov.in मराठी विश्वकोश] * [https://asi.nic.in Archaeological Survey of India] * [https://whc.unesco.org UNESCO World Heritage Centre] * [https://mahaforest.gov.in महाराष्ट्र वन विभाग] {{कोकण लोकजीवन}} == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Konkan region.jpg|कोकण प्रदेश File:Konkan Landscape.jpg|कोकणातील नैसर्गिक दृश्य File:‘Map of the upper part of India below the Ganges, between the Konkan coast and that of Orissa’ by Rigobert Bonne, 1780.jpg|इ.स. १७८० मधील कोकण प्रदेशाचा ऐतिहासिक नकाशा File:Tea Western Ghats Calvary Mount Idukki Kerala Mar22 R16 05624.jpg|सह्याद्री पर्वतरांग File:Delta Rio Verde.jpg|कोकणातील नदीमुख (खाडी) File:Rice cultivation.jpg|भातशेती File:Mango Orchards.JPG|आंब्याची बाग File:Cashew Plantations in Dodamarg, Sindhudurg, Maharashtra, India.jpg|काजू लागवड File:कोकणातील शेतकरी व बैलजोडी.jpg|कोकणातील पारंपरिक शेती File:Kokan Village India 1.jpg|कोकणातील गाव File:Kokan - Kotluk Village - Part 3 20151220 (23892273782).jpg|कोकणातील ग्रामीण वस्ती File:कोकणातील गावातील आठवडी बाजार.jpg|आठवडी बाजार File:कोकणातील घरावर वाळत घातलेली सुपारी.jpg|सुपारी वाळविण्याची पारंपरिक पद्धत File:श्री काळम्मादेवी मंदिर -2.jpg|श्री काळम्मादेवी मंदिर File:काळम्मादेवी मंदीर.jpg|काळम्मादेवी मंदिर File:देवी काल्ल्मा पाषाण स्वरुपात.jpg|पाषाणरूपातील ग्रामदेवता File:स्वयंभु देव गांगेश्वर देवता.jpg|स्वयंभू देव गांगेश्वर File:खडीकोळवण देव गांगेश्वर ग्राम मंदीर.jpg|देव गांगेश्वर ग्राममंदिर File:कोकणातील गणेशोत्सव.jpg|कोकणातील गणेशोत्सव File:कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन.jpg|गणपती व गौरीपूजन File:कोकणातील शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी.jpg|शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी File:Holika Dahan Bhaindar East in Maharashtra, India 2026.jpg|होलिका दहन File:समुद्रातील होड्या.jpg|कोकणातील पारंपरिक मासेमारी File:मासे विकतांना.jpg|मत्स्यव्यवसाय File:उदगीर वन व जंगल.jpg|कोकणातील वनसंपदा </gallery> == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[नमन (लोककला)]] * [[शिमगा]] * [[गणेशोत्सव]] * [[पश्चिम घाट]] * [[देवराई]] * [[खारफुटी]] * [[मराठी भाषा]] * [[कोकणी भाषा]] * [[रत्‍नागिरी जिल्हा]] * [[सिंधुदुर्ग जिल्हा]] * [[रायगड जिल्हा]] * [[पालघर जिल्हा]] * [[ठाणे जिल्हा]] [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:महाराष्ट्राची संस्कृती]] [[वर्ग:भारतीय संस्कृती]] [[वर्ग:लोकसंस्कृती]] [[वर्ग:महाराष्ट्र]] 9z06qysoojggim1ckf3e7vr75b2d21r 2697960 2697954 2026-07-30T15:54:56Z AdvAnantGholam 172574 2697960 wikitext text/x-wiki {{Infobox | above = कोकण संस्कृती | image = | caption = कोकणातील नैसर्गिक भूभाग | header1 = सामान्य माहिती | label2 = प्रदेश | data2 = [[कोकण]] | label3 = देश | data3 = [[भारत]] | label4 = राज्ये | data4 = [[महाराष्ट्र]], [[गोवा]], [[कर्नाटक]] | label5 = प्रमुख भाषा | data5 = [[मराठी भाषा|मराठी]], [[कोकणी भाषा|कोकणी]], [[मालवणी बोली]] | header6 = सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये | label7 = प्रमुख धर्म | data7 = [[हिंदू धर्म]], [[इस्लाम]], [[ख्रिस्ती धर्म]], [[बौद्ध धर्म]] | label8 = प्रमुख सण | data8 = [[गणेशोत्सव]], [[शिमगा]], [[नारळी पौर्णिमा]], [[होळी]] | label9 = प्रमुख लोककला | data9 = [[नमन (लोककला)]], दशावतार (लोकनाट्य), [[शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)]] | label10 = प्रमुख व्यवसाय | data10 = शेती, बागायती, मत्स्यव्यवसाय, काजू व आंबा उत्पादन | label11 = वैशिष्ट्ये | data11 = समुद्रकिनारी संस्कृती, लोकपरंपरा, देवराया, लोकसाहित्य, पारंपरिक वास्तुकला }} {{विकिकरण}} '''कोकण संस्कृती''' ही भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील कोकण प्रदेशात विकसित झालेली ऐतिहासिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक परंपरा आहे. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यान पसरलेल्या या प्रदेशाच्या भौगोलिक रचनेमुळे येथे विशिष्ट जीवनपद्धती, लोकपरंपरा आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचा विकास झाला. प्राचीन काळापासून विविध राजसत्तांचा प्रभाव, समुद्री व्यापार, कृषी, मत्स्यव्यवसाय तसेच स्थानिक समाजजीवन यांच्या परस्परसंवादातून कोकणची स्वतंत्र सांस्कृतिक ओळख घडत गेली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.</ref><ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> कोकण संस्कृतीमध्ये सामाजिक रचना, भावकी, पंचक्रोशी, पारंपरिक जमीन व्यवस्था, धार्मिक श्रद्धा, देवस्थान परंपरा, लोककला, लोकसाहित्य, भाषा, खाद्यसंस्कृती, पारंपरिक वास्तुकला, पोशाख, सण-उत्सव आणि पर्यावरणाशी सुसंगत जीवनपद्धती यांचा समावेश होतो. नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा विवेकपूर्ण वापर, स्थानिक ज्ञानपरंपरा आणि सामुदायिक जीवन ही तिची लक्षणीय वैशिष्ट्ये मानली जातात.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> आधुनिक काळात औद्योगिकीकरण, नागरीकरण, स्थलांतर, पर्यटन आणि तांत्रिक बदलांमुळे कोकणच्या पारंपरिक जीवनशैलीत परिवर्तन झाले असले, तरी अनेक सांस्कृतिक परंपरा आजही स्थानिक समाजात जतन झालेल्या आहेत. त्यामुळे कोकण संस्कृती ही महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वारशातील एक महत्त्वपूर्ण घटक मानली जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == व्युत्पत्ती == '''कोकण''' या नावाच्या उत्पत्तीविषयी विविध मते प्रचलित आहेत. प्राचीन भारतीय साहित्य, पुराणे, ताम्रपट, शिलालेख तसेच इतिहास संशोधकांच्या लिखाणात या प्रदेशाचा उल्लेख '''अपरांत''', '''अपरान्तक''', '''कोकण''', '''कोंकण''' आणि '''कोंकणदेश''' अशा विविध नावांनी आढळतो.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> काही संशोधकांच्या मते 'कोकण' हा शब्द संस्कृतमधील ''कोण'' (कोपरा) या संकल्पनेशी संबंधित असून, सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यानच्या अरुंद किनारी प्रदेशासाठी हा शब्द रूढ झाला असावा.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> दुसऱ्या मतानुसार प्राचीन '''अपरांत''' (Aparānta) हा शब्द पश्चिमेकडील सीमाभाग किंवा समुद्रकिनारी प्रदेश दर्शविण्यासाठी वापरला जात असे. कालांतराने या प्रदेशाची राजकीय, भौगोलिक आणि सांस्कृतिक ओळख विकसित होत गेली आणि 'कोकण' हे नाव अधिक प्रचलित झाले.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> मौर्यकालीन सम्राट अशोकाच्या शिलालेखांमध्ये तसेच पुढील सातवाहन, शिलाहार, चालुक्य, यादव आणि इतर राजवंशांच्या अभिलेखांमध्ये पश्चिम किनारपट्टीच्या या प्रदेशाचा उल्लेख विविध नावांनी आढळतो. यावरून 'कोकण' ही संज्ञा दीर्घ ऐतिहासिक प्रक्रियेत विकसित झाल्याचे मानले जाते.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> मराठी, संस्कृत, प्राकृत आणि फारशी साहित्यातही 'कोकण' व 'कोंकण' या दोन्ही रूपांचा वापर आढळतो. आधुनिक काळात 'कोकण' हे नाव महाराष्ट्र, गोवा तसेच कर्नाटकाच्या उत्तरेकडील किनारी प्रदेशाशी संबंधित सांस्कृतिक व भौगोलिक प्रदेशासाठी सर्वसाधारणपणे स्वीकारले गेले आहे.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == भौगोलिक पार्श्वभूमी == कोकण हा भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यान पसरलेला नैसर्गिक किनारी प्रदेश आहे. महाराष्ट्रातील पालघर, मुंबई उपनगर, मुंबई शहर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग हे जिल्हे कोकण विभागात समाविष्ट होतात; तर व्यापक भौगोलिक संकल्पनेनुसार गोवा तसेच कर्नाटकाच्या उत्तर किनारपट्टीचाही समावेश कोकण प्रदेशात केला जातो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, कोकण विभाग.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> सह्याद्री पर्वतरांग, असंख्य नद्या, खाड्या, समुद्रकिनारे, खारफुटीची जंगले आणि दाट अरण्ये ही कोकण प्रदेशाची प्रमुख भौगोलिक वैशिष्ट्ये आहेत. वशिष्ठी, सावित्री, शास्त्री, जगबुडी, वैनगंगा नव्हे तर उल्हास, वैतरणा, कुंडलिका, काळ, तेरेखोल आणि इतर अनेक नद्या पश्चिमेकडे वाहत जाऊन अरबी समुद्राला मिळतात. या नद्यांमुळे सुपीक गाळयुक्त खोरे आणि विस्तृत खाड्यांची निर्मिती झाली आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणात उष्ण व दमट हवामान असून नैर्ऋत्य मान्सूनमुळे मोठ्या प्रमाणावर पर्जन्यवृष्टी होते. मुसळधार पावसामुळे येथील वनसंपदा, जैवविविधता आणि कृषी व्यवस्था समृद्ध झाली आहे. भात, नारळ, सुपारी, आंबा, काजू, फणस आणि विविध मसाल्यांची लागवड येथील हवामानाशी सुसंगतपणे विकसित झाली आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणच्या किनारी भूभागामुळे प्राचीन काळापासून समुद्री व्यापार, बंदरांची उभारणी आणि सागरी दळणवळणाला चालना मिळाली. चौल, दाभोळ, राजापूर, विजयदुर्ग, मालवण, वसई आणि इतर बंदरे विविध कालखंडांत व्यापारी आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाणीची केंद्रे म्हणून विकसित झाली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> या प्रदेशातील भौगोलिक परिस्थितीचा स्थानिक समाजाच्या वास्तुरचनेवर, ग्रामरचनेवर, कृषीपद्धतीवर, मत्स्यव्यवसायावर, खाद्यसंस्कृतीवर, लोककला आणि धार्मिक परंपरांवर दीर्घकालीन प्रभाव पडला आहे. त्यामुळे कोकणची संस्कृती समजून घेण्यासाठी तिची भौगोलिक पार्श्वभूमी हा मूलभूत घटक मानला जातो.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == इतिहास == कोकण प्रदेशाचा इतिहास प्रागैतिहासिक काळापासून सुरू होतो. पुरातत्त्वीय अवशेष, गुहा, शिलालेख, ताम्रपट आणि प्राचीन साहित्य यांच्या आधारे या प्रदेशात प्राचीन काळापासून मानवी वस्ती अस्तित्वात असल्याचे दिसून येते.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> वैदिकोत्तर आणि प्राचीन भारतीय साहित्यात कोकण प्रदेशाचा उल्लेख '''अपरांत''' किंवा '''अपरान्तक''' या नावाने आढळतो. बौद्ध साहित्य तसेच सम्राट अशोकाच्या शिलालेखांमध्ये अपरांत प्रदेशाचा उल्लेख असून, मौर्य साम्राज्याच्या काळात या प्रदेशाचा प्रशासकीय आणि व्यापारी विकास झाला. याच काळात बौद्ध धर्माचा प्रसार झाल्याचे पुरावे कान्हेरी, कार्ले, भाजे, बेडसे आणि इतर शैलगृहांमधून उपलब्ध होतात.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> मौर्योत्तर काळात सातवाहनांनी कोकणातील व्यापारी मार्ग आणि बंदरांचा विकास केला. त्यानंतर पश्चिम क्षत्रप, अभिर, त्रैकूटक, चालुक्य, राष्ट्रकूट, शिलाहार आणि यादव या राजवंशांनी विविध कालखंडांत कोकणावर राज्य केले. विशेषतः शिलाहार राजवटीत अनेक देवळे, बंदरे, किल्ले आणि नगरांचा विकास झाला, ज्यामुळे कोकणच्या सांस्कृतिक आणि आर्थिक जीवनाला चालना मिळाली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> मध्ययुगात बहामनी, विजयनगर, आदिलशाही, निजामशाही आणि गुजरात सुलतानत यांच्यात कोकणवरील नियंत्रणासाठी संघर्ष झाला. इ.स. १६व्या शतकात पोर्तुगीजांनी वसई, चौल, गोवा आणि किनारपट्टीवरील इतर भागांत आपला प्रभाव वाढविला. या काळात समुद्री व्यापार, ख्रिस्ती मिशनरी कार्य आणि युरोपीय स्थापत्यशैलीचा काही भागांवर प्रभाव पडला.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> १७व्या शतकात छत्रपती शिवाजी महाराजांनी कोकणातील अनेक किल्ले आणि बंदरे आपल्या स्वराज्यात समाविष्ट केली. विजयदुर्ग, सिंधुदुर्ग, सुवर्णदुर्ग, कुलाबा आणि इतर सागरी किल्ल्यांच्या माध्यमातून मराठा आरमाराची उभारणी झाली. सरखेल कान्होजी आंग्रे यांच्या नेतृत्वाखाली मराठा आरमाराने पश्चिम किनारपट्टीवरील सागरी सामर्थ्य अधिक बळकट केले.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> इ.स. १८१८ नंतर कोकण प्रदेश ब्रिटिशांच्या अधिपत्याखाली आला. ब्रिटिश काळात प्रशासकीय पुनर्रचना, महसूल व्यवस्था, रस्ते, बंदरे, रेल्वे आणि शिक्षणसंस्थांचा विकास झाला. याच काळात सामाजिक सुधारणा, आधुनिक शिक्षण आणि मुद्रणसंस्कृतीचा प्रसार होऊन कोकणातील समाजजीवनात लक्षणीय बदल घडून आले.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> स्वातंत्र्यानंतर महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेनंतर कोकण प्रदेशात औद्योगिकीकरण, मत्स्यव्यवसाय, फळबागा, पर्यटन, दळणवळण आणि शिक्षण क्षेत्रात मोठी प्रगती झाली. त्याचबरोबर स्थानिक लोकांनी लोककला, लोकपरंपरा, धार्मिक उत्सव आणि सांस्कृतिक वारसा जतन करण्याचे प्रयत्न सुरू ठेवले. त्यामुळे प्राचीन वारसा आणि आधुनिक परिवर्तन यांचा समन्वय असलेली कोकण संस्कृती आजही महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक ओळखीचा महत्त्वपूर्ण भाग मानली जाते.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> == सामाजिक रचना == {{मुख्य|भावकी|पंचक्रोशी}} कोकणातील सामाजिक रचना ही भौगोलिक परिस्थिती, कृषीप्रधान अर्थव्यवस्था, ग्रामव्यवस्था आणि परस्परावलंबी जीवनपद्धती यांच्या आधारे विकसित झाली. गाव हे सामाजिक संघटनेचे मूलभूत केंद्र असून त्याभोवती कुटुंब, नातेसंबंध, भावकी, पंचक्रोशी, देवस्थान संस्था आणि विविध पारंपरिक व्यवसाय यांवर आधारित समाजजीवन आकाराला आले.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील संयुक्त कुटुंबपद्धतीमुळे परस्पर सहकार्य, सामायिक मालमत्ता, कृषीकार्य आणि सामाजिक जबाबदाऱ्या सामूहिक स्वरूपात पार पाडल्या जात. विवाह, जन्म, मृत्यू, धार्मिक विधी, सण-उत्सव आणि ग्रामकार्य यांमध्ये कुटुंब व नातेसंबंधांना महत्त्वाचे स्थान होते.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> '''भावकी''' ही समान पूर्वजांपासून निर्माण झालेल्या कुटुंबसमूहाची सामाजिक संस्था मानली जात होती. कौटुंबिक वादांचे निवारण, सामाजिक नियमांचे पालन, धार्मिक विधींचे आयोजन आणि परस्पर सहकार्य यांमध्ये भावकीची भूमिका महत्त्वाची होती. अनेक गावांमध्ये भावकी ही सामाजिक एकात्मतेचे प्रभावी माध्यम म्हणून कार्यरत होती.<ref>''भावकी''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> '''पंचक्रोशी''' ही परस्पर संबंध असलेल्या गावांची सामाजिक, धार्मिक आणि सांस्कृतिक संघटना होती. यात्रांचे आयोजन, देवस्थानांचे व्यवस्थापन, सामूहिक निर्णय, नैसर्गिक आपत्तीच्या काळातील सहकार्य आणि सामाजिक प्रश्नांचे निवारण यासाठी पंचक्रोशी व्यवस्था कार्यरत होती.<ref>''पंचक्रोशी''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील ग्रामव्यवस्थेमध्ये पाटील, कुलकर्णी, जोशी, गुरव, सुतार, लोहार, कुंभार, न्हावी, परीट आणि इतर पारंपरिक व्यवसाय करणाऱ्या समाजघटकांनी परस्परावलंबी ग्रामीण अर्थव्यवस्था निर्माण केली होती. बलुतेदारी व अलुतेदारी व्यवस्थेमुळे गावातील विविध सेवा आणि उत्पादनव्यवस्था दीर्घकाळ टिकून राहिली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> धर्म, जात, व्यवसाय आणि स्थानिक परंपरा यांचा सामाजिक जीवनावर प्रभाव असला तरी, समुद्रकिनारी व्यापार, स्थलांतर आणि विविध समाजघटकांच्या सहवासामुळे कोकणात सांस्कृतिक देवाणघेवाणही मोठ्या प्रमाणावर झाली. त्यामुळे स्थानिक परंपरा आणि बाह्य प्रभाव यांचा समन्वय असलेली सामाजिक रचना विकसित झाली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> आधुनिक काळात शिक्षण, औद्योगिकीकरण, नागरीकरण आणि स्थलांतर यांमुळे कोकणातील पारंपरिक सामाजिक रचनेत बदल झाले. संयुक्त कुटुंबपद्धतीचे प्रमाण कमी झाले असले, तरी भावकी, ग्रामदेवता, देवस्थान, जत्रा आणि स्थानिक सांस्कृतिक संस्था यांच्या माध्यमातून सामाजिक ऐक्याची परंपरा अनेक भागांत आजही कायम आहे.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == पारंपरिक जमीन व्यवस्था == {{मुख्य|कोकणातील सामुदायिक जमीन व्यवस्था}} कोकणातील पारंपरिक जमीन व्यवस्था ही भौगोलिक परिस्थिती, कृषीप्रधान जीवनपद्धती आणि सामुदायिक सामाजिक रचनेशी निगडित होती. सह्याद्रीच्या उतारावरील डोंगराळ भूभाग, किनारी खाड्या, नदीखोरे आणि मुसळधार पर्जन्यमान यांमुळे येथे इतर प्रदेशांपेक्षा वेगळी जमीनधारणा आणि शेतीव्यवस्था विकसित झाली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणातील अनेक गावांमध्ये जमीन ही केवळ वैयक्तिक मालमत्ता म्हणून नव्हे, तर सामुदायिक हिताशी संबंधित संसाधन म्हणूनही पाहिली जात असे. शेतीयोग्य जमीन, चराऊ क्षेत्रे, डोंगरउतार, वनक्षेत्र, पाणवठे आणि इतर नैसर्गिक साधनसंपत्तीच्या वापरासाठी स्थानिक प्रथा, ग्रामसभा आणि पारंपरिक नियम अस्तित्वात होते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> ऐतिहासिक काळात गावकी, वतन व्यवस्था, इनाम, देवस्थानांची जमीन आणि सामुदायिक वापरातील क्षेत्रे यांमुळे जमीनधारणेचे विविध प्रकार अस्तित्वात होते. स्थानिक परिस्थितीनुसार त्यांच्या स्वरूपात बदल होत गेले आणि विविध राजवटींमध्ये महसूल व्यवस्थेनुसार त्यांचे नियमन करण्यात आले.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> ग्रामसमाजाच्या सामूहिक हितासाठी काही जमीन देवस्थान, सार्वजनिक उपयोग किंवा सामुदायिक उपक्रमांसाठी राखून ठेवण्याची परंपरा अनेक भागांत आढळते. जलसंधारण, पाणवठ्यांचे संरक्षण, सामूहिक चराई, ग्राममार्ग आणि उत्सवांशी संबंधित जागांचा वापर स्थानिक रूढी व ग्रामसंस्थांच्या माध्यमातून नियंत्रित केला जात असे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> ब्रिटिश काळात महसूल सर्वेक्षण, जमीन मोजणी आणि नवीन कायदेशीर व्यवस्थेमुळे पारंपरिक जमीनधारणेच्या अनेक पद्धतींमध्ये बदल झाले. स्वातंत्र्यानंतर जमीनसुधारणा कायदे, कुळ कायदे, महसूल प्रशासन आणि आधुनिक विकास प्रक्रियेमुळे पारंपरिक व्यवस्थेचे स्वरूप आणखी बदलले; तथापि काही भागांत तिचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक अवशेष आजही दिसून येतात.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणातील पारंपरिक जमीन व्यवस्था ही केवळ कृषी उत्पादनाशी संबंधित नसून स्थानिक समाजरचना, पर्यावरणीय संसाधनांचे व्यवस्थापन आणि सामुदायिक जीवनपद्धतीचा महत्त्वपूर्ण घटक मानली जाते.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> == कृषी संस्कृती == कोकणातील कृषी संस्कृती ही येथील भौगोलिक परिस्थिती, मुसळधार पर्जन्यमान, सुपीक नदीखोरे आणि स्थानिक पारंपरिक ज्ञान यांच्या आधारे विकसित झाली. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यानच्या प्रदेशात नैसर्गिक परिस्थितीनुसार विविध प्रकारच्या शेतीपद्धती विकसित झाल्या असून, कृषी हा स्थानिक अर्थव्यवस्था आणि समाजजीवनाचा प्रमुख आधार राहिला आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> भात हे कोकणातील प्रमुख अन्नधान्य पीक असून, मान्सूनवर आधारित भातशेती ही येथील कृषी संस्कृतीचे मुख्य वैशिष्ट्य मानली जाते. नदीखोरे, खोरी आणि सपाट जमिनींमध्ये भाताची लागवड केली जाते; तर डोंगरउतारांवर स्थानिक परिस्थितीनुसार इतर पिके घेतली जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील बागायती शेतीलाही विशेष महत्त्व आहे. आंबा, काजू, नारळ, सुपारी, फणस, कोकम, मिरी आणि विविध फळझाडांच्या लागवडीमुळे येथील कृषी अर्थव्यवस्थेला विशेष स्वरूप प्राप्त झाले आहे. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील हापूस आंब्याने राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर ओळख मिळवली आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> कृषीशी संबंधित अनेक लोकपरंपरा, श्रद्धा आणि सण कोकणात प्रचलित आहेत. पेरणी, लावणी, कापणी, नवधान्यपूजन, ग्रामदेवतांची पूजा आणि शेताशी निगडित धार्मिक विधी यांमधून कृषी आणि सांस्कृतिक जीवन यांचा घनिष्ठ संबंध दिसून येतो.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> परंपरागत शेतीमध्ये स्थानिक बियाणे, सेंद्रिय खतांचा वापर, पाण्याचे संवर्धन आणि नैसर्गिक संसाधनांशी सुसंगत शेतीपद्धती यांना महत्त्व होते. स्थानिक हवामानाशी जुळवून घेतलेल्या या पद्धतींमुळे कृषी उत्पादनाबरोबरच पर्यावरणीय संतुलन राखण्यास मदत झाली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून आधुनिक कृषितंत्रज्ञान, सुधारित बियाणे, सिंचन, फळबागांचा विस्तार आणि व्यापारी शेती यांमुळे कोकणातील कृषी व्यवस्थेत बदल झाले. त्याचबरोबर ग्रामीण भागातून शहरांकडे स्थलांतर, मजुरांची कमतरता आणि हवामानातील बदल यांमुळे पारंपरिक कृषी व्यवस्थेपुढे नवीन आव्हाने निर्माण झाली आहेत.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील कृषी संस्कृती ही केवळ अन्नउत्पादनापुरती मर्यादित नसून, ती स्थानिक लोकजीवन, खाद्यसंस्कृती, सण-उत्सव, लोकपरंपरा आणि पर्यावरणाशी सुसंगत जीवनपद्धतीचा अविभाज्य भाग मानली जाते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> == पशुपालन == {{मुख्य|कोकणातील पारंपरिक जनावरांचे गोठे}} कोकणातील पशुपालन हे पारंपरिक कृषी व्यवस्थेचा अविभाज्य घटक राहिले आहे. भातशेती, फळबागा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला पूरक म्हणून गायी, बैल, म्हशी, शेळ्या, मेंढ्या आणि कुक्कुटपालन यांचा विकास झाला. कृषी कामे, दुग्धउत्पादन, शेणखताची निर्मिती आणि वाहतूक यांसाठी जनावरांचा उपयोग होत असल्यामुळे ग्रामीण जीवनात त्यांना महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – Agriculture and Animal Husbandry.</ref> कोकणातील पारंपरिक घरांच्या परिसरात किंवा स्वतंत्र जागेत जनावरांसाठी गोठे उभारले जात. स्थानिक हवामान, मुसळधार पाऊस आणि उपलब्ध नैसर्गिक साधनसंपत्ती लक्षात घेऊन दगड, माती, लाकूड, बांबू, कौल आणि गवत यांचा वापर करून गोठ्यांची बांधणी केली जात असे. गोठ्यांची रचना जनावरांचे संरक्षण, वायुवीजन आणि पावसापासून बचाव यांचा विचार करून केली जात होती.<ref>''कोकणातील पारंपरिक जनावरांचे गोठे''.</ref> देशी गाई, कोकणी म्हैस आणि बैल हे शेतीतील प्रमुख पशुधन मानले जात असे. बैलांचा उपयोग नांगरणी, मळणी आणि वाहतुकीसाठी केला जात असे, तर गायी व म्हशींपासून दूध, दही, ताक आणि तूप यांचे उत्पादन होत असे. शेणाचा वापर सेंद्रिय खत, इंधन आणि घरांच्या सारवणासाठीही केला जात असे.<ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, 'पशुपालन'.</ref> कोकणातील पशुपालनाचा स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरांशीही संबंध होता. पोळा, गोवत्स द्वादशी आणि इतर काही स्थानिक उत्सवांमध्ये जनावरांची पूजा करण्याची परंपरा आजही अनेक भागांत आढळते. ग्रामीण समाजात पशुधन हे केवळ आर्थिक साधन नसून कुटुंबाच्या समृद्धीचे आणि उपजीविकेचे प्रतीक मानले जात असे.<ref>महाराष्ट्र विश्वकोश.</ref> हरितक्रांती, यांत्रिकीकरण, दुग्धव्यवसायातील बदल आणि ग्रामीण भागातून होणारे स्थलांतर यांमुळे पारंपरिक पशुपालनाच्या स्वरूपात बदल झाले. तरीही कोकणातील अनेक गावांमध्ये कृषी आणि पशुपालन यांचे परस्परावलंबी नाते आजही कायम असून, स्थानिक जैवविविधता आणि ग्रामीण जीवनपद्धती टिकविण्यात त्याची महत्त्वपूर्ण भूमिका आहे.<ref>पशुसंवर्धन विभाग, महाराष्ट्र शासन.</ref> == पारंपरिक वास्तुकला == कोकणातील पारंपरिक वास्तुकला ही प्रदेशातील मुसळधार पर्जन्यमान, दमट हवामान, डोंगराळ भूभाग आणि स्थानिक नैसर्गिक साधनसंपत्ती यांशी सुसंगतपणे विकसित झाली. निवासस्थाने, देवळे, गोठे, धान्यकोठारे, विहिरी आणि इतर बांधकामांमध्ये स्थानिक गरजा, पर्यावरण आणि उपलब्ध बांधकाम साहित्य यांचा प्रभाव स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील पारंपरिक घरे प्रामुख्याने जांभा दगड, स्थानिक दगड, माती, लाकूड, बांबू, चुन्याचा गिलावा आणि कौल यांच्या साहाय्याने बांधली जात. अतिवृष्टीमुळे घरांना उतार असलेली कौलारू छपरे, लांब कडा आणि पावसाचे पाणी सहज वाहून जाण्याची व्यवस्था केली जाई. घरांभोवती पावसाच्या पाण्याचा निचरा करण्यासाठी विशेष रचना आढळते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> पारंपरिक कोकणी घरामध्ये ओटी, पडवी, माजघर, देवघर, स्वयंपाकघर, धान्य साठविण्याची जागा आणि मागील अंगण अशी कार्यानुसार विभागणी केलेली असे. अनेक घरांच्या मागील बाजूस जनावरांसाठी गोठा, शेतीची अवजारे ठेवण्याची जागा तसेच गवत व सरपण साठविण्याची सोय केली जात असे. ग्रामीण घररचनेत निवास, शेती आणि पशुपालन यांचा परस्परसंबंध स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, रत्नागिरी जिल्हा – Houses.</ref> किनारी भागात नारळ, सुपारी आणि इतर वृक्षांपासून मिळणाऱ्या लाकडाचा वापर बांधकामासाठी केला जाई; तर डोंगराळ भागात जांभा दगड आणि स्थानिक दगडांचा अधिक वापर होत असे. स्थानिक हवामानाशी सुसंगत अशी ही वास्तुशैली घरातील तापमान नियंत्रित ठेवण्यास तसेच पावसापासून संरक्षण करण्यास उपयुक्त ठरत होती.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> धार्मिक वास्तूंमध्ये ग्रामदेवतेची मंदिरे, दीपमाळ, तुळशीवृंदावन, देवऱ्या, तसेच काही भागांत पोर्तुगीज प्रभावाखाली विकसित झालेल्या चर्च आणि वाड्यांची वास्तुरचना आढळते. विशेषतः उत्तर कोकणात पोर्तुगीजकालीन वाडे, कमानी, बाल्कनी आणि शिंपल्यांच्या तावदानांचा वापर झाल्याचे उल्लेख उपलब्ध आहेत. आधुनिक काळात सिमेंट, काँक्रीट आणि नवीन बांधकाम तंत्रज्ञानाचा वापर वाढल्यामुळे पारंपरिक कोकणी घरांच्या बांधकामात लक्षणीय बदल झाले आहेत. तरीही रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड आणि इतर भागांतील अनेक गावे आजही पारंपरिक कोकणी वास्तुकलेचे वैशिष्ट्यपूर्ण स्वरूप जतन करून आहेत. या वास्तुशैलीत स्थानिक पर्यावरणाशी सुसंगत बांधकाम तंत्र, नैसर्गिक वायुवीजन आणि स्थानिक संसाधनांचा समतोल वापर ही वैशिष्ट्ये आजही अभ्यासाचा विषय मानली जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == धार्मिक जीवन == कोकणातील धार्मिक जीवन हे वैदिक, पौराणिक, लोकधार्मिक आणि निसर्गपूजक परंपरांच्या समन्वयातून विकसित झाले आहे. सह्याद्री पर्वतरांग, समुद्रकिनारा, नद्या, देवराया आणि ग्रामजीवन यांशी निगडित श्रद्धांमुळे कोकणातील धार्मिक परंपरांना महाराष्ट्रातील इतर प्रदेशांपेक्षा वेगळे स्वरूप प्राप्त झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Religion''.</ref><ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> कोकणातील प्रत्येक गावाची सामाजिक आणि धार्मिक ओळख प्रामुख्याने '''ग्रामदेवता''' या संकल्पनेभोवती विकसित झालेली दिसून येते. ग्रामदेवतेला गावाची संरक्षक देवता मानले जाते. वार्षिक जत्रा, पालखी, नवसपूर्ती, होम, महाप्रसाद आणि सामुदायिक पूजा या धार्मिक उपक्रमांमध्ये संपूर्ण गावाचा सहभाग असतो. ग्रामदेवतेच्या देवस्थानाचे व्यवस्थापन अनेक ठिकाणी पारंपरिक ग्रामसंस्था किंवा स्थानिक विश्वस्तांकडे असते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – Ratnagiri District.</ref> कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये '''कुलदेवता''' आणि '''कुलदेवी''' यांची उपासना ही कौटुंबिक परंपरेचा महत्त्वाचा भाग आहे. विवाह, मुंज, नामकरण, गृहप्रवेश आणि इतर धार्मिक संस्कारांच्या वेळी कुलदैवताचे दर्शन घेण्याची प्रथा आजही मोठ्या प्रमाणावर प्रचलित आहे. मंगेश, शांतादुर्गा, महालक्ष्मी, भगवती, रवळनाथ, वेतोबा, भैरवनाथ, गणपती, परशुराम आणि इतर अनेक देवतांची उपासना कोकणातील विविध समाजघटकांमध्ये आढळते.<ref>''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, "कुलदैवत".</ref> निसर्गपूजा ही कोकणच्या धार्मिक जीवनातील एक वैशिष्ट्यपूर्ण परंपरा मानली जाते. अनेक गावांमध्ये '''देवराई''' पवित्र मानली जाते आणि तेथील वृक्षतोड, शिकार किंवा इतर हस्तक्षेप पारंपरिक धार्मिक नियमांमुळे निषिद्ध मानले जातात. या श्रद्धेमुळे अनेक भागांतील जैवविविधता आणि स्थानिक परिसंस्थांचे संरक्षण झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, "देवराई".</ref> कोकणात शैव, वैष्णव, शाक्त, गणपत्य, दत्त, नाथ आणि वारकरी संप्रदायांचा प्रभाव विविध कालखंडांत वाढत गेला. मध्ययुगीन काळात संतपरंपरा आणि भक्ती चळवळीमुळे धार्मिक जीवनात सामाजिक समन्वयाची भावना दृढ झाली. आषाढी व कार्तिकी वारी, दत्तजयंती, महाशिवरात्री, रामनवमी, गणेशोत्सव आणि नवरात्र यांसारखे उत्सव आजही मोठ्या प्रमाणावर साजरे केले जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Religion''.</ref> उत्तर कोकणात पोर्तुगीज सत्तेच्या प्रभावामुळे ख्रिस्ती धर्माचा प्रसार झाला. चर्च, चॅपेल, ख्रिस्ती सण आणि धार्मिक वास्तू यांनी विशेषतः वसई, पालघर आणि गोवा परिसरातील सांस्कृतिक जीवनावर प्रभाव टाकला. किनारपट्टीवरील व्यापारामुळे मुस्लिम समाजाचीही वस्ती निर्माण झाली असून मशिदी, दर्गे आणि उरूस या परंपरा स्थानिक धार्मिक जीवनाचा भाग बनल्या.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> कोकणातील धार्मिक जीवनाचा प्रभाव लोककला, लोकसाहित्य, पारंपरिक संगीत, नृत्य, वास्तुकला, कृषी संस्कृती आणि सामाजिक जीवनावर स्पष्टपणे दिसून येतो. त्यामुळे कोकणातील धर्मपरंपरा या केवळ श्रद्धेच्या अभिव्यक्ती नसून त्या या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक अस्मितेचा आणि सामुदायिक जीवनाचा अविभाज्य भाग मानल्या जातात.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == सण व उत्सव == कोकणातील सण व उत्सव हे धार्मिक श्रद्धा, कृषी संस्कृती, समुद्रकिनारी जीवन, ऋतुचक्र आणि स्थानिक लोकपरंपरा यांच्याशी निगडित आहेत. ग्रामदेवता, कुलदैवत, निसर्गपूजा आणि कृषीप्रधान जीवनपद्धती यांच्या प्रभावामुळे कोकणातील अनेक उत्सवांना वैशिष्ट्यपूर्ण स्वरूप प्राप्त झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Religion''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> गणेशोत्सव हा कोकणातील सर्वाधिक महत्त्वाचा सण मानला जातो. घरगुती गणपती, गौरीपूजन, आरत्या, पारंपरिक नैवेद्य आणि विसर्जन या प्रथा ग्रामीण व शहरी भागात मोठ्या प्रमाणावर पाळल्या जातात. कोकणातील अनेक कुटुंबे या काळात आपल्या मूळ गावी एकत्र येण्याची परंपरा आजही जपतात.<ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, "गणेशोत्सव".</ref> शिमगा (होळी) हा कोकणातील पारंपरिक लोकउत्सव असून त्यामध्ये होलिका दहन, धुळवड, पालख्या, ग्रामपरिक्रमा आणि विविध लोककलांचे सादरीकरण केले जाते. अनेक भागांत नमन, दशावतार आणि इतर लोककलांचे आयोजन शिमग्याच्या उत्सवाशी निगडित असते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> कृषी संस्कृतीशी संबंधित काही स्थानिक धार्मिक परंपरा कोकणात आजही जतन झालेल्या आहेत. {{मुख्य|मिरागाची राखण}} मृग नक्षत्रात पावसाची सुरुवात झाल्यानंतर येणाऱ्या अमावास्येला अनेक गावांतील शेतकरी आपल्या शेतात प्रतीकात्मक राखणदाराचे पूजन करतात. या विधीमध्ये शेतकरी कुटुंबातील सर्व सदस्य सहभागी होतात. भरघोस पीक यावे, शेतीचे रोगराई, कीड, वन्यप्राणी आणि नैसर्गिक संकटांपासून संरक्षण व्हावे, तसेच संपूर्ण वर्षभर शेतीची समृद्धी टिकून राहावी, या भावनेतून हा कृषीधार्मिक विधी केला जातो. पारंपरिक कोकणात शेती हेच बहुसंख्य कुटुंबांचे प्रमुख उपजीविकेचे साधन असल्यामुळे या परंपरेला सामाजिक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.<ref>''मिरागाची राखण''.</ref> नवरात्रोत्सव, रामनवमी, महाशिवरात्री, दत्तजयंती, गोकुळाष्टमी, त्रिपुरी पौर्णिमा आणि ग्रामदेवतांच्या वार्षिक जत्रा हे कोकणातील प्रमुख धार्मिक उत्सव आहेत. या उत्सवांमध्ये पालखी, कीर्तन, भजन, महाप्रसाद, पारंपरिक बाजार आणि विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> उत्तर कोकणात ख्रिस्ती समाजात नाताळ, इस्टर आणि चर्च जत्रा, तर मुस्लिम समाजात ईद, बकरीद, मोहरम आणि उरूस हे उत्सव पारंपरिक पद्धतीने साजरे केले जातात. विविध धार्मिक समुदायांतील परस्पर सहभाग ही कोकणातील सामाजिक जीवनाची एक उल्लेखनीय वैशिष्ट्ये मानली जातात.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> कोकणातील सण व उत्सव हे केवळ धार्मिक विधी नसून लोककला, लोकसाहित्य, कृषी, खाद्यसंस्कृती, पारंपरिक पोशाख आणि सामुदायिक जीवन यांचे जतन व संवर्धन करणारे सांस्कृतिक माध्यम मानले जातात.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == लोककला == कोकणातील लोककला ही धार्मिक श्रद्धा, ग्रामसंस्कृती, कृषी जीवन, सागरी परंपरा आणि लोकविश्वास यांच्या संगमातून विकसित झाली आहे. ग्रामदेवतांच्या जत्रा, शिमगा, गणेशोत्सव, गोकुळाष्टमी, नवरात्र तसेच विविध धार्मिक आणि सामाजिक समारंभांमध्ये या लोककलांचे सादरीकरण केले जाते. लोककला ही केवळ मनोरंजनाचे साधन नसून धार्मिक प्रबोधन, लोकशिक्षण, सामुदायिक ऐक्य आणि सांस्कृतिक वारसा जतन करणारे प्रभावी माध्यम मानले जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, ''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter VIII – Art and Culture.</ref> कोकणातील प्रमुख लोककलांमध्ये नमन, दशावतार, शक्तीवाले–तुरेवाले, टिपरी, चित्रकथी, कळसूत्री बाहुल्या, रापण, संकासूर आणि बाळ्या नृत्य यांचा समावेश होतो. या कलांमध्ये संगीत, नृत्य, अभिनय, चित्रकला, कथाकथन आणि लोकश्रद्धा यांचा समन्वय आढळतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> === नमन === {{मुख्य|नमन (लोककला)}} नमन ही कोकणातील भक्तिपर लोकनाट्य परंपरा असून तिचे सादरीकरण मुख्यतः ग्रामजत्रा, शिमगा आणि धार्मिक उत्सवांमध्ये केले जाते. गायन, संवाद, अभिनय, विनोद आणि पौराणिक कथांचे सादरीकरण ही तिची प्रमुख वैशिष्ट्ये आहेत. === दशावतार === दशावतार हे कोकणातील सर्वाधिक प्रसिद्ध लोकनाट्य मानले जाते. भगवान विष्णूच्या दहा अवतारांवरील कथानकांवर आधारित या लोकनाट्यात संगीत, रंगभूषा, मुखवटे, उत्स्फूर्त संवाद आणि नृत्य यांचा संगम दिसून येतो. सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यांमध्ये ही परंपरा विशेषतः विकसित झाली आहे.<ref>रत्नागिरी जिल्हा गॅझेटिअर – Entertainments.</ref> === शक्तीवाले–तुरेवाले === {{मुख्य|शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)}} शक्तीवाले–तुरेवाले ही शक्ती उपासनेशी संबंधित धार्मिक लोककला आहे. देवीच्या जत्रा, ग्रामदेवता उत्सव आणि पारंपरिक धार्मिक विधींमध्ये तिचे सादरीकरण केले जाते. === टिपरी === {{मुख्य|कोकणातील टिपरी परंपरा}} टिपरी हा लाकडी काठ्यांच्या साहाय्याने सादर केला जाणारा पारंपरिक समूहनृत्य प्रकार आहे. गोकुळाष्टमी आणि इतर उत्सवांमध्ये तो विशेषतः सादर केला जातो. काही भागांत गोफ नृत्याचीही परंपरा याचबरोबर आढळते.<ref>रत्नागिरी जिल्हा गॅझेटिअर – Tipri and Goph.</ref> === चित्रकथी === {{मुख्य|चित्रकथी}} चित्रकथी ही कोकणातील विशेषतः सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पिंगुळी गावाशी संबंधित चित्रकला आणि कथाकथन यांचा संगम असलेली लोककला आहे. 'चित्र' आणि 'कथा' या दोन घटकांच्या संयोगातून विकसित झालेल्या या परंपरेत कलाकार रामायण, महाभारत, पुराणकथा आणि स्थानिक आख्यायिका हाताने रंगविलेल्या चित्रांच्या साहाय्याने संगीत व निवेदनासह सादर करतात. ही परंपरा अनेक पिढ्यांपासून चालत आलेली असून पिंगुळी हे तिचे प्रमुख केंद्र मानले जाते. चित्रकथी परंपरेचा संबंध पारंपरिक कथाकथन आणि दृश्यकलेशी असून ती महाराष्ट्राच्या महत्त्वाच्या लोककलांपैकी एक मानली जाते.<ref>''Chitrakathi Painting'', Development Commissioner (Handicrafts), Government of India.</ref><ref>''Chitrakathi Tradition of Pinguli'', Directorate of Government Printing and Stationery, Maharashtra State, 1979.</ref> === कळसूत्री बाहुल्या === {{मुख्य|कळसूत्री बाहुल्या}} कळसूत्री बाहुल्या ही दोऱ्यांच्या साहाय्याने नियंत्रित केल्या जाणाऱ्या पारंपरिक कठपुतळी कलेची कोकणी परंपरा आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पिंगुळी परिसरातील कलाकारांनी ही कला अनेक पिढ्यांपासून जतन केली आहे. रामायण, महाभारत आणि इतर पौराणिक कथांचे सादरीकरण लाकडी बाहुल्या, संगीत, संवाद आणि कथाकथन यांच्या माध्यमातून केले जाते. चित्रकथी आणि कळसूत्री बाहुल्या या दोन्ही परंपरा एकाच सांस्कृतिक परंपरेचा भाग मानल्या जातात आणि त्यांचे जतन करणाऱ्या कलाकारांनी महाराष्ट्राच्या लोकवारशाचे संवर्धन करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे.<ref>World Encyclopedia of Puppetry Arts – India (Maharashtra).</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – Art and Culture.</ref> === रापण === {{मुख्य|रापण}} रापण ही कोकणातील सामूहिक मासेमारीची परंपरा असून ती सागरी जीवनाशी निगडित लोकसंस्कृतीचे प्रतीक मानली जाते. मोठे जाळे सामूहिकरीत्या किनाऱ्यावर ओढताना श्रमगीते, परस्पर सहकार्य आणि पारंपरिक कार्यपद्धती यांचा संगम दिसून येतो. === संकासूर === {{मुख्य|संकासूर}} संकासूर हा शिमगा उत्सवाशी संबंधित लोकनाट्य प्रकार आहे. यात पौराणिक कथानके, विनोदी संवाद, सामाजिक भाष्य आणि पारंपरिक वेशभूषेचा समावेश असतो. === बाळ्या नृत्य === बाळ्या नृत्य हा कोकणातील काही भागांत प्रचलित असलेला पारंपरिक लोकनृत्य प्रकार आहे. ग्रामजत्रा, धार्मिक उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रमांमध्ये त्याचे सादरीकरण केले जाते. कोकणातील लोककला ही या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक ओळखीचा अविभाज्य भाग आहे. शासकीय सांस्कृतिक संस्था, संशोधक, संग्रहालये आणि स्थानिक कलाकार यांच्या प्रयत्नांमुळे या लोककलांचे दस्तऐवजीकरण, संशोधन आणि संवर्धन सुरू असून पिंगुळी येथील चित्रकथी आणि कळसूत्री बाहुल्या परंपरा या संवर्धनाच्या दृष्टीने विशेष महत्त्वाच्या मानल्या जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> === ठाकर आदिवासी कला आंगण === {{मुख्य|ठाकर आदिवासी कला आंगण}} सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पिंगुळी येथे असलेले '''ठाकर आदिवासी कला आंगण''' हे चित्रकथी, कळसूत्री बाहुल्या, चामड्याच्या छाया बाहुल्या, पांगुळ बैल आणि इतर पारंपरिक लोककलांच्या संवर्धनासाठी कार्य करणारे महत्त्वाचे सांस्कृतिक केंद्र आहे. येथे पारंपरिक चित्रे, बाहुल्या, रंगमंच साहित्य, वाद्ये आणि लोककलांशी संबंधित वस्तूंचे संग्रहालय असून कलाकार प्रशिक्षण, संशोधन, प्रात्यक्षिके आणि कार्यशाळांचे आयोजन केले जाते. त्यामुळे हे केंद्र कोकणातील लोककला संवर्धनाचे प्रमुख केंद्र मानले जाते.<ref>Asia InCH – ''Thakar Adivasi Kala Angan''.</ref> == लोकसाहित्य == कोकणातील लोकसाहित्य ही या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक स्मृतीची, लोकपरंपरेची आणि मौखिक ज्ञानपरंपरेची अभिव्यक्ती आहे. पिढ्यान्पिढ्या मौखिक स्वरूपात जतन झालेल्या लोककथा, दंतकथा, आख्यायिका, लोकगीते, ओव्या, उखाणे, म्हणी, कोडी, श्रमगीते, आरत्या, धार्मिक आख्याने आणि लोकविश्वास यांच्या माध्यमातून कोकणातील समाजजीवन, निसर्ग, धर्म, इतिहास, पर्यावरण आणि लोकसंस्कृतीचे दर्शन घडते. लोकसाहित्य हे लिखित इतिहासाच्या पलीकडे जाऊन समाजाच्या सांस्कृतिक स्मृतीचे जतन करणारे महत्त्वाचे माध्यम मानले जाते.<ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32133 |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ |access-date=30 जुलै 2026}}</ref> {{मुख्य|कोकणातील लोककथा}} कोकणातील लोककथांमध्ये ग्रामदेवता, कुलदैवत, देवराई, समुद्र, नद्या, डोंगर, किल्ले, गुहा, प्राचीन मंदिरे, वीरपुरुष, संत, तसेच स्थानिक भूभागाच्या उत्पत्तीविषयीच्या आख्यायिका मोठ्या प्रमाणावर आढळतात. अनेक कथांमध्ये परशुरामाने समुद्र मागे हटवून कोकणभूमी निर्माण केल्याची आख्यायिका, विविध गावांच्या नावांच्या उत्पत्तीच्या कथा, तसेच समुद्रकिनाऱ्यावरील धार्मिक आणि सांस्कृतिक स्थळांशी संबंधित लोकपरंपरा जतन झालेल्या आहेत. या कथांमधून कोकणातील लोकश्रद्धा, नैतिक मूल्ये, सामाजिक संकेत आणि पर्यावरणाशी असलेले नाते प्रतिबिंबित होते.<ref>आजगावकर, सूर्यकांत. ''कोकणातील लोककथा''. स्नेहल प्रकाशन.</ref> {{मुख्य|कोकणातील लोकगीते}} कोकणातील लोकगीतांचा उगम दैनंदिन जीवन, कृषी संस्कृती आणि सागरी जीवनाशी संबंधित आहे. भातलागवड, कापणी, मासेमारी, विवाहसंस्कार, मंगळागौर, गणेशोत्सव, शिमगा, गोकुळाष्टमी आणि इतर सण-उत्सवांच्या निमित्ताने विविध प्रकारची लोकगीते गायली जातात. ओव्या, अंगाईगीते, श्रमगीते, कोळीगीते, आरत्या, गवळणी आणि स्त्रीगीतांमधून श्रमसंस्कृती, निसर्ग, कुटुंबव्यवस्था आणि सामुदायिक जीवनाचे दर्शन घडते.<ref>भागवत, दुर्गा. ''लोकसाहित्याची रूपरेखा''.</ref> {{मुख्य|कोकणातील म्हणी व वाक्प्रचार}} कोकणातील म्हणी, वाक्प्रचार, उखाणे आणि कोडी ही स्थानिक बोलीभाषेची आणि लोकअनुभवाची मौल्यवान परंपरा आहे. पर्जन्य, शेती, समुद्र, व्यापार, कुटुंबव्यवस्था, निसर्ग आणि दैनंदिन व्यवहारांवर आधारित अनेक म्हणी आजही ग्रामीण समाजात प्रचलित आहेत. या म्हणी आणि वाक्प्रचारांतून कोकणातील लोकांचे व्यवहारज्ञान, विनोदबुद्धी, अनुभवसंपन्नता आणि जीवनदृष्टी व्यक्त होते.<ref>मांडे, प्रभाकर. ''लोकसाहित्याचे स्वरूप''.</ref> कोकणातील लोकविश्वासांमध्ये ग्रामदैवतांच्या आख्यायिका, देवराईशी निगडित समजुती, नागपूजा, समुद्राशी संबंधित श्रद्धा, ऋतुचक्र, पर्जन्य, कृषी आणि मासेमारीशी संबंधित पारंपरिक विश्वास यांचा समावेश होतो. या लोकविश्वासांचा संबंध केवळ धार्मिक जीवनाशी नसून पर्यावरण संरक्षण, सामाजिक शिस्त आणि पारंपरिक ज्ञानव्यवस्थेशीही जोडलेला आहे.<ref>आजगावकर, सूर्यकांत. ''कोकणातील लोककथा''.</ref> कोकणातील लोकसाहित्याच्या जतन आणि संशोधनामध्ये दुर्गा भागवत, प्रभाकर मांडे, डॉ. सूर्यकांत आजगावकर यांसह अनेक लोकसाहित्य अभ्यासकांनी महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे. आधुनिक काळात संशोधनग्रंथ, ध्वनिमुद्रण, लोककला महोत्सव, संग्रहालये आणि डिजिटल माध्यमांच्या साहाय्याने या मौखिक परंपरांचे दस्तऐवजीकरण व संवर्धन केले जात आहे. कोकणातील लोकपरंपरांच्या अभ्यासामुळे या प्रदेशाचा सामाजिक, सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक विकास समजून घेण्यास महत्त्वपूर्ण मदत होते.<ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32133 |website=मराठी विश्वकोश |access-date=30 जुलै 2026}}</ref> == भाषा == कोकण हा भाषिकदृष्ट्या अत्यंत वैविध्यपूर्ण प्रदेश मानला जातो. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यान वसलेल्या या प्रदेशात ऐतिहासिक, सामाजिक, व्यापारी आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाणीमुळे अनेक भाषा व बोलीभाषांचा विकास झाला आहे. महाराष्ट्रातील कोकण विभागात प्रमाण मराठीबरोबरच मालवणी, आगरी, कोळी, भंडारी, कुणबी, चित्पावनी, संगमेश्वरी, वाडवळी, ईस्ट इंडियन मराठी, कातकरी आणि ठाकर समाजांच्या बोलीभाषा प्रचलित आहेत. दक्षिण कोकणात मालवणीचा, तर उत्तर कोकणात आगरी, कोळी आणि वाडवळी बोलींचा विशेष प्रभाव आढळतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>मराठी विश्वकोश. "मराठी भाषा".</ref> मराठी ही कोकणातील प्रमुख भाषा असून तिच्या अनेक प्रादेशिक बोली येथे विकसित झाल्या आहेत. या बोलींमध्ये उच्चार, शब्दसंपदा, वाक्यरचना आणि लोकजीवनाशी संबंधित विशेष शब्दप्रयोग आढळतात. भौगोलिक परिस्थिती, व्यवसाय, सामाजिक रचना आणि विविध समाजसमूहांच्या परंपरांमुळे प्रत्येक बोलीने स्वतंत्र भाषिक वैशिष्ट्ये विकसित केली आहेत.<ref>कृ. पा. कुलकर्णी. ''मराठी भाषेचा इतिहास''.</ref> {{मुख्य|मालवणी भाषा}} मालवणी ही दक्षिण कोकणातील प्रमुख बोली असून सिंधुदुर्ग जिल्हा तसेच रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या काही भागांत ती मोठ्या प्रमाणावर बोलली जाते. लोकसाहित्य, दशावतार, नमन, लोकगीते, विनोद आणि नाट्यपरंपरेमुळे मालवणीला स्वतंत्र सांस्कृतिक ओळख प्राप्त झाली आहे. तिच्या शब्दसंपदेवर मराठीबरोबरच कोंकणी आणि पोर्तुगीज भाषेचाही काही प्रमाणात प्रभाव दिसून येतो.<ref>मराठी विश्वकोश. "मालवणी".</ref> {{मुख्य|आगरी बोली}} आगरी समाजाची बोली उत्तर कोकणातील मुंबई, ठाणे, पालघर, रायगड आणि नवी मुंबई परिसरात प्रचलित आहे. शेती, मिठागरे, मासेमारी आणि स्थानिक लोकजीवनाशी संबंधित अनेक पारंपरिक शब्द या बोलीत आढळतात. आगरी लोकगीते, ओव्या आणि लोकनृत्यांमध्ये या बोलीचा प्रभाव विशेषत्वाने दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|वाडवळी बोली}} वाडवळी बोली मुख्यतः पालघर जिल्ह्यातील सोमवंशी क्षत्रिय वाडवळ समाजामध्ये प्रचलित आहे. मराठी, गुजराती आणि पोर्तुगीज संपर्कामुळे या बोलीत अनेक वैशिष्ट्यपूर्ण शब्द आणि भाषिक रूपे विकसित झाली आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|कोळी बोली}} कोळी समाजाच्या विविध उपसमूहांमध्ये प्रचलित असलेल्या कोळी बोलींमध्ये समुद्र, मासेमारी, नौकानयन, हवामान आणि सागरी जीवनाशी संबंधित समृद्ध शब्दसंपदा आढळते. कोळीगीते आणि लोकपरंपरांमधून या बोलींचे सांस्कृतिक महत्त्व अधोरेखित होते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील भाषांवर इतिहासकाळात संस्कृत, प्राकृत, अपभ्रंश, कन्नड, अरबी, फारशी आणि पोर्तुगीज भाषांचा प्रभाव पडला. किनारपट्टीवरील व्यापार, मुस्लिम राजवट, पोर्तुगीज वसाहती आणि युरोपीय संपर्क यांमुळे अनेक परभाषिक शब्द स्थानिक बोलींमध्ये रूढ झाले. विशेषतः खाद्यसंस्कृती, सागरी व्यापार, घरगुती वस्तू, धार्मिक जीवन आणि प्रशासनाशी संबंधित शब्दसंपदेमध्ये हा प्रभाव स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>मराठी विश्वकोश. "मराठी भाषा".</ref><ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> आधुनिक काळात शिक्षण, प्रसारमाध्यमे, शहरीकरण आणि स्थलांतरामुळे प्रमाण मराठीचा वापर वाढला असला तरी कोकणातील पारंपरिक बोलीभाषा लोकसाहित्य, लोककला, धार्मिक परंपरा आणि दैनंदिन व्यवहारांमधून आजही जिवंत आहेत. विविध संशोधन संस्था, विद्यापीठे आणि सांस्कृतिक संघटनांकडून या बोलीभाषांचे दस्तऐवजीकरण, शब्दकोशनिर्मिती आणि संवर्धनाचे कार्य सुरू आहे.<ref>मराठी विश्वकोश. "मराठी भाषा".</ref> == खाद्यसंस्कृती == कोकणातील खाद्यसंस्कृती ही येथील भौगोलिक परिस्थिती, हवामान, कृषी, समुद्रकिनारी जीवन आणि विविध सामाजिक-धार्मिक परंपरांच्या प्रभावातून विकसित झाली आहे. सह्याद्री पर्वतरांग, अरबी समुद्र, विपुल पर्जन्यमान आणि सुपीक जमीन यांमुळे भात, नारळ, काजू, आंबा, फणस, कोकम, सुपारी, मसाले, विविध कडधान्ये तसेच मासे हे येथील आहाराचे प्रमुख घटक बनले आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> {{मुख्य|कोकणातील खाद्यसंस्कृती}} भात हा कोकणातील प्रमुख अन्नघटक असून त्याबरोबर मासे, आमटी, भाजी, लोणची आणि नारळावर आधारित पदार्थांचा समावेश असलेले भोजन सर्वसाधारणपणे आढळते. किनारपट्टीवरील भागात मासेमारी हा प्रमुख व्यवसाय असल्याने सुरमई, बांगडा, पापलेट, रावस, कोळंबी, बोंबील, मांदेली आणि खेकडे यांसारख्या समुद्री खाद्यपदार्थांना विशेष महत्त्व आहे. अंतर्गत भागात भाजीपाला, कडधान्ये आणि दुग्धजन्य पदार्थांचा वापर तुलनेने अधिक प्रमाणात केला जातो.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> {{मुख्य|कोकम}} कोकणातील पाककलेमध्ये नारळाचा विविध प्रकारे उपयोग केला जातो. ओले खोबरे, नारळाचे दूध, खोबरेल तेल आणि भाजलेल्या नारळाचा मसाला हे अनेक पदार्थांचे वैशिष्ट्य आहे. कोकम, चिंच, आंबट फळे, काळा मसाला, हळद, मिरी, धणे, जिरे आणि स्थानिक मसाल्यांच्या वापरामुळे कोकणी खाद्यपदार्थांना वैशिष्ट्यपूर्ण चव प्राप्त होते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> {{मुख्य|मालवणी पाककला}} आंबा, विशेषतः देवगड व रत्‍नागिरी परिसरातील हापूस आंबा, कोकणची जागतिक स्तरावर ओळख निर्माण करणारे कृषी उत्पादन मानले जाते. याशिवाय काजू, फणस, करवंद, जांभूळ, कोकम, आवळा आणि विविध रानफळांचा उपयोग पारंपरिक आहारात तसेच लोणची, सरबते, जॅम, मसाले आणि इतर प्रक्रिया उद्योगांमध्ये केला जातो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|कोळी खाद्यसंस्कृती}} सण-उत्सव आणि धार्मिक परंपरांनुसारही खाद्यसंस्कृतीत विविधता आढळते. गणेशोत्सवात उकडीचे मोदक, नारळी पौर्णिमेला नारळावर आधारित गोड पदार्थ, नागपंचमी, गोकुळाष्टमी, दिवाळी आणि होळीच्या निमित्ताने पारंपरिक पक्वान्ने तयार केली जातात. विविध समाजसमूहांच्या परंपरांनुसार शाकाहारी आणि मांसाहारी अशा दोन्ही प्रकारच्या खाद्यपद्धती विकसित झाल्या आहेत.<ref>मराठी विश्वकोश. "महाराष्ट्राची खाद्यसंस्कृती".</ref> कोकणातील विविध समाजांनी त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायानुसार स्वतंत्र खाद्यपरंपरा विकसित केल्या आहेत. कोळी समाजाची समुद्री खाद्यसंस्कृती, आगरी समाजाचे भात व मासेप्रधान भोजन, तसेच डोंगराळ भागातील आदिवासी समाजाचा रानभाज्या, कंदमुळे, मध आणि वनौषधींवर आधारित आहार या सर्वांनी कोकणच्या खाद्यसंस्कृतीला समृद्ध केले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> आधुनिक काळात पर्यटन, शहरीकरण आणि स्थलांतर यांमुळे कोकणातील पारंपरिक खाद्यपदार्थांना राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय स्तरावर लोकप्रियता मिळाली आहे. कोकणी पाककलेवर आधारित भोजनालये, खाद्य महोत्सव, प्रक्रिया उद्योग आणि भौगोलिक मानांकन (GI) प्राप्त कृषी उत्पादनांमुळे कोकणची खाद्यसंस्कृती आर्थिक आणि सांस्कृतिक दृष्ट्या अधिक महत्त्वाची बनली आहे.<ref>महाराष्ट्र शासन – कृषी व फलोत्पादन विभाग.</ref> == पारंपरिक पोशाख == कोकणातील पारंपरिक पोशाखावर येथील दमट हवामान, भरपूर पर्जन्यमान, कृषिप्रधान जीवनशैली, सागरी व्यवसाय आणि सामाजिक-धार्मिक परंपरांचा प्रभाव दिसून येतो. दैनंदिन वापरातील पोशाख साधे, सुटसुटीत आणि श्रमसुलभ असण्याकडे कल होता; तर सण, उत्सव, विवाह आणि धार्मिक विधींसाठी विशेष प्रकारचे वस्त्र आणि अलंकार परिधान करण्याची परंपरा विकसित झाली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> {{मुख्य|महाराष्ट्राची वेशभूषा}} पारंपरिक पुरुषवेशामध्ये धोतर, अंगरखा, सदरा, बंडी, फेटा किंवा पागोटे, तसेच डोक्यावर रुमाल यांचा समावेश होत असे. किनारपट्टीवरील कोळी, आगरी आणि भंडारी समाजात मासेमारी व शेतीसाठी सोयीस्कर अशा हलक्या वस्त्रांचा वापर प्रचलित होता. धार्मिक समारंभ, ग्रामोत्सव आणि विवाहप्रसंगी स्वच्छ पांढरे धोतर, उपरणे आणि पारंपरिक फेटा परिधान करण्याची प्रथा होती.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> महिलांच्या पारंपरिक पोशाखामध्ये नऊवारी (लुगडे), पाचवारी साडी, चोळी आणि खणाचा वापर होत असे. विविध समाजसमूहांमध्ये साडी नेसण्याच्या पद्धती, रंगसंगती आणि वस्त्रप्रकारांत प्रादेशिक वैविध्य आढळते. शेती, घरगुती कामे आणि दैनंदिन व्यवहारासाठी सोयीस्कर पद्धतीने साडी नेसण्याची प्रथा विशेषतः ग्रामीण भागात दीर्घकाळ टिकून राहिली आहे.<ref>मराठी विश्वकोश. "महाराष्ट्रातील वेशभूषा".</ref> {{मुख्य|नऊवारी साडी}} अलंकारसंस्कृती ही कोकणातील पारंपरिक वेशभूषेचा अविभाज्य भाग मानली जाते. स्त्रिया नथ, मंगळसूत्र, बांगड्या, तोडे, वाकी, पैंजण, कर्णफुले, बुगडी आणि विविध प्रकारचे सोन्या-चांदीचे दागिने परिधान करीत असत. पुरुषांमध्ये अंगठी, कडे आणि धार्मिक प्रतीक म्हणून रुद्राक्ष किंवा तुळशीच्या माळांचा वापर प्रचलित होता. सामाजिक स्थान, आर्थिक परिस्थिती आणि धार्मिक परंपरांनुसार अलंकारांमध्ये विविधता आढळते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> {{मुख्य|महाराष्ट्रीय अलंकार}} कोकणातील विविध समाजसमूहांनी त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायानुसार स्वतंत्र वेशभूषा विकसित केली. कोळी समाजाचे मासेमारीसाठी उपयुक्त पोशाख, आगरी समाजाची श्रमप्रधान वेशभूषा, तसेच आदिवासी समाजातील नैसर्गिक साधनसामग्रीवर आधारित वस्त्रपरंपरा या कोकणच्या सांस्कृतिक वैविध्याचे प्रतीक मानल्या जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> ब्रिटिश काळानंतर शिक्षण, नागरीकरण, औद्योगिकीकरण आणि पाश्चात्त्य पोशाखांच्या प्रभावामुळे पारंपरिक वेशभूषेत बदल झाले. तथापि गणेशोत्सव, गोकुळाष्टमी, शिमगा, विवाहसमारंभ, धार्मिक विधी आणि लोककला सादरीकरणाच्या प्रसंगी पारंपरिक पोशाख आजही अभिमानाने परिधान केला जातो. लोकसंस्कृतीचे संवर्धन करणाऱ्या विविध सांस्कृतिक संस्था आणि लोककला मंडळे पारंपरिक वेशभूषेचे जतन आणि प्रसार करण्यासाठी कार्यरत आहेत.<ref>मराठी विश्वकोश. "लोकसंस्कृती".</ref> == पारंपरिक व्यवसाय == कोकणातील पारंपरिक व्यवसायांची घडण येथील भौगोलिक परिस्थिती, विपुल पर्जन्यमान, सुपीक जमीन, सह्याद्री पर्वतरांग, विस्तीर्ण समुद्रकिनारा आणि नैसर्गिक साधनसंपत्ती यांच्या प्रभावाखाली झाली आहे. शेती, बागायती, मासेमारी, मिठागर, पशुपालन, वनसंपदेवर आधारित व्यवसाय, हस्तकला आणि लघुउद्योग यांनी कोकणच्या आर्थिक व सांस्कृतिक जीवनाला दीर्घकाळ आकार दिला आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> {{मुख्य|महाराष्ट्रातील भात लावणी}} शेती हा कोकणातील प्रमुख पारंपरिक व्यवसाय असून भात हे येथील मुख्य पीक मानले जाते. त्याबरोबरच नाचणी, वरी, कडधान्ये, भाजीपाला आणि स्थानिक फळपिकांची लागवड केली जाते. पारंपरिक शेतीपद्धती, पावसाच्या पाण्यावर अवलंबून असलेली कृषी व्यवस्था आणि सामुदायिक श्रमसंस्कृती ही कोकणातील कृषीजीवनाची वैशिष्ट्ये मानली जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|कोकणातील मत्स्यव्यवसाय}} बागायती हा कोकणच्या अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा भाग आहे. आंबा, काजू, नारळ, सुपारी, फणस, कोकम, मिरी आणि विविध मसाल्यांच्या लागवडीमुळे कोकणला स्वतंत्र कृषी ओळख प्राप्त झाली आहे. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील हापूस आंबा हा भौगोलिक मानांकन (GI) प्राप्त कृषी उत्पादन असून त्याच्या निर्यातीमुळे स्थानिक अर्थव्यवस्थेला मोठा हातभार लागतो.<ref>महाराष्ट्र शासन – कृषी विभाग.</ref> {{मुख्य|कोकणातील शेती}} अरबी समुद्रालगतच्या किनारपट्टीमुळे मासेमारी हा कोकणातील सर्वांत प्राचीन व्यवसायांपैकी एक मानला जातो. कोळी समाजाने पारंपरिक ज्ञानाच्या आधारे समुद्री आणि खाडीतील मासेमारी विकसित केली. सुरमई, बांगडा, पापलेट, रावस, कोळंबी, बोंबील, मांदेली आणि इतर समुद्री मासे स्थानिक अर्थव्यवस्था आणि खाद्यसंस्कृतीचा अविभाज्य भाग आहेत. आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे मत्स्यव्यवसायात बदल झाले असले तरी पारंपरिक मासेमारीची परंपरा अनेक गावांमध्ये आजही टिकून आहे.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> {{मुख्य|हापूस आंबा}} मिठागर हा उत्तर कोकणातील आगरी समाजाचा पारंपरिक व्यवसाय मानला जातो. ठाणे, मुंबई, रायगड आणि पालघर परिसरातील खाडीलगतच्या भागात समुद्राच्या पाण्यापासून मीठ निर्मितीची परंपरा अनेक शतकांपासून अस्तित्वात आहे. या व्यवसायामुळे स्थानिक अर्थव्यवस्था तसेच व्यापाराच्या विकासाला चालना मिळाली.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> {{मुख्य|मिठागर}} कोकणातील वनसंपदेवर आधारित व्यवसायांमध्ये बांबूपासून उपयुक्त वस्तू तयार करणे, लाकूडकाम, मध संकलन, औषधी वनस्पतींचे संकलन, दोरखंड निर्मिती आणि पारंपरिक हस्तकलेचा समावेश होतो. आदिवासी समाजाने जंगलातील उपलब्ध नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा शाश्वत वापर करून स्वतंत्र उपजीविका पद्धती विकसित केली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|कोकणातील काजू उद्योग}} नौकाबांधणी ही कोकणातील किनारी भागातील प्राचीन पारंपरिक कला आणि व्यवसाय मानला जातो. विजयदुर्ग, मालवण, देवगड, दाभोळ, राजापूर आणि इतर बंदरांमध्ये लाकडी होड्या व नौका तयार करण्याची परंपरा दीर्घकाळ अस्तित्वात होती. सागरी व्यापार, मासेमारी आणि किनारी वाहतुकीसाठी या नौकांचा मोठ्या प्रमाणावर उपयोग केला जात असे.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> औद्योगिकीकरण, शहरीकरण, पर्यटन आणि स्थलांतर यांमुळे पारंपरिक व्यवसायांच्या स्वरूपात बदल झाले आहेत. अनेक कुटुंबांनी शिक्षण, सेवा, उद्योग आणि व्यापार क्षेत्राकडे वाटचाल केली असली तरी शेती, बागायती, मत्स्यव्यवसाय, काजू प्रक्रिया, आंबा प्रक्रिया आणि पर्यटनाशी संबंधित व्यवसाय आजही कोकणच्या अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आधार आहेत. पारंपरिक व्यवसायांचे संवर्धन आणि स्थानिक उत्पादनांना बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्यासाठी शासन, सहकारी संस्था आणि स्वयंसेवी संघटनांकडून विविध उपक्रम राबविले जात आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == पर्यावरण व नैसर्गिक वारसा == कोकणचा नैसर्गिक वारसा हा येथील संस्कृती, अर्थव्यवस्था आणि सामाजिक जीवनाचा मूलभूत आधार मानला जातो. पश्चिमेला अरबी समुद्र आणि पूर्वेला सह्याद्री पर्वतरांग यांच्या दरम्यान वसलेल्या या प्रदेशात विपुल पर्जन्यमान, सदाहरित वने, नद्या, खाड्या, समुद्रकिनारे, खारफुटीची जंगले, देवराया आणि समृद्ध जैवविविधता आढळते. या नैसर्गिक संपत्तीमुळे कोकणात स्वतंत्र पर्यावरणीय संस्कृती विकसित झाली असून तिचा प्रभाव कृषी, मत्स्यव्यवसाय, लोककला, लोकसाहित्य, धार्मिक परंपरा आणि खाद्यसंस्कृतीवर स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> {{मुख्य|पश्चिम घाट}} कोकणाच्या पूर्व भागात पसरलेल्या सह्याद्री पर्वतरांगा या पश्चिम घाटाचा अविभाज्य भाग असून त्यांचा समावेश युनेस्कोच्या जागतिक नैसर्गिक वारसा स्थळांमध्ये करण्यात आला आहे. पश्चिम घाट हा जगातील जैवविविधतेच्या महत्त्वपूर्ण प्रदेशांपैकी एक मानला जातो. कोकणातील अनेक नद्यांचे उगमस्थान, जलस्रोत, सदाहरित वने आणि दुर्मीळ वनस्पती व प्राणी यांचे अस्तित्व या पर्वतरांगांशी निगडित आहे.<ref>UNESCO World Heritage Centre. ''Western Ghats''.</ref> {{मुख्य|देवराई}} देवराई ही कोकणातील पारंपरिक पर्यावरण संरक्षण व्यवस्थेचे उत्कृष्ट उदाहरण मानली जाते. ग्रामदैवत किंवा स्थानिक देवतांशी संबंधित पवित्र वनक्षेत्र म्हणून देवरायांचे जतन करण्यात आले आहे. धार्मिक श्रद्धेमुळे या वनक्षेत्रांमध्ये वृक्षतोड आणि शिकार यांवर पारंपरिक निर्बंध पाळले जात असल्याने अनेक दुर्मीळ वनस्पती, औषधी वनस्पती, पक्षी आणि वन्यजीवांचे नैसर्गिक अधिवास आजही सुरक्षित राहिले आहेत.<ref>मराठी विश्वकोश. "देवराई".</ref> {{मुख्य|खारफुटी}} कोकणातील खाड्या आणि नदीमुखांमध्ये विस्तृत प्रमाणात खारफुटीची जंगले आढळतात. ही परिसंस्था किनारपट्टीचे धूपापासून संरक्षण करते, समुद्री जैवविविधतेचे संवर्धन करते आणि अनेक मत्स्यप्रजातींच्या प्रजननासाठी सुरक्षित अधिवास उपलब्ध करून देते. मुंबई, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये खारफुटीचे महत्त्वपूर्ण पट्टे आहेत.<ref>महाराष्ट्र वन विभाग.</ref> कोकणातील नद्या, धबधबे, समुद्रकिनारे, खाड्या आणि बेटे हे येथील पर्यावरणीय वारशाचे महत्त्वाचे घटक आहेत. सावित्री, वशिष्ठी, शास्त्री, जगबुडी, वैतरणा, उल्हास, कुंडलिका आणि तेरेखोल यांसारख्या नद्या कृषी, जलसंपदा आणि स्थानिक जीवनाशी घनिष्ठपणे संबंधित आहेत. गणपतीपुळे, तारकर्ली, वेळणेश्वर, हरिहरेश्वर, दिवेआगर आणि गुहागर यांसारखे समुद्रकिनारे त्यांच्या नैसर्गिक सौंदर्यामुळे आणि पर्यटनामुळे प्रसिद्ध आहेत.<ref>महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळ.</ref> {{मुख्य|कोकणातील जैवविविधता}} कोकणातील जैवविविधतेमध्ये विविध प्रकारचे सस्तन प्राणी, पक्षी, सरपटणारे प्राणी, उभयचर, फुलपाखरे आणि सागरी जीव आढळतात. सदाहरित वनांमध्ये भारतीय गवा, बिबट्या, सांबर, रानडुक्कर, शेकरू, विविध प्रकारचे साप आणि असंख्य पक्षी प्रजातींचे अधिवास आहेत. किनारपट्टी आणि सागरी भागात डॉल्फिन, समुद्री कासव, प्रवाळ परिसंस्था आणि विविध मत्स्यप्रजाती आढळतात. या जैवविविधतेमुळे कोकण हा पर्यावरणीय संशोधन आणि संवर्धनासाठी महत्त्वाचा प्रदेश मानला जातो.<ref>Zoological Survey of India.</ref><ref>Botanical Survey of India.</ref> {{मुख्य|सिंधुदुर्ग सागरी अभयारण्य}} पर्यावरण संवर्धन ही कोकणातील पारंपरिक जीवनपद्धतीचा अविभाज्य भाग राहिली आहे. देवराई, जलस्रोतांचे संरक्षण, पारंपरिक जलव्यवस्थापन, पावसाच्या पाण्याचे संवर्धन, स्थानिक बियाण्यांचे जतन आणि नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा संयमी वापर या परंपरांमुळे पर्यावरणीय समतोल राखण्यास मदत झाली. आधुनिक काळात औद्योगिकीकरण, शहरीकरण, किनारी विकास, खाणकाम, प्रदूषण आणि हवामान बदल यांमुळे या नैसर्गिक वारशास विविध आव्हाने निर्माण झाली असून शासन, स्थानिक समुदाय आणि पर्यावरण संस्थांकडून त्याच्या संवर्धनासाठी विविध उपक्रम राबविले जात आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == आधुनिक काळातील बदल == विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून कोकणातील सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक जीवनात लक्षणीय बदल झाले. शिक्षणाचा प्रसार, वाहतूक व दळणवळणातील सुधारणा, प्रसारमाध्यमांचा विस्तार, शहरीकरण आणि जागतिकीकरण यांच्या प्रभावामुळे पारंपरिक जीवनपद्धतीत बदल घडून आले. त्याचबरोबर प्रादेशिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये जपत आधुनिकतेचा स्वीकार करण्याची प्रवृत्तीही वाढली आहे.<ref>''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter III – ''Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra'', Maharashtra State Gazetteers.</ref> कोकणातून मुंबई महानगर प्रदेश, पुणे तसेच देश-विदेशातील रोजगाराच्या संधींसाठी मोठ्या प्रमाणावर स्थलांतर झाले. या स्थलांतरामुळे अनेक गावांतील लोकसंख्येची रचना, शेती, पारंपरिक व्यवसाय आणि कुटुंबव्यवस्थेत बदल झाले. तथापि गणेशोत्सव, शिमगा, ग्रामदैवतांचे उत्सव, कुलाचार आणि इतर सांस्कृतिक परंपरांच्या निमित्ताने स्थलांतरित कोकणवासी आपल्या मूळ गावांशी सामाजिक आणि सांस्कृतिक संबंध आजही टिकवून आहेत.<ref>''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter III – ''Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra'', Maharashtra State Gazetteers.</ref> कृषी क्षेत्रातही महत्त्वपूर्ण बदल झाले आहेत. पारंपरिक भातशेतीबरोबर आंबा, काजू, नारळ, मसाले, फळबागा आणि एकात्मिक शेतीपद्धतीकडे कल वाढला आहे. कृषी उत्पादनातील मूल्यवर्धन, प्रक्रिया उद्योग आणि बाजारपेठांशी वाढलेला संपर्क यांमुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे स्वरूप बदलत आहे.<ref>अॅग्रोवन. "एकात्मिक शेतीपद्धतीतूनच कोकणाचा शाश्वत विकास".</ref> पर्यटन उद्योगाच्या विस्तारामुळे स्थानिक रोजगार, गृहपर्यटन (Homestay), पारंपरिक खाद्यसंस्कृती, हस्तकला आणि स्थानिक उत्पादनांना नवी बाजारपेठ उपलब्ध झाली आहे. दुसरीकडे किनारी नागरीकरण, पर्यावरणीय ताण, नैसर्गिक संसाधनांवरील वाढता दबाव आणि पारंपरिक वास्तूंचे रूपांतर यांसारखी आव्हानेही निर्माण झाली आहेत. त्यामुळे शाश्वत विकास आणि सांस्कृतिक वारशाचे संवर्धन यांचा समतोल राखण्यावर अधिक भर दिला जात आहे.<ref>''Maharashtra: Land and Its People'', Maharashtra State Gazetteers.</ref> आधुनिक संप्रेषण माध्यमे, डिजिटल तंत्रज्ञान आणि सामाजिक माध्यमांमुळे कोकणातील लोककला, लोकसाहित्य, बोलीभाषा आणि सांस्कृतिक परंपरांचा प्रचार व प्रसार अधिक व्यापक झाला आहे. संशोधक, सांस्कृतिक संस्था आणि स्थानिक समाज यांच्या सहभागातून या वारशाचे जतन आणि दस्तऐवजीकरण करण्याचे प्रयत्नही वाढले आहेत.<ref>बीबीसी मराठी. "कोकणातील सामाजिक बदल" (समकालीन वृत्तविश्लेषण).</ref> == संशोधन व अभ्यास == कोकणचा इतिहास, भूगोल, समाजजीवन, लोकसंस्कृती, भाषा, पुरातत्त्व, पर्यावरण आणि जैवविविधता या विषयांवर विविध शैक्षणिक संस्था, संशोधक आणि शासकीय विभागांकडून सातत्याने संशोधन करण्यात आले आहे. या संशोधनामुळे कोकणच्या सांस्कृतिक वारशाचे दस्तऐवजीकरण, विश्लेषण आणि संवर्धनास महत्त्वाची चालना मिळाली आहे. कोकणच्या इतिहास आणि संस्कृतीच्या अभ्यासासाठी महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, बॉम्बे प्रेसिडेन्सी गॅझेटिअर्स, महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळाची प्रकाशने, महाराष्ट्र शासनाचा मराठी विश्वकोश, तसेच विविध विद्यापीठांचे संशोधनग्रंथ आणि शोधनिबंध हे महत्त्वाचे संदर्भस्रोत मानले जातात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये सापडलेल्या प्रागैतिहासिक कातळशिल्पांमुळे (Petroglyphs) कोकणच्या प्राचीन इतिहासाच्या अभ्यासाला नवी दिशा मिळाली आहे. या शिल्पांचे पुरातत्त्वीय संशोधन भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण (Archaeological Survey of India), महाराष्ट्र शासनाचा पुरातत्त्व व वस्तुसंग्रहालय संचालनालय तसेच विविध संशोधकांकडून करण्यात आले आहे. कोकणच्या लोककला, लोकसाहित्य, लोकसंगीत, बोलीभाषा आणि सामाजिक इतिहासावरही विविध संशोधकांनी स्वतंत्र संशोधन केले असून त्यांचे निष्कर्ष पुस्तके, नियतकालिके आणि संशोधन जर्नल्समधून प्रसिद्ध झाले आहेत. याशिवाय कोकणातील जैवविविधता, किनारी परिसंस्था, खारफुटी, देवराया आणि पश्चिम घाट यांच्या संरक्षणासंदर्भातही अनेक शैक्षणिक अभ्यास प्रकाशित झाले आहेत. आजच्या काळात मुद्रित साहित्याबरोबरच डिजिटल अभिलेखागारे, संशोधन नियतकालिके, शासकीय संकेतस्थळे आणि मुक्त ज्ञानस्रोत यांच्या माध्यमातून कोकणविषयक संशोधन अधिक व्यापक स्वरूपात उपलब्ध होत आहे. <ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref> <ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>मराठी विश्वकोश. महाराष्ट्र शासन.</ref><ref>Archaeological Survey of India (ASI).</ref><ref>महाराष्ट्र शासन, पुरातत्त्व व वस्तुसंग्रहालय संचालनालय.</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} == बाह्य दुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स] * [https://vishwakosh.marathi.gov.in मराठी विश्वकोश] * [https://asi.nic.in Archaeological Survey of India] * [https://whc.unesco.org UNESCO World Heritage Centre] * [https://mahaforest.gov.in महाराष्ट्र वन विभाग] {{कोकण लोकजीवन}} == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Konkan region.jpg|कोकण प्रदेश File:Konkan Landscape.jpg|कोकणातील नैसर्गिक दृश्य File:‘Map of the upper part of India below the Ganges, between the Konkan coast and that of Orissa’ by Rigobert Bonne, 1780.jpg|इ.स. १७८० मधील कोकण प्रदेशाचा ऐतिहासिक नकाशा File:Tea Western Ghats Calvary Mount Idukki Kerala Mar22 R16 05624.jpg|सह्याद्री पर्वतरांग File:Delta Rio Verde.jpg|कोकणातील नदीमुख (खाडी) File:Rice cultivation.jpg|भातशेती File:Mango Orchards.JPG|आंब्याची बाग File:Cashew Plantations in Dodamarg, Sindhudurg, Maharashtra, India.jpg|काजू लागवड File:कोकणातील शेतकरी व बैलजोडी.jpg|कोकणातील पारंपरिक शेती File:Kokan Village India 1.jpg|कोकणातील गाव File:Kokan - Kotluk Village - Part 3 20151220 (23892273782).jpg|कोकणातील ग्रामीण वस्ती File:कोकणातील गावातील आठवडी बाजार.jpg|आठवडी बाजार File:कोकणातील घरावर वाळत घातलेली सुपारी.jpg|सुपारी वाळविण्याची पारंपरिक पद्धत File:श्री काळम्मादेवी मंदिर -2.jpg|श्री काळम्मादेवी मंदिर File:काळम्मादेवी मंदीर.jpg|काळम्मादेवी मंदिर File:देवी काल्ल्मा पाषाण स्वरुपात.jpg|पाषाणरूपातील ग्रामदेवता File:स्वयंभु देव गांगेश्वर देवता.jpg|स्वयंभू देव गांगेश्वर File:खडीकोळवण देव गांगेश्वर ग्राम मंदीर.jpg|देव गांगेश्वर ग्राममंदिर File:कोकणातील गणेशोत्सव.jpg|कोकणातील गणेशोत्सव File:कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन.jpg|गणपती व गौरीपूजन File:कोकणातील शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी.jpg|शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी File:Holika Dahan Bhaindar East in Maharashtra, India 2026.jpg|होलिका दहन File:समुद्रातील होड्या.jpg|कोकणातील पारंपरिक मासेमारी File:मासे विकतांना.jpg|मत्स्यव्यवसाय File:उदगीर वन व जंगल.jpg|कोकणातील वनसंपदा </gallery> == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[नमन (लोककला)]] * [[शिमगा]] * [[गणेशोत्सव]] * [[पश्चिम घाट]] * [[देवराई]] * [[खारफुटी]] * [[मराठी भाषा]] * [[कोकणी भाषा]] * [[रत्‍नागिरी जिल्हा]] * [[सिंधुदुर्ग जिल्हा]] * [[रायगड जिल्हा]] * [[पालघर जिल्हा]] * [[ठाणे जिल्हा]] [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:महाराष्ट्राची संस्कृती]] [[वर्ग:भारतीय संस्कृती]] [[वर्ग:लोकसंस्कृती]] [[वर्ग:महाराष्ट्र]] gb1mzrpd57j28b4jf8mkwk1xy5hnzr4 2698103 2697960 2026-07-31T06:18:14Z AdvAnantGholam 172574 /* चित्रदालन */ 2698103 wikitext text/x-wiki {{Infobox | above = कोकण संस्कृती | image = | caption = कोकणातील नैसर्गिक भूभाग | header1 = सामान्य माहिती | label2 = प्रदेश | data2 = [[कोकण]] | label3 = देश | data3 = [[भारत]] | label4 = राज्ये | data4 = [[महाराष्ट्र]], [[गोवा]], [[कर्नाटक]] | label5 = प्रमुख भाषा | data5 = [[मराठी भाषा|मराठी]], [[कोकणी भाषा|कोकणी]], [[मालवणी बोली]] | header6 = सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये | label7 = प्रमुख धर्म | data7 = [[हिंदू धर्म]], [[इस्लाम]], [[ख्रिस्ती धर्म]], [[बौद्ध धर्म]] | label8 = प्रमुख सण | data8 = [[गणेशोत्सव]], [[शिमगा]], [[नारळी पौर्णिमा]], [[होळी]] | label9 = प्रमुख लोककला | data9 = [[नमन (लोककला)]], दशावतार (लोकनाट्य), [[शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)]] | label10 = प्रमुख व्यवसाय | data10 = शेती, बागायती, मत्स्यव्यवसाय, काजू व आंबा उत्पादन | label11 = वैशिष्ट्ये | data11 = समुद्रकिनारी संस्कृती, लोकपरंपरा, देवराया, लोकसाहित्य, पारंपरिक वास्तुकला }} {{विकिकरण}} '''कोकण संस्कृती''' ही भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील कोकण प्रदेशात विकसित झालेली ऐतिहासिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक परंपरा आहे. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यान पसरलेल्या या प्रदेशाच्या भौगोलिक रचनेमुळे येथे विशिष्ट जीवनपद्धती, लोकपरंपरा आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचा विकास झाला. प्राचीन काळापासून विविध राजसत्तांचा प्रभाव, समुद्री व्यापार, कृषी, मत्स्यव्यवसाय तसेच स्थानिक समाजजीवन यांच्या परस्परसंवादातून कोकणची स्वतंत्र सांस्कृतिक ओळख घडत गेली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.</ref><ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> कोकण संस्कृतीमध्ये सामाजिक रचना, भावकी, पंचक्रोशी, पारंपरिक जमीन व्यवस्था, धार्मिक श्रद्धा, देवस्थान परंपरा, लोककला, लोकसाहित्य, भाषा, खाद्यसंस्कृती, पारंपरिक वास्तुकला, पोशाख, सण-उत्सव आणि पर्यावरणाशी सुसंगत जीवनपद्धती यांचा समावेश होतो. नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा विवेकपूर्ण वापर, स्थानिक ज्ञानपरंपरा आणि सामुदायिक जीवन ही तिची लक्षणीय वैशिष्ट्ये मानली जातात.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> आधुनिक काळात औद्योगिकीकरण, नागरीकरण, स्थलांतर, पर्यटन आणि तांत्रिक बदलांमुळे कोकणच्या पारंपरिक जीवनशैलीत परिवर्तन झाले असले, तरी अनेक सांस्कृतिक परंपरा आजही स्थानिक समाजात जतन झालेल्या आहेत. त्यामुळे कोकण संस्कृती ही महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वारशातील एक महत्त्वपूर्ण घटक मानली जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == व्युत्पत्ती == '''कोकण''' या नावाच्या उत्पत्तीविषयी विविध मते प्रचलित आहेत. प्राचीन भारतीय साहित्य, पुराणे, ताम्रपट, शिलालेख तसेच इतिहास संशोधकांच्या लिखाणात या प्रदेशाचा उल्लेख '''अपरांत''', '''अपरान्तक''', '''कोकण''', '''कोंकण''' आणि '''कोंकणदेश''' अशा विविध नावांनी आढळतो.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> काही संशोधकांच्या मते 'कोकण' हा शब्द संस्कृतमधील ''कोण'' (कोपरा) या संकल्पनेशी संबंधित असून, सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यानच्या अरुंद किनारी प्रदेशासाठी हा शब्द रूढ झाला असावा.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> दुसऱ्या मतानुसार प्राचीन '''अपरांत''' (Aparānta) हा शब्द पश्चिमेकडील सीमाभाग किंवा समुद्रकिनारी प्रदेश दर्शविण्यासाठी वापरला जात असे. कालांतराने या प्रदेशाची राजकीय, भौगोलिक आणि सांस्कृतिक ओळख विकसित होत गेली आणि 'कोकण' हे नाव अधिक प्रचलित झाले.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> मौर्यकालीन सम्राट अशोकाच्या शिलालेखांमध्ये तसेच पुढील सातवाहन, शिलाहार, चालुक्य, यादव आणि इतर राजवंशांच्या अभिलेखांमध्ये पश्चिम किनारपट्टीच्या या प्रदेशाचा उल्लेख विविध नावांनी आढळतो. यावरून 'कोकण' ही संज्ञा दीर्घ ऐतिहासिक प्रक्रियेत विकसित झाल्याचे मानले जाते.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> मराठी, संस्कृत, प्राकृत आणि फारशी साहित्यातही 'कोकण' व 'कोंकण' या दोन्ही रूपांचा वापर आढळतो. आधुनिक काळात 'कोकण' हे नाव महाराष्ट्र, गोवा तसेच कर्नाटकाच्या उत्तरेकडील किनारी प्रदेशाशी संबंधित सांस्कृतिक व भौगोलिक प्रदेशासाठी सर्वसाधारणपणे स्वीकारले गेले आहे.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == भौगोलिक पार्श्वभूमी == कोकण हा भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यान पसरलेला नैसर्गिक किनारी प्रदेश आहे. महाराष्ट्रातील पालघर, मुंबई उपनगर, मुंबई शहर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग हे जिल्हे कोकण विभागात समाविष्ट होतात; तर व्यापक भौगोलिक संकल्पनेनुसार गोवा तसेच कर्नाटकाच्या उत्तर किनारपट्टीचाही समावेश कोकण प्रदेशात केला जातो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, कोकण विभाग.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> सह्याद्री पर्वतरांग, असंख्य नद्या, खाड्या, समुद्रकिनारे, खारफुटीची जंगले आणि दाट अरण्ये ही कोकण प्रदेशाची प्रमुख भौगोलिक वैशिष्ट्ये आहेत. वशिष्ठी, सावित्री, शास्त्री, जगबुडी, वैनगंगा नव्हे तर उल्हास, वैतरणा, कुंडलिका, काळ, तेरेखोल आणि इतर अनेक नद्या पश्चिमेकडे वाहत जाऊन अरबी समुद्राला मिळतात. या नद्यांमुळे सुपीक गाळयुक्त खोरे आणि विस्तृत खाड्यांची निर्मिती झाली आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणात उष्ण व दमट हवामान असून नैर्ऋत्य मान्सूनमुळे मोठ्या प्रमाणावर पर्जन्यवृष्टी होते. मुसळधार पावसामुळे येथील वनसंपदा, जैवविविधता आणि कृषी व्यवस्था समृद्ध झाली आहे. भात, नारळ, सुपारी, आंबा, काजू, फणस आणि विविध मसाल्यांची लागवड येथील हवामानाशी सुसंगतपणे विकसित झाली आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणच्या किनारी भूभागामुळे प्राचीन काळापासून समुद्री व्यापार, बंदरांची उभारणी आणि सागरी दळणवळणाला चालना मिळाली. चौल, दाभोळ, राजापूर, विजयदुर्ग, मालवण, वसई आणि इतर बंदरे विविध कालखंडांत व्यापारी आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाणीची केंद्रे म्हणून विकसित झाली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> या प्रदेशातील भौगोलिक परिस्थितीचा स्थानिक समाजाच्या वास्तुरचनेवर, ग्रामरचनेवर, कृषीपद्धतीवर, मत्स्यव्यवसायावर, खाद्यसंस्कृतीवर, लोककला आणि धार्मिक परंपरांवर दीर्घकालीन प्रभाव पडला आहे. त्यामुळे कोकणची संस्कृती समजून घेण्यासाठी तिची भौगोलिक पार्श्वभूमी हा मूलभूत घटक मानला जातो.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == इतिहास == कोकण प्रदेशाचा इतिहास प्रागैतिहासिक काळापासून सुरू होतो. पुरातत्त्वीय अवशेष, गुहा, शिलालेख, ताम्रपट आणि प्राचीन साहित्य यांच्या आधारे या प्रदेशात प्राचीन काळापासून मानवी वस्ती अस्तित्वात असल्याचे दिसून येते.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> वैदिकोत्तर आणि प्राचीन भारतीय साहित्यात कोकण प्रदेशाचा उल्लेख '''अपरांत''' किंवा '''अपरान्तक''' या नावाने आढळतो. बौद्ध साहित्य तसेच सम्राट अशोकाच्या शिलालेखांमध्ये अपरांत प्रदेशाचा उल्लेख असून, मौर्य साम्राज्याच्या काळात या प्रदेशाचा प्रशासकीय आणि व्यापारी विकास झाला. याच काळात बौद्ध धर्माचा प्रसार झाल्याचे पुरावे कान्हेरी, कार्ले, भाजे, बेडसे आणि इतर शैलगृहांमधून उपलब्ध होतात.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> मौर्योत्तर काळात सातवाहनांनी कोकणातील व्यापारी मार्ग आणि बंदरांचा विकास केला. त्यानंतर पश्चिम क्षत्रप, अभिर, त्रैकूटक, चालुक्य, राष्ट्रकूट, शिलाहार आणि यादव या राजवंशांनी विविध कालखंडांत कोकणावर राज्य केले. विशेषतः शिलाहार राजवटीत अनेक देवळे, बंदरे, किल्ले आणि नगरांचा विकास झाला, ज्यामुळे कोकणच्या सांस्कृतिक आणि आर्थिक जीवनाला चालना मिळाली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> मध्ययुगात बहामनी, विजयनगर, आदिलशाही, निजामशाही आणि गुजरात सुलतानत यांच्यात कोकणवरील नियंत्रणासाठी संघर्ष झाला. इ.स. १६व्या शतकात पोर्तुगीजांनी वसई, चौल, गोवा आणि किनारपट्टीवरील इतर भागांत आपला प्रभाव वाढविला. या काळात समुद्री व्यापार, ख्रिस्ती मिशनरी कार्य आणि युरोपीय स्थापत्यशैलीचा काही भागांवर प्रभाव पडला.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> १७व्या शतकात छत्रपती शिवाजी महाराजांनी कोकणातील अनेक किल्ले आणि बंदरे आपल्या स्वराज्यात समाविष्ट केली. विजयदुर्ग, सिंधुदुर्ग, सुवर्णदुर्ग, कुलाबा आणि इतर सागरी किल्ल्यांच्या माध्यमातून मराठा आरमाराची उभारणी झाली. सरखेल कान्होजी आंग्रे यांच्या नेतृत्वाखाली मराठा आरमाराने पश्चिम किनारपट्टीवरील सागरी सामर्थ्य अधिक बळकट केले.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> इ.स. १८१८ नंतर कोकण प्रदेश ब्रिटिशांच्या अधिपत्याखाली आला. ब्रिटिश काळात प्रशासकीय पुनर्रचना, महसूल व्यवस्था, रस्ते, बंदरे, रेल्वे आणि शिक्षणसंस्थांचा विकास झाला. याच काळात सामाजिक सुधारणा, आधुनिक शिक्षण आणि मुद्रणसंस्कृतीचा प्रसार होऊन कोकणातील समाजजीवनात लक्षणीय बदल घडून आले.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> स्वातंत्र्यानंतर महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेनंतर कोकण प्रदेशात औद्योगिकीकरण, मत्स्यव्यवसाय, फळबागा, पर्यटन, दळणवळण आणि शिक्षण क्षेत्रात मोठी प्रगती झाली. त्याचबरोबर स्थानिक लोकांनी लोककला, लोकपरंपरा, धार्मिक उत्सव आणि सांस्कृतिक वारसा जतन करण्याचे प्रयत्न सुरू ठेवले. त्यामुळे प्राचीन वारसा आणि आधुनिक परिवर्तन यांचा समन्वय असलेली कोकण संस्कृती आजही महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक ओळखीचा महत्त्वपूर्ण भाग मानली जाते.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> == सामाजिक रचना == {{मुख्य|भावकी|पंचक्रोशी}} कोकणातील सामाजिक रचना ही भौगोलिक परिस्थिती, कृषीप्रधान अर्थव्यवस्था, ग्रामव्यवस्था आणि परस्परावलंबी जीवनपद्धती यांच्या आधारे विकसित झाली. गाव हे सामाजिक संघटनेचे मूलभूत केंद्र असून त्याभोवती कुटुंब, नातेसंबंध, भावकी, पंचक्रोशी, देवस्थान संस्था आणि विविध पारंपरिक व्यवसाय यांवर आधारित समाजजीवन आकाराला आले.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील संयुक्त कुटुंबपद्धतीमुळे परस्पर सहकार्य, सामायिक मालमत्ता, कृषीकार्य आणि सामाजिक जबाबदाऱ्या सामूहिक स्वरूपात पार पाडल्या जात. विवाह, जन्म, मृत्यू, धार्मिक विधी, सण-उत्सव आणि ग्रामकार्य यांमध्ये कुटुंब व नातेसंबंधांना महत्त्वाचे स्थान होते.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> '''भावकी''' ही समान पूर्वजांपासून निर्माण झालेल्या कुटुंबसमूहाची सामाजिक संस्था मानली जात होती. कौटुंबिक वादांचे निवारण, सामाजिक नियमांचे पालन, धार्मिक विधींचे आयोजन आणि परस्पर सहकार्य यांमध्ये भावकीची भूमिका महत्त्वाची होती. अनेक गावांमध्ये भावकी ही सामाजिक एकात्मतेचे प्रभावी माध्यम म्हणून कार्यरत होती.<ref>''भावकी''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> '''पंचक्रोशी''' ही परस्पर संबंध असलेल्या गावांची सामाजिक, धार्मिक आणि सांस्कृतिक संघटना होती. यात्रांचे आयोजन, देवस्थानांचे व्यवस्थापन, सामूहिक निर्णय, नैसर्गिक आपत्तीच्या काळातील सहकार्य आणि सामाजिक प्रश्नांचे निवारण यासाठी पंचक्रोशी व्यवस्था कार्यरत होती.<ref>''पंचक्रोशी''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील ग्रामव्यवस्थेमध्ये पाटील, कुलकर्णी, जोशी, गुरव, सुतार, लोहार, कुंभार, न्हावी, परीट आणि इतर पारंपरिक व्यवसाय करणाऱ्या समाजघटकांनी परस्परावलंबी ग्रामीण अर्थव्यवस्था निर्माण केली होती. बलुतेदारी व अलुतेदारी व्यवस्थेमुळे गावातील विविध सेवा आणि उत्पादनव्यवस्था दीर्घकाळ टिकून राहिली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> धर्म, जात, व्यवसाय आणि स्थानिक परंपरा यांचा सामाजिक जीवनावर प्रभाव असला तरी, समुद्रकिनारी व्यापार, स्थलांतर आणि विविध समाजघटकांच्या सहवासामुळे कोकणात सांस्कृतिक देवाणघेवाणही मोठ्या प्रमाणावर झाली. त्यामुळे स्थानिक परंपरा आणि बाह्य प्रभाव यांचा समन्वय असलेली सामाजिक रचना विकसित झाली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> आधुनिक काळात शिक्षण, औद्योगिकीकरण, नागरीकरण आणि स्थलांतर यांमुळे कोकणातील पारंपरिक सामाजिक रचनेत बदल झाले. संयुक्त कुटुंबपद्धतीचे प्रमाण कमी झाले असले, तरी भावकी, ग्रामदेवता, देवस्थान, जत्रा आणि स्थानिक सांस्कृतिक संस्था यांच्या माध्यमातून सामाजिक ऐक्याची परंपरा अनेक भागांत आजही कायम आहे.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == पारंपरिक जमीन व्यवस्था == {{मुख्य|कोकणातील सामुदायिक जमीन व्यवस्था}} कोकणातील पारंपरिक जमीन व्यवस्था ही भौगोलिक परिस्थिती, कृषीप्रधान जीवनपद्धती आणि सामुदायिक सामाजिक रचनेशी निगडित होती. सह्याद्रीच्या उतारावरील डोंगराळ भूभाग, किनारी खाड्या, नदीखोरे आणि मुसळधार पर्जन्यमान यांमुळे येथे इतर प्रदेशांपेक्षा वेगळी जमीनधारणा आणि शेतीव्यवस्था विकसित झाली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणातील अनेक गावांमध्ये जमीन ही केवळ वैयक्तिक मालमत्ता म्हणून नव्हे, तर सामुदायिक हिताशी संबंधित संसाधन म्हणूनही पाहिली जात असे. शेतीयोग्य जमीन, चराऊ क्षेत्रे, डोंगरउतार, वनक्षेत्र, पाणवठे आणि इतर नैसर्गिक साधनसंपत्तीच्या वापरासाठी स्थानिक प्रथा, ग्रामसभा आणि पारंपरिक नियम अस्तित्वात होते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> ऐतिहासिक काळात गावकी, वतन व्यवस्था, इनाम, देवस्थानांची जमीन आणि सामुदायिक वापरातील क्षेत्रे यांमुळे जमीनधारणेचे विविध प्रकार अस्तित्वात होते. स्थानिक परिस्थितीनुसार त्यांच्या स्वरूपात बदल होत गेले आणि विविध राजवटींमध्ये महसूल व्यवस्थेनुसार त्यांचे नियमन करण्यात आले.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> ग्रामसमाजाच्या सामूहिक हितासाठी काही जमीन देवस्थान, सार्वजनिक उपयोग किंवा सामुदायिक उपक्रमांसाठी राखून ठेवण्याची परंपरा अनेक भागांत आढळते. जलसंधारण, पाणवठ्यांचे संरक्षण, सामूहिक चराई, ग्राममार्ग आणि उत्सवांशी संबंधित जागांचा वापर स्थानिक रूढी व ग्रामसंस्थांच्या माध्यमातून नियंत्रित केला जात असे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> ब्रिटिश काळात महसूल सर्वेक्षण, जमीन मोजणी आणि नवीन कायदेशीर व्यवस्थेमुळे पारंपरिक जमीनधारणेच्या अनेक पद्धतींमध्ये बदल झाले. स्वातंत्र्यानंतर जमीनसुधारणा कायदे, कुळ कायदे, महसूल प्रशासन आणि आधुनिक विकास प्रक्रियेमुळे पारंपरिक व्यवस्थेचे स्वरूप आणखी बदलले; तथापि काही भागांत तिचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक अवशेष आजही दिसून येतात.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणातील पारंपरिक जमीन व्यवस्था ही केवळ कृषी उत्पादनाशी संबंधित नसून स्थानिक समाजरचना, पर्यावरणीय संसाधनांचे व्यवस्थापन आणि सामुदायिक जीवनपद्धतीचा महत्त्वपूर्ण घटक मानली जाते.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> == कृषी संस्कृती == कोकणातील कृषी संस्कृती ही येथील भौगोलिक परिस्थिती, मुसळधार पर्जन्यमान, सुपीक नदीखोरे आणि स्थानिक पारंपरिक ज्ञान यांच्या आधारे विकसित झाली. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यानच्या प्रदेशात नैसर्गिक परिस्थितीनुसार विविध प्रकारच्या शेतीपद्धती विकसित झाल्या असून, कृषी हा स्थानिक अर्थव्यवस्था आणि समाजजीवनाचा प्रमुख आधार राहिला आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> भात हे कोकणातील प्रमुख अन्नधान्य पीक असून, मान्सूनवर आधारित भातशेती ही येथील कृषी संस्कृतीचे मुख्य वैशिष्ट्य मानली जाते. नदीखोरे, खोरी आणि सपाट जमिनींमध्ये भाताची लागवड केली जाते; तर डोंगरउतारांवर स्थानिक परिस्थितीनुसार इतर पिके घेतली जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील बागायती शेतीलाही विशेष महत्त्व आहे. आंबा, काजू, नारळ, सुपारी, फणस, कोकम, मिरी आणि विविध फळझाडांच्या लागवडीमुळे येथील कृषी अर्थव्यवस्थेला विशेष स्वरूप प्राप्त झाले आहे. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील हापूस आंब्याने राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर ओळख मिळवली आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> कृषीशी संबंधित अनेक लोकपरंपरा, श्रद्धा आणि सण कोकणात प्रचलित आहेत. पेरणी, लावणी, कापणी, नवधान्यपूजन, ग्रामदेवतांची पूजा आणि शेताशी निगडित धार्मिक विधी यांमधून कृषी आणि सांस्कृतिक जीवन यांचा घनिष्ठ संबंध दिसून येतो.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> परंपरागत शेतीमध्ये स्थानिक बियाणे, सेंद्रिय खतांचा वापर, पाण्याचे संवर्धन आणि नैसर्गिक संसाधनांशी सुसंगत शेतीपद्धती यांना महत्त्व होते. स्थानिक हवामानाशी जुळवून घेतलेल्या या पद्धतींमुळे कृषी उत्पादनाबरोबरच पर्यावरणीय संतुलन राखण्यास मदत झाली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून आधुनिक कृषितंत्रज्ञान, सुधारित बियाणे, सिंचन, फळबागांचा विस्तार आणि व्यापारी शेती यांमुळे कोकणातील कृषी व्यवस्थेत बदल झाले. त्याचबरोबर ग्रामीण भागातून शहरांकडे स्थलांतर, मजुरांची कमतरता आणि हवामानातील बदल यांमुळे पारंपरिक कृषी व्यवस्थेपुढे नवीन आव्हाने निर्माण झाली आहेत.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील कृषी संस्कृती ही केवळ अन्नउत्पादनापुरती मर्यादित नसून, ती स्थानिक लोकजीवन, खाद्यसंस्कृती, सण-उत्सव, लोकपरंपरा आणि पर्यावरणाशी सुसंगत जीवनपद्धतीचा अविभाज्य भाग मानली जाते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> == पशुपालन == {{मुख्य|कोकणातील पारंपरिक जनावरांचे गोठे}} कोकणातील पशुपालन हे पारंपरिक कृषी व्यवस्थेचा अविभाज्य घटक राहिले आहे. भातशेती, फळबागा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला पूरक म्हणून गायी, बैल, म्हशी, शेळ्या, मेंढ्या आणि कुक्कुटपालन यांचा विकास झाला. कृषी कामे, दुग्धउत्पादन, शेणखताची निर्मिती आणि वाहतूक यांसाठी जनावरांचा उपयोग होत असल्यामुळे ग्रामीण जीवनात त्यांना महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – Agriculture and Animal Husbandry.</ref> कोकणातील पारंपरिक घरांच्या परिसरात किंवा स्वतंत्र जागेत जनावरांसाठी गोठे उभारले जात. स्थानिक हवामान, मुसळधार पाऊस आणि उपलब्ध नैसर्गिक साधनसंपत्ती लक्षात घेऊन दगड, माती, लाकूड, बांबू, कौल आणि गवत यांचा वापर करून गोठ्यांची बांधणी केली जात असे. गोठ्यांची रचना जनावरांचे संरक्षण, वायुवीजन आणि पावसापासून बचाव यांचा विचार करून केली जात होती.<ref>''कोकणातील पारंपरिक जनावरांचे गोठे''.</ref> देशी गाई, कोकणी म्हैस आणि बैल हे शेतीतील प्रमुख पशुधन मानले जात असे. बैलांचा उपयोग नांगरणी, मळणी आणि वाहतुकीसाठी केला जात असे, तर गायी व म्हशींपासून दूध, दही, ताक आणि तूप यांचे उत्पादन होत असे. शेणाचा वापर सेंद्रिय खत, इंधन आणि घरांच्या सारवणासाठीही केला जात असे.<ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, 'पशुपालन'.</ref> कोकणातील पशुपालनाचा स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरांशीही संबंध होता. पोळा, गोवत्स द्वादशी आणि इतर काही स्थानिक उत्सवांमध्ये जनावरांची पूजा करण्याची परंपरा आजही अनेक भागांत आढळते. ग्रामीण समाजात पशुधन हे केवळ आर्थिक साधन नसून कुटुंबाच्या समृद्धीचे आणि उपजीविकेचे प्रतीक मानले जात असे.<ref>महाराष्ट्र विश्वकोश.</ref> हरितक्रांती, यांत्रिकीकरण, दुग्धव्यवसायातील बदल आणि ग्रामीण भागातून होणारे स्थलांतर यांमुळे पारंपरिक पशुपालनाच्या स्वरूपात बदल झाले. तरीही कोकणातील अनेक गावांमध्ये कृषी आणि पशुपालन यांचे परस्परावलंबी नाते आजही कायम असून, स्थानिक जैवविविधता आणि ग्रामीण जीवनपद्धती टिकविण्यात त्याची महत्त्वपूर्ण भूमिका आहे.<ref>पशुसंवर्धन विभाग, महाराष्ट्र शासन.</ref> == पारंपरिक वास्तुकला == कोकणातील पारंपरिक वास्तुकला ही प्रदेशातील मुसळधार पर्जन्यमान, दमट हवामान, डोंगराळ भूभाग आणि स्थानिक नैसर्गिक साधनसंपत्ती यांशी सुसंगतपणे विकसित झाली. निवासस्थाने, देवळे, गोठे, धान्यकोठारे, विहिरी आणि इतर बांधकामांमध्ये स्थानिक गरजा, पर्यावरण आणि उपलब्ध बांधकाम साहित्य यांचा प्रभाव स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील पारंपरिक घरे प्रामुख्याने जांभा दगड, स्थानिक दगड, माती, लाकूड, बांबू, चुन्याचा गिलावा आणि कौल यांच्या साहाय्याने बांधली जात. अतिवृष्टीमुळे घरांना उतार असलेली कौलारू छपरे, लांब कडा आणि पावसाचे पाणी सहज वाहून जाण्याची व्यवस्था केली जाई. घरांभोवती पावसाच्या पाण्याचा निचरा करण्यासाठी विशेष रचना आढळते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> पारंपरिक कोकणी घरामध्ये ओटी, पडवी, माजघर, देवघर, स्वयंपाकघर, धान्य साठविण्याची जागा आणि मागील अंगण अशी कार्यानुसार विभागणी केलेली असे. अनेक घरांच्या मागील बाजूस जनावरांसाठी गोठा, शेतीची अवजारे ठेवण्याची जागा तसेच गवत व सरपण साठविण्याची सोय केली जात असे. ग्रामीण घररचनेत निवास, शेती आणि पशुपालन यांचा परस्परसंबंध स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, रत्नागिरी जिल्हा – Houses.</ref> किनारी भागात नारळ, सुपारी आणि इतर वृक्षांपासून मिळणाऱ्या लाकडाचा वापर बांधकामासाठी केला जाई; तर डोंगराळ भागात जांभा दगड आणि स्थानिक दगडांचा अधिक वापर होत असे. स्थानिक हवामानाशी सुसंगत अशी ही वास्तुशैली घरातील तापमान नियंत्रित ठेवण्यास तसेच पावसापासून संरक्षण करण्यास उपयुक्त ठरत होती.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> धार्मिक वास्तूंमध्ये ग्रामदेवतेची मंदिरे, दीपमाळ, तुळशीवृंदावन, देवऱ्या, तसेच काही भागांत पोर्तुगीज प्रभावाखाली विकसित झालेल्या चर्च आणि वाड्यांची वास्तुरचना आढळते. विशेषतः उत्तर कोकणात पोर्तुगीजकालीन वाडे, कमानी, बाल्कनी आणि शिंपल्यांच्या तावदानांचा वापर झाल्याचे उल्लेख उपलब्ध आहेत. आधुनिक काळात सिमेंट, काँक्रीट आणि नवीन बांधकाम तंत्रज्ञानाचा वापर वाढल्यामुळे पारंपरिक कोकणी घरांच्या बांधकामात लक्षणीय बदल झाले आहेत. तरीही रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड आणि इतर भागांतील अनेक गावे आजही पारंपरिक कोकणी वास्तुकलेचे वैशिष्ट्यपूर्ण स्वरूप जतन करून आहेत. या वास्तुशैलीत स्थानिक पर्यावरणाशी सुसंगत बांधकाम तंत्र, नैसर्गिक वायुवीजन आणि स्थानिक संसाधनांचा समतोल वापर ही वैशिष्ट्ये आजही अभ्यासाचा विषय मानली जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == धार्मिक जीवन == कोकणातील धार्मिक जीवन हे वैदिक, पौराणिक, लोकधार्मिक आणि निसर्गपूजक परंपरांच्या समन्वयातून विकसित झाले आहे. सह्याद्री पर्वतरांग, समुद्रकिनारा, नद्या, देवराया आणि ग्रामजीवन यांशी निगडित श्रद्धांमुळे कोकणातील धार्मिक परंपरांना महाराष्ट्रातील इतर प्रदेशांपेक्षा वेगळे स्वरूप प्राप्त झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Religion''.</ref><ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> कोकणातील प्रत्येक गावाची सामाजिक आणि धार्मिक ओळख प्रामुख्याने '''ग्रामदेवता''' या संकल्पनेभोवती विकसित झालेली दिसून येते. ग्रामदेवतेला गावाची संरक्षक देवता मानले जाते. वार्षिक जत्रा, पालखी, नवसपूर्ती, होम, महाप्रसाद आणि सामुदायिक पूजा या धार्मिक उपक्रमांमध्ये संपूर्ण गावाचा सहभाग असतो. ग्रामदेवतेच्या देवस्थानाचे व्यवस्थापन अनेक ठिकाणी पारंपरिक ग्रामसंस्था किंवा स्थानिक विश्वस्तांकडे असते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – Ratnagiri District.</ref> कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये '''कुलदेवता''' आणि '''कुलदेवी''' यांची उपासना ही कौटुंबिक परंपरेचा महत्त्वाचा भाग आहे. विवाह, मुंज, नामकरण, गृहप्रवेश आणि इतर धार्मिक संस्कारांच्या वेळी कुलदैवताचे दर्शन घेण्याची प्रथा आजही मोठ्या प्रमाणावर प्रचलित आहे. मंगेश, शांतादुर्गा, महालक्ष्मी, भगवती, रवळनाथ, वेतोबा, भैरवनाथ, गणपती, परशुराम आणि इतर अनेक देवतांची उपासना कोकणातील विविध समाजघटकांमध्ये आढळते.<ref>''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, "कुलदैवत".</ref> निसर्गपूजा ही कोकणच्या धार्मिक जीवनातील एक वैशिष्ट्यपूर्ण परंपरा मानली जाते. अनेक गावांमध्ये '''देवराई''' पवित्र मानली जाते आणि तेथील वृक्षतोड, शिकार किंवा इतर हस्तक्षेप पारंपरिक धार्मिक नियमांमुळे निषिद्ध मानले जातात. या श्रद्धेमुळे अनेक भागांतील जैवविविधता आणि स्थानिक परिसंस्थांचे संरक्षण झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, "देवराई".</ref> कोकणात शैव, वैष्णव, शाक्त, गणपत्य, दत्त, नाथ आणि वारकरी संप्रदायांचा प्रभाव विविध कालखंडांत वाढत गेला. मध्ययुगीन काळात संतपरंपरा आणि भक्ती चळवळीमुळे धार्मिक जीवनात सामाजिक समन्वयाची भावना दृढ झाली. आषाढी व कार्तिकी वारी, दत्तजयंती, महाशिवरात्री, रामनवमी, गणेशोत्सव आणि नवरात्र यांसारखे उत्सव आजही मोठ्या प्रमाणावर साजरे केले जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Religion''.</ref> उत्तर कोकणात पोर्तुगीज सत्तेच्या प्रभावामुळे ख्रिस्ती धर्माचा प्रसार झाला. चर्च, चॅपेल, ख्रिस्ती सण आणि धार्मिक वास्तू यांनी विशेषतः वसई, पालघर आणि गोवा परिसरातील सांस्कृतिक जीवनावर प्रभाव टाकला. किनारपट्टीवरील व्यापारामुळे मुस्लिम समाजाचीही वस्ती निर्माण झाली असून मशिदी, दर्गे आणि उरूस या परंपरा स्थानिक धार्मिक जीवनाचा भाग बनल्या.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> कोकणातील धार्मिक जीवनाचा प्रभाव लोककला, लोकसाहित्य, पारंपरिक संगीत, नृत्य, वास्तुकला, कृषी संस्कृती आणि सामाजिक जीवनावर स्पष्टपणे दिसून येतो. त्यामुळे कोकणातील धर्मपरंपरा या केवळ श्रद्धेच्या अभिव्यक्ती नसून त्या या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक अस्मितेचा आणि सामुदायिक जीवनाचा अविभाज्य भाग मानल्या जातात.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == सण व उत्सव == कोकणातील सण व उत्सव हे धार्मिक श्रद्धा, कृषी संस्कृती, समुद्रकिनारी जीवन, ऋतुचक्र आणि स्थानिक लोकपरंपरा यांच्याशी निगडित आहेत. ग्रामदेवता, कुलदैवत, निसर्गपूजा आणि कृषीप्रधान जीवनपद्धती यांच्या प्रभावामुळे कोकणातील अनेक उत्सवांना वैशिष्ट्यपूर्ण स्वरूप प्राप्त झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Religion''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> गणेशोत्सव हा कोकणातील सर्वाधिक महत्त्वाचा सण मानला जातो. घरगुती गणपती, गौरीपूजन, आरत्या, पारंपरिक नैवेद्य आणि विसर्जन या प्रथा ग्रामीण व शहरी भागात मोठ्या प्रमाणावर पाळल्या जातात. कोकणातील अनेक कुटुंबे या काळात आपल्या मूळ गावी एकत्र येण्याची परंपरा आजही जपतात.<ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, "गणेशोत्सव".</ref> शिमगा (होळी) हा कोकणातील पारंपरिक लोकउत्सव असून त्यामध्ये होलिका दहन, धुळवड, पालख्या, ग्रामपरिक्रमा आणि विविध लोककलांचे सादरीकरण केले जाते. अनेक भागांत नमन, दशावतार आणि इतर लोककलांचे आयोजन शिमग्याच्या उत्सवाशी निगडित असते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> कृषी संस्कृतीशी संबंधित काही स्थानिक धार्मिक परंपरा कोकणात आजही जतन झालेल्या आहेत. {{मुख्य|मिरागाची राखण}} मृग नक्षत्रात पावसाची सुरुवात झाल्यानंतर येणाऱ्या अमावास्येला अनेक गावांतील शेतकरी आपल्या शेतात प्रतीकात्मक राखणदाराचे पूजन करतात. या विधीमध्ये शेतकरी कुटुंबातील सर्व सदस्य सहभागी होतात. भरघोस पीक यावे, शेतीचे रोगराई, कीड, वन्यप्राणी आणि नैसर्गिक संकटांपासून संरक्षण व्हावे, तसेच संपूर्ण वर्षभर शेतीची समृद्धी टिकून राहावी, या भावनेतून हा कृषीधार्मिक विधी केला जातो. पारंपरिक कोकणात शेती हेच बहुसंख्य कुटुंबांचे प्रमुख उपजीविकेचे साधन असल्यामुळे या परंपरेला सामाजिक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.<ref>''मिरागाची राखण''.</ref> नवरात्रोत्सव, रामनवमी, महाशिवरात्री, दत्तजयंती, गोकुळाष्टमी, त्रिपुरी पौर्णिमा आणि ग्रामदेवतांच्या वार्षिक जत्रा हे कोकणातील प्रमुख धार्मिक उत्सव आहेत. या उत्सवांमध्ये पालखी, कीर्तन, भजन, महाप्रसाद, पारंपरिक बाजार आणि विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> उत्तर कोकणात ख्रिस्ती समाजात नाताळ, इस्टर आणि चर्च जत्रा, तर मुस्लिम समाजात ईद, बकरीद, मोहरम आणि उरूस हे उत्सव पारंपरिक पद्धतीने साजरे केले जातात. विविध धार्मिक समुदायांतील परस्पर सहभाग ही कोकणातील सामाजिक जीवनाची एक उल्लेखनीय वैशिष्ट्ये मानली जातात.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> कोकणातील सण व उत्सव हे केवळ धार्मिक विधी नसून लोककला, लोकसाहित्य, कृषी, खाद्यसंस्कृती, पारंपरिक पोशाख आणि सामुदायिक जीवन यांचे जतन व संवर्धन करणारे सांस्कृतिक माध्यम मानले जातात.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == लोककला == कोकणातील लोककला ही धार्मिक श्रद्धा, ग्रामसंस्कृती, कृषी जीवन, सागरी परंपरा आणि लोकविश्वास यांच्या संगमातून विकसित झाली आहे. ग्रामदेवतांच्या जत्रा, शिमगा, गणेशोत्सव, गोकुळाष्टमी, नवरात्र तसेच विविध धार्मिक आणि सामाजिक समारंभांमध्ये या लोककलांचे सादरीकरण केले जाते. लोककला ही केवळ मनोरंजनाचे साधन नसून धार्मिक प्रबोधन, लोकशिक्षण, सामुदायिक ऐक्य आणि सांस्कृतिक वारसा जतन करणारे प्रभावी माध्यम मानले जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, ''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter VIII – Art and Culture.</ref> कोकणातील प्रमुख लोककलांमध्ये नमन, दशावतार, शक्तीवाले–तुरेवाले, टिपरी, चित्रकथी, कळसूत्री बाहुल्या, रापण, संकासूर आणि बाळ्या नृत्य यांचा समावेश होतो. या कलांमध्ये संगीत, नृत्य, अभिनय, चित्रकला, कथाकथन आणि लोकश्रद्धा यांचा समन्वय आढळतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> === नमन === {{मुख्य|नमन (लोककला)}} नमन ही कोकणातील भक्तिपर लोकनाट्य परंपरा असून तिचे सादरीकरण मुख्यतः ग्रामजत्रा, शिमगा आणि धार्मिक उत्सवांमध्ये केले जाते. गायन, संवाद, अभिनय, विनोद आणि पौराणिक कथांचे सादरीकरण ही तिची प्रमुख वैशिष्ट्ये आहेत. === दशावतार === दशावतार हे कोकणातील सर्वाधिक प्रसिद्ध लोकनाट्य मानले जाते. भगवान विष्णूच्या दहा अवतारांवरील कथानकांवर आधारित या लोकनाट्यात संगीत, रंगभूषा, मुखवटे, उत्स्फूर्त संवाद आणि नृत्य यांचा संगम दिसून येतो. सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यांमध्ये ही परंपरा विशेषतः विकसित झाली आहे.<ref>रत्नागिरी जिल्हा गॅझेटिअर – Entertainments.</ref> === शक्तीवाले–तुरेवाले === {{मुख्य|शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)}} शक्तीवाले–तुरेवाले ही शक्ती उपासनेशी संबंधित धार्मिक लोककला आहे. देवीच्या जत्रा, ग्रामदेवता उत्सव आणि पारंपरिक धार्मिक विधींमध्ये तिचे सादरीकरण केले जाते. === टिपरी === {{मुख्य|कोकणातील टिपरी परंपरा}} टिपरी हा लाकडी काठ्यांच्या साहाय्याने सादर केला जाणारा पारंपरिक समूहनृत्य प्रकार आहे. गोकुळाष्टमी आणि इतर उत्सवांमध्ये तो विशेषतः सादर केला जातो. काही भागांत गोफ नृत्याचीही परंपरा याचबरोबर आढळते.<ref>रत्नागिरी जिल्हा गॅझेटिअर – Tipri and Goph.</ref> === चित्रकथी === {{मुख्य|चित्रकथी}} चित्रकथी ही कोकणातील विशेषतः सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पिंगुळी गावाशी संबंधित चित्रकला आणि कथाकथन यांचा संगम असलेली लोककला आहे. 'चित्र' आणि 'कथा' या दोन घटकांच्या संयोगातून विकसित झालेल्या या परंपरेत कलाकार रामायण, महाभारत, पुराणकथा आणि स्थानिक आख्यायिका हाताने रंगविलेल्या चित्रांच्या साहाय्याने संगीत व निवेदनासह सादर करतात. ही परंपरा अनेक पिढ्यांपासून चालत आलेली असून पिंगुळी हे तिचे प्रमुख केंद्र मानले जाते. चित्रकथी परंपरेचा संबंध पारंपरिक कथाकथन आणि दृश्यकलेशी असून ती महाराष्ट्राच्या महत्त्वाच्या लोककलांपैकी एक मानली जाते.<ref>''Chitrakathi Painting'', Development Commissioner (Handicrafts), Government of India.</ref><ref>''Chitrakathi Tradition of Pinguli'', Directorate of Government Printing and Stationery, Maharashtra State, 1979.</ref> === कळसूत्री बाहुल्या === {{मुख्य|कळसूत्री बाहुल्या}} कळसूत्री बाहुल्या ही दोऱ्यांच्या साहाय्याने नियंत्रित केल्या जाणाऱ्या पारंपरिक कठपुतळी कलेची कोकणी परंपरा आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पिंगुळी परिसरातील कलाकारांनी ही कला अनेक पिढ्यांपासून जतन केली आहे. रामायण, महाभारत आणि इतर पौराणिक कथांचे सादरीकरण लाकडी बाहुल्या, संगीत, संवाद आणि कथाकथन यांच्या माध्यमातून केले जाते. चित्रकथी आणि कळसूत्री बाहुल्या या दोन्ही परंपरा एकाच सांस्कृतिक परंपरेचा भाग मानल्या जातात आणि त्यांचे जतन करणाऱ्या कलाकारांनी महाराष्ट्राच्या लोकवारशाचे संवर्धन करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे.<ref>World Encyclopedia of Puppetry Arts – India (Maharashtra).</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – Art and Culture.</ref> === रापण === {{मुख्य|रापण}} रापण ही कोकणातील सामूहिक मासेमारीची परंपरा असून ती सागरी जीवनाशी निगडित लोकसंस्कृतीचे प्रतीक मानली जाते. मोठे जाळे सामूहिकरीत्या किनाऱ्यावर ओढताना श्रमगीते, परस्पर सहकार्य आणि पारंपरिक कार्यपद्धती यांचा संगम दिसून येतो. === संकासूर === {{मुख्य|संकासूर}} संकासूर हा शिमगा उत्सवाशी संबंधित लोकनाट्य प्रकार आहे. यात पौराणिक कथानके, विनोदी संवाद, सामाजिक भाष्य आणि पारंपरिक वेशभूषेचा समावेश असतो. === बाळ्या नृत्य === बाळ्या नृत्य हा कोकणातील काही भागांत प्रचलित असलेला पारंपरिक लोकनृत्य प्रकार आहे. ग्रामजत्रा, धार्मिक उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रमांमध्ये त्याचे सादरीकरण केले जाते. कोकणातील लोककला ही या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक ओळखीचा अविभाज्य भाग आहे. शासकीय सांस्कृतिक संस्था, संशोधक, संग्रहालये आणि स्थानिक कलाकार यांच्या प्रयत्नांमुळे या लोककलांचे दस्तऐवजीकरण, संशोधन आणि संवर्धन सुरू असून पिंगुळी येथील चित्रकथी आणि कळसूत्री बाहुल्या परंपरा या संवर्धनाच्या दृष्टीने विशेष महत्त्वाच्या मानल्या जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> === ठाकर आदिवासी कला आंगण === {{मुख्य|ठाकर आदिवासी कला आंगण}} सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पिंगुळी येथे असलेले '''ठाकर आदिवासी कला आंगण''' हे चित्रकथी, कळसूत्री बाहुल्या, चामड्याच्या छाया बाहुल्या, पांगुळ बैल आणि इतर पारंपरिक लोककलांच्या संवर्धनासाठी कार्य करणारे महत्त्वाचे सांस्कृतिक केंद्र आहे. येथे पारंपरिक चित्रे, बाहुल्या, रंगमंच साहित्य, वाद्ये आणि लोककलांशी संबंधित वस्तूंचे संग्रहालय असून कलाकार प्रशिक्षण, संशोधन, प्रात्यक्षिके आणि कार्यशाळांचे आयोजन केले जाते. त्यामुळे हे केंद्र कोकणातील लोककला संवर्धनाचे प्रमुख केंद्र मानले जाते.<ref>Asia InCH – ''Thakar Adivasi Kala Angan''.</ref> == लोकसाहित्य == कोकणातील लोकसाहित्य ही या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक स्मृतीची, लोकपरंपरेची आणि मौखिक ज्ञानपरंपरेची अभिव्यक्ती आहे. पिढ्यान्पिढ्या मौखिक स्वरूपात जतन झालेल्या लोककथा, दंतकथा, आख्यायिका, लोकगीते, ओव्या, उखाणे, म्हणी, कोडी, श्रमगीते, आरत्या, धार्मिक आख्याने आणि लोकविश्वास यांच्या माध्यमातून कोकणातील समाजजीवन, निसर्ग, धर्म, इतिहास, पर्यावरण आणि लोकसंस्कृतीचे दर्शन घडते. लोकसाहित्य हे लिखित इतिहासाच्या पलीकडे जाऊन समाजाच्या सांस्कृतिक स्मृतीचे जतन करणारे महत्त्वाचे माध्यम मानले जाते.<ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32133 |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ |access-date=30 जुलै 2026}}</ref> {{मुख्य|कोकणातील लोककथा}} कोकणातील लोककथांमध्ये ग्रामदेवता, कुलदैवत, देवराई, समुद्र, नद्या, डोंगर, किल्ले, गुहा, प्राचीन मंदिरे, वीरपुरुष, संत, तसेच स्थानिक भूभागाच्या उत्पत्तीविषयीच्या आख्यायिका मोठ्या प्रमाणावर आढळतात. अनेक कथांमध्ये परशुरामाने समुद्र मागे हटवून कोकणभूमी निर्माण केल्याची आख्यायिका, विविध गावांच्या नावांच्या उत्पत्तीच्या कथा, तसेच समुद्रकिनाऱ्यावरील धार्मिक आणि सांस्कृतिक स्थळांशी संबंधित लोकपरंपरा जतन झालेल्या आहेत. या कथांमधून कोकणातील लोकश्रद्धा, नैतिक मूल्ये, सामाजिक संकेत आणि पर्यावरणाशी असलेले नाते प्रतिबिंबित होते.<ref>आजगावकर, सूर्यकांत. ''कोकणातील लोककथा''. स्नेहल प्रकाशन.</ref> {{मुख्य|कोकणातील लोकगीते}} कोकणातील लोकगीतांचा उगम दैनंदिन जीवन, कृषी संस्कृती आणि सागरी जीवनाशी संबंधित आहे. भातलागवड, कापणी, मासेमारी, विवाहसंस्कार, मंगळागौर, गणेशोत्सव, शिमगा, गोकुळाष्टमी आणि इतर सण-उत्सवांच्या निमित्ताने विविध प्रकारची लोकगीते गायली जातात. ओव्या, अंगाईगीते, श्रमगीते, कोळीगीते, आरत्या, गवळणी आणि स्त्रीगीतांमधून श्रमसंस्कृती, निसर्ग, कुटुंबव्यवस्था आणि सामुदायिक जीवनाचे दर्शन घडते.<ref>भागवत, दुर्गा. ''लोकसाहित्याची रूपरेखा''.</ref> {{मुख्य|कोकणातील म्हणी व वाक्प्रचार}} कोकणातील म्हणी, वाक्प्रचार, उखाणे आणि कोडी ही स्थानिक बोलीभाषेची आणि लोकअनुभवाची मौल्यवान परंपरा आहे. पर्जन्य, शेती, समुद्र, व्यापार, कुटुंबव्यवस्था, निसर्ग आणि दैनंदिन व्यवहारांवर आधारित अनेक म्हणी आजही ग्रामीण समाजात प्रचलित आहेत. या म्हणी आणि वाक्प्रचारांतून कोकणातील लोकांचे व्यवहारज्ञान, विनोदबुद्धी, अनुभवसंपन्नता आणि जीवनदृष्टी व्यक्त होते.<ref>मांडे, प्रभाकर. ''लोकसाहित्याचे स्वरूप''.</ref> कोकणातील लोकविश्वासांमध्ये ग्रामदैवतांच्या आख्यायिका, देवराईशी निगडित समजुती, नागपूजा, समुद्राशी संबंधित श्रद्धा, ऋतुचक्र, पर्जन्य, कृषी आणि मासेमारीशी संबंधित पारंपरिक विश्वास यांचा समावेश होतो. या लोकविश्वासांचा संबंध केवळ धार्मिक जीवनाशी नसून पर्यावरण संरक्षण, सामाजिक शिस्त आणि पारंपरिक ज्ञानव्यवस्थेशीही जोडलेला आहे.<ref>आजगावकर, सूर्यकांत. ''कोकणातील लोककथा''.</ref> कोकणातील लोकसाहित्याच्या जतन आणि संशोधनामध्ये दुर्गा भागवत, प्रभाकर मांडे, डॉ. सूर्यकांत आजगावकर यांसह अनेक लोकसाहित्य अभ्यासकांनी महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे. आधुनिक काळात संशोधनग्रंथ, ध्वनिमुद्रण, लोककला महोत्सव, संग्रहालये आणि डिजिटल माध्यमांच्या साहाय्याने या मौखिक परंपरांचे दस्तऐवजीकरण व संवर्धन केले जात आहे. कोकणातील लोकपरंपरांच्या अभ्यासामुळे या प्रदेशाचा सामाजिक, सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक विकास समजून घेण्यास महत्त्वपूर्ण मदत होते.<ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32133 |website=मराठी विश्वकोश |access-date=30 जुलै 2026}}</ref> == भाषा == कोकण हा भाषिकदृष्ट्या अत्यंत वैविध्यपूर्ण प्रदेश मानला जातो. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यान वसलेल्या या प्रदेशात ऐतिहासिक, सामाजिक, व्यापारी आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाणीमुळे अनेक भाषा व बोलीभाषांचा विकास झाला आहे. महाराष्ट्रातील कोकण विभागात प्रमाण मराठीबरोबरच मालवणी, आगरी, कोळी, भंडारी, कुणबी, चित्पावनी, संगमेश्वरी, वाडवळी, ईस्ट इंडियन मराठी, कातकरी आणि ठाकर समाजांच्या बोलीभाषा प्रचलित आहेत. दक्षिण कोकणात मालवणीचा, तर उत्तर कोकणात आगरी, कोळी आणि वाडवळी बोलींचा विशेष प्रभाव आढळतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>मराठी विश्वकोश. "मराठी भाषा".</ref> मराठी ही कोकणातील प्रमुख भाषा असून तिच्या अनेक प्रादेशिक बोली येथे विकसित झाल्या आहेत. या बोलींमध्ये उच्चार, शब्दसंपदा, वाक्यरचना आणि लोकजीवनाशी संबंधित विशेष शब्दप्रयोग आढळतात. भौगोलिक परिस्थिती, व्यवसाय, सामाजिक रचना आणि विविध समाजसमूहांच्या परंपरांमुळे प्रत्येक बोलीने स्वतंत्र भाषिक वैशिष्ट्ये विकसित केली आहेत.<ref>कृ. पा. कुलकर्णी. ''मराठी भाषेचा इतिहास''.</ref> {{मुख्य|मालवणी भाषा}} मालवणी ही दक्षिण कोकणातील प्रमुख बोली असून सिंधुदुर्ग जिल्हा तसेच रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या काही भागांत ती मोठ्या प्रमाणावर बोलली जाते. लोकसाहित्य, दशावतार, नमन, लोकगीते, विनोद आणि नाट्यपरंपरेमुळे मालवणीला स्वतंत्र सांस्कृतिक ओळख प्राप्त झाली आहे. तिच्या शब्दसंपदेवर मराठीबरोबरच कोंकणी आणि पोर्तुगीज भाषेचाही काही प्रमाणात प्रभाव दिसून येतो.<ref>मराठी विश्वकोश. "मालवणी".</ref> {{मुख्य|आगरी बोली}} आगरी समाजाची बोली उत्तर कोकणातील मुंबई, ठाणे, पालघर, रायगड आणि नवी मुंबई परिसरात प्रचलित आहे. शेती, मिठागरे, मासेमारी आणि स्थानिक लोकजीवनाशी संबंधित अनेक पारंपरिक शब्द या बोलीत आढळतात. आगरी लोकगीते, ओव्या आणि लोकनृत्यांमध्ये या बोलीचा प्रभाव विशेषत्वाने दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|वाडवळी बोली}} वाडवळी बोली मुख्यतः पालघर जिल्ह्यातील सोमवंशी क्षत्रिय वाडवळ समाजामध्ये प्रचलित आहे. मराठी, गुजराती आणि पोर्तुगीज संपर्कामुळे या बोलीत अनेक वैशिष्ट्यपूर्ण शब्द आणि भाषिक रूपे विकसित झाली आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|कोळी बोली}} कोळी समाजाच्या विविध उपसमूहांमध्ये प्रचलित असलेल्या कोळी बोलींमध्ये समुद्र, मासेमारी, नौकानयन, हवामान आणि सागरी जीवनाशी संबंधित समृद्ध शब्दसंपदा आढळते. कोळीगीते आणि लोकपरंपरांमधून या बोलींचे सांस्कृतिक महत्त्व अधोरेखित होते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील भाषांवर इतिहासकाळात संस्कृत, प्राकृत, अपभ्रंश, कन्नड, अरबी, फारशी आणि पोर्तुगीज भाषांचा प्रभाव पडला. किनारपट्टीवरील व्यापार, मुस्लिम राजवट, पोर्तुगीज वसाहती आणि युरोपीय संपर्क यांमुळे अनेक परभाषिक शब्द स्थानिक बोलींमध्ये रूढ झाले. विशेषतः खाद्यसंस्कृती, सागरी व्यापार, घरगुती वस्तू, धार्मिक जीवन आणि प्रशासनाशी संबंधित शब्दसंपदेमध्ये हा प्रभाव स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>मराठी विश्वकोश. "मराठी भाषा".</ref><ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> आधुनिक काळात शिक्षण, प्रसारमाध्यमे, शहरीकरण आणि स्थलांतरामुळे प्रमाण मराठीचा वापर वाढला असला तरी कोकणातील पारंपरिक बोलीभाषा लोकसाहित्य, लोककला, धार्मिक परंपरा आणि दैनंदिन व्यवहारांमधून आजही जिवंत आहेत. विविध संशोधन संस्था, विद्यापीठे आणि सांस्कृतिक संघटनांकडून या बोलीभाषांचे दस्तऐवजीकरण, शब्दकोशनिर्मिती आणि संवर्धनाचे कार्य सुरू आहे.<ref>मराठी विश्वकोश. "मराठी भाषा".</ref> == खाद्यसंस्कृती == कोकणातील खाद्यसंस्कृती ही येथील भौगोलिक परिस्थिती, हवामान, कृषी, समुद्रकिनारी जीवन आणि विविध सामाजिक-धार्मिक परंपरांच्या प्रभावातून विकसित झाली आहे. सह्याद्री पर्वतरांग, अरबी समुद्र, विपुल पर्जन्यमान आणि सुपीक जमीन यांमुळे भात, नारळ, काजू, आंबा, फणस, कोकम, सुपारी, मसाले, विविध कडधान्ये तसेच मासे हे येथील आहाराचे प्रमुख घटक बनले आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> {{मुख्य|कोकणातील खाद्यसंस्कृती}} भात हा कोकणातील प्रमुख अन्नघटक असून त्याबरोबर मासे, आमटी, भाजी, लोणची आणि नारळावर आधारित पदार्थांचा समावेश असलेले भोजन सर्वसाधारणपणे आढळते. किनारपट्टीवरील भागात मासेमारी हा प्रमुख व्यवसाय असल्याने सुरमई, बांगडा, पापलेट, रावस, कोळंबी, बोंबील, मांदेली आणि खेकडे यांसारख्या समुद्री खाद्यपदार्थांना विशेष महत्त्व आहे. अंतर्गत भागात भाजीपाला, कडधान्ये आणि दुग्धजन्य पदार्थांचा वापर तुलनेने अधिक प्रमाणात केला जातो.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> {{मुख्य|कोकम}} कोकणातील पाककलेमध्ये नारळाचा विविध प्रकारे उपयोग केला जातो. ओले खोबरे, नारळाचे दूध, खोबरेल तेल आणि भाजलेल्या नारळाचा मसाला हे अनेक पदार्थांचे वैशिष्ट्य आहे. कोकम, चिंच, आंबट फळे, काळा मसाला, हळद, मिरी, धणे, जिरे आणि स्थानिक मसाल्यांच्या वापरामुळे कोकणी खाद्यपदार्थांना वैशिष्ट्यपूर्ण चव प्राप्त होते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> {{मुख्य|मालवणी पाककला}} आंबा, विशेषतः देवगड व रत्‍नागिरी परिसरातील हापूस आंबा, कोकणची जागतिक स्तरावर ओळख निर्माण करणारे कृषी उत्पादन मानले जाते. याशिवाय काजू, फणस, करवंद, जांभूळ, कोकम, आवळा आणि विविध रानफळांचा उपयोग पारंपरिक आहारात तसेच लोणची, सरबते, जॅम, मसाले आणि इतर प्रक्रिया उद्योगांमध्ये केला जातो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|कोळी खाद्यसंस्कृती}} सण-उत्सव आणि धार्मिक परंपरांनुसारही खाद्यसंस्कृतीत विविधता आढळते. गणेशोत्सवात उकडीचे मोदक, नारळी पौर्णिमेला नारळावर आधारित गोड पदार्थ, नागपंचमी, गोकुळाष्टमी, दिवाळी आणि होळीच्या निमित्ताने पारंपरिक पक्वान्ने तयार केली जातात. विविध समाजसमूहांच्या परंपरांनुसार शाकाहारी आणि मांसाहारी अशा दोन्ही प्रकारच्या खाद्यपद्धती विकसित झाल्या आहेत.<ref>मराठी विश्वकोश. "महाराष्ट्राची खाद्यसंस्कृती".</ref> कोकणातील विविध समाजांनी त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायानुसार स्वतंत्र खाद्यपरंपरा विकसित केल्या आहेत. कोळी समाजाची समुद्री खाद्यसंस्कृती, आगरी समाजाचे भात व मासेप्रधान भोजन, तसेच डोंगराळ भागातील आदिवासी समाजाचा रानभाज्या, कंदमुळे, मध आणि वनौषधींवर आधारित आहार या सर्वांनी कोकणच्या खाद्यसंस्कृतीला समृद्ध केले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> आधुनिक काळात पर्यटन, शहरीकरण आणि स्थलांतर यांमुळे कोकणातील पारंपरिक खाद्यपदार्थांना राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय स्तरावर लोकप्रियता मिळाली आहे. कोकणी पाककलेवर आधारित भोजनालये, खाद्य महोत्सव, प्रक्रिया उद्योग आणि भौगोलिक मानांकन (GI) प्राप्त कृषी उत्पादनांमुळे कोकणची खाद्यसंस्कृती आर्थिक आणि सांस्कृतिक दृष्ट्या अधिक महत्त्वाची बनली आहे.<ref>महाराष्ट्र शासन – कृषी व फलोत्पादन विभाग.</ref> == पारंपरिक पोशाख == कोकणातील पारंपरिक पोशाखावर येथील दमट हवामान, भरपूर पर्जन्यमान, कृषिप्रधान जीवनशैली, सागरी व्यवसाय आणि सामाजिक-धार्मिक परंपरांचा प्रभाव दिसून येतो. दैनंदिन वापरातील पोशाख साधे, सुटसुटीत आणि श्रमसुलभ असण्याकडे कल होता; तर सण, उत्सव, विवाह आणि धार्मिक विधींसाठी विशेष प्रकारचे वस्त्र आणि अलंकार परिधान करण्याची परंपरा विकसित झाली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> {{मुख्य|महाराष्ट्राची वेशभूषा}} पारंपरिक पुरुषवेशामध्ये धोतर, अंगरखा, सदरा, बंडी, फेटा किंवा पागोटे, तसेच डोक्यावर रुमाल यांचा समावेश होत असे. किनारपट्टीवरील कोळी, आगरी आणि भंडारी समाजात मासेमारी व शेतीसाठी सोयीस्कर अशा हलक्या वस्त्रांचा वापर प्रचलित होता. धार्मिक समारंभ, ग्रामोत्सव आणि विवाहप्रसंगी स्वच्छ पांढरे धोतर, उपरणे आणि पारंपरिक फेटा परिधान करण्याची प्रथा होती.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> महिलांच्या पारंपरिक पोशाखामध्ये नऊवारी (लुगडे), पाचवारी साडी, चोळी आणि खणाचा वापर होत असे. विविध समाजसमूहांमध्ये साडी नेसण्याच्या पद्धती, रंगसंगती आणि वस्त्रप्रकारांत प्रादेशिक वैविध्य आढळते. शेती, घरगुती कामे आणि दैनंदिन व्यवहारासाठी सोयीस्कर पद्धतीने साडी नेसण्याची प्रथा विशेषतः ग्रामीण भागात दीर्घकाळ टिकून राहिली आहे.<ref>मराठी विश्वकोश. "महाराष्ट्रातील वेशभूषा".</ref> {{मुख्य|नऊवारी साडी}} अलंकारसंस्कृती ही कोकणातील पारंपरिक वेशभूषेचा अविभाज्य भाग मानली जाते. स्त्रिया नथ, मंगळसूत्र, बांगड्या, तोडे, वाकी, पैंजण, कर्णफुले, बुगडी आणि विविध प्रकारचे सोन्या-चांदीचे दागिने परिधान करीत असत. पुरुषांमध्ये अंगठी, कडे आणि धार्मिक प्रतीक म्हणून रुद्राक्ष किंवा तुळशीच्या माळांचा वापर प्रचलित होता. सामाजिक स्थान, आर्थिक परिस्थिती आणि धार्मिक परंपरांनुसार अलंकारांमध्ये विविधता आढळते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> {{मुख्य|महाराष्ट्रीय अलंकार}} कोकणातील विविध समाजसमूहांनी त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायानुसार स्वतंत्र वेशभूषा विकसित केली. कोळी समाजाचे मासेमारीसाठी उपयुक्त पोशाख, आगरी समाजाची श्रमप्रधान वेशभूषा, तसेच आदिवासी समाजातील नैसर्गिक साधनसामग्रीवर आधारित वस्त्रपरंपरा या कोकणच्या सांस्कृतिक वैविध्याचे प्रतीक मानल्या जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> ब्रिटिश काळानंतर शिक्षण, नागरीकरण, औद्योगिकीकरण आणि पाश्चात्त्य पोशाखांच्या प्रभावामुळे पारंपरिक वेशभूषेत बदल झाले. तथापि गणेशोत्सव, गोकुळाष्टमी, शिमगा, विवाहसमारंभ, धार्मिक विधी आणि लोककला सादरीकरणाच्या प्रसंगी पारंपरिक पोशाख आजही अभिमानाने परिधान केला जातो. लोकसंस्कृतीचे संवर्धन करणाऱ्या विविध सांस्कृतिक संस्था आणि लोककला मंडळे पारंपरिक वेशभूषेचे जतन आणि प्रसार करण्यासाठी कार्यरत आहेत.<ref>मराठी विश्वकोश. "लोकसंस्कृती".</ref> == पारंपरिक व्यवसाय == कोकणातील पारंपरिक व्यवसायांची घडण येथील भौगोलिक परिस्थिती, विपुल पर्जन्यमान, सुपीक जमीन, सह्याद्री पर्वतरांग, विस्तीर्ण समुद्रकिनारा आणि नैसर्गिक साधनसंपत्ती यांच्या प्रभावाखाली झाली आहे. शेती, बागायती, मासेमारी, मिठागर, पशुपालन, वनसंपदेवर आधारित व्यवसाय, हस्तकला आणि लघुउद्योग यांनी कोकणच्या आर्थिक व सांस्कृतिक जीवनाला दीर्घकाळ आकार दिला आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> {{मुख्य|महाराष्ट्रातील भात लावणी}} शेती हा कोकणातील प्रमुख पारंपरिक व्यवसाय असून भात हे येथील मुख्य पीक मानले जाते. त्याबरोबरच नाचणी, वरी, कडधान्ये, भाजीपाला आणि स्थानिक फळपिकांची लागवड केली जाते. पारंपरिक शेतीपद्धती, पावसाच्या पाण्यावर अवलंबून असलेली कृषी व्यवस्था आणि सामुदायिक श्रमसंस्कृती ही कोकणातील कृषीजीवनाची वैशिष्ट्ये मानली जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|कोकणातील मत्स्यव्यवसाय}} बागायती हा कोकणच्या अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा भाग आहे. आंबा, काजू, नारळ, सुपारी, फणस, कोकम, मिरी आणि विविध मसाल्यांच्या लागवडीमुळे कोकणला स्वतंत्र कृषी ओळख प्राप्त झाली आहे. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील हापूस आंबा हा भौगोलिक मानांकन (GI) प्राप्त कृषी उत्पादन असून त्याच्या निर्यातीमुळे स्थानिक अर्थव्यवस्थेला मोठा हातभार लागतो.<ref>महाराष्ट्र शासन – कृषी विभाग.</ref> {{मुख्य|कोकणातील शेती}} अरबी समुद्रालगतच्या किनारपट्टीमुळे मासेमारी हा कोकणातील सर्वांत प्राचीन व्यवसायांपैकी एक मानला जातो. कोळी समाजाने पारंपरिक ज्ञानाच्या आधारे समुद्री आणि खाडीतील मासेमारी विकसित केली. सुरमई, बांगडा, पापलेट, रावस, कोळंबी, बोंबील, मांदेली आणि इतर समुद्री मासे स्थानिक अर्थव्यवस्था आणि खाद्यसंस्कृतीचा अविभाज्य भाग आहेत. आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे मत्स्यव्यवसायात बदल झाले असले तरी पारंपरिक मासेमारीची परंपरा अनेक गावांमध्ये आजही टिकून आहे.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> {{मुख्य|हापूस आंबा}} मिठागर हा उत्तर कोकणातील आगरी समाजाचा पारंपरिक व्यवसाय मानला जातो. ठाणे, मुंबई, रायगड आणि पालघर परिसरातील खाडीलगतच्या भागात समुद्राच्या पाण्यापासून मीठ निर्मितीची परंपरा अनेक शतकांपासून अस्तित्वात आहे. या व्यवसायामुळे स्थानिक अर्थव्यवस्था तसेच व्यापाराच्या विकासाला चालना मिळाली.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> {{मुख्य|मिठागर}} कोकणातील वनसंपदेवर आधारित व्यवसायांमध्ये बांबूपासून उपयुक्त वस्तू तयार करणे, लाकूडकाम, मध संकलन, औषधी वनस्पतींचे संकलन, दोरखंड निर्मिती आणि पारंपरिक हस्तकलेचा समावेश होतो. आदिवासी समाजाने जंगलातील उपलब्ध नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा शाश्वत वापर करून स्वतंत्र उपजीविका पद्धती विकसित केली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> {{मुख्य|कोकणातील काजू उद्योग}} नौकाबांधणी ही कोकणातील किनारी भागातील प्राचीन पारंपरिक कला आणि व्यवसाय मानला जातो. विजयदुर्ग, मालवण, देवगड, दाभोळ, राजापूर आणि इतर बंदरांमध्ये लाकडी होड्या व नौका तयार करण्याची परंपरा दीर्घकाळ अस्तित्वात होती. सागरी व्यापार, मासेमारी आणि किनारी वाहतुकीसाठी या नौकांचा मोठ्या प्रमाणावर उपयोग केला जात असे.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> औद्योगिकीकरण, शहरीकरण, पर्यटन आणि स्थलांतर यांमुळे पारंपरिक व्यवसायांच्या स्वरूपात बदल झाले आहेत. अनेक कुटुंबांनी शिक्षण, सेवा, उद्योग आणि व्यापार क्षेत्राकडे वाटचाल केली असली तरी शेती, बागायती, मत्स्यव्यवसाय, काजू प्रक्रिया, आंबा प्रक्रिया आणि पर्यटनाशी संबंधित व्यवसाय आजही कोकणच्या अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आधार आहेत. पारंपरिक व्यवसायांचे संवर्धन आणि स्थानिक उत्पादनांना बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्यासाठी शासन, सहकारी संस्था आणि स्वयंसेवी संघटनांकडून विविध उपक्रम राबविले जात आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == पर्यावरण व नैसर्गिक वारसा == कोकणचा नैसर्गिक वारसा हा येथील संस्कृती, अर्थव्यवस्था आणि सामाजिक जीवनाचा मूलभूत आधार मानला जातो. पश्चिमेला अरबी समुद्र आणि पूर्वेला सह्याद्री पर्वतरांग यांच्या दरम्यान वसलेल्या या प्रदेशात विपुल पर्जन्यमान, सदाहरित वने, नद्या, खाड्या, समुद्रकिनारे, खारफुटीची जंगले, देवराया आणि समृद्ध जैवविविधता आढळते. या नैसर्गिक संपत्तीमुळे कोकणात स्वतंत्र पर्यावरणीय संस्कृती विकसित झाली असून तिचा प्रभाव कृषी, मत्स्यव्यवसाय, लोककला, लोकसाहित्य, धार्मिक परंपरा आणि खाद्यसंस्कृतीवर स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> {{मुख्य|पश्चिम घाट}} कोकणाच्या पूर्व भागात पसरलेल्या सह्याद्री पर्वतरांगा या पश्चिम घाटाचा अविभाज्य भाग असून त्यांचा समावेश युनेस्कोच्या जागतिक नैसर्गिक वारसा स्थळांमध्ये करण्यात आला आहे. पश्चिम घाट हा जगातील जैवविविधतेच्या महत्त्वपूर्ण प्रदेशांपैकी एक मानला जातो. कोकणातील अनेक नद्यांचे उगमस्थान, जलस्रोत, सदाहरित वने आणि दुर्मीळ वनस्पती व प्राणी यांचे अस्तित्व या पर्वतरांगांशी निगडित आहे.<ref>UNESCO World Heritage Centre. ''Western Ghats''.</ref> {{मुख्य|देवराई}} देवराई ही कोकणातील पारंपरिक पर्यावरण संरक्षण व्यवस्थेचे उत्कृष्ट उदाहरण मानली जाते. ग्रामदैवत किंवा स्थानिक देवतांशी संबंधित पवित्र वनक्षेत्र म्हणून देवरायांचे जतन करण्यात आले आहे. धार्मिक श्रद्धेमुळे या वनक्षेत्रांमध्ये वृक्षतोड आणि शिकार यांवर पारंपरिक निर्बंध पाळले जात असल्याने अनेक दुर्मीळ वनस्पती, औषधी वनस्पती, पक्षी आणि वन्यजीवांचे नैसर्गिक अधिवास आजही सुरक्षित राहिले आहेत.<ref>मराठी विश्वकोश. "देवराई".</ref> {{मुख्य|खारफुटी}} कोकणातील खाड्या आणि नदीमुखांमध्ये विस्तृत प्रमाणात खारफुटीची जंगले आढळतात. ही परिसंस्था किनारपट्टीचे धूपापासून संरक्षण करते, समुद्री जैवविविधतेचे संवर्धन करते आणि अनेक मत्स्यप्रजातींच्या प्रजननासाठी सुरक्षित अधिवास उपलब्ध करून देते. मुंबई, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये खारफुटीचे महत्त्वपूर्ण पट्टे आहेत.<ref>महाराष्ट्र वन विभाग.</ref> कोकणातील नद्या, धबधबे, समुद्रकिनारे, खाड्या आणि बेटे हे येथील पर्यावरणीय वारशाचे महत्त्वाचे घटक आहेत. सावित्री, वशिष्ठी, शास्त्री, जगबुडी, वैतरणा, उल्हास, कुंडलिका आणि तेरेखोल यांसारख्या नद्या कृषी, जलसंपदा आणि स्थानिक जीवनाशी घनिष्ठपणे संबंधित आहेत. गणपतीपुळे, तारकर्ली, वेळणेश्वर, हरिहरेश्वर, दिवेआगर आणि गुहागर यांसारखे समुद्रकिनारे त्यांच्या नैसर्गिक सौंदर्यामुळे आणि पर्यटनामुळे प्रसिद्ध आहेत.<ref>महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळ.</ref> {{मुख्य|कोकणातील जैवविविधता}} कोकणातील जैवविविधतेमध्ये विविध प्रकारचे सस्तन प्राणी, पक्षी, सरपटणारे प्राणी, उभयचर, फुलपाखरे आणि सागरी जीव आढळतात. सदाहरित वनांमध्ये भारतीय गवा, बिबट्या, सांबर, रानडुक्कर, शेकरू, विविध प्रकारचे साप आणि असंख्य पक्षी प्रजातींचे अधिवास आहेत. किनारपट्टी आणि सागरी भागात डॉल्फिन, समुद्री कासव, प्रवाळ परिसंस्था आणि विविध मत्स्यप्रजाती आढळतात. या जैवविविधतेमुळे कोकण हा पर्यावरणीय संशोधन आणि संवर्धनासाठी महत्त्वाचा प्रदेश मानला जातो.<ref>Zoological Survey of India.</ref><ref>Botanical Survey of India.</ref> {{मुख्य|सिंधुदुर्ग सागरी अभयारण्य}} पर्यावरण संवर्धन ही कोकणातील पारंपरिक जीवनपद्धतीचा अविभाज्य भाग राहिली आहे. देवराई, जलस्रोतांचे संरक्षण, पारंपरिक जलव्यवस्थापन, पावसाच्या पाण्याचे संवर्धन, स्थानिक बियाण्यांचे जतन आणि नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा संयमी वापर या परंपरांमुळे पर्यावरणीय समतोल राखण्यास मदत झाली. आधुनिक काळात औद्योगिकीकरण, शहरीकरण, किनारी विकास, खाणकाम, प्रदूषण आणि हवामान बदल यांमुळे या नैसर्गिक वारशास विविध आव्हाने निर्माण झाली असून शासन, स्थानिक समुदाय आणि पर्यावरण संस्थांकडून त्याच्या संवर्धनासाठी विविध उपक्रम राबविले जात आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == आधुनिक काळातील बदल == विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून कोकणातील सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक जीवनात लक्षणीय बदल झाले. शिक्षणाचा प्रसार, वाहतूक व दळणवळणातील सुधारणा, प्रसारमाध्यमांचा विस्तार, शहरीकरण आणि जागतिकीकरण यांच्या प्रभावामुळे पारंपरिक जीवनपद्धतीत बदल घडून आले. त्याचबरोबर प्रादेशिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये जपत आधुनिकतेचा स्वीकार करण्याची प्रवृत्तीही वाढली आहे.<ref>''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter III – ''Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra'', Maharashtra State Gazetteers.</ref> कोकणातून मुंबई महानगर प्रदेश, पुणे तसेच देश-विदेशातील रोजगाराच्या संधींसाठी मोठ्या प्रमाणावर स्थलांतर झाले. या स्थलांतरामुळे अनेक गावांतील लोकसंख्येची रचना, शेती, पारंपरिक व्यवसाय आणि कुटुंबव्यवस्थेत बदल झाले. तथापि गणेशोत्सव, शिमगा, ग्रामदैवतांचे उत्सव, कुलाचार आणि इतर सांस्कृतिक परंपरांच्या निमित्ताने स्थलांतरित कोकणवासी आपल्या मूळ गावांशी सामाजिक आणि सांस्कृतिक संबंध आजही टिकवून आहेत.<ref>''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter III – ''Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra'', Maharashtra State Gazetteers.</ref> कृषी क्षेत्रातही महत्त्वपूर्ण बदल झाले आहेत. पारंपरिक भातशेतीबरोबर आंबा, काजू, नारळ, मसाले, फळबागा आणि एकात्मिक शेतीपद्धतीकडे कल वाढला आहे. कृषी उत्पादनातील मूल्यवर्धन, प्रक्रिया उद्योग आणि बाजारपेठांशी वाढलेला संपर्क यांमुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे स्वरूप बदलत आहे.<ref>अॅग्रोवन. "एकात्मिक शेतीपद्धतीतूनच कोकणाचा शाश्वत विकास".</ref> पर्यटन उद्योगाच्या विस्तारामुळे स्थानिक रोजगार, गृहपर्यटन (Homestay), पारंपरिक खाद्यसंस्कृती, हस्तकला आणि स्थानिक उत्पादनांना नवी बाजारपेठ उपलब्ध झाली आहे. दुसरीकडे किनारी नागरीकरण, पर्यावरणीय ताण, नैसर्गिक संसाधनांवरील वाढता दबाव आणि पारंपरिक वास्तूंचे रूपांतर यांसारखी आव्हानेही निर्माण झाली आहेत. त्यामुळे शाश्वत विकास आणि सांस्कृतिक वारशाचे संवर्धन यांचा समतोल राखण्यावर अधिक भर दिला जात आहे.<ref>''Maharashtra: Land and Its People'', Maharashtra State Gazetteers.</ref> आधुनिक संप्रेषण माध्यमे, डिजिटल तंत्रज्ञान आणि सामाजिक माध्यमांमुळे कोकणातील लोककला, लोकसाहित्य, बोलीभाषा आणि सांस्कृतिक परंपरांचा प्रचार व प्रसार अधिक व्यापक झाला आहे. संशोधक, सांस्कृतिक संस्था आणि स्थानिक समाज यांच्या सहभागातून या वारशाचे जतन आणि दस्तऐवजीकरण करण्याचे प्रयत्नही वाढले आहेत.<ref>बीबीसी मराठी. "कोकणातील सामाजिक बदल" (समकालीन वृत्तविश्लेषण).</ref> == संशोधन व अभ्यास == कोकणचा इतिहास, भूगोल, समाजजीवन, लोकसंस्कृती, भाषा, पुरातत्त्व, पर्यावरण आणि जैवविविधता या विषयांवर विविध शैक्षणिक संस्था, संशोधक आणि शासकीय विभागांकडून सातत्याने संशोधन करण्यात आले आहे. या संशोधनामुळे कोकणच्या सांस्कृतिक वारशाचे दस्तऐवजीकरण, विश्लेषण आणि संवर्धनास महत्त्वाची चालना मिळाली आहे. कोकणच्या इतिहास आणि संस्कृतीच्या अभ्यासासाठी महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, बॉम्बे प्रेसिडेन्सी गॅझेटिअर्स, महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळाची प्रकाशने, महाराष्ट्र शासनाचा मराठी विश्वकोश, तसेच विविध विद्यापीठांचे संशोधनग्रंथ आणि शोधनिबंध हे महत्त्वाचे संदर्भस्रोत मानले जातात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये सापडलेल्या प्रागैतिहासिक कातळशिल्पांमुळे (Petroglyphs) कोकणच्या प्राचीन इतिहासाच्या अभ्यासाला नवी दिशा मिळाली आहे. या शिल्पांचे पुरातत्त्वीय संशोधन भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण (Archaeological Survey of India), महाराष्ट्र शासनाचा पुरातत्त्व व वस्तुसंग्रहालय संचालनालय तसेच विविध संशोधकांकडून करण्यात आले आहे. कोकणच्या लोककला, लोकसाहित्य, लोकसंगीत, बोलीभाषा आणि सामाजिक इतिहासावरही विविध संशोधकांनी स्वतंत्र संशोधन केले असून त्यांचे निष्कर्ष पुस्तके, नियतकालिके आणि संशोधन जर्नल्समधून प्रसिद्ध झाले आहेत. याशिवाय कोकणातील जैवविविधता, किनारी परिसंस्था, खारफुटी, देवराया आणि पश्चिम घाट यांच्या संरक्षणासंदर्भातही अनेक शैक्षणिक अभ्यास प्रकाशित झाले आहेत. आजच्या काळात मुद्रित साहित्याबरोबरच डिजिटल अभिलेखागारे, संशोधन नियतकालिके, शासकीय संकेतस्थळे आणि मुक्त ज्ञानस्रोत यांच्या माध्यमातून कोकणविषयक संशोधन अधिक व्यापक स्वरूपात उपलब्ध होत आहे. <ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref> <ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>मराठी विश्वकोश. महाराष्ट्र शासन.</ref><ref>Archaeological Survey of India (ASI).</ref><ref>महाराष्ट्र शासन, पुरातत्त्व व वस्तुसंग्रहालय संचालनालय.</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} == बाह्य दुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स] * [https://vishwakosh.marathi.gov.in मराठी विश्वकोश] * [https://asi.nic.in Archaeological Survey of India] * [https://whc.unesco.org UNESCO World Heritage Centre] * [https://mahaforest.gov.in महाराष्ट्र वन विभाग] {{कोकण लोकजीवन}} == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Konkan region.jpg|कोकण प्रदेश File:Konkan Landscape.jpg|कोकणातील नैसर्गिक दृश्य File:‘Map of the upper part of India below the Ganges, between the Konkan coast and that of Orissa’ by Rigobert Bonne, 1780.jpg|इ.स. १७८० मधील कोकण प्रदेशाचा ऐतिहासिक नकाशा File:Tea Western Ghats Calvary Mount Idukki Kerala Mar22 R16 05624.jpg|सह्याद्री पर्वतरांग File:Delta Rio Verde.jpg|कोकणातील नदीमुख (खाडी) File:Rice cultivation.jpg|भातशेती File:Mango Orchards.JPG|आंब्याची बाग File:Cashew Plantations in Dodamarg, Sindhudurg, Maharashtra, India.jpg|काजू लागवड File:Kokan Village India 1.jpg|कोकणातील गाव File:Kokan - Kotluk Village - Part 3 20151220 (23892273782).jpg|कोकणातील ग्रामीण वस्ती File:कोकणातील गावातील आठवडी बाजार.jpg|आठवडी बाजार File:कोकणातील घरावर वाळत घातलेली सुपारी.jpg|सुपारी वाळविण्याची पारंपरिक पद्धत File:देवी काल्ल्मा पाषाण स्वरुपात.jpg|पाषाणरूपातील ग्रामदेवता File:कोकणातील गणेशोत्सव.jpg|कोकणातील गणेशोत्सव File:कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन.jpg|गणपती व गौरीपूजन File:कोकणातील शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी.jpg|शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी File:Holika Dahan Bhaindar East in Maharashtra, India 2026.jpg|होलिका दहन File:समुद्रातील होड्या.jpg|कोकणातील पारंपरिक मासेमारी File:मासे विकतांना.jpg|मत्स्यव्यवसाय File:उदगीर वन व जंगल.jpg|कोकणातील वनसंपदा </gallery> == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[नमन (लोककला)]] * [[शिमगा]] * [[गणेशोत्सव]] * [[पश्चिम घाट]] * [[देवराई]] * [[खारफुटी]] * [[मराठी भाषा]] * [[कोकणी भाषा]] * [[रत्‍नागिरी जिल्हा]] * [[सिंधुदुर्ग जिल्हा]] * [[रायगड जिल्हा]] * [[पालघर जिल्हा]] * [[ठाणे जिल्हा]] [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:महाराष्ट्राची संस्कृती]] [[वर्ग:भारतीय संस्कृती]] [[वर्ग:लोकसंस्कृती]] [[वर्ग:महाराष्ट्र]] ooxmcw456ri09fwvp9rnhzsfkuovmow 2698128 2698103 2026-07-31T07:44:46Z AdvAnantGholam 172574 2698128 wikitext text/x-wiki {{विकिकरण}} '''कोकण संस्कृती''' ही भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील कोकण प्रदेशात विकसित झालेली ऐतिहासिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक परंपरा आहे. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यान वसलेल्या या प्रदेशाच्या वैशिष्ट्यपूर्ण भौगोलिक रचनेमुळे येथे विशिष्ट जीवनपद्धती, लोकपरंपरा आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये विकसित झाली. प्राचीन काळापासून विविध राजसत्तांचा प्रभाव, समुद्री व्यापार, कृषी, मत्स्यव्यवसाय तसेच स्थानिक समाजजीवन यांच्या परस्परसंवादातून कोकणची स्वतंत्र सांस्कृतिक ओळख घडत गेली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.</ref><ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> कोकण संस्कृतीमध्ये सामाजिक रचना, भावकी, पंचक्रोशी, पारंपरिक जमीन व्यवस्था, धार्मिक श्रद्धा, देवस्थान परंपरा, लोककला, लोकसाहित्य, भाषा, खाद्यसंस्कृती, पारंपरिक वास्तुकला, पोशाख, सण-उत्सव आणि पर्यावरणाशी सुसंगत जीवनपद्धती यांचा समावेश होतो. नैसर्गिक संसाधनांचा विवेकपूर्ण वापर, स्थानिक ज्ञानपरंपरा आणि सामुदायिक जीवन ही तिची वैशिष्ट्यपूर्ण अंगे मानली जातात.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> आधुनिक काळात औद्योगिकीकरण, नागरीकरण, स्थलांतर, पर्यटन आणि तांत्रिक बदलांमुळे कोकणच्या पारंपरिक जीवनशैलीत परिवर्तन झाले असले, तरी अनेक सांस्कृतिक परंपरा आजही स्थानिक समाजात जतन केल्या जात आहेत. त्यामुळे कोकण संस्कृती ही महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वारशातील एक महत्त्वपूर्ण घटक मानली जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == व्युत्पत्ती == '''कोकण''' या नावाच्या उत्पत्तीविषयी विविध मते प्रचलित आहेत. प्राचीन भारतीय साहित्य, पुराणे, ताम्रपट, शिलालेख तसेच इतिहास संशोधकांच्या लिखाणात या प्रदेशाचा उल्लेख '''अपरांत''', '''अपरान्तक''', '''कोकण''', '''कोंकण''' आणि '''कोंकणदेश''' अशा विविध नावांनी आढळतो.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> काही संशोधकांच्या मते 'कोकण' हा शब्द संस्कृतमधील ''कोण'' (कोपरा किंवा कोन) या शब्दाशी संबंधित असावा. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यानच्या अरुंद किनारी प्रदेशासाठी हा शब्द रूढ झाला असावा, असेही मत व्यक्त केले जाते.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> दुसऱ्या मतानुसार प्राचीन '''अपरांत''' (''Aparānta'') हा शब्द पश्चिमेकडील सीमाभाग किंवा समुद्रकिनारी प्रदेश दर्शविण्यासाठी वापरला जात असे. कालांतराने या प्रदेशाची राजकीय, भौगोलिक आणि सांस्कृतिक ओळख विकसित होत गेली आणि 'कोकण' हे नाव अधिक प्रचलित झाले.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> मौर्यकालीन सम्राट अशोकाच्या शिलालेखांमध्ये तसेच त्यानंतरच्या सातवाहन, शिलाहार, चालुक्य, यादव आणि इतर राजवंशांच्या अभिलेखांमध्ये पश्चिम किनारपट्टीच्या या प्रदेशाचा उल्लेख विविध नावांनी आढळतो. यावरून 'कोकण' ही संज्ञा दीर्घ ऐतिहासिक प्रक्रियेत विकसित झाल्याचे मानले जाते.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> मराठी, संस्कृत, प्राकृत आणि फारशी साहित्यात 'कोकण' व 'कोंकण' ही दोन्ही रूपे आढळतात. आधुनिक काळात 'कोकण' हे नाव महाराष्ट्र, गोवा तसेच कर्नाटकाच्या उत्तरेकडील किनारी प्रदेशाशी संबंधित सांस्कृतिक व भौगोलिक प्रदेशासाठी सर्वसाधारणपणे स्वीकारले गेले आहे.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == भौगोलिक पार्श्वभूमी == कोकण हा भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यान वसलेला नैसर्गिक सागरी किनारी प्रदेश आहे. महाराष्ट्रातील पालघर, मुंबई शहर, मुंबई उपनगर, ठाणे, रायगड, रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग हे जिल्हे कोकण विभागात समाविष्ट होतात. व्यापक भौगोलिक संकल्पनेनुसार गोवा तसेच कर्नाटकाच्या उत्तर किनारपट्टीचाही समावेश कोकण प्रदेशात केला जातो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, ''Konkan Division''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.</ref> सह्याद्री पर्वतरांग, असंख्य नद्या, खाड्या, समुद्रकिनारे, खारफुटीची वने आणि दाट अरण्ये ही कोकण प्रदेशाची प्रमुख भौगोलिक वैशिष्ट्ये आहेत. उल्हास, वैतरणा, सावित्री, कुंडलिका, काळ, वशिष्ठी, शास्त्री, जगबुडी, करली, तेरेखोल आणि इतर अनेक नद्या पश्चिमेकडे वाहत जाऊन अरबी समुद्राला मिळतात. या नद्यांमुळे सुपीक गाळयुक्त नदीखोरे, विस्तृत खाड्या आणि जैववैविध्यपूर्ण परिसंस्था निर्माण झाल्या आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>Survey of India.</ref> कोकणात उष्ण व दमट हवामान असून नैर्ऋत्य मान्सूनमुळे येथे मोठ्या प्रमाणावर पर्जन्यवृष्टी होते. विपुल पर्जन्यमानामुळे येथील वनसंपदा, जैवविविधता आणि कृषी व्यवस्था समृद्ध झाली आहे. भात, नारळ, सुपारी, आंबा, काजू, फणस तसेच विविध मसाल्यांची लागवड येथील हवामानाशी सुसंगतपणे विकसित झाली आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणच्या किनारी भूभागामुळे प्राचीन काळापासून समुद्री व्यापार, बंदरांची उभारणी आणि सागरी दळणवळणाला चालना मिळाली. चौल, सोपारा, वसई, दाभोळ, राजापूर, विजयदुर्ग, मालवण आणि इतर बंदरे विविध कालखंडांत व्यापारी, सांस्कृतिक आणि आंतरराष्ट्रीय देवाणघेवाणीची महत्त्वाची केंद्रे म्हणून विकसित झाली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> या प्रदेशाच्या भौगोलिक वैशिष्ट्यांचा स्थानिक समाजाच्या वस्तीपद्धती, ग्रामरचना, पारंपरिक वास्तुकला, कृषी व्यवस्था, मत्स्यव्यवसाय, खाद्यसंस्कृती, लोककला आणि धार्मिक परंपरांवर दीर्घकालीन प्रभाव पडला आहे. त्यामुळे कोकणची संस्कृती समजून घेण्यासाठी तिची भौगोलिक पार्श्वभूमी हा मूलभूत घटक मानला जातो.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == इतिहास == कोकण प्रदेशाचा इतिहास प्रागैतिहासिक काळापासून सुरू होतो. पुरातत्त्वीय अवशेष, शैलगृहे, शिलालेख, ताम्रपट, नाणी आणि प्राचीन साहित्य यांच्या आधारे या प्रदेशात प्राचीन काळापासून मानवी वस्ती अस्तित्वात असल्याचे दिसून येते.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> वैदिकोत्तर आणि प्राचीन भारतीय साहित्यात कोकण प्रदेशाचा उल्लेख '''अपरांत''' (''Aparānta'') किंवा '''अपरान्तक''' या नावांनी आढळतो. सम्राट अशोकाच्या शिलालेखांमध्ये अपरांतचा उल्लेख आढळून येतो. तसेच बौद्ध परंपरेनुसार सम्राट अशोकाने धर्मरक्षित (''Dharmarakshita'') यांना अपरांत प्रदेशात बौद्ध धर्माच्या प्रचारासाठी पाठविल्याचा उल्लेख आढळतो. मौर्यकालात या प्रदेशाच्या व्यापारी आणि प्रशासकीय महत्त्वात वाढ झाली. कान्हेरी, कार्ले, भाजे, बेडसे, कोंडाणे आणि इतर बौद्ध शैलगृहांमधून या प्रदेशातील बौद्ध धर्माच्या प्रसाराचे पुरातत्त्वीय पुरावे उपलब्ध होतात.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>Maharashtra State Gazetteers – Greater Bombay District, History.</ref> मौर्योत्तर काळात सातवाहनांनी कोकणातील व्यापारी मार्ग, बंदरे आणि अंतर्गत दळणवळणाचा विकास केला. त्यानंतर पश्चिम क्षत्रप, अभिर, त्रैकूटक, चालुक्य, राष्ट्रकूट, शिलाहार, कदंब आणि यादव या राजवंशांनी विविध कालखंडांत कोकणावर राज्य केले. विशेषतः शिलाहारांच्या कारकीर्दीत देवळे, बंदरे, नगरे आणि किल्ल्यांचा विकास झाला. त्यामुळे कोकणच्या सांस्कृतिक, धार्मिक आणि आर्थिक जीवनाला महत्त्वपूर्ण चालना मिळाली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> मध्ययुगात बहामनी, गुजरात सुलतानत, विजयनगर, आदिलशाही आणि निजामशाही या सत्तांमध्ये कोकणवरील नियंत्रणासाठी संघर्ष झाला. इ.स. १६व्या शतकापासून पोर्तुगीजांनी गोवा, वसई, चौल आणि किनारपट्टीवरील इतर भागांत आपला प्रभाव प्रस्थापित केला. या काळात समुद्री व्यापार, ख्रिस्ती मिशनरी कार्य, युरोपीय स्थापत्यशैली आणि सागरी संरक्षण व्यवस्थेचा काही किनारी भागांवर प्रभाव पडला.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>''History of the Konkan'', Gazetteer of the Bombay Presidency.</ref> सतराव्या शतकात छत्रपती शिवाजी महाराजांनी कोकणातील अनेक किल्ले, बंदरे आणि सागरी मार्ग आपल्या स्वराज्यात समाविष्ट केले. विजयदुर्ग, सिंधुदुर्ग, सुवर्णदुर्ग, कुलाबा, पद्मदुर्ग आणि इतर सागरी किल्ल्यांच्या माध्यमातून मराठा आरमाराची भक्कम उभारणी करण्यात आली. सरखेल कान्होजी आंग्रे यांच्या नेतृत्वाखाली मराठा आरमाराने पश्चिम किनारपट्टीवरील सागरी सामर्थ्य अधिक दृढ केले आणि परकीय सागरी सत्तांना प्रभावी आव्हान दिले.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> इ.स. १८१८ मध्ये मराठा साम्राज्याच्या अस्तानंतर कोकण प्रदेश ब्रिटिशांच्या अधिपत्याखाली आला. ब्रिटिश काळात प्रशासकीय पुनर्रचना, महसूल व्यवस्था, बंदरे, रस्ते, रेल्वे, शिक्षण आणि दळणवळणाच्या साधनांचा विकास झाला. याच काळात आधुनिक शिक्षण, मुद्रणसंस्कृती आणि सामाजिक सुधारणांच्या चळवळींचा प्रभाव कोकणातील समाजजीवनावर पडला.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> स्वातंत्र्यानंतर आणि १ मे १९६० रोजी महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेनंतर कोकण प्रदेशात औद्योगिकीकरण, मत्स्यव्यवसाय, फळबागा, पर्यटन, दळणवळण आणि शिक्षण क्षेत्रात लक्षणीय प्रगती झाली. त्याचबरोबर लोककला, लोकपरंपरा, धार्मिक उत्सव, पारंपरिक ज्ञान आणि सांस्कृतिक वारसा जतन करण्याचे प्रयत्नही सातत्याने सुरू राहिले. परिणामी, प्राचीन वारसा आणि आधुनिक परिवर्तन यांचा समन्वय साधणारी कोकण संस्कृती आज महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक ओळखीचा एक महत्त्वपूर्ण घटक मानली जाते.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> == सामाजिक रचना == कोकणातील सामाजिक रचना ही भौगोलिक परिस्थिती, कृषीप्रधान अर्थव्यवस्था, ग्रामव्यवस्था आणि परस्परावलंबी जीवनपद्धती यांच्या आधारे विकसित झाली. गाव हे सामाजिक संघटनेचे मूलभूत केंद्र असून त्याभोवती कुटुंब, नातेसंबंध, भावकी, पंचक्रोशी, देवस्थान संस्था आणि विविध पारंपरिक व्यवसायांवर आधारित समाजजीवन आकाराला आले.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील संयुक्त कुटुंबपद्धतीमुळे परस्पर सहकार्य, सामायिक मालमत्ता, कृषीकार्य आणि सामाजिक जबाबदाऱ्या सामूहिक स्वरूपात पार पाडल्या जात. विवाह, जन्म, मृत्यू, धार्मिक विधी, सण-उत्सव आणि ग्रामकार्य यांसारख्या प्रसंगी कुटुंब व नातेसंबंधांना महत्त्वाचे स्थान होते.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> '''भावकी''' ही समान पूर्वजांपासून निर्माण झालेल्या कुटुंबसमूहांची सामाजिक संघटना होती. कौटुंबिक वादांचे निवारण, सामाजिक नियमांचे पालन, धार्मिक विधींचे आयोजन आणि परस्पर सहकार्य यांमध्ये भावकीची महत्त्वपूर्ण भूमिका होती. अनेक गावांमध्ये भावकी ही सामाजिक ऐक्य आणि परस्पर सहकार्याचे प्रभावी माध्यम मानली जात असे.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> '''पंचक्रोशी''' ही परस्पर संबंध असलेल्या गावांची सामाजिक, धार्मिक आणि सांस्कृतिक संघटना होती. यात्रांचे आयोजन, देवस्थानांचे व्यवस्थापन, सामूहिक निर्णय, नैसर्गिक आपत्तीच्या काळातील सहकार्य तसेच सामाजिक प्रश्नांचे निवारण यांसाठी पंचक्रोशी व्यवस्थेचा उपयोग केला जात असे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणातील ग्रामव्यवस्थेमध्ये पाटील, कुलकर्णी, जोशी, गुरव, सुतार, लोहार, कुंभार, न्हावी, परीट आणि इतर पारंपरिक व्यवसाय करणाऱ्या समाजघटकांनी परस्परावलंबी ग्रामीण अर्थव्यवस्था उभी केली होती. बलुतेदारी आणि अलुतेदारी व्यवस्थेमुळे गावातील विविध सेवा आणि उत्पादन यांचे पारंपरिक जाळे दीर्घकाळ टिकून राहिले.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>इरावती कर्वे. ''मराठी लोकांची संस्कृती''.</ref> धर्म, जात, व्यवसाय आणि स्थानिक परंपरा यांचा सामाजिक जीवनावर प्रभाव असला, तरी समुद्री व्यापार, स्थलांतर आणि विविध समाजघटकांच्या परस्पर संपर्कामुळे कोकणात सांस्कृतिक देवाणघेवाण मोठ्या प्रमाणावर झाली. परिणामी, स्थानिक परंपरा आणि बाह्य प्रभाव यांचा समन्वय साधणारी सामाजिक रचना विकसित झाली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> आधुनिक काळात शिक्षण, औद्योगिकीकरण, नागरीकरण आणि स्थलांतर यांमुळे कोकणातील पारंपरिक सामाजिक रचनेत लक्षणीय बदल झाले. संयुक्त कुटुंबपद्धतीचे प्रमाण कमी झाले असले, तरी भावकी, ग्रामदेवता, देवस्थान, जत्रा आणि स्थानिक सांस्कृतिक संस्थांच्या माध्यमातून सामाजिक ऐक्याची परंपरा अनेक भागांत आजही जतन केली जाते.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == पारंपरिक जमीन व्यवस्था == कोकणातील पारंपरिक जमीन व्यवस्था ही प्रदेशाच्या भौगोलिक परिस्थिती, कृषीप्रधान अर्थव्यवस्था आणि सामुदायिक सामाजिक रचनेशी निगडित होती. सह्याद्रीच्या उतारावरील डोंगराळ भूभाग, नदीखोरे, खाड्या, किनारी प्रदेश आणि विपुल पर्जन्यमान यांमुळे येथे महाराष्ट्रातील इतर भागांपेक्षा वेगळी जमीनधारणा, कृषीपद्धती आणि संसाधन व्यवस्थापनाची परंपरा विकसित झाली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणातील अनेक गावांमध्ये जमीन ही केवळ वैयक्तिक मालमत्ता म्हणून नव्हे, तर ग्रामसमाजाच्या सामूहिक हिताशी निगडित संसाधन म्हणूनही पाहिली जात असे. शेतीयोग्य जमीन, चराऊ क्षेत्रे, डोंगरउतार, वनक्षेत्रे, पाणवठे, खारभूमी आणि इतर नैसर्गिक साधनसंपत्तीच्या वापरासाठी स्थानिक प्रथा, ग्रामसभा आणि पारंपरिक नियम प्रचलित होते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> ऐतिहासिक काळात गावकी, वतन व्यवस्था, इनाम, देवस्थानांची जमीन, खोती व्यवस्था तसेच सामुदायिक वापरातील क्षेत्रे यांमुळे जमीनधारणेचे विविध प्रकार अस्तित्वात होते. विविध राजवटींमध्ये महसूल धोरणांनुसार या व्यवस्थांमध्ये बदल होत गेले आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार त्यांचे नियमन करण्यात आले.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> ग्रामसमाजाच्या सामूहिक हितासाठी काही जमिनी देवस्थान, सार्वजनिक उपयोग, सामुदायिक उपक्रम आणि नैसर्गिक संसाधनांच्या संवर्धनासाठी राखून ठेवण्याची परंपरा अनेक भागांत आढळते. जलसंधारण, पाणवठ्यांचे संरक्षण, सामूहिक चराई, ग्राममार्ग तसेच धार्मिक आणि सांस्कृतिक उपक्रमांसाठी वापरल्या जाणाऱ्या जागांचे व्यवस्थापन स्थानिक रूढी आणि ग्रामसंस्थांच्या माध्यमातून केले जात असे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> ब्रिटिश काळात महसूल सर्वेक्षण, जमीन मोजणी आणि कायदेशीर महसूल व्यवस्थेच्या अंमलबजावणीमुळे पारंपरिक जमीनधारणेच्या अनेक पद्धतींमध्ये बदल झाले. स्वातंत्र्यानंतर जमीनसुधारणा कायदे, कुळ कायदे, महसूल प्रशासनातील सुधारणा आणि आधुनिक विकास प्रक्रियेमुळे या व्यवस्थेचे स्वरूप अधिक बदलले; तथापि तिचे काही सामाजिक, सांस्कृतिक आणि संस्थात्मक अवशेष आजही कोकणातील अनेक भागांत आढळतात.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील पारंपरिक जमीन व्यवस्था ही केवळ कृषी उत्पादनाशी संबंधित नसून स्थानिक समाजरचना, पर्यावरणीय संसाधनांचे व्यवस्थापन, ग्रामस्वायत्तता आणि सामुदायिक जीवनपद्धतीचा एक महत्त्वपूर्ण घटक मानली जाते.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == कृषी संस्कृती == कोकणातील कृषी संस्कृती ही प्रदेशाच्या भौगोलिक परिस्थिती, विपुल पर्जन्यमान, सुपीक नदीखोरे आणि स्थानिक पारंपरिक ज्ञान यांच्या आधारे विकसित झाली. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यानच्या प्रदेशात नैसर्गिक परिस्थितीशी सुसंगत विविध शेतीपद्धती विकसित झाल्या असून, कृषी हा येथील अर्थव्यवस्था, समाजजीवन आणि सांस्कृतिक परंपरांचा प्रमुख आधार राहिला आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> भात हे कोकणातील प्रमुख अन्नधान्य पीक असून, मान्सूनवर आधारित भातशेती ही येथील कृषी संस्कृतीचे प्रमुख वैशिष्ट्य मानली जाते. नदीखोरे, सखल प्रदेश आणि सपाट जमिनींमध्ये भाताची लागवड केली जाते; तर डोंगरउतारांवर नाचणी, वरी, कडधान्ये तसेच स्थानिक परिस्थितीनुसार इतर पिकांची लागवड केली जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> कोकणातील बागायती शेतीला विशेष महत्त्व आहे. आंबा, काजू, नारळ, सुपारी, फणस, कोकम, मिरी तसेच विविध फळपिकांच्या लागवडीमुळे येथील कृषी अर्थव्यवस्थेला वैशिष्ट्यपूर्ण स्वरूप प्राप्त झाले आहे. विशेषतः रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील हापूस आंब्याला भौगोलिक संकेत (Geographical Indication – GI) मान्यता प्राप्त असून, त्याला राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर विशेष ओळख मिळाली आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> कृषीशी संबंधित अनेक लोकपरंपरा, श्रद्धा आणि सण कोकणात प्रचलित आहेत. पेरणी, लावणी, कापणी, नवधान्यपूजन, ग्रामदेवतांची पूजा आणि शेतीशी निगडित धार्मिक विधी यांमधून कृषी आणि सांस्कृतिक जीवन यांचा घनिष्ठ संबंध दिसून येतो.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> पारंपरिक शेतीमध्ये स्थानिक बियाणे, सेंद्रिय खतांचा वापर, जलसंधारण आणि नैसर्गिक संसाधनांशी सुसंगत शेतीपद्धतींना महत्त्व दिले जात असे. स्थानिक हवामानाशी जुळवून घेतलेल्या या पद्धतींमुळे कृषी उत्पादनाबरोबरच मृदासंवर्धन, जलसंवर्धन आणि पर्यावरणीय संतुलन राखण्यास मदत झाली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून आधुनिक कृषितंत्रज्ञान, सुधारित बियाणे, सिंचन, फळबागांचा विस्तार आणि व्यापारी शेती यांमुळे कोकणातील कृषी व्यवस्थेत लक्षणीय बदल झाले. त्याचबरोबर ग्रामीण भागातून शहरांकडे होणारे स्थलांतर, कृषी मजुरांची कमतरता, हवामानातील बदल आणि शेतीचे वाढते खर्च यांमुळे पारंपरिक कृषी व्यवस्थेसमोर नवीन आव्हाने निर्माण झाली आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणातील कृषी संस्कृती ही केवळ अन्नउत्पादनापुरती मर्यादित नसून, ती स्थानिक लोकजीवन, खाद्यसंस्कृती, सण-उत्सव, लोकपरंपरा आणि पर्यावरणाशी सुसंगत जीवनपद्धतीचा अविभाज्य घटक मानली जाते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == पशुपालन == कोकणातील पशुपालन हे पारंपरिक कृषी व्यवस्थेचा अविभाज्य घटक राहिले आहे. भातशेती, फळबागा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला पूरक व्यवसाय म्हणून गायी, बैल, म्हशी, शेळ्या, मेंढ्या तसेच कुक्कुटपालन यांचा विकास झाला. कृषी कार्य, दुग्धउत्पादन, सेंद्रिय खताची निर्मिती आणि वाहतूक यांसाठी पशुधनाचा उपयोग होत असल्यामुळे ग्रामीण जीवनात त्याला महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – Agriculture and Animal Husbandry.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणातील पारंपरिक घरांच्या परिसरात किंवा स्वतंत्र जागेत जनावरांसाठी गोठे उभारले जात. स्थानिक हवामान, विपुल पर्जन्यमान आणि उपलब्ध नैसर्गिक साधनसंपत्ती लक्षात घेऊन दगड, माती, लाकूड, बांबू, कौल आणि गवत यांसारख्या साहित्यांचा वापर करून गोठ्यांची उभारणी केली जात असे. गोठ्यांची रचना जनावरांचे संरक्षण, नैसर्गिक वायुवीजन, पाण्याचा निचरा आणि पावसापासून बचाव यांचा विचार करून केली जात होती.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> देशी गाई, बैल आणि म्हशी हे कोकणातील प्रमुख पशुधन मानले जात असे. बैलांचा उपयोग नांगरणी, मळणी आणि वाहतुकीसाठी केला जात असे; तर गायी आणि म्हशींपासून दूध, दही, ताक आणि तूप यांचे उत्पादन केले जात असे. शेणाचा वापर सेंद्रिय खत, इंधन तसेच घरांच्या सारवणासाठीही केला जात असे.<ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, ''पशुपालन''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील पशुपालनाचा स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरांशीही घनिष्ठ संबंध होता. पोळा, गोवत्स द्वादशी तसेच इतर स्थानिक उत्सवांच्या निमित्ताने जनावरांची पूजा करण्याची परंपरा आजही अनेक भागांत आढळते. ग्रामीण समाजात पशुधन हे केवळ आर्थिक साधन नसून कुटुंबाच्या उपजीविकेचे, समृद्धीचे आणि सामाजिक प्रतिष्ठेचे प्रतीक मानले जात असे.<ref>महाराष्ट्र विश्वकोश.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> हरितक्रांतीनंतर कृषी यांत्रिकीकरण, दुग्धव्यवसायातील बदल, पशुसंवर्धनातील आधुनिक तंत्रज्ञान आणि ग्रामीण भागातून होणारे स्थलांतर यांमुळे पारंपरिक पशुपालनाच्या स्वरूपात बदल झाले. तथापि कोकणातील अनेक गावांमध्ये कृषी आणि पशुपालन यांचे परस्परावलंबी नाते आजही कायम असून, स्थानिक जैवविविधता, सेंद्रिय शेती आणि ग्रामीण जीवनपद्धती टिकविण्यात त्याची महत्त्वपूर्ण भूमिका आहे.<ref>पशुसंवर्धन विभाग, महाराष्ट्र शासन.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == पारंपरिक वास्तुकला == कोकणातील पारंपरिक वास्तुकला ही प्रदेशातील विपुल पर्जन्यमान, दमट हवामान, डोंगराळ भूभाग आणि स्थानिक नैसर्गिक साधनसंपत्ती यांशी सुसंगतपणे विकसित झाली. निवासस्थाने, देवळे, गोठे, धान्यकोठारे, विहिरी आणि इतर बांधकामांमध्ये स्थानिक गरजा, पर्यावरणीय परिस्थिती आणि उपलब्ध बांधकाम साहित्य यांचा स्पष्ट प्रभाव दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणातील पारंपरिक घरे प्रामुख्याने जांभा दगड, स्थानिक दगड, माती, लाकूड, बांबू, चुन्याचा गिलावा आणि कौल यांच्या साहाय्याने बांधली जात. अतिवृष्टी लक्षात घेऊन घरांना उतार असलेली कौलारू छपरे, लांब कडे आणि पावसाचे पाणी सहज वाहून जाण्याची व्यवस्था केली जाई. घरांभोवती पाण्याचा निचरा होण्यासाठी योग्य उतार आणि नाल्यांची रचना करण्यात येत असे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> पारंपरिक कोकणी घरामध्ये ओटी, पडवी, माजघर, देवघर, स्वयंपाकघर, धान्य साठविण्याची जागा आणि मागील अंगण अशी कार्यानुसार विभागणी केलेली असे. अनेक घरांच्या मागील बाजूस जनावरांसाठी गोठा, शेतीची अवजारे ठेवण्याची जागा तसेच गवत आणि सरपण साठविण्याची सोय केली जात असे. या घररचनेत निवास, शेती आणि पशुपालन यांचा परस्परसंबंध स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – रत्नागिरी जिल्हा.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> किनारी आणि डोंगराळ भागांतील उपलब्धतेनुसार जांभा दगड, स्थानिक दगड, लाकूड आणि इतर नैसर्गिक बांधकाम साहित्याचा वापर केला जात असे. स्थानिक हवामानाशी सुसंगत अशी ही वास्तुशैली घरातील नैसर्गिक वायुवीजन, उष्णतेचे नियंत्रण आणि पावसापासून संरक्षण यांसाठी उपयुक्त ठरत होती.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> धार्मिक वास्तूंमध्ये ग्रामदेवतांची मंदिरे, दीपमाळ, तुळशीवृंदावन, देवऱ्या तसेच मठ आणि देवस्थान संकुले यांचा समावेश होतो. उत्तर कोकणातील काही भागांत पोर्तुगीज प्रभावाखाली विकसित झालेल्या चर्च, वाडे, कमानी, बाल्कनी आणि शिंपल्यांच्या तावदानांचा वापर असलेल्या वास्तू आढळतात. या वास्तूंमधून स्थानिक आणि युरोपीय स्थापत्यशैलींचा समन्वय दिसून येतो.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> आधुनिक काळात सिमेंट, काँक्रीट आणि आधुनिक बांधकाम तंत्रज्ञानाचा वापर वाढल्यामुळे पारंपरिक कोकणी घरांच्या बांधकामात लक्षणीय बदल झाले आहेत. तथापि रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड, पालघर आणि ठाणे जिल्ह्यांतील अनेक गावे आजही पारंपरिक कोकणी वास्तुकलेची वैशिष्ट्ये जतन करून आहेत. स्थानिक पर्यावरणाशी सुसंगत बांधकाम तंत्र, नैसर्गिक वायुवीजन, पर्जन्यनियोजन आणि स्थानिक संसाधनांचा संतुलित वापर ही या वास्तुशैलीची महत्त्वपूर्ण वैशिष्ट्ये मानली जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == धार्मिक जीवन == कोकणातील धार्मिक जीवन हे वैदिक, पौराणिक, लोकधार्मिक आणि निसर्गपूजक परंपरांच्या परस्परसंवादातून विकसित झाले आहे. सह्याद्री पर्वतरांग, समुद्रकिनारा, नद्या, देवराया आणि ग्रामजीवन यांशी संबंधित श्रद्धा व धार्मिक आचार यांमुळे कोकणातील धर्मपरंपरांना वैशिष्ट्यपूर्ण स्वरूप प्राप्त झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Religion''.</ref><ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> कोकणातील अनेक गावांमध्ये सामाजिक आणि धार्मिक जीवनाची घडण ग्रामदेवतेच्या संकल्पनेभोवती झालेली दिसून येते. ग्रामदेवतेला गावाची संरक्षक देवता मानले जाते. वार्षिक जत्रा, पालखी, नवसपूर्ती, होम, महाप्रसाद आणि सामुदायिक पूजा यांसारख्या धार्मिक उपक्रमांमध्ये ग्रामस्थांचा सहभाग असतो. अनेक ठिकाणी ग्रामदेवतेच्या देवस्थानाचे व्यवस्थापन पारंपरिक ग्रामसंस्था किंवा स्थानिक विश्वस्तांकडे असते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – Ratnagiri District.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये कुलदेवता आणि कुलदेवी यांची उपासना ही कौटुंबिक परंपरेचा महत्त्वपूर्ण भाग आहे. विवाह, मुंज, नामकरण, गृहप्रवेश आणि इतर धार्मिक संस्कारांच्या वेळी कुलदैवताचे दर्शन घेण्याची प्रथा आजही अनेक ठिकाणी प्रचलित आहे. मंगेश, शांतादुर्गा, महालक्ष्मी, भगवती, रवळनाथ, वेतोबा, भैरवनाथ, गणपती, परशुराम तसेच इतर स्थानिक देवतांची उपासना कोकणातील विविध भागांमध्ये आढळते.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, ''कुलदैवत''.</ref> निसर्गपूजा ही कोकणातील धार्मिक जीवनातील एक महत्त्वपूर्ण परंपरा मानली जाते. अनेक गावांमध्ये देवराई पवित्र मानली जाते आणि तेथील वृक्षतोड, शिकार तसेच इतर मानवी हस्तक्षेप पारंपरिक धार्मिक संकेतांमुळे निषिद्ध मानले जातात. या परंपरेमुळे अनेक भागांतील जैवविविधता आणि स्थानिक परिसंस्थांचे संरक्षण होण्यास मदत झाली आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, ''देवराई''.</ref> कोकणात शैव, वैष्णव, शाक्त, गणपत्य, दत्त, नाथ आणि वारकरी संप्रदायांचा प्रभाव विविध कालखंडांत वाढत गेला. मध्ययुगीन काळात संतपरंपरा आणि भक्ती चळवळीमुळे धार्मिक जीवनात सामाजिक समन्वयाची भावना दृढ झाली. आषाढी व कार्तिकी वारी, दत्तजयंती, महाशिवरात्री, रामनवमी, गणेशोत्सव आणि नवरात्र यांसारखे धार्मिक उत्सव आजही मोठ्या प्रमाणावर साजरे केले जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Religion''.</ref><ref>महाराष्ट्र विश्वकोश.</ref> उत्तर कोकणातील काही भागांमध्ये पोर्तुगीज सत्तेच्या प्रभावामुळे ख्रिस्ती धर्माचा प्रसार झाला. त्यामुळे चर्च, चॅपेल आणि ख्रिस्ती धार्मिक परंपरांचा विशेषतः वसई आणि पालघर परिसरातील सांस्कृतिक जीवनावर प्रभाव पडला. किनारपट्टीवरील सागरी व्यापारामुळे विविध मुस्लिम समाजघटकांची वस्ती निर्माण झाली असून मशिदी, दर्गे आणि उरूस यांसारख्या परंपरा स्थानिक धार्मिक जीवनाचा भाग बनल्या.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> कोकणातील धार्मिक जीवनाचा प्रभाव लोककला, लोकसाहित्य, पारंपरिक संगीत, नृत्य, वास्तुकला, कृषी संस्कृती आणि सामाजिक जीवनावर स्पष्टपणे दिसून येतो. त्यामुळे कोकणातील धर्मपरंपरा या केवळ श्रद्धेच्या अभिव्यक्ती नसून त्या या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक परंपरा, सामाजिक संघटन आणि सामुदायिक जीवनाचा अविभाज्य घटक मानल्या जातात.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == सण व उत्सव == कोकणातील सण व उत्सव हे धार्मिक श्रद्धा, कृषी संस्कृती, समुद्रकिनारी जीवन, ऋतुचक्र आणि स्थानिक लोकपरंपरा यांच्याशी निगडित आहेत. ग्रामदेवता, कुलदैवत, निसर्गपूजा आणि कृषीप्रधान जीवनपद्धती यांच्या प्रभावामुळे कोकणातील अनेक उत्सवांना वैशिष्ट्यपूर्ण स्वरूप प्राप्त झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Religion''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> गणेशोत्सव हा कोकणातील प्रमुख सणांपैकी एक मानला जातो. घरगुती गणपती, गौरीपूजन, आरत्या, पारंपरिक नैवेद्य आणि विसर्जन या प्रथा ग्रामीण व शहरी भागात मोठ्या प्रमाणावर पाळल्या जातात. कोकणातील अनेक कुटुंबे या काळात आपल्या मूळ गावी एकत्र येण्याची परंपरा आजही जपतात.<ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, ''गणेशोत्सव''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> शिमगा (होळी) हा कोकणातील प्रमुख पारंपरिक लोकउत्सव असून त्यामध्ये होलिका दहन, धुळवड, पालख्या, ग्रामपरिक्रमा तसेच विविध लोककला प्रकारांचे सादरीकरण केले जाते. अनेक भागांत नमन, दशावतार आणि इतर लोककलांचे आयोजन शिमगा उत्सवाशी निगडित असते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref> कृषी संस्कृतीशी संबंधित काही स्थानिक धार्मिक परंपरा आजही कोकणात जतन झालेल्या आहेत. मृग नक्षत्रात पावसाची सुरुवात झाल्यानंतर येणाऱ्या अमावास्येला काही भागांतील शेतकरी शेतात प्रतीकात्मक राखणदाराचे पूजन करतात. या विधीत शेतकरी कुटुंबातील सदस्य सहभागी होऊन शेतीचे संरक्षण, भरघोस पीक आणि नैसर्गिक आपत्तींपासून रक्षण यासाठी प्रार्थना करतात. ही परंपरा कोकणातील कृषी संस्कृती आणि लोकश्रद्धांचा एक भाग मानली जाते.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> नवरात्रोत्सव, रामनवमी, महाशिवरात्री, दत्तजयंती, गोकुळाष्टमी, त्रिपुरी पौर्णिमा तसेच ग्रामदेवतांच्या वार्षिक जत्रा हे कोकणातील प्रमुख धार्मिक उत्सव आहेत. या उत्सवांमध्ये पालखी, कीर्तन, भजन, महाप्रसाद, पारंपरिक बाजार आणि विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Religion''.</ref> उत्तर कोकणातील काही भागांमध्ये ख्रिस्ती समाजात नाताळ, इस्टर आणि चर्च जत्रा, तर मुस्लिम समाजात ईद, बकरीद, मोहरम आणि उरूस हे उत्सव पारंपरिक पद्धतीने साजरे केले जातात. अनेक ठिकाणी विविध धार्मिक समुदायांतील सांस्कृतिक सहभाग आणि स्थानिक परंपरांचे परस्पर सहअस्तित्व आढळून येते.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> कोकणातील सण व उत्सव हे केवळ धार्मिक विधी नसून लोककला, लोकसाहित्य, संगीत, नृत्य, खाद्यसंस्कृती, पारंपरिक पोशाख आणि सामुदायिक जीवन यांच्या जतन व संवर्धनाचे महत्त्वपूर्ण माध्यम मानले जातात.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref> == लोककला == कोकणातील लोककला ही धार्मिक श्रद्धा, ग्रामसंस्कृती, कृषी जीवन, सागरी परंपरा आणि लोकविश्वास यांच्या परस्परसंवादातून विकसित झाली आहे. ग्रामदेवतांच्या जत्रा, शिमगा, गणेशोत्सव, गोकुळाष्टमी, नवरात्र तसेच विविध धार्मिक आणि सामाजिक समारंभांच्या निमित्ताने या लोककलांचे सादरीकरण केले जाते. लोककला ही केवळ मनोरंजनाचे साधन नसून सांस्कृतिक परंपरा, लोकस्मृती आणि पारंपरिक ज्ञान यांचे जतन व संवर्धन करणारे प्रभावी माध्यम मानले जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, ''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter VIII – Art and Culture.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणातील प्रमुख लोककलांमध्ये नमन, दशावतार, शक्तीवाले–तुरेवाले, टिपरी, चित्रकथी, कळसूत्री बाहुल्या, संकासूर आणि बाळ्या नृत्य यांचा समावेश होतो. या कलांमध्ये संगीत, नृत्य, अभिनय, कथाकथन, चित्रकला, वेशभूषा आणि लोकश्रद्धा यांचा समन्वय दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Art and Culture''.</ref> === नमन === नमन ही कोकणातील भक्तिपर लोकनाट्य परंपरा असून तिचे सादरीकरण प्रामुख्याने ग्रामजत्रा, शिमगा आणि इतर धार्मिक उत्सवांच्या निमित्ताने केले जाते. गायन, संवाद, अभिनय, विनोद आणि पौराणिक कथांचे सादरीकरण ही या लोकनाट्याची प्रमुख वैशिष्ट्ये आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Art and Culture''.</ref> === दशावतार === दशावतार हा कोकणातील प्रमुख पारंपरिक लोकनाट्य प्रकारांपैकी एक आहे. भगवान विष्णूच्या दहा अवतारांवरील कथानकांवर आधारित या लोकनाट्यात संगीत, अभिनय, रंगभूषा, मुखवटे, उत्स्फूर्त संवाद आणि नृत्य यांचा समन्वय आढळतो. सिंधुदुर्ग आणि रत्नागिरी जिल्ह्यांमध्ये ही परंपरा विशेषतः प्रचलित असून ग्रामजत्रा आणि धार्मिक उत्सवांच्या निमित्ताने तिचे सादरीकरण केले जाते.<ref>रत्नागिरी जिल्हा गॅझेटिअर – ''People – Entertainments''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Art and Culture''.</ref> === शक्तीवाले–तुरेवाले === शक्तीवाले–तुरेवाले ही शक्ती उपासनेशी संबंधित पारंपरिक धार्मिक लोकपरंपरा आहे. देवीच्या जत्रा आणि ग्रामदेवता उत्सवांमध्ये तिचे सादरीकरण केले जाते.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> === टिपरी === टिपरी हा लाकडी काठ्यांच्या साहाय्याने सादर केला जाणारा पारंपरिक समूहनृत्य प्रकार आहे. गोकुळाष्टमी, शिमगा आणि इतर स्थानिक उत्सवांमध्ये त्याचे सादरीकरण केले जाते. कोकणातील काही भागांत गोफ नृत्याची परंपराही याच संदर्भात आढळते.<ref>रत्नागिरी जिल्हा गॅझेटिअर – ''Tipri and Goph''.</ref> === चित्रकथी === चित्रकथी ही सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पिंगुळी गावाशी संबंधित चित्रकला आणि कथाकथन यांचा संगम असलेली पारंपरिक लोककला आहे. या परंपरेत रामायण, महाभारत, पुराणकथा आणि स्थानिक आख्यायिका हाताने रंगविलेल्या चित्रांच्या साहाय्याने गायन व निवेदनासह सादर केल्या जातात. पिंगुळी हे या परंपरेचे प्रमुख केंद्र मानले जाते.<ref>Development Commissioner (Handicrafts), Government of India, ''Chitrakathi Painting''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Art and Culture''.</ref> === कळसूत्री बाहुल्या === कळसूत्री बाहुल्या ही दोऱ्यांच्या साहाय्याने नियंत्रित केल्या जाणाऱ्या पारंपरिक कठपुतळी कलेची कोकणी परंपरा आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पिंगुळी परिसरातील कलाकारांनी ही कला अनेक पिढ्यांपासून जतन केली आहे. रामायण, महाभारत आणि इतर पौराणिक कथांचे सादरीकरण लाकडी बाहुल्या, संगीत, संवाद आणि कथाकथन यांच्या माध्यमातून केले जाते.<ref>World Encyclopedia of Puppetry Arts – India (Maharashtra).</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Art and Culture''.</ref> === संकासूर === संकासूर हा शिमगा उत्सवाशी संबंधित पारंपरिक लोकनाट्य प्रकार आहे. यात पौराणिक कथानके, विनोदी संवाद, लोकभाषेतील अभिनय आणि पारंपरिक वेशभूषेचा समावेश असतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Art and Culture''.</ref> === बाळ्या नृत्य === बाळ्या नृत्य हा कोकणातील काही भागांत प्रचलित असलेला पारंपरिक लोकनृत्य प्रकार आहे. ग्रामजत्रा, धार्मिक उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रमांच्या निमित्ताने त्याचे सादरीकरण केले जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Art and Culture''.</ref> === रापण === रापण ही कोकण किनारपट्टीवरील सामूहिक मासेमारीची पारंपरिक पद्धत असून ती स्थानिक सागरी लोकसंस्कृतीचा महत्त्वपूर्ण भाग मानली जाते. मोठे जाळे सामूहिकरीत्या किनाऱ्यावर ओढताना श्रमगीते, परस्पर सहकार्य आणि सामुदायिक श्रमसंस्कृतीचे दर्शन घडते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – Fisheries.</ref> === लोककला संवर्धन === कोकणातील लोककलांचे जतन आणि संवर्धन करण्यासाठी विविध शासकीय संस्था, संशोधक, संग्रहालये आणि स्थानिक कलाकार कार्यरत आहेत. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पिंगुळी येथील ''ठाकर आदिवासी कला आंगण'' हे चित्रकथी, कळसूत्री बाहुल्या, चामड्याच्या छाया बाहुल्या आणि इतर पारंपरिक लोककलांच्या संवर्धनासाठी कार्य करणारे महत्त्वाचे सांस्कृतिक केंद्र आहे. येथे संग्रहालय, संशोधन, कलाकार प्रशिक्षण, प्रात्यक्षिके आणि कार्यशाळांचे आयोजन केले जाते.<ref>Asia InCH – ''Thakar Adivasi Kala Angan''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Art and Culture''.</ref> कोकणातील लोककला ही या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक वारशाचा महत्त्वपूर्ण घटक मानली जाते. या लोकपरंपरांमधून स्थानिक इतिहास, धार्मिक श्रद्धा, लोकसाहित्य, पारंपरिक ज्ञान आणि सामुदायिक जीवन यांचे जतन होत असून त्या कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीच्या जतनात महत्त्वाची भूमिका बजावतात.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Art and Culture''.</ref> == लोकसाहित्य == कोकणातील लोकसाहित्य हे या प्रदेशाच्या लोकपरंपरा, मौखिक ज्ञानपरंपरा आणि सांस्कृतिक वारशाचे महत्त्वपूर्ण दालन आहे. पिढ्यान्पिढ्या मौखिक स्वरूपात जतन झालेल्या लोककथा, दंतकथा, आख्यायिका, लोकगीते, ओव्या, उखाणे, म्हणी, कोडी, श्रमगीते, आरत्या, धार्मिक आख्याने आणि लोकविश्वास यांच्या माध्यमातून कोकणातील समाजजीवन, निसर्ग, धर्म, पर्यावरण आणि सांस्कृतिक परंपरांचे दर्शन घडते. लोकसाहित्याच्या अभ्यासातून समाजाच्या पारंपरिक ज्ञानव्यवस्था, लोकमानस आणि सांस्कृतिक सातत्य यांचा मागोवा घेता येतो.<ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32133 |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ |access-date=30 जुलै 2026}}</ref><ref>भागवत, दुर्गा. ''लोकसाहित्याची रूपरेखा''.</ref> कोकणातील लोककथांमध्ये ग्रामदेवता, कुलदैवत, देवराई, समुद्र, नद्या, डोंगर, किल्ले, गुहा, प्राचीन मंदिरे, संत, वीरपुरुष तसेच स्थानिक भूभागाच्या उत्पत्तीशी संबंधित आख्यायिका मोठ्या प्रमाणावर आढळतात. परशुरामाने समुद्र मागे हटवून कोकणभूमी निर्माण केल्याची आख्यायिका ही कोकणातील प्रचलित लोकपरंपरांपैकी एक मानली जाते. विविध गावांच्या नावांच्या उत्पत्तीविषयीच्या कथा तसेच धार्मिक आणि सांस्कृतिक स्थळांशी निगडित आख्यायिकांमधून स्थानिक लोकश्रद्धा, सामाजिक संकेत आणि पर्यावरणाशी असलेले नाते प्रतिबिंबित होते.<ref>आजगावकर, सूर्यकांत. ''कोकणातील लोककथा''.</ref> कोकणातील लोकगीतांचा उगम दैनंदिन जीवन, कृषी संस्कृती आणि सागरी जीवनाशी संबंधित आहे. भातलागवड, कापणी, मासेमारी, विवाहसंस्कार, मंगळागौर, गणेशोत्सव, शिमगा, गोकुळाष्टमी आणि इतर सण-उत्सवांच्या निमित्ताने विविध प्रकारची लोकगीते गायली जातात. ओव्या, अंगाईगीते, श्रमगीते, कोळीगीते, आरत्या, गवळणी आणि स्त्रीगीतांमधून श्रमसंस्कृती, निसर्ग, कुटुंबव्यवस्था आणि सामुदायिक जीवनाचे प्रतिबिंब दिसून येते.<ref>भागवत, दुर्गा. ''लोकसाहित्याची रूपरेखा''.</ref> कोकणातील म्हणी, वाक्प्रचार, उखाणे आणि कोडी ही स्थानिक बोलीभाषा आणि लोकअनुभव यांची मौल्यवान परंपरा आहे. पर्जन्य, शेती, समुद्र, व्यापार, कुटुंबव्यवस्था, निसर्ग आणि दैनंदिन व्यवहारांशी संबंधित अनेक म्हणी आजही प्रचलित आहेत. या म्हणी आणि वाक्प्रचारांमधून स्थानिक समाजाचे व्यवहारज्ञान, अनुभव आणि जीवनदृष्टी व्यक्त होते.<ref>मांडे, प्रभाकर. ''लोकसाहित्याचे स्वरूप''.</ref> कोकणातील लोकविश्वासांमध्ये ग्रामदैवतांच्या आख्यायिका, देवराईशी संबंधित समजुती, नागपूजा, सागरी जीवनाशी संबंधित श्रद्धा तसेच ऋतुचक्र, पर्जन्य, कृषी आणि मासेमारीशी निगडित पारंपरिक विश्वासांचा समावेश होतो. या लोकविश्वासांचा संबंध धार्मिक जीवनाबरोबरच पर्यावरणीय जाण, सामाजिक संकेत आणि पारंपरिक ज्ञानाशीही जोडलेला आहे.<ref>आजगावकर, सूर्यकांत. ''कोकणातील लोककथा''.</ref><ref>भागवत, दुर्गा. ''लोकसाहित्याची रूपरेखा''.</ref> कोकणातील लोकसाहित्याच्या संकलन, जतन आणि संशोधनामध्ये दुर्गा भागवत, प्रभाकर मांडे तसेच इतर लोकसाहित्य अभ्यासकांनी महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे. आधुनिक काळात संशोधनग्रंथ, ध्वनिमुद्रण, संग्रहालये आणि इतर दस्तऐवजीकरणाच्या माध्यमांतून या मौखिक परंपरांचे संवर्धन करण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत. लोकसाहित्याच्या अभ्यासामुळे कोकणातील सामाजिक, सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक प्रक्रियांचा अभ्यास करण्यास महत्त्वपूर्ण आधार मिळतो.<ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32133 |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ |access-date=30 जुलै 2026}}</ref><ref>मांडे, प्रभाकर. ''लोकसाहित्याचे स्वरूप''.</ref> == भाषा == कोकण हा भाषिकदृष्ट्या वैविध्यपूर्ण प्रदेश मानला जातो. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यान वसलेल्या या प्रदेशात ऐतिहासिक, सामाजिक, व्यापारी आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाणीमुळे अनेक बोलीरूपांचा विकास झाला आहे. महाराष्ट्रातील कोकण विभागात प्रमाण मराठीबरोबरच मालवणी, आगरी, कोळी, भंडारी, कुणबी, चित्पावनी, संगमेश्वरी, वाडवळी तसेच विविध समुदायांच्या भाषिक परंपरा प्रचलित आहेत. दक्षिण कोकणात मालवणीचा, तर उत्तर कोकणात आगरी, कोळी आणि वाडवळी बोलींचा विशेष प्रभाव आढळतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>{{cite web |title=मराठी भाषा |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/ |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ}}</ref> मराठी ही कोकणातील प्रमुख भाषा असून तिची अनेक प्रादेशिक बोलीरूपे येथे विकसित झाली आहेत. या बोलींमध्ये उच्चार, शब्दसंपदा, वाक्यरचना आणि लोकजीवनाशी संबंधित वैशिष्ट्यपूर्ण शब्दप्रयोग आढळतात. भौगोलिक परिस्थिती, व्यवसाय, सामाजिक रचना आणि विविध समाजसमूहांच्या परंपरांमुळे प्रत्येक बोलीने स्वतंत्र भाषिक वैशिष्ट्ये विकसित केली आहेत.<ref>कृ. पा. कुलकर्णी. ''मराठी भाषेचा इतिहास''.</ref> मालवणी ही दक्षिण कोकणातील प्रमुख बोली असून सिंधुदुर्ग जिल्हा तसेच रत्नागिरी जिल्ह्याच्या काही भागांत ती मोठ्या प्रमाणावर बोलली जाते. लोकसाहित्य, दशावतार, नमन, लोकगीते आणि नाट्यपरंपरेमुळे मालवणीला वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक ओळख प्राप्त झाली आहे. तिच्या शब्दसंपदेवर मराठीबरोबरच कोंकणी आणि पोर्तुगीज भाषेचाही काही प्रमाणात प्रभाव दिसून येतो.<ref>{{cite web |title=मालवणी |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/ |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ}}</ref> आगरी समाजाची बोली उत्तर कोकणातील मुंबई, ठाणे, पालघर, रायगड आणि नवी मुंबई परिसरात प्रचलित आहे. शेती, मिठागरे, मासेमारी आणि स्थानिक जीवनाशी संबंधित अनेक पारंपरिक शब्द या बोलीत आढळतात. आगरी लोकगीते, ओव्या आणि लोकपरंपरांमध्ये या बोलीचा प्रभाव विशेषत्वाने दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> वाडवळी बोली मुख्यतः पालघर जिल्ह्यातील सोमवंशी क्षत्रिय वाडवळ समाजामध्ये प्रचलित आहे. मराठी, गुजराती आणि पोर्तुगीज भाषिक संपर्कामुळे या बोलीत अनेक वैशिष्ट्यपूर्ण शब्द आणि भाषिक रूपे विकसित झाली आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोळी समाजाच्या विविध उपसमूहांमध्ये प्रचलित असलेल्या कोळी बोलींमध्ये समुद्र, मासेमारी, नौकानयन, हवामान आणि सागरी जीवनाशी संबंधित समृद्ध शब्दसंपदा आढळते. कोळीगीते आणि लोकपरंपरांमधून या बोलींचे सांस्कृतिक महत्त्व अधोरेखित होते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील भाषिक परंपरांवर इतिहासकाळात संस्कृत, प्राकृत, अपभ्रंश, कन्नड, अरबी, फारशी आणि पोर्तुगीज भाषांचा प्रभाव पडला. किनारपट्टीवरील व्यापार, मुस्लिम राजवटी, पोर्तुगीज वसाहती आणि युरोपीय संपर्क यांमुळे अनेक परभाषिक शब्द स्थानिक बोलींमध्ये रूढ झाले. विशेषतः खाद्यसंस्कृती, सागरी व्यापार, घरगुती वस्तू, धार्मिक जीवन आणि प्रशासनाशी संबंधित शब्दसंपदेमध्ये हा प्रभाव दिसून येतो.<ref>{{cite web |title=मराठी भाषा |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/ |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ}}</ref><ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> आधुनिक काळात शिक्षण, प्रसारमाध्यमे, शहरीकरण आणि स्थलांतरामुळे प्रमाण मराठीचा वापर वाढला असला तरी कोकणातील पारंपरिक बोलीरूपे लोकसाहित्य, लोककला, धार्मिक परंपरा आणि दैनंदिन व्यवहारांमधून आजही जतन झाली आहेत. विविध संशोधन संस्था, विद्यापीठे आणि सांस्कृतिक संघटनांकडून या बोलींचे दस्तऐवजीकरण, संशोधन आणि संवर्धन करण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत.<ref>{{cite web |title=मराठी भाषा |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/ |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ}}</ref> == खाद्यसंस्कृती == कोकणातील खाद्यसंस्कृती ही येथील भौगोलिक परिस्थिती, हवामान, कृषी, समुद्रकिनारी जीवन आणि विविध सामाजिक-धार्मिक परंपरांच्या प्रभावातून विकसित झाली आहे. सह्याद्री पर्वतरांग, अरबी समुद्र, विपुल पर्जन्यमान आणि सुपीक जमीन यांमुळे भात, नारळ, काजू, आंबा, फणस, कोकम, सुपारी, मसाले, विविध कडधान्ये तसेच मासे हे येथील आहाराचे प्रमुख घटक बनले आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> भात हा कोकणातील प्रमुख अन्नघटक असून त्याबरोबर मासे, आमटी, भाजी, लोणची आणि नारळावर आधारित पदार्थांचा समावेश असलेले भोजन सर्वसाधारणपणे आढळते. किनारपट्टीवरील भागात मासेमारी हा प्रमुख व्यवसाय असल्याने सुरमई, बांगडा, पापलेट, रावस, कोळंबी, बोंबील, मांदेली आणि खेकडे यांसारख्या समुद्री खाद्यपदार्थांना विशेष स्थान आहे. अंतर्गत भागात भाजीपाला, कडधान्ये आणि दुग्धजन्य पदार्थांचा वापर तुलनेने अधिक प्रमाणात केला जातो.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील पाककलेमध्ये नारळाचा विविध प्रकारे उपयोग केला जातो. ओले खोबरे, नारळाचे दूध, खोबरेल तेल आणि भाजलेल्या नारळाचा मसाला हे अनेक पदार्थांचे वैशिष्ट्य आहे. कोकम, चिंच, हळद, मिरी, धणे, जिरे तसेच पारंपरिक मसाला मिश्रणांच्या वापरामुळे कोकणी खाद्यपदार्थांना वैशिष्ट्यपूर्ण चव प्राप्त होते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> आंबा, विशेषतः देवगड आणि रत्नागिरी परिसरातील हापूस आंबा, हा कोकणातील प्रसिद्ध कृषी उत्पादनांपैकी एक असून त्याला भौगोलिक मानांकन (GI) प्राप्त झाले आहे. याशिवाय काजू, फणस, करवंद, जांभूळ, कोकम, आवळा आणि विविध रानफळांचा उपयोग पारंपरिक आहाराबरोबरच लोणची, सरबते, जॅम, मसाले आणि इतर प्रक्रिया उद्योगांमध्ये केला जातो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>भारत सरकार – Geographical Indications Registry.</ref> सण-उत्सव आणि धार्मिक परंपरांनुसारही कोकणातील खाद्यसंस्कृतीत विविधता आढळते. गणेशोत्सवात उकडीचे मोदक, नारळी पौर्णिमेला नारळावर आधारित गोड पदार्थ, तसेच नागपंचमी, गोकुळाष्टमी, दिवाळी आणि होळीच्या निमित्ताने विविध पारंपरिक पक्वान्ने तयार केली जातात. विविध समाजसमूहांच्या परंपरांनुसार शाकाहारी आणि मांसाहारी अशा दोन्ही प्रकारच्या खाद्यपद्धती प्रचलित आहेत.<ref>मराठी विश्वकोश. ''महाराष्ट्राची खाद्यसंस्कृती''.</ref> कोकणातील विविध समाजांनी त्यांच्या पारंपरिक व्यवसाय आणि स्थानिक संसाधनांनुसार स्वतंत्र खाद्यपरंपरा विकसित केल्या आहेत. कोळी समाजाची समुद्री खाद्यसंस्कृती, आगरी समाजातील पारंपरिक आहारपद्धती तसेच डोंगराळ भागातील आदिवासी समाजाचा रानभाज्या, कंदमुळे, मध आणि वनौषधींवर आधारित आहार यांमुळे कोकणच्या खाद्यसंस्कृतीत वैविध्य निर्माण झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> आधुनिक काळात पर्यटन, शहरीकरण आणि स्थलांतर यांमुळे कोकणातील पारंपरिक खाद्यपदार्थांना व्यापक लोकप्रियता मिळाली आहे. कोकणी पाककलेवर आधारित भोजनालये, खाद्य महोत्सव, प्रक्रिया उद्योग आणि भौगोलिक मानांकन (GI) प्राप्त काही कृषी उत्पादनांमुळे कोकणच्या खाद्यसंस्कृतीला सांस्कृतिक ओळख आणि पर्यटनाच्या दृष्टीने विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र शासन – कृषी विभाग.</ref><ref>भारत सरकार – Geographical Indications Registry.</ref> == पारंपरिक पोशाख == कोकणातील पारंपरिक पोशाखावर येथील दमट हवामान, विपुल पर्जन्यमान, कृषिप्रधान जीवनशैली, सागरी व्यवसाय आणि सामाजिक-धार्मिक परंपरांचा प्रभाव दिसून येतो. दैनंदिन वापरातील वेशभूषा साधी, सुटसुटीत आणि श्रमसुलभ ठेवण्याकडे कल होता; तर सण, उत्सव, विवाह आणि धार्मिक विधींसाठी विशेष प्रकारची वस्त्रे व अलंकार परिधान करण्याची परंपरा विकसित झाली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> पारंपरिक पुरुषवेशामध्ये धोतर, अंगरखा, सदरा, बंडी, फेटा किंवा पागोटे तसेच डोक्यावर रुमाल यांचा समावेश होत असे. किनारपट्टीवरील कोळी, आगरी आणि भंडारी समाजांमध्ये मासेमारी, शेती आणि इतर श्रमप्रधान व्यवसायांसाठी हलकी व सोयीस्कर वेशभूषा प्रचलित होती. धार्मिक समारंभ, ग्रामोत्सव आणि विवाहप्रसंगी स्वच्छ धोतर, उपरणे आणि पारंपरिक फेटा परिधान करण्याची प्रथा अनेक भागांत आढळते.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> महिलांच्या पारंपरिक वेशभूषेमध्ये नऊवारी (लुगडे), पाचवारी साडी आणि चोळी यांचा प्रामुख्याने समावेश होत असे. विविध समाजसमूहांमध्ये साडी नेसण्याच्या पद्धती, रंगसंगती आणि वस्त्रप्रकारांमध्ये प्रादेशिक वैविध्य आढळते. शेती, घरगुती कामे आणि दैनंदिन व्यवहारांसाठी सोयीस्कर पद्धतीने साडी नेसण्याची परंपरा विशेषतः ग्रामीण भागात दीर्घकाळ टिकून राहिली.<ref>मराठी विश्वकोश. ''महाराष्ट्रातील वेशभूषा''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> अलंकारसंस्कृती ही कोकणातील पारंपरिक वेशभूषेचा महत्त्वपूर्ण भाग आहे. स्त्रिया नथ, मंगळसूत्र, बांगड्या, तोडे, वाकी, पैंजण, कर्णफुले, बुगडी तसेच सोन्या-चांदीचे विविध दागिने परिधान करीत असत. पुरुषांमध्ये अंगठी, कडे तसेच रुद्राक्ष किंवा तुळशीच्या माळांचा वापर प्रचलित होता. सामाजिक स्थान, आर्थिक परिस्थिती आणि स्थानिक परंपरांनुसार अलंकारांमध्ये विविधता आढळते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> कोकणातील विविध समाजसमूहांनी त्यांच्या पारंपरिक व्यवसाय आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार स्वतंत्र वेशभूषा विकसित केली. कोळी समाजाची मासेमारीसाठी उपयुक्त वेशभूषा, आगरी समाजातील श्रमप्रधान पोशाख तसेच आदिवासी समाजांच्या पारंपरिक वस्त्रपरंपरा या कोकणच्या सांस्कृतिक वैविध्याचे दर्शन घडवितात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> ब्रिटिश काळानंतर शिक्षण, नागरीकरण, औद्योगिकीकरण आणि पाश्चात्त्य वेशभूषेच्या प्रभावामुळे पारंपरिक पोशाखांमध्ये बदल झाले. तथापि गणेशोत्सव, गोकुळाष्टमी, शिमगा, विवाहसमारंभ, धार्मिक विधी आणि लोककला सादरीकरणाच्या प्रसंगी पारंपरिक वेशभूषेचा वापर आजही मोठ्या प्रमाणावर आढळतो. लोकसंस्कृतीच्या जतनासाठी कार्य करणाऱ्या विविध सांस्कृतिक उपक्रमांमुळे या पारंपरिक वेशभूषेचे संवर्धन होत आहे.<ref>मराठी विश्वकोश. ''लोकसंस्कृती''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == पारंपरिक व्यवसाय == कोकणातील पारंपरिक व्यवसायांची घडण येथील भौगोलिक परिस्थिती, विपुल पर्जन्यमान, सुपीक जमीन, सह्याद्री पर्वतरांग, विस्तीर्ण समुद्रकिनारा आणि नैसर्गिक साधनसंपत्ती यांच्या प्रभावाखाली झाली आहे. शेती, बागायती, मासेमारी, मिठागर, पशुपालन, वनसंपदेवर आधारित उपजीविका, हस्तकला आणि लघुउद्योग यांनी कोकणच्या आर्थिक व सांस्कृतिक जीवनाला दीर्घकाळ आकार दिला आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> शेती हा कोकणातील प्रमुख पारंपरिक व्यवसाय असून भात हे येथील मुख्य पीक मानले जाते. त्याबरोबरच नाचणी, वरी, कडधान्ये, भाजीपाला तसेच विविध फळपिकांची लागवड केली जाते. पावसाच्या पाण्यावर अवलंबून असलेली कृषी व्यवस्था, पारंपरिक शेतीपद्धती आणि सामुदायिक श्रमसंस्कृती ही कोकणातील कृषीजीवनाची वैशिष्ट्ये मानली जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> बागायती हा कोकणच्या अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वपूर्ण भाग आहे. आंबा, काजू, नारळ, सुपारी, फणस, कोकम, मिरी आणि इतर मसाल्यांच्या लागवडीमुळे या प्रदेशाला स्वतंत्र कृषी ओळख प्राप्त झाली आहे. विशेषतः रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील हापूस आंबा हा भौगोलिक मानांकन (GI) प्राप्त कृषी उत्पादन असून त्याचे उत्पादन आणि निर्यात स्थानिक अर्थव्यवस्थेत महत्त्वाचे योगदान देतात. काजू प्रक्रिया, नारळावर आधारित उत्पादने आणि कोकम प्रक्रिया हेही कोकणातील पारंपरिक उद्योगांपैकी महत्त्वाचे घटक आहेत.<ref>भारत सरकार – Geographical Indications Registry.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> अरबी समुद्रालगतच्या किनारपट्टीमुळे मासेमारी हा कोकणातील प्रमुख पारंपरिक व्यवसायांपैकी एक आहे. कोळी समाजाने पारंपरिक ज्ञानाच्या आधारे समुद्री आणि खाडीतील मत्स्यव्यवसाय विकसित केला. सुरमई, बांगडा, पापलेट, रावस, कोळंबी, बोंबील, मांदेली आणि इतर समुद्री मासे स्थानिक अर्थव्यवस्था तसेच खाद्यसंस्कृतीचा महत्त्वपूर्ण भाग आहेत. आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे मत्स्यव्यवसायात बदल झाले असले तरी अनेक किनारी गावांमध्ये पारंपरिक मासेमारीची परंपरा आजही टिकून आहे.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> मिठागर हा विशेषतः उत्तर कोकणातील आगरी समाजाशी संबंधित पारंपरिक व्यवसाय मानला जातो. ठाणे, मुंबई, रायगड आणि पालघर परिसरातील खाडीलगतच्या भागांत समुद्राच्या पाण्यापासून मीठ निर्मितीची परंपरा दीर्घकाळ अस्तित्वात आहे. या व्यवसायामुळे स्थानिक अर्थकारण आणि किनारी व्यापाराला चालना मिळाली.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> कोकणातील वनसंपदेवर आधारित व्यवसायांमध्ये बांबूपासून उपयुक्त वस्तू तयार करणे, लाकूडकाम, मध संकलन, औषधी वनस्पतींचे संकलन, दोरखंड निर्मिती आणि पारंपरिक हस्तकलेचा समावेश होतो. आदिवासी समाजांनी स्थानिक नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा परंपरागत ज्ञानाच्या आधारे उपयोग करून विविध उपजीविका पद्धती विकसित केल्या आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> नौकाबांधणी ही कोकणातील किनारी भागातील पारंपरिक व्यवसाय आणि कौशल्य मानली जाते. विजयदुर्ग, मालवण, देवगड, दाभोळ, राजापूर आणि इतर बंदरांमध्ये लाकडी होड्या व नौका तयार करण्याची परंपरा दीर्घकाळ अस्तित्वात होती. सागरी व्यापार, मासेमारी आणि किनारी वाहतुकीसाठी या नौकांचा उपयोग केला जात असे.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> औद्योगिकीकरण, शहरीकरण, पर्यटन आणि स्थलांतर यांमुळे कोकणातील पारंपरिक व्यवसायांच्या स्वरूपात बदल झाले आहेत. अनेक कुटुंबांनी शिक्षण, सेवा, उद्योग आणि व्यापार क्षेत्राकडे वाटचाल केली असली तरी शेती, बागायती, मत्स्यव्यवसाय, काजू प्रक्रिया, आंबा प्रक्रिया, नारळावर आधारित उद्योग आणि पर्यटनाशी संबंधित व्यवसाय आजही कोकणच्या अर्थव्यवस्थेतील महत्त्वाचे घटक आहेत. पारंपरिक व्यवसायांचे जतन, स्थानिक उत्पादनांचे मूल्यवर्धन आणि बाजारपेठेचा विस्तार यांसाठी विविध स्तरांवर प्रयत्न केले जात आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील पारंपरिक अर्थव्यवस्थेत हस्तव्यवसाय आणि गृहउद्योग यांनाही महत्त्वाचे स्थान होते. नारळ, काजू, बांबू, सुपारी, माती आणि स्थानिक वनसंपदेवर आधारित विविध उपयुक्त वस्तू तयार करण्याची परंपरा अनेक भागांत विकसित झाली. काजू प्रक्रिया, नारळापासून विविध खाद्यपदार्थ व उपयुक्त वस्तू तयार करणे, बांबूपासून टोपल्या, चाळण्या आणि घरगुती उपयोगाच्या वस्तू बनविणे तसेच मातीची भांडी तयार करणे हे पारंपरिक गृहउद्योग स्थानिक उपजीविकेचे पूरक साधन होते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणातील बंदरे आणि साप्ताहिक बाजारपेठांनी पारंपरिक व्यापाराच्या विकासात महत्त्वाची भूमिका बजावली. कृषी उत्पादने, मासे, मीठ, नारळ, सुपारी, काजू, मसाले आणि इतर स्थानिक उत्पादनांची देवाणघेवाण किनारी बंदरे तसेच अंतर्गत बाजारपेठांमार्फत होत असे. सागरी व्यापारामुळे कोकणाचा दख्खन, गुजरात आणि अरबी समुद्रालगतच्या इतर प्रदेशांशी आर्थिक व सांस्कृतिक संपर्क प्रस्थापित झाला.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == पर्यावरण व नैसर्गिक वारसा == कोकणचा नैसर्गिक वारसा हा येथील भौगोलिक वैशिष्ट्ये, जैवविविधता आणि पारंपरिक जीवनपद्धतीशी घनिष्ठपणे संबंधित आहे. पश्चिमेला अरबी समुद्र आणि पूर्वेला सह्याद्री पर्वतरांग यांच्या दरम्यान वसलेल्या या प्रदेशात विपुल पर्जन्यमान, सदाहरित वने, नद्या, खाड्या, समुद्रकिनारे, खारफुटीची जंगले आणि देवराया आढळतात. या नैसर्गिक वैशिष्ट्यांचा कृषी, मत्स्यव्यवसाय, लोकजीवन, लोककला, धार्मिक परंपरा आणि खाद्यसंस्कृतीवर लक्षणीय प्रभाव दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणाच्या पूर्व भागात पसरलेल्या सह्याद्री पर्वतरांगा या पश्चिम घाटाचा अविभाज्य भाग आहेत. पश्चिम घाटाचा समावेश युनेस्कोच्या जागतिक नैसर्गिक वारसा स्थळांमध्ये करण्यात आला असून तो जगातील महत्त्वपूर्ण जैवविविधता प्रदेशांपैकी एक मानला जातो. कोकणातील अनेक नद्यांचे उगम, जलस्रोत, सदाहरित वने तसेच अनेक स्थानिक वनस्पती व वन्यजीवांचे अधिवास या पर्वतरांगांशी संबंधित आहेत.<ref>UNESCO World Heritage Centre. ''Western Ghats''.</ref> देवराया या कोकणातील पारंपरिक पर्यावरण संरक्षण व्यवस्थेचे महत्त्वपूर्ण उदाहरण आहेत. ग्रामदैवत किंवा स्थानिक देवतांशी संबंधित पवित्र वनक्षेत्र म्हणून त्यांचे जतन करण्यात आले आहे. धार्मिक आणि सामाजिक परंपरांमुळे या वनक्षेत्रांमध्ये वृक्षतोड व शिकार यांवर पारंपरिक निर्बंध पाळले जात असल्याने स्थानिक वनस्पती, औषधी वनस्पती, पक्षी आणि इतर वन्यजीवांचे अधिवास अनेक ठिकाणी टिकून राहिले आहेत.<ref>मराठी विश्वकोश. ''देवराई''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील नदीमुखे आणि खाड्यांमध्ये विस्तृत प्रमाणात खारफुटीची जंगले आढळतात. ही परिसंस्था किनारपट्टीचे धूपापासून संरक्षण करण्यास, समुद्री जैवविविधतेला आधार देण्यास तसेच अनेक मत्स्यप्रजातींच्या प्रजननासाठी अधिवास उपलब्ध करून देण्यास महत्त्वाची भूमिका बजावते. मुंबई, ठाणे, रायगड, रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये खारफुटीचे महत्त्वपूर्ण पट्टे आहेत.<ref>महाराष्ट्र वन विभाग.</ref> कोकणातील नैसर्गिक वारशाच्या संरक्षणासाठी विविध संरक्षित क्षेत्रे आणि अभयारण्ये महत्त्वाची भूमिका बजावतात. कर्नाळा पक्षी अभयारण्य, तानसा वन्यजीव अभयारण्य, फणसाड वन्यजीव अभयारण्य तसेच पश्चिम घाटातील संरक्षित वनक्षेत्रांमध्ये अनेक वनस्पती, पक्षी आणि वन्यजीवांचे अधिवास जतन करण्यात आले आहेत. ही क्षेत्रे जैवविविधता संवर्धन, पर्यावरणीय संशोधन आणि निसर्गपर्यटनाच्या दृष्टीने महत्त्वाची मानली जातात.<ref>महाराष्ट्र वन विभाग.</ref><ref>UNESCO World Heritage Centre. ''Western Ghats''.</ref> कोकणातील नद्या, धबधबे, खाड्या, बेटे आणि समुद्रकिनारे हे या प्रदेशाच्या नैसर्गिक वारशाचे महत्त्वाचे घटक आहेत. सावित्री, वशिष्ठी, शास्त्री, जगबुडी, वैतरणा, उल्हास, कुंडलिका आणि तेरेखोल या नद्या स्थानिक जलव्यवस्था, कृषी आणि मानवी वसाहतींशी संबंधित आहेत. गणपतीपुळे, तारकर्ली, हरिहरेश्वर, दिवेआगर, गुहागर आणि वेळणेश्वर हे समुद्रकिनारे त्यांच्या नैसर्गिक वैशिष्ट्यांमुळे आणि पर्यटनासाठी ओळखले जातात.<ref>महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळ.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील जैवविविधतेमध्ये विविध प्रकारचे सस्तन प्राणी, पक्षी, सरपटणारे प्राणी, उभयचर, कीटक तसेच सागरी जीवांचा समावेश होतो. सदाहरित वनांमध्ये गवा, बिबट्या, सांबर, रानडुक्कर, शेकरू आणि विविध पक्षी प्रजाती आढळतात, तर किनारी भागात डॉल्फिन, समुद्री कासवे आणि विविध मत्स्यप्रजातींचे अधिवास आहेत. या जैवविविधतेमुळे कोकण हा पर्यावरणीय संशोधन आणि संवर्धनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा प्रदेश मानला जातो.<ref>Zoological Survey of India.</ref><ref>Botanical Survey of India.</ref> पर्यावरण संवर्धन ही कोकणातील पारंपरिक जीवनपद्धतीचा महत्त्वपूर्ण भाग राहिली आहे. देवरायांचे जतन, जलस्रोतांचे संरक्षण, पारंपरिक जलव्यवस्थापन, स्थानिक बियाण्यांचे संवर्धन आणि नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा संयमी वापर या परंपरांमुळे पर्यावरणीय संतुलन राखण्यास मदत झाली. आधुनिक काळात औद्योगिकीकरण, शहरीकरण, किनारी विकास, खाणकाम, किनारी धूप, समुद्रपातळीतील वाढ, प्रदूषण आणि हवामान बदल यांमुळे या नैसर्गिक वारशास विविध आव्हाने निर्माण झाली आहेत. या वारशाच्या संरक्षणासाठी शासन, स्थानिक समुदाय आणि पर्यावरण क्षेत्रातील विविध संस्थांकडून संवर्धनाचे प्रयत्न केले जात आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>महाराष्ट्र वन विभाग.</ref> == आधुनिक काळातील बदल == विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून कोकणातील सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक जीवनात लक्षणीय बदल झाले आहेत. शिक्षणाचा प्रसार, वाहतूक आणि दळणवळणातील सुधारणा, प्रसारमाध्यमांचा विस्तार, शहरीकरण आणि जागतिकीकरण यांच्या प्रभावामुळे पारंपरिक जीवनपद्धतीत बदल घडून आले. त्याचबरोबर स्थानिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये जपत आधुनिक जीवनशैलीचा स्वीकार करण्याची प्रवृत्तीही वाढली आहे.<ref>''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter III – ''Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra'', Maharashtra State Gazetteers.</ref> कोकणातून मुंबई महानगर प्रदेश, पुणे तसेच भारतातील इतर शहरी भाग आणि परदेशातील रोजगाराच्या संधींसाठी स्थलांतराची प्रवृत्ती वाढली. या स्थलांतरामुळे अनेक गावांतील लोकसंख्या, कृषी, पारंपरिक व्यवसाय आणि कुटुंबव्यवस्थेवर परिणाम झाला. तथापि गणेशोत्सव, शिमगा, ग्रामदैवतांचे उत्सव, कुलाचार आणि इतर सांस्कृतिक परंपरांच्या निमित्ताने स्थलांतरित कोकणवासी आपल्या मूळ गावांशी सामाजिक व सांस्कृतिक संबंध कायम ठेवतात.<ref>''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter III – ''Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra'', Maharashtra State Gazetteers.</ref> कृषी क्षेत्रातही बदल झाले असून पारंपरिक भातशेतीबरोबर आंबा, काजू, नारळ, फळबागा आणि इतर नगदी पिकांच्या लागवडीला चालना मिळाली आहे. कृषी उत्पादनांचे प्रक्रिया उद्योग, मूल्यवर्धन आणि बाजारपेठांशी वाढलेला संपर्क यांमुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या स्वरूपात बदल झाले आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> पर्यटनाच्या विस्तारामुळे स्थानिक रोजगार, गृहपर्यटन (Homestay), पारंपरिक खाद्यसंस्कृती, हस्तकला आणि स्थानिक उत्पादनांना नवीन संधी उपलब्ध झाल्या आहेत. त्याच वेळी किनारी नागरीकरण, पर्यावरणीय ताण, नैसर्गिक संसाधनांवरील वाढता दबाव आणि पारंपरिक वास्तूंच्या जतनाशी संबंधित आव्हानेही निर्माण झाली आहेत. या पार्श्वभूमीवर नैसर्गिक आणि सांस्कृतिक वारशाच्या संवर्धनाकडे अधिक लक्ष दिले जात आहे.<ref>''Maharashtra: Land and Its People'', Maharashtra State Gazetteers.</ref> डिजिटल तंत्रज्ञान, आधुनिक संप्रेषण माध्यमे आणि सामाजिक माध्यमांच्या वापरामुळे कोकणातील लोककला, लोकसाहित्य, बोलीभाषा आणि सांस्कृतिक परंपरांचे दस्तऐवजीकरण, जतन आणि व्यापक प्रसार सुलभ झाला आहे. संशोधक, सांस्कृतिक संस्था, स्थानिक समुदाय आणि स्वयंसेवी संस्थांच्या सहभागातून या सांस्कृतिक वारशाच्या संवर्धनासाठी विविध उपक्रम राबविले जात आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == संशोधन व अभ्यास == कोकणचा इतिहास, भूगोल, समाजजीवन, भाषा, लोकसंस्कृती, पुरातत्त्व, पर्यावरण आणि जैवविविधता या विषयांचा विविध कालखंडांत शैक्षणिक आणि शासकीय स्तरावर अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासांमुळे कोकणच्या नैसर्गिक, ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचे दस्तऐवजीकरण उपलब्ध झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> कोकणाच्या इतिहास आणि संस्कृतीच्या अभ्यासासाठी ''Bombay Presidency Gazetteer'', ''Maharashtra State Gazetteers'', मराठी विश्वकोश, भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण (Archaeological Survey of India) यांची प्रकाशने तसेच विविध विद्यापीठांतील संशोधनग्रंथ आणि शोधनिबंध हे महत्त्वाचे संदर्भस्रोत मानले जातात.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>मराठी विश्वकोश. महाराष्ट्र शासन.</ref><ref>Archaeological Survey of India.</ref> रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील प्रागैतिहासिक कातळशिल्पांच्या शोधामुळे कोकणच्या प्राचीन इतिहास आणि पुरातत्त्वाच्या अभ्यासाला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. या कातळशिल्पांवर भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण, महाराष्ट्र शासनाचा पुरातत्त्व व वस्तुसंग्रहालय संचालनालय तसेच विविध संशोधकांनी संशोधन प्रकाशित केले आहे.<ref>Archaeological Survey of India.</ref><ref>महाराष्ट्र शासन, पुरातत्त्व व वस्तुसंग्रहालय संचालनालय.</ref> याशिवाय लोकसाहित्य, लोककला, बोलीभाषा, देवराया, खारफुटीची जंगले, किनारी परिसंस्था आणि पश्चिम घाट यांसंबंधी विविध विद्यापीठे, संशोधन संस्था आणि शासकीय विभागांकडून अभ्यास प्रकाशित झाले असून ते कोकणच्या नैसर्गिक आणि सांस्कृतिक वारशाच्या संशोधनासाठी महत्त्वाचे मानले जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>Botanical Survey of India.</ref><ref>Zoological Survey of India.</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} == अधिक वाचन == * महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''. मुंबई: महाराष्ट्र शासन. * ''Bombay Presidency Gazetteer''. Bombay: Government Central Press. * दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''. मुंबई: महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ. * खोबरेकर, वि. गो. ''Konkan: From the Earliest to 1818 A.D.'' मुंबई. * कांबळे, र. ह. ''ऐतिहासिक शोध निबंध : प्राचीन व अर्वाचीन काळ, स्थळ आणि व्यक्ती विचारांचा वेध''. * शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''. * घाणेकर, प्र. के. आणि बापट, आशुतोष. ''शिल्पसंपन्न कोकण''. * महाराष्ट्र शासन. ''मराठी विश्वकोश''. * Archaeological Survey of India. ''Indian Archaeology – A Review''. * Botanical Survey of India. विविध संशोधन प्रकाशने. * Zoological Survey of India. विविध संशोधन प्रकाशने. == बाह्य दुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स] * [https://vishwakosh.marathi.gov.in मराठी विश्वकोश] * [https://asi.nic.in Archaeological Survey of India] * [https://whc.unesco.org UNESCO World Heritage Centre] * [https://mahaforest.gov.in महाराष्ट्र वन विभाग] {{कोकण लोकजीवन}} == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Konkan region.jpg|कोकणातील डोंगराळ प्रदेश File:Konkan Landscape.jpg|कोकणातील नैसर्गिक परिसर File:Tea Western Ghats Calvary Mount Idukki Kerala Mar22 R16 05624.jpg|सह्याद्री पर्वतरांग File:Delta Rio Verde.jpg|कोकणातील नदीमुख (खाडी) File:Rice cultivation.jpg|कोकणातील भातशेती File:Mango Orchards.JPG|कोकणातील आंब्याची बाग File:Cashew Plantations in Dodamarg, Sindhudurg, Maharashtra, India.jpg|कोकणातील काजू लागवड File:Kokan Village India 1.jpg|पारंपरिक कोकणी घर File:कोकणातील गावातील आठवडी बाजार.jpg|आठवडी बाजार File:कोकणातील घरावर वाळत घातलेली सुपारी.jpg|सुपारी वाळविण्याची पारंपरिक पद्धत File:कोकणातील गणेशोत्सव.jpg|गणेशोत्सव File:कोकणातील शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी.jpg|शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी File:समुद्रातील होड्या.jpg|पारंपरिक मासेमारी File:उदगीर वन व जंगल.jpg|कोकणातील सदाहरित वन </gallery> == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[नमन (लोककला)]] * [[शिमगा]] * [[गणेशोत्सव]] * [[पश्चिम घाट]] * [[देवराई]] * [[खारफुटी]] * [[मराठी भाषा]] * [[कोकणी भाषा]] * [[रत्‍नागिरी जिल्हा]] * [[सिंधुदुर्ग जिल्हा]] * [[रायगड जिल्हा]] * [[पालघर जिल्हा]] * [[ठाणे जिल्हा]] [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:महाराष्ट्राची संस्कृती]] [[वर्ग:भारतीय संस्कृती]] [[वर्ग:लोकसंस्कृती]] [[वर्ग:महाराष्ट्र]] ha3v9j5q266swdjo9zduenn2z7l8jyv 2698129 2698128 2026-07-31T07:44:49Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — पररूप संधी - इक प्रत्यय ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#पररूप संधी - इक प्रत्यय|अधिक माहिती]]); शुद्धलेखन — योग्य दीर्घ वेलांटी ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#योग्य दीर्घ वेलांटी|अधिक माहिती]]); शुद्धलेखन — लेखनभेद ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#लेखनभेद|अधिक माहिती]]) 2698129 wikitext text/x-wiki {{विकिकरण}} '''कोकण संस्कृती''' ही भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील कोकण प्रदेशात विकसित झालेली ऐतिहासिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक परंपरा आहे. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यान वसलेल्या या प्रदेशाच्या वैशिष्ट्यपूर्ण भौगोलिक रचनेमुळे येथे विशिष्ट जीवनपद्धती, लोकपरंपरा आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये विकसित झाली. प्राचीन काळापासून विविध राजसत्तांचा प्रभाव, समुद्री व्यापार, कृषी, मत्स्यव्यवसाय तसेच स्थानिक समाजजीवन यांच्या परस्परसंवादातून कोकणची स्वतंत्र सांस्कृतिक ओळख घडत गेली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.</ref><ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> कोकण संस्कृतीमध्ये सामाजिक रचना, भावकी, पंचक्रोशी, पारंपरिक जमीन व्यवस्था, धार्मिक श्रद्धा, देवस्थान परंपरा, लोककला, लोकसाहित्य, भाषा, खाद्यसंस्कृती, पारंपरिक वास्तुकला, पोशाख, सण-उत्सव आणि पर्यावरणाशी सुसंगत जीवनपद्धती यांचा समावेश होतो. नैसर्गिक संसाधनांचा विवेकपूर्ण वापर, स्थानिक ज्ञानपरंपरा आणि सामुदायिक जीवन ही तिची वैशिष्ट्यपूर्ण अंगे मानली जातात.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> आधुनिक काळात औद्योगिकीकरण, नागरीकरण, स्थलांतर, पर्यटन आणि तांत्रिक बदलांमुळे कोकणच्या पारंपरिक जीवनशैलीत परिवर्तन झाले असले, तरी अनेक सांस्कृतिक परंपरा आजही स्थानिक समाजात जतन केल्या जात आहेत. त्यामुळे कोकण संस्कृती ही महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वारशातील एक महत्त्वपूर्ण घटक मानली जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == व्युत्पत्ती == '''कोकण''' या नावाच्या उत्पत्तीविषयी विविध मते प्रचलित आहेत. प्राचीन भारतीय साहित्य, पुराणे, ताम्रपट, शिलालेख तसेच इतिहास संशोधकांच्या लिखाणात या प्रदेशाचा उल्लेख '''अपरांत''', '''अपरान्तक''', '''कोकण''', '''कोंकण''' आणि '''कोंकणदेश''' अशा विविध नावांनी आढळतो.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> काही संशोधकांच्या मते 'कोकण' हा शब्द संस्कृतमधील ''कोण'' (कोपरा किंवा कोन) या शब्दाशी संबंधित असावा. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यानच्या अरुंद किनारी प्रदेशासाठी हा शब्द रूढ झाला असावा, असेही मत व्यक्त केले जाते.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> दुसऱ्या मतानुसार प्राचीन '''अपरांत''' (''Aparānta'') हा शब्द पश्चिमेकडील सीमाभाग किंवा समुद्रकिनारी प्रदेश दर्शविण्यासाठी वापरला जात असे. कालांतराने या प्रदेशाची राजकीय, भौगोलिक आणि सांस्कृतिक ओळख विकसित होत गेली आणि 'कोकण' हे नाव अधिक प्रचलित झाले.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> मौर्यकालीन सम्राट अशोकाच्या शिलालेखांमध्ये तसेच त्यानंतरच्या सातवाहन, शिलाहार, चालुक्य, यादव आणि इतर राजवंशांच्या अभिलेखांमध्ये पश्चिम किनारपट्टीच्या या प्रदेशाचा उल्लेख विविध नावांनी आढळतो. यावरून 'कोकण' ही संज्ञा दीर्घ ऐतिहासिक प्रक्रियेत विकसित झाल्याचे मानले जाते.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> मराठी, संस्कृत, प्राकृत आणि फारशी साहित्यात 'कोकण' व 'कोंकण' ही दोन्ही रूपे आढळतात. आधुनिक काळात 'कोकण' हे नाव महाराष्ट्र, गोवा तसेच कर्नाटकाच्या उत्तरेकडील किनारी प्रदेशाशी संबंधित सांस्कृतिक व भौगोलिक प्रदेशासाठी सर्वसाधारणपणे स्वीकारले गेले आहे.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == भौगोलिक पार्श्वभूमी == कोकण हा भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यान वसलेला नैसर्गिक सागरी किनारी प्रदेश आहे. महाराष्ट्रातील पालघर, मुंबई शहर, मुंबई उपनगर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग हे जिल्हे कोकण विभागात समाविष्ट होतात. व्यापक भौगोलिक संकल्पनेनुसार गोवा तसेच कर्नाटकाच्या उत्तर किनारपट्टीचाही समावेश कोकण प्रदेशात केला जातो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, ''Konkan Division''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.</ref> सह्याद्री पर्वतरांग, असंख्य नद्या, खाड्या, समुद्रकिनारे, खारफुटीची वने आणि दाट अरण्ये ही कोकण प्रदेशाची प्रमुख भौगोलिक वैशिष्ट्ये आहेत. उल्हास, वैतरणा, सावित्री, कुंडलिका, काळ, वशिष्ठी, शास्त्री, जगबुडी, करली, तेरेखोल आणि इतर अनेक नद्या पश्चिमेकडे वाहत जाऊन अरबी समुद्राला मिळतात. या नद्यांमुळे सुपीक गाळयुक्त नदीखोरे, विस्तृत खाड्या आणि जैववैविध्यपूर्ण परिसंस्था निर्माण झाल्या आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>Survey of India.</ref> कोकणात उष्ण व दमट हवामान असून नैर्ऋत्य मान्सूनमुळे येथे मोठ्या प्रमाणावर पर्जन्यवृष्टी होते. विपुल पर्जन्यमानामुळे येथील वनसंपदा, जैवविविधता आणि कृषी व्यवस्था समृद्ध झाली आहे. भात, नारळ, सुपारी, आंबा, काजू, फणस तसेच विविध मसाल्यांची लागवड येथील हवामानाशी सुसंगतपणे विकसित झाली आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणच्या किनारी भूभागामुळे प्राचीन काळापासून समुद्री व्यापार, बंदरांची उभारणी आणि सागरी दळणवळणाला चालना मिळाली. चौल, सोपारा, वसई, दाभोळ, राजापूर, विजयदुर्ग, मालवण आणि इतर बंदरे विविध कालखंडांत व्यापारी, सांस्कृतिक आणि आंतरराष्ट्रीय देवाणघेवाणीची महत्त्वाची केंद्रे म्हणून विकसित झाली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> या प्रदेशाच्या भौगोलिक वैशिष्ट्यांचा स्थानिक समाजाच्या वस्तीपद्धती, ग्रामरचना, पारंपरिक वास्तुकला, कृषी व्यवस्था, मत्स्यव्यवसाय, खाद्यसंस्कृती, लोककला आणि धार्मिक परंपरांवर दीर्घकालीन प्रभाव पडला आहे. त्यामुळे कोकणची संस्कृती समजून घेण्यासाठी तिची भौगोलिक पार्श्वभूमी हा मूलभूत घटक मानला जातो.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == इतिहास == कोकण प्रदेशाचा इतिहास प्रागैतिहासिक काळापासून सुरू होतो. पुरातत्त्वीय अवशेष, शैलगृहे, शिलालेख, ताम्रपट, नाणी आणि प्राचीन साहित्य यांच्या आधारे या प्रदेशात प्राचीन काळापासून मानवी वस्ती अस्तित्वात असल्याचे दिसून येते.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> वैदिकोत्तर आणि प्राचीन भारतीय साहित्यात कोकण प्रदेशाचा उल्लेख '''अपरांत''' (''Aparānta'') किंवा '''अपरान्तक''' या नावांनी आढळतो. सम्राट अशोकाच्या शिलालेखांमध्ये अपरांतचा उल्लेख आढळून येतो. तसेच बौद्ध परंपरेनुसार सम्राट अशोकाने धर्मरक्षित (''Dharmarakshita'') यांना अपरांत प्रदेशात बौद्ध धर्माच्या प्रचारासाठी पाठविल्याचा उल्लेख आढळतो. मौर्यकालात या प्रदेशाच्या व्यापारी आणि प्रशासकीय महत्त्वात वाढ झाली. कान्हेरी, कार्ले, भाजे, बेडसे, कोंडाणे आणि इतर बौद्ध शैलगृहांमधून या प्रदेशातील बौद्ध धर्माच्या प्रसाराचे पुरातत्त्वीय पुरावे उपलब्ध होतात.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>Maharashtra State Gazetteers – Greater Bombay District, History.</ref> मौर्योत्तर काळात सातवाहनांनी कोकणातील व्यापारी मार्ग, बंदरे आणि अंतर्गत दळणवळणाचा विकास केला. त्यानंतर पश्चिम क्षत्रप, अभिर, त्रैकूटक, चालुक्य, राष्ट्रकूट, शिलाहार, कदंब आणि यादव या राजवंशांनी विविध कालखंडांत कोकणावर राज्य केले. विशेषतः शिलाहारांच्या कारकीर्दीत देवळे, बंदरे, नगरे आणि किल्ल्यांचा विकास झाला. त्यामुळे कोकणच्या सांस्कृतिक, धार्मिक आणि आर्थिक जीवनाला महत्त्वपूर्ण चालना मिळाली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> मध्ययुगात बहामनी, गुजरात सुलतानत, विजयनगर, आदिलशाही आणि निजामशाही या सत्तांमध्ये कोकणवरील नियंत्रणासाठी संघर्ष झाला. इ.स. १६व्या शतकापासून पोर्तुगीजांनी गोवा, वसई, चौल आणि किनारपट्टीवरील इतर भागांत आपला प्रभाव प्रस्थापित केला. या काळात समुद्री व्यापार, ख्रिस्ती मिशनरी कार्य, युरोपीय स्थापत्यशैली आणि सागरी संरक्षण व्यवस्थेचा काही किनारी भागांवर प्रभाव पडला.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>''History of the Konkan'', Gazetteer of the Bombay Presidency.</ref> सतराव्या शतकात छत्रपती शिवाजी महाराजांनी कोकणातील अनेक किल्ले, बंदरे आणि सागरी मार्ग आपल्या स्वराज्यात समाविष्ट केले. विजयदुर्ग, सिंधुदुर्ग, सुवर्णदुर्ग, कुलाबा, पद्मदुर्ग आणि इतर सागरी किल्ल्यांच्या माध्यमातून मराठा आरमाराची भक्कम उभारणी करण्यात आली. सरखेल कान्होजी आंग्रे यांच्या नेतृत्वाखाली मराठा आरमाराने पश्चिम किनारपट्टीवरील सागरी सामर्थ्य अधिक दृढ केले आणि परकीय सागरी सत्तांना प्रभावी आव्हान दिले.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> इ.स. १८१८ मध्ये मराठा साम्राज्याच्या अस्तानंतर कोकण प्रदेश ब्रिटिशांच्या अधिपत्याखाली आला. ब्रिटिश काळात प्रशासकीय पुनर्रचना, महसूल व्यवस्था, बंदरे, रस्ते, रेल्वे, शिक्षण आणि दळणवळणाच्या साधनांचा विकास झाला. याच काळात आधुनिक शिक्षण, मुद्रणसंस्कृती आणि सामाजिक सुधारणांच्या चळवळींचा प्रभाव कोकणातील समाजजीवनावर पडला.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> स्वातंत्र्यानंतर आणि १ मे १९६० रोजी महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेनंतर कोकण प्रदेशात औद्योगिकीकरण, मत्स्यव्यवसाय, फळबागा, पर्यटन, दळणवळण आणि शिक्षण क्षेत्रात लक्षणीय प्रगती झाली. त्याचबरोबर लोककला, लोकपरंपरा, धार्मिक उत्सव, पारंपरिक ज्ञान आणि सांस्कृतिक वारसा जतन करण्याचे प्रयत्नही सातत्याने सुरू राहिले. परिणामी, प्राचीन वारसा आणि आधुनिक परिवर्तन यांचा समन्वय साधणारी कोकण संस्कृती आज महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक ओळखीचा एक महत्त्वपूर्ण घटक मानली जाते.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> == सामाजिक रचना == कोकणातील सामाजिक रचना ही भौगोलिक परिस्थिती, कृषीप्रधान अर्थव्यवस्था, ग्रामव्यवस्था आणि परस्परावलंबी जीवनपद्धती यांच्या आधारे विकसित झाली. गाव हे सामाजिक संघटनेचे मूलभूत केंद्र असून त्याभोवती कुटुंब, नातेसंबंध, भावकी, पंचक्रोशी, देवस्थान संस्था आणि विविध पारंपरिक व्यवसायांवर आधारित समाजजीवन आकाराला आले.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील संयुक्त कुटुंबपद्धतीमुळे परस्पर सहकार्य, सामायिक मालमत्ता, कृषीकार्य आणि सामाजिक जबाबदाऱ्या सामूहिक स्वरूपात पार पाडल्या जात. विवाह, जन्म, मृत्यू, धार्मिक विधी, सण-उत्सव आणि ग्रामकार्य यांसारख्या प्रसंगी कुटुंब व नातेसंबंधांना महत्त्वाचे स्थान होते.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> '''भावकी''' ही समान पूर्वजांपासून निर्माण झालेल्या कुटुंबसमूहांची सामाजिक संघटना होती. कौटुंबिक वादांचे निवारण, सामाजिक नियमांचे पालन, धार्मिक विधींचे आयोजन आणि परस्पर सहकार्य यांमध्ये भावकीची महत्त्वपूर्ण भूमिका होती. अनेक गावांमध्ये भावकी ही सामाजिक ऐक्य आणि परस्पर सहकार्याचे प्रभावी माध्यम मानली जात असे.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> '''पंचक्रोशी''' ही परस्पर संबंध असलेल्या गावांची सामाजिक, धार्मिक आणि सांस्कृतिक संघटना होती. यात्रांचे आयोजन, देवस्थानांचे व्यवस्थापन, सामूहिक निर्णय, नैसर्गिक आपत्तीच्या काळातील सहकार्य तसेच सामाजिक प्रश्नांचे निवारण यांसाठी पंचक्रोशी व्यवस्थेचा उपयोग केला जात असे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणातील ग्रामव्यवस्थेमध्ये पाटील, कुलकर्णी, जोशी, गुरव, सुतार, लोहार, कुंभार, न्हावी, परीट आणि इतर पारंपरिक व्यवसाय करणाऱ्या समाजघटकांनी परस्परावलंबी ग्रामीण अर्थव्यवस्था उभी केली होती. बलुतेदारी आणि अलुतेदारी व्यवस्थेमुळे गावातील विविध सेवा आणि उत्पादन यांचे पारंपरिक जाळे दीर्घकाळ टिकून राहिले.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>इरावती कर्वे. ''मराठी लोकांची संस्कृती''.</ref> धर्म, जात, व्यवसाय आणि स्थानिक परंपरा यांचा सामाजिक जीवनावर प्रभाव असला, तरी समुद्री व्यापार, स्थलांतर आणि विविध समाजघटकांच्या परस्पर संपर्कामुळे कोकणात सांस्कृतिक देवाणघेवाण मोठ्या प्रमाणावर झाली. परिणामी, स्थानिक परंपरा आणि बाह्य प्रभाव यांचा समन्वय साधणारी सामाजिक रचना विकसित झाली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> आधुनिक काळात शिक्षण, औद्योगिकीकरण, नागरीकरण आणि स्थलांतर यांमुळे कोकणातील पारंपरिक सामाजिक रचनेत लक्षणीय बदल झाले. संयुक्त कुटुंबपद्धतीचे प्रमाण कमी झाले असले, तरी भावकी, ग्रामदेवता, देवस्थान, जत्रा आणि स्थानिक सांस्कृतिक संस्थांच्या माध्यमातून सामाजिक ऐक्याची परंपरा अनेक भागांत आजही जतन केली जाते.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == पारंपरिक जमीन व्यवस्था == कोकणातील पारंपरिक जमीन व्यवस्था ही प्रदेशाच्या भौगोलिक परिस्थिती, कृषीप्रधान अर्थव्यवस्था आणि सामुदायिक सामाजिक रचनेशी निगडित होती. सह्याद्रीच्या उतारावरील डोंगराळ भूभाग, नदीखोरे, खाड्या, किनारी प्रदेश आणि विपुल पर्जन्यमान यांमुळे येथे महाराष्ट्रातील इतर भागांपेक्षा वेगळी जमीनधारणा, कृषीपद्धती आणि संसाधन व्यवस्थापनाची परंपरा विकसित झाली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणातील अनेक गावांमध्ये जमीन ही केवळ वैयक्तिक मालमत्ता म्हणून नव्हे, तर ग्रामसमाजाच्या सामूहिक हिताशी निगडित संसाधन म्हणूनही पाहिली जात असे. शेतीयोग्य जमीन, चराऊ क्षेत्रे, डोंगरउतार, वनक्षेत्रे, पाणवठे, खारभूमी आणि इतर नैसर्गिक साधनसंपत्तीच्या वापरासाठी स्थानिक प्रथा, ग्रामसभा आणि पारंपरिक नियम प्रचलित होते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> ऐतिहासिक काळात गावकी, वतन व्यवस्था, इनाम, देवस्थानांची जमीन, खोती व्यवस्था तसेच सामुदायिक वापरातील क्षेत्रे यांमुळे जमीनधारणेचे विविध प्रकार अस्तित्वात होते. विविध राजवटींमध्ये महसूल धोरणांनुसार या व्यवस्थांमध्ये बदल होत गेले आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार त्यांचे नियमन करण्यात आले.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> ग्रामसमाजाच्या सामूहिक हितासाठी काही जमिनी देवस्थान, सार्वजनिक उपयोग, सामुदायिक उपक्रम आणि नैसर्गिक संसाधनांच्या संवर्धनासाठी राखून ठेवण्याची परंपरा अनेक भागांत आढळते. जलसंधारण, पाणवठ्यांचे संरक्षण, सामूहिक चराई, ग्राममार्ग तसेच धार्मिक आणि सांस्कृतिक उपक्रमांसाठी वापरल्या जाणाऱ्या जागांचे व्यवस्थापन स्थानिक रूढी आणि ग्रामसंस्थांच्या माध्यमातून केले जात असे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> ब्रिटिश काळात महसूल सर्वेक्षण, जमीन मोजणी आणि कायदेशीर महसूल व्यवस्थेच्या अंमलबजावणीमुळे पारंपरिक जमीनधारणेच्या अनेक पद्धतींमध्ये बदल झाले. स्वातंत्र्यानंतर जमीनसुधारणा कायदे, कुळ कायदे, महसूल प्रशासनातील सुधारणा आणि आधुनिक विकास प्रक्रियेमुळे या व्यवस्थेचे स्वरूप अधिक बदलले; तथापि तिचे काही सामाजिक, सांस्कृतिक आणि संस्थात्मक अवशेष आजही कोकणातील अनेक भागांत आढळतात.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील पारंपरिक जमीन व्यवस्था ही केवळ कृषी उत्पादनाशी संबंधित नसून स्थानिक समाजरचना, पर्यावरणीय संसाधनांचे व्यवस्थापन, ग्रामस्वायत्तता आणि सामुदायिक जीवनपद्धतीचा एक महत्त्वपूर्ण घटक मानली जाते.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == कृषी संस्कृती == कोकणातील कृषी संस्कृती ही प्रदेशाच्या भौगोलिक परिस्थिती, विपुल पर्जन्यमान, सुपीक नदीखोरे आणि स्थानिक पारंपरिक ज्ञान यांच्या आधारे विकसित झाली. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यानच्या प्रदेशात नैसर्गिक परिस्थितीशी सुसंगत विविध शेतीपद्धती विकसित झाल्या असून, कृषी हा येथील अर्थव्यवस्था, समाजजीवन आणि सांस्कृतिक परंपरांचा प्रमुख आधार राहिला आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> भात हे कोकणातील प्रमुख अन्नधान्य पीक असून, मान्सूनवर आधारित भातशेती ही येथील कृषी संस्कृतीचे प्रमुख वैशिष्ट्य मानली जाते. नदीखोरे, सखल प्रदेश आणि सपाट जमिनींमध्ये भाताची लागवड केली जाते; तर डोंगरउतारांवर नाचणी, वरी, कडधान्ये तसेच स्थानिक परिस्थितीनुसार इतर पिकांची लागवड केली जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> कोकणातील बागायती शेतीला विशेष महत्त्व आहे. आंबा, काजू, नारळ, सुपारी, फणस, कोकम, मिरी तसेच विविध फळपिकांच्या लागवडीमुळे येथील कृषी अर्थव्यवस्थेला वैशिष्ट्यपूर्ण स्वरूप प्राप्त झाले आहे. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील हापूस आंब्याला भौगोलिक संकेत (Geographical Indication – GI) मान्यता प्राप्त असून, त्याला राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर विशेष ओळख मिळाली आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> कृषीशी संबंधित अनेक लोकपरंपरा, श्रद्धा आणि सण कोकणात प्रचलित आहेत. पेरणी, लावणी, कापणी, नवधान्यपूजन, ग्रामदेवतांची पूजा आणि शेतीशी निगडित धार्मिक विधी यांमधून कृषी आणि सांस्कृतिक जीवन यांचा घनिष्ठ संबंध दिसून येतो.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> पारंपरिक शेतीमध्ये स्थानिक बियाणे, सेंद्रिय खतांचा वापर, जलसंधारण आणि नैसर्गिक संसाधनांशी सुसंगत शेतीपद्धतींना महत्त्व दिले जात असे. स्थानिक हवामानाशी जुळवून घेतलेल्या या पद्धतींमुळे कृषी उत्पादनाबरोबरच मृदासंवर्धन, जलसंवर्धन आणि पर्यावरणीय संतुलन राखण्यास मदत झाली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून आधुनिक कृषितंत्रज्ञान, सुधारित बियाणे, सिंचन, फळबागांचा विस्तार आणि व्यापारी शेती यांमुळे कोकणातील कृषी व्यवस्थेत लक्षणीय बदल झाले. त्याचबरोबर ग्रामीण भागातून शहरांकडे होणारे स्थलांतर, कृषी मजुरांची कमतरता, हवामानातील बदल आणि शेतीचे वाढते खर्च यांमुळे पारंपरिक कृषी व्यवस्थेसमोर नवीन आव्हाने निर्माण झाली आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणातील कृषी संस्कृती ही केवळ अन्नउत्पादनापुरती मर्यादित नसून, ती स्थानिक लोकजीवन, खाद्यसंस्कृती, सण-उत्सव, लोकपरंपरा आणि पर्यावरणाशी सुसंगत जीवनपद्धतीचा अविभाज्य घटक मानली जाते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == पशुपालन == कोकणातील पशुपालन हे पारंपरिक कृषी व्यवस्थेचा अविभाज्य घटक राहिले आहे. भातशेती, फळबागा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला पूरक व्यवसाय म्हणून गायी, बैल, म्हशी, शेळ्या, मेंढ्या तसेच कुक्कुटपालन यांचा विकास झाला. कृषी कार्य, दुग्धउत्पादन, सेंद्रिय खताची निर्मिती आणि वाहतूक यांसाठी पशुधनाचा उपयोग होत असल्यामुळे ग्रामीण जीवनात त्याला महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – Agriculture and Animal Husbandry.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणातील पारंपरिक घरांच्या परिसरात किंवा स्वतंत्र जागेत जनावरांसाठी गोठे उभारले जात. स्थानिक हवामान, विपुल पर्जन्यमान आणि उपलब्ध नैसर्गिक साधनसंपत्ती लक्षात घेऊन दगड, माती, लाकूड, बांबू, कौल आणि गवत यांसारख्या साहित्यांचा वापर करून गोठ्यांची उभारणी केली जात असे. गोठ्यांची रचना जनावरांचे संरक्षण, नैसर्गिक वायुवीजन, पाण्याचा निचरा आणि पावसापासून बचाव यांचा विचार करून केली जात होती.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> देशी गाई, बैल आणि म्हशी हे कोकणातील प्रमुख पशुधन मानले जात असे. बैलांचा उपयोग नांगरणी, मळणी आणि वाहतुकीसाठी केला जात असे; तर गायी आणि म्हशींपासून दूध, दही, ताक आणि तूप यांचे उत्पादन केले जात असे. शेणाचा वापर सेंद्रिय खत, इंधन तसेच घरांच्या सारवणासाठीही केला जात असे.<ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, ''पशुपालन''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील पशुपालनाचा स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरांशीही घनिष्ठ संबंध होता. पोळा, गोवत्स द्वादशी तसेच इतर स्थानिक उत्सवांच्या निमित्ताने जनावरांची पूजा करण्याची परंपरा आजही अनेक भागांत आढळते. ग्रामीण समाजात पशुधन हे केवळ आर्थिक साधन नसून कुटुंबाच्या उपजीविकेचे, समृद्धीचे आणि सामाजिक प्रतिष्ठेचे प्रतीक मानले जात असे.<ref>महाराष्ट्र विश्वकोश.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> हरितक्रांतीनंतर कृषी यांत्रिकीकरण, दुग्धव्यवसायातील बदल, पशुसंवर्धनातील आधुनिक तंत्रज्ञान आणि ग्रामीण भागातून होणारे स्थलांतर यांमुळे पारंपरिक पशुपालनाच्या स्वरूपात बदल झाले. तथापि कोकणातील अनेक गावांमध्ये कृषी आणि पशुपालन यांचे परस्परावलंबी नाते आजही कायम असून, स्थानिक जैवविविधता, सेंद्रिय शेती आणि ग्रामीण जीवनपद्धती टिकविण्यात त्याची महत्त्वपूर्ण भूमिका आहे.<ref>पशुसंवर्धन विभाग, महाराष्ट्र शासन.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == पारंपरिक वास्तुकला == कोकणातील पारंपरिक वास्तुकला ही प्रदेशातील विपुल पर्जन्यमान, दमट हवामान, डोंगराळ भूभाग आणि स्थानिक नैसर्गिक साधनसंपत्ती यांशी सुसंगतपणे विकसित झाली. निवासस्थाने, देवळे, गोठे, धान्यकोठारे, विहिरी आणि इतर बांधकामांमध्ये स्थानिक गरजा, पर्यावरणीय परिस्थिती आणि उपलब्ध बांधकाम साहित्य यांचा स्पष्ट प्रभाव दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणातील पारंपरिक घरे प्रामुख्याने जांभा दगड, स्थानिक दगड, माती, लाकूड, बांबू, चुन्याचा गिलावा आणि कौल यांच्या साहाय्याने बांधली जात. अतिवृष्टी लक्षात घेऊन घरांना उतार असलेली कौलारू छपरे, लांब कडे आणि पावसाचे पाणी सहज वाहून जाण्याची व्यवस्था केली जाई. घरांभोवती पाण्याचा निचरा होण्यासाठी योग्य उतार आणि नाल्यांची रचना करण्यात येत असे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> पारंपरिक कोकणी घरामध्ये ओटी, पडवी, माजघर, देवघर, स्वयंपाकघर, धान्य साठविण्याची जागा आणि मागील अंगण अशी कार्यानुसार विभागणी केलेली असे. अनेक घरांच्या मागील बाजूस जनावरांसाठी गोठा, शेतीची अवजारे ठेवण्याची जागा तसेच गवत आणि सरपण साठविण्याची सोय केली जात असे. या घररचनेत निवास, शेती आणि पशुपालन यांचा परस्परसंबंध स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – रत्नागिरी जिल्हा.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> किनारी आणि डोंगराळ भागांतील उपलब्धतेनुसार जांभा दगड, स्थानिक दगड, लाकूड आणि इतर नैसर्गिक बांधकाम साहित्याचा वापर केला जात असे. स्थानिक हवामानाशी सुसंगत अशी ही वास्तुशैली घरातील नैसर्गिक वायुवीजन, उष्णतेचे नियंत्रण आणि पावसापासून संरक्षण यांसाठी उपयुक्त ठरत होती.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> धार्मिक वास्तूंमध्ये ग्रामदेवतांची मंदिरे, दीपमाळ, तुळशीवृंदावन, देवऱ्या तसेच मठ आणि देवस्थान संकुले यांचा समावेश होतो. उत्तर कोकणातील काही भागांत पोर्तुगीज प्रभावाखाली विकसित झालेल्या चर्च, वाडे, कमानी, बाल्कनी आणि शिंपल्यांच्या तावदानांचा वापर असलेल्या वास्तू आढळतात. या वास्तूंमधून स्थानिक आणि युरोपीय स्थापत्यशैलींचा समन्वय दिसून येतो.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> आधुनिक काळात सिमेंट, काँक्रीट आणि आधुनिक बांधकाम तंत्रज्ञानाचा वापर वाढल्यामुळे पारंपरिक कोकणी घरांच्या बांधकामात लक्षणीय बदल झाले आहेत. तथापि रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड, पालघर आणि ठाणे जिल्ह्यांतील अनेक गावे आजही पारंपरिक कोकणी वास्तुकलेची वैशिष्ट्ये जतन करून आहेत. स्थानिक पर्यावरणाशी सुसंगत बांधकाम तंत्र, नैसर्गिक वायुवीजन, पर्जन्यनियोजन आणि स्थानिक संसाधनांचा संतुलित वापर ही या वास्तुशैलीची महत्त्वपूर्ण वैशिष्ट्ये मानली जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == धार्मिक जीवन == कोकणातील धार्मिक जीवन हे वैदिक, पौराणिक, लोकधार्मिक आणि निसर्गपूजक परंपरांच्या परस्परसंवादातून विकसित झाले आहे. सह्याद्री पर्वतरांग, समुद्रकिनारा, नद्या, देवराया आणि ग्रामजीवन यांशी संबंधित श्रद्धा व धार्मिक आचार यांमुळे कोकणातील धर्मपरंपरांना वैशिष्ट्यपूर्ण स्वरूप प्राप्त झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Religion''.</ref><ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> कोकणातील अनेक गावांमध्ये सामाजिक आणि धार्मिक जीवनाची घडण ग्रामदेवतेच्या संकल्पनेभोवती झालेली दिसून येते. ग्रामदेवतेला गावाची संरक्षक देवता मानले जाते. वार्षिक जत्रा, पालखी, नवसपूर्ती, होम, महाप्रसाद आणि सामुदायिक पूजा यांसारख्या धार्मिक उपक्रमांमध्ये ग्रामस्थांचा सहभाग असतो. अनेक ठिकाणी ग्रामदेवतेच्या देवस्थानाचे व्यवस्थापन पारंपरिक ग्रामसंस्था किंवा स्थानिक विश्वस्तांकडे असते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – Ratnagiri District.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये कुलदेवता आणि कुलदेवी यांची उपासना ही कौटुंबिक परंपरेचा महत्त्वपूर्ण भाग आहे. विवाह, मुंज, नामकरण, गृहप्रवेश आणि इतर धार्मिक संस्कारांच्या वेळी कुलदैवताचे दर्शन घेण्याची प्रथा आजही अनेक ठिकाणी प्रचलित आहे. मंगेश, शांतादुर्गा, महालक्ष्मी, भगवती, रवळनाथ, वेतोबा, भैरवनाथ, गणपती, परशुराम तसेच इतर स्थानिक देवतांची उपासना कोकणातील विविध भागांमध्ये आढळते.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, ''कुलदैवत''.</ref> निसर्गपूजा ही कोकणातील धार्मिक जीवनातील एक महत्त्वपूर्ण परंपरा मानली जाते. अनेक गावांमध्ये देवराई पवित्र मानली जाते आणि तेथील वृक्षतोड, शिकार तसेच इतर मानवी हस्तक्षेप पारंपरिक धार्मिक संकेतांमुळे निषिद्ध मानले जातात. या परंपरेमुळे अनेक भागांतील जैवविविधता आणि स्थानिक परिसंस्थांचे संरक्षण होण्यास मदत झाली आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, ''देवराई''.</ref> कोकणात शैव, वैष्णव, शाक्त, गणपत्य, दत्त, नाथ आणि वारकरी संप्रदायांचा प्रभाव विविध कालखंडांत वाढत गेला. मध्ययुगीन काळात संतपरंपरा आणि भक्ती चळवळीमुळे धार्मिक जीवनात सामाजिक समन्वयाची भावना दृढ झाली. आषाढी व कार्तिकी वारी, दत्तजयंती, महाशिवरात्री, रामनवमी, गणेशोत्सव आणि नवरात्र यांसारखे धार्मिक उत्सव आजही मोठ्या प्रमाणावर साजरे केले जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Religion''.</ref><ref>महाराष्ट्र विश्वकोश.</ref> उत्तर कोकणातील काही भागांमध्ये पोर्तुगीज सत्तेच्या प्रभावामुळे ख्रिस्ती धर्माचा प्रसार झाला. त्यामुळे चर्च, चॅपेल आणि ख्रिस्ती धार्मिक परंपरांचा विशेषतः वसई आणि पालघर परिसरातील सांस्कृतिक जीवनावर प्रभाव पडला. किनारपट्टीवरील सागरी व्यापारामुळे विविध मुस्लिम समाजघटकांची वस्ती निर्माण झाली असून मशिदी, दर्गे आणि उरूस यांसारख्या परंपरा स्थानिक धार्मिक जीवनाचा भाग बनल्या.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> कोकणातील धार्मिक जीवनाचा प्रभाव लोककला, लोकसाहित्य, पारंपरिक संगीत, नृत्य, वास्तुकला, कृषी संस्कृती आणि सामाजिक जीवनावर स्पष्टपणे दिसून येतो. त्यामुळे कोकणातील धर्मपरंपरा या केवळ श्रद्धेच्या अभिव्यक्ती नसून त्या या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक परंपरा, सामाजिक संघटन आणि सामुदायिक जीवनाचा अविभाज्य घटक मानल्या जातात.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == सण व उत्सव == कोकणातील सण व उत्सव हे धार्मिक श्रद्धा, कृषी संस्कृती, समुद्रकिनारी जीवन, ऋतुचक्र आणि स्थानिक लोकपरंपरा यांच्याशी निगडित आहेत. ग्रामदेवता, कुलदैवत, निसर्गपूजा आणि कृषीप्रधान जीवनपद्धती यांच्या प्रभावामुळे कोकणातील अनेक उत्सवांना वैशिष्ट्यपूर्ण स्वरूप प्राप्त झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Religion''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> गणेशोत्सव हा कोकणातील प्रमुख सणांपैकी एक मानला जातो. घरगुती गणपती, गौरीपूजन, आरत्या, पारंपरिक नैवेद्य आणि विसर्जन या प्रथा ग्रामीण व शहरी भागात मोठ्या प्रमाणावर पाळल्या जातात. कोकणातील अनेक कुटुंबे या काळात आपल्या मूळ गावी एकत्र येण्याची परंपरा आजही जपतात.<ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, ''गणेशोत्सव''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> शिमगा (होळी) हा कोकणातील प्रमुख पारंपरिक लोकउत्सव असून त्यामध्ये होलिका दहन, धुळवड, पालख्या, ग्रामपरिक्रमा तसेच विविध लोककला प्रकारांचे सादरीकरण केले जाते. अनेक भागांत नमन, दशावतार आणि इतर लोककलांचे आयोजन शिमगा उत्सवाशी निगडित असते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref> कृषी संस्कृतीशी संबंधित काही स्थानिक धार्मिक परंपरा आजही कोकणात जतन झालेल्या आहेत. मृग नक्षत्रात पावसाची सुरुवात झाल्यानंतर येणाऱ्या अमावास्येला काही भागांतील शेतकरी शेतात प्रतीकात्मक राखणदाराचे पूजन करतात. या विधीत शेतकरी कुटुंबातील सदस्य सहभागी होऊन शेतीचे संरक्षण, भरघोस पीक आणि नैसर्गिक आपत्तींपासून रक्षण यासाठी प्रार्थना करतात. ही परंपरा कोकणातील कृषी संस्कृती आणि लोकश्रद्धांचा एक भाग मानली जाते.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> नवरात्रोत्सव, रामनवमी, महाशिवरात्री, दत्तजयंती, गोकुळाष्टमी, त्रिपुरी पौर्णिमा तसेच ग्रामदेवतांच्या वार्षिक जत्रा हे कोकणातील प्रमुख धार्मिक उत्सव आहेत. या उत्सवांमध्ये पालखी, कीर्तन, भजन, महाप्रसाद, पारंपरिक बाजार आणि विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Religion''.</ref> उत्तर कोकणातील काही भागांमध्ये ख्रिस्ती समाजात नाताळ, इस्टर आणि चर्च जत्रा, तर मुस्लिम समाजात ईद, बकरीद, मोहरम आणि उरूस हे उत्सव पारंपरिक पद्धतीने साजरे केले जातात. अनेक ठिकाणी विविध धार्मिक समुदायांतील सांस्कृतिक सहभाग आणि स्थानिक परंपरांचे परस्पर सहअस्तित्व आढळून येते.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> कोकणातील सण व उत्सव हे केवळ धार्मिक विधी नसून लोककला, लोकसाहित्य, संगीत, नृत्य, खाद्यसंस्कृती, पारंपरिक पोशाख आणि सामुदायिक जीवन यांच्या जतन व संवर्धनाचे महत्त्वपूर्ण माध्यम मानले जातात.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref> == लोककला == कोकणातील लोककला ही धार्मिक श्रद्धा, ग्रामसंस्कृती, कृषी जीवन, सागरी परंपरा आणि लोकविश्वास यांच्या परस्परसंवादातून विकसित झाली आहे. ग्रामदेवतांच्या जत्रा, शिमगा, गणेशोत्सव, गोकुळाष्टमी, नवरात्र तसेच विविध धार्मिक आणि सामाजिक समारंभांच्या निमित्ताने या लोककलांचे सादरीकरण केले जाते. लोककला ही केवळ मनोरंजनाचे साधन नसून सांस्कृतिक परंपरा, लोकस्मृती आणि पारंपरिक ज्ञान यांचे जतन व संवर्धन करणारे प्रभावी माध्यम मानले जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, ''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter VIII – Art and Culture.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणातील प्रमुख लोककलांमध्ये नमन, दशावतार, शक्तीवाले–तुरेवाले, टिपरी, चित्रकथी, कळसूत्री बाहुल्या, संकासूर आणि बाळ्या नृत्य यांचा समावेश होतो. या कलांमध्ये संगीत, नृत्य, अभिनय, कथाकथन, चित्रकला, वेशभूषा आणि लोकश्रद्धा यांचा समन्वय दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Art and Culture''.</ref> === नमन === नमन ही कोकणातील भक्तिपर लोकनाट्य परंपरा असून तिचे सादरीकरण प्रामुख्याने ग्रामजत्रा, शिमगा आणि इतर धार्मिक उत्सवांच्या निमित्ताने केले जाते. गायन, संवाद, अभिनय, विनोद आणि पौराणिक कथांचे सादरीकरण ही या लोकनाट्याची प्रमुख वैशिष्ट्ये आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Art and Culture''.</ref> === दशावतार === दशावतार हा कोकणातील प्रमुख पारंपरिक लोकनाट्य प्रकारांपैकी एक आहे. भगवान विष्णूच्या दहा अवतारांवरील कथानकांवर आधारित या लोकनाट्यात संगीत, अभिनय, रंगभूषा, मुखवटे, उत्स्फूर्त संवाद आणि नृत्य यांचा समन्वय आढळतो. सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यांमध्ये ही परंपरा विशेषतः प्रचलित असून ग्रामजत्रा आणि धार्मिक उत्सवांच्या निमित्ताने तिचे सादरीकरण केले जाते.<ref>रत्नागिरी जिल्हा गॅझेटिअर – ''People – Entertainments''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Art and Culture''.</ref> === शक्तीवाले–तुरेवाले === शक्तीवाले–तुरेवाले ही शक्ती उपासनेशी संबंधित पारंपरिक धार्मिक लोकपरंपरा आहे. देवीच्या जत्रा आणि ग्रामदेवता उत्सवांमध्ये तिचे सादरीकरण केले जाते.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> === टिपरी === टिपरी हा लाकडी काठ्यांच्या साहाय्याने सादर केला जाणारा पारंपरिक समूहनृत्य प्रकार आहे. गोकुळाष्टमी, शिमगा आणि इतर स्थानिक उत्सवांमध्ये त्याचे सादरीकरण केले जाते. कोकणातील काही भागांत गोफ नृत्याची परंपराही याच संदर्भात आढळते.<ref>रत्नागिरी जिल्हा गॅझेटिअर – ''Tipri and Goph''.</ref> === चित्रकथी === चित्रकथी ही सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पिंगुळी गावाशी संबंधित चित्रकला आणि कथाकथन यांचा संगम असलेली पारंपरिक लोककला आहे. या परंपरेत रामायण, महाभारत, पुराणकथा आणि स्थानिक आख्यायिका हाताने रंगविलेल्या चित्रांच्या साहाय्याने गायन व निवेदनासह सादर केल्या जातात. पिंगुळी हे या परंपरेचे प्रमुख केंद्र मानले जाते.<ref>Development Commissioner (Handicrafts), Government of India, ''Chitrakathi Painting''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Art and Culture''.</ref> === कळसूत्री बाहुल्या === कळसूत्री बाहुल्या ही दोऱ्यांच्या साहाय्याने नियंत्रित केल्या जाणाऱ्या पारंपरिक कठपुतळी कलेची कोकणी परंपरा आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पिंगुळी परिसरातील कलाकारांनी ही कला अनेक पिढ्यांपासून जतन केली आहे. रामायण, महाभारत आणि इतर पौराणिक कथांचे सादरीकरण लाकडी बाहुल्या, संगीत, संवाद आणि कथाकथन यांच्या माध्यमातून केले जाते.<ref>World Encyclopedia of Puppetry Arts – India (Maharashtra).</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Art and Culture''.</ref> === संकासूर === संकासूर हा शिमगा उत्सवाशी संबंधित पारंपरिक लोकनाट्य प्रकार आहे. यात पौराणिक कथानके, विनोदी संवाद, लोकभाषेतील अभिनय आणि पारंपरिक वेशभूषेचा समावेश असतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Art and Culture''.</ref> === बाळ्या नृत्य === बाळ्या नृत्य हा कोकणातील काही भागांत प्रचलित असलेला पारंपरिक लोकनृत्य प्रकार आहे. ग्रामजत्रा, धार्मिक उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रमांच्या निमित्ताने त्याचे सादरीकरण केले जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Art and Culture''.</ref> === रापण === रापण ही कोकण किनारपट्टीवरील सामूहिक मासेमारीची पारंपरिक पद्धत असून ती स्थानिक सागरी लोकसंस्कृतीचा महत्त्वपूर्ण भाग मानली जाते. मोठे जाळे सामूहिकरीत्या किनाऱ्यावर ओढताना श्रमगीते, परस्पर सहकार्य आणि सामुदायिक श्रमसंस्कृतीचे दर्शन घडते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – Fisheries.</ref> === लोककला संवर्धन === कोकणातील लोककलांचे जतन आणि संवर्धन करण्यासाठी विविध शासकीय संस्था, संशोधक, संग्रहालये आणि स्थानिक कलाकार कार्यरत आहेत. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पिंगुळी येथील ''ठाकर आदिवासी कला आंगण'' हे चित्रकथी, कळसूत्री बाहुल्या, चामड्याच्या छाया बाहुल्या आणि इतर पारंपरिक लोककलांच्या संवर्धनासाठी कार्य करणारे महत्त्वाचे सांस्कृतिक केंद्र आहे. येथे संग्रहालय, संशोधन, कलाकार प्रशिक्षण, प्रात्यक्षिके आणि कार्यशाळांचे आयोजन केले जाते.<ref>Asia InCH – ''Thakar Adivasi Kala Angan''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Art and Culture''.</ref> कोकणातील लोककला ही या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक वारशाचा महत्त्वपूर्ण घटक मानली जाते. या लोकपरंपरांमधून स्थानिक इतिहास, धार्मिक श्रद्धा, लोकसाहित्य, पारंपरिक ज्ञान आणि सामुदायिक जीवन यांचे जतन होत असून त्या कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीच्या जतनात महत्त्वाची भूमिका बजावतात.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Art and Culture''.</ref> == लोकसाहित्य == कोकणातील लोकसाहित्य हे या प्रदेशाच्या लोकपरंपरा, मौखिक ज्ञानपरंपरा आणि सांस्कृतिक वारशाचे महत्त्वपूर्ण दालन आहे. पिढ्यान्पिढ्या मौखिक स्वरूपात जतन झालेल्या लोककथा, दंतकथा, आख्यायिका, लोकगीते, ओव्या, उखाणे, म्हणी, कोडी, श्रमगीते, आरत्या, धार्मिक आख्याने आणि लोकविश्वास यांच्या माध्यमातून कोकणातील समाजजीवन, निसर्ग, धर्म, पर्यावरण आणि सांस्कृतिक परंपरांचे दर्शन घडते. लोकसाहित्याच्या अभ्यासातून समाजाच्या पारंपरिक ज्ञानव्यवस्था, लोकमानस आणि सांस्कृतिक सातत्य यांचा मागोवा घेता येतो.<ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32133 |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ |access-date=30 जुलै 2026}}</ref><ref>भागवत, दुर्गा. ''लोकसाहित्याची रूपरेखा''.</ref> कोकणातील लोककथांमध्ये ग्रामदेवता, कुलदैवत, देवराई, समुद्र, नद्या, डोंगर, किल्ले, गुहा, प्राचीन मंदिरे, संत, वीरपुरुष तसेच स्थानिक भूभागाच्या उत्पत्तीशी संबंधित आख्यायिका मोठ्या प्रमाणावर आढळतात. परशुरामाने समुद्र मागे हटवून कोकणभूमी निर्माण केल्याची आख्यायिका ही कोकणातील प्रचलित लोकपरंपरांपैकी एक मानली जाते. विविध गावांच्या नावांच्या उत्पत्तीविषयीच्या कथा तसेच धार्मिक आणि सांस्कृतिक स्थळांशी निगडित आख्यायिकांमधून स्थानिक लोकश्रद्धा, सामाजिक संकेत आणि पर्यावरणाशी असलेले नाते प्रतिबिंबित होते.<ref>आजगावकर, सूर्यकांत. ''कोकणातील लोककथा''.</ref> कोकणातील लोकगीतांचा उगम दैनंदिन जीवन, कृषी संस्कृती आणि सागरी जीवनाशी संबंधित आहे. भातलागवड, कापणी, मासेमारी, विवाहसंस्कार, मंगळागौर, गणेशोत्सव, शिमगा, गोकुळाष्टमी आणि इतर सण-उत्सवांच्या निमित्ताने विविध प्रकारची लोकगीते गायली जातात. ओव्या, अंगाईगीते, श्रमगीते, कोळीगीते, आरत्या, गवळणी आणि स्त्रीगीतांमधून श्रमसंस्कृती, निसर्ग, कुटुंबव्यवस्था आणि सामुदायिक जीवनाचे प्रतिबिंब दिसून येते.<ref>भागवत, दुर्गा. ''लोकसाहित्याची रूपरेखा''.</ref> कोकणातील म्हणी, वाक्प्रचार, उखाणे आणि कोडी ही स्थानिक बोलीभाषा आणि लोकअनुभव यांची मौल्यवान परंपरा आहे. पर्जन्य, शेती, समुद्र, व्यापार, कुटुंबव्यवस्था, निसर्ग आणि दैनंदिन व्यवहारांशी संबंधित अनेक म्हणी आजही प्रचलित आहेत. या म्हणी आणि वाक्प्रचारांमधून स्थानिक समाजाचे व्यवहारज्ञान, अनुभव आणि जीवनदृष्टी व्यक्त होते.<ref>मांडे, प्रभाकर. ''लोकसाहित्याचे स्वरूप''.</ref> कोकणातील लोकविश्वासांमध्ये ग्रामदैवतांच्या आख्यायिका, देवराईशी संबंधित समजुती, नागपूजा, सागरी जीवनाशी संबंधित श्रद्धा तसेच ऋतुचक्र, पर्जन्य, कृषी आणि मासेमारीशी निगडित पारंपरिक विश्वासांचा समावेश होतो. या लोकविश्वासांचा संबंध धार्मिक जीवनाबरोबरच पर्यावरणीय जाण, सामाजिक संकेत आणि पारंपरिक ज्ञानाशीही जोडलेला आहे.<ref>आजगावकर, सूर्यकांत. ''कोकणातील लोककथा''.</ref><ref>भागवत, दुर्गा. ''लोकसाहित्याची रूपरेखा''.</ref> कोकणातील लोकसाहित्याच्या संकलन, जतन आणि संशोधनामध्ये दुर्गा भागवत, प्रभाकर मांडे तसेच इतर लोकसाहित्य अभ्यासकांनी महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे. आधुनिक काळात संशोधनग्रंथ, ध्वनिमुद्रण, संग्रहालये आणि इतर दस्तऐवजीकरणाच्या माध्यमांतून या मौखिक परंपरांचे संवर्धन करण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत. लोकसाहित्याच्या अभ्यासामुळे कोकणातील सामाजिक, सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक प्रक्रियांचा अभ्यास करण्यास महत्त्वपूर्ण आधार मिळतो.<ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32133 |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ |access-date=30 जुलै 2026}}</ref><ref>मांडे, प्रभाकर. ''लोकसाहित्याचे स्वरूप''.</ref> == भाषा == कोकण हा भाषिकदृष्ट्या वैविध्यपूर्ण प्रदेश मानला जातो. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यान वसलेल्या या प्रदेशात ऐतिहासिक, सामाजिक, व्यापारी आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाणीमुळे अनेक बोलीरूपांचा विकास झाला आहे. महाराष्ट्रातील कोकण विभागात प्रमाण मराठीबरोबरच मालवणी, आगरी, कोळी, भंडारी, कुणबी, चित्पावनी, संगमेश्वरी, वाडवळी तसेच विविध समुदायांच्या भाषिक परंपरा प्रचलित आहेत. दक्षिण कोकणात मालवणीचा, तर उत्तर कोकणात आगरी, कोळी आणि वाडवळी बोलींचा विशेष प्रभाव आढळतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>{{cite web |title=मराठी भाषा |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/ |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ}}</ref> मराठी ही कोकणातील प्रमुख भाषा असून तिची अनेक प्रादेशिक बोलीरूपे येथे विकसित झाली आहेत. या बोलींमध्ये उच्चार, शब्दसंपदा, वाक्यरचना आणि लोकजीवनाशी संबंधित वैशिष्ट्यपूर्ण शब्दप्रयोग आढळतात. भौगोलिक परिस्थिती, व्यवसाय, सामाजिक रचना आणि विविध समाजसमूहांच्या परंपरांमुळे प्रत्येक बोलीने स्वतंत्र भाषिक वैशिष्ट्ये विकसित केली आहेत.<ref>कृ. पा. कुलकर्णी. ''मराठी भाषेचा इतिहास''.</ref> मालवणी ही दक्षिण कोकणातील प्रमुख बोली असून सिंधुदुर्ग जिल्हा तसेच रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या काही भागांत ती मोठ्या प्रमाणावर बोलली जाते. लोकसाहित्य, दशावतार, नमन, लोकगीते आणि नाट्यपरंपरेमुळे मालवणीला वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक ओळख प्राप्त झाली आहे. तिच्या शब्दसंपदेवर मराठीबरोबरच कोंकणी आणि पोर्तुगीज भाषेचाही काही प्रमाणात प्रभाव दिसून येतो.<ref>{{cite web |title=मालवणी |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/ |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ}}</ref> आगरी समाजाची बोली उत्तर कोकणातील मुंबई, ठाणे, पालघर, रायगड आणि नवी मुंबई परिसरात प्रचलित आहे. शेती, मिठागरे, मासेमारी आणि स्थानिक जीवनाशी संबंधित अनेक पारंपरिक शब्द या बोलीत आढळतात. आगरी लोकगीते, ओव्या आणि लोकपरंपरांमध्ये या बोलीचा प्रभाव विशेषत्वाने दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> वाडवळी बोली मुख्यतः पालघर जिल्ह्यातील सोमवंशी क्षत्रिय वाडवळ समाजामध्ये प्रचलित आहे. मराठी, गुजराती आणि पोर्तुगीज भाषिक संपर्कामुळे या बोलीत अनेक वैशिष्ट्यपूर्ण शब्द आणि भाषिक रूपे विकसित झाली आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोळी समाजाच्या विविध उपसमूहांमध्ये प्रचलित असलेल्या कोळी बोलींमध्ये समुद्र, मासेमारी, नौकानयन, हवामान आणि सागरी जीवनाशी संबंधित समृद्ध शब्दसंपदा आढळते. कोळीगीते आणि लोकपरंपरांमधून या बोलींचे सांस्कृतिक महत्त्व अधोरेखित होते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील भाषिक परंपरांवर इतिहासकाळात संस्कृत, प्राकृत, अपभ्रंश, कन्नड, अरबी, फारशी आणि पोर्तुगीज भाषांचा प्रभाव पडला. किनारपट्टीवरील व्यापार, मुस्लिम राजवटी, पोर्तुगीज वसाहती आणि युरोपीय संपर्क यांमुळे अनेक परभाषिक शब्द स्थानिक बोलींमध्ये रूढ झाले. विशेषतः खाद्यसंस्कृती, सागरी व्यापार, घरगुती वस्तू, धार्मिक जीवन आणि प्रशासनाशी संबंधित शब्दसंपदेमध्ये हा प्रभाव दिसून येतो.<ref>{{cite web |title=मराठी भाषा |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/ |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ}}</ref><ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> आधुनिक काळात शिक्षण, प्रसारमाध्यमे, शहरीकरण आणि स्थलांतरामुळे प्रमाण मराठीचा वापर वाढला असला तरी कोकणातील पारंपरिक बोलीरूपे लोकसाहित्य, लोककला, धार्मिक परंपरा आणि दैनंदिन व्यवहारांमधून आजही जतन झाली आहेत. विविध संशोधन संस्था, विद्यापीठे आणि सांस्कृतिक संघटनांकडून या बोलींचे दस्तऐवजीकरण, संशोधन आणि संवर्धन करण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत.<ref>{{cite web |title=मराठी भाषा |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/ |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ}}</ref> == खाद्यसंस्कृती == कोकणातील खाद्यसंस्कृती ही येथील भौगोलिक परिस्थिती, हवामान, कृषी, समुद्रकिनारी जीवन आणि विविध सामाजिक-धार्मिक परंपरांच्या प्रभावातून विकसित झाली आहे. सह्याद्री पर्वतरांग, अरबी समुद्र, विपुल पर्जन्यमान आणि सुपीक जमीन यांमुळे भात, नारळ, काजू, आंबा, फणस, कोकम, सुपारी, मसाले, विविध कडधान्ये तसेच मासे हे येथील आहाराचे प्रमुख घटक बनले आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> भात हा कोकणातील प्रमुख अन्नघटक असून त्याबरोबर मासे, आमटी, भाजी, लोणची आणि नारळावर आधारित पदार्थांचा समावेश असलेले भोजन सर्वसाधारणपणे आढळते. किनारपट्टीवरील भागात मासेमारी हा प्रमुख व्यवसाय असल्याने सुरमई, बांगडा, पापलेट, रावस, कोळंबी, बोंबील, मांदेली आणि खेकडे यांसारख्या समुद्री खाद्यपदार्थांना विशेष स्थान आहे. अंतर्गत भागात भाजीपाला, कडधान्ये आणि दुग्धजन्य पदार्थांचा वापर तुलनेने अधिक प्रमाणात केला जातो.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील पाककलेमध्ये नारळाचा विविध प्रकारे उपयोग केला जातो. ओले खोबरे, नारळाचे दूध, खोबरेल तेल आणि भाजलेल्या नारळाचा मसाला हे अनेक पदार्थांचे वैशिष्ट्य आहे. कोकम, चिंच, हळद, मिरी, धणे, जिरे तसेच पारंपरिक मसाला मिश्रणांच्या वापरामुळे कोकणी खाद्यपदार्थांना वैशिष्ट्यपूर्ण चव प्राप्त होते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> आंबा, विशेषतः देवगड आणि रत्‍नागिरी परिसरातील हापूस आंबा, हा कोकणातील प्रसिद्ध कृषी उत्पादनांपैकी एक असून त्याला भौगोलिक मानांकन (GI) प्राप्त झाले आहे. याशिवाय काजू, फणस, करवंद, जांभूळ, कोकम, आवळा आणि विविध रानफळांचा उपयोग पारंपरिक आहाराबरोबरच लोणची, सरबते, जॅम, मसाले आणि इतर प्रक्रिया उद्योगांमध्ये केला जातो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>भारत सरकार – Geographical Indications Registry.</ref> सण-उत्सव आणि धार्मिक परंपरांनुसारही कोकणातील खाद्यसंस्कृतीत विविधता आढळते. गणेशोत्सवात उकडीचे मोदक, नारळी पौर्णिमेला नारळावर आधारित गोड पदार्थ, तसेच नागपंचमी, गोकुळाष्टमी, दिवाळी आणि होळीच्या निमित्ताने विविध पारंपरिक पक्वान्ने तयार केली जातात. विविध समाजसमूहांच्या परंपरांनुसार शाकाहारी आणि मांसाहारी अशा दोन्ही प्रकारच्या खाद्यपद्धती प्रचलित आहेत.<ref>मराठी विश्वकोश. ''महाराष्ट्राची खाद्यसंस्कृती''.</ref> कोकणातील विविध समाजांनी त्यांच्या पारंपरिक व्यवसाय आणि स्थानिक संसाधनांनुसार स्वतंत्र खाद्यपरंपरा विकसित केल्या आहेत. कोळी समाजाची समुद्री खाद्यसंस्कृती, आगरी समाजातील पारंपरिक आहारपद्धती तसेच डोंगराळ भागातील आदिवासी समाजाचा रानभाज्या, कंदमुळे, मध आणि वनौषधींवर आधारित आहार यांमुळे कोकणच्या खाद्यसंस्कृतीत वैविध्य निर्माण झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> आधुनिक काळात पर्यटन, शहरीकरण आणि स्थलांतर यांमुळे कोकणातील पारंपरिक खाद्यपदार्थांना व्यापक लोकप्रियता मिळाली आहे. कोकणी पाककलेवर आधारित भोजनालये, खाद्य महोत्सव, प्रक्रिया उद्योग आणि भौगोलिक मानांकन (GI) प्राप्त काही कृषी उत्पादनांमुळे कोकणच्या खाद्यसंस्कृतीला सांस्कृतिक ओळख आणि पर्यटनाच्या दृष्टीने विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र शासन – कृषी विभाग.</ref><ref>भारत सरकार – Geographical Indications Registry.</ref> == पारंपरिक पोशाख == कोकणातील पारंपरिक पोशाखावर येथील दमट हवामान, विपुल पर्जन्यमान, कृषिप्रधान जीवनशैली, सागरी व्यवसाय आणि सामाजिक-धार्मिक परंपरांचा प्रभाव दिसून येतो. दैनंदिन वापरातील वेशभूषा साधी, सुटसुटीत आणि श्रमसुलभ ठेवण्याकडे कल होता; तर सण, उत्सव, विवाह आणि धार्मिक विधींसाठी विशेष प्रकारची वस्त्रे व अलंकार परिधान करण्याची परंपरा विकसित झाली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> पारंपरिक पुरुषवेशामध्ये धोतर, अंगरखा, सदरा, बंडी, फेटा किंवा पागोटे तसेच डोक्यावर रुमाल यांचा समावेश होत असे. किनारपट्टीवरील कोळी, आगरी आणि भंडारी समाजांमध्ये मासेमारी, शेती आणि इतर श्रमप्रधान व्यवसायांसाठी हलकी व सोयीस्कर वेशभूषा प्रचलित होती. धार्मिक समारंभ, ग्रामोत्सव आणि विवाहप्रसंगी स्वच्छ धोतर, उपरणे आणि पारंपरिक फेटा परिधान करण्याची प्रथा अनेक भागांत आढळते.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> महिलांच्या पारंपरिक वेशभूषेमध्ये नऊवारी (लुगडे), पाचवारी साडी आणि चोळी यांचा प्रामुख्याने समावेश होत असे. विविध समाजसमूहांमध्ये साडी नेसण्याच्या पद्धती, रंगसंगती आणि वस्त्रप्रकारांमध्ये प्रादेशिक वैविध्य आढळते. शेती, घरगुती कामे आणि दैनंदिन व्यवहारांसाठी सोयीस्कर पद्धतीने साडी नेसण्याची परंपरा विशेषतः ग्रामीण भागात दीर्घकाळ टिकून राहिली.<ref>मराठी विश्वकोश. ''महाराष्ट्रातील वेशभूषा''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> अलंकारसंस्कृती ही कोकणातील पारंपरिक वेशभूषेचा महत्त्वपूर्ण भाग आहे. स्त्रिया नथ, मंगळसूत्र, बांगड्या, तोडे, वाकी, पैंजण, कर्णफुले, बुगडी तसेच सोन्या-चांदीचे विविध दागिने परिधान करीत असत. पुरुषांमध्ये अंगठी, कडे तसेच रुद्राक्ष किंवा तुळशीच्या माळांचा वापर प्रचलित होता. सामाजिक स्थान, आर्थिक परिस्थिती आणि स्थानिक परंपरांनुसार अलंकारांमध्ये विविधता आढळते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> कोकणातील विविध समाजसमूहांनी त्यांच्या पारंपरिक व्यवसाय आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार स्वतंत्र वेशभूषा विकसित केली. कोळी समाजाची मासेमारीसाठी उपयुक्त वेशभूषा, आगरी समाजातील श्रमप्रधान पोशाख तसेच आदिवासी समाजांच्या पारंपरिक वस्त्रपरंपरा या कोकणच्या सांस्कृतिक वैविध्याचे दर्शन घडवितात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> ब्रिटिश काळानंतर शिक्षण, नागरीकरण, औद्योगिकीकरण आणि पाश्चात्त्य वेशभूषेच्या प्रभावामुळे पारंपरिक पोशाखांमध्ये बदल झाले. तथापि गणेशोत्सव, गोकुळाष्टमी, शिमगा, विवाहसमारंभ, धार्मिक विधी आणि लोककला सादरीकरणाच्या प्रसंगी पारंपरिक वेशभूषेचा वापर आजही मोठ्या प्रमाणावर आढळतो. लोकसंस्कृतीच्या जतनासाठी कार्य करणाऱ्या विविध सांस्कृतिक उपक्रमांमुळे या पारंपरिक वेशभूषेचे संवर्धन होत आहे.<ref>मराठी विश्वकोश. ''लोकसंस्कृती''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == पारंपरिक व्यवसाय == कोकणातील पारंपरिक व्यवसायांची घडण येथील भौगोलिक परिस्थिती, विपुल पर्जन्यमान, सुपीक जमीन, सह्याद्री पर्वतरांग, विस्तीर्ण समुद्रकिनारा आणि नैसर्गिक साधनसंपत्ती यांच्या प्रभावाखाली झाली आहे. शेती, बागायती, मासेमारी, मिठागर, पशुपालन, वनसंपदेवर आधारित उपजीविका, हस्तकला आणि लघुउद्योग यांनी कोकणच्या आर्थिक व सांस्कृतिक जीवनाला दीर्घकाळ आकार दिला आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> शेती हा कोकणातील प्रमुख पारंपरिक व्यवसाय असून भात हे येथील मुख्य पीक मानले जाते. त्याबरोबरच नाचणी, वरी, कडधान्ये, भाजीपाला तसेच विविध फळपिकांची लागवड केली जाते. पावसाच्या पाण्यावर अवलंबून असलेली कृषी व्यवस्था, पारंपरिक शेतीपद्धती आणि सामुदायिक श्रमसंस्कृती ही कोकणातील कृषीजीवनाची वैशिष्ट्ये मानली जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> बागायती हा कोकणच्या अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वपूर्ण भाग आहे. आंबा, काजू, नारळ, सुपारी, फणस, कोकम, मिरी आणि इतर मसाल्यांच्या लागवडीमुळे या प्रदेशाला स्वतंत्र कृषी ओळख प्राप्त झाली आहे. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील हापूस आंबा हा भौगोलिक मानांकन (GI) प्राप्त कृषी उत्पादन असून त्याचे उत्पादन आणि निर्यात स्थानिक अर्थव्यवस्थेत महत्त्वाचे योगदान देतात. काजू प्रक्रिया, नारळावर आधारित उत्पादने आणि कोकम प्रक्रिया हेही कोकणातील पारंपरिक उद्योगांपैकी महत्त्वाचे घटक आहेत.<ref>भारत सरकार – Geographical Indications Registry.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> अरबी समुद्रालगतच्या किनारपट्टीमुळे मासेमारी हा कोकणातील प्रमुख पारंपरिक व्यवसायांपैकी एक आहे. कोळी समाजाने पारंपरिक ज्ञानाच्या आधारे समुद्री आणि खाडीतील मत्स्यव्यवसाय विकसित केला. सुरमई, बांगडा, पापलेट, रावस, कोळंबी, बोंबील, मांदेली आणि इतर समुद्री मासे स्थानिक अर्थव्यवस्था तसेच खाद्यसंस्कृतीचा महत्त्वपूर्ण भाग आहेत. आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे मत्स्यव्यवसायात बदल झाले असले तरी अनेक किनारी गावांमध्ये पारंपरिक मासेमारीची परंपरा आजही टिकून आहे.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> मिठागर हा विशेषतः उत्तर कोकणातील आगरी समाजाशी संबंधित पारंपरिक व्यवसाय मानला जातो. ठाणे, मुंबई, रायगड आणि पालघर परिसरातील खाडीलगतच्या भागांत समुद्राच्या पाण्यापासून मीठ निर्मितीची परंपरा दीर्घकाळ अस्तित्वात आहे. या व्यवसायामुळे स्थानिक अर्थकारण आणि किनारी व्यापाराला चालना मिळाली.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> कोकणातील वनसंपदेवर आधारित व्यवसायांमध्ये बांबूपासून उपयुक्त वस्तू तयार करणे, लाकूडकाम, मध संकलन, औषधी वनस्पतींचे संकलन, दोरखंड निर्मिती आणि पारंपरिक हस्तकलेचा समावेश होतो. आदिवासी समाजांनी स्थानिक नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा परंपरागत ज्ञानाच्या आधारे उपयोग करून विविध उपजीविका पद्धती विकसित केल्या आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> नौकाबांधणी ही कोकणातील किनारी भागातील पारंपरिक व्यवसाय आणि कौशल्य मानली जाते. विजयदुर्ग, मालवण, देवगड, दाभोळ, राजापूर आणि इतर बंदरांमध्ये लाकडी होड्या व नौका तयार करण्याची परंपरा दीर्घकाळ अस्तित्वात होती. सागरी व्यापार, मासेमारी आणि किनारी वाहतुकीसाठी या नौकांचा उपयोग केला जात असे.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> औद्योगिकीकरण, शहरीकरण, पर्यटन आणि स्थलांतर यांमुळे कोकणातील पारंपरिक व्यवसायांच्या स्वरूपात बदल झाले आहेत. अनेक कुटुंबांनी शिक्षण, सेवा, उद्योग आणि व्यापार क्षेत्राकडे वाटचाल केली असली तरी शेती, बागायती, मत्स्यव्यवसाय, काजू प्रक्रिया, आंबा प्रक्रिया, नारळावर आधारित उद्योग आणि पर्यटनाशी संबंधित व्यवसाय आजही कोकणच्या अर्थव्यवस्थेतील महत्त्वाचे घटक आहेत. पारंपरिक व्यवसायांचे जतन, स्थानिक उत्पादनांचे मूल्यवर्धन आणि बाजारपेठेचा विस्तार यांसाठी विविध स्तरांवर प्रयत्न केले जात आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील पारंपरिक अर्थव्यवस्थेत हस्तव्यवसाय आणि गृहउद्योग यांनाही महत्त्वाचे स्थान होते. नारळ, काजू, बांबू, सुपारी, माती आणि स्थानिक वनसंपदेवर आधारित विविध उपयुक्त वस्तू तयार करण्याची परंपरा अनेक भागांत विकसित झाली. काजू प्रक्रिया, नारळापासून विविध खाद्यपदार्थ व उपयुक्त वस्तू तयार करणे, बांबूपासून टोपल्या, चाळण्या आणि घरगुती उपयोगाच्या वस्तू बनविणे तसेच मातीची भांडी तयार करणे हे पारंपरिक गृहउद्योग स्थानिक उपजीविकेचे पूरक साधन होते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणातील बंदरे आणि साप्ताहिक बाजारपेठांनी पारंपरिक व्यापाराच्या विकासात महत्त्वाची भूमिका बजावली. कृषी उत्पादने, मासे, मीठ, नारळ, सुपारी, काजू, मसाले आणि इतर स्थानिक उत्पादनांची देवाणघेवाण किनारी बंदरे तसेच अंतर्गत बाजारपेठांमार्फत होत असे. सागरी व्यापारामुळे कोकणाचा दख्खन, गुजरात आणि अरबी समुद्रालगतच्या इतर प्रदेशांशी आर्थिक व सांस्कृतिक संपर्क प्रस्थापित झाला.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == पर्यावरण व नैसर्गिक वारसा == कोकणचा नैसर्गिक वारसा हा येथील भौगोलिक वैशिष्ट्ये, जैवविविधता आणि पारंपरिक जीवनपद्धतीशी घनिष्ठपणे संबंधित आहे. पश्चिमेला अरबी समुद्र आणि पूर्वेला सह्याद्री पर्वतरांग यांच्या दरम्यान वसलेल्या या प्रदेशात विपुल पर्जन्यमान, सदाहरित वने, नद्या, खाड्या, समुद्रकिनारे, खारफुटीची जंगले आणि देवराया आढळतात. या नैसर्गिक वैशिष्ट्यांचा कृषी, मत्स्यव्यवसाय, लोकजीवन, लोककला, धार्मिक परंपरा आणि खाद्यसंस्कृतीवर लक्षणीय प्रभाव दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणाच्या पूर्व भागात पसरलेल्या सह्याद्री पर्वतरांगा या पश्चिम घाटाचा अविभाज्य भाग आहेत. पश्चिम घाटाचा समावेश युनेस्कोच्या जागतिक नैसर्गिक वारसा स्थळांमध्ये करण्यात आला असून तो जगातील महत्त्वपूर्ण जैवविविधता प्रदेशांपैकी एक मानला जातो. कोकणातील अनेक नद्यांचे उगम, जलस्रोत, सदाहरित वने तसेच अनेक स्थानिक वनस्पती व वन्यजीवांचे अधिवास या पर्वतरांगांशी संबंधित आहेत.<ref>UNESCO World Heritage Centre. ''Western Ghats''.</ref> देवराया या कोकणातील पारंपरिक पर्यावरण संरक्षण व्यवस्थेचे महत्त्वपूर्ण उदाहरण आहेत. ग्रामदैवत किंवा स्थानिक देवतांशी संबंधित पवित्र वनक्षेत्र म्हणून त्यांचे जतन करण्यात आले आहे. धार्मिक आणि सामाजिक परंपरांमुळे या वनक्षेत्रांमध्ये वृक्षतोड व शिकार यांवर पारंपरिक निर्बंध पाळले जात असल्याने स्थानिक वनस्पती, औषधी वनस्पती, पक्षी आणि इतर वन्यजीवांचे अधिवास अनेक ठिकाणी टिकून राहिले आहेत.<ref>मराठी विश्वकोश. ''देवराई''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील नदीमुखे आणि खाड्यांमध्ये विस्तृत प्रमाणात खारफुटीची जंगले आढळतात. ही परिसंस्था किनारपट्टीचे धूपापासून संरक्षण करण्यास, समुद्री जैवविविधतेला आधार देण्यास तसेच अनेक मत्स्यप्रजातींच्या प्रजननासाठी अधिवास उपलब्ध करून देण्यास महत्त्वाची भूमिका बजावते. मुंबई, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये खारफुटीचे महत्त्वपूर्ण पट्टे आहेत.<ref>महाराष्ट्र वन विभाग.</ref> कोकणातील नैसर्गिक वारशाच्या संरक्षणासाठी विविध संरक्षित क्षेत्रे आणि अभयारण्ये महत्त्वाची भूमिका बजावतात. कर्नाळा पक्षी अभयारण्य, तानसा वन्यजीव अभयारण्य, फणसाड वन्यजीव अभयारण्य तसेच पश्चिम घाटातील संरक्षित वनक्षेत्रांमध्ये अनेक वनस्पती, पक्षी आणि वन्यजीवांचे अधिवास जतन करण्यात आले आहेत. ही क्षेत्रे जैवविविधता संवर्धन, पर्यावरणीय संशोधन आणि निसर्गपर्यटनाच्या दृष्टीने महत्त्वाची मानली जातात.<ref>महाराष्ट्र वन विभाग.</ref><ref>UNESCO World Heritage Centre. ''Western Ghats''.</ref> कोकणातील नद्या, धबधबे, खाड्या, बेटे आणि समुद्रकिनारे हे या प्रदेशाच्या नैसर्गिक वारशाचे महत्त्वाचे घटक आहेत. सावित्री, वशिष्ठी, शास्त्री, जगबुडी, वैतरणा, उल्हास, कुंडलिका आणि तेरेखोल या नद्या स्थानिक जलव्यवस्था, कृषी आणि मानवी वसाहतींशी संबंधित आहेत. गणपतीपुळे, तारकर्ली, हरिहरेश्वर, दिवेआगर, गुहागर आणि वेळणेश्वर हे समुद्रकिनारे त्यांच्या नैसर्गिक वैशिष्ट्यांमुळे आणि पर्यटनासाठी ओळखले जातात.<ref>महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळ.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील जैवविविधतेमध्ये विविध प्रकारचे सस्तन प्राणी, पक्षी, सरपटणारे प्राणी, उभयचर, कीटक तसेच सागरी जीवांचा समावेश होतो. सदाहरित वनांमध्ये गवा, बिबट्या, सांबर, रानडुक्कर, शेकरू आणि विविध पक्षी प्रजाती आढळतात, तर किनारी भागात डॉल्फिन, समुद्री कासवे आणि विविध मत्स्यप्रजातींचे अधिवास आहेत. या जैवविविधतेमुळे कोकण हा पर्यावरणीय संशोधन आणि संवर्धनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा प्रदेश मानला जातो.<ref>Zoological Survey of India.</ref><ref>Botanical Survey of India.</ref> पर्यावरण संवर्धन ही कोकणातील पारंपरिक जीवनपद्धतीचा महत्त्वपूर्ण भाग राहिली आहे. देवरायांचे जतन, जलस्रोतांचे संरक्षण, पारंपरिक जलव्यवस्थापन, स्थानिक बियाण्यांचे संवर्धन आणि नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा संयमी वापर या परंपरांमुळे पर्यावरणीय संतुलन राखण्यास मदत झाली. आधुनिक काळात औद्योगिकीकरण, शहरीकरण, किनारी विकास, खाणकाम, किनारी धूप, समुद्रपातळीतील वाढ, प्रदूषण आणि हवामान बदल यांमुळे या नैसर्गिक वारशास विविध आव्हाने निर्माण झाली आहेत. या वारशाच्या संरक्षणासाठी शासन, स्थानिक समुदाय आणि पर्यावरण क्षेत्रातील विविध संस्थांकडून संवर्धनाचे प्रयत्न केले जात आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>महाराष्ट्र वन विभाग.</ref> == आधुनिक काळातील बदल == विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून कोकणातील सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक जीवनात लक्षणीय बदल झाले आहेत. शिक्षणाचा प्रसार, वाहतूक आणि दळणवळणातील सुधारणा, प्रसारमाध्यमांचा विस्तार, शहरीकरण आणि जागतिकीकरण यांच्या प्रभावामुळे पारंपरिक जीवनपद्धतीत बदल घडून आले. त्याचबरोबर स्थानिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये जपत आधुनिक जीवनशैलीचा स्वीकार करण्याची प्रवृत्तीही वाढली आहे.<ref>''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter III – ''Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra'', Maharashtra State Gazetteers.</ref> कोकणातून मुंबई महानगर प्रदेश, पुणे तसेच भारतातील इतर शहरी भाग आणि परदेशातील रोजगाराच्या संधींसाठी स्थलांतराची प्रवृत्ती वाढली. या स्थलांतरामुळे अनेक गावांतील लोकसंख्या, कृषी, पारंपरिक व्यवसाय आणि कुटुंबव्यवस्थेवर परिणाम झाला. तथापि गणेशोत्सव, शिमगा, ग्रामदैवतांचे उत्सव, कुलाचार आणि इतर सांस्कृतिक परंपरांच्या निमित्ताने स्थलांतरित कोकणवासी आपल्या मूळ गावांशी सामाजिक व सांस्कृतिक संबंध कायम ठेवतात.<ref>''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter III – ''Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra'', Maharashtra State Gazetteers.</ref> कृषी क्षेत्रातही बदल झाले असून पारंपरिक भातशेतीबरोबर आंबा, काजू, नारळ, फळबागा आणि इतर नगदी पिकांच्या लागवडीला चालना मिळाली आहे. कृषी उत्पादनांचे प्रक्रिया उद्योग, मूल्यवर्धन आणि बाजारपेठांशी वाढलेला संपर्क यांमुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या स्वरूपात बदल झाले आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> पर्यटनाच्या विस्तारामुळे स्थानिक रोजगार, गृहपर्यटन (Homestay), पारंपरिक खाद्यसंस्कृती, हस्तकला आणि स्थानिक उत्पादनांना नवीन संधी उपलब्ध झाल्या आहेत. त्याच वेळी किनारी नागरीकरण, पर्यावरणीय ताण, नैसर्गिक संसाधनांवरील वाढता दबाव आणि पारंपरिक वास्तूंच्या जतनाशी संबंधित आव्हानेही निर्माण झाली आहेत. या पार्श्वभूमीवर नैसर्गिक आणि सांस्कृतिक वारशाच्या संवर्धनाकडे अधिक लक्ष दिले जात आहे.<ref>''Maharashtra: Land and Its People'', Maharashtra State Gazetteers.</ref> डिजिटल तंत्रज्ञान, आधुनिक संप्रेषण माध्यमे आणि सामाजिक माध्यमांच्या वापरामुळे कोकणातील लोककला, लोकसाहित्य, बोलीभाषा आणि सांस्कृतिक परंपरांचे दस्तऐवजीकरण, जतन आणि व्यापक प्रसार सुलभ झाला आहे. संशोधक, सांस्कृतिक संस्था, स्थानिक समुदाय आणि स्वयंसेवी संस्थांच्या सहभागातून या सांस्कृतिक वारशाच्या संवर्धनासाठी विविध उपक्रम राबविले जात आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == संशोधन व अभ्यास == कोकणचा इतिहास, भूगोल, समाजजीवन, भाषा, लोकसंस्कृती, पुरातत्त्व, पर्यावरण आणि जैवविविधता या विषयांचा विविध कालखंडांत शैक्षणिक आणि शासकीय स्तरावर अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासांमुळे कोकणच्या नैसर्गिक, ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचे दस्तऐवजीकरण उपलब्ध झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> कोकणाच्या इतिहास आणि संस्कृतीच्या अभ्यासासाठी ''Bombay Presidency Gazetteer'', ''Maharashtra State Gazetteers'', मराठी विश्वकोश, भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण (Archaeological Survey of India) यांची प्रकाशने तसेच विविध विद्यापीठांतील संशोधनग्रंथ आणि शोधनिबंध हे महत्त्वाचे संदर्भस्रोत मानले जातात.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>मराठी विश्वकोश. महाराष्ट्र शासन.</ref><ref>Archaeological Survey of India.</ref> रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील प्रागैतिहासिक कातळशिल्पांच्या शोधामुळे कोकणच्या प्राचीन इतिहास आणि पुरातत्त्वाच्या अभ्यासाला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. या कातळशिल्पांवर भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण, महाराष्ट्र शासनाचा पुरातत्त्व व वस्तुसंग्रहालय संचालनालय तसेच विविध संशोधकांनी संशोधन प्रकाशित केले आहे.<ref>Archaeological Survey of India.</ref><ref>महाराष्ट्र शासन, पुरातत्त्व व वस्तुसंग्रहालय संचालनालय.</ref> याशिवाय लोकसाहित्य, लोककला, बोलीभाषा, देवराया, खारफुटीची जंगले, किनारी परिसंस्था आणि पश्चिम घाट यांसंबंधी विविध विद्यापीठे, संशोधन संस्था आणि शासकीय विभागांकडून अभ्यास प्रकाशित झाले असून ते कोकणच्या नैसर्गिक आणि सांस्कृतिक वारशाच्या संशोधनासाठी महत्त्वाचे मानले जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>Botanical Survey of India.</ref><ref>Zoological Survey of India.</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} == अधिक वाचन == * महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''. मुंबई: महाराष्ट्र शासन. * ''Bombay Presidency Gazetteer''. Bombay: Government Central Press. * दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''. मुंबई: महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ. * खोबरेकर, वि. गो. ''Konkan: From the Earliest to 1818 A.D.'' मुंबई. * कांबळे, र. ह. ''ऐतिहासिक शोध निबंध : प्राचीन व अर्वाचीन काळ, स्थळ आणि व्यक्ती विचारांचा वेध''. * शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''. * घाणेकर, प्र. के. आणि बापट, आशुतोष. ''शिल्पसंपन्न कोकण''. * महाराष्ट्र शासन. ''मराठी विश्वकोश''. * Archaeological Survey of India. ''Indian Archaeology – A Review''. * Botanical Survey of India. विविध संशोधन प्रकाशने. * Zoological Survey of India. विविध संशोधन प्रकाशने. == बाह्य दुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स] * [https://vishwakosh.marathi.gov.in मराठी विश्वकोश] * [https://asi.nic.in Archaeological Survey of India] * [https://whc.unesco.org UNESCO World Heritage Centre] * [https://mahaforest.gov.in महाराष्ट्र वन विभाग] {{कोकण लोकजीवन}} == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Konkan region.jpg|कोकणातील डोंगराळ प्रदेश File:Konkan Landscape.jpg|कोकणातील नैसर्गिक परिसर File:Tea Western Ghats Calvary Mount Idukki Kerala Mar22 R16 05624.jpg|सह्याद्री पर्वतरांग File:Delta Rio Verde.jpg|कोकणातील नदीमुख (खाडी) File:Rice cultivation.jpg|कोकणातील भातशेती File:Mango Orchards.JPG|कोकणातील आंब्याची बाग File:Cashew Plantations in Dodamarg, Sindhudurg, Maharashtra, India.jpg|कोकणातील काजू लागवड File:Kokan Village India 1.jpg|पारंपरिक कोकणी घर File:कोकणातील गावातील आठवडी बाजार.jpg|आठवडी बाजार File:कोकणातील घरावर वाळत घातलेली सुपारी.jpg|सुपारी वाळविण्याची पारंपरिक पद्धत File:कोकणातील गणेशोत्सव.jpg|गणेशोत्सव File:कोकणातील शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी.jpg|शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी File:समुद्रातील होड्या.jpg|पारंपरिक मासेमारी File:उदगीर वन व जंगल.jpg|कोकणातील सदाहरित वन </gallery> == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[नमन (लोककला)]] * [[शिमगा]] * [[गणेशोत्सव]] * [[पश्चिम घाट]] * [[देवराई]] * [[खारफुटी]] * [[मराठी भाषा]] * [[कोकणी भाषा]] * [[रत्‍नागिरी जिल्हा]] * [[सिंधुदुर्ग जिल्हा]] * [[रायगड जिल्हा]] * [[पालघर जिल्हा]] * [[ठाणे जिल्हा]] [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:महाराष्ट्राची संस्कृती]] [[वर्ग:भारतीय संस्कृती]] [[वर्ग:लोकसंस्कृती]] [[वर्ग:महाराष्ट्र]] qtaeijdnq55klqi82q0rnlptkl0vux0 2698134 2698129 2026-07-31T08:06:29Z AdvAnantGholam 172574 /* चित्रदालन */ 2698134 wikitext text/x-wiki {{विकिकरण}} '''कोकण संस्कृती''' ही भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील कोकण प्रदेशात विकसित झालेली ऐतिहासिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक परंपरा आहे. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यान वसलेल्या या प्रदेशाच्या वैशिष्ट्यपूर्ण भौगोलिक रचनेमुळे येथे विशिष्ट जीवनपद्धती, लोकपरंपरा आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये विकसित झाली. प्राचीन काळापासून विविध राजसत्तांचा प्रभाव, समुद्री व्यापार, कृषी, मत्स्यव्यवसाय तसेच स्थानिक समाजजीवन यांच्या परस्परसंवादातून कोकणची स्वतंत्र सांस्कृतिक ओळख घडत गेली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.</ref><ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> कोकण संस्कृतीमध्ये सामाजिक रचना, भावकी, पंचक्रोशी, पारंपरिक जमीन व्यवस्था, धार्मिक श्रद्धा, देवस्थान परंपरा, लोककला, लोकसाहित्य, भाषा, खाद्यसंस्कृती, पारंपरिक वास्तुकला, पोशाख, सण-उत्सव आणि पर्यावरणाशी सुसंगत जीवनपद्धती यांचा समावेश होतो. नैसर्गिक संसाधनांचा विवेकपूर्ण वापर, स्थानिक ज्ञानपरंपरा आणि सामुदायिक जीवन ही तिची वैशिष्ट्यपूर्ण अंगे मानली जातात.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> आधुनिक काळात औद्योगिकीकरण, नागरीकरण, स्थलांतर, पर्यटन आणि तांत्रिक बदलांमुळे कोकणच्या पारंपरिक जीवनशैलीत परिवर्तन झाले असले, तरी अनेक सांस्कृतिक परंपरा आजही स्थानिक समाजात जतन केल्या जात आहेत. त्यामुळे कोकण संस्कृती ही महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वारशातील एक महत्त्वपूर्ण घटक मानली जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == व्युत्पत्ती == '''कोकण''' या नावाच्या उत्पत्तीविषयी विविध मते प्रचलित आहेत. प्राचीन भारतीय साहित्य, पुराणे, ताम्रपट, शिलालेख तसेच इतिहास संशोधकांच्या लिखाणात या प्रदेशाचा उल्लेख '''अपरांत''', '''अपरान्तक''', '''कोकण''', '''कोंकण''' आणि '''कोंकणदेश''' अशा विविध नावांनी आढळतो.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> काही संशोधकांच्या मते 'कोकण' हा शब्द संस्कृतमधील ''कोण'' (कोपरा किंवा कोन) या शब्दाशी संबंधित असावा. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यानच्या अरुंद किनारी प्रदेशासाठी हा शब्द रूढ झाला असावा, असेही मत व्यक्त केले जाते.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> दुसऱ्या मतानुसार प्राचीन '''अपरांत''' (''Aparānta'') हा शब्द पश्चिमेकडील सीमाभाग किंवा समुद्रकिनारी प्रदेश दर्शविण्यासाठी वापरला जात असे. कालांतराने या प्रदेशाची राजकीय, भौगोलिक आणि सांस्कृतिक ओळख विकसित होत गेली आणि 'कोकण' हे नाव अधिक प्रचलित झाले.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> मौर्यकालीन सम्राट अशोकाच्या शिलालेखांमध्ये तसेच त्यानंतरच्या सातवाहन, शिलाहार, चालुक्य, यादव आणि इतर राजवंशांच्या अभिलेखांमध्ये पश्चिम किनारपट्टीच्या या प्रदेशाचा उल्लेख विविध नावांनी आढळतो. यावरून 'कोकण' ही संज्ञा दीर्घ ऐतिहासिक प्रक्रियेत विकसित झाल्याचे मानले जाते.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> मराठी, संस्कृत, प्राकृत आणि फारशी साहित्यात 'कोकण' व 'कोंकण' ही दोन्ही रूपे आढळतात. आधुनिक काळात 'कोकण' हे नाव महाराष्ट्र, गोवा तसेच कर्नाटकाच्या उत्तरेकडील किनारी प्रदेशाशी संबंधित सांस्कृतिक व भौगोलिक प्रदेशासाठी सर्वसाधारणपणे स्वीकारले गेले आहे.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == भौगोलिक पार्श्वभूमी == कोकण हा भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यान वसलेला नैसर्गिक सागरी किनारी प्रदेश आहे. महाराष्ट्रातील पालघर, मुंबई शहर, मुंबई उपनगर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग हे जिल्हे कोकण विभागात समाविष्ट होतात. व्यापक भौगोलिक संकल्पनेनुसार गोवा तसेच कर्नाटकाच्या उत्तर किनारपट्टीचाही समावेश कोकण प्रदेशात केला जातो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, ''Konkan Division''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.</ref> सह्याद्री पर्वतरांग, असंख्य नद्या, खाड्या, समुद्रकिनारे, खारफुटीची वने आणि दाट अरण्ये ही कोकण प्रदेशाची प्रमुख भौगोलिक वैशिष्ट्ये आहेत. उल्हास, वैतरणा, सावित्री, कुंडलिका, काळ, वशिष्ठी, शास्त्री, जगबुडी, करली, तेरेखोल आणि इतर अनेक नद्या पश्चिमेकडे वाहत जाऊन अरबी समुद्राला मिळतात. या नद्यांमुळे सुपीक गाळयुक्त नदीखोरे, विस्तृत खाड्या आणि जैववैविध्यपूर्ण परिसंस्था निर्माण झाल्या आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>Survey of India.</ref> कोकणात उष्ण व दमट हवामान असून नैर्ऋत्य मान्सूनमुळे येथे मोठ्या प्रमाणावर पर्जन्यवृष्टी होते. विपुल पर्जन्यमानामुळे येथील वनसंपदा, जैवविविधता आणि कृषी व्यवस्था समृद्ध झाली आहे. भात, नारळ, सुपारी, आंबा, काजू, फणस तसेच विविध मसाल्यांची लागवड येथील हवामानाशी सुसंगतपणे विकसित झाली आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणच्या किनारी भूभागामुळे प्राचीन काळापासून समुद्री व्यापार, बंदरांची उभारणी आणि सागरी दळणवळणाला चालना मिळाली. चौल, सोपारा, वसई, दाभोळ, राजापूर, विजयदुर्ग, मालवण आणि इतर बंदरे विविध कालखंडांत व्यापारी, सांस्कृतिक आणि आंतरराष्ट्रीय देवाणघेवाणीची महत्त्वाची केंद्रे म्हणून विकसित झाली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> या प्रदेशाच्या भौगोलिक वैशिष्ट्यांचा स्थानिक समाजाच्या वस्तीपद्धती, ग्रामरचना, पारंपरिक वास्तुकला, कृषी व्यवस्था, मत्स्यव्यवसाय, खाद्यसंस्कृती, लोककला आणि धार्मिक परंपरांवर दीर्घकालीन प्रभाव पडला आहे. त्यामुळे कोकणची संस्कृती समजून घेण्यासाठी तिची भौगोलिक पार्श्वभूमी हा मूलभूत घटक मानला जातो.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == इतिहास == कोकण प्रदेशाचा इतिहास प्रागैतिहासिक काळापासून सुरू होतो. पुरातत्त्वीय अवशेष, शैलगृहे, शिलालेख, ताम्रपट, नाणी आणि प्राचीन साहित्य यांच्या आधारे या प्रदेशात प्राचीन काळापासून मानवी वस्ती अस्तित्वात असल्याचे दिसून येते.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> वैदिकोत्तर आणि प्राचीन भारतीय साहित्यात कोकण प्रदेशाचा उल्लेख '''अपरांत''' (''Aparānta'') किंवा '''अपरान्तक''' या नावांनी आढळतो. सम्राट अशोकाच्या शिलालेखांमध्ये अपरांतचा उल्लेख आढळून येतो. तसेच बौद्ध परंपरेनुसार सम्राट अशोकाने धर्मरक्षित (''Dharmarakshita'') यांना अपरांत प्रदेशात बौद्ध धर्माच्या प्रचारासाठी पाठविल्याचा उल्लेख आढळतो. मौर्यकालात या प्रदेशाच्या व्यापारी आणि प्रशासकीय महत्त्वात वाढ झाली. कान्हेरी, कार्ले, भाजे, बेडसे, कोंडाणे आणि इतर बौद्ध शैलगृहांमधून या प्रदेशातील बौद्ध धर्माच्या प्रसाराचे पुरातत्त्वीय पुरावे उपलब्ध होतात.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>Maharashtra State Gazetteers – Greater Bombay District, History.</ref> मौर्योत्तर काळात सातवाहनांनी कोकणातील व्यापारी मार्ग, बंदरे आणि अंतर्गत दळणवळणाचा विकास केला. त्यानंतर पश्चिम क्षत्रप, अभिर, त्रैकूटक, चालुक्य, राष्ट्रकूट, शिलाहार, कदंब आणि यादव या राजवंशांनी विविध कालखंडांत कोकणावर राज्य केले. विशेषतः शिलाहारांच्या कारकीर्दीत देवळे, बंदरे, नगरे आणि किल्ल्यांचा विकास झाला. त्यामुळे कोकणच्या सांस्कृतिक, धार्मिक आणि आर्थिक जीवनाला महत्त्वपूर्ण चालना मिळाली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> मध्ययुगात बहामनी, गुजरात सुलतानत, विजयनगर, आदिलशाही आणि निजामशाही या सत्तांमध्ये कोकणवरील नियंत्रणासाठी संघर्ष झाला. इ.स. १६व्या शतकापासून पोर्तुगीजांनी गोवा, वसई, चौल आणि किनारपट्टीवरील इतर भागांत आपला प्रभाव प्रस्थापित केला. या काळात समुद्री व्यापार, ख्रिस्ती मिशनरी कार्य, युरोपीय स्थापत्यशैली आणि सागरी संरक्षण व्यवस्थेचा काही किनारी भागांवर प्रभाव पडला.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>''History of the Konkan'', Gazetteer of the Bombay Presidency.</ref> सतराव्या शतकात छत्रपती शिवाजी महाराजांनी कोकणातील अनेक किल्ले, बंदरे आणि सागरी मार्ग आपल्या स्वराज्यात समाविष्ट केले. विजयदुर्ग, सिंधुदुर्ग, सुवर्णदुर्ग, कुलाबा, पद्मदुर्ग आणि इतर सागरी किल्ल्यांच्या माध्यमातून मराठा आरमाराची भक्कम उभारणी करण्यात आली. सरखेल कान्होजी आंग्रे यांच्या नेतृत्वाखाली मराठा आरमाराने पश्चिम किनारपट्टीवरील सागरी सामर्थ्य अधिक दृढ केले आणि परकीय सागरी सत्तांना प्रभावी आव्हान दिले.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> इ.स. १८१८ मध्ये मराठा साम्राज्याच्या अस्तानंतर कोकण प्रदेश ब्रिटिशांच्या अधिपत्याखाली आला. ब्रिटिश काळात प्रशासकीय पुनर्रचना, महसूल व्यवस्था, बंदरे, रस्ते, रेल्वे, शिक्षण आणि दळणवळणाच्या साधनांचा विकास झाला. याच काळात आधुनिक शिक्षण, मुद्रणसंस्कृती आणि सामाजिक सुधारणांच्या चळवळींचा प्रभाव कोकणातील समाजजीवनावर पडला.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> स्वातंत्र्यानंतर आणि १ मे १९६० रोजी महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेनंतर कोकण प्रदेशात औद्योगिकीकरण, मत्स्यव्यवसाय, फळबागा, पर्यटन, दळणवळण आणि शिक्षण क्षेत्रात लक्षणीय प्रगती झाली. त्याचबरोबर लोककला, लोकपरंपरा, धार्मिक उत्सव, पारंपरिक ज्ञान आणि सांस्कृतिक वारसा जतन करण्याचे प्रयत्नही सातत्याने सुरू राहिले. परिणामी, प्राचीन वारसा आणि आधुनिक परिवर्तन यांचा समन्वय साधणारी कोकण संस्कृती आज महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक ओळखीचा एक महत्त्वपूर्ण घटक मानली जाते.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> == सामाजिक रचना == कोकणातील सामाजिक रचना ही भौगोलिक परिस्थिती, कृषीप्रधान अर्थव्यवस्था, ग्रामव्यवस्था आणि परस्परावलंबी जीवनपद्धती यांच्या आधारे विकसित झाली. गाव हे सामाजिक संघटनेचे मूलभूत केंद्र असून त्याभोवती कुटुंब, नातेसंबंध, भावकी, पंचक्रोशी, देवस्थान संस्था आणि विविध पारंपरिक व्यवसायांवर आधारित समाजजीवन आकाराला आले.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील संयुक्त कुटुंबपद्धतीमुळे परस्पर सहकार्य, सामायिक मालमत्ता, कृषीकार्य आणि सामाजिक जबाबदाऱ्या सामूहिक स्वरूपात पार पाडल्या जात. विवाह, जन्म, मृत्यू, धार्मिक विधी, सण-उत्सव आणि ग्रामकार्य यांसारख्या प्रसंगी कुटुंब व नातेसंबंधांना महत्त्वाचे स्थान होते.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> '''भावकी''' ही समान पूर्वजांपासून निर्माण झालेल्या कुटुंबसमूहांची सामाजिक संघटना होती. कौटुंबिक वादांचे निवारण, सामाजिक नियमांचे पालन, धार्मिक विधींचे आयोजन आणि परस्पर सहकार्य यांमध्ये भावकीची महत्त्वपूर्ण भूमिका होती. अनेक गावांमध्ये भावकी ही सामाजिक ऐक्य आणि परस्पर सहकार्याचे प्रभावी माध्यम मानली जात असे.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> '''पंचक्रोशी''' ही परस्पर संबंध असलेल्या गावांची सामाजिक, धार्मिक आणि सांस्कृतिक संघटना होती. यात्रांचे आयोजन, देवस्थानांचे व्यवस्थापन, सामूहिक निर्णय, नैसर्गिक आपत्तीच्या काळातील सहकार्य तसेच सामाजिक प्रश्नांचे निवारण यांसाठी पंचक्रोशी व्यवस्थेचा उपयोग केला जात असे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणातील ग्रामव्यवस्थेमध्ये पाटील, कुलकर्णी, जोशी, गुरव, सुतार, लोहार, कुंभार, न्हावी, परीट आणि इतर पारंपरिक व्यवसाय करणाऱ्या समाजघटकांनी परस्परावलंबी ग्रामीण अर्थव्यवस्था उभी केली होती. बलुतेदारी आणि अलुतेदारी व्यवस्थेमुळे गावातील विविध सेवा आणि उत्पादन यांचे पारंपरिक जाळे दीर्घकाळ टिकून राहिले.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>इरावती कर्वे. ''मराठी लोकांची संस्कृती''.</ref> धर्म, जात, व्यवसाय आणि स्थानिक परंपरा यांचा सामाजिक जीवनावर प्रभाव असला, तरी समुद्री व्यापार, स्थलांतर आणि विविध समाजघटकांच्या परस्पर संपर्कामुळे कोकणात सांस्कृतिक देवाणघेवाण मोठ्या प्रमाणावर झाली. परिणामी, स्थानिक परंपरा आणि बाह्य प्रभाव यांचा समन्वय साधणारी सामाजिक रचना विकसित झाली.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> आधुनिक काळात शिक्षण, औद्योगिकीकरण, नागरीकरण आणि स्थलांतर यांमुळे कोकणातील पारंपरिक सामाजिक रचनेत लक्षणीय बदल झाले. संयुक्त कुटुंबपद्धतीचे प्रमाण कमी झाले असले, तरी भावकी, ग्रामदेवता, देवस्थान, जत्रा आणि स्थानिक सांस्कृतिक संस्थांच्या माध्यमातून सामाजिक ऐक्याची परंपरा अनेक भागांत आजही जतन केली जाते.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == पारंपरिक जमीन व्यवस्था == कोकणातील पारंपरिक जमीन व्यवस्था ही प्रदेशाच्या भौगोलिक परिस्थिती, कृषीप्रधान अर्थव्यवस्था आणि सामुदायिक सामाजिक रचनेशी निगडित होती. सह्याद्रीच्या उतारावरील डोंगराळ भूभाग, नदीखोरे, खाड्या, किनारी प्रदेश आणि विपुल पर्जन्यमान यांमुळे येथे महाराष्ट्रातील इतर भागांपेक्षा वेगळी जमीनधारणा, कृषीपद्धती आणि संसाधन व्यवस्थापनाची परंपरा विकसित झाली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणातील अनेक गावांमध्ये जमीन ही केवळ वैयक्तिक मालमत्ता म्हणून नव्हे, तर ग्रामसमाजाच्या सामूहिक हिताशी निगडित संसाधन म्हणूनही पाहिली जात असे. शेतीयोग्य जमीन, चराऊ क्षेत्रे, डोंगरउतार, वनक्षेत्रे, पाणवठे, खारभूमी आणि इतर नैसर्गिक साधनसंपत्तीच्या वापरासाठी स्थानिक प्रथा, ग्रामसभा आणि पारंपरिक नियम प्रचलित होते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> ऐतिहासिक काळात गावकी, वतन व्यवस्था, इनाम, देवस्थानांची जमीन, खोती व्यवस्था तसेच सामुदायिक वापरातील क्षेत्रे यांमुळे जमीनधारणेचे विविध प्रकार अस्तित्वात होते. विविध राजवटींमध्ये महसूल धोरणांनुसार या व्यवस्थांमध्ये बदल होत गेले आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार त्यांचे नियमन करण्यात आले.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> ग्रामसमाजाच्या सामूहिक हितासाठी काही जमिनी देवस्थान, सार्वजनिक उपयोग, सामुदायिक उपक्रम आणि नैसर्गिक संसाधनांच्या संवर्धनासाठी राखून ठेवण्याची परंपरा अनेक भागांत आढळते. जलसंधारण, पाणवठ्यांचे संरक्षण, सामूहिक चराई, ग्राममार्ग तसेच धार्मिक आणि सांस्कृतिक उपक्रमांसाठी वापरल्या जाणाऱ्या जागांचे व्यवस्थापन स्थानिक रूढी आणि ग्रामसंस्थांच्या माध्यमातून केले जात असे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> ब्रिटिश काळात महसूल सर्वेक्षण, जमीन मोजणी आणि कायदेशीर महसूल व्यवस्थेच्या अंमलबजावणीमुळे पारंपरिक जमीनधारणेच्या अनेक पद्धतींमध्ये बदल झाले. स्वातंत्र्यानंतर जमीनसुधारणा कायदे, कुळ कायदे, महसूल प्रशासनातील सुधारणा आणि आधुनिक विकास प्रक्रियेमुळे या व्यवस्थेचे स्वरूप अधिक बदलले; तथापि तिचे काही सामाजिक, सांस्कृतिक आणि संस्थात्मक अवशेष आजही कोकणातील अनेक भागांत आढळतात.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील पारंपरिक जमीन व्यवस्था ही केवळ कृषी उत्पादनाशी संबंधित नसून स्थानिक समाजरचना, पर्यावरणीय संसाधनांचे व्यवस्थापन, ग्रामस्वायत्तता आणि सामुदायिक जीवनपद्धतीचा एक महत्त्वपूर्ण घटक मानली जाते.<ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == कृषी संस्कृती == कोकणातील कृषी संस्कृती ही प्रदेशाच्या भौगोलिक परिस्थिती, विपुल पर्जन्यमान, सुपीक नदीखोरे आणि स्थानिक पारंपरिक ज्ञान यांच्या आधारे विकसित झाली. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यानच्या प्रदेशात नैसर्गिक परिस्थितीशी सुसंगत विविध शेतीपद्धती विकसित झाल्या असून, कृषी हा येथील अर्थव्यवस्था, समाजजीवन आणि सांस्कृतिक परंपरांचा प्रमुख आधार राहिला आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> भात हे कोकणातील प्रमुख अन्नधान्य पीक असून, मान्सूनवर आधारित भातशेती ही येथील कृषी संस्कृतीचे प्रमुख वैशिष्ट्य मानली जाते. नदीखोरे, सखल प्रदेश आणि सपाट जमिनींमध्ये भाताची लागवड केली जाते; तर डोंगरउतारांवर नाचणी, वरी, कडधान्ये तसेच स्थानिक परिस्थितीनुसार इतर पिकांची लागवड केली जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> कोकणातील बागायती शेतीला विशेष महत्त्व आहे. आंबा, काजू, नारळ, सुपारी, फणस, कोकम, मिरी तसेच विविध फळपिकांच्या लागवडीमुळे येथील कृषी अर्थव्यवस्थेला वैशिष्ट्यपूर्ण स्वरूप प्राप्त झाले आहे. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील हापूस आंब्याला भौगोलिक संकेत (Geographical Indication – GI) मान्यता प्राप्त असून, त्याला राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर विशेष ओळख मिळाली आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> कृषीशी संबंधित अनेक लोकपरंपरा, श्रद्धा आणि सण कोकणात प्रचलित आहेत. पेरणी, लावणी, कापणी, नवधान्यपूजन, ग्रामदेवतांची पूजा आणि शेतीशी निगडित धार्मिक विधी यांमधून कृषी आणि सांस्कृतिक जीवन यांचा घनिष्ठ संबंध दिसून येतो.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> पारंपरिक शेतीमध्ये स्थानिक बियाणे, सेंद्रिय खतांचा वापर, जलसंधारण आणि नैसर्गिक संसाधनांशी सुसंगत शेतीपद्धतींना महत्त्व दिले जात असे. स्थानिक हवामानाशी जुळवून घेतलेल्या या पद्धतींमुळे कृषी उत्पादनाबरोबरच मृदासंवर्धन, जलसंवर्धन आणि पर्यावरणीय संतुलन राखण्यास मदत झाली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून आधुनिक कृषितंत्रज्ञान, सुधारित बियाणे, सिंचन, फळबागांचा विस्तार आणि व्यापारी शेती यांमुळे कोकणातील कृषी व्यवस्थेत लक्षणीय बदल झाले. त्याचबरोबर ग्रामीण भागातून शहरांकडे होणारे स्थलांतर, कृषी मजुरांची कमतरता, हवामानातील बदल आणि शेतीचे वाढते खर्च यांमुळे पारंपरिक कृषी व्यवस्थेसमोर नवीन आव्हाने निर्माण झाली आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणातील कृषी संस्कृती ही केवळ अन्नउत्पादनापुरती मर्यादित नसून, ती स्थानिक लोकजीवन, खाद्यसंस्कृती, सण-उत्सव, लोकपरंपरा आणि पर्यावरणाशी सुसंगत जीवनपद्धतीचा अविभाज्य घटक मानली जाते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == पशुपालन == कोकणातील पशुपालन हे पारंपरिक कृषी व्यवस्थेचा अविभाज्य घटक राहिले आहे. भातशेती, फळबागा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला पूरक व्यवसाय म्हणून गायी, बैल, म्हशी, शेळ्या, मेंढ्या तसेच कुक्कुटपालन यांचा विकास झाला. कृषी कार्य, दुग्धउत्पादन, सेंद्रिय खताची निर्मिती आणि वाहतूक यांसाठी पशुधनाचा उपयोग होत असल्यामुळे ग्रामीण जीवनात त्याला महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – Agriculture and Animal Husbandry.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणातील पारंपरिक घरांच्या परिसरात किंवा स्वतंत्र जागेत जनावरांसाठी गोठे उभारले जात. स्थानिक हवामान, विपुल पर्जन्यमान आणि उपलब्ध नैसर्गिक साधनसंपत्ती लक्षात घेऊन दगड, माती, लाकूड, बांबू, कौल आणि गवत यांसारख्या साहित्यांचा वापर करून गोठ्यांची उभारणी केली जात असे. गोठ्यांची रचना जनावरांचे संरक्षण, नैसर्गिक वायुवीजन, पाण्याचा निचरा आणि पावसापासून बचाव यांचा विचार करून केली जात होती.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> देशी गाई, बैल आणि म्हशी हे कोकणातील प्रमुख पशुधन मानले जात असे. बैलांचा उपयोग नांगरणी, मळणी आणि वाहतुकीसाठी केला जात असे; तर गायी आणि म्हशींपासून दूध, दही, ताक आणि तूप यांचे उत्पादन केले जात असे. शेणाचा वापर सेंद्रिय खत, इंधन तसेच घरांच्या सारवणासाठीही केला जात असे.<ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, ''पशुपालन''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील पशुपालनाचा स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरांशीही घनिष्ठ संबंध होता. पोळा, गोवत्स द्वादशी तसेच इतर स्थानिक उत्सवांच्या निमित्ताने जनावरांची पूजा करण्याची परंपरा आजही अनेक भागांत आढळते. ग्रामीण समाजात पशुधन हे केवळ आर्थिक साधन नसून कुटुंबाच्या उपजीविकेचे, समृद्धीचे आणि सामाजिक प्रतिष्ठेचे प्रतीक मानले जात असे.<ref>महाराष्ट्र विश्वकोश.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> हरितक्रांतीनंतर कृषी यांत्रिकीकरण, दुग्धव्यवसायातील बदल, पशुसंवर्धनातील आधुनिक तंत्रज्ञान आणि ग्रामीण भागातून होणारे स्थलांतर यांमुळे पारंपरिक पशुपालनाच्या स्वरूपात बदल झाले. तथापि कोकणातील अनेक गावांमध्ये कृषी आणि पशुपालन यांचे परस्परावलंबी नाते आजही कायम असून, स्थानिक जैवविविधता, सेंद्रिय शेती आणि ग्रामीण जीवनपद्धती टिकविण्यात त्याची महत्त्वपूर्ण भूमिका आहे.<ref>पशुसंवर्धन विभाग, महाराष्ट्र शासन.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == पारंपरिक वास्तुकला == कोकणातील पारंपरिक वास्तुकला ही प्रदेशातील विपुल पर्जन्यमान, दमट हवामान, डोंगराळ भूभाग आणि स्थानिक नैसर्गिक साधनसंपत्ती यांशी सुसंगतपणे विकसित झाली. निवासस्थाने, देवळे, गोठे, धान्यकोठारे, विहिरी आणि इतर बांधकामांमध्ये स्थानिक गरजा, पर्यावरणीय परिस्थिती आणि उपलब्ध बांधकाम साहित्य यांचा स्पष्ट प्रभाव दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणातील पारंपरिक घरे प्रामुख्याने जांभा दगड, स्थानिक दगड, माती, लाकूड, बांबू, चुन्याचा गिलावा आणि कौल यांच्या साहाय्याने बांधली जात. अतिवृष्टी लक्षात घेऊन घरांना उतार असलेली कौलारू छपरे, लांब कडे आणि पावसाचे पाणी सहज वाहून जाण्याची व्यवस्था केली जाई. घरांभोवती पाण्याचा निचरा होण्यासाठी योग्य उतार आणि नाल्यांची रचना करण्यात येत असे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> पारंपरिक कोकणी घरामध्ये ओटी, पडवी, माजघर, देवघर, स्वयंपाकघर, धान्य साठविण्याची जागा आणि मागील अंगण अशी कार्यानुसार विभागणी केलेली असे. अनेक घरांच्या मागील बाजूस जनावरांसाठी गोठा, शेतीची अवजारे ठेवण्याची जागा तसेच गवत आणि सरपण साठविण्याची सोय केली जात असे. या घररचनेत निवास, शेती आणि पशुपालन यांचा परस्परसंबंध स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – रत्नागिरी जिल्हा.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> किनारी आणि डोंगराळ भागांतील उपलब्धतेनुसार जांभा दगड, स्थानिक दगड, लाकूड आणि इतर नैसर्गिक बांधकाम साहित्याचा वापर केला जात असे. स्थानिक हवामानाशी सुसंगत अशी ही वास्तुशैली घरातील नैसर्गिक वायुवीजन, उष्णतेचे नियंत्रण आणि पावसापासून संरक्षण यांसाठी उपयुक्त ठरत होती.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> धार्मिक वास्तूंमध्ये ग्रामदेवतांची मंदिरे, दीपमाळ, तुळशीवृंदावन, देवऱ्या तसेच मठ आणि देवस्थान संकुले यांचा समावेश होतो. उत्तर कोकणातील काही भागांत पोर्तुगीज प्रभावाखाली विकसित झालेल्या चर्च, वाडे, कमानी, बाल्कनी आणि शिंपल्यांच्या तावदानांचा वापर असलेल्या वास्तू आढळतात. या वास्तूंमधून स्थानिक आणि युरोपीय स्थापत्यशैलींचा समन्वय दिसून येतो.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> आधुनिक काळात सिमेंट, काँक्रीट आणि आधुनिक बांधकाम तंत्रज्ञानाचा वापर वाढल्यामुळे पारंपरिक कोकणी घरांच्या बांधकामात लक्षणीय बदल झाले आहेत. तथापि रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड, पालघर आणि ठाणे जिल्ह्यांतील अनेक गावे आजही पारंपरिक कोकणी वास्तुकलेची वैशिष्ट्ये जतन करून आहेत. स्थानिक पर्यावरणाशी सुसंगत बांधकाम तंत्र, नैसर्गिक वायुवीजन, पर्जन्यनियोजन आणि स्थानिक संसाधनांचा संतुलित वापर ही या वास्तुशैलीची महत्त्वपूर्ण वैशिष्ट्ये मानली जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == धार्मिक जीवन == कोकणातील धार्मिक जीवन हे वैदिक, पौराणिक, लोकधार्मिक आणि निसर्गपूजक परंपरांच्या परस्परसंवादातून विकसित झाले आहे. सह्याद्री पर्वतरांग, समुद्रकिनारा, नद्या, देवराया आणि ग्रामजीवन यांशी संबंधित श्रद्धा व धार्मिक आचार यांमुळे कोकणातील धर्मपरंपरांना वैशिष्ट्यपूर्ण स्वरूप प्राप्त झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Religion''.</ref><ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> कोकणातील अनेक गावांमध्ये सामाजिक आणि धार्मिक जीवनाची घडण ग्रामदेवतेच्या संकल्पनेभोवती झालेली दिसून येते. ग्रामदेवतेला गावाची संरक्षक देवता मानले जाते. वार्षिक जत्रा, पालखी, नवसपूर्ती, होम, महाप्रसाद आणि सामुदायिक पूजा यांसारख्या धार्मिक उपक्रमांमध्ये ग्रामस्थांचा सहभाग असतो. अनेक ठिकाणी ग्रामदेवतेच्या देवस्थानाचे व्यवस्थापन पारंपरिक ग्रामसंस्था किंवा स्थानिक विश्वस्तांकडे असते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – Ratnagiri District.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये कुलदेवता आणि कुलदेवी यांची उपासना ही कौटुंबिक परंपरेचा महत्त्वपूर्ण भाग आहे. विवाह, मुंज, नामकरण, गृहप्रवेश आणि इतर धार्मिक संस्कारांच्या वेळी कुलदैवताचे दर्शन घेण्याची प्रथा आजही अनेक ठिकाणी प्रचलित आहे. मंगेश, शांतादुर्गा, महालक्ष्मी, भगवती, रवळनाथ, वेतोबा, भैरवनाथ, गणपती, परशुराम तसेच इतर स्थानिक देवतांची उपासना कोकणातील विविध भागांमध्ये आढळते.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, ''कुलदैवत''.</ref> निसर्गपूजा ही कोकणातील धार्मिक जीवनातील एक महत्त्वपूर्ण परंपरा मानली जाते. अनेक गावांमध्ये देवराई पवित्र मानली जाते आणि तेथील वृक्षतोड, शिकार तसेच इतर मानवी हस्तक्षेप पारंपरिक धार्मिक संकेतांमुळे निषिद्ध मानले जातात. या परंपरेमुळे अनेक भागांतील जैवविविधता आणि स्थानिक परिसंस्थांचे संरक्षण होण्यास मदत झाली आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, ''देवराई''.</ref> कोकणात शैव, वैष्णव, शाक्त, गणपत्य, दत्त, नाथ आणि वारकरी संप्रदायांचा प्रभाव विविध कालखंडांत वाढत गेला. मध्ययुगीन काळात संतपरंपरा आणि भक्ती चळवळीमुळे धार्मिक जीवनात सामाजिक समन्वयाची भावना दृढ झाली. आषाढी व कार्तिकी वारी, दत्तजयंती, महाशिवरात्री, रामनवमी, गणेशोत्सव आणि नवरात्र यांसारखे धार्मिक उत्सव आजही मोठ्या प्रमाणावर साजरे केले जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Religion''.</ref><ref>महाराष्ट्र विश्वकोश.</ref> उत्तर कोकणातील काही भागांमध्ये पोर्तुगीज सत्तेच्या प्रभावामुळे ख्रिस्ती धर्माचा प्रसार झाला. त्यामुळे चर्च, चॅपेल आणि ख्रिस्ती धार्मिक परंपरांचा विशेषतः वसई आणि पालघर परिसरातील सांस्कृतिक जीवनावर प्रभाव पडला. किनारपट्टीवरील सागरी व्यापारामुळे विविध मुस्लिम समाजघटकांची वस्ती निर्माण झाली असून मशिदी, दर्गे आणि उरूस यांसारख्या परंपरा स्थानिक धार्मिक जीवनाचा भाग बनल्या.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> कोकणातील धार्मिक जीवनाचा प्रभाव लोककला, लोकसाहित्य, पारंपरिक संगीत, नृत्य, वास्तुकला, कृषी संस्कृती आणि सामाजिक जीवनावर स्पष्टपणे दिसून येतो. त्यामुळे कोकणातील धर्मपरंपरा या केवळ श्रद्धेच्या अभिव्यक्ती नसून त्या या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक परंपरा, सामाजिक संघटन आणि सामुदायिक जीवनाचा अविभाज्य घटक मानल्या जातात.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == सण व उत्सव == कोकणातील सण व उत्सव हे धार्मिक श्रद्धा, कृषी संस्कृती, समुद्रकिनारी जीवन, ऋतुचक्र आणि स्थानिक लोकपरंपरा यांच्याशी निगडित आहेत. ग्रामदेवता, कुलदैवत, निसर्गपूजा आणि कृषीप्रधान जीवनपद्धती यांच्या प्रभावामुळे कोकणातील अनेक उत्सवांना वैशिष्ट्यपूर्ण स्वरूप प्राप्त झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Religion''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> गणेशोत्सव हा कोकणातील प्रमुख सणांपैकी एक मानला जातो. घरगुती गणपती, गौरीपूजन, आरत्या, पारंपरिक नैवेद्य आणि विसर्जन या प्रथा ग्रामीण व शहरी भागात मोठ्या प्रमाणावर पाळल्या जातात. कोकणातील अनेक कुटुंबे या काळात आपल्या मूळ गावी एकत्र येण्याची परंपरा आजही जपतात.<ref>महाराष्ट्र विश्वकोश, ''गणेशोत्सव''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> शिमगा (होळी) हा कोकणातील प्रमुख पारंपरिक लोकउत्सव असून त्यामध्ये होलिका दहन, धुळवड, पालख्या, ग्रामपरिक्रमा तसेच विविध लोककला प्रकारांचे सादरीकरण केले जाते. अनेक भागांत नमन, दशावतार आणि इतर लोककलांचे आयोजन शिमगा उत्सवाशी निगडित असते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref> कृषी संस्कृतीशी संबंधित काही स्थानिक धार्मिक परंपरा आजही कोकणात जतन झालेल्या आहेत. मृग नक्षत्रात पावसाची सुरुवात झाल्यानंतर येणाऱ्या अमावास्येला काही भागांतील शेतकरी शेतात प्रतीकात्मक राखणदाराचे पूजन करतात. या विधीत शेतकरी कुटुंबातील सदस्य सहभागी होऊन शेतीचे संरक्षण, भरघोस पीक आणि नैसर्गिक आपत्तींपासून रक्षण यासाठी प्रार्थना करतात. ही परंपरा कोकणातील कृषी संस्कृती आणि लोकश्रद्धांचा एक भाग मानली जाते.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> नवरात्रोत्सव, रामनवमी, महाशिवरात्री, दत्तजयंती, गोकुळाष्टमी, त्रिपुरी पौर्णिमा तसेच ग्रामदेवतांच्या वार्षिक जत्रा हे कोकणातील प्रमुख धार्मिक उत्सव आहेत. या उत्सवांमध्ये पालखी, कीर्तन, भजन, महाप्रसाद, पारंपरिक बाजार आणि विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Religion''.</ref> उत्तर कोकणातील काही भागांमध्ये ख्रिस्ती समाजात नाताळ, इस्टर आणि चर्च जत्रा, तर मुस्लिम समाजात ईद, बकरीद, मोहरम आणि उरूस हे उत्सव पारंपरिक पद्धतीने साजरे केले जातात. अनेक ठिकाणी विविध धार्मिक समुदायांतील सांस्कृतिक सहभाग आणि स्थानिक परंपरांचे परस्पर सहअस्तित्व आढळून येते.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''.</ref> कोकणातील सण व उत्सव हे केवळ धार्मिक विधी नसून लोककला, लोकसाहित्य, संगीत, नृत्य, खाद्यसंस्कृती, पारंपरिक पोशाख आणि सामुदायिक जीवन यांच्या जतन व संवर्धनाचे महत्त्वपूर्ण माध्यम मानले जातात.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref> == लोककला == कोकणातील लोककला ही धार्मिक श्रद्धा, ग्रामसंस्कृती, कृषी जीवन, सागरी परंपरा आणि लोकविश्वास यांच्या परस्परसंवादातून विकसित झाली आहे. ग्रामदेवतांच्या जत्रा, शिमगा, गणेशोत्सव, गोकुळाष्टमी, नवरात्र तसेच विविध धार्मिक आणि सामाजिक समारंभांच्या निमित्ताने या लोककलांचे सादरीकरण केले जाते. लोककला ही केवळ मनोरंजनाचे साधन नसून सांस्कृतिक परंपरा, लोकस्मृती आणि पारंपरिक ज्ञान यांचे जतन व संवर्धन करणारे प्रभावी माध्यम मानले जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स, ''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter VIII – Art and Culture.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणातील प्रमुख लोककलांमध्ये नमन, दशावतार, शक्तीवाले–तुरेवाले, टिपरी, चित्रकथी, कळसूत्री बाहुल्या, संकासूर आणि बाळ्या नृत्य यांचा समावेश होतो. या कलांमध्ये संगीत, नृत्य, अभिनय, कथाकथन, चित्रकला, वेशभूषा आणि लोकश्रद्धा यांचा समन्वय दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Art and Culture''.</ref> === नमन === नमन ही कोकणातील भक्तिपर लोकनाट्य परंपरा असून तिचे सादरीकरण प्रामुख्याने ग्रामजत्रा, शिमगा आणि इतर धार्मिक उत्सवांच्या निमित्ताने केले जाते. गायन, संवाद, अभिनय, विनोद आणि पौराणिक कथांचे सादरीकरण ही या लोकनाट्याची प्रमुख वैशिष्ट्ये आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Art and Culture''.</ref> === दशावतार === दशावतार हा कोकणातील प्रमुख पारंपरिक लोकनाट्य प्रकारांपैकी एक आहे. भगवान विष्णूच्या दहा अवतारांवरील कथानकांवर आधारित या लोकनाट्यात संगीत, अभिनय, रंगभूषा, मुखवटे, उत्स्फूर्त संवाद आणि नृत्य यांचा समन्वय आढळतो. सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यांमध्ये ही परंपरा विशेषतः प्रचलित असून ग्रामजत्रा आणि धार्मिक उत्सवांच्या निमित्ताने तिचे सादरीकरण केले जाते.<ref>रत्नागिरी जिल्हा गॅझेटिअर – ''People – Entertainments''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Art and Culture''.</ref> === शक्तीवाले–तुरेवाले === शक्तीवाले–तुरेवाले ही शक्ती उपासनेशी संबंधित पारंपरिक धार्मिक लोकपरंपरा आहे. देवीच्या जत्रा आणि ग्रामदेवता उत्सवांमध्ये तिचे सादरीकरण केले जाते.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> === टिपरी === टिपरी हा लाकडी काठ्यांच्या साहाय्याने सादर केला जाणारा पारंपरिक समूहनृत्य प्रकार आहे. गोकुळाष्टमी, शिमगा आणि इतर स्थानिक उत्सवांमध्ये त्याचे सादरीकरण केले जाते. कोकणातील काही भागांत गोफ नृत्याची परंपराही याच संदर्भात आढळते.<ref>रत्नागिरी जिल्हा गॅझेटिअर – ''Tipri and Goph''.</ref> === चित्रकथी === चित्रकथी ही सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पिंगुळी गावाशी संबंधित चित्रकला आणि कथाकथन यांचा संगम असलेली पारंपरिक लोककला आहे. या परंपरेत रामायण, महाभारत, पुराणकथा आणि स्थानिक आख्यायिका हाताने रंगविलेल्या चित्रांच्या साहाय्याने गायन व निवेदनासह सादर केल्या जातात. पिंगुळी हे या परंपरेचे प्रमुख केंद्र मानले जाते.<ref>Development Commissioner (Handicrafts), Government of India, ''Chitrakathi Painting''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Art and Culture''.</ref> === कळसूत्री बाहुल्या === कळसूत्री बाहुल्या ही दोऱ्यांच्या साहाय्याने नियंत्रित केल्या जाणाऱ्या पारंपरिक कठपुतळी कलेची कोकणी परंपरा आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पिंगुळी परिसरातील कलाकारांनी ही कला अनेक पिढ्यांपासून जतन केली आहे. रामायण, महाभारत आणि इतर पौराणिक कथांचे सादरीकरण लाकडी बाहुल्या, संगीत, संवाद आणि कथाकथन यांच्या माध्यमातून केले जाते.<ref>World Encyclopedia of Puppetry Arts – India (Maharashtra).</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Art and Culture''.</ref> === संकासूर === संकासूर हा शिमगा उत्सवाशी संबंधित पारंपरिक लोकनाट्य प्रकार आहे. यात पौराणिक कथानके, विनोदी संवाद, लोकभाषेतील अभिनय आणि पारंपरिक वेशभूषेचा समावेश असतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Art and Culture''.</ref> === बाळ्या नृत्य === बाळ्या नृत्य हा कोकणातील काही भागांत प्रचलित असलेला पारंपरिक लोकनृत्य प्रकार आहे. ग्रामजत्रा, धार्मिक उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रमांच्या निमित्ताने त्याचे सादरीकरण केले जाते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Art and Culture''.</ref> === रापण === रापण ही कोकण किनारपट्टीवरील सामूहिक मासेमारीची पारंपरिक पद्धत असून ती स्थानिक सागरी लोकसंस्कृतीचा महत्त्वपूर्ण भाग मानली जाते. मोठे जाळे सामूहिकरीत्या किनाऱ्यावर ओढताना श्रमगीते, परस्पर सहकार्य आणि सामुदायिक श्रमसंस्कृतीचे दर्शन घडते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – Fisheries.</ref> === लोककला संवर्धन === कोकणातील लोककलांचे जतन आणि संवर्धन करण्यासाठी विविध शासकीय संस्था, संशोधक, संग्रहालये आणि स्थानिक कलाकार कार्यरत आहेत. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पिंगुळी येथील ''ठाकर आदिवासी कला आंगण'' हे चित्रकथी, कळसूत्री बाहुल्या, चामड्याच्या छाया बाहुल्या आणि इतर पारंपरिक लोककलांच्या संवर्धनासाठी कार्य करणारे महत्त्वाचे सांस्कृतिक केंद्र आहे. येथे संग्रहालय, संशोधन, कलाकार प्रशिक्षण, प्रात्यक्षिके आणि कार्यशाळांचे आयोजन केले जाते.<ref>Asia InCH – ''Thakar Adivasi Kala Angan''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Art and Culture''.</ref> कोकणातील लोककला ही या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक वारशाचा महत्त्वपूर्ण घटक मानली जाते. या लोकपरंपरांमधून स्थानिक इतिहास, धार्मिक श्रद्धा, लोकसाहित्य, पारंपरिक ज्ञान आणि सामुदायिक जीवन यांचे जतन होत असून त्या कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीच्या जतनात महत्त्वाची भूमिका बजावतात.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स – ''Art and Culture''.</ref> == लोकसाहित्य == कोकणातील लोकसाहित्य हे या प्रदेशाच्या लोकपरंपरा, मौखिक ज्ञानपरंपरा आणि सांस्कृतिक वारशाचे महत्त्वपूर्ण दालन आहे. पिढ्यान्पिढ्या मौखिक स्वरूपात जतन झालेल्या लोककथा, दंतकथा, आख्यायिका, लोकगीते, ओव्या, उखाणे, म्हणी, कोडी, श्रमगीते, आरत्या, धार्मिक आख्याने आणि लोकविश्वास यांच्या माध्यमातून कोकणातील समाजजीवन, निसर्ग, धर्म, पर्यावरण आणि सांस्कृतिक परंपरांचे दर्शन घडते. लोकसाहित्याच्या अभ्यासातून समाजाच्या पारंपरिक ज्ञानव्यवस्था, लोकमानस आणि सांस्कृतिक सातत्य यांचा मागोवा घेता येतो.<ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32133 |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ |access-date=30 जुलै 2026}}</ref><ref>भागवत, दुर्गा. ''लोकसाहित्याची रूपरेखा''.</ref> कोकणातील लोककथांमध्ये ग्रामदेवता, कुलदैवत, देवराई, समुद्र, नद्या, डोंगर, किल्ले, गुहा, प्राचीन मंदिरे, संत, वीरपुरुष तसेच स्थानिक भूभागाच्या उत्पत्तीशी संबंधित आख्यायिका मोठ्या प्रमाणावर आढळतात. परशुरामाने समुद्र मागे हटवून कोकणभूमी निर्माण केल्याची आख्यायिका ही कोकणातील प्रचलित लोकपरंपरांपैकी एक मानली जाते. विविध गावांच्या नावांच्या उत्पत्तीविषयीच्या कथा तसेच धार्मिक आणि सांस्कृतिक स्थळांशी निगडित आख्यायिकांमधून स्थानिक लोकश्रद्धा, सामाजिक संकेत आणि पर्यावरणाशी असलेले नाते प्रतिबिंबित होते.<ref>आजगावकर, सूर्यकांत. ''कोकणातील लोककथा''.</ref> कोकणातील लोकगीतांचा उगम दैनंदिन जीवन, कृषी संस्कृती आणि सागरी जीवनाशी संबंधित आहे. भातलागवड, कापणी, मासेमारी, विवाहसंस्कार, मंगळागौर, गणेशोत्सव, शिमगा, गोकुळाष्टमी आणि इतर सण-उत्सवांच्या निमित्ताने विविध प्रकारची लोकगीते गायली जातात. ओव्या, अंगाईगीते, श्रमगीते, कोळीगीते, आरत्या, गवळणी आणि स्त्रीगीतांमधून श्रमसंस्कृती, निसर्ग, कुटुंबव्यवस्था आणि सामुदायिक जीवनाचे प्रतिबिंब दिसून येते.<ref>भागवत, दुर्गा. ''लोकसाहित्याची रूपरेखा''.</ref> कोकणातील म्हणी, वाक्प्रचार, उखाणे आणि कोडी ही स्थानिक बोलीभाषा आणि लोकअनुभव यांची मौल्यवान परंपरा आहे. पर्जन्य, शेती, समुद्र, व्यापार, कुटुंबव्यवस्था, निसर्ग आणि दैनंदिन व्यवहारांशी संबंधित अनेक म्हणी आजही प्रचलित आहेत. या म्हणी आणि वाक्प्रचारांमधून स्थानिक समाजाचे व्यवहारज्ञान, अनुभव आणि जीवनदृष्टी व्यक्त होते.<ref>मांडे, प्रभाकर. ''लोकसाहित्याचे स्वरूप''.</ref> कोकणातील लोकविश्वासांमध्ये ग्रामदैवतांच्या आख्यायिका, देवराईशी संबंधित समजुती, नागपूजा, सागरी जीवनाशी संबंधित श्रद्धा तसेच ऋतुचक्र, पर्जन्य, कृषी आणि मासेमारीशी निगडित पारंपरिक विश्वासांचा समावेश होतो. या लोकविश्वासांचा संबंध धार्मिक जीवनाबरोबरच पर्यावरणीय जाण, सामाजिक संकेत आणि पारंपरिक ज्ञानाशीही जोडलेला आहे.<ref>आजगावकर, सूर्यकांत. ''कोकणातील लोककथा''.</ref><ref>भागवत, दुर्गा. ''लोकसाहित्याची रूपरेखा''.</ref> कोकणातील लोकसाहित्याच्या संकलन, जतन आणि संशोधनामध्ये दुर्गा भागवत, प्रभाकर मांडे तसेच इतर लोकसाहित्य अभ्यासकांनी महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे. आधुनिक काळात संशोधनग्रंथ, ध्वनिमुद्रण, संग्रहालये आणि इतर दस्तऐवजीकरणाच्या माध्यमांतून या मौखिक परंपरांचे संवर्धन करण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत. लोकसाहित्याच्या अभ्यासामुळे कोकणातील सामाजिक, सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक प्रक्रियांचा अभ्यास करण्यास महत्त्वपूर्ण आधार मिळतो.<ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32133 |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ |access-date=30 जुलै 2026}}</ref><ref>मांडे, प्रभाकर. ''लोकसाहित्याचे स्वरूप''.</ref> == भाषा == कोकण हा भाषिकदृष्ट्या वैविध्यपूर्ण प्रदेश मानला जातो. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यान वसलेल्या या प्रदेशात ऐतिहासिक, सामाजिक, व्यापारी आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाणीमुळे अनेक बोलीरूपांचा विकास झाला आहे. महाराष्ट्रातील कोकण विभागात प्रमाण मराठीबरोबरच मालवणी, आगरी, कोळी, भंडारी, कुणबी, चित्पावनी, संगमेश्वरी, वाडवळी तसेच विविध समुदायांच्या भाषिक परंपरा प्रचलित आहेत. दक्षिण कोकणात मालवणीचा, तर उत्तर कोकणात आगरी, कोळी आणि वाडवळी बोलींचा विशेष प्रभाव आढळतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>{{cite web |title=मराठी भाषा |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/ |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ}}</ref> मराठी ही कोकणातील प्रमुख भाषा असून तिची अनेक प्रादेशिक बोलीरूपे येथे विकसित झाली आहेत. या बोलींमध्ये उच्चार, शब्दसंपदा, वाक्यरचना आणि लोकजीवनाशी संबंधित वैशिष्ट्यपूर्ण शब्दप्रयोग आढळतात. भौगोलिक परिस्थिती, व्यवसाय, सामाजिक रचना आणि विविध समाजसमूहांच्या परंपरांमुळे प्रत्येक बोलीने स्वतंत्र भाषिक वैशिष्ट्ये विकसित केली आहेत.<ref>कृ. पा. कुलकर्णी. ''मराठी भाषेचा इतिहास''.</ref> मालवणी ही दक्षिण कोकणातील प्रमुख बोली असून सिंधुदुर्ग जिल्हा तसेच रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या काही भागांत ती मोठ्या प्रमाणावर बोलली जाते. लोकसाहित्य, दशावतार, नमन, लोकगीते आणि नाट्यपरंपरेमुळे मालवणीला वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक ओळख प्राप्त झाली आहे. तिच्या शब्दसंपदेवर मराठीबरोबरच कोंकणी आणि पोर्तुगीज भाषेचाही काही प्रमाणात प्रभाव दिसून येतो.<ref>{{cite web |title=मालवणी |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/ |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ}}</ref> आगरी समाजाची बोली उत्तर कोकणातील मुंबई, ठाणे, पालघर, रायगड आणि नवी मुंबई परिसरात प्रचलित आहे. शेती, मिठागरे, मासेमारी आणि स्थानिक जीवनाशी संबंधित अनेक पारंपरिक शब्द या बोलीत आढळतात. आगरी लोकगीते, ओव्या आणि लोकपरंपरांमध्ये या बोलीचा प्रभाव विशेषत्वाने दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> वाडवळी बोली मुख्यतः पालघर जिल्ह्यातील सोमवंशी क्षत्रिय वाडवळ समाजामध्ये प्रचलित आहे. मराठी, गुजराती आणि पोर्तुगीज भाषिक संपर्कामुळे या बोलीत अनेक वैशिष्ट्यपूर्ण शब्द आणि भाषिक रूपे विकसित झाली आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोळी समाजाच्या विविध उपसमूहांमध्ये प्रचलित असलेल्या कोळी बोलींमध्ये समुद्र, मासेमारी, नौकानयन, हवामान आणि सागरी जीवनाशी संबंधित समृद्ध शब्दसंपदा आढळते. कोळीगीते आणि लोकपरंपरांमधून या बोलींचे सांस्कृतिक महत्त्व अधोरेखित होते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील भाषिक परंपरांवर इतिहासकाळात संस्कृत, प्राकृत, अपभ्रंश, कन्नड, अरबी, फारशी आणि पोर्तुगीज भाषांचा प्रभाव पडला. किनारपट्टीवरील व्यापार, मुस्लिम राजवटी, पोर्तुगीज वसाहती आणि युरोपीय संपर्क यांमुळे अनेक परभाषिक शब्द स्थानिक बोलींमध्ये रूढ झाले. विशेषतः खाद्यसंस्कृती, सागरी व्यापार, घरगुती वस्तू, धार्मिक जीवन आणि प्रशासनाशी संबंधित शब्दसंपदेमध्ये हा प्रभाव दिसून येतो.<ref>{{cite web |title=मराठी भाषा |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/ |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ}}</ref><ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> आधुनिक काळात शिक्षण, प्रसारमाध्यमे, शहरीकरण आणि स्थलांतरामुळे प्रमाण मराठीचा वापर वाढला असला तरी कोकणातील पारंपरिक बोलीरूपे लोकसाहित्य, लोककला, धार्मिक परंपरा आणि दैनंदिन व्यवहारांमधून आजही जतन झाली आहेत. विविध संशोधन संस्था, विद्यापीठे आणि सांस्कृतिक संघटनांकडून या बोलींचे दस्तऐवजीकरण, संशोधन आणि संवर्धन करण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत.<ref>{{cite web |title=मराठी भाषा |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/ |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ}}</ref> == खाद्यसंस्कृती == कोकणातील खाद्यसंस्कृती ही येथील भौगोलिक परिस्थिती, हवामान, कृषी, समुद्रकिनारी जीवन आणि विविध सामाजिक-धार्मिक परंपरांच्या प्रभावातून विकसित झाली आहे. सह्याद्री पर्वतरांग, अरबी समुद्र, विपुल पर्जन्यमान आणि सुपीक जमीन यांमुळे भात, नारळ, काजू, आंबा, फणस, कोकम, सुपारी, मसाले, विविध कडधान्ये तसेच मासे हे येथील आहाराचे प्रमुख घटक बनले आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> भात हा कोकणातील प्रमुख अन्नघटक असून त्याबरोबर मासे, आमटी, भाजी, लोणची आणि नारळावर आधारित पदार्थांचा समावेश असलेले भोजन सर्वसाधारणपणे आढळते. किनारपट्टीवरील भागात मासेमारी हा प्रमुख व्यवसाय असल्याने सुरमई, बांगडा, पापलेट, रावस, कोळंबी, बोंबील, मांदेली आणि खेकडे यांसारख्या समुद्री खाद्यपदार्थांना विशेष स्थान आहे. अंतर्गत भागात भाजीपाला, कडधान्ये आणि दुग्धजन्य पदार्थांचा वापर तुलनेने अधिक प्रमाणात केला जातो.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील पाककलेमध्ये नारळाचा विविध प्रकारे उपयोग केला जातो. ओले खोबरे, नारळाचे दूध, खोबरेल तेल आणि भाजलेल्या नारळाचा मसाला हे अनेक पदार्थांचे वैशिष्ट्य आहे. कोकम, चिंच, हळद, मिरी, धणे, जिरे तसेच पारंपरिक मसाला मिश्रणांच्या वापरामुळे कोकणी खाद्यपदार्थांना वैशिष्ट्यपूर्ण चव प्राप्त होते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> आंबा, विशेषतः देवगड आणि रत्‍नागिरी परिसरातील हापूस आंबा, हा कोकणातील प्रसिद्ध कृषी उत्पादनांपैकी एक असून त्याला भौगोलिक मानांकन (GI) प्राप्त झाले आहे. याशिवाय काजू, फणस, करवंद, जांभूळ, कोकम, आवळा आणि विविध रानफळांचा उपयोग पारंपरिक आहाराबरोबरच लोणची, सरबते, जॅम, मसाले आणि इतर प्रक्रिया उद्योगांमध्ये केला जातो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>भारत सरकार – Geographical Indications Registry.</ref> सण-उत्सव आणि धार्मिक परंपरांनुसारही कोकणातील खाद्यसंस्कृतीत विविधता आढळते. गणेशोत्सवात उकडीचे मोदक, नारळी पौर्णिमेला नारळावर आधारित गोड पदार्थ, तसेच नागपंचमी, गोकुळाष्टमी, दिवाळी आणि होळीच्या निमित्ताने विविध पारंपरिक पक्वान्ने तयार केली जातात. विविध समाजसमूहांच्या परंपरांनुसार शाकाहारी आणि मांसाहारी अशा दोन्ही प्रकारच्या खाद्यपद्धती प्रचलित आहेत.<ref>मराठी विश्वकोश. ''महाराष्ट्राची खाद्यसंस्कृती''.</ref> कोकणातील विविध समाजांनी त्यांच्या पारंपरिक व्यवसाय आणि स्थानिक संसाधनांनुसार स्वतंत्र खाद्यपरंपरा विकसित केल्या आहेत. कोळी समाजाची समुद्री खाद्यसंस्कृती, आगरी समाजातील पारंपरिक आहारपद्धती तसेच डोंगराळ भागातील आदिवासी समाजाचा रानभाज्या, कंदमुळे, मध आणि वनौषधींवर आधारित आहार यांमुळे कोकणच्या खाद्यसंस्कृतीत वैविध्य निर्माण झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> आधुनिक काळात पर्यटन, शहरीकरण आणि स्थलांतर यांमुळे कोकणातील पारंपरिक खाद्यपदार्थांना व्यापक लोकप्रियता मिळाली आहे. कोकणी पाककलेवर आधारित भोजनालये, खाद्य महोत्सव, प्रक्रिया उद्योग आणि भौगोलिक मानांकन (GI) प्राप्त काही कृषी उत्पादनांमुळे कोकणच्या खाद्यसंस्कृतीला सांस्कृतिक ओळख आणि पर्यटनाच्या दृष्टीने विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र शासन – कृषी विभाग.</ref><ref>भारत सरकार – Geographical Indications Registry.</ref> == पारंपरिक पोशाख == कोकणातील पारंपरिक पोशाखावर येथील दमट हवामान, विपुल पर्जन्यमान, कृषिप्रधान जीवनशैली, सागरी व्यवसाय आणि सामाजिक-धार्मिक परंपरांचा प्रभाव दिसून येतो. दैनंदिन वापरातील वेशभूषा साधी, सुटसुटीत आणि श्रमसुलभ ठेवण्याकडे कल होता; तर सण, उत्सव, विवाह आणि धार्मिक विधींसाठी विशेष प्रकारची वस्त्रे व अलंकार परिधान करण्याची परंपरा विकसित झाली.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> पारंपरिक पुरुषवेशामध्ये धोतर, अंगरखा, सदरा, बंडी, फेटा किंवा पागोटे तसेच डोक्यावर रुमाल यांचा समावेश होत असे. किनारपट्टीवरील कोळी, आगरी आणि भंडारी समाजांमध्ये मासेमारी, शेती आणि इतर श्रमप्रधान व्यवसायांसाठी हलकी व सोयीस्कर वेशभूषा प्रचलित होती. धार्मिक समारंभ, ग्रामोत्सव आणि विवाहप्रसंगी स्वच्छ धोतर, उपरणे आणि पारंपरिक फेटा परिधान करण्याची प्रथा अनेक भागांत आढळते.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> महिलांच्या पारंपरिक वेशभूषेमध्ये नऊवारी (लुगडे), पाचवारी साडी आणि चोळी यांचा प्रामुख्याने समावेश होत असे. विविध समाजसमूहांमध्ये साडी नेसण्याच्या पद्धती, रंगसंगती आणि वस्त्रप्रकारांमध्ये प्रादेशिक वैविध्य आढळते. शेती, घरगुती कामे आणि दैनंदिन व्यवहारांसाठी सोयीस्कर पद्धतीने साडी नेसण्याची परंपरा विशेषतः ग्रामीण भागात दीर्घकाळ टिकून राहिली.<ref>मराठी विश्वकोश. ''महाराष्ट्रातील वेशभूषा''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> अलंकारसंस्कृती ही कोकणातील पारंपरिक वेशभूषेचा महत्त्वपूर्ण भाग आहे. स्त्रिया नथ, मंगळसूत्र, बांगड्या, तोडे, वाकी, पैंजण, कर्णफुले, बुगडी तसेच सोन्या-चांदीचे विविध दागिने परिधान करीत असत. पुरुषांमध्ये अंगठी, कडे तसेच रुद्राक्ष किंवा तुळशीच्या माळांचा वापर प्रचलित होता. सामाजिक स्थान, आर्थिक परिस्थिती आणि स्थानिक परंपरांनुसार अलंकारांमध्ये विविधता आढळते.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> कोकणातील विविध समाजसमूहांनी त्यांच्या पारंपरिक व्यवसाय आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार स्वतंत्र वेशभूषा विकसित केली. कोळी समाजाची मासेमारीसाठी उपयुक्त वेशभूषा, आगरी समाजातील श्रमप्रधान पोशाख तसेच आदिवासी समाजांच्या पारंपरिक वस्त्रपरंपरा या कोकणच्या सांस्कृतिक वैविध्याचे दर्शन घडवितात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> ब्रिटिश काळानंतर शिक्षण, नागरीकरण, औद्योगिकीकरण आणि पाश्चात्त्य वेशभूषेच्या प्रभावामुळे पारंपरिक पोशाखांमध्ये बदल झाले. तथापि गणेशोत्सव, गोकुळाष्टमी, शिमगा, विवाहसमारंभ, धार्मिक विधी आणि लोककला सादरीकरणाच्या प्रसंगी पारंपरिक वेशभूषेचा वापर आजही मोठ्या प्रमाणावर आढळतो. लोकसंस्कृतीच्या जतनासाठी कार्य करणाऱ्या विविध सांस्कृतिक उपक्रमांमुळे या पारंपरिक वेशभूषेचे संवर्धन होत आहे.<ref>मराठी विश्वकोश. ''लोकसंस्कृती''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == पारंपरिक व्यवसाय == कोकणातील पारंपरिक व्यवसायांची घडण येथील भौगोलिक परिस्थिती, विपुल पर्जन्यमान, सुपीक जमीन, सह्याद्री पर्वतरांग, विस्तीर्ण समुद्रकिनारा आणि नैसर्गिक साधनसंपत्ती यांच्या प्रभावाखाली झाली आहे. शेती, बागायती, मासेमारी, मिठागर, पशुपालन, वनसंपदेवर आधारित उपजीविका, हस्तकला आणि लघुउद्योग यांनी कोकणच्या आर्थिक व सांस्कृतिक जीवनाला दीर्घकाळ आकार दिला आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> शेती हा कोकणातील प्रमुख पारंपरिक व्यवसाय असून भात हे येथील मुख्य पीक मानले जाते. त्याबरोबरच नाचणी, वरी, कडधान्ये, भाजीपाला तसेच विविध फळपिकांची लागवड केली जाते. पावसाच्या पाण्यावर अवलंबून असलेली कृषी व्यवस्था, पारंपरिक शेतीपद्धती आणि सामुदायिक श्रमसंस्कृती ही कोकणातील कृषीजीवनाची वैशिष्ट्ये मानली जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> बागायती हा कोकणच्या अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वपूर्ण भाग आहे. आंबा, काजू, नारळ, सुपारी, फणस, कोकम, मिरी आणि इतर मसाल्यांच्या लागवडीमुळे या प्रदेशाला स्वतंत्र कृषी ओळख प्राप्त झाली आहे. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील हापूस आंबा हा भौगोलिक मानांकन (GI) प्राप्त कृषी उत्पादन असून त्याचे उत्पादन आणि निर्यात स्थानिक अर्थव्यवस्थेत महत्त्वाचे योगदान देतात. काजू प्रक्रिया, नारळावर आधारित उत्पादने आणि कोकम प्रक्रिया हेही कोकणातील पारंपरिक उद्योगांपैकी महत्त्वाचे घटक आहेत.<ref>भारत सरकार – Geographical Indications Registry.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> अरबी समुद्रालगतच्या किनारपट्टीमुळे मासेमारी हा कोकणातील प्रमुख पारंपरिक व्यवसायांपैकी एक आहे. कोळी समाजाने पारंपरिक ज्ञानाच्या आधारे समुद्री आणि खाडीतील मत्स्यव्यवसाय विकसित केला. सुरमई, बांगडा, पापलेट, रावस, कोळंबी, बोंबील, मांदेली आणि इतर समुद्री मासे स्थानिक अर्थव्यवस्था तसेच खाद्यसंस्कृतीचा महत्त्वपूर्ण भाग आहेत. आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे मत्स्यव्यवसायात बदल झाले असले तरी अनेक किनारी गावांमध्ये पारंपरिक मासेमारीची परंपरा आजही टिकून आहे.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> मिठागर हा विशेषतः उत्तर कोकणातील आगरी समाजाशी संबंधित पारंपरिक व्यवसाय मानला जातो. ठाणे, मुंबई, रायगड आणि पालघर परिसरातील खाडीलगतच्या भागांत समुद्राच्या पाण्यापासून मीठ निर्मितीची परंपरा दीर्घकाळ अस्तित्वात आहे. या व्यवसायामुळे स्थानिक अर्थकारण आणि किनारी व्यापाराला चालना मिळाली.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> कोकणातील वनसंपदेवर आधारित व्यवसायांमध्ये बांबूपासून उपयुक्त वस्तू तयार करणे, लाकूडकाम, मध संकलन, औषधी वनस्पतींचे संकलन, दोरखंड निर्मिती आणि पारंपरिक हस्तकलेचा समावेश होतो. आदिवासी समाजांनी स्थानिक नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा परंपरागत ज्ञानाच्या आधारे उपयोग करून विविध उपजीविका पद्धती विकसित केल्या आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> नौकाबांधणी ही कोकणातील किनारी भागातील पारंपरिक व्यवसाय आणि कौशल्य मानली जाते. विजयदुर्ग, मालवण, देवगड, दाभोळ, राजापूर आणि इतर बंदरांमध्ये लाकडी होड्या व नौका तयार करण्याची परंपरा दीर्घकाळ अस्तित्वात होती. सागरी व्यापार, मासेमारी आणि किनारी वाहतुकीसाठी या नौकांचा उपयोग केला जात असे.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> औद्योगिकीकरण, शहरीकरण, पर्यटन आणि स्थलांतर यांमुळे कोकणातील पारंपरिक व्यवसायांच्या स्वरूपात बदल झाले आहेत. अनेक कुटुंबांनी शिक्षण, सेवा, उद्योग आणि व्यापार क्षेत्राकडे वाटचाल केली असली तरी शेती, बागायती, मत्स्यव्यवसाय, काजू प्रक्रिया, आंबा प्रक्रिया, नारळावर आधारित उद्योग आणि पर्यटनाशी संबंधित व्यवसाय आजही कोकणच्या अर्थव्यवस्थेतील महत्त्वाचे घटक आहेत. पारंपरिक व्यवसायांचे जतन, स्थानिक उत्पादनांचे मूल्यवर्धन आणि बाजारपेठेचा विस्तार यांसाठी विविध स्तरांवर प्रयत्न केले जात आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील पारंपरिक अर्थव्यवस्थेत हस्तव्यवसाय आणि गृहउद्योग यांनाही महत्त्वाचे स्थान होते. नारळ, काजू, बांबू, सुपारी, माती आणि स्थानिक वनसंपदेवर आधारित विविध उपयुक्त वस्तू तयार करण्याची परंपरा अनेक भागांत विकसित झाली. काजू प्रक्रिया, नारळापासून विविध खाद्यपदार्थ व उपयुक्त वस्तू तयार करणे, बांबूपासून टोपल्या, चाळण्या आणि घरगुती उपयोगाच्या वस्तू बनविणे तसेच मातीची भांडी तयार करणे हे पारंपरिक गृहउद्योग स्थानिक उपजीविकेचे पूरक साधन होते.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणातील बंदरे आणि साप्ताहिक बाजारपेठांनी पारंपरिक व्यापाराच्या विकासात महत्त्वाची भूमिका बजावली. कृषी उत्पादने, मासे, मीठ, नारळ, सुपारी, काजू, मसाले आणि इतर स्थानिक उत्पादनांची देवाणघेवाण किनारी बंदरे तसेच अंतर्गत बाजारपेठांमार्फत होत असे. सागरी व्यापारामुळे कोकणाचा दख्खन, गुजरात आणि अरबी समुद्रालगतच्या इतर प्रदेशांशी आर्थिक व सांस्कृतिक संपर्क प्रस्थापित झाला.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == पर्यावरण व नैसर्गिक वारसा == कोकणचा नैसर्गिक वारसा हा येथील भौगोलिक वैशिष्ट्ये, जैवविविधता आणि पारंपरिक जीवनपद्धतीशी घनिष्ठपणे संबंधित आहे. पश्चिमेला अरबी समुद्र आणि पूर्वेला सह्याद्री पर्वतरांग यांच्या दरम्यान वसलेल्या या प्रदेशात विपुल पर्जन्यमान, सदाहरित वने, नद्या, खाड्या, समुद्रकिनारे, खारफुटीची जंगले आणि देवराया आढळतात. या नैसर्गिक वैशिष्ट्यांचा कृषी, मत्स्यव्यवसाय, लोकजीवन, लोककला, धार्मिक परंपरा आणि खाद्यसंस्कृतीवर लक्षणीय प्रभाव दिसून येतो.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> कोकणाच्या पूर्व भागात पसरलेल्या सह्याद्री पर्वतरांगा या पश्चिम घाटाचा अविभाज्य भाग आहेत. पश्चिम घाटाचा समावेश युनेस्कोच्या जागतिक नैसर्गिक वारसा स्थळांमध्ये करण्यात आला असून तो जगातील महत्त्वपूर्ण जैवविविधता प्रदेशांपैकी एक मानला जातो. कोकणातील अनेक नद्यांचे उगम, जलस्रोत, सदाहरित वने तसेच अनेक स्थानिक वनस्पती व वन्यजीवांचे अधिवास या पर्वतरांगांशी संबंधित आहेत.<ref>UNESCO World Heritage Centre. ''Western Ghats''.</ref> देवराया या कोकणातील पारंपरिक पर्यावरण संरक्षण व्यवस्थेचे महत्त्वपूर्ण उदाहरण आहेत. ग्रामदैवत किंवा स्थानिक देवतांशी संबंधित पवित्र वनक्षेत्र म्हणून त्यांचे जतन करण्यात आले आहे. धार्मिक आणि सामाजिक परंपरांमुळे या वनक्षेत्रांमध्ये वृक्षतोड व शिकार यांवर पारंपरिक निर्बंध पाळले जात असल्याने स्थानिक वनस्पती, औषधी वनस्पती, पक्षी आणि इतर वन्यजीवांचे अधिवास अनेक ठिकाणी टिकून राहिले आहेत.<ref>मराठी विश्वकोश. ''देवराई''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील नदीमुखे आणि खाड्यांमध्ये विस्तृत प्रमाणात खारफुटीची जंगले आढळतात. ही परिसंस्था किनारपट्टीचे धूपापासून संरक्षण करण्यास, समुद्री जैवविविधतेला आधार देण्यास तसेच अनेक मत्स्यप्रजातींच्या प्रजननासाठी अधिवास उपलब्ध करून देण्यास महत्त्वाची भूमिका बजावते. मुंबई, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये खारफुटीचे महत्त्वपूर्ण पट्टे आहेत.<ref>महाराष्ट्र वन विभाग.</ref> कोकणातील नैसर्गिक वारशाच्या संरक्षणासाठी विविध संरक्षित क्षेत्रे आणि अभयारण्ये महत्त्वाची भूमिका बजावतात. कर्नाळा पक्षी अभयारण्य, तानसा वन्यजीव अभयारण्य, फणसाड वन्यजीव अभयारण्य तसेच पश्चिम घाटातील संरक्षित वनक्षेत्रांमध्ये अनेक वनस्पती, पक्षी आणि वन्यजीवांचे अधिवास जतन करण्यात आले आहेत. ही क्षेत्रे जैवविविधता संवर्धन, पर्यावरणीय संशोधन आणि निसर्गपर्यटनाच्या दृष्टीने महत्त्वाची मानली जातात.<ref>महाराष्ट्र वन विभाग.</ref><ref>UNESCO World Heritage Centre. ''Western Ghats''.</ref> कोकणातील नद्या, धबधबे, खाड्या, बेटे आणि समुद्रकिनारे हे या प्रदेशाच्या नैसर्गिक वारशाचे महत्त्वाचे घटक आहेत. सावित्री, वशिष्ठी, शास्त्री, जगबुडी, वैतरणा, उल्हास, कुंडलिका आणि तेरेखोल या नद्या स्थानिक जलव्यवस्था, कृषी आणि मानवी वसाहतींशी संबंधित आहेत. गणपतीपुळे, तारकर्ली, हरिहरेश्वर, दिवेआगर, गुहागर आणि वेळणेश्वर हे समुद्रकिनारे त्यांच्या नैसर्गिक वैशिष्ट्यांमुळे आणि पर्यटनासाठी ओळखले जातात.<ref>महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळ.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> कोकणातील जैवविविधतेमध्ये विविध प्रकारचे सस्तन प्राणी, पक्षी, सरपटणारे प्राणी, उभयचर, कीटक तसेच सागरी जीवांचा समावेश होतो. सदाहरित वनांमध्ये गवा, बिबट्या, सांबर, रानडुक्कर, शेकरू आणि विविध पक्षी प्रजाती आढळतात, तर किनारी भागात डॉल्फिन, समुद्री कासवे आणि विविध मत्स्यप्रजातींचे अधिवास आहेत. या जैवविविधतेमुळे कोकण हा पर्यावरणीय संशोधन आणि संवर्धनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा प्रदेश मानला जातो.<ref>Zoological Survey of India.</ref><ref>Botanical Survey of India.</ref> पर्यावरण संवर्धन ही कोकणातील पारंपरिक जीवनपद्धतीचा महत्त्वपूर्ण भाग राहिली आहे. देवरायांचे जतन, जलस्रोतांचे संरक्षण, पारंपरिक जलव्यवस्थापन, स्थानिक बियाण्यांचे संवर्धन आणि नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा संयमी वापर या परंपरांमुळे पर्यावरणीय संतुलन राखण्यास मदत झाली. आधुनिक काळात औद्योगिकीकरण, शहरीकरण, किनारी विकास, खाणकाम, किनारी धूप, समुद्रपातळीतील वाढ, प्रदूषण आणि हवामान बदल यांमुळे या नैसर्गिक वारशास विविध आव्हाने निर्माण झाली आहेत. या वारशाच्या संरक्षणासाठी शासन, स्थानिक समुदाय आणि पर्यावरण क्षेत्रातील विविध संस्थांकडून संवर्धनाचे प्रयत्न केले जात आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>महाराष्ट्र वन विभाग.</ref> == आधुनिक काळातील बदल == विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून कोकणातील सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक जीवनात लक्षणीय बदल झाले आहेत. शिक्षणाचा प्रसार, वाहतूक आणि दळणवळणातील सुधारणा, प्रसारमाध्यमांचा विस्तार, शहरीकरण आणि जागतिकीकरण यांच्या प्रभावामुळे पारंपरिक जीवनपद्धतीत बदल घडून आले. त्याचबरोबर स्थानिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये जपत आधुनिक जीवनशैलीचा स्वीकार करण्याची प्रवृत्तीही वाढली आहे.<ref>''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter III – ''Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra'', Maharashtra State Gazetteers.</ref> कोकणातून मुंबई महानगर प्रदेश, पुणे तसेच भारतातील इतर शहरी भाग आणि परदेशातील रोजगाराच्या संधींसाठी स्थलांतराची प्रवृत्ती वाढली. या स्थलांतरामुळे अनेक गावांतील लोकसंख्या, कृषी, पारंपरिक व्यवसाय आणि कुटुंबव्यवस्थेवर परिणाम झाला. तथापि गणेशोत्सव, शिमगा, ग्रामदैवतांचे उत्सव, कुलाचार आणि इतर सांस्कृतिक परंपरांच्या निमित्ताने स्थलांतरित कोकणवासी आपल्या मूळ गावांशी सामाजिक व सांस्कृतिक संबंध कायम ठेवतात.<ref>''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter III – ''Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra'', Maharashtra State Gazetteers.</ref> कृषी क्षेत्रातही बदल झाले असून पारंपरिक भातशेतीबरोबर आंबा, काजू, नारळ, फळबागा आणि इतर नगदी पिकांच्या लागवडीला चालना मिळाली आहे. कृषी उत्पादनांचे प्रक्रिया उद्योग, मूल्यवर्धन आणि बाजारपेठांशी वाढलेला संपर्क यांमुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या स्वरूपात बदल झाले आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> पर्यटनाच्या विस्तारामुळे स्थानिक रोजगार, गृहपर्यटन (Homestay), पारंपरिक खाद्यसंस्कृती, हस्तकला आणि स्थानिक उत्पादनांना नवीन संधी उपलब्ध झाल्या आहेत. त्याच वेळी किनारी नागरीकरण, पर्यावरणीय ताण, नैसर्गिक संसाधनांवरील वाढता दबाव आणि पारंपरिक वास्तूंच्या जतनाशी संबंधित आव्हानेही निर्माण झाली आहेत. या पार्श्वभूमीवर नैसर्गिक आणि सांस्कृतिक वारशाच्या संवर्धनाकडे अधिक लक्ष दिले जात आहे.<ref>''Maharashtra: Land and Its People'', Maharashtra State Gazetteers.</ref> डिजिटल तंत्रज्ञान, आधुनिक संप्रेषण माध्यमे आणि सामाजिक माध्यमांच्या वापरामुळे कोकणातील लोककला, लोकसाहित्य, बोलीभाषा आणि सांस्कृतिक परंपरांचे दस्तऐवजीकरण, जतन आणि व्यापक प्रसार सुलभ झाला आहे. संशोधक, सांस्कृतिक संस्था, स्थानिक समुदाय आणि स्वयंसेवी संस्थांच्या सहभागातून या सांस्कृतिक वारशाच्या संवर्धनासाठी विविध उपक्रम राबविले जात आहेत.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref> == संशोधन व अभ्यास == कोकणचा इतिहास, भूगोल, समाजजीवन, भाषा, लोकसंस्कृती, पुरातत्त्व, पर्यावरण आणि जैवविविधता या विषयांचा विविध कालखंडांत शैक्षणिक आणि शासकीय स्तरावर अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासांमुळे कोकणच्या नैसर्गिक, ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचे दस्तऐवजीकरण उपलब्ध झाले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''.</ref><ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref> कोकणाच्या इतिहास आणि संस्कृतीच्या अभ्यासासाठी ''Bombay Presidency Gazetteer'', ''Maharashtra State Gazetteers'', मराठी विश्वकोश, भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण (Archaeological Survey of India) यांची प्रकाशने तसेच विविध विद्यापीठांतील संशोधनग्रंथ आणि शोधनिबंध हे महत्त्वाचे संदर्भस्रोत मानले जातात.<ref>Bombay Presidency Gazetteer.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>मराठी विश्वकोश. महाराष्ट्र शासन.</ref><ref>Archaeological Survey of India.</ref> रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील प्रागैतिहासिक कातळशिल्पांच्या शोधामुळे कोकणच्या प्राचीन इतिहास आणि पुरातत्त्वाच्या अभ्यासाला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. या कातळशिल्पांवर भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण, महाराष्ट्र शासनाचा पुरातत्त्व व वस्तुसंग्रहालय संचालनालय तसेच विविध संशोधकांनी संशोधन प्रकाशित केले आहे.<ref>Archaeological Survey of India.</ref><ref>महाराष्ट्र शासन, पुरातत्त्व व वस्तुसंग्रहालय संचालनालय.</ref> याशिवाय लोकसाहित्य, लोककला, बोलीभाषा, देवराया, खारफुटीची जंगले, किनारी परिसंस्था आणि पश्चिम घाट यांसंबंधी विविध विद्यापीठे, संशोधन संस्था आणि शासकीय विभागांकडून अभ्यास प्रकाशित झाले असून ते कोकणच्या नैसर्गिक आणि सांस्कृतिक वारशाच्या संशोधनासाठी महत्त्वाचे मानले जातात.<ref>महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स.</ref><ref>Botanical Survey of India.</ref><ref>Zoological Survey of India.</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} == अधिक वाचन == * महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स. ''Maharashtra: Land and Its People''. मुंबई: महाराष्ट्र शासन. * ''Bombay Presidency Gazetteer''. Bombay: Government Central Press. * दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''. मुंबई: महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ. * खोबरेकर, वि. गो. ''Konkan: From the Earliest to 1818 A.D.'' मुंबई. * कांबळे, र. ह. ''ऐतिहासिक शोध निबंध : प्राचीन व अर्वाचीन काळ, स्थळ आणि व्यक्ती विचारांचा वेध''. * शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''. * घाणेकर, प्र. के. आणि बापट, आशुतोष. ''शिल्पसंपन्न कोकण''. * महाराष्ट्र शासन. ''मराठी विश्वकोश''. * Archaeological Survey of India. ''Indian Archaeology – A Review''. * Botanical Survey of India. विविध संशोधन प्रकाशने. * Zoological Survey of India. विविध संशोधन प्रकाशने. == बाह्य दुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स] * [https://vishwakosh.marathi.gov.in मराठी विश्वकोश] * [https://asi.nic.in Archaeological Survey of India] * [https://whc.unesco.org UNESCO World Heritage Centre] * [https://mahaforest.gov.in महाराष्ट्र वन विभाग] {{कोकण लोकजीवन}} == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Konkan region.jpg|कोकणातील डोंगराळ प्रदेश File:Konkan Landscape.jpg|कोकणातील नैसर्गिक परिसर File:Sahyadri Mountain near Devrukh, Ratnagiri District, Maharashtra IMG20250322181111 01.jpg|कोकणातील सह्याद्री पर्वतरांग File:Delta Rio Verde.jpg|कोकणातील नदीमुख (खाडी) File:Mangrove trees (537029622).jpg|कोकणातील खारफुटीची जंगले File:Temple in Sacred Grove in Machal, Sahyadris, Ratnagiri District, Maharashtra IMG20250322165427 04.jpg|देवराई File:Rice cultivation.jpg|कोकणातील भातशेती File:Mango Orchards.JPG|कोकणातील आंब्याची बाग File:Cashew Plantations in Dodamarg, Sindhudurg, Maharashtra, India.jpg|कोकणातील काजू लागवड File:Konkan House (18422016508).jpg|पारंपरिक कोकणी घर File:कोकणातील गावातील आठवडी बाजार.jpg|आठवडी बाजार File:कोकणातील घरावर वाळत घातलेली सुपारी.jpg|सुपारी वाळविण्याची पारंपरिक पद्धत File:कोकणातील गणेशोत्सव.jpg|गणेशोत्सव File:कोकणातील शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी.jpg|शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी File:समुद्रातील होड्या.jpg|पारंपरिक मासेमारी File:उदगीर वन व जंगल.jpg|कोकणातील सदाहरित वन </gallery> == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[नमन (लोककला)]] * [[शिमगा]] * [[गणेशोत्सव]] * [[पश्चिम घाट]] * [[देवराई]] * [[खारफुटी]] * [[मराठी भाषा]] * [[कोकणी भाषा]] * [[रत्‍नागिरी जिल्हा]] * [[सिंधुदुर्ग जिल्हा]] * [[रायगड जिल्हा]] * [[पालघर जिल्हा]] * [[ठाणे जिल्हा]] [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:महाराष्ट्राची संस्कृती]] [[वर्ग:भारतीय संस्कृती]] [[वर्ग:लोकसंस्कृती]] [[वर्ग:महाराष्ट्र]] kcpudqeqx3uv9s3om74982egto6vtiv 3 382090 2697932 2026-07-30T13:18:03Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2697932 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=तृशांत जाधव}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १८:४८, ३० जुलै २०२६ (IST) lzmcmflz6kqih3j13xwdy5m1b89tqg5 0 382091 2697956 2026-07-30T15:42:09Z Jonathansammy 17110 "[[:en:Special:Redirect/revision/1363645367|Fire]]" पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले 2697956 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{Other uses}}     '''अग्नी''' ही [[ज्वलन]] या [[उष्माक्षेपी]] (उष्णता निर्माण करणाऱ्या) रासायनिक प्रक्रियेद्वारे [[इंधनाचे]] जलद [[ऑक्सिडीकरण]] होण्याची प्रक्रिया आहे. या प्रक्रियेत [[उष्णता]], [[प्रकाश]] आणि विविध अभिक्रिया [[रासायनिक उत्पादन|उत्पादने]] निर्माण होतात.<ref>{{cite web|url=http://www.nwcg.gov/pms/pubs/glossary/pms205.pdf|title=Glossary of Wildland Fire Terminology|date=October 2007|publisher=National Wildfire Coordinating Group|page=70|url-status=deviated|archive-url=https://web.archive.org/web/20080821230940/http://www.nwcg.gov/pms/pubs/glossary/pms205.pdf|archive-date=2008-08-21|access-date=2008-12-18|journal=}}</ref>{{efn|[[गंजणे]] किंवा [[पचन]] यांसारख्या संथ ऑक्सिडीकरणाच्या प्रक्रिया या व्याख्येत समाविष्ट केलेल्या नाहीत.}} [[ज्वाला]] हा अग्नीचा सर्वाधिक दृश्यमान भाग असून, इंधन त्याच्या [[प्रज्वलन बिंदू]] (Ignition point) तापमानापर्यंत पोहोचल्यावर होणाऱ्या ज्वलन अभिक्रियेमुळे त्या निर्माण होतात. [[हायड्रोकार्बन]] इंधनांच्या ज्वाला प्रामुख्याने कार्बन डायऑक्साइड, जलवाष्प, ऑक्सिजन आणि नायट्रोजन यांनी बनलेल्या असतात. तापमान पुरेसे जास्त असल्यास हे वायू आयनीकृत होऊन [[प्लाझ्मा (भौतिकशास्त्र)|प्लाझ्मा]] तयार करू शकतात.<ref>{{cite journal|last1=Fukuyama|first1=Takao|last2=Mukai|first2=Nodoka|last3=Togawa|first3=Gaku|date=1 November 2019|title=Dynamic behaviours of a flame as plasma in a strong electric field|journal=Scientific Reports|volume=9|issue=1|page=15811|bibcode=2019NatSR...915811F|doi=10.1038/s41598-019-50537-x|pmc=6825191|pmid=31676808|hdl-access=free|hdl=10069/39515}}</ref> ज्वालेचा [[रंग]] आणि तिची [[उष्णता तीव्रता|तीव्रता]] वापरल्या जाणाऱ्या इंधनाच्या प्रकारावर आणि सभोवतालच्या वायूंच्या संघटनावर अवलंबून असते.<ref>{{Cite web|url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/chemical/flame.html|title=Flame Colors as Chemical Indicators|archive-url=https://web.archive.org/web/20141007091024/http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/chemical/flame.html|archive-date=2014-10-07|access-date=2014-04-01}}</ref> अग्नीच्या सर्वसाधारण स्वरूपात मोठ्या प्रमाणावरील [[महाआग]] (Conflagration) निर्माण होण्याची क्षमता असते, ज्यामुळे कायमस्वरूपी भौतिक नुकसान होऊ शकते. अग्नीचा जगभरातील स्थलाधारित परिसंस्थांवर थेट परिणाम होतो. अग्नीचे काही फायदेही आहेत; तो वनस्पतींच्या वाढीस चालना देतो आणि पर्यावरणीय संतुलन राखण्यास मदत करतो. परंतु त्याचे दुष्परिणाम म्हणजे जीवित व मालमत्तेची हानी, वातावरणाचे प्रदूषण आणि जलप्रदूषण.<ref>{{cite journal|last1=Lentile|first1=Leigh B.|last2=Holden|first2=Zachary A.|last3=Smith|first3=Alistair M. S.|last4=Falkowski|first4=Michael J.|last5=Hudak|first5=Andrew T.|last6=Morgan|first6=Penelope|last7=Lewis|first7=Sarah A.|last8=Gessler|first8=Paul E.|last9=Benson|first9=Nate C|year=2006|title=Remote sensing techniques to assess active fire characteristics and post-fire effects|journal=International Journal of Wildland Fire|volume=3|issue=15|pages=319–345|doi=10.1071/WF05097|s2cid=724358}}</ref> अग्नीमुळे [[मृदाक्षरण#वनस्पती आच्छादन|संरक्षक वनस्पती आच्छादन]] नष्ट झाल्यास मुसळधार [[पाऊस|पावसामुळे]] [[मृदाक्षरण#पर्जन्य व पृष्ठभागीय प्रवाह|मृदाक्षरण]] होऊ शकते.<ref>{{cite journal|last1=Morris|first1=S. E.|last2=Moses|first2=T. A.|year=1987|title=Forest Fire and the Natural Soil Erosion Regime in the Colorado Front Range|journal=Annals of the Association of American Geographers|volume=77|issue=2|pages=245–54|doi=10.1111/j.1467-8306.1987.tb00156.x|issn=0004-5608}}</ref> वनस्पती जळल्यामुळे त्यांतील [[नायट्रोजन]] वातावरणात सोडला जातो; परंतु [[पोटॅशियम]] आणि [[फॉस्फरस]] यांसारखी इतर पोषकतत्त्वे [[लाकडाची राख|राखेत]] राहतात आणि लवकरच पुन्हा मातीत मिसळली जातात.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1990/08/14/science/science-watch-burning-plants-adding-to-nitrogen.html|title=SCIENCE WATCH; Burning Plants Adding to Nitrogen|date=1990-08-14|work=The New York Times|language=en-US|issn=0362-4331|access-date=2023-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20240527111406/https://www.nytimes.com/1990/08/14/science/science-watch-burning-plants-adding-to-nitrogen.html|archive-date=2024-05-27|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://aessoil.com/how-do-wildfires-affect-soil/|title=How Do Wildfires Affect Soil? - Applied Earth Sciences|date=2019-11-12|language=en-US|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240527111411/https://aessoil.com/how-do-wildfires-affect-soil/|archive-date=2024-05-27|access-date=2023-11-02}}</ref> नायट्रोजनच्या या नुकसानीमुळे जमिनीची सुपीकता दीर्घकाळासाठी कमी होते. तथापि, ''[[नायट्रोजन स्थिरीकरण]]'' करणाऱ्या वनस्पतींमुळे—उदा. [[क्लोव्हर]], [[वाटाणा]] आणि [[शेंग]] यांसारख्या कृषी महत्त्वाच्या पिकांमुळे—तसेच प्राण्यांचा मलमूत्र, मृतदेहांचे विघटन आणि [[वीज (नैसर्गिक घटना)|वीज]] यांसारख्या नैसर्गिक घटनांमुळे नायट्रोजनची भरपाई होऊ शकते. अग्नी हा [[अग्नी (पारंपरिक तत्त्व)|चार पारंपरिक तत्त्वांपैकी]] एक मानला जातो. [[प्राचीन मानवांनी अग्नीवर नियंत्रण मिळवणे|मानवाच्या इतिहासभर]] अग्नीचा स्वयंपाक, उष्णता व प्रकाश निर्माण करणे, शेतीसाठी जमीन साफ करणे, [[संकेत]] देणे, [[प्रणोदन]], [[धातुवितळन]], [[धातुघडण]], कचऱ्याचे [[भस्मीकरण]], [[दाहसंस्कार]], [[अग्निपूजा|धार्मिक विधी]], शस्त्रनिर्मिती आणि [[युद्ध|युद्धातील]] विध्वंस अशा अनेक उद्देशांसाठी वापर केला गेला आहे. अग्नी रोखण्यासाठी, त्याचे व्यवस्थापन करण्यासाठी, त्याचा परिणाम कमी करण्यासाठी आणि तो विझवण्यासाठी विविध तंत्रज्ञान आणि उपाययोजना विकसित करण्यात आल्या आहेत. या कार्यात व्यावसायिक [[अग्निशामक]] (Firefighters) महत्त्वाची भूमिका बजावतात. उदाहरणार्थ, घरांमध्ये लागणाऱ्या बहुतांश आगी निष्काळजीपणे स्वयंपाक करताना लागतात, तर सिगारेट हेही एक प्रमुख कारण आहे. [[धूर संवेदक]] (Smoke detectors) आणि [[अग्निशामक स्प्रिंकलर प्रणाली]] (Fire sprinkler systems) यांमुळे घरगुती आगीमुळे होणारी हानी मोठ्या प्रमाणात कमी होते.<ref name="AlHajj2022">{{cite journal|last1=Al-Hajj|first1=S.|last2=Desapriya|first2=E.|last3=Pawliuk|first3=C.|last4=Garis|first4=L.|last5=Pike|first5=I.|display-authors=1|date=2022|title=Interventions for preventing residential fires in vulnerable neighbourhoods and Indigenous communities: A systematic review of the literature|journal=International Journal of Environmental Research and Public Health|volume=19|issue=9|pages=5434|doi=10.3390/ijerph19095434|pmc=9100970|pmid=35564830|doi-access=free}}</ref> == संदर्भ == === नोंदी === {{Notelist}} [[वर्ग:आग]] ea7opzmt3nl1tqso0egoqozjm5w5zrr 2697957 2697956 2026-07-30T15:44:46Z Jonathansammy 17110 हा लेख तयार करण्यासाठी इंग्रजी विकिपीडियावरील मजकूर वापरला आहे. 2697957 wikitext text/x-wiki '''अग्नी''' ही [[ज्वलन]] या [[उष्माक्षेपी]] (उष्णता निर्माण करणाऱ्या) रासायनिक प्रक्रियेद्वारे [[इंधनाचे]] जलद [[ऑक्सिडीकरण]] होण्याची प्रक्रिया आहे. या प्रक्रियेत [[उष्णता]], [[प्रकाश]] आणि विविध अभिक्रिया [[रासायनिक उत्पादन|उत्पादने]] निर्माण होतात.<ref>{{cite web|url=http://www.nwcg.gov/pms/pubs/glossary/pms205.pdf|title=Glossary of Wildland Fire Terminology|date=October 2007|publisher=National Wildfire Coordinating Group|page=70|url-status=deviated|archive-url=https://web.archive.org/web/20080821230940/http://www.nwcg.gov/pms/pubs/glossary/pms205.pdf|archive-date=2008-08-21|access-date=2008-12-18|journal=}}</ref>{{efn|[[गंजणे]] किंवा [[पचन]] यांसारख्या संथ ऑक्सिडीकरणाच्या प्रक्रिया या व्याख्येत समाविष्ट केलेल्या नाहीत.}} [[ज्वाला]] हा अग्नीचा सर्वाधिक दृश्यमान भाग असून, इंधन त्याच्या [[प्रज्वलन बिंदू]] (Ignition point) तापमानापर्यंत पोहोचल्यावर होणाऱ्या ज्वलन अभिक्रियेमुळे त्या निर्माण होतात. [[हायड्रोकार्बन]] इंधनांच्या ज्वाला प्रामुख्याने कार्बन डायऑक्साइड, जलवाष्प, ऑक्सिजन आणि नायट्रोजन यांनी बनलेल्या असतात. तापमान पुरेसे जास्त असल्यास हे वायू आयनीकृत होऊन [[प्लाझ्मा (भौतिकशास्त्र)|प्लाझ्मा]] तयार करू शकतात.<ref>{{cite journal|last1=Fukuyama|first1=Takao|last2=Mukai|first2=Nodoka|last3=Togawa|first3=Gaku|date=1 November 2019|title=Dynamic behaviours of a flame as plasma in a strong electric field|journal=Scientific Reports|volume=9|issue=1|page=15811|bibcode=2019NatSR...915811F|doi=10.1038/s41598-019-50537-x|pmc=6825191|pmid=31676808|hdl-access=free|hdl=10069/39515}}</ref> ज्वालेचा [[रंग]] आणि तिची [[उष्णता तीव्रता|तीव्रता]] वापरल्या जाणाऱ्या इंधनाच्या प्रकारावर आणि सभोवतालच्या वायूंच्या संघटनावर अवलंबून असते.<ref>{{Cite web|url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/chemical/flame.html|title=Flame Colors as Chemical Indicators|archive-url=https://web.archive.org/web/20141007091024/http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/chemical/flame.html|archive-date=2014-10-07|access-date=2014-04-01}}</ref> अग्नीच्या सर्वसाधारण स्वरूपात मोठ्या प्रमाणावरील [[महाआग]] (Conflagration) निर्माण होण्याची क्षमता असते, ज्यामुळे कायमस्वरूपी भौतिक नुकसान होऊ शकते. अग्नीचा जगभरातील स्थलाधारित परिसंस्थांवर थेट परिणाम होतो. अग्नीचे काही फायदेही आहेत; तो वनस्पतींच्या वाढीस चालना देतो आणि पर्यावरणीय संतुलन राखण्यास मदत करतो. परंतु त्याचे दुष्परिणाम म्हणजे जीवित व मालमत्तेची हानी, वातावरणाचे प्रदूषण आणि जलप्रदूषण.<ref>{{cite journal|last1=Lentile|first1=Leigh B.|last2=Holden|first2=Zachary A.|last3=Smith|first3=Alistair M. S.|last4=Falkowski|first4=Michael J.|last5=Hudak|first5=Andrew T.|last6=Morgan|first6=Penelope|last7=Lewis|first7=Sarah A.|last8=Gessler|first8=Paul E.|last9=Benson|first9=Nate C|year=2006|title=Remote sensing techniques to assess active fire characteristics and post-fire effects|journal=International Journal of Wildland Fire|volume=3|issue=15|pages=319–345|doi=10.1071/WF05097|s2cid=724358}}</ref> अग्नीमुळे [[मृदाक्षरण#वनस्पती आच्छादन|संरक्षक वनस्पती आच्छादन]] नष्ट झाल्यास मुसळधार [[पाऊस|पावसामुळे]] [[मृदाक्षरण#पर्जन्य व पृष्ठभागीय प्रवाह|मृदाक्षरण]] होऊ शकते.<ref>{{cite journal|last1=Morris|first1=S. E.|last2=Moses|first2=T. A.|year=1987|title=Forest Fire and the Natural Soil Erosion Regime in the Colorado Front Range|journal=Annals of the Association of American Geographers|volume=77|issue=2|pages=245–54|doi=10.1111/j.1467-8306.1987.tb00156.x|issn=0004-5608}}</ref> वनस्पती जळल्यामुळे त्यांतील [[नायट्रोजन]] वातावरणात सोडला जातो; परंतु [[पोटॅशियम]] आणि [[फॉस्फरस]] यांसारखी इतर पोषकतत्त्वे [[लाकडाची राख|राखेत]] राहतात आणि लवकरच पुन्हा मातीत मिसळली जातात.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1990/08/14/science/science-watch-burning-plants-adding-to-nitrogen.html|title=SCIENCE WATCH; Burning Plants Adding to Nitrogen|date=1990-08-14|work=The New York Times|language=en-US|issn=0362-4331|access-date=2023-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20240527111406/https://www.nytimes.com/1990/08/14/science/science-watch-burning-plants-adding-to-nitrogen.html|archive-date=2024-05-27|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://aessoil.com/how-do-wildfires-affect-soil/|title=How Do Wildfires Affect Soil? - Applied Earth Sciences|date=2019-11-12|language=en-US|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240527111411/https://aessoil.com/how-do-wildfires-affect-soil/|archive-date=2024-05-27|access-date=2023-11-02}}</ref> नायट्रोजनच्या या नुकसानीमुळे जमिनीची सुपीकता दीर्घकाळासाठी कमी होते. तथापि, ''[[नायट्रोजन स्थिरीकरण]]'' करणाऱ्या वनस्पतींमुळे—उदा. [[क्लोव्हर]], [[वाटाणा]] आणि [[शेंग]] यांसारख्या कृषी महत्त्वाच्या पिकांमुळे—तसेच प्राण्यांचा मलमूत्र, मृतदेहांचे विघटन आणि [[वीज (नैसर्गिक घटना)|वीज]] यांसारख्या नैसर्गिक घटनांमुळे नायट्रोजनची भरपाई होऊ शकते. अग्नी हा [[अग्नी (पारंपरिक तत्त्व)|चार पारंपरिक तत्त्वांपैकी]] एक मानला जातो. [[प्राचीन मानवांनी अग्नीवर नियंत्रण मिळवणे|मानवाच्या इतिहासभर]] अग्नीचा स्वयंपाक, उष्णता व प्रकाश निर्माण करणे, शेतीसाठी जमीन साफ करणे, [[संकेत]] देणे, [[प्रणोदन]], [[धातुवितळन]], [[धातुघडण]], कचऱ्याचे [[भस्मीकरण]], [[दाहसंस्कार]], [[अग्निपूजा|धार्मिक विधी]], शस्त्रनिर्मिती आणि [[युद्ध|युद्धातील]] विध्वंस अशा अनेक उद्देशांसाठी वापर केला गेला आहे. अग्नी रोखण्यासाठी, त्याचे व्यवस्थापन करण्यासाठी, त्याचा परिणाम कमी करण्यासाठी आणि तो विझवण्यासाठी विविध तंत्रज्ञान आणि उपाययोजना विकसित करण्यात आल्या आहेत. या कार्यात व्यावसायिक [[अग्निशामक]] (Firefighters) महत्त्वाची भूमिका बजावतात. उदाहरणार्थ, घरांमध्ये लागणाऱ्या बहुतांश आगी निष्काळजीपणे स्वयंपाक करताना लागतात, तर सिगारेट हेही एक प्रमुख कारण आहे. [[धूर संवेदक]] (Smoke detectors) आणि [[अग्निशामक स्प्रिंकलर प्रणाली]] (Fire sprinkler systems) यांमुळे घरगुती आगीमुळे होणारी हानी मोठ्या प्रमाणात कमी होते.<ref name="AlHajj2022">{{cite journal|last1=Al-Hajj|first1=S.|last2=Desapriya|first2=E.|last3=Pawliuk|first3=C.|last4=Garis|first4=L.|last5=Pike|first5=I.|display-authors=1|date=2022|title=Interventions for preventing residential fires in vulnerable neighbourhoods and Indigenous communities: A systematic review of the literature|journal=International Journal of Environmental Research and Public Health|volume=19|issue=9|pages=5434|doi=10.3390/ijerph19095434|pmc=9100970|pmid=35564830|doi-access=free}}</ref> == संदर्भ == === नोंदी === {{Notelist}} [[वर्ग:आग]] 1t9rhq7iatetszoiax86auzzzdknf3h 2697958 2697957 2026-07-30T15:50:17Z Jonathansammy 17110 चित्र घातले 2697958 wikitext text/x-wiki [[File:Large bonfire.jpg|250 px|इवलेसे|वणवा]] '''अग्नी''' ही [[ज्वलन]] या [[उष्माक्षेपी]] (उष्णता निर्माण करणाऱ्या) रासायनिक प्रक्रियेद्वारे [[इंधनाचे]] जलद [[ऑक्सिडीकरण]] होण्याची प्रक्रिया आहे. या प्रक्रियेत [[उष्णता]], [[प्रकाश]] आणि विविध अभिक्रिया [[रासायनिक उत्पादन|उत्पादने]] निर्माण होतात.<ref>{{cite web|url=http://www.nwcg.gov/pms/pubs/glossary/pms205.pdf|title=Glossary of Wildland Fire Terminology|date=October 2007|publisher=National Wildfire Coordinating Group|page=70|url-status=deviated|archive-url=https://web.archive.org/web/20080821230940/http://www.nwcg.gov/pms/pubs/glossary/pms205.pdf|archive-date=2008-08-21|access-date=2008-12-18|journal=}}</ref>{{efn|[[गंजणे]] किंवा [[पचन]] यांसारख्या संथ ऑक्सिडीकरणाच्या प्रक्रिया या व्याख्येत समाविष्ट केलेल्या नाहीत.}} [[ज्वाला]] हा अग्नीचा सर्वाधिक दृश्यमान भाग असून, इंधन त्याच्या [[प्रज्वलन बिंदू]] (Ignition point) तापमानापर्यंत पोहोचल्यावर होणाऱ्या ज्वलन अभिक्रियेमुळे त्या निर्माण होतात. [[हायड्रोकार्बन]] इंधनांच्या ज्वाला प्रामुख्याने कार्बन डायऑक्साइड, जलवाष्प, ऑक्सिजन आणि नायट्रोजन यांनी बनलेल्या असतात. तापमान पुरेसे जास्त असल्यास हे वायू आयनीकृत होऊन [[प्लाझ्मा (भौतिकशास्त्र)|प्लाझ्मा]] तयार करू शकतात.<ref>{{cite journal|last1=Fukuyama|first1=Takao|last2=Mukai|first2=Nodoka|last3=Togawa|first3=Gaku|date=1 November 2019|title=Dynamic behaviours of a flame as plasma in a strong electric field|journal=Scientific Reports|volume=9|issue=1|page=15811|bibcode=2019NatSR...915811F|doi=10.1038/s41598-019-50537-x|pmc=6825191|pmid=31676808|hdl-access=free|hdl=10069/39515}}</ref> ज्वालेचा [[रंग]] आणि तिची [[उष्णता तीव्रता|तीव्रता]] वापरल्या जाणाऱ्या इंधनाच्या प्रकारावर आणि सभोवतालच्या वायूंच्या संघटनावर अवलंबून असते.<ref>{{Cite web|url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/chemical/flame.html|title=Flame Colors as Chemical Indicators|archive-url=https://web.archive.org/web/20141007091024/http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/chemical/flame.html|archive-date=2014-10-07|access-date=2014-04-01}}</ref> अग्नीच्या सर्वसाधारण स्वरूपात मोठ्या प्रमाणावरील [[महाआग]] (Conflagration) निर्माण होण्याची क्षमता असते, ज्यामुळे कायमस्वरूपी भौतिक नुकसान होऊ शकते. अग्नीचा जगभरातील स्थलाधारित परिसंस्थांवर थेट परिणाम होतो. अग्नीचे काही फायदेही आहेत; तो वनस्पतींच्या वाढीस चालना देतो आणि पर्यावरणीय संतुलन राखण्यास मदत करतो. परंतु त्याचे दुष्परिणाम म्हणजे जीवित व मालमत्तेची हानी, वातावरणाचे प्रदूषण आणि जलप्रदूषण.<ref>{{cite journal|last1=Lentile|first1=Leigh B.|last2=Holden|first2=Zachary A.|last3=Smith|first3=Alistair M. S.|last4=Falkowski|first4=Michael J.|last5=Hudak|first5=Andrew T.|last6=Morgan|first6=Penelope|last7=Lewis|first7=Sarah A.|last8=Gessler|first8=Paul E.|last9=Benson|first9=Nate C|year=2006|title=Remote sensing techniques to assess active fire characteristics and post-fire effects|journal=International Journal of Wildland Fire|volume=3|issue=15|pages=319–345|doi=10.1071/WF05097|s2cid=724358}}</ref> अग्नीमुळे [[मृदाक्षरण#वनस्पती आच्छादन|संरक्षक वनस्पती आच्छादन]] नष्ट झाल्यास मुसळधार [[पाऊस|पावसामुळे]] [[मृदाक्षरण#पर्जन्य व पृष्ठभागीय प्रवाह|मृदाक्षरण]] होऊ शकते.<ref>{{cite journal|last1=Morris|first1=S. E.|last2=Moses|first2=T. A.|year=1987|title=Forest Fire and the Natural Soil Erosion Regime in the Colorado Front Range|journal=Annals of the Association of American Geographers|volume=77|issue=2|pages=245–54|doi=10.1111/j.1467-8306.1987.tb00156.x|issn=0004-5608}}</ref> वनस्पती जळल्यामुळे त्यांतील [[नायट्रोजन]] वातावरणात सोडला जातो; परंतु [[पोटॅशियम]] आणि [[फॉस्फरस]] यांसारखी इतर पोषकतत्त्वे [[लाकडाची राख|राखेत]] राहतात आणि लवकरच पुन्हा मातीत मिसळली जातात.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1990/08/14/science/science-watch-burning-plants-adding-to-nitrogen.html|title=SCIENCE WATCH; Burning Plants Adding to Nitrogen|date=1990-08-14|work=The New York Times|language=en-US|issn=0362-4331|access-date=2023-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20240527111406/https://www.nytimes.com/1990/08/14/science/science-watch-burning-plants-adding-to-nitrogen.html|archive-date=2024-05-27|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://aessoil.com/how-do-wildfires-affect-soil/|title=How Do Wildfires Affect Soil? - Applied Earth Sciences|date=2019-11-12|language=en-US|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240527111411/https://aessoil.com/how-do-wildfires-affect-soil/|archive-date=2024-05-27|access-date=2023-11-02}}</ref> नायट्रोजनच्या या नुकसानीमुळे जमिनीची सुपीकता दीर्घकाळासाठी कमी होते. तथापि, ''[[नायट्रोजन स्थिरीकरण]]'' करणाऱ्या वनस्पतींमुळे—उदा. [[क्लोव्हर]], [[वाटाणा]] आणि [[शेंग]] यांसारख्या कृषी महत्त्वाच्या पिकांमुळे—तसेच प्राण्यांचा मलमूत्र, मृतदेहांचे विघटन आणि [[वीज (नैसर्गिक घटना)|वीज]] यांसारख्या नैसर्गिक घटनांमुळे नायट्रोजनची भरपाई होऊ शकते. अग्नी हा [[अग्नी (पारंपरिक तत्त्व)|चार पारंपरिक तत्त्वांपैकी]] एक मानला जातो. [[प्राचीन मानवांनी अग्नीवर नियंत्रण मिळवणे|मानवाच्या इतिहासभर]] अग्नीचा स्वयंपाक, उष्णता व प्रकाश निर्माण करणे, शेतीसाठी जमीन साफ करणे, [[संकेत]] देणे, [[प्रणोदन]], [[धातुवितळन]], [[धातुघडण]], कचऱ्याचे [[भस्मीकरण]], [[दाहसंस्कार]], [[अग्निपूजा|धार्मिक विधी]], शस्त्रनिर्मिती आणि [[युद्ध|युद्धातील]] विध्वंस अशा अनेक उद्देशांसाठी वापर केला गेला आहे. अग्नी रोखण्यासाठी, त्याचे व्यवस्थापन करण्यासाठी, त्याचा परिणाम कमी करण्यासाठी आणि तो विझवण्यासाठी विविध तंत्रज्ञान आणि उपाययोजना विकसित करण्यात आल्या आहेत. या कार्यात व्यावसायिक [[अग्निशामक]] (Firefighters) महत्त्वाची भूमिका बजावतात. उदाहरणार्थ, घरांमध्ये लागणाऱ्या बहुतांश आगी निष्काळजीपणे स्वयंपाक करताना लागतात, तर सिगारेट हेही एक प्रमुख कारण आहे. [[धूर संवेदक]] (Smoke detectors) आणि [[अग्निशामक स्प्रिंकलर प्रणाली]] (Fire sprinkler systems) यांमुळे घरगुती आगीमुळे होणारी हानी मोठ्या प्रमाणात कमी होते.<ref name="AlHajj2022">{{cite journal|last1=Al-Hajj|first1=S.|last2=Desapriya|first2=E.|last3=Pawliuk|first3=C.|last4=Garis|first4=L.|last5=Pike|first5=I.|display-authors=1|date=2022|title=Interventions for preventing residential fires in vulnerable neighbourhoods and Indigenous communities: A systematic review of the literature|journal=International Journal of Environmental Research and Public Health|volume=19|issue=9|pages=5434|doi=10.3390/ijerph19095434|pmc=9100970|pmid=35564830|doi-access=free}}</ref> == संदर्भ == === नोंदी === {{Notelist}} [[वर्ग:आग]] dve5fmreouixiqdqkqyombmrqe62xy4 2697964 2697958 2026-07-30T16:07:26Z Jonathansammy 17110 2697964 wikitext text/x-wiki [[File:Large bonfire.jpg|250 px|इवलेसे|वणवा]] '''अग्नी''' ही [[ज्वलन]] या [[उष्माक्षेपी]] (उष्णता निर्माण करणाऱ्या) रासायनिक प्रक्रियेद्वारे [[इंधनाचे]] जलद [[ऑक्सिडीकरण]] होण्याची प्रक्रिया आहे. या प्रक्रियेत [[उष्णता]], [[प्रकाश]] आणि विविध अभिक्रिया [[रासायनिक उत्पादन|उत्पादने]] निर्माण होतात.<ref>{{cite web|url=http://www.nwcg.gov/pms/pubs/glossary/pms205.pdf|title=Glossary of Wildland Fire Terminology|date=October 2007|publisher=National Wildfire Coordinating Group|page=70|url-status=deviated|archive-url=https://web.archive.org/web/20080821230940/http://www.nwcg.gov/pms/pubs/glossary/pms205.pdf|archive-date=2008-08-21|access-date=2008-12-18|journal=}}</ref>{{efn|[[गंजणे]] किंवा [[पचन]] यांसारख्या संथ ऑक्सिडीकरणाच्या प्रक्रिया या व्याख्येत समाविष्ट केलेल्या नाहीत.}} [[ज्वाला]] हा अग्नीचा सर्वाधिक दृश्यमान भाग असून, इंधन त्याच्या [[प्रज्वलन बिंदू]] (Ignition point) तापमानापर्यंत पोहोचल्यावर होणाऱ्या ज्वलन अभिक्रियेमुळे त्या निर्माण होतात. [[हायड्रोकार्बन]] इंधनांच्या ज्वाला प्रामुख्याने कार्बन डायऑक्साइड, जलवाष्प, ऑक्सिजन आणि नायट्रोजन यांनी बनलेल्या असतात. तापमान पुरेसे जास्त असल्यास हे वायू आयनीकृत होऊन [[प्लाझ्मा (भौतिकशास्त्र)|प्लाझ्मा]] तयार करू शकतात.<ref>{{cite journal|last1=Fukuyama|first1=Takao|last2=Mukai|first2=Nodoka|last3=Togawa|first3=Gaku|date=1 November 2019|title=Dynamic behaviours of a flame as plasma in a strong electric field|journal=Scientific Reports|volume=9|issue=1|page=15811|bibcode=2019NatSR...915811F|doi=10.1038/s41598-019-50537-x|pmc=6825191|pmid=31676808|hdl-access=free|hdl=10069/39515}}</ref> ज्वालेचा [[रंग]] आणि तिची [[उष्णता तीव्रता|तीव्रता]] वापरल्या जाणाऱ्या इंधनाच्या प्रकारावर आणि सभोवतालच्या वायूंच्या संघटनावर अवलंबून असते.<ref>{{Cite web|url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/chemical/flame.html|title=Flame Colors as Chemical Indicators|archive-url=https://web.archive.org/web/20141007091024/http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/chemical/flame.html|archive-date=2014-10-07|access-date=2014-04-01}}</ref> अग्नीच्या सर्वसाधारण स्वरूपात मोठ्या प्रमाणावरील [[वणवा]] (Conflagration) निर्माण होण्याची क्षमता असते, ज्यामुळे कायमस्वरूपी भौतिक नुकसान होऊ शकते. अग्नीचा जगभरातील स्थलाधारित परिसंस्थांवर थेट परिणाम होतो. अग्नीचे काही फायदेही आहेत; तो वनस्पतींच्या वाढीस चालना देतो आणि पर्यावरणीय संतुलन राखण्यास मदत करतो. परंतु त्याचे दुष्परिणाम म्हणजे जीवित व मालमत्तेची हानी, वातावरणाचे प्रदूषण आणि जलप्रदूषण.<ref>{{cite journal|last1=Lentile|first1=Leigh B.|last2=Holden|first2=Zachary A.|last3=Smith|first3=Alistair M. S.|last4=Falkowski|first4=Michael J.|last5=Hudak|first5=Andrew T.|last6=Morgan|first6=Penelope|last7=Lewis|first7=Sarah A.|last8=Gessler|first8=Paul E.|last9=Benson|first9=Nate C|year=2006|title=Remote sensing techniques to assess active fire characteristics and post-fire effects|journal=International Journal of Wildland Fire|volume=3|issue=15|pages=319–345|doi=10.1071/WF05097|s2cid=724358}}</ref> अग्नीमुळे [[मृदाक्षरण#वनस्पती आच्छादन|संरक्षक वनस्पती आच्छादन]] नष्ट झाल्यास मुसळधार [[पाऊस|पावसामुळे]] [[मृदाक्षरण#पर्जन्य व पृष्ठभागीय प्रवाह|मृदाक्षरण]] होऊ शकते.<ref>{{cite journal|last1=Morris|first1=S. E.|last2=Moses|first2=T. A.|year=1987|title=Forest Fire and the Natural Soil Erosion Regime in the Colorado Front Range|journal=Annals of the Association of American Geographers|volume=77|issue=2|pages=245–54|doi=10.1111/j.1467-8306.1987.tb00156.x|issn=0004-5608}}</ref> वनस्पती जळल्यामुळे त्यांतील [[नायट्रोजन]] वातावरणात सोडला जातो; परंतु [[पोटॅशियम]] आणि [[फॉस्फरस]] यांसारखी इतर पोषकतत्त्वे [[लाकडाची राख|राखेत]] राहतात आणि लवकरच पुन्हा मातीत मिसळली जातात.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1990/08/14/science/science-watch-burning-plants-adding-to-nitrogen.html|title=SCIENCE WATCH; Burning Plants Adding to Nitrogen|date=1990-08-14|work=The New York Times|language=en-US|issn=0362-4331|access-date=2023-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20240527111406/https://www.nytimes.com/1990/08/14/science/science-watch-burning-plants-adding-to-nitrogen.html|archive-date=2024-05-27|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://aessoil.com/how-do-wildfires-affect-soil/|title=How Do Wildfires Affect Soil? - Applied Earth Sciences|date=2019-11-12|language=en-US|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240527111411/https://aessoil.com/how-do-wildfires-affect-soil/|archive-date=2024-05-27|access-date=2023-11-02}}</ref> नायट्रोजनच्या या नुकसानीमुळे जमिनीची सुपीकता दीर्घकाळासाठी कमी होते. तथापि, ''[[नायट्रोजन स्थिरीकरण]]'' करणाऱ्या वनस्पतींमुळे—उदा. [[क्लोव्हर]], [[वाटाणा]] आणि [[शेंग]] यांसारख्या कृषी महत्त्वाच्या पिकांमुळे—तसेच प्राण्यांचा मलमूत्र, मृतदेहांचे विघटन आणि [[वीज (नैसर्गिक घटना)|वीज]] यांसारख्या नैसर्गिक घटनांमुळे नायट्रोजनची भरपाई होऊ शकते. अग्नी हा [[अग्नी (पारंपरिक तत्त्व)|चार पारंपरिक तत्त्वांपैकी]] एक मानला जातो. [[प्राचीन मानवांनी अग्नीवर नियंत्रण मिळवणे|मानवाच्या इतिहासभर]] अग्नीचा स्वयंपाक, उष्णता व प्रकाश निर्माण करणे, शेतीसाठी जमीन साफ करणे, [[संकेत]] देणे, [[प्रणोदन]], [[धातुवितळन]], [[धातुघडण]], कचऱ्याचे [[भस्मीकरण]], [[दाहसंस्कार]], [[अग्निपूजा|धार्मिक विधी]], शस्त्रनिर्मिती आणि [[युद्ध|युद्धातील]] विध्वंस अशा अनेक उद्देशांसाठी वापर केला गेला आहे. अग्नी रोखण्यासाठी, त्याचे व्यवस्थापन करण्यासाठी, त्याचा परिणाम कमी करण्यासाठी आणि तो विझवण्यासाठी विविध तंत्रज्ञान आणि उपाययोजना विकसित करण्यात आल्या आहेत. या कार्यात व्यावसायिक [[अग्निशामक]] (Firefighters) महत्त्वाची भूमिका बजावतात. उदाहरणार्थ, घरांमध्ये लागणाऱ्या बहुतांश आगी निष्काळजीपणे स्वयंपाक करताना लागतात, तर सिगारेट हेही एक प्रमुख कारण आहे. [[धूर संवेदक]] (Smoke detectors) आणि [[अग्निशामक स्प्रिंकलर प्रणाली]] (Fire sprinkler systems) यांमुळे घरगुती आगीमुळे होणारी हानी मोठ्या प्रमाणात कमी होते.<ref name="AlHajj2022">{{cite journal|last1=Al-Hajj|first1=S.|last2=Desapriya|first2=E.|last3=Pawliuk|first3=C.|last4=Garis|first4=L.|last5=Pike|first5=I.|display-authors=1|date=2022|title=Interventions for preventing residential fires in vulnerable neighbourhoods and Indigenous communities: A systematic review of the literature|journal=International Journal of Environmental Research and Public Health|volume=19|issue=9|pages=5434|doi=10.3390/ijerph19095434|pmc=9100970|pmid=35564830|doi-access=free}}</ref> == संदर्भ == === नोंदी === {{Notelist}} [[वर्ग:आग]] mu0583ahgtd3b9oz68oahdrcmsnko2m 2697965 2697964 2026-07-30T16:08:00Z Jonathansammy 17110 लिन्क 2697965 wikitext text/x-wiki [[File:Large bonfire.jpg|250 px|इवलेसे|[[वणवा]]]] '''अग्नी''' ही [[ज्वलन]] या [[उष्माक्षेपी]] (उष्णता निर्माण करणाऱ्या) रासायनिक प्रक्रियेद्वारे [[इंधनाचे]] जलद [[ऑक्सिडीकरण]] होण्याची प्रक्रिया आहे. या प्रक्रियेत [[उष्णता]], [[प्रकाश]] आणि विविध अभिक्रिया [[रासायनिक उत्पादन|उत्पादने]] निर्माण होतात.<ref>{{cite web|url=http://www.nwcg.gov/pms/pubs/glossary/pms205.pdf|title=Glossary of Wildland Fire Terminology|date=October 2007|publisher=National Wildfire Coordinating Group|page=70|url-status=deviated|archive-url=https://web.archive.org/web/20080821230940/http://www.nwcg.gov/pms/pubs/glossary/pms205.pdf|archive-date=2008-08-21|access-date=2008-12-18|journal=}}</ref>{{efn|[[गंजणे]] किंवा [[पचन]] यांसारख्या संथ ऑक्सिडीकरणाच्या प्रक्रिया या व्याख्येत समाविष्ट केलेल्या नाहीत.}} [[ज्वाला]] हा अग्नीचा सर्वाधिक दृश्यमान भाग असून, इंधन त्याच्या [[प्रज्वलन बिंदू]] (Ignition point) तापमानापर्यंत पोहोचल्यावर होणाऱ्या ज्वलन अभिक्रियेमुळे त्या निर्माण होतात. [[हायड्रोकार्बन]] इंधनांच्या ज्वाला प्रामुख्याने कार्बन डायऑक्साइड, जलवाष्प, ऑक्सिजन आणि नायट्रोजन यांनी बनलेल्या असतात. तापमान पुरेसे जास्त असल्यास हे वायू आयनीकृत होऊन [[प्लाझ्मा (भौतिकशास्त्र)|प्लाझ्मा]] तयार करू शकतात.<ref>{{cite journal|last1=Fukuyama|first1=Takao|last2=Mukai|first2=Nodoka|last3=Togawa|first3=Gaku|date=1 November 2019|title=Dynamic behaviours of a flame as plasma in a strong electric field|journal=Scientific Reports|volume=9|issue=1|page=15811|bibcode=2019NatSR...915811F|doi=10.1038/s41598-019-50537-x|pmc=6825191|pmid=31676808|hdl-access=free|hdl=10069/39515}}</ref> ज्वालेचा [[रंग]] आणि तिची [[उष्णता तीव्रता|तीव्रता]] वापरल्या जाणाऱ्या इंधनाच्या प्रकारावर आणि सभोवतालच्या वायूंच्या संघटनावर अवलंबून असते.<ref>{{Cite web|url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/chemical/flame.html|title=Flame Colors as Chemical Indicators|archive-url=https://web.archive.org/web/20141007091024/http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/chemical/flame.html|archive-date=2014-10-07|access-date=2014-04-01}}</ref> अग्नीच्या सर्वसाधारण स्वरूपात मोठ्या प्रमाणावरील [[वणवा]] (Conflagration) निर्माण होण्याची क्षमता असते, ज्यामुळे कायमस्वरूपी भौतिक नुकसान होऊ शकते. अग्नीचा जगभरातील स्थलाधारित परिसंस्थांवर थेट परिणाम होतो. अग्नीचे काही फायदेही आहेत; तो वनस्पतींच्या वाढीस चालना देतो आणि पर्यावरणीय संतुलन राखण्यास मदत करतो. परंतु त्याचे दुष्परिणाम म्हणजे जीवित व मालमत्तेची हानी, वातावरणाचे प्रदूषण आणि जलप्रदूषण.<ref>{{cite journal|last1=Lentile|first1=Leigh B.|last2=Holden|first2=Zachary A.|last3=Smith|first3=Alistair M. S.|last4=Falkowski|first4=Michael J.|last5=Hudak|first5=Andrew T.|last6=Morgan|first6=Penelope|last7=Lewis|first7=Sarah A.|last8=Gessler|first8=Paul E.|last9=Benson|first9=Nate C|year=2006|title=Remote sensing techniques to assess active fire characteristics and post-fire effects|journal=International Journal of Wildland Fire|volume=3|issue=15|pages=319–345|doi=10.1071/WF05097|s2cid=724358}}</ref> अग्नीमुळे [[मृदाक्षरण#वनस्पती आच्छादन|संरक्षक वनस्पती आच्छादन]] नष्ट झाल्यास मुसळधार [[पाऊस|पावसामुळे]] [[मृदाक्षरण#पर्जन्य व पृष्ठभागीय प्रवाह|मृदाक्षरण]] होऊ शकते.<ref>{{cite journal|last1=Morris|first1=S. E.|last2=Moses|first2=T. A.|year=1987|title=Forest Fire and the Natural Soil Erosion Regime in the Colorado Front Range|journal=Annals of the Association of American Geographers|volume=77|issue=2|pages=245–54|doi=10.1111/j.1467-8306.1987.tb00156.x|issn=0004-5608}}</ref> वनस्पती जळल्यामुळे त्यांतील [[नायट्रोजन]] वातावरणात सोडला जातो; परंतु [[पोटॅशियम]] आणि [[फॉस्फरस]] यांसारखी इतर पोषकतत्त्वे [[लाकडाची राख|राखेत]] राहतात आणि लवकरच पुन्हा मातीत मिसळली जातात.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1990/08/14/science/science-watch-burning-plants-adding-to-nitrogen.html|title=SCIENCE WATCH; Burning Plants Adding to Nitrogen|date=1990-08-14|work=The New York Times|language=en-US|issn=0362-4331|access-date=2023-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20240527111406/https://www.nytimes.com/1990/08/14/science/science-watch-burning-plants-adding-to-nitrogen.html|archive-date=2024-05-27|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://aessoil.com/how-do-wildfires-affect-soil/|title=How Do Wildfires Affect Soil? - Applied Earth Sciences|date=2019-11-12|language=en-US|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240527111411/https://aessoil.com/how-do-wildfires-affect-soil/|archive-date=2024-05-27|access-date=2023-11-02}}</ref> नायट्रोजनच्या या नुकसानीमुळे जमिनीची सुपीकता दीर्घकाळासाठी कमी होते. तथापि, ''[[नायट्रोजन स्थिरीकरण]]'' करणाऱ्या वनस्पतींमुळे—उदा. [[क्लोव्हर]], [[वाटाणा]] आणि [[शेंग]] यांसारख्या कृषी महत्त्वाच्या पिकांमुळे—तसेच प्राण्यांचा मलमूत्र, मृतदेहांचे विघटन आणि [[वीज (नैसर्गिक घटना)|वीज]] यांसारख्या नैसर्गिक घटनांमुळे नायट्रोजनची भरपाई होऊ शकते. अग्नी हा [[अग्नी (पारंपरिक तत्त्व)|चार पारंपरिक तत्त्वांपैकी]] एक मानला जातो. [[प्राचीन मानवांनी अग्नीवर नियंत्रण मिळवणे|मानवाच्या इतिहासभर]] अग्नीचा स्वयंपाक, उष्णता व प्रकाश निर्माण करणे, शेतीसाठी जमीन साफ करणे, [[संकेत]] देणे, [[प्रणोदन]], [[धातुवितळन]], [[धातुघडण]], कचऱ्याचे [[भस्मीकरण]], [[दाहसंस्कार]], [[अग्निपूजा|धार्मिक विधी]], शस्त्रनिर्मिती आणि [[युद्ध|युद्धातील]] विध्वंस अशा अनेक उद्देशांसाठी वापर केला गेला आहे. अग्नी रोखण्यासाठी, त्याचे व्यवस्थापन करण्यासाठी, त्याचा परिणाम कमी करण्यासाठी आणि तो विझवण्यासाठी विविध तंत्रज्ञान आणि उपाययोजना विकसित करण्यात आल्या आहेत. या कार्यात व्यावसायिक [[अग्निशामक]] (Firefighters) महत्त्वाची भूमिका बजावतात. उदाहरणार्थ, घरांमध्ये लागणाऱ्या बहुतांश आगी निष्काळजीपणे स्वयंपाक करताना लागतात, तर सिगारेट हेही एक प्रमुख कारण आहे. [[धूर संवेदक]] (Smoke detectors) आणि [[अग्निशामक स्प्रिंकलर प्रणाली]] (Fire sprinkler systems) यांमुळे घरगुती आगीमुळे होणारी हानी मोठ्या प्रमाणात कमी होते.<ref name="AlHajj2022">{{cite journal|last1=Al-Hajj|first1=S.|last2=Desapriya|first2=E.|last3=Pawliuk|first3=C.|last4=Garis|first4=L.|last5=Pike|first5=I.|display-authors=1|date=2022|title=Interventions for preventing residential fires in vulnerable neighbourhoods and Indigenous communities: A systematic review of the literature|journal=International Journal of Environmental Research and Public Health|volume=19|issue=9|pages=5434|doi=10.3390/ijerph19095434|pmc=9100970|pmid=35564830|doi-access=free}}</ref> == संदर्भ == === नोंदी === {{Notelist}} [[वर्ग:आग]] 8qbtu8y41sv5is0ij37hgax4l8vbkne 2697966 2697965 2026-07-30T16:10:27Z Jonathansammy 17110 लिन्क घातली 2697966 wikitext text/x-wiki [[File:Large bonfire.jpg|250 px|इवलेसे|[[वणवा]]]] '''अग्नी''' ही [[ज्वलन]] या [[उष्माक्षेपी]] (उष्णता निर्माण करणाऱ्या) रासायनिक प्रक्रियेद्वारे [[इंधनाचे]] जलद [[ऑक्सिडीकरण]] होण्याची प्रक्रिया आहे. या प्रक्रियेत [[उष्णता]], [[प्रकाश]] आणि विविध अभिक्रिया [[रासायनिक उत्पादन|उत्पादने]] निर्माण होतात.<ref>{{cite web|url=http://www.nwcg.gov/pms/pubs/glossary/pms205.pdf|title=Glossary of Wildland Fire Terminology|date=October 2007|publisher=National Wildfire Coordinating Group|page=70|url-status=deviated|archive-url=https://web.archive.org/web/20080821230940/http://www.nwcg.gov/pms/pubs/glossary/pms205.pdf|archive-date=2008-08-21|access-date=2008-12-18|journal=}}</ref>{{efn|[[गंजणे]] किंवा [[पचन]] यांसारख्या संथ ऑक्सिडीकरणाच्या प्रक्रिया या व्याख्येत समाविष्ट केलेल्या नाहीत.}} [[ज्वाला]] हा अग्नीचा सर्वाधिक दृश्यमान भाग असून, इंधन त्याच्या [[प्रज्वलन बिंदू]] (Ignition point) तापमानापर्यंत पोहोचल्यावर होणाऱ्या ज्वलन अभिक्रियेमुळे त्या निर्माण होतात. [[हायड्रोकार्बन]] इंधनांच्या ज्वाला प्रामुख्याने कार्बन डायऑक्साइड, जलवाष्प, ऑक्सिजन आणि नायट्रोजन यांनी बनलेल्या असतात. तापमान पुरेसे जास्त असल्यास हे वायू आयनीकृत होऊन [[प्लाझ्मा (भौतिकशास्त्र)|प्लाझ्मा]] तयार करू शकतात.<ref>{{cite journal|last1=Fukuyama|first1=Takao|last2=Mukai|first2=Nodoka|last3=Togawa|first3=Gaku|date=1 November 2019|title=Dynamic behaviours of a flame as plasma in a strong electric field|journal=Scientific Reports|volume=9|issue=1|page=15811|bibcode=2019NatSR...915811F|doi=10.1038/s41598-019-50537-x|pmc=6825191|pmid=31676808|hdl-access=free|hdl=10069/39515}}</ref> ज्वालेचा [[रंग]] आणि तिची [[उष्णता तीव्रता|तीव्रता]] वापरल्या जाणाऱ्या इंधनाच्या प्रकारावर आणि सभोवतालच्या वायूंच्या संघटनावर अवलंबून असते.<ref>{{Cite web|url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/chemical/flame.html|title=Flame Colors as Chemical Indicators|archive-url=https://web.archive.org/web/20141007091024/http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/chemical/flame.html|archive-date=2014-10-07|access-date=2014-04-01}}</ref> अग्नीच्या सर्वसाधारण स्वरूपात मोठ्या प्रमाणावरील [[वणवा]] (Conflagration) निर्माण होण्याची क्षमता असते, ज्यामुळे कायमस्वरूपी भौतिक नुकसान होऊ शकते. अग्नीचा जगभरातील स्थलाधारित परिसंस्थांवर थेट परिणाम होतो. अग्नीचे काही फायदेही आहेत; तो वनस्पतींच्या वाढीस चालना देतो आणि पर्यावरणीय संतुलन राखण्यास मदत करतो. परंतु त्याचे दुष्परिणाम म्हणजे जीवित व मालमत्तेची हानी, वातावरणाचे प्रदूषण आणि जलप्रदूषण.<ref>{{cite journal|last1=Lentile|first1=Leigh B.|last2=Holden|first2=Zachary A.|last3=Smith|first3=Alistair M. S.|last4=Falkowski|first4=Michael J.|last5=Hudak|first5=Andrew T.|last6=Morgan|first6=Penelope|last7=Lewis|first7=Sarah A.|last8=Gessler|first8=Paul E.|last9=Benson|first9=Nate C|year=2006|title=Remote sensing techniques to assess active fire characteristics and post-fire effects|journal=International Journal of Wildland Fire|volume=3|issue=15|pages=319–345|doi=10.1071/WF05097|s2cid=724358}}</ref> अग्नीमुळे [[मृदाक्षरण#वनस्पती आच्छादन|संरक्षक वनस्पती आच्छादन]] नष्ट झाल्यास मुसळधार [[पाऊस|पावसामुळे]] [[मृदाक्षरण#पर्जन्य व पृष्ठभागीय प्रवाह|मृदाक्षरण]] होऊ शकते.<ref>{{cite journal|last1=Morris|first1=S. E.|last2=Moses|first2=T. A.|year=1987|title=Forest Fire and the Natural Soil Erosion Regime in the Colorado Front Range|journal=Annals of the Association of American Geographers|volume=77|issue=2|pages=245–54|doi=10.1111/j.1467-8306.1987.tb00156.x|issn=0004-5608}}</ref> वनस्पती जळल्यामुळे त्यांतील [[नायट्रोजन]] वातावरणात सोडला जातो; परंतु [[पोटॅशियम]] आणि [[फॉस्फरस]] यांसारखी इतर पोषकतत्त्वे [[लाकडाची राख|राखेत]] राहतात आणि लवकरच पुन्हा मातीत मिसळली जातात.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1990/08/14/science/science-watch-burning-plants-adding-to-nitrogen.html|title=SCIENCE WATCH; Burning Plants Adding to Nitrogen|date=1990-08-14|work=The New York Times|language=en-US|issn=0362-4331|access-date=2023-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20240527111406/https://www.nytimes.com/1990/08/14/science/science-watch-burning-plants-adding-to-nitrogen.html|archive-date=2024-05-27|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://aessoil.com/how-do-wildfires-affect-soil/|title=How Do Wildfires Affect Soil? - Applied Earth Sciences|date=2019-11-12|language=en-US|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240527111411/https://aessoil.com/how-do-wildfires-affect-soil/|archive-date=2024-05-27|access-date=2023-11-02}}</ref> नायट्रोजनच्या या नुकसानीमुळे जमिनीची सुपीकता दीर्घकाळासाठी कमी होते. तथापि, ''[[नायट्रोजन स्थिरीकरण]]'' करणाऱ्या वनस्पतींमुळे—उदा. [[क्लोव्हर]], [[वाटाणा]] आणि [[शेंग]] यांसारख्या कृषी महत्त्वाच्या पिकांमुळे—तसेच प्राण्यांचा मलमूत्र, मृतदेहांचे विघटन आणि [[वीज (नैसर्गिक घटना)|वीज]] यांसारख्या नैसर्गिक घटनांमुळे नायट्रोजनची भरपाई होऊ शकते. अग्नी हा [[अग्नी (पारंपरिक तत्त्व)|चार पारंपरिक तत्त्वांपैकी]] एक मानला जातो. [[प्राचीन मानवांनी अग्नीवर नियंत्रण मिळवणे|मानवाच्या इतिहासभर]] अग्नीचा स्वयंपाक, उष्णता व प्रकाश निर्माण करणे, शेतीसाठी जमीन साफ करणे, [[संकेत]] देणे, [[प्रणोदन]], [[धातुवितळन]], [[धातुघडण]], कचऱ्याचे [[भस्मीकरण]], [[दाहसंस्कार]], [[अग्निपूजा|धार्मिक विधी]], शस्त्रनिर्मिती आणि [[युद्ध|युद्धातील]] विध्वंस अशा अनेक उद्देशांसाठी वापर केला गेला आहे. अग्नी रोखण्यासाठी, त्याचे व्यवस्थापन करण्यासाठी, त्याचा परिणाम कमी करण्यासाठी आणि तो विझवण्यासाठी विविध तंत्रज्ञान आणि उपाययोजना विकसित करण्यात आल्या आहेत. या कार्यात व्यावसायिक [[आगीचा बंब|अग्निशामक]] (Firefighters) महत्त्वाची भूमिका बजावतात. उदाहरणार्थ, घरांमध्ये लागणाऱ्या बहुतांश आगी निष्काळजीपणे स्वयंपाक करताना लागतात, तर सिगारेट हेही एक प्रमुख कारण आहे. [[धूर संवेदक]] (Smoke detectors) आणि [[अग्निशामक स्प्रिंकलर प्रणाली]] (Fire sprinkler systems) यांमुळे घरगुती आगीमुळे होणारी हानी मोठ्या प्रमाणात कमी होते.<ref name="AlHajj2022">{{cite journal|last1=Al-Hajj|first1=S.|last2=Desapriya|first2=E.|last3=Pawliuk|first3=C.|last4=Garis|first4=L.|last5=Pike|first5=I.|display-authors=1|date=2022|title=Interventions for preventing residential fires in vulnerable neighbourhoods and Indigenous communities: A systematic review of the literature|journal=International Journal of Environmental Research and Public Health|volume=19|issue=9|pages=5434|doi=10.3390/ijerph19095434|pmc=9100970|pmid=35564830|doi-access=free}}</ref> == संदर्भ == === नोंदी === {{Notelist}} [[वर्ग:आग]] p4gayd9flo56wv3rp1eoucgxjixza1q 2697967 2697966 2026-07-30T16:18:06Z Jonathansammy 17110 /* पानभाज्या */ माहिती घातली 2697967 wikitext text/x-wiki [[File:Large bonfire.jpg|250 px|इवलेसे|[[वणवा]]]] '''अग्नी''' ही [[ज्वलन]] या [[उष्माक्षेपी]] (उष्णता निर्माण करणाऱ्या) रासायनिक प्रक्रियेद्वारे [[इंधनाचे]] जलद [[ऑक्सिडीकरण]] होण्याची प्रक्रिया आहे. या प्रक्रियेत [[उष्णता]], [[प्रकाश]] आणि विविध अभिक्रिया [[रासायनिक उत्पादन|उत्पादने]] निर्माण होतात.<ref>{{cite web|url=http://www.nwcg.gov/pms/pubs/glossary/pms205.pdf|title=Glossary of Wildland Fire Terminology|date=October 2007|publisher=National Wildfire Coordinating Group|page=70|url-status=deviated|archive-url=https://web.archive.org/web/20080821230940/http://www.nwcg.gov/pms/pubs/glossary/pms205.pdf|archive-date=2008-08-21|access-date=2008-12-18|journal=}}</ref>{{efn|[[गंजणे]] किंवा [[पचन]] यांसारख्या संथ ऑक्सिडीकरणाच्या प्रक्रिया या व्याख्येत समाविष्ट केलेल्या नाहीत.}} [[ज्वाला]] हा अग्नीचा सर्वाधिक दृश्यमान भाग असून, इंधन त्याच्या [[प्रज्वलन बिंदू]] (Ignition point) तापमानापर्यंत पोहोचल्यावर होणाऱ्या ज्वलन अभिक्रियेमुळे त्या निर्माण होतात. [[हायड्रोकार्बन]] इंधनांच्या ज्वाला प्रामुख्याने कार्बन डायऑक्साइड, जलवाष्प, ऑक्सिजन आणि नायट्रोजन यांनी बनलेल्या असतात. तापमान पुरेसे जास्त असल्यास हे वायू आयनीकृत होऊन [[प्लाझ्मा (भौतिकशास्त्र)|प्लाझ्मा]] तयार करू शकतात.<ref>{{cite journal|last1=Fukuyama|first1=Takao|last2=Mukai|first2=Nodoka|last3=Togawa|first3=Gaku|date=1 November 2019|title=Dynamic behaviours of a flame as plasma in a strong electric field|journal=Scientific Reports|volume=9|issue=1|page=15811|bibcode=2019NatSR...915811F|doi=10.1038/s41598-019-50537-x|pmc=6825191|pmid=31676808|hdl-access=free|hdl=10069/39515}}</ref> ज्वालेचा [[रंग]] आणि तिची [[उष्णता तीव्रता|तीव्रता]] वापरल्या जाणाऱ्या इंधनाच्या प्रकारावर आणि सभोवतालच्या वायूंच्या संघटनावर अवलंबून असते.<ref>{{Cite web|url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/chemical/flame.html|title=Flame Colors as Chemical Indicators|archive-url=https://web.archive.org/web/20141007091024/http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/chemical/flame.html|archive-date=2014-10-07|access-date=2014-04-01}}</ref> अग्नीच्या सर्वसाधारण स्वरूपात मोठ्या प्रमाणावरील [[वणवा]] (Conflagration) निर्माण होण्याची क्षमता असते, ज्यामुळे कायमस्वरूपी भौतिक नुकसान होऊ शकते. अग्नीचा जगभरातील स्थलाधारित परिसंस्थांवर थेट परिणाम होतो. अग्नीचे काही फायदेही आहेत; तो वनस्पतींच्या वाढीस चालना देतो आणि पर्यावरणीय संतुलन राखण्यास मदत करतो. परंतु त्याचे दुष्परिणाम म्हणजे जीवित व मालमत्तेची हानी, वातावरणाचे प्रदूषण आणि जलप्रदूषण.<ref>{{cite journal|last1=Lentile|first1=Leigh B.|last2=Holden|first2=Zachary A.|last3=Smith|first3=Alistair M. S.|last4=Falkowski|first4=Michael J.|last5=Hudak|first5=Andrew T.|last6=Morgan|first6=Penelope|last7=Lewis|first7=Sarah A.|last8=Gessler|first8=Paul E.|last9=Benson|first9=Nate C|year=2006|title=Remote sensing techniques to assess active fire characteristics and post-fire effects|journal=International Journal of Wildland Fire|volume=3|issue=15|pages=319–345|doi=10.1071/WF05097|s2cid=724358}}</ref> अग्नीमुळे [[मृदाक्षरण#वनस्पती आच्छादन|संरक्षक वनस्पती आच्छादन]] नष्ट झाल्यास मुसळधार [[पाऊस|पावसामुळे]] [[मृदाक्षरण#पर्जन्य व पृष्ठभागीय प्रवाह|मृदाक्षरण]] होऊ शकते.<ref>{{cite journal|last1=Morris|first1=S. E.|last2=Moses|first2=T. A.|year=1987|title=Forest Fire and the Natural Soil Erosion Regime in the Colorado Front Range|journal=Annals of the Association of American Geographers|volume=77|issue=2|pages=245–54|doi=10.1111/j.1467-8306.1987.tb00156.x|issn=0004-5608}}</ref> वनस्पती जळल्यामुळे त्यांतील [[नायट्रोजन]] वातावरणात सोडला जातो; परंतु [[पोटॅशियम]] आणि [[फॉस्फरस]] यांसारखी इतर पोषकतत्त्वे [[लाकडाची राख|राखेत]] राहतात आणि लवकरच पुन्हा मातीत मिसळली जातात.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1990/08/14/science/science-watch-burning-plants-adding-to-nitrogen.html|title=SCIENCE WATCH; Burning Plants Adding to Nitrogen|date=1990-08-14|work=The New York Times|language=en-US|issn=0362-4331|access-date=2023-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20240527111406/https://www.nytimes.com/1990/08/14/science/science-watch-burning-plants-adding-to-nitrogen.html|archive-date=2024-05-27|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://aessoil.com/how-do-wildfires-affect-soil/|title=How Do Wildfires Affect Soil? - Applied Earth Sciences|date=2019-11-12|language=en-US|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240527111411/https://aessoil.com/how-do-wildfires-affect-soil/|archive-date=2024-05-27|access-date=2023-11-02}}</ref> नायट्रोजनच्या या नुकसानीमुळे जमिनीची सुपीकता दीर्घकाळासाठी कमी होते. तथापि, ''[[नायट्रोजन स्थिरीकरण]]'' करणाऱ्या वनस्पतींमुळे—उदा. [[क्लोव्हर]], [[वाटाणा]] आणि [[शेंग]] यांसारख्या कृषी महत्त्वाच्या पिकांमुळे—तसेच प्राण्यांचा मलमूत्र, मृतदेहांचे विघटन आणि [[वीज (नैसर्गिक घटना)|वीज]] यांसारख्या नैसर्गिक घटनांमुळे नायट्रोजनची भरपाई होऊ शकते. अग्नी हा [[अग्नी (पारंपरिक तत्त्व)|चार पारंपरिक तत्त्वांपैकी]] एक मानला जातो. [[प्राचीन मानवांनी अग्नीवर नियंत्रण मिळवणे|मानवाच्या इतिहासभर]] अग्नीचा स्वयंपाक, उष्णता व प्रकाश निर्माण करणे, शेतीसाठी जमीन साफ करणे, [[संकेत]] देणे, [[प्रणोदन]]((propulsion)), [[धातुवितळन]], [[धातुघडण]], कचऱ्याचे [[भस्मीकरण]], [[दाहसंस्कार]], [[अग्निपूजा|धार्मिक विधी]], शस्त्रनिर्मिती आणि [[युद्ध|युद्धातील]] विध्वंस अशा अनेक उद्देशांसाठी वापर केला गेला आहे. अग्नी रोखण्यासाठी, त्याचे व्यवस्थापन करण्यासाठी, त्याचा परिणाम कमी करण्यासाठी आणि तो विझवण्यासाठी विविध तंत्रज्ञान आणि उपाययोजना विकसित करण्यात आल्या आहेत. या कार्यात व्यावसायिक [[आगीचा बंब|अग्निशामक]] (Firefighters) महत्त्वाची भूमिका बजावतात. उदाहरणार्थ, घरांमध्ये लागणाऱ्या बहुतांश आगी निष्काळजीपणे स्वयंपाक करताना लागतात, तर सिगारेट हेही एक प्रमुख कारण आहे. [[धूर संवेदक]] (Smoke detectors) आणि [[अग्निशामक स्प्रिंकलर प्रणाली]] (Fire sprinkler systems) यांमुळे घरगुती आगीमुळे होणारी हानी मोठ्या प्रमाणात कमी होते.<ref name="AlHajj2022">{{cite journal|last1=Al-Hajj|first1=S.|last2=Desapriya|first2=E.|last3=Pawliuk|first3=C.|last4=Garis|first4=L.|last5=Pike|first5=I.|display-authors=1|date=2022|title=Interventions for preventing residential fires in vulnerable neighbourhoods and Indigenous communities: A systematic review of the literature|journal=International Journal of Environmental Research and Public Health|volume=19|issue=9|pages=5434|doi=10.3390/ijerph19095434|pmc=9100970|pmid=35564830|doi-access=free}}</ref> == संदर्भ == === नोंदी === {{Notelist}} [[वर्ग:आग]] tg6plit84xeoqjjjc1540gd805vd56k 0 382092 2697959 2026-07-30T15:54:27Z Jonathansammy 17110 "[[:te:Special:Redirect/revision/4094900|జ్వాల]]" पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले 2697959 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Flaming_cocktails.jpg|इवलेसे| ज्वाला दृश्य]] <nowiki>'''ज्योत'''</nowiki> म्हणजे दिवा, मेणबत्ती किंवा इतर कोणत्याही ज्वलनशील पदार्थाच्या ज्वलनामुळे निर्माण होणारा प्रकाशमान भाग होय. ती अग्नीचा सर्वाधिक दृश्यमान भाग असून उष्णता आणि प्रकाश यांचे उत्सर्जन करते. ज्वालेचा रंग, तापमान आणि तेज हे वापरल्या जाणाऱ्या इंधनाच्या प्रकारावर तसेच ज्वलनासाठी उपलब्ध असलेल्या ऑक्सिजनच्या प्रमाणावर अवलंबून असते. उदाहरणार्थ, मेणबत्ती पेटवल्यानंतर ज्योतीच्या उष्णतेमुळे मेण वितळते. वितळलेले मेण वातीद्वारे वर खेचले जाते आणि उष्णतेमुळे त्याचे वायूत रूपांतर होते. हा मेणाचा वायू हवेतल्या ऑक्सिजनशी अभिक्रिया करून जळतो व उष्णता, प्रकाश, कार्बन डायऑक्साइड आणि जलवाष्प निर्माण करतो. या प्रक्रियेत निर्माण होणारी उष्णता पुढील मेण वितळवून त्याचे वायूत रूपांतर करत राहते. त्यामुळे इंधन (मेण) आणि ऑक्सिजन उपलब्ध असेपर्यंत मेणबत्ती सतत जळत राहते. ज्योतीमध्ये निर्माण होणाऱ्या उच्च तापमानामुळे काही अणू आणि रेणू उत्तेजित अवस्थेत जातात. हे उत्तेजित कण पुन्हा त्यांच्या मूळ ऊर्जास्थितीत परत येताना प्रकाशकण (फोटॉन) उत्सर्जित करतात. यामुळे ज्योत प्रकाशमान दिसते. ऑक्सिजन व्यतिरिक्त इतर मूलद्रव्ये देखील ज्वाला निर्माण करू शकतात. जेव्हा [[हायड्रोजन]] [[नीरजी|क्लोरीनमध्ये]] जाळला जातो तेव्हा वायुरूप [[హైడ్రోజన్ క్లోరైడ్|हायड्रोजन क्लोराईड]] (HCl) तयार होतो. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://genchem.chem.wisc.edu/demonstrations/Inorganic/pages/Group67/chlorine_and_hydrogen.htm|title=Reaction of Chlorine with Hydrogen|website=|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080820080559/http://genchem.chem.wisc.edu/demonstrations/Inorganic/pages/Group67/chlorine_and_hydrogen.htm|archive-date=2008-08-20|access-date=2008-10-15}}</ref> [[अग्निबाण|रॉकेट]] इंजिनमध्ये हायड्राझीन आणि [[నైట్రోజన్ టెట్రాక్సైడ్|नायट्रोजन टेट्रॉक्साइडचा]] वापर इंधन म्हणून केला जातो. ज्वाळांमध्ये अनेक गुंतागुंतीच्या प्रक्रिया घडतात. उदाहरणार्थ, [[नैसर्गिक वायू]] जाळल्यावर, अंदाजे 53 प्रजाती आणि 325 प्रकारच्या मूलभूत प्रतिक्रिया ओळखल्या गेल्या आहेत. <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{संदर्भयादी}} te7oevzf8507yrr6p7qb4acmcavkypr 2697961 2697959 2026-07-30T15:55:32Z Jonathansammy 17110 तेलुगु विकिपीडिया वापरून पृष्ठ संपादित केले. 2697961 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Flaming_cocktails.jpg|इवलेसे| ज्वाला दृश्य]] <nowiki>'''ज्वाला किन्वा ज्योत'''</nowiki> म्हणजे दिवा, मेणबत्ती किंवा इतर कोणत्याही ज्वलनशील पदार्थाच्या ज्वलनामुळे निर्माण होणारा प्रकाशमान भाग होय. ती अग्नीचा सर्वाधिक दृश्यमान भाग असून उष्णता आणि प्रकाश यांचे उत्सर्जन करते. ज्वालेचा रंग, तापमान आणि तेज हे वापरल्या जाणाऱ्या इंधनाच्या प्रकारावर तसेच ज्वलनासाठी उपलब्ध असलेल्या ऑक्सिजनच्या प्रमाणावर अवलंबून असते. उदाहरणार्थ, मेणबत्ती पेटवल्यानंतर ज्योतीच्या उष्णतेमुळे मेण वितळते. वितळलेले मेण वातीद्वारे वर खेचले जाते आणि उष्णतेमुळे त्याचे वायूत रूपांतर होते. हा मेणाचा वायू हवेतल्या ऑक्सिजनशी अभिक्रिया करून जळतो व उष्णता, प्रकाश, कार्बन डायऑक्साइड आणि जलवाष्प निर्माण करतो. या प्रक्रियेत निर्माण होणारी उष्णता पुढील मेण वितळवून त्याचे वायूत रूपांतर करत राहते. त्यामुळे इंधन (मेण) आणि ऑक्सिजन उपलब्ध असेपर्यंत मेणबत्ती सतत जळत राहते. ज्योतीमध्ये निर्माण होणाऱ्या उच्च तापमानामुळे काही अणू आणि रेणू उत्तेजित अवस्थेत जातात. हे उत्तेजित कण पुन्हा त्यांच्या मूळ ऊर्जास्थितीत परत येताना प्रकाशकण (फोटॉन) उत्सर्जित करतात. यामुळे ज्योत प्रकाशमान दिसते. ऑक्सिजन व्यतिरिक्त इतर मूलद्रव्ये देखील ज्वाला निर्माण करू शकतात. जेव्हा [[हायड्रोजन]] [[नीरजी|क्लोरीनमध्ये]] जाळला जातो तेव्हा वायुरूप [[హైడ్రోజన్ క్లోరైడ్|हायड्रोजन क्लोराईड]] (HCl) तयार होतो. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://genchem.chem.wisc.edu/demonstrations/Inorganic/pages/Group67/chlorine_and_hydrogen.htm|title=Reaction of Chlorine with Hydrogen|website=|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080820080559/http://genchem.chem.wisc.edu/demonstrations/Inorganic/pages/Group67/chlorine_and_hydrogen.htm|archive-date=2008-08-20|access-date=2008-10-15}}</ref> [[अग्निबाण|रॉकेट]] इंजिनमध्ये हायड्राझीन आणि [[నైట్రోజన్ టెట్రాక్సైడ్|नायट्रोजन टेट्रॉक्साइडचा]] वापर इंधन म्हणून केला जातो. ज्वाळांमध्ये अनेक गुंतागुंतीच्या प्रक्रिया घडतात. उदाहरणार्थ, [[नैसर्गिक वायू]] जाळल्यावर, अंदाजे 53 प्रजाती आणि 325 प्रकारच्या मूलभूत प्रतिक्रिया ओळखल्या गेल्या आहेत. <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{संदर्भयादी}} bv2dgfq0sm732lenweg0b066bk4tj0l 2697963 2697961 2026-07-30T16:04:09Z Jonathansammy 17110 /* संदर्भ */ 2697963 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Flaming_cocktails.jpg|इवलेसे| ज्वाला दृश्य]] <nowiki>'''ज्वाला किन्वा ज्योत'''</nowiki> म्हणजे दिवा, मेणबत्ती किंवा इतर कोणत्याही ज्वलनशील पदार्थाच्या ज्वलनामुळे निर्माण होणारा प्रकाशमान भाग होय. ती अग्नीचा सर्वाधिक दृश्यमान भाग असून उष्णता आणि प्रकाश यांचे उत्सर्जन करते. ज्वालेचा रंग, तापमान आणि तेज हे वापरल्या जाणाऱ्या इंधनाच्या प्रकारावर तसेच ज्वलनासाठी उपलब्ध असलेल्या ऑक्सिजनच्या प्रमाणावर अवलंबून असते. उदाहरणार्थ, मेणबत्ती पेटवल्यानंतर ज्योतीच्या उष्णतेमुळे मेण वितळते. वितळलेले मेण वातीद्वारे वर खेचले जाते आणि उष्णतेमुळे त्याचे वायूत रूपांतर होते. हा मेणाचा वायू हवेतल्या ऑक्सिजनशी अभिक्रिया करून जळतो व उष्णता, प्रकाश, कार्बन डायऑक्साइड आणि जलवाष्प निर्माण करतो. या प्रक्रियेत निर्माण होणारी उष्णता पुढील मेण वितळवून त्याचे वायूत रूपांतर करत राहते. त्यामुळे इंधन (मेण) आणि ऑक्सिजन उपलब्ध असेपर्यंत मेणबत्ती सतत जळत राहते. ज्योतीमध्ये निर्माण होणाऱ्या उच्च तापमानामुळे काही अणू आणि रेणू उत्तेजित अवस्थेत जातात. हे उत्तेजित कण पुन्हा त्यांच्या मूळ ऊर्जास्थितीत परत येताना प्रकाशकण (फोटॉन) उत्सर्जित करतात. यामुळे ज्योत प्रकाशमान दिसते. ऑक्सिजन व्यतिरिक्त इतर मूलद्रव्ये देखील ज्वाला निर्माण करू शकतात. जेव्हा [[हायड्रोजन]] [[नीरजी|क्लोरीनमध्ये]] जाळला जातो तेव्हा वायुरूप [[హైడ్రోజన్ క్లోరైడ్|हायड्रोजन क्लोराईड]] (HCl) तयार होतो. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://genchem.chem.wisc.edu/demonstrations/Inorganic/pages/Group67/chlorine_and_hydrogen.htm|title=Reaction of Chlorine with Hydrogen|website=|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080820080559/http://genchem.chem.wisc.edu/demonstrations/Inorganic/pages/Group67/chlorine_and_hydrogen.htm|archive-date=2008-08-20|access-date=2008-10-15}}</ref> [[अग्निबाण|रॉकेट]] इंजिनमध्ये हायड्राझीन आणि [[నైట్రోజన్ టెట్రాక్సైడ్|नायट्रोजन टेट्रॉक्साइडचा]] वापर इंधन म्हणून केला जातो. ज्वाळांमध्ये अनेक गुंतागुंतीच्या प्रक्रिया घडतात. उदाहरणार्थ, [[नैसर्गिक वायू]] जाळल्यावर, अंदाजे 53 प्रजाती आणि 325 प्रकारच्या मूलभूत प्रतिक्रिया ओळखल्या गेल्या आहेत. <ref>{{Citation | author = Gregory P. Smith | first = | author-link = | author2 = David M. Golden |author3=Michael Frenklach |author4=Nigel W. Moriarty |author5=Boris Eiteneer |author6=Mikhail Goldenberg |author7=C. Thomas Bowman |author8=Ronald K. Hanson |author9=Soonho Song |author10=William C. Gardiner Jr.|author11=Vitali V. Lissianski|author12=Zhiwei Qin | first2 = | author2-link = | title = GRI-Mech 3.0 | journal = | volume = | issue = | pages = | date = | year = | url = http://www.me.berkeley.edu/gri_mech/ | doi = | id = | accessdate = 2008-10-15 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20071029194024/http://www.me.berkeley.edu/gri_mech/ | archivedate = 2007-10-29 | url-status = dead }}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} === नोंदी === {{Notelist}} oboc8nbp2eooxyx5fa5pmtsxbkb8mc9 2697973 2697963 2026-07-30T17:41:22Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2697973 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Flaming_cocktails.jpg|इवलेसे| ज्वाला दृश्य]] <nowiki>'''ज्वाला किन्वा ज्योत'''</nowiki> म्हणजे दिवा, मेणबत्ती किंवा इतर कोणत्याही ज्वलनशील पदार्थाच्या ज्वलनामुळे निर्माण होणारा प्रकाशमान भाग होय. ती अग्नीचा सर्वाधिक दृश्यमान भाग असून उष्णता आणि प्रकाश यांचे उत्सर्जन करते. ज्वालेचा रंग, तापमान आणि तेज हे वापरल्या जाणाऱ्या इंधनाच्या प्रकारावर तसेच ज्वलनासाठी उपलब्ध असलेल्या ऑक्सिजनच्या प्रमाणावर अवलंबून असते. उदाहरणार्थ, मेणबत्ती पेटवल्यानंतर ज्योतीच्या उष्णतेमुळे मेण वितळते. वितळलेले मेण वातीद्वारे वर खेचले जाते आणि उष्णतेमुळे त्याचे वायूत रूपांतर होते. हा मेणाचा वायू हवेतल्या ऑक्सिजनशी अभिक्रिया करून जळतो व उष्णता, प्रकाश, कार्बन डायऑक्साइड आणि जलवाष्प निर्माण करतो. या प्रक्रियेत निर्माण होणारी उष्णता पुढील मेण वितळवून त्याचे वायूत रूपांतर करत राहते. त्यामुळे इंधन (मेण) आणि ऑक्सिजन उपलब्ध असेपर्यंत मेणबत्ती सतत जळत राहते. ज्योतीमध्ये निर्माण होणाऱ्या उच्च तापमानामुळे काही अणू आणि रेणू उत्तेजित अवस्थेत जातात. हे उत्तेजित कण पुन्हा त्यांच्या मूळ ऊर्जास्थितीत परत येताना प्रकाशकण (फोटॉन) उत्सर्जित करतात. यामुळे ज्योत प्रकाशमान दिसते. ऑक्सिजन व्यतिरिक्त इतर मूलद्रव्ये देखील ज्वाला निर्माण करू शकतात. जेव्हा [[हायड्रोजन]] [[नीरजी|क्लोरीनमध्ये]] जाळला जातो तेव्हा वायुरूप [[హైడ్రోజన్ క్లోరైడ్|हायड्रोजन क्लोराईड]] (HCl) तयार होतो. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://genchem.chem.wisc.edu/demonstrations/Inorganic/pages/Group67/chlorine_and_hydrogen.htm|title=Reaction of Chlorine with Hydrogen|website=|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080820080559/http://genchem.chem.wisc.edu/demonstrations/Inorganic/pages/Group67/chlorine_and_hydrogen.htm|archive-date=2008-08-20|access-date=2008-10-15}}</ref> [[अग्निबाण|रॉकेट]] इंजिनमध्ये हायड्राझीन आणि [[నైట్రోజన్ టెట్రాక్సైడ్|नायट्रोजन टेट्रॉक्साइडचा]] वापर इंधन म्हणून केला जातो. ज्वाळांमध्ये अनेक गुंतागुंतीच्या प्रक्रिया घडतात. उदाहरणार्थ, [[नैसर्गिक वायू]] जाळल्यावर, अंदाजे 53 प्रजाती आणि 325 प्रकारच्या मूलभूत प्रतिक्रिया ओळखल्या गेल्या आहेत. <ref>{{Citation | author = Gregory P. Smith | first = | author-link = | author2 = David M. Golden |author3=Michael Frenklach |author4=Nigel W. Moriarty |author5=Boris Eiteneer |author6=Mikhail Goldenberg |author7=C. Thomas Bowman |author8=Ronald K. Hanson |author9=Soonho Song |author10=William C. Gardiner Jr.|author11=Vitali V. Lissianski|author12=Zhiwei Qin | first2 = | author2-link = | title = GRI-Mech 3.0 | journal = | volume = | issue = | pages = | date = | year = | url = http://www.me.berkeley.edu/gri_mech/ | doi = | id = | accessdate = 2008-10-15 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20071029194024/http://www.me.berkeley.edu/gri_mech/ | archivedate = 2007-10-29 | url-status = dead }}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} === नोंदी === {{Notelist}} [[वर्ग:अग्नी]] d9mvlj9bsmrfyokl1km4m4mjy59resa 3 382093 2697971 2026-07-30T17:15:15Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2697971 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=प्रकाश गाडगेराव}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २२:४५, ३० जुलै २०२६ (IST) oa3xggn5d9os5cngjuggwf9wq1jb96p 3 382094 2697972 2026-07-30T17:25:44Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2697972 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Vaibhav4lucky}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २२:५५, ३० जुलै २०२६ (IST) ds2f2x15n8pz16r2whsahs8sbsmuycp 0 382095 2697978 2026-07-30T18:06:48Z Khirid Harshad 138639 नवीन पान: {{रेल्वे स्थानक | नाव = मानखुर्द | स्थानिकनाव = | स्थानिकभाषा = | प्रकार = [[मुंबई मेट्रो]] स्थानक | चित्र = | चित्ररुंदी = | चित्रवर्णन = | पत्ता = | देश = [[भारत]] | उं... 2697978 wikitext text/x-wiki {{रेल्वे स्थानक | नाव = मानखुर्द | स्थानिकनाव = | स्थानिकभाषा = | प्रकार = [[मुंबई मेट्रो]] स्थानक | चित्र = | चित्ररुंदी = | चित्रवर्णन = | पत्ता = | देश = [[भारत]] | उंची = | मार्ग = | जोडमार्ग = | अंतर = | इमारत = | फलाट = २ | खोली = | फलाटमजले = | मार्गिका = [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]] | वाहनतळ = | सायकलस्टँड = | उद्घाटन = ८ एप्रिल २०२६ | बंद = | पुनर्बांधणी = | विद्युतीकरण = | संकेत = | मालकी = | चालक = | विभाग = | आधीचेनाव = | प्रवासीसंख्या = | प्रवासीकालखंड = | प्रवासीसंख्याटक्केफरक = | services = {{s-rail|title=मुंबई मेट्रो}} {{s-line|system=मुंबई मेट्रो|line=2B |previous=देवनार|next=महाराष्ट्र नगर - मंडाळे}} | map = {{पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)}} }} '''मानखुर्द''' हे [[मुंबई मेट्रो]]च्या [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]] वरील एक स्थानक आहे. ह्या स्थानकाचे उद्घाटन ८ एप्रिल २०२६ रोजी झाले. {{मुंबई मेट्रो}} [[वर्ग:पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो) स्थानके]] lx0l3f2bg1dx7t40ldjj1jct9iu5sxy 0 382096 2697979 2026-07-30T18:08:08Z Khirid Harshad 138639 नवीन पान: {{रेल्वे स्थानक | नाव = देवनार | स्थानिकनाव = | स्थानिकभाषा = | प्रकार = [[मुंबई मेट्रो]] स्थानक | चित्र = | चित्ररुंदी = | चित्रवर्णन = | पत्ता = | देश = [[भारत]] | उंची... 2697979 wikitext text/x-wiki {{रेल्वे स्थानक | नाव = देवनार | स्थानिकनाव = | स्थानिकभाषा = | प्रकार = [[मुंबई मेट्रो]] स्थानक | चित्र = | चित्ररुंदी = | चित्रवर्णन = | पत्ता = | देश = [[भारत]] | उंची = | मार्ग = | जोडमार्ग = | अंतर = | इमारत = | फलाट = २ | खोली = | फलाटमजले = | मार्गिका = [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]] | वाहनतळ = | सायकलस्टँड = | उद्घाटन = ८ एप्रिल २०२६ | बंद = | पुनर्बांधणी = | विद्युतीकरण = | संकेत = | मालकी = | चालक = | विभाग = | आधीचेनाव = | प्रवासीसंख्या = | प्रवासीकालखंड = | प्रवासीसंख्याटक्केफरक = | services = {{s-rail|title=मुंबई मेट्रो}} {{s-line|system=मुंबई मेट्रो|line=2B |previous=श्री छत्रपती शिवाजी महाराज चौक|next=मानखुर्द}} | map = {{पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)}} }} '''देवनार''' हे [[मुंबई मेट्रो]]च्या [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]] वरील एक स्थानक आहे. ह्या स्थानकाचे उद्घाटन ८ एप्रिल २०२६ रोजी झाले. {{मुंबई मेट्रो}} [[वर्ग:पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो) स्थानके]] p7jzleom5z9odlyy843k9bbwwl8wiy9 10 382097 2697981 2026-07-30T18:08:37Z Khirid Harshad 138639 Khirid Harshad ने लेख [[साचा:S-line/मुंबई मेट्रो left/2]] वरुन [[साचा:S-line/मुंबई मेट्रो left/2A]] ला हलविला 2697981 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[साचा:S-line/मुंबई मेट्रो left/2A]] obhwf8vs0c0lyl943umiul06wqxoo9k 10 382098 2697983 2026-07-30T18:08:49Z Khirid Harshad 138639 Khirid Harshad ने लेख [[साचा:S-line/मुंबई मेट्रो right/2]] वरुन [[साचा:S-line/मुंबई मेट्रो right/2A]] ला हलविला 2697983 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[साचा:S-line/मुंबई मेट्रो right/2A]] 9rdl1ou1whz2kr1f76oplc0ekxfw8ui 10 382099 2697985 2026-07-30T18:10:15Z Khirid Harshad 138639 नवीन पान: महाराष्ट्र नगर - मंडाळे<noinclude> [[वर्ग:मुंबई मेट्रो साचे]] </noinclude> 2697985 wikitext text/x-wiki महाराष्ट्र नगर - मंडाळे<noinclude> [[वर्ग:मुंबई मेट्रो साचे]] </noinclude> pugsf1aycncib7u50dxo4ur7irzocj2 10 382100 2697986 2026-07-30T18:11:26Z Khirid Harshad 138639 नवीन पान: चेंबूर<noinclude> [[वर्ग:मुंबई मेट्रो साचे]] </noinclude> 2697986 wikitext text/x-wiki चेंबूर<noinclude> [[वर्ग:मुंबई मेट्रो साचे]] </noinclude> hrz16lpcty5hdkgu1a4bzcme0lkd0jv 0 382101 2697987 2026-07-30T18:13:36Z Aryan Bagkar 152513 नवीन पान: {{माहितीचौकट ऐतिहासिक साम्राज्ये | नाव = पश्चिम चालुक्य साम्राज्य | ध्वज = | वंश = | ध्वजरुंदी = 258 | नकाशा = Western-chalukya-empire-map.svg | नकाशारुंदी = 400 | सुरुवात = इ.स. ९५७ | शेवट = इ.स. ११८४ | राजधानी = [[कल्याण]] | र... 2697987 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट ऐतिहासिक साम्राज्ये | नाव = पश्चिम चालुक्य साम्राज्य | ध्वज = | वंश = | ध्वजरुंदी = 258 | नकाशा = Western-chalukya-empire-map.svg | नकाशारुंदी = 400 | सुरुवात = इ.स. ९५७ | शेवट = इ.स. ११८४ | राजधानी = [[कल्याण]] | राजे = इ.स. ९५७ - इ.स. ९९७: [[दुसरा तैलप]]<br/>इ.स. १०७६ - इ.स. ११२६: विक्रमादित्य सहावा<br/>इ.स. ११८४ - इ.स. ११८९: सोमेश्वर चौथा * : | भाषा = [[कन्नड भाषा|कन्नड]]<br>[[संस्कृत]] |क्षेत्रफळ = |लोकसंख्या = |चलने = }} '''पश्चिम चालुक्य साम्राज्य''' यांनी १०व्या ते १२व्या शतकादरम्यान दक्षिण भारतातील पश्चिम दख्खनच्या बहुतांश भागावर राज्य केले. या कन्नड राजवंशाला, कर्नाटक राज्यातील आधुनिक बिदर जिल्ह्यातील आजच्या बसवकल्याण येथील कल्याणी या त्यांच्या शाही राजधानीवरून कधीकधी 'कल्याणी चालुक्य' म्हटले जाते, तर बदामीच्या ६व्या शतकातील चालुक्य राजवंशाशी असलेल्या सैद्धांतिक संबंधामुळे याला 'उत्तरकालीन चालुक्य' असेही म्हटले जाते. वेंगीच्या समकालीन, स्वतंत्र पूर्व चालुक्य राजवंशापासून वेगळे ओळखण्यासाठी या राजवंशाला पश्चिम चालुक्य म्हटले जाते. या चालुक्यांच्या उदयापूर्वी, [[मान्यखेट]]च्या राष्ट्रकूट साम्राज्याने दोन शतकांहून अधिक काळ दख्खनचे पठार आणि मध्य भारताच्या बहुतांश भागावर नियंत्रण ठेवले होते. ९७३ मध्ये, माळव्यातील परमार वंशाच्या शासकाने राष्ट्रकूटांच्या राजधानीवर यशस्वी आक्रमण केल्यामुळे [[राष्ट्रकूट]] साम्राज्यात निर्माण झालेला गोंधळ पाहून, [[विजापूर]] प्रदेशातून राज्य करणाऱ्या राष्ट्रकूट वंशाचा मांडलिक [[तैलप दुसरा]] याने आपल्या अधिपतींचा पराभव केला आणि मान्यखेटाला आपली राजधानी बनवले. हा वंश झपाट्याने सत्तेवर आला आणि सोमेश्वर प्रथम याच्या नेतृत्वाखाली त्याचे एका साम्राज्यात रूपांतर झाले, ज्याने राजधानी [[कल्याणी]] येथे हलवली. एका शतकाहून अधिक काळ, दक्षिण भारतातील दोन साम्राज्ये, पश्चिम चालुक्य आणि तंजावरचे [[चोळ साम्राज्य]], यांनी वेंगीच्या सुपीक प्रदेशावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी अनेक भीषण युद्धे लढली. या संघर्षांदरम्यान, वेंगीचे पूर्व चालुक्य, जे पश्चिम चालुक्यांचे दूरचे चुलत भाऊ होते परंतु विवाहसंबंधाने चोळांशी संबंधित होते, त्यांनी चोळांची बाजू घेतली, ज्यामुळे परिस्थिती आणखी गुंतागुंतीची झाली. ११ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि १२ व्या शतकाच्या सुरुवातीला, विक्रमादित्य सहाव्याच्या राजवटीत, पश्चिम चालुक्यांनी चोळांना निर्णायकपणे टक्कर दिली आणि ते शिखरावर पोहोचले. त्यांनी उत्तरेला नर्मदा नदी आणि दक्षिणेला कावेरी नदी दरम्यान, दख्खनच्या बहुतेक भागावर राज्य केले. त्याचे पराक्रम केवळ दक्षिणेपुरते मर्यादित नव्हते, कारण राजकुमार असताना, सोमेश्वर पहिल्याच्या राजवटीत, त्याने पूर्वेला आधुनिक बिहार आणि बंगालपर्यंत यशस्वी लष्करी मोहिमांचे नेतृत्व केले होते. या काळात दख्खनमधील इतर प्रमुख शासक घराणी, होयसाळ साम्राज्य, यादव घराणे, काकतीय घराणे आणि कल्याणीचे कलचुरी, हे पश्चिम चालुक्यांच्या अधिपत्याखाली होते आणि १२ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात चालुक्यांची शक्ती क्षीण झाल्यावरच त्यांना स्वातंत्र्य मिळाले. पश्चिम चालुक्य स्थापत्यशैली आज एक संक्रमणकालीन शैली म्हणून ओळखली जाते, जी सुरुवातीच्या चालुक्य राजवंशाची शैली आणि नंतरच्या होयसळ साम्राज्याची शैली यांच्यातील एक वास्तुशास्त्रीय दुवा आहे. या शैलीतील बहुतेक स्मारके मध्य कर्नाटकातील [[तुंगभद्रा]] नदीच्या काठावरील जिल्ह्यांमध्ये आहेत. लक्कुंडी येथील काशिविश्वेश्वर मंदिर, कुरुवट्टी येथील मल्लिकार्जुन मंदिर, बागली येथील कलेश्वर मंदिर आणि इटागी येथील महादेव मंदिर ही याची सुप्रसिद्ध उदाहरणे आहेत. दक्षिण भारतातील ललित कलांच्या, विशेषतः साहित्याच्या विकासासाठी हा एक महत्त्वाचा काळ होता, कारण पश्चिम चालुक्य राजांनी त्यांची मातृभाषा कन्नड आणि संस्कृतमधील लेखकांना प्रोत्साहन दिले. 94o34nxvh1fxoaonbua1l5j2rqwtnxm 2698030 2697987 2026-07-30T19:11:59Z अभय नातू 206 संदर्भ 2698030 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट ऐतिहासिक साम्राज्ये | नाव = पश्चिम चालुक्य साम्राज्य | ध्वज = | वंश = | ध्वजरुंदी = 258 | नकाशा = Western-chalukya-empire-map.svg | नकाशारुंदी = 400 | सुरुवात = इ.स. ९५७ | शेवट = इ.स. ११८४ | राजधानी = [[कल्याण]] | राजे = इ.स. ९५७ - इ.स. ९९७: [[दुसरा तैलप]]<br/>इ.स. १०७६ - इ.स. ११२६: विक्रमादित्य सहावा<br/>इ.स. ११८४ - इ.स. ११८९: सोमेश्वर चौथा * : | भाषा = [[कन्नड भाषा|कन्नड]]<br>[[संस्कृत]] |क्षेत्रफळ = |लोकसंख्या = |चलने = }} '''पश्चिम चालुक्य साम्राज्य''' यांनी १०व्या ते १२व्या शतकादरम्यान [[दक्षिण भारत|दक्षिण भारतातील]] पश्चिम [[दख्खन]]च्या बहुतांश भागावर राज्य केले.<ref>{{Cite book | last = Kamath | first = Suryanath U. | title = A Concise History of Karnataka: From Pre-historic Times to the Present | publisher = Jupiter Books | year = 2001 | location = Bangalore | language = en | oclc = 7796041 | trans-title = कर्नाटकाचा संक्षिप्त इतिहास}}</ref> या [[कन्नड भाषा|कन्नड]] राजवंशाला, [[कर्नाटक]] राज्यातील आधुनिक [[बिदर जिल्हा|बिदर जिल्ह्यातील]] आजच्या [[बसवकल्याण]] येथील कल्याणी या त्यांच्या शाही राजधानीवरून कधीकधी 'कल्याणी चालुक्य' म्हटले जाते, तर [[बदामी]]च्या ६व्या शतकातील [[चालुक्य राजवंश|चालुक्य राजवंशाशी]] असलेल्या सैद्धांतिक संबंधामुळे याला 'उत्तरकालीन चालुक्य' असेही म्हटले जाते.<ref>{{Cite book | last = Sastri | first = K. A. Nilakanta | title = A History of South India from Prehistoric Times to the Fall of Vijayanagar | publisher = Oxford University Press | year = 1955 | location = New Delhi | isbn = 0-19-560686-8 | language = en | trans-title = दक्षिण भारताचा इतिहास}}</ref> [[वेंगी]]च्या समकालीन, स्वतंत्र [[पूर्व चालुक्य साम्राज्य|पूर्व चालुक्य]] राजवंशापासून वेगळे ओळखण्यासाठी या राजवंशाला पश्चिम चालुक्य म्हटले जाते. या चालुक्यांच्या उदयापूर्वी, [[मान्यखेट]]च्या [[राष्ट्रकूट साम्राज्य|राष्ट्रकूट साम्राज्याने]] दोन शतकांहून अधिक काळ दख्खनचे पठार आणि मध्य भारताच्या बहुतांश भागावर नियंत्रण ठेवले होते.<ref>{{Cite book | last = Altekar | first = Anant Sadashiv | title = The Rashtrakutas and Their Times | publisher = Oriental Book Agency | year = 1934 | location = Poona | language = en | trans-title = राष्ट्रकूट आणि त्यांचा काळ}}</ref> ९७३ मध्ये, [[माळवा]] येथील [[परमार राजवंश|परमार वंशाच्या]] शासकाने राष्ट्रकूटांच्या राजधानीवर यशस्वी आक्रमण केल्यामुळे [[राष्ट्रकूट]] साम्राज्यात निर्माण झालेला गोंधळ पाहून, [[विजापूर]] प्रदेशातून राज्य करणाऱ्या राष्ट्रकूट वंशाचा मांडलिक [[तैलप दुसरा]] याने आपल्या अधिपतींचा पराभव केला आणि मान्यखेटाला आपली राजधानी बनवले.<ref>{{Cite book | last = Sen | first = Sailendra Nath | title = Ancient Indian History and Civilization | publisher = New Age International | year = 1999 | isbn = 978-81-224-1198-0 | language = en | trans-title = प्राचीन भारतीय इतिहास आणि संस्कृती}}</ref> हा वंश झपाट्याने सत्तेवर आला आणि [[सोमेश्वर पहिला]] याच्या नेतृत्वाखाली त्याचे एका साम्राज्यात रूपांतर झाले, ज्याने राजधानी [[कल्याणी]] येथे हलवली. एका शतकाहून अधिक काळ, दक्षिण भारतातील दोन साम्राज्ये, पश्चिम चालुक्य आणि तंजावरचे [[चोळ साम्राज्य]], यांनी वेंगीच्या सुपीक प्रदेशावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी अनेक भीषण युद्धे लढली.<ref>{{Cite book | last = Chopra | first = P. N. | last2 = Ravindran | first2 = T. K. | last3 = Subrahmanian | first3 = N. | title = History of South India (Ancient, Medieval and Modern) Volume 1 | publisher = S. Chand & Company Ltd. | year = 2003 | location = New Delhi | isbn = 81-219-0153-7 | language = en | trans-title = दक्षिण भारताचा इतिहास}}</ref> या संघर्षांदरम्यान, वेंगीचे पूर्व चालुक्य, जे पश्चिम चालुक्यांचे दूरचे चुलत भाऊ होते परंतु विवाहसंबंधाने चोळांशी संबंधित होते, त्यांनी चोळांची बाजू घेतली, ज्यामुळे परिस्थिती आणखी गुंतागुंतीची झाली. ११ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि १२ व्या शतकाच्या सुरुवातीला, [[विक्रमादित्य सहावा]] याच्या राजवटीत, पश्चिम चालुक्यांनी चोळांना निर्णायकपणे टक्कर दिली आणि ते शिखरावर पोहोचले.<ref>{{Cite book | last = Majumdar | first = R. C. | title = The History and Culture of the Indian People: The Struggle for Empire | publisher = Bharatiya Vidya Bhavan | year = 1966 | location = Bombay | language = en | trans-title = भारतीय लोकांचा इतिहास आणि संस्कृती}}</ref> त्यांनी उत्तरेला [[नर्मदा नदी]] आणि दक्षिणेला [[कावेरी नदी]] दरम्यान, दख्खनच्या बहुतेक भागावर राज्य केले. त्याचे पराक्रम केवळ दक्षिणेपुरते मर्यादित नव्हते, कारण राजकुमार असताना, सोमेश्वर पहिल्याच्या राजवटीत, त्याने पूर्वेला आधुनिक [[बिहार]] आणि [[बंगाल]]पर्यंत यशस्वी लष्करी मोहिमांचे नेतृत्व केले होते. या काळात दख्खनमधील इतर प्रमुख शासक घराणी, [[होयसाळ साम्राज्य]], [[यादव घराणे]], [[काकतीय घराणे]] आणि कल्याणीचे [[कलचुरी घराणे]], हे पश्चिम चालुक्यांच्या अधिपत्याखाली होते आणि १२ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात चालुक्यांची शक्ती क्षीण झाल्यावरच त्यांना स्वातंत्र्य मिळाले. पश्चिम चालुक्य स्थापत्यशैली आज एक संक्रमणकालीन शैली म्हणून ओळखली जाते, जी सुरुवातीच्या चालुक्य राजवंशाची शैली आणि नंतरच्या होयसळ साम्राज्याची शैली यांच्यातील एक वास्तुशास्त्रीय दुवा आहे.<ref>{{Cite book | last = Cousens | first = Henry | title = The Chalukyan Architecture of Kanarese Districts | publisher = Archaeological Survey of India | year = 1926 | location = New Delhi | oclc = 3752623 | language = en | trans-title = कानडी जिल्ह्यांतील चालुक्य स्थापत्यकला}}</ref> या शैलीतील बहुतेक स्मारके मध्य कर्नाटकातील [[तुंगभद्रा नदी|तुंगभद्रा]] नदीच्या काठावरील जिल्ह्यांमध्ये आहेत. [[लक्कुंडी]] येथील काशिविश्वेश्वर मंदिर, [[कुरुवट्टी]] येथील मल्लिकार्जुन मंदिर, [[बागली]] येथील कलेश्वर मंदिर आणि [[इटागी]] येथील महादेव मंदिर ही याची सुप्रसिद्ध उदाहरणे आहेत.<ref>{{Cite book | last = Foekema | first = Gerard | title = A Complete Guide to Hoysala Temples | publisher = Abhinav Publications | year = 1996 | isbn = 81-7017-345-0 | language = en | trans-title = होयसळ मंदिरांची संपूर्ण मार्गदर्शिका}}</ref> दक्षिण भारतातील ललित कलांच्या, विशेषतः साहित्याच्या विकासासाठी हा एक महत्त्वाचा काळ होता, कारण पश्चिम चालुक्य राजांनी त्यांची मातृभाषा कन्नड आणि [[संस्कृत]]मधील लेखकांना प्रोत्साहन दिले. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:कर्नाटकचा इतिहास]] [[वर्ग:चालुक्य साम्राज्य]] ah9eq34dj396khr9n3kb8nqmz2ikpww 2698039 2698030 2026-07-30T19:21:35Z अभय नातू 206 /* संदर्भ */ 2698039 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट ऐतिहासिक साम्राज्ये | नाव = पश्चिम चालुक्य साम्राज्य | ध्वज = | वंश = | ध्वजरुंदी = 258 | नकाशा = Western-chalukya-empire-map.svg | नकाशारुंदी = 400 | सुरुवात = इ.स. ९५७ | शेवट = इ.स. ११८४ | राजधानी = [[कल्याण]] | राजे = इ.स. ९५७ - इ.स. ९९७: [[दुसरा तैलप]]<br/>इ.स. १०७६ - इ.स. ११२६: विक्रमादित्य सहावा<br/>इ.स. ११८४ - इ.स. ११८९: सोमेश्वर चौथा * : | भाषा = [[कन्नड भाषा|कन्नड]]<br>[[संस्कृत]] |क्षेत्रफळ = |लोकसंख्या = |चलने = }} '''पश्चिम चालुक्य साम्राज्य''' यांनी १०व्या ते १२व्या शतकादरम्यान [[दक्षिण भारत|दक्षिण भारतातील]] पश्चिम [[दख्खन]]च्या बहुतांश भागावर राज्य केले.<ref>{{Cite book | last = Kamath | first = Suryanath U. | title = A Concise History of Karnataka: From Pre-historic Times to the Present | publisher = Jupiter Books | year = 2001 | location = Bangalore | language = en | oclc = 7796041 | trans-title = कर्नाटकाचा संक्षिप्त इतिहास}}</ref> या [[कन्नड भाषा|कन्नड]] राजवंशाला, [[कर्नाटक]] राज्यातील आधुनिक [[बिदर जिल्हा|बिदर जिल्ह्यातील]] आजच्या [[बसवकल्याण]] येथील कल्याणी या त्यांच्या शाही राजधानीवरून कधीकधी 'कल्याणी चालुक्य' म्हटले जाते, तर [[बदामी]]च्या ६व्या शतकातील [[चालुक्य राजवंश|चालुक्य राजवंशाशी]] असलेल्या सैद्धांतिक संबंधामुळे याला 'उत्तरकालीन चालुक्य' असेही म्हटले जाते.<ref>{{Cite book | last = Sastri | first = K. A. Nilakanta | title = A History of South India from Prehistoric Times to the Fall of Vijayanagar | publisher = Oxford University Press | year = 1955 | location = New Delhi | isbn = 0-19-560686-8 | language = en | trans-title = दक्षिण भारताचा इतिहास}}</ref> [[वेंगी]]च्या समकालीन, स्वतंत्र [[पूर्व चालुक्य साम्राज्य|पूर्व चालुक्य]] राजवंशापासून वेगळे ओळखण्यासाठी या राजवंशाला पश्चिम चालुक्य म्हटले जाते. या चालुक्यांच्या उदयापूर्वी, [[मान्यखेट]]च्या [[राष्ट्रकूट साम्राज्य|राष्ट्रकूट साम्राज्याने]] दोन शतकांहून अधिक काळ दख्खनचे पठार आणि मध्य भारताच्या बहुतांश भागावर नियंत्रण ठेवले होते.<ref>{{Cite book | last = Altekar | first = Anant Sadashiv | title = The Rashtrakutas and Their Times | publisher = Oriental Book Agency | year = 1934 | location = Poona | language = en | trans-title = राष्ट्रकूट आणि त्यांचा काळ}}</ref> ९७३ मध्ये, [[माळवा]] येथील [[परमार राजवंश|परमार वंशाच्या]] शासकाने राष्ट्रकूटांच्या राजधानीवर यशस्वी आक्रमण केल्यामुळे [[राष्ट्रकूट]] साम्राज्यात निर्माण झालेला गोंधळ पाहून, [[विजापूर]] प्रदेशातून राज्य करणाऱ्या राष्ट्रकूट वंशाचा मांडलिक [[तैलप दुसरा]] याने आपल्या अधिपतींचा पराभव केला आणि मान्यखेटाला आपली राजधानी बनवले.<ref>{{Cite book | last = Sen | first = Sailendra Nath | title = Ancient Indian History and Civilization | publisher = New Age International | year = 1999 | isbn = 978-81-224-1198-0 | language = en | trans-title = प्राचीन भारतीय इतिहास आणि संस्कृती}}</ref> हा वंश झपाट्याने सत्तेवर आला आणि [[सोमेश्वर पहिला]] याच्या नेतृत्वाखाली त्याचे एका साम्राज्यात रूपांतर झाले, ज्याने राजधानी [[कल्याणी]] येथे हलवली. एका शतकाहून अधिक काळ, दक्षिण भारतातील दोन साम्राज्ये, पश्चिम चालुक्य आणि तंजावरचे [[चोळ साम्राज्य]], यांनी वेंगीच्या सुपीक प्रदेशावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी अनेक भीषण युद्धे लढली.<ref>{{Cite book | last = Chopra | first = P. N. | last2 = Ravindran | first2 = T. K. | last3 = Subrahmanian | first3 = N. | title = History of South India (Ancient, Medieval and Modern) Volume 1 | publisher = S. Chand & Company Ltd. | year = 2003 | location = New Delhi | isbn = 81-219-0153-7 | language = en | trans-title = दक्षिण भारताचा इतिहास}}</ref> या संघर्षांदरम्यान, वेंगीचे पूर्व चालुक्य, जे पश्चिम चालुक्यांचे दूरचे चुलत भाऊ होते परंतु विवाहसंबंधाने चोळांशी संबंधित होते, त्यांनी चोळांची बाजू घेतली, ज्यामुळे परिस्थिती आणखी गुंतागुंतीची झाली. ११ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि १२ व्या शतकाच्या सुरुवातीला, [[विक्रमादित्य सहावा]] याच्या राजवटीत, पश्चिम चालुक्यांनी चोळांना निर्णायकपणे टक्कर दिली आणि ते शिखरावर पोहोचले.<ref>{{Cite book | last = Majumdar | first = R. C. | title = The History and Culture of the Indian People: The Struggle for Empire | publisher = Bharatiya Vidya Bhavan | year = 1966 | location = Bombay | language = en | trans-title = भारतीय लोकांचा इतिहास आणि संस्कृती}}</ref> त्यांनी उत्तरेला [[नर्मदा नदी]] आणि दक्षिणेला [[कावेरी नदी]] दरम्यान, दख्खनच्या बहुतेक भागावर राज्य केले. त्याचे पराक्रम केवळ दक्षिणेपुरते मर्यादित नव्हते, कारण राजकुमार असताना, सोमेश्वर पहिल्याच्या राजवटीत, त्याने पूर्वेला आधुनिक [[बिहार]] आणि [[बंगाल]]पर्यंत यशस्वी लष्करी मोहिमांचे नेतृत्व केले होते. या काळात दख्खनमधील इतर प्रमुख शासक घराणी, [[होयसाळ साम्राज्य]], [[यादव घराणे]], [[काकतीय घराणे]] आणि कल्याणीचे [[कलचुरी घराणे]], हे पश्चिम चालुक्यांच्या अधिपत्याखाली होते आणि १२ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात चालुक्यांची शक्ती क्षीण झाल्यावरच त्यांना स्वातंत्र्य मिळाले. पश्चिम चालुक्य स्थापत्यशैली आज एक संक्रमणकालीन शैली म्हणून ओळखली जाते, जी सुरुवातीच्या चालुक्य राजवंशाची शैली आणि नंतरच्या होयसळ साम्राज्याची शैली यांच्यातील एक वास्तुशास्त्रीय दुवा आहे.<ref>{{Cite book | last = Cousens | first = Henry | title = The Chalukyan Architecture of Kanarese Districts | publisher = Archaeological Survey of India | year = 1926 | location = New Delhi | oclc = 3752623 | language = en | trans-title = कानडी जिल्ह्यांतील चालुक्य स्थापत्यकला}}</ref> या शैलीतील बहुतेक स्मारके मध्य कर्नाटकातील [[तुंगभद्रा नदी|तुंगभद्रा]] नदीच्या काठावरील जिल्ह्यांमध्ये आहेत. [[लक्कुंडी]] येथील काशिविश्वेश्वर मंदिर, [[कुरुवट्टी]] येथील मल्लिकार्जुन मंदिर, [[बागली]] येथील कलेश्वर मंदिर आणि [[इटागी]] येथील महादेव मंदिर ही याची सुप्रसिद्ध उदाहरणे आहेत.<ref>{{Cite book | last = Foekema | first = Gerard | title = A Complete Guide to Hoysala Temples | publisher = Abhinav Publications | year = 1996 | isbn = 81-7017-345-0 | language = en | trans-title = होयसळ मंदिरांची संपूर्ण मार्गदर्शिका}}</ref> दक्षिण भारतातील ललित कलांच्या, विशेषतः साहित्याच्या विकासासाठी हा एक महत्त्वाचा काळ होता, कारण पश्चिम चालुक्य राजांनी त्यांची मातृभाषा कन्नड आणि [[संस्कृत]]मधील लेखकांना प्रोत्साहन दिले. == हे सुद्धा पहा == * [[पश्चिम चालुक्य वास्तुकला]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:कर्नाटकचा इतिहास]] [[वर्ग:चालुक्य साम्राज्य]] q3dodlccwffk37jbftzmh8exwtzbv98 2698133 2698039 2026-07-31T08:05:08Z Aryan Bagkar 152513 /* */ 2698133 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट ऐतिहासिक साम्राज्ये | नाव = पश्चिम चालुक्य साम्राज्य | ध्वज = | वंश = | ध्वजरुंदी = 258 | नकाशा = Western-chalukya-empire-map.svg | नकाशारुंदी = 400 | सुरुवात = इ.स. ९५७ | शेवट = इ.स. ११८४ | राजधानी = [[मान्यखेट]]<br>[[बसव कल्याण|कल्याणी]] | राजे = इ.स. ९५७ - इ.स. ९९७: [[दुसरा तैलप]]<br/>इ.स. १०७६ - इ.स. ११२६: [[विक्रमादित्य सहावा चालुक्य]]<br/>इ.स. ११८४ - इ.स. ११८९: सोमेश्वर चौथा * : | भाषा = [[कन्नड भाषा|कन्नड]]<br>[[संस्कृत]] |क्षेत्रफळ = |लोकसंख्या = |चलने = }} '''पश्चिम चालुक्य साम्राज्य''' यांनी १०व्या ते १२व्या शतकादरम्यान [[दक्षिण भारत|दक्षिण भारतातील]] पश्चिम [[दख्खन]]च्या बहुतांश भागावर राज्य केले.<ref>{{Cite book | last = Kamath | first = Suryanath U. | title = A Concise History of Karnataka: From Pre-historic Times to the Present | publisher = Jupiter Books | year = 2001 | location = Bangalore | language = en | oclc = 7796041 | trans-title = कर्नाटकाचा संक्षिप्त इतिहास}}</ref> या [[कन्नड भाषा|कन्नड]] राजवंशाला, [[कर्नाटक]] राज्यातील आधुनिक [[बिदर जिल्हा|बिदर जिल्ह्यातील]] आजच्या [[बसवकल्याण]] येथील कल्याणी या त्यांच्या शाही राजधानीवरून कधीकधी 'कल्याणी चालुक्य' म्हटले जाते, तर [[बदामी]]च्या ६व्या शतकातील [[चालुक्य राजवंश|चालुक्य राजवंशाशी]] असलेल्या सैद्धांतिक संबंधामुळे याला 'उत्तरकालीन चालुक्य' असेही म्हटले जाते.<ref>{{Cite book | last = Sastri | first = K. A. Nilakanta | title = A History of South India from Prehistoric Times to the Fall of Vijayanagar | publisher = Oxford University Press | year = 1955 | location = New Delhi | isbn = 0-19-560686-8 | language = en | trans-title = दक्षिण भारताचा इतिहास}}</ref> [[वेंगी]]च्या समकालीन, स्वतंत्र [[पूर्व चालुक्य साम्राज्य|पूर्व चालुक्य]] राजवंशापासून वेगळे ओळखण्यासाठी या राजवंशाला पश्चिम चालुक्य म्हटले जाते. या चालुक्यांच्या उदयापूर्वी, [[मान्यखेट]]च्या [[राष्ट्रकूट साम्राज्य|राष्ट्रकूट साम्राज्याने]] दोन शतकांहून अधिक काळ दख्खनचे पठार आणि मध्य भारताच्या बहुतांश भागावर नियंत्रण ठेवले होते.<ref>{{Cite book | last = Altekar | first = Anant Sadashiv | title = The Rashtrakutas and Their Times | publisher = Oriental Book Agency | year = 1934 | location = Poona | language = en | trans-title = राष्ट्रकूट आणि त्यांचा काळ}}</ref> ९७३ मध्ये, [[माळवा]] येथील [[परमार राजवंश|परमार वंशाच्या]] शासकाने राष्ट्रकूटांच्या राजधानीवर यशस्वी आक्रमण केल्यामुळे [[राष्ट्रकूट]] साम्राज्यात निर्माण झालेला गोंधळ पाहून, [[विजापूर]] प्रदेशातून राज्य करणाऱ्या राष्ट्रकूट वंशाचा मांडलिक [[तैलप दुसरा]] याने आपल्या अधिपतींचा पराभव केला आणि मान्यखेटाला आपली राजधानी बनवले.<ref>{{Cite book | last = Sen | first = Sailendra Nath | title = Ancient Indian History and Civilization | publisher = New Age International | year = 1999 | isbn = 978-81-224-1198-0 | language = en | trans-title = प्राचीन भारतीय इतिहास आणि संस्कृती}}</ref> हा वंश झपाट्याने सत्तेवर आला आणि [[सोमेश्वर पहिला]] याच्या नेतृत्वाखाली त्याचे एका साम्राज्यात रूपांतर झाले, ज्याने राजधानी [[कल्याणी]] येथे हलवली. एका शतकाहून अधिक काळ, दक्षिण भारतातील दोन साम्राज्ये, पश्चिम चालुक्य आणि तंजावरचे [[चोळ साम्राज्य]], यांनी वेंगीच्या सुपीक प्रदेशावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी अनेक भीषण युद्धे लढली.<ref>{{Cite book | last = Chopra | first = P. N. | last2 = Ravindran | first2 = T. K. | last3 = Subrahmanian | first3 = N. | title = History of South India (Ancient, Medieval and Modern) Volume 1 | publisher = S. Chand & Company Ltd. | year = 2003 | location = New Delhi | isbn = 81-219-0153-7 | language = en | trans-title = दक्षिण भारताचा इतिहास}}</ref> या संघर्षांदरम्यान, वेंगीचे पूर्व चालुक्य, जे पश्चिम चालुक्यांचे दूरचे चुलत भाऊ होते परंतु विवाहसंबंधाने चोळांशी संबंधित होते, त्यांनी चोळांची बाजू घेतली, ज्यामुळे परिस्थिती आणखी गुंतागुंतीची झाली. ११ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि १२ व्या शतकाच्या सुरुवातीला, [[विक्रमादित्य सहावा]] याच्या राजवटीत, पश्चिम चालुक्यांनी चोळांना निर्णायकपणे टक्कर दिली आणि ते शिखरावर पोहोचले.<ref>{{Cite book | last = Majumdar | first = R. C. | title = The History and Culture of the Indian People: The Struggle for Empire | publisher = Bharatiya Vidya Bhavan | year = 1966 | location = Bombay | language = en | trans-title = भारतीय लोकांचा इतिहास आणि संस्कृती}}</ref> त्यांनी उत्तरेला [[नर्मदा नदी]] आणि दक्षिणेला [[कावेरी नदी]] दरम्यान, दख्खनच्या बहुतेक भागावर राज्य केले. त्याचे पराक्रम केवळ दक्षिणेपुरते मर्यादित नव्हते, कारण राजकुमार असताना, सोमेश्वर पहिल्याच्या राजवटीत, त्याने पूर्वेला आधुनिक [[बिहार]] आणि [[बंगाल]]पर्यंत यशस्वी लष्करी मोहिमांचे नेतृत्व केले होते. या काळात दख्खनमधील इतर प्रमुख शासक घराणी, [[होयसाळ साम्राज्य]], [[यादव घराणे]], [[काकतीय घराणे]] आणि कल्याणीचे [[कलचुरी घराणे]], हे पश्चिम चालुक्यांच्या अधिपत्याखाली होते आणि १२ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात चालुक्यांची शक्ती क्षीण झाल्यावरच त्यांना स्वातंत्र्य मिळाले. पश्चिम चालुक्य स्थापत्यशैली आज एक संक्रमणकालीन शैली म्हणून ओळखली जाते, जी सुरुवातीच्या चालुक्य राजवंशाची शैली आणि नंतरच्या होयसळ साम्राज्याची शैली यांच्यातील एक वास्तुशास्त्रीय दुवा आहे.<ref>{{Cite book | last = Cousens | first = Henry | title = The Chalukyan Architecture of Kanarese Districts | publisher = Archaeological Survey of India | year = 1926 | location = New Delhi | oclc = 3752623 | language = en | trans-title = कानडी जिल्ह्यांतील चालुक्य स्थापत्यकला}}</ref> या शैलीतील बहुतेक स्मारके मध्य कर्नाटकातील [[तुंगभद्रा नदी|तुंगभद्रा]] नदीच्या काठावरील जिल्ह्यांमध्ये आहेत. [[लक्कुंडी]] येथील काशिविश्वेश्वर मंदिर, [[कुरुवट्टी]] येथील मल्लिकार्जुन मंदिर, [[बागली]] येथील कलेश्वर मंदिर आणि [[इटागी]] येथील महादेव मंदिर ही याची सुप्रसिद्ध उदाहरणे आहेत.<ref>{{Cite book | last = Foekema | first = Gerard | title = A Complete Guide to Hoysala Temples | publisher = Abhinav Publications | year = 1996 | isbn = 81-7017-345-0 | language = en | trans-title = होयसळ मंदिरांची संपूर्ण मार्गदर्शिका}}</ref> दक्षिण भारतातील ललित कलांच्या, विशेषतः साहित्याच्या विकासासाठी हा एक महत्त्वाचा काळ होता, कारण पश्चिम चालुक्य राजांनी त्यांची मातृभाषा कन्नड आणि [[संस्कृत]]मधील लेखकांना प्रोत्साहन दिले. == हे सुद्धा पहा == * [[पश्चिम चालुक्य वास्तुकला]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:कर्नाटकचा इतिहास]] [[वर्ग:चालुक्य साम्राज्य]] lxxgw0fvti95pcrjm1ljrxcyyyep801 0 382102 2697989 2026-07-30T18:16:06Z Khirid Harshad 138639 नवीन पान: {{रेल्वे स्थानक | नाव = महाराष्ट्र नगर - मंडाळे | स्थानिकनाव = | स्थानिकभाषा = | प्रकार = [[मुंबई मेट्रो]] स्थानक | चित्र = | चित्ररुंदी = | चित्रवर्णन = | पत्ता = | देश... 2697989 wikitext text/x-wiki {{रेल्वे स्थानक | नाव = महाराष्ट्र नगर - मंडाळे | स्थानिकनाव = | स्थानिकभाषा = | प्रकार = [[मुंबई मेट्रो]] स्थानक | चित्र = | चित्ररुंदी = | चित्रवर्णन = | पत्ता = | देश = [[भारत]] | उंची = | मार्ग = | जोडमार्ग = | अंतर = | इमारत = | फलाट = २ | खोली = | फलाटमजले = | मार्गिका = [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]] | वाहनतळ = | सायकलस्टँड = | उद्घाटन = ८ एप्रिल २०२६ | बंद = | पुनर्बांधणी = | विद्युतीकरण = | संकेत = | मालकी = | चालक = | विभाग = | आधीचेनाव = | प्रवासीसंख्या = | प्रवासीकालखंड = | प्रवासीसंख्याटक्केफरक = | services = {{s-rail|title=मुंबई मेट्रो}} {{s-line|system=मुंबई मेट्रो|line=2B |previous=मानखुर्द|next=}} | map = {{पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)}} }} '''महाराष्ट्र नगर - मंडाळे''' हे [[मुंबई मेट्रो]]च्या [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]] वरील एक स्थानक आहे. ह्या स्थानकाचे उद्घाटन ८ एप्रिल २०२६ रोजी झाले. {{मुंबई मेट्रो}} [[वर्ग:पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो) स्थानके]] 827watoqzmwpfd3o3bm5n5c1776epfk 0 382103 2697990 2026-07-30T18:17:54Z Khirid Harshad 138639 नवीन पान: {{रेल्वे स्थानक | नाव = श्री छत्रपती शिवाजी महाराज चौक | स्थानिकनाव = | स्थानिकभाषा = | प्रकार = [[मुंबई मेट्रो]] स्थानक | चित्र = | चित्ररुंदी = | चित्रवर्णन = | पत्ता... 2697990 wikitext text/x-wiki {{रेल्वे स्थानक | नाव = श्री छत्रपती शिवाजी महाराज चौक | स्थानिकनाव = | स्थानिकभाषा = | प्रकार = [[मुंबई मेट्रो]] स्थानक | चित्र = | चित्ररुंदी = | चित्रवर्णन = | पत्ता = | देश = [[भारत]] | उंची = | मार्ग = | जोडमार्ग = | अंतर = | इमारत = | फलाट = २ | खोली = | फलाटमजले = | मार्गिका = [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]] | वाहनतळ = | सायकलस्टँड = | उद्घाटन = ८ एप्रिल २०२६ | बंद = | पुनर्बांधणी = | विद्युतीकरण = | संकेत = | मालकी = | चालक = | विभाग = | आधीचेनाव = | प्रवासीसंख्या = | प्रवासीकालखंड = | प्रवासीसंख्याटक्केफरक = | services = {{s-rail|title=मुंबई मेट्रो}} {{s-line|system=मुंबई मेट्रो|line=2B |previous=डायमंड गार्डन|next=देवनार}} | map = {{पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)}} }} '''श्री छत्रपती शिवाजी महाराज चौक''' हे [[मुंबई मेट्रो]]च्या [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]] वरील एक स्थानक आहे. ह्या स्थानकाचे उद्घाटन ८ एप्रिल २०२६ रोजी झाले. {{मुंबई मेट्रो}} [[वर्ग:पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो) स्थानके]] 5gd0udav5og2ba40rnwr0cfubs3z40q 0 382104 2697991 2026-07-30T18:18:54Z Khirid Harshad 138639 नवीन पान: {{रेल्वे स्थानक | नाव = डायमंड गार्डन | स्थानिकनाव = | स्थानिकभाषा = | प्रकार = [[मुंबई मेट्रो]] स्थानक | चित्र = | चित्ररुंदी = | चित्रवर्णन = | पत्ता = | देश = भार... 2697991 wikitext text/x-wiki {{रेल्वे स्थानक | नाव = डायमंड गार्डन | स्थानिकनाव = | स्थानिकभाषा = | प्रकार = [[मुंबई मेट्रो]] स्थानक | चित्र = | चित्ररुंदी = | चित्रवर्णन = | पत्ता = | देश = [[भारत]] | उंची = | मार्ग = | जोडमार्ग = | अंतर = | इमारत = | फलाट = २ | खोली = | फलाटमजले = | मार्गिका = [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]] | वाहनतळ = | सायकलस्टँड = | उद्घाटन = ८ एप्रिल २०२६ | बंद = | पुनर्बांधणी = | विद्युतीकरण = | संकेत = | मालकी = | चालक = | विभाग = | आधीचेनाव = | प्रवासीसंख्या = | प्रवासीकालखंड = | प्रवासीसंख्याटक्केफरक = | services = {{s-rail|title=मुंबई मेट्रो}} {{s-line|system=मुंबई मेट्रो|line=2B |previous=चेंबूर|next=श्री छत्रपती शिवाजी महाराज चौक}} | map = {{पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)}} }} '''डायमंड गार्डन''' हे [[मुंबई मेट्रो]]च्या [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]] वरील एक स्थानक आहे. ह्या स्थानकाचे उद्घाटन ८ एप्रिल २०२६ रोजी झाले. {{मुंबई मेट्रो}} [[वर्ग:पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो) स्थानके]] dyb9gfz6a88n1m3xgsg4x4rxpztqnrt 10 382105 2697994 2026-07-30T18:24:17Z Khirid Harshad 138639 [[साचा:S-line/मुंबई मेट्रो left/7]] कडे पुनर्निर्देशित 2697994 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[साचा:S-line/मुंबई मेट्रो left/7]] cyfyjsl4yxd1onm0x57mpnnbbs736df 10 382106 2697995 2026-07-30T18:24:44Z Khirid Harshad 138639 [[साचा:S-line/मुंबई मेट्रो right/7]] कडे पुनर्निर्देशित 2697995 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[साचा:S-line/मुंबई मेट्रो right/7]] 83w1kto5r6a0bfziszfo54m9zvi9pbc 0 382107 2698016 2026-07-30T18:34:53Z Khirid Harshad 138639 [[महाराष्ट्र नगर - मंडाळे मेट्रो स्थानक]] कडे पुनर्निर्देशित 2698016 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[महाराष्ट्र नगर - मंडाळे मेट्रो स्थानक]] bf1oidtb9k1gje78xvtk8514o1k1av1 0 382108 2698017 2026-07-30T18:35:12Z Khirid Harshad 138639 [[महाराष्ट्र नगर - मंडाळे मेट्रो स्थानक]] कडे पुनर्निर्देशित 2698017 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[महाराष्ट्र नगर - मंडाळे मेट्रो स्थानक]] bf1oidtb9k1gje78xvtk8514o1k1av1 0 382109 2698018 2026-07-30T18:35:27Z Khirid Harshad 138639 [[महाराष्ट्र नगर - मंडाळे मेट्रो स्थानक]] कडे पुनर्निर्देशित 2698018 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[महाराष्ट्र नगर - मंडाळे मेट्रो स्थानक]] bf1oidtb9k1gje78xvtk8514o1k1av1 0 382110 2698019 2026-07-30T18:35:47Z Khirid Harshad 138639 [[देवनार मेट्रो स्थानक]] कडे पुनर्निर्देशित 2698019 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[देवनार मेट्रो स्थानक]] c5l3r9lunp14hk52fjf66zuc9kp7up4 0 382111 2698020 2026-07-30T18:36:42Z Khirid Harshad 138639 [[वळनई-मीठ चौकी मेट्रो स्थानक]] कडे पुनर्निर्देशित 2698020 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[वळनई-मीठ चौकी मेट्रो स्थानक]] dxzf5wge14j51em3xx8vf85g04iboqq 0 382112 2698021 2026-07-30T18:37:09Z Khirid Harshad 138639 [[मंडपेश्वर मेट्रो स्थानक]] कडे पुनर्निर्देशित 2698021 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[मंडपेश्वर मेट्रो स्थानक]] c9p914x5oo4984zevmcnxx8vy8q38cl 0 382113 2698022 2026-07-30T18:37:47Z Khirid Harshad 138639 [[मंडपेश्वर मेट्रो स्थानक]] कडे पुनर्निर्देशित 2698022 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[मंडपेश्वर मेट्रो स्थानक]] c9p914x5oo4984zevmcnxx8vy8q38cl 0 382114 2698023 2026-07-30T18:38:10Z Khirid Harshad 138639 [[श्री छत्रपती शिवाजी महाराज चौक मेट्रो स्थानक]] कडे पुनर्निर्देशित 2698023 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[श्री छत्रपती शिवाजी महाराज चौक मेट्रो स्थानक]] cn6g7uknjkkxudu9719szpltx7kt0vb 0 382115 2698024 2026-07-30T18:38:49Z Khirid Harshad 138639 [[डायमंड गार्डन मेट्रो स्थानक]] कडे पुनर्निर्देशित 2698024 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[डायमंड गार्डन मेट्रो स्थानक]] 2b0ejp7egpizf2jjzff0a1tunptthhz 0 382116 2698025 2026-07-30T18:39:14Z Khirid Harshad 138639 [[डायमंड गार्डन मेट्रो स्थानक]] कडे पुनर्निर्देशित 2698025 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[डायमंड गार्डन मेट्रो स्थानक]] 2b0ejp7egpizf2jjzff0a1tunptthhz 0 382117 2698027 2026-07-30T18:42:39Z Khirid Harshad 138639 [[महाराष्ट्र नगर - मंडाळे मेट्रो स्थानक]] कडे पुनर्निर्देशित 2698027 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[महाराष्ट्र नगर - मंडाळे मेट्रो स्थानक]] bf1oidtb9k1gje78xvtk8514o1k1av1 0 382118 2698028 2026-07-30T18:46:07Z Khirid Harshad 138639 [[वांद्रे वसाहत मेट्रो स्थानक]] कडे पुनर्निर्देशित 2698028 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[वांद्रे वसाहत मेट्रो स्थानक]] h0yhdiyy7xxvrgcz3lw1bmi1mccnoh6 0 382119 2698031 2026-07-30T19:12:23Z अभय नातू 206 नामभेद 2698031 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[चालुक्य राजघराणे]] l0wvnd6ude56dtl8rrx8v7wn9ppblox 0 382120 2698032 2026-07-30T19:16:15Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2698032 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[होयसळ साम्राज्य]] jmpmzy61dahub7zcep1liejunxcn4us 0 382121 2698033 2026-07-30T19:17:03Z अभय नातू 206 नामभेद 2698033 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[देवगिरीचे यादव]] e9hkzt78n58j5ke42x3yibojqu6y0fi 0 382122 2698035 2026-07-30T19:17:37Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[काकतीय]] वरुन [[काकतीय राजवंश]] ला हलविला: शीर्षकलेखन संकेत 2698035 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[काकतीय राजवंश]] gtoe8lk1etlqwvbxkg7bxwnv16lqmd5 0 382123 2698036 2026-07-30T19:20:09Z अभय नातू 206 नामभेद 2698036 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[पश्चिम चालुक्य राजघराणे]] r6fpe6oxmqnk2o5fz9iir2lvs1cql6c 0 382124 2698037 2026-07-30T19:20:30Z अभय नातू 206 असलेला लेख 2698037 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[पश्चिम चालुक्य राजघराणे]] r6fpe6oxmqnk2o5fz9iir2lvs1cql6c 0 382125 2698040 2026-07-30T19:21:50Z अभय नातू 206 नामभेद 2698040 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[कलचुरी वंश]] k2cw0wzz1parvg0g21pia3tz9jira4r 0 382126 2698041 2026-07-30T19:22:11Z अभय नातू 206 नामभेद 2698041 wikitext text/x-wiki काकतीय राजवंश 6pdbebobm9j217bjreztitz2jtcbb75 2698042 2698041 2026-07-30T19:22:38Z अभय नातू 206 दुवा 2698042 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[काकतीय राजवंश]] gtoe8lk1etlqwvbxkg7bxwnv16lqmd5 0 382127 2698043 2026-07-30T19:27:44Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2698043 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[बसव कल्याण]] 2z93i0onwumqv3wx2r72t8idpsn509g 0 382128 2698060 2026-07-31T01:00:42Z अभय नातू 206 नामभेद 2698060 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[राग मधमाद सारंग]] r880tl6d8af274zzeg4dchuvlpi0t2u 0 382129 2698061 2026-07-31T01:01:27Z अभय नातू 206 नामभेद 2698061 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[राग मधमाद सारंग]] r880tl6d8af274zzeg4dchuvlpi0t2u 0 382130 2698062 2026-07-31T01:02:14Z अभय नातू 206 नामभेद 2698062 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[राग सुहा कानडा]] 1j0haxn2tghuridytjsjrjsxw8rv3m4 0 382131 2698063 2026-07-31T01:03:07Z अभय नातू 206 नामभेद 2698063 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[राग रायसा कानडा]] 36daqjj08tu3wlr3aarnb5lj3cixzpu 0 382132 2698064 2026-07-31T01:03:35Z अभय नातू 206 नामभेद 2698064 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[राग नायकी कानडा]] bbkk6epcej7hyp88hk8678xakgcfubu 0 382133 2698065 2026-07-31T01:04:11Z अभय नातू 206 नामभेद 2698065 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[राग कौसी कानडा]] jkxvfto9rgjguui30gu3029tm0588lc 0 382134 2698066 2026-07-31T01:08:38Z अभय नातू 206 पूर्ण नाव 2698066 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[राजीव आगाशे]] 6amd2j5h9yaeptn1f2hn0gjf2uqruvv 3 382135 2698076 2026-07-31T03:24:01Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2698076 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Pandit mavaskar}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ०८:५४, ३१ जुलै २०२६ (IST) bcx2ounxeq0fo5r9g4xa84nttqeatsd 0 382136 2698091 2026-07-31T05:53:27Z Nitin.kunjir 4684 नवीन पान: '''जुवैरिया फिरदौस''' (जन्म: २५ ऑक्टोबर २००५) ही बांगलादेशची क्रिकेटपटू आहे. ती [[यष्टीरक्षक]] असून उजव्या हाताने [[फलंदाजी]] करते. जुवैरियाने जानेवारी २०२६ मध्ये २०२६ महिला टी२० विश्व... 2698091 wikitext text/x-wiki '''जुवैरिया फिरदौस''' (जन्म: २५ ऑक्टोबर २००५) ही बांगलादेशची क्रिकेटपटू आहे. ती [[यष्टीरक्षक]] असून उजव्या हाताने [[फलंदाजी]] करते. जुवैरियाने जानेवारी २०२६ मध्ये [[२०२६ महिला टी२० विश्वचषक पात्रता]] फेरी दरम्यान [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेविरुद्ध]] आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले तर [[श्रीलंका महिला क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६|एप्रिल २०२६ मध्ये श्रीलंकेविरुद्ध]] आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय पदार्पण केले. [[२०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक]] स्पर्धेत तिचा बांगलादेशच्या संघात समावेश करण्यात आला होता ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== *{{ESPNcricinfo|id=1352221}} g0l2fhwbaejopbm8h67565bgyz1rjo1 2698092 2698091 2026-07-31T05:54:47Z Nitin.kunjir 4684 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2698092 wikitext text/x-wiki '''जुवैरिया फिरदौस''' (जन्म: २५ ऑक्टोबर २००५) ही बांगलादेशची क्रिकेटपटू आहे. ती [[यष्टीरक्षक]] असून उजव्या हाताने [[फलंदाजी]] करते. जुवैरियाने जानेवारी २०२६ मध्ये [[२०२६ महिला टी२० विश्वचषक पात्रता]] फेरी दरम्यान [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेविरुद्ध]] आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले तर [[श्रीलंका महिला क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६|एप्रिल २०२६ मध्ये श्रीलंकेविरुद्ध]] आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय पदार्पण केले. [[२०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक]] स्पर्धेत तिचा बांगलादेशच्या संघात समावेश करण्यात आला होता ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== *{{ESPNcricinfo|id=1352221}} [[वर्ग:बांगलादेशच्या महिला क्रिकेट खेळाडू]] brrzvep1lqn54tws8ouj8twy7zofvmn 3 382137 2698094 2026-07-31T05:57:34Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2698094 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Omiiy}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ११:२७, ३१ जुलै २०२६ (IST) ppj5py0acu1gei83tyr01c7b29e221f 0 382138 2698099 2026-07-31T06:08:52Z Aryan Bagkar 152513 नवीन पान: {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट सत्यश्रय | पदवी = अकलवर्ष<br>अकलंकचरित <br>सहसाभीम | चित्र = Carving details of the outer wall of Brahma Jinalaya.jpg | चित्र_शीर्षक = सत्याश्रय आणि त्यांचा सेनापती नागदेव यांनी बां... 2698099 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट सत्यश्रय | पदवी = अकलवर्ष<br>अकलंकचरित <br>सहसाभीम | चित्र = Carving details of the outer wall of Brahma Jinalaya.jpg | चित्र_शीर्षक = सत्याश्रय आणि त्यांचा सेनापती नागदेव यांनी बांधायला लावलेल्या ब्रह्म जिनालयाच्या ( जैन बसदी) बाह्य भिंतीवरील कोरीव कामाचे तपशील . | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राजचिन्ह_चित्र = | राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = [[इ.स. ९९७]] - [[इ.स. १००८]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. ९९७]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = | पूर्ण_नाव = सत्याश्रय | इतर_पदव्या = | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. १००८]] | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = [[तैलप दुसरा]] | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[विक्रमादित्य पाचवा चालुक्य]] | वडील = [[तैलप दुसरा]] | आई = राणी जकव्वे | पत्नी = | धर्म = [[जैन धर्म]] | पती = | इतर_पती = | संतती = | राजवंश = [[पश्चिम चालुक्य राजघराणे|पश्चिम चालुक्य (कल्याणी चालुक्य)]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = |}} '''सत्यश्रय''' (मृत्यू १००८) ज्याला सत्तिग किंवा इरिवाबेदंग म्हणूनही ओळखले जाते, हा [[पश्चिम चालुक्य]] साम्राज्याचा राजा होता. ११ व्या शतकाच्या सुरुवातीला साम्राज्याच्या एकत्रीकरणाच्या काळात, सत्याश्रय तंजावरच्या चोळ घराण्याशी, मध्य भारतातील परमार घराण्याशी आणि चेदी राज्याशी, तसेच गुजरातच्या चालुक्यांशी अनेक लढायांमध्ये सामील होता. या युद्धांचे निकाल संमिश्र होते, ज्यात विजय आणि पराजय दोन्ही होते. राजकुमार असताना, त्याचे वडील [[तैलप दुसरा]] यांच्या राजवटीतही, सत्याश्रयाने स्वतःला एक महत्त्वाकांक्षी योद्धा म्हणून स्थापित केले होते. सत्याश्रयने महान कन्नड कवी रन्ना (शास्त्रीय कन्नड साहित्यातील "तीन रत्ने" किंवा रत्नत्रयांपैकी एक) यांना आश्रय दिला, ज्यांनी त्यांच्या 'सहसाभीमविजय ' (शब्दशः, "धाडसी भीम", हे महाकाव्य गदायुद्ध म्हणूनही ओळखले जाते) या महाकाव्यात आपल्या आश्रयदात्याची तुलना पांडव राजकुमार [[भीम]] (महाभारतातील) यांच्या सामर्थ्य आणि शौर्याशी केली . सत्याश्रयने अकलवर्ष, अकलंकचरित आणि सहसाभीम या पदव्या धारण केल्या होत्या. t1638sr1ca4jdbdx2j6lc58qfwh4ora 2698101 2698099 2026-07-31T06:10:00Z Aryan Bagkar 152513 /* */ 2698101 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट सत्यश्रय | पदवी = अकलवर्ष<br>अकलंकचरित <br>सहसाभीम | चित्र = Carving details of the outer wall of Brahma Jinalaya.jpg | चित्र_शीर्षक = सत्याश्रय आणि त्यांचा सेनापती नागदेव यांनी बांधायला लावलेल्या ब्रह्म जिनालयाच्या ( जैन बसदी) बाह्य भिंतीवरील कोरीव कामाचे तपशील . | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राजचिन्ह_चित्र = | राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = [[इ.स. ९९७]] - [[इ.स. १००८]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. ९९७]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = | पूर्ण_नाव = सत्याश्रय | इतर_पदव्या = | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. १००८]] | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = [[तैलप दुसरा]] | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[विक्रमादित्य पाचवा चालुक्य]] | वडील = [[तैलप दुसरा]] | आई = राणी जकव्वे | पत्नी = | धर्म = [[जैन धर्म]] | पती = | इतर_पती = | संतती = | राजवंश = [[पश्चिम चालुक्य राजघराणे|पश्चिम चालुक्य (कल्याणी चालुक्य)]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = |}} '''सत्यश्रय''' (मृत्यू १००८) ज्याला सत्तिग किंवा इरिवाबेदंग म्हणूनही ओळखले जाते, हा [[पश्चिम चालुक्य राजघराणे]]चा राजा होता. ११ व्या शतकाच्या सुरुवातीला साम्राज्याच्या एकत्रीकरणाच्या काळात, सत्याश्रय तंजावरच्या चोळ घराण्याशी, मध्य भारतातील परमार घराण्याशी आणि चेदी राज्याशी, तसेच गुजरातच्या चालुक्यांशी अनेक लढायांमध्ये सामील होता. या युद्धांचे निकाल संमिश्र होते, ज्यात विजय आणि पराजय दोन्ही होते. राजकुमार असताना, त्याचे वडील [[तैलप दुसरा]] यांच्या राजवटीतही, सत्याश्रयाने स्वतःला एक महत्त्वाकांक्षी योद्धा म्हणून स्थापित केले होते. सत्याश्रयने महान कन्नड कवी रन्ना (शास्त्रीय कन्नड साहित्यातील "तीन रत्ने" किंवा रत्नत्रयांपैकी एक) यांना आश्रय दिला, ज्यांनी त्यांच्या 'सहसाभीमविजय ' (शब्दशः, "धाडसी भीम", हे महाकाव्य गदायुद्ध म्हणूनही ओळखले जाते) या महाकाव्यात आपल्या आश्रयदात्याची तुलना पांडव राजकुमार [[भीम]] (महाभारतातील) यांच्या सामर्थ्य आणि शौर्याशी केली . सत्याश्रयने अकलवर्ष, अकलंकचरित आणि सहसाभीम या पदव्या धारण केल्या होत्या. 4jdgb5z6kix3nqiivj3nqh3ldqees3l 2698139 2698101 2026-07-31T08:09:27Z Aryan Bagkar 152513 /* */ 2698139 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट सत्यश्रय | पदवी = अकलवर्ष<br>अकलंकचरित <br>सहसाभीम | चित्र = Carving details of the outer wall of Brahma Jinalaya.jpg | चित्र_शीर्षक = सत्याश्रय आणि त्यांचा सेनापती नागदेव यांनी बांधायला लावलेल्या ब्रह्म जिनालयाच्या ( जैन बसदी) बाह्य भिंतीवरील कोरीव कामाचे तपशील . | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राजचिन्ह_चित्र = | राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = [[इ.स. ९९७]] - [[इ.स. १००८]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. ९९७]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[मान्यखेट]] | पूर्ण_नाव = सत्याश्रय | इतर_पदव्या = | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. १००८]] | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = [[तैलप दुसरा]] | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[विक्रमादित्य पाचवा चालुक्य]] | वडील = [[तैलप दुसरा]] | आई = राणी जकव्वे | पत्नी = | धर्म = [[जैन धर्म]] | पती = | इतर_पती = | संतती = | राजवंश = [[पश्चिम चालुक्य राजघराणे|पश्चिम चालुक्य (कल्याणी चालुक्य)]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = |}} '''सत्यश्रय''' (मृत्यू १००८) ज्याला सत्तिग किंवा इरिवाबेदंग म्हणूनही ओळखले जाते, हा [[पश्चिम चालुक्य राजघराणे]]चा राजा होता. ११ व्या शतकाच्या सुरुवातीला साम्राज्याच्या एकत्रीकरणाच्या काळात, सत्याश्रय तंजावरच्या चोळ घराण्याशी, मध्य भारतातील परमार घराण्याशी आणि चेदी राज्याशी, तसेच गुजरातच्या चालुक्यांशी अनेक लढायांमध्ये सामील होता. या युद्धांचे निकाल संमिश्र होते, ज्यात विजय आणि पराजय दोन्ही होते. राजकुमार असताना, त्याचे वडील [[तैलप दुसरा]] यांच्या राजवटीतही, सत्याश्रयाने स्वतःला एक महत्त्वाकांक्षी योद्धा म्हणून स्थापित केले होते. सत्याश्रयने महान कन्नड कवी रन्ना (शास्त्रीय कन्नड साहित्यातील "तीन रत्ने" किंवा रत्नत्रयांपैकी एक) यांना आश्रय दिला, ज्यांनी त्यांच्या 'सहसाभीमविजय ' (शब्दशः, "धाडसी भीम", हे महाकाव्य गदायुद्ध म्हणूनही ओळखले जाते) या महाकाव्यात आपल्या आश्रयदात्याची तुलना पांडव राजकुमार [[भीम]] (महाभारतातील) यांच्या सामर्थ्य आणि शौर्याशी केली . सत्याश्रयने अकलवर्ष, अकलंकचरित आणि सहसाभीम या पदव्या धारण केल्या होत्या. e02v0r60435d4m6i8nb7hcrrpr0i22h 14 382139 2698110 2026-07-31T06:25:55Z Khirid Harshad 138639 नवीन पान: [[वर्ग:पुणे मेट्रो]] 2698110 wikitext text/x-wiki [[वर्ग:पुणे मेट्रो]] drx5w7lc572ytytfl7e24axnf1bgz6v 0 382140 2698111 2026-07-31T06:26:42Z Aryan Bagkar 152513 नवीन पान: {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट विक्रमादित्य पाचवा | पदवी = | चित्र = | चित्र_शीर्षक = | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राजचिन्ह_चित्र = | राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = | राज्य_... 2698111 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट विक्रमादित्य पाचवा | पदवी = | चित्र = | चित्र_शीर्षक = | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राजचिन्ह_चित्र = | राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = [[इ.स. १००८]] - [[इ.स. १०१५]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. १००८]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = | पूर्ण_नाव = विक्रमादित्य | इतर_पदव्या = | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = [[सत्याश्रय चालुक्य]] | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[जयसिंह दुसरा चालुक्य]] | वडील = दशवर्मन | आई = भाग्यवती | पत्नी = | धर्म = | पती = | इतर_पती = | संतती = | राजवंश = [[पश्चिम चालुक्य राजघराणे|पश्चिम चालुक्य (कल्याणी चालुक्य)]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = |}} '''विक्रमादित्य पाचवा''' (राज्यकाळ १००८–१०१५) हे पश्चिम चालुक्य सिंहासनावर सत्याश्रयानंतर गादीवर आले. विक्रमादित्य हे राजवंशाचे संस्थापक [[तैलप दुसरा]] यांचे धाकटे पुत्र दशवर्मन (उर्फ यशोवर्मन) आणि त्यांची पत्नी भाग्यवती यांचे पुत्र होते. ते [[सत्याश्रय चालुक्य]]चे भाचे होते आणि त्यांचा राज्यकाळ खूपच अल्प आणि घटनाविरहित होता. १०१५ मध्ये विक्रमादित्य पाचवा यांच्यानंतर त्यांचा भाऊ [[जयसिंह दुसरा चालुक्य]] सिंहासनावर बसला . a6hpwutkqwm6771t4bzub6pps13kitt 2698138 2698111 2026-07-31T08:09:09Z Aryan Bagkar 152513 /* */ 2698138 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट विक्रमादित्य पाचवा | पदवी = | चित्र = | चित्र_शीर्षक = | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राजचिन्ह_चित्र = | राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = [[इ.स. १००८]] - [[इ.स. १०१५]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. १००८]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[मान्यखेट]] | पूर्ण_नाव = विक्रमादित्य | इतर_पदव्या = | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = [[सत्याश्रय चालुक्य]] | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[जयसिंह दुसरा चालुक्य]] | वडील = दशवर्मन | आई = भाग्यवती | पत्नी = | धर्म = | पती = | इतर_पती = | संतती = | राजवंश = [[पश्चिम चालुक्य राजघराणे|पश्चिम चालुक्य (कल्याणी चालुक्य)]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = |}} '''विक्रमादित्य पाचवा''' (राज्यकाळ १००८–१०१५) हे पश्चिम चालुक्य सिंहासनावर सत्याश्रयानंतर गादीवर आले. विक्रमादित्य हे राजवंशाचे संस्थापक [[तैलप दुसरा]] यांचे धाकटे पुत्र दशवर्मन (उर्फ यशोवर्मन) आणि त्यांची पत्नी भाग्यवती यांचे पुत्र होते. ते [[सत्याश्रय चालुक्य]]चे भाचे होते आणि त्यांचा राज्यकाळ खूपच अल्प आणि घटनाविरहित होता. १०१५ मध्ये विक्रमादित्य पाचवा यांच्यानंतर त्यांचा भाऊ [[जयसिंह दुसरा चालुक्य]] सिंहासनावर बसला . k9gzjr5urrxehvfih38xzkcy0ljvc8y 0 382141 2698113 2026-07-31T06:33:18Z Aryan Bagkar 152513 नवीन पान: {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट जयसिंह दुसरा | पदवी = | चित्र = Old Kannada inscription dated Shaka 957 (c.1035 AD) of Kalyani (Western) Chalukya King Jayasimha II.JPG | चित्र_शीर्षक = पश्चिम चालुक्य राजा जयसिंह द्वितीय यांचा इ.स. १०३५ च्या स... 2698113 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट जयसिंह दुसरा | पदवी = | चित्र = Old Kannada inscription dated Shaka 957 (c.1035 AD) of Kalyani (Western) Chalukya King Jayasimha II.JPG | चित्र_शीर्षक = पश्चिम चालुक्य राजा जयसिंह द्वितीय यांचा इ.स. १०३५ च्या सुमारासचा जुना कन्नड शिलालेख. | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राजचिन्ह_चित्र = | राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = [[इ.स. १०१५]] - [[इ.स. १०४३]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. १०१५]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = | पूर्ण_नाव = जयसिंह दुसरा | इतर_पदव्या = | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = [[विक्रमादित्य पाचवा चालुक्य]] | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[सोमेश्वर पहिला चालुक्य]] | वडील = दशवर्मन | आई = भाग्यवती | पत्नी = राणी सुग्गलदेवी | धर्म = | पती = | इतर_पती = | संतती = [[सोमेश्वर पहिला चालुक्य]] | राजवंश = [[पश्चिम चालुक्य राजघराणे|पश्चिम चालुक्य (कल्याणी चालुक्य)]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = |}} '''जयसिंह दुसरा''' (राज्यकाळ १०१५ – १०४३) ज्याला जगधेकमल्ल पहिला आणि मल्लिकामोद म्हणूनही ओळखले जाते, त्याने आपला भाऊ [[विक्रमादित्य पाचवा चालुक्य]] याच्यानंतर पश्चिम चालुक्य सिंहासनावर राज्य केले. आपल्या राज्याचे रक्षण करण्यासाठी त्याला दक्षिणेकडील तंजावरच्या चोळांविरुद्ध आणि उत्तरेकडील परमार राजवंशाविरुद्ध अशा अनेक आघाड्यांवर लढावे लागले. तथापि, त्याचा राज्यकाळ हा [[कन्नड]] साहित्याच्या विकासाचा एक महत्त्वाचा काळ होता . ब्राह्मण कन्नड लेखक दुर्गासिंह (जो त्याचा मंत्रीही होता आणि ज्याने १०३१ मध्ये 'पंचतंत्र', "पाच युक्त्या" लिहिले), चावुंडराय दुसरा (विश्वकोश, लोकोपकार , सुमारे १०२५) आणि कवितविलास हे त्याच्या आश्रयाखाली होते. चंद्रराज, कामशास्त्रावरील एक ब्राह्मण लेखक (मदनतिलक, "वासनेचे कपाळावरील अलंकार", कामशास्त्र प्रकारातील सर्वात जुना कन्नड ग्रंथ, सुमारे १०२५), जयसिंह द्वितीयचा मांडलिक असलेल्या मचिराजाच्या दरबारात होता. जैन संस्कृत विद्वान वादिराज जयसिंह द्वितीयच्या दरबारात होते आणि त्यांनी तर्कशास्त्रावर दोन महाकाव्ये आणि एका पूर्वीच्या जैन ग्रंथावर भाष्य लिहिले. त्यांची राणी सुग्गलदेवी कन्नड संत-कवी देवरा दासिमय्या (सर्वात जुन्या वीरशैव कवींंपैकी एक) यांची शिष्या होती . snpenkqwxjoejaefcujuy0xlbmextg3 2698135 2698113 2026-07-31T08:08:57Z Aryan Bagkar 152513 /* */ 2698135 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट जयसिंह दुसरा | पदवी = | चित्र = Old Kannada inscription dated Shaka 957 (c.1035 AD) of Kalyani (Western) Chalukya King Jayasimha II.JPG | चित्र_शीर्षक = पश्चिम चालुक्य राजा जयसिंह द्वितीय यांचा इ.स. १०३५ च्या सुमारासचा जुना कन्नड शिलालेख. | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राजचिन्ह_चित्र = | राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = [[इ.स. १०१५]] - [[इ.स. १०४३]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. १०१५]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[मान्यखेट]] | पूर्ण_नाव = जयसिंह दुसरा | इतर_पदव्या = | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = [[विक्रमादित्य पाचवा चालुक्य]] | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[सोमेश्वर पहिला चालुक्य]] | वडील = दशवर्मन | आई = भाग्यवती | पत्नी = राणी सुग्गलदेवी | धर्म = | पती = | इतर_पती = | संतती = [[सोमेश्वर पहिला चालुक्य]] | राजवंश = [[पश्चिम चालुक्य राजघराणे|पश्चिम चालुक्य (कल्याणी चालुक्य)]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = |}} '''जयसिंह दुसरा''' (राज्यकाळ १०१५ – १०४३) ज्याला जगधेकमल्ल पहिला आणि मल्लिकामोद म्हणूनही ओळखले जाते, त्याने आपला भाऊ [[विक्रमादित्य पाचवा चालुक्य]] याच्यानंतर पश्चिम चालुक्य सिंहासनावर राज्य केले. आपल्या राज्याचे रक्षण करण्यासाठी त्याला दक्षिणेकडील तंजावरच्या चोळांविरुद्ध आणि उत्तरेकडील परमार राजवंशाविरुद्ध अशा अनेक आघाड्यांवर लढावे लागले. तथापि, त्याचा राज्यकाळ हा [[कन्नड]] साहित्याच्या विकासाचा एक महत्त्वाचा काळ होता . ब्राह्मण कन्नड लेखक दुर्गासिंह (जो त्याचा मंत्रीही होता आणि ज्याने १०३१ मध्ये 'पंचतंत्र', "पाच युक्त्या" लिहिले), चावुंडराय दुसरा (विश्वकोश, लोकोपकार , सुमारे १०२५) आणि कवितविलास हे त्याच्या आश्रयाखाली होते. चंद्रराज, कामशास्त्रावरील एक ब्राह्मण लेखक (मदनतिलक, "वासनेचे कपाळावरील अलंकार", कामशास्त्र प्रकारातील सर्वात जुना कन्नड ग्रंथ, सुमारे १०२५), जयसिंह द्वितीयचा मांडलिक असलेल्या मचिराजाच्या दरबारात होता. जैन संस्कृत विद्वान वादिराज जयसिंह द्वितीयच्या दरबारात होते आणि त्यांनी तर्कशास्त्रावर दोन महाकाव्ये आणि एका पूर्वीच्या जैन ग्रंथावर भाष्य लिहिले. त्यांची राणी सुग्गलदेवी कन्नड संत-कवी देवरा दासिमय्या (सर्वात जुन्या वीरशैव कवींंपैकी एक) यांची शिष्या होती . sm68d6kp4q8cgcq5kti84eezem63qkt 3 382142 2698119 2026-07-31T07:06:47Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2698119 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Patare Divya Arvind}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १२:३६, ३१ जुलै २०२६ (IST) muyaujvhnr8ro5i8zrkxo4qe89agy6c 4 382143 2698121 2026-07-31T07:12:04Z Manasi.M.Pawar 137361 Manasi.M.Pawar ने लेख [[विकिपीडिया:धूळपाटी]] वरुन [[आकाराम ज्ञानदेव पवार]] ला हलविला: लेख पूर्ण झाला असून मुख्य नामविश्वात हलवत आहे. 2698121 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[आकाराम ज्ञानदेव पवार]] ssoyp2mzsnh2vryn90dk7t8iihotiix 2698157 2698121 2026-07-31T08:44:16Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2698157 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 382145 2698126 2026-07-31T07:34:41Z Aryan Bagkar 152513 नवीन पान: {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट सोमेश्वर पहिला | पदवी = | चित्र = Western Chalukyas of Kalyana King Somesvara I Trailokyamalla 1043-1068.jpg | चित्र_शीर्षक = कल्याणाचे पश्चिमी चालुक्य, राजा सोमेश्वर प्रथम त्रैलोक्यमल्ल (१... 2698126 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट सोमेश्वर पहिला | पदवी = | चित्र = Western Chalukyas of Kalyana King Somesvara I Trailokyamalla 1043-1068.jpg | चित्र_शीर्षक = कल्याणाचे पश्चिमी चालुक्य, राजा सोमेश्वर प्रथम त्रैलोक्यमल्ल (१०४३-१०६८) यांचे नाणे. मंदिराचा दर्शनी भाग / सुशोभित फुलांची नक्षी. | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राजचिन्ह_चित्र = | राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = [[इ.स. १०४३]] - [[इ.स. १०६८]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. १०४३]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[बसव कल्याण|कल्याणी]] | पूर्ण_नाव = सोमेश्वर पहिला | इतर_पदव्या = | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = [[२९ मार्च]] [[इ.स. १०६८]] | मृत्यू_स्थान = कुरुवट्टी, [[पश्चिम चालुक्य राजघराणे|पश्चिम चालुक्य साम्राज्य)]] | पूर्वाधिकारी = [[जयसिंह दुसरा चालुक्य]] | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[सोमेश्वर दुसरा चालुक्य]] | वडील = [[जयसिंह दुसरा चालुक्य]] | आई = | पत्नी = राणी होयसळ देवी | धर्म = | पती = | इतर_पती = | संतती = [[सोमेश्वर पहिला चालुक्य]] | राजवंश = [[पश्चिम चालुक्य राजघराणे|पश्चिम चालुक्य (कल्याणी चालुक्य)]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = |}} '''सोमेश्वर पहिला''' ( मृत्यू २९ मार्च १०६८ ) हा पश्चिम चालुक्यांचा राजा होता. "अहवमल्ल" किंवा "त्रिलोकमल्ल" म्हणूनही ओळखल्या जाणाऱ्या सोमेश्वराने त्याचे वडील [[जयसिंह दुसरा चालुक्य]] यांच्यानंतर सिंहासनावर राज्य केले. मध्य भारतातील त्याच्या अनेक लष्करी यशांमुळे तो एका विशाल साम्राज्याचा बलाढ्य शासक बनला. त्याच्या राजवटीत, चालुक्य साम्राज्याचा विस्तार उत्तरेला [[गुजरात]] आणि मध्य भारतापर्यंत झाला. दक्षिणेला म्हैसूरच्या मालेनाडू (डोंगराळ) प्रदेशातील होयसळ त्याचे मांडलिक होते. विनयदित्याची मुलगी किंवा बहीण, होयसळ देवी, ही त्याच्या राण्यांपैकी एक होती. पश्चिमेला, सोमेश्वर प्रथमने कोकणावर नियंत्रण ठेवले . पूर्वेला तो अनंतपूर आणि कुर्नूलपर्यंत आपला प्रभाव वाढवू शकला. तंजावरच्या चोळांसोबतच्या युद्धांमध्ये अनेक पराभव होऊनही, त्याने वेंगी येथे अनेक प्रसंगी राजा बनवण्यात यश मिळवले. इतिहासकार गंगुली यांच्या मते, चोळ "त्याच्याकडून त्याच्या राज्याचा कोणताही भाग हिसकावून घेऊ शकले नाहीत". इतिहासकार सेन यांच्या मते, सोमेश्वर प्रथम यांचे राज्य हे पश्चिम चालुक्यांच्या इतिहासातील एक "तेजस्वी काळ" होता, जो [[विक्रमादित्य सहावा चालुक्य]] यांच्या काळात परमोच्च बिंदूवर पोहोचला. इतिहासकार त्रिपाठी यांचा दावा आहे की चालुक्यांचा प्रभाव दूरवरच्या पूर्व भारतातही जाणवला. त्याने आपली राजधानी [[मान्यखेट]] येथून [[बसव कल्याण|कल्याणी]] (सध्याच्या बिदर जिल्ह्यातील बसवकल्याण) येथे हलवली. त्याने कन्नड भाषेचे विद्वान श्रीधराचार्य यांना आश्रय दिला, ज्यांनी जातकतिलक (इ.स. १०४९ च्या सुमारास) लिहिले, जो त्या भाषेतील ज्योतिषशास्त्रावरील सर्वात जुना उपलब्ध ग्रंथ आहे, आणि आता लुप्त झालेला चंद्रप्रभाचरित ललित साहित्यावरील ग्रंथ ( काव्य कविता ) लिहिला. edj1l01jmnyxfhrgm45iwss9ot2fx31 2698132 2698126 2026-07-31T08:02:29Z Aryan Bagkar 152513 /* */ 2698132 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट सोमेश्वर पहिला | पदवी = | चित्र = Western Chalukyas of Kalyana King Somesvara I Trailokyamalla 1043-1068.jpg | चित्र_शीर्षक = कल्याणाचे पश्चिमी चालुक्य, राजा सोमेश्वर प्रथम त्रैलोक्यमल्ल (१०४३-१०६८) यांचे नाणे. मंदिराचा दर्शनी भाग / सुशोभित फुलांची नक्षी. | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राजचिन्ह_चित्र = | राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = [[इ.स. १०४३]] - [[इ.स. १०६८]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. १०४३]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[बसव कल्याण|कल्याणी]] | पूर्ण_नाव = सोमेश्वर पहिला | इतर_पदव्या = | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = [[२९ मार्च]] [[इ.स. १०६८]] | मृत्यू_स्थान = कुरुवट्टी, [[पश्चिम चालुक्य राजघराणे|पश्चिम चालुक्य साम्राज्य)]] | पूर्वाधिकारी = [[जयसिंह दुसरा चालुक्य]] | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[सोमेश्वर दुसरा चालुक्य]] | वडील = [[जयसिंह दुसरा चालुक्य]] | आई = | पत्नी = राणी होयसळ देवी | धर्म = | पती = | इतर_पती = | संतती = | राजवंश = [[पश्चिम चालुक्य राजघराणे|पश्चिम चालुक्य (कल्याणी चालुक्य)]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = |}} [[File:Amritesvara temple at Annigeri, Dharwad district, Karnataka.jpg|thumb|अन्निगेरी येथील अमृतेश्वर मंदिर धारवाड जिल्ह्यात सोमेश्वर प्रथम यांनी १०५० साली द्रविड शैलीत बांधले . हे संपूर्णपणे सोपस्टोनने ( चुना दगडाने) बनवलेले पहिले मंदिर होते.]] [[File:Kalleshvara temple (1057 AD) at Hire Hadagali.JPG|thumb|210px|सोमेश्वर प्रथम यांच्यासाठी पंतप्रधानांनी १०५७ मध्ये बांधलेले हिरे हडगळी येथील कलेश्वर मंदिर. ]] [[File:Old Kannada inscription (1053 AD) from Kelawadi of Western Chalukya king Somesvara I.jpg|thumb|right|upright|पश्चिम चालुक्य राजा सोमेश्वर प्रथम यांच्या केळवडी येथील जुना कन्नड शिलालेख (इ.स. १०५३)]] '''सोमेश्वर पहिला''' ( मृत्यू २९ मार्च १०६८ ) हा पश्चिम चालुक्यांचा राजा होता. "अहवमल्ल" किंवा "त्रिलोकमल्ल" म्हणूनही ओळखल्या जाणाऱ्या सोमेश्वराने त्याचे वडील [[जयसिंह दुसरा चालुक्य]] यांच्यानंतर सिंहासनावर राज्य केले. मध्य भारतातील त्याच्या अनेक लष्करी यशांमुळे तो एका विशाल साम्राज्याचा बलाढ्य शासक बनला. त्याच्या राजवटीत, चालुक्य साम्राज्याचा विस्तार उत्तरेला [[गुजरात]] आणि मध्य भारतापर्यंत झाला. दक्षिणेला म्हैसूरच्या मालेनाडू (डोंगराळ) प्रदेशातील होयसळ त्याचे मांडलिक होते. विनयदित्याची मुलगी किंवा बहीण, होयसळ देवी, ही त्याच्या राण्यांपैकी एक होती. पश्चिमेला, सोमेश्वर प्रथमने कोकणावर नियंत्रण ठेवले . पूर्वेला तो अनंतपूर आणि कुर्नूलपर्यंत आपला प्रभाव वाढवू शकला. तंजावरच्या चोळांसोबतच्या युद्धांमध्ये अनेक पराभव होऊनही, त्याने वेंगी येथे अनेक प्रसंगी राजा बनवण्यात यश मिळवले. इतिहासकार गंगुली यांच्या मते, चोळ "त्याच्याकडून त्याच्या राज्याचा कोणताही भाग हिसकावून घेऊ शकले नाहीत". इतिहासकार सेन यांच्या मते, सोमेश्वर प्रथम यांचे राज्य हे पश्चिम चालुक्यांच्या इतिहासातील एक "तेजस्वी काळ" होता, जो [[विक्रमादित्य सहावा चालुक्य]] यांच्या काळात परमोच्च बिंदूवर पोहोचला. इतिहासकार त्रिपाठी यांचा दावा आहे की चालुक्यांचा प्रभाव दूरवरच्या पूर्व भारतातही जाणवला. त्याने आपली राजधानी [[मान्यखेट]] येथून [[बसव कल्याण|कल्याणी]] (सध्याच्या बिदर जिल्ह्यातील बसवकल्याण) येथे हलवली. त्याने कन्नड भाषेचे विद्वान श्रीधराचार्य यांना आश्रय दिला, ज्यांनी जातकतिलक (इ.स. १०४९ च्या सुमारास) लिहिले, जो त्या भाषेतील ज्योतिषशास्त्रावरील सर्वात जुना उपलब्ध ग्रंथ आहे, आणि आता लुप्त झालेला चंद्रप्रभाचरित ललित साहित्यावरील ग्रंथ ( काव्य कविता ) लिहिला. fb3ha2f5d3bjx3g6fvt7px9g0qx4ue9 10 382146 2698130 2026-07-31T07:55:06Z Khirid Harshad 138639 नवीन पान: {{routemap | inline = <includeonly>1</includeonly> | title = ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो) | title-color = white | title-bg = Aqua | collapse = <includeonly>yes</includeonly> | navbar = Pune Metro Aqua Line Route | map = exhKBHFa cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|चांदणी चौक}} exhBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|कोथरूड बस डेपो}} \hABZg+l cyan\KDSTeq cyan\~~ ~~... 2698130 wikitext text/x-wiki {{routemap | inline = <includeonly>1</includeonly> | title = ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो) | title-color = white | title-bg = Aqua | collapse = <includeonly>yes</includeonly> | navbar = Pune Metro Aqua Line Route | map = exhKBHFa cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|चांदणी चौक}} exhBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|कोथरूड बस डेपो}} \hABZg+l cyan\KDSTeq cyan\~~ ~~ ~~ ''वनाझ डेपो'' hBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|वनाझ}} hBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|आनंद नगर (पुणे)}} hBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|पौड फाटा}} hBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|एसएनडीटी महाविद्यालय}} hBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|गरवारे महाविद्यालय}} hBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|डेक्कन जिमखाना}} hBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|छत्रपती संभाजी उद्यान}} hBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|पुणे महानगरपालिका भवन}} hBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|जिल्हा न्यायालय (पुणे)}}~~[[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]], [[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] hBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|आर.टी.ओ. (पुणे)}} hBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|पुणे रेल्वे स्थानक}} {{rint|rail|link=पुणे जंक्शन रेल्वे स्थानक}} hBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|रुबी हॉल क्लिनिक}} hBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|बंड गार्डन}} hBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|येरवडा}} hBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|कल्याणी नगर}} hBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|रामवाडी}} exhBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|विमान नगर}} exhBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|सोमनाथ नगर}} exhBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|खराडी बायपास}} exhBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|तुळजा भवानी नगर}} exhBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|उबाळे नगर}} exhBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|अप्पर खराडी रस्ता}} exhBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|वाघेश्वर मंदिर}} exhBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|वाघोली}} exhBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|सिद्धार्थ नगर}} exhBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|बकोरी फाटा}} exhKBHFe cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|विठ्ठलवाडी}} }}<noinclude> {{railway-routemap|भारत|ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|type=rapid transit line|place=[[पुणे]]}} [[वर्ग:पुणे मेट्रो साचे]] </noinclude> 2ff4stf8j4a74ln5d67tbn99h3925t4 2698153 2698130 2026-07-31T08:33:39Z Khirid Harshad 138639 /* */ 2698153 wikitext text/x-wiki {{routemap | inline = <includeonly>1</includeonly> | title = ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो) | title-color = white | title-bg = Aqua | collapse = <includeonly>yes</includeonly> | navbar = Pune Metro Aqua Line Route | map = exhKBHFa cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|चांदणी चौक}} exhBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|कोथरूड बस डेपो}} \hABZg+l cyan\KDSTeq cyan\~~ ~~ ~~ ''वनाझ डेपो'' hBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|वनाझ}} hBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|आनंद नगर (पुणे)}} hBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|पौड फाटा}} hBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|एसएनडीटी महाविद्यालय}} hBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|गरवारे महाविद्यालय}} hBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|डेक्कन जिमखाना}} hBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|छत्रपती संभाजी उद्यान}} hBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|पुणे महानगरपालिका भवन}} hBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|जिल्हा न्यायालय पुणे}}~~[[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]], [[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] hBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|आर.टी.ओ. पुणे}} hBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|पुणे रेल्वे स्थानक}} {{rint|rail|link=पुणे जंक्शन रेल्वे स्थानक}} {{rint|bus|link=पुणे स्थानक बस स्थानक}} hBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|रुबी हॉल क्लिनिक}} hBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|बंड गार्डन}} hBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|येरवडा}} hBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|कल्याणी नगर}} hBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|रामवाडी}} exhBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|विमान नगर}} exhBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|सोमनाथ नगर}} exhBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|खराडी बायपास}} exhBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|तुळजा भवानी नगर}} exhBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|उबाळे नगर}} exhBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|अप्पर खराडी रस्ता}} exhBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|वाघेश्वर मंदिर}} exhBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|वाघोली}} exhBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|सिद्धार्थ नगर}} exhBHF cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|बकोरी फाटा}} exhKBHFe cyan\~~ ~~ {{मेट्रो|विठ्ठलवाडी}} }}<noinclude> {{railway-routemap|भारत|ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|type=rapid transit line|place=[[पुणे]]}} [[वर्ग:पुणे मेट्रो साचे]] </noinclude> lvdmnu0cjvdyfpivtrvfta58f3n396n 0 382147 2698137 2026-07-31T08:09:05Z Khirid Harshad 138639 Khirid Harshad ने लेख [[शिवाजीनगर (पुणे) एस.टी. बसस्थानक]] वरुन [[शिवाजीनगर एस.टी. बसस्थानक]] ला हलविला 2698137 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[शिवाजीनगर एस.टी. बसस्थानक]] 7kd2sjsespb4e94quq4ct7lkfal4qfo 0 382148 2698141 2026-07-31T08:09:33Z Khirid Harshad 138639 Khirid Harshad ने लेख [[पुणे स्टेशन बस स्थानक]] वरुन [[पुणे स्थानक बस स्थानक]] ला हलविला 2698141 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[पुणे स्थानक बस स्थानक]] pdeui5cxryh5xxscvhbexxtgq98x0ty 0 382149 2698143 2026-07-31T08:09:47Z Khirid Harshad 138639 Khirid Harshad ने लेख [[पुणे स्टेशन पी.एम.पी.एम.एल. बसस्थानक]] वरुन [[पुणे स्थानक पी.एम.पी.एम.एल. बसस्थानक]] ला हलविला 2698143 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[पुणे स्थानक पी.एम.पी.एम.एल. बसस्थानक]] jjru1gdiy8ds5qjr3ibdxomwl506h81 0 382150 2698146 2026-07-31T08:10:20Z Khirid Harshad 138639 Khirid Harshad ने लेख [[पुणे स्टेशन एस.टी. बसस्थानक]] वरुन [[पुणे स्थानक एस.टी. बसस्थानक]] ला हलविला 2698146 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[पुणे स्थानक एस.टी. बसस्थानक]] bffgow54uboi7b2w6jxsvlywhuzk82y 10 382151 2698147 2026-07-31T08:14:09Z Khirid Harshad 138639 नवीन पान: {{routemap | inline = <includeonly>1</includeonly> | title = जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो) | title-color = white | title-bg = purple | collapse = <includeonly>yes</includeonly> | navbar = Pune Metro Purple Line Route | map = exhKBHFa violet\~~ ~~ {{मेट्रो|भक्ती शक्ती}} exhBHF violet\~~ ~~ {{मेट्रो|निगडी}} exhBHF violet\~~ ~~ {{मेट्रो... 2698147 wikitext text/x-wiki {{routemap | inline = <includeonly>1</includeonly> | title = जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो) | title-color = white | title-bg = purple | collapse = <includeonly>yes</includeonly> | navbar = Pune Metro Purple Line Route | map = exhKBHFa violet\~~ ~~ {{मेट्रो|भक्ती शक्ती}} exhBHF violet\~~ ~~ {{मेट्रो|निगडी}} exhBHF violet\~~ ~~ {{मेट्रो|आकुर्डी}} {{rint|rail|link=आकुर्डी रेल्वे स्थानक}} exhBHF violet\~~ ~~ {{मेट्रो|चिंचवड}} {{rint|rail|link=चिंचवड रेल्वे स्थानक}} hBHF violet\~~ ~~ {{मेट्रो|पिंपरी-चिंचवड महानगरपालिका भवन}} {{rint|bus|link=पिंपरी-चिंचवड बस स्थानक}} hBHF violet\~~ ~~ {{मेट्रो|संत तुकाराम नगर}} hBHF violet\~~ ~~ {{मेट्रो|नाशिक फाटा}}{{rint|rail|link=कासारवाडी रेल्वे स्थानक}} hBHF violet\~~ ~~ {{मेट्रो|कासारवाडी}} hBHF violet\~~ ~~ {{मेट्रो|फुगेवाडी}} hBHF violet\~~ ~~ {{मेट्रो|दापोडी}} {{rint|rail|link=दापोडी रेल्वे स्थानक}} hBHF violet\~~ ~~ {{मेट्रो|बोपोडी}} hBHF violet\~~ ~~ {{मेट्रो|खडकी}} {{rint|rail|link=खडकी रेल्वे स्थानक}} ehBHF violet\~~ ~~ {{मेट्रो|रेंज हिल्स}} \hABZgl violet\hKDSTeq violet\~~ ~~ ~~ ''रेंज हिल्स डेपो'' hBHF violet\~~ ~~ {{मेट्रो|शिवाजी नगर}} {{rint|rail|link=शिवाजी नगर रेल्वे स्थानक}} {{rint|bus|link=शिवाजीनगर बस स्थानक}}~~[[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] hBHF violet\~~ ~~ {{मेट्रो|जिल्हा न्यायालय (पुणे)}}~~[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]], [[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] hBHF violet\~~ ~~ {{मेट्रो|कसबा पेठ}} hBHF violet\~~ ~~ {{मेट्रो|महात्मा फुले मंडई}} hBHF violet\~~ ~~ {{मेट्रो|स्वारगेट}} {{rint|bus|link=स्वारगेट बस स्थानक}} exhBHF violet\~~ ~~ {{मेट्रो|मार्केट यार्ड}} exhBHF violet\~~ ~~ {{मेट्रो|बिबवेवाडी}} exhBHF violet\~~ ~~ {{मेट्रो|पद्मावती}} exhBHF violet\~~ ~~ {{मेट्रो|बालाजी नगर}} exhKBHFe violet\~~ ~~ {{मेट्रो|कात्रज}} }}<noinclude> {{railway-routemap|भारत|जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|type=rapid transit line|place=[[पुणे]]}} [[वर्ग:पुणे मेट्रो साचे]] </noinclude> r5lhk91he34pbh82stibo7wxp33ntk2 2698152 2698147 2026-07-31T08:32:52Z Khirid Harshad 138639 /* */ 2698152 wikitext text/x-wiki {{routemap | inline = <includeonly>1</includeonly> | title = जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो) | title-color = white | title-bg = purple | collapse = <includeonly>yes</includeonly> | navbar = Pune Metro Purple Line Route | map = exhKBHFa violet\~~ ~~ {{मेट्रो|भक्ती शक्ती}} exhBHF violet\~~ ~~ {{मेट्रो|निगडी}} exhBHF violet\~~ ~~ {{मेट्रो|आकुर्डी}} {{rint|rail|link=आकुर्डी रेल्वे स्थानक}} exhBHF violet\~~ ~~ {{मेट्रो|चिंचवड}} {{rint|rail|link=चिंचवड रेल्वे स्थानक}} hBHF violet\~~ ~~ {{मेट्रो|पिंपरी-चिंचवड महानगरपालिका भवन}} {{rint|bus|link=पिंपरी-चिंचवड बस स्थानक}} hBHF violet\~~ ~~ {{मेट्रो|संत तुकाराम नगर}} hBHF violet\~~ ~~ {{मेट्रो|नाशिक फाटा}}{{rint|rail|link=कासारवाडी रेल्वे स्थानक}} hBHF violet\~~ ~~ {{मेट्रो|कासारवाडी}} hBHF violet\~~ ~~ {{मेट्रो|फुगेवाडी}} hBHF violet\~~ ~~ {{मेट्रो|दापोडी}} {{rint|rail|link=दापोडी रेल्वे स्थानक}} hBHF violet\~~ ~~ {{मेट्रो|बोपोडी}} hBHF violet\~~ ~~ {{मेट्रो|खडकी}} {{rint|rail|link=खडकी रेल्वे स्थानक}} ehBHF violet\~~ ~~ {{मेट्रो|रेंज हिल्स}} \hABZgl violet\hKDSTeq violet\~~ ~~ ~~ ''रेंज हिल्स डेपो'' hBHF violet\~~ ~~ {{मेट्रो|शिवाजी नगर}} {{rint|rail|link=शिवाजी नगर रेल्वे स्थानक}} {{rint|bus|link=शिवाजीनगर बस स्थानक}}~~[[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] hBHF violet\~~ ~~ {{मेट्रो|जिल्हा न्यायालय पुणे}}~~[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]], [[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] hBHF violet\~~ ~~ {{मेट्रो|कसबा पेठ}} hBHF violet\~~ ~~ {{मेट्रो|महात्मा फुले मंडई}} hBHF violet\~~ ~~ {{मेट्रो|स्वारगेट}} {{rint|bus|link=स्वारगेट बस स्थानक}} exhBHF violet\~~ ~~ {{मेट्रो|मार्केट यार्ड}} exhBHF violet\~~ ~~ {{मेट्रो|बिबवेवाडी}} exhBHF violet\~~ ~~ {{मेट्रो|पद्मावती}} exhBHF violet\~~ ~~ {{मेट्रो|बालाजी नगर}} exhKBHFe violet\~~ ~~ {{मेट्रो|कात्रज}} }}<noinclude> {{railway-routemap|भारत|जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|type=rapid transit line|place=[[पुणे]]}} [[वर्ग:पुणे मेट्रो साचे]] </noinclude> 3ygn5brkrspkj8z0bdshk5jquqvzhyb 14 382152 2698148 2026-07-31T08:24:02Z Khirid Harshad 138639 नवीन पान: [[वर्ग:पुणे मेट्रो स्थानके]] 2698148 wikitext text/x-wiki [[वर्ग:पुणे मेट्रो स्थानके]] blcbprkfaz5kpthwrfnjg12ct5s78s6 14 382153 2698149 2026-07-31T08:24:21Z Khirid Harshad 138639 नवीन पान: [[वर्ग:पुणे मेट्रो]] [[वर्ग:भारतातील जलद परिवहन स्थानके]] 2698149 wikitext text/x-wiki [[वर्ग:पुणे मेट्रो]] [[वर्ग:भारतातील जलद परिवहन स्थानके]] 48hhbynqdelkoultakq0htehikrsqt7 14 382154 2698150 2026-07-31T08:25:03Z Khirid Harshad 138639 नवीन पान: [[वर्ग:पुणे मेट्रो स्थानके]] 2698150 wikitext text/x-wiki [[वर्ग:पुणे मेट्रो स्थानके]] blcbprkfaz5kpthwrfnjg12ct5s78s6