विकिपीडिया mrwiki https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter मिडिया विशेष चर्चा सदस्य सदस्य चर्चा विकिपीडिया विकिपीडिया चर्चा चित्र चित्र चर्चा मिडियाविकी मिडियाविकी चर्चा साचा साचा चर्चा सहाय्य सहाय्य चर्चा वर्ग वर्ग चर्चा दालन दालन चर्चा मसुदा मसुदा चर्चा TimedText TimedText talk विभाग विभाग चर्चा Event Event talk 0 1572 2701019 2700267 2026-08-11T13:35:54Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701019 wikitext text/x-wiki {{जानेवारी दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|जानेवारी|१९|१९|१९}} == ठळक घटना == === पंधरावे शतक === * [[इ.स. १४१९|१४१९]] - [[शतवार्षिक युद्ध]]: [[इंग्लंड]]चा राजा [[हेन्री पाचवा, इंग्लंड|हेन्री पाचवा]] याने नॉर्मंडीची राजधानी [[रुआ]] जिंकून नॉर्मंडीचा पूर्ण पाडाव केला.<ref>{{cite web |title=Siege of Rouen |url=https://www.britannica.com/event/Siege-of-Rouen |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> === एकोणिसावे शतक === * [[इ.स. १८०६|१८०६]] - युनायटेड किंग्डमने [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेतील]] [[केप ऑफ गुड होप]]चा ताबा घेतला.<ref>{{cite web |title=Battle of Blaauwberg |url=https://www.sahistory.org.za/article/battle-blaauwberg |website=South African History Online |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १८३९|१८३९]] - [[ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी]]ने [[एडन]] जिंकले आणि भारत-इंग्लंड सागरी मार्ग चाच्यांपासून सुरक्षित केला.<ref>{{cite web |title=British Capture of Aden |url=https://www.nam.ac.uk/explore/aden |website=National Army Museum |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १८६२|१८६२]] - [[अमेरिकन यादवी युद्ध]]: [[मिल स्प्रिंग्सची लढाई|मिल स्प्रिंग्सच्या लढाईत]] उत्तरेचा (युनियन) विजय झाला.<ref>{{cite web |title=Battle of Mill Springs |url=https://www.nps.gov/misp/index.htm |website=National Park Service |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> === विसावे शतक === * [[इ.स. १९१५|१९१५]] - [[पहिले महायुद्ध]]: जर्मन [[झेपेलिन]] हवाई जहाजांनी ब्रिटनच्या [[ग्रेट यारमथ]] आणि [[किंग्ज लिन]] शहरांवर बॉम्बफेक केली. हवेतून नागरी वस्तीवर झालेला हा पहिलाच हल्ला ठरला.<ref>{{cite web |title=First Air Raid on Britain |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-norfolk-30818228 |website=BBC News |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९१८|१९१८]] - [[फिनिश यादवी युद्ध]]: [[लाल सैनिक]] व [[पांढरे सैनिक]] यांच्यात पहिली चकमक झाली. * [[इ.स. १९४१|१९४१]] - [[दुसरे महायुद्ध]]: ब्रिटिश सैन्याने [[इरिट्रिया|एरिट्रिया]]मध्ये इटालियन सैन्यावर हल्ला केला.<ref>{{cite web |title=Eritrean Campaign |url=https://www.imperialwarmuseums.org.uk/ |website=Imperial War Museums |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९४२|१९४२]] - दुसरे महायुद्ध: [[जपान]]ने [[म्यानमार|ब्रह्मदेशावर]] (म्यानमार) आक्रमण केले.<ref>{{cite web |title=Japanese Invasion of Burma |url=https://www.britannica.com/event/Burma-Campaign |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९४५|१९४५]] - दुसरे महायुद्ध: सोव्हिएत सैन्याने [[पोलंड]]मधील [[लोड्झ]] शहर नाझींच्या ताब्यातून मुक्त केले.<ref>{{cite web |title=Liberation of Łódź |url=https://www.ushmm.org/ |website=United States Holocaust Memorial Museum |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९४६|१९४६]] - दुसरे महायुद्ध: जनरल [[डग्लस मॅकआर्थर]]ने [[टोकियो]]मध्ये [[सुदूर पूर्वेसाठीचे आंतरराष्ट्रीय लष्करी न्यायाधीकरण|आंतरराष्ट्रीय सैनिकी न्यायालय]] (टोकियो ट्रिब्युनल) सुरू केले.<ref>{{cite web |title=International Military Tribunal for the Far East |url=https://www.un.org/ |website=United Nations |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९५०|१९५०]] - पुणे नगरपालिका व उपनगरपालिका विसर्जित होऊन [[पुणे महानगरपालिका]] स्थापन झाली.<ref>{{cite web |title=Pune Municipal Corporation History |url=https://pmc.gov.in/ |website=Pune Municipal Corporation |access-date=8 August 2026 |language=mr}}</ref> * [[इ.स. १९५४|१९५४]] - [[कोयना धरण|कोयना धरणाच्या]] जलविद्युत प्रकल्पाचे भूमिपूजन पार पडले.<ref>{{cite web |title=Koyna Hydroelectric Project |url=https://mahagenco.in/ |website=MahaGenco |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९५६|१९५६]] - देशातील सर्व खाजगी विमा कंपन्यांचे राष्ट्रीयीकरण करण्याचा [[भारताचे राष्ट्राध्यक्ष|राष्ट्रपतींचा]] अध्यादेश जारी झाला, ज्यातून पुढे [[भारतीय आयुर्विमा महामंडळ|आयुर्विमा महामंडळाची]] (LIC) स्थापना झाली.<ref>{{cite web |title=Nationalisation of Life Insurance in India |url=https://licindia.in/about-us/history |website=Life Insurance Corporation of India |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९६६|१९६६]] - [[इंदिरा गांधी]] यांची [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] संसदीय पक्षाच्या नेत्या म्हणून निवड झाली आणि त्या [[भारताचे पंतप्रधान|भारताच्या पहिल्या महिला पंतप्रधान]] बनल्या.<ref>{{cite web |title=Indira Gandhi Becomes Prime Minister |url=https://www.pmindia.gov.in/en/former-pm/smt-indira-gandhi/ |website=Prime Minister's Office, India |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९६८|१९६८]] - डॉ. [[क्रिस्टियन बर्नार्ड]] यांनी केपटाऊन येथे दुसरी यशस्वी हृदयप्रत्यारोपण शस्त्रक्रिया केली.<ref>{{cite web |title=Dr. Christiaan Barnard Cardiac Surgery |url=https://www.heart.org/ |website=American Heart Association |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९७७|१९७७]] - [[मायामी, फ्लोरिडा|मायामी]], फ्लोरिडामध्ये इतिहासातील एकमेव नोंदवलेला हिमवर्षाव झाला.<ref>{{cite web |title=Snow in Miami 1977 |url=https://www.weather.gov/mfl/snowinmiami |website=National Weather Service |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९८६|१९८६]] - 'ब्रेन' (Brain) नावाचा एमएस-डॉस (MS-DOS) संगणकांसाठीचा पहिला वैयक्तिक संगणक विषाणू (PC Virus) पसरण्यास सुरुवात झाली.<ref>{{cite web |title=Brain Virus History |url=https://www.scientificamerican.com/ |website=Scientific American |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९९६|१९९६]] - ज्येष्ठ तबलावादक [[अल्ला रखा|उस्ताद अल्ला रखा खां]] यांची मध्य प्रदेश सरकारच्या [[कालिदास सन्मान]] पुरस्कारासाठी आणि प्रसिद्ध मल्याळी लेखक [[एम.टी. वासुदेवन नायर]] यांची १९९५ च्या [[ज्ञानपीठ पुरस्कार|ज्ञानपीठ पुरस्कारासाठी]] निवड झाली.<ref>{{cite web |title=Jnanpith Award Winners |url=https://jnanpith.net/ |website=Bharatiya Jnanpith |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> === एकविसावे शतक === * [[इ.स. २००६|२००६]] - स्लोव्हाक हवाई दलाचे 'अँतोनोव्ह एन-२४' विमान [[हंगेरी]]मध्ये कोसळून ४२ जणांचा मृत्यू झाला.<ref>{{cite web |title=Slovak Air Force Crash 2006 |url=https://news.bbc.co.uk/ |website=BBC News |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. २००६|२००६]] - [[नासा]]ने [[न्यू होरायझन्स]] हे अंतराळयान [[प्लुटो]] ग्रहाच्या अभ्यासासाठी प्रक्षेपित केले.<ref>{{cite web |title=New Horizons Mission |url=https://www.nasa.gov/mission_pages/newhorizons/main/index.html |website=NASA |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. २००६|२००६]] - [[जेट एअरवेज]]ने [[एर सहारा]] कंपनीचे भूसंपादन करून ती भारतातील सर्वात मोठी विमान कंपनी बनवली.<ref>{{cite web |title=Jet Airways Buyout of Air Sahara |url=https://www.business-standard.com/ |website=Business Standard |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. २००७|२००७]] - [[सरदार सरोवर धरण|सरदार सरोवर धरणावरील]] १,४५० मेगावॉट क्षमतेचा जलविद्युत प्रकल्प राष्ट्राला समर्पित करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Sardar Sarovar Hydro Project |url=https://sardarsarovardam.org/ |website=Sardar Sarovar Narmada Nigam Ltd |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> == जन्म == * [[इ.स. ३९९|३९९]] - [[पुल्केरिया]], बायझंटाईन सम्राज्ञी.<ref>{{cite web |title=Pulcheria |url=https://www.britannica.com/biography/Pulcheria |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १७३६|१७३६]] - [[जेम्स वॅट]], वाफेच्या इंजिनात महत्त्वपूर्ण सुधारणा करणारे स्कॉटिश शोधक व अभियंता.<ref>{{cite web |title=James Watt Biography |url=https://www.britannica.com/biography/James-Watt |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १८०७|१८०७]] - [[रॉबर्ट ई. ली]], अमेरिकन गृहयुद्धातील कॉन्फेडरेट सैन्याचे सरसेनापती.<ref>{{cite web |title=Robert E. Lee Biography |url=https://www.britannica.com/biography/Robert-E-Lee |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.S. १८०९|१८०९]] - [[एडगर ॲलन पो]], प्रसिद्ध अमेरिकन लेखक, कवी आणि समीक्षक.<ref>{{cite web |title=Edgar Allan Poe Biography |url=https://www.poemuseum.org/ |website=Poe Museum |access-date=8 August 2026 |language=en |archive-date=2022-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220607025812/https://poemuseum.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. १८१३|१८१३]] - [[हेन्री बेसेमर]], पोलाद निर्मितीच्या 'बेसेमर प्रक्रिये'चा शोध लावणारे इंग्लिश शोधक.<ref>{{cite web |title=Sir Henry Bessemer |url=https://www.britannica.com/biography/Henry-Bessemer |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १८६८|१८६८]] - [[बॉब मॅकलिओड]], [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलियन]] क्रिकेट खेळाडू.<ref>{{cite web |title=Bob McLeod Profile |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/bob-mcleod-6593 |website=ESPNcricinfo |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १८८६|१८८६]] - [[सवाई गंधर्व|रामचंद्र गणेश कुंदगोळकर (सवाई गंधर्व)]], किराणा घराण्याचे प्रसिद्ध हिंदुस्तानी शास्त्रीय गायक.<ref>{{cite web |title=Sawai Gandharva Profile |url=https://sawaigandharvabhimsenmahotsav.com/ |website=Sawai Gandharva Bhimsen Mahotsav |access-date=8 August 2026 |language=mr}}</ref> * [[इ.स. १८९२|१८९२]] - [[चिंतामण विनायक जोशी|चिंतामण विनायक (चिं.वि.) जोशी]], प्रसिद्ध मराठी विनोदी लेखक आणि पाली भाषेचे विद्वान.<ref>{{cite web |title=C.V. Joshi |url=https://marathivishwakosh.org/ |website=मराठी विश्वकोश |access-date=8 August 2026 |language=mr |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. १८९८|१८९८]] - [[वि.स. खांडेकर|विष्णू सखाराम (वि.स.) खांडेकर]], ज्ञानपीठ पुरस्कारविजेते प्रसिद्ध मराठी साहित्यिक.<ref>{{cite web |title=V.S. Khandekar Profile |url=https://www.jnanpith.net/ |website=Bharatiya Jnanpith |access-date=8 August 2026 |language=mr}}</ref> * [[इ.स. १९०६|१९०६]] - [[मास्टर विनायक|विनायक दामोदर कर्नाटकी (मास्टर विनायक)]], प्रसिद्ध मराठी चित्रपट दिग्दर्शक, अभिनेते आणि निर्माते.<ref>{{cite web |title=Master Vinayak Profile |url=https://www.imdb.com/name/nm0898394/ |website=IMDb |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९२२|१९२२]] - [[आर्थर मॉरिस]], [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलियन]] क्रिकेट खेळाडू.<ref>{{cite web |title=Arthur Morris Profile |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/arthur-morris-6648 |website=ESPNcricinfo |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९३०|१९३०]] - [[जॉन वाइट]], [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिकेचा]] क्रिकेट खेळाडू.<ref>{{cite web |title=John Waite Profile |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/john-waite-47963 |website=ESPNcricinfo |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९३६|१९३६]] - [[झिया उर रहमान]], बांगलादेशचे माजी राष्ट्राध्यक्ष आणि लष्करप्रमुख.<ref>{{cite web |title=Ziaur Rahman Biography |url=https://www.britannica.com/biography/Ziaur-Rahman |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९६९|१९६९]] - [[महमूद हमीद]], [[पाकिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पाकिस्तानी]] क्रिकेट खेळाडू.<ref>{{cite web |title=Mahmood Hamid Profile |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/mahmood-hamid-41285 |website=ESPNcricinfo |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> == मृत्यू == * [[इ.स. १९०५|१९०५]] - [[देबेंद्रनाथ टागोर]], ब्रह्म समाजाचे तत्त्वज्ञ आणि विचारवंत.<ref>{{cite web |title=Debendranath Tagore |url=https://www.britannica.com/biography/Debendranath-Tagore |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९५१|१९५१]] - [[ठक्कर बाप्पा|अमृतलाल विठ्ठलदास ठक्कर (ठक्कर बाप्पा)]], सामाजिक कार्यकर्ते आणि आदिवासी कल्याण चळवळीचे नेते.<ref>{{cite web |title=Amritlal Thakkar Profile |url=https://www.servantsis.org/ |website=Servants of India Society |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.S. १९६०|१९६०]] - [[दादासाहेब तोरणे|रामचंद्र गोपाळ (दादासाहेब) तोरणे]], भारतीय चित्रपटांचे आद्य प्रवर्तक.<ref>{{cite web |title=Dadasaheb Torne Profile |url=https://www.imdb.com/name/nm1323380/ |website=IMDb |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९९०|१९९०]] - [[ओशो|रजनीश (ओशो)]], भारतीय आध्यात्मिक विचारवंत.<ref>{{cite web |title=Osho Rajneesh Biography |url=https://www.britannica.com/biography/Osho |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. २०००|२०००]] - [[एम.ए. चिदंबरम|मुथ्थय्या अन्नामलाई (एम.ए.) चिदंबरम]], उद्योगपती आणि भारतीय क्रिकेट प्रशासक.<ref>{{cite web |title=M.A. Chidambaram Profile |url=https://www.tnca.in/ |website=Tamil Nadu Cricket Association |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. २००४|२००४]] - [[डेव्हिड हूक्स]], [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलियन]] क्रिकेट खेळाडू.<ref>{{cite web |title=David Hookes Profile |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/david-hookes-5712 |website=ESPNcricinfo |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> == प्रतिवार्षिक पालन == * राष्ट्रीय आपत्ती प्रतिसादन दल (NDRF) स्थापना दिन - [[भारत]].<ref>{{cite web |title=NDRF Raising Day |url=https://www.ndrf.gov.in/ |website=National Disaster Response Force |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> == बाह्य दुवे == {{बीBBC आज||january/19}} [[जानेवारी १७]] - [[जानेवारी १८]] - '''जानेवारी १९''' - [[जानेवारी २०]] - [[जानेवारी २१]] - ([[जानेवारी महिना]]) == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} ---- {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] hbik274q5o84575ek5qksao07w98sei 0 1573 2701020 2700368 2026-08-11T13:36:10Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701020 wikitext text/x-wiki {{जानेवारी दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|जानेवारी|२०|२०|२०}} == ठळक घटना == === तेरावे शतक === * [[इ.स. १२६५|१२६५]] - [[इंग्लंडचे संसद मंडळ|इंग्लंडच्या संसदेची]] (डि माँटफोर्ट्स पार्लमेंट) पहिली बैठक बोलावली गेली.<ref>{{cite web |title=First English Parliament |url=https://www.parliament.uk/ |website=UK Parliament |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> === चौदावे शतक === * [[इ.स. १३२०|१३२०]] - [[व्लादिस्लॉ पहिला|व्लादिस्लॉ लोकिटेक]] यांची क्रॅकोव्ह येथे [[पोलंड]]चे राजे म्हणून ताजपोशी झाली.<ref>{{cite web |title=Władysław I the Elbow-high |url=https://www.britannica.com/biography/Wladyslaw-I-king-of-Poland |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १३५६|१३५६]] - [[स्कॉटलंड]]चा राजा [[एडवर्ड बॅलियोल]] याने आपला राजाचा किताब आणि सत्ता एडवर्ड तिसऱ्याला सोपवून पदत्याग केला.<ref>{{cite web |title=Edward Balliol |url=https://www.britannica.com/biography/Edward-Balliol |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> === पंधरावे शतक === * [[इ.स. १५२३|१५२३]] - [[डेन्मार्क]] आणि [[नॉर्वे]]चा राजा [[ख्रिश्चन दुसरा]] याला कुलीन वर्गाने पदच्युत होण्यास भाग पाडले.<ref>{{cite web |title=Christian II |url=https://www.britannica.com/biography/Christian-II-Scandinavian-king |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> === अठरावे शतक === * [[इ.स. १७८३| १७८३]] - [[ब्रिटन]]ने [[फ्रान्स]] व [[स्पेन]]शी प्राथमिक शांतता करारावर स्वाक्षरी केली, ज्यामुळे [[अमेरिकन स्वातंत्र्ययुद्ध]] अधिकृतरित्या समाप्त झाले.<ref>{{cite web |title=Treaty of Paris 1783 |url=https://www.history.com/topics/american-revolution/treaty-of-paris |website=History.com |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १७८८|१७८८]] - [[ब्रिटन]]मधून हद्दपार केलेले गुन्हेगार घेऊन आलेले पहिले आरमार (फर्स्ट फ्लीट) [[ऑस्ट्रेलिया]]तील बोटॅनी बे (न्यू साऊथ वेल्स) येथे पोहोचले.<ref>{{cite web |title=First Fleet Arrival in Australia |url=https://www.nma.gov.au/defining-moments/resources/first-fleet-arrives |website=National Museum of Australia |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> === एकोणिसावे शतक === * [[इ.स. १८०१|१८०१]] - [[जॉन मार्शल]] यांची [[अमेरिकेचे सर्वोच्च न्यायालय|अमेरिकेच्या सर्वोच्च न्यायालयाच्या]] सरन्यायाधीशपदी नियुक्ती झाली.<ref>{{cite web |title=John Marshall Chief Justice |url=https://www.supremecourt.gov/ |website=Supreme Court of the United States |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १८३९|१८३९]] - [[युंगेची लढाई]]: [[चिली]]च्या सैन्याने [[पेरू-बोलिव्हियन कन्फेडरेशन]]चा पूर्ण पराभव केला.<ref>{{cite web |title=Battle of Yungay |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Yungay |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १८४०| १८४०]] - [[विल्यम दुसरा, नेदरलँड्स|विलेम दुसरा]] [[नेदरलँड्स]]च्या राजेपदी विराजमान झाला.<ref>{{cite web |title=King William II of the Netherlands |url=https://www.royal-house.nl/ |website=Royal House of the Netherlands |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १८४१| १८४१]] - पहिल्या अफीम युद्धादरम्यान [[युनायटेड किंग्डम|युनायटेड किंग्डमने]] [[हाँगकाँग]] बेटाचा ताबा घेतला.<ref>{{cite web |title=Cession of Hong Kong |url=https://www.britannica.com/place/Hong-Kong/History |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> === विसावे शतक === * [[इ.स. १९२१|१९२१]] - [[तुर्कस्तान]]चे पहिले संविधान (तेश्किलात-इ असासिये कानुनु) स्वीकारले गेले.<ref>{{cite web |title=Turkish Constitution of 1921 |url=https://www.ansam.org/ |website=Grand National Assembly of Turkey |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९३६|१९३६]] - [[एडवर्ड आठवा, युनायटेड किंग्डम|एडवर्ड आठवा]] हा जॉर्ज पाचव्याच्या मृत्यूनंतर [[युनायटेड किंग्डम]]च्या राजेपदी आला.<ref>{{cite web |title=King Edward VIII Accession |url=https://www.royal.uk/edward-viii |website=The Royal Family UK |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९३७|१९३७]] - [[फ्रँकलिन डिलानो रूझवेल्ट]] यांनी दुसऱ्यांदा अमेरिकेच्या अध्यक्षपदाची शपथ घेतली; अमेरिकन संविधानाच्या २० व्या दुरुस्तीनुसार २० जानेवारी रोजी शपथ घेणारे ते पहिले अध्यक्ष ठरले.<ref>{{cite web |title=FDR Second Inaugural Address |url=https://www.archives.gov/ |website=National Archives |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९४२|१९४२]] - [[दुसरे महायुद्ध]]: [[बर्लिन]]मधील [[वॉन्सी परिषद|वॉन्सी परिषदेत]] नाझी अधिकाऱ्यांनी '[[ज्यूंच्या प्रश्नाचा शेवटचा उपाय|होलोकॉस्ट (ज्यूंचा नरसंहार)]]'ची योजना अंतिम केली.<ref>{{cite web |title=Wannsee Conference |url=https://www.ushmm.org/ |website=United States Holocaust Memorial Museum |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९४४|१९४४]] - दुसरे महायुद्ध: [[रॉयल एर फोर्स]]ने बर्लिन शहरावर २,३०० टन बॉम्ब टाकले.<ref>{{cite web |title=RAF Bombing of Berlin |url=https://www.raf.mod.uk/ |website=Royal Air Force |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९४५|१९४५]] - दुसरे महायुद्ध: [[हंगेरी]]च्या हंगामी सरकारने [[मित्र राष्ट्रे|मित्र राष्ट्रांशी]] शस्त्रसंधी करारावर स्वाक्षरी केली.<ref>{{cite web |title=Hungary Armistice WWII |url=https://www.nationalww2museum.org/ |website=National WWII Museum |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९५२|१९५२]] - [[एडगर फॉरा]] हे [[फ्रांस|फ्रांसच्या]] पंतप्रधानपदी विराजमान झाले.<ref>{{cite web |title=Edgar Faure Biography |url=https://www.gouvernement.fr/ |website=Gouvernement Français |access-date=8 August 2026 |language=fr}}</ref> * [[इ.स. १९६३|१९६३]] - [[चीन]] व [[नेपाळ]] या देशांमध्ये सीमा करारावर स्वाक्षरी झाली.<ref>{{cite web |title=China-Nepal Boundary Treaty |url=https://www.mfa.gov.cn/ |website=Ministry of Foreign Affairs of China |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.S. १९६९|१९६९]] - [[क्रॅब नेब्युला|क्रॅब नेब्युला (कर्क ताकांबर)]] मध्ये शास्त्रज्ञांना पहिल्यांदा दृष्टीगोचर असलेला [[पल्सार]] (Pulsar) आढळून आला.<ref>{{cite web |title=Discovery of Crab Pulsar |url=https://www.nasa.gov/mission_pages/chandra/main/index.html |website=NASA |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९८१|१९८१]] - [[रोनाल्ड रेगन]] यांनी अमेरिकेच्या अध्यक्षपदाची शपथ घेतल्यानंतर अवघ्या २० मिनिटांत [[इराण]]ने ४४४ दिवस ओलीस ठेवलेल्या ५२ अमेरिकन नागरिकांची सुटका केली.<ref>{{cite web |title=Iran Hostage Crisis Release |url=https://www.reaganlibrary.gov/ |website=Ronald Reagan Presidential Library |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९९८|१९९८]] - पंडित [[रवी शंकर]] यांना संगीत क्षेत्रातील प्रतिष्ठित [[पोलार संगीत पुरस्कार]] जाहीर झाला.<ref>{{cite web |title=Ravi Shankar Polar Music Prize |url=https://www.polarmusicprize.org/laureates/ravi-shankar |website=Polar Music Prize |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९९९|१९९९]] - प्रसिद्ध नाटककार व साहित्यिक [[गिरीश कर्नाड]] यांना १९९८ च्या [[ज्ञानपीठ पुरस्कार|ज्ञानपीठ पुरस्काराची]] घोषणा झाली.<ref>{{cite web |title=Girish Karnad Jnanpith Award |url=https://jnanpith.net/ |website=Bharatiya Jnanpith |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> === एकविसावे शतक === * [[इ.स. २००९|२००९]] - [[बराक ओबामा]] यांनी [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेचे]] पहिले आफ्रिकन-अमेरिकन राष्ट्राध्यक्ष म्हणून शपथ घेतली.<ref>{{cite web |title=Barack Obama Inauguration |url=https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/presidents/barack-obama/ |website=The White House |access-date=8 August 2026 |language=en |archive-date=2022-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220514111356/https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/presidents/barack-obama/ |url-status=dead }}</ref> == जन्म == * [[इ.स. २२५|२२५]] - [[गॉर्डियन तिसरा]], [[रोमन सम्राट]].<ref>{{cite web |title=Gordian III |url=https://www.britannica.com/biography/Gordian-III |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १४३५|१४३५]] - [[अशिकागा योशिमासा]], जपानी [[शोगन]].<ref>{{cite web |title=Ashikaga Yoshimasa |url=https://www.britannica.com/biography/Ashikaga-Yoshimasa |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १५५४|१५५४]] - [[सेबॅस्टियन, पोर्तुगाल|सेबॅस्टियन]], [[पोर्तुगाल]]चा राजा.<ref>{{cite web |title=Sebastian of Portugal |url=https://www.britannica.com/biography/Sebastian-king-of-Portugal |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १७१६|१७१६]] - [[चार्ल्स तिसरा, स्पेन|चार्ल्स तिसरा]], [[स्पेन]]चा राजा.<ref>{{cite web |title=Charles III of Spain |url=https://www.britannica.com/biography/Charles-III-king-of-Spain |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १७७५|१७७५]] - [[आंद्रे-मरी ॲंपियर]], [[फ्रांस|फ्रेंच]] भौतिकशास्त्रज्ञ आणि गणितज्ञ.<ref>{{cite web |title=André-Marie Ampère |url=https://www.britannica.com/biography/Andre-Marie-Ampere |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १७९८|१७९८]] - [[ॲन्सन जोन्स]], [[टेक्सासचे प्रजासत्ताक|टेक्सास प्रजासत्ताकचे]] ५वे व शेवटचे अध्यक्ष.<ref>{{cite web |title=Anson Jones |url=https://www.tsl.texas.gov/ |website=Texas State Library and Archives Commission |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १८७१|१८७१]] - सर [[रतनजी जमसेटजी टाटा]], प्रसिद्ध भारतीय उद्योगपती आणि समाजसेवक.<ref>{{cite web |title=Sir Ratan Tata Biography |url=https://www.tatatrusts.org/ |website=Tata Trusts |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १८९६|१८९६]] - [[जॉर्ज बर्न्स]], ऑस्कर पुरस्कारविजेता अमेरिकन अभिनेता आणि विनोदी कलाकार.<ref>{{cite web |title=George Burns Biography |url=https://www.imdb.com/name/nm0000009/ |website=IMDb |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.S. १८९८|१८९८]] - [[मास्टर कृष्णराव|कृष्णाजी गणेश फुलंब्रीकर (मास्टर कृष्णराव)]], प्रसिद्ध हिंदुस्तानी शास्त्रीय गायक आणि संगीतकार.<ref>{{cite web |title=Master Krishnarao Profile |url=https://sangeetnatak.gov.in/ |website=Sangeet Natak Akademi |access-date=8 August 2026 |language=mr}}</ref> * [[इ.स. १९०६|१९०६]] - [[ॲरिस्टॉटल ऑनासिस]], ग्रीक अब्जाधीश व्यावसायिक व जहाजांचे मालक.<ref>{{cite web |title=Aristotle Onassis Biography |url=https://www.britannica.com/biography/Aristotle-Socrates-Onassis |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९१५|१९१५]] - [[गुलाम इशाक खान]], [[पाकिस्तानचे राष्ट्राध्यक्ष|पाकिस्तानचे]] ७वे राष्ट्राध्यक्ष.<ref>{{cite web |title=Ghulam Ishaq Khan |url=https://www.britannica.com/biography/Ghulam-Ishaq-Khan |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९३०|१९३०]] - [[बझ आल्ड्रिन]], चंद्रावर पाऊल ठेवणारे दुसरे अमेरिकन अंतराळवीर.<ref>{{cite web |title=Buzz Aldrin Biography |url=https://www.nasa.gov/astronauts |website=NASA |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९४९|१९४९]] - [[गोरान पर्स्सन]], [[स्वीडनचे पंतप्रधान|स्वीडनचे]] ३१वे पंतप्रधान.<ref>{{cite web |title=Göran Persson |url=https://www.government.se/ |website=Government of Sweden |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९५०|१९५०]] - [[महामाने औस्माने]], [[नायजरचे राष्ट्राध्यक्ष|नायजरचे]] पहिले लोकशाहीवादी राष्ट्राध्यक्ष.<ref>{{cite web |title=Mahamane Ousmane |url=https://www.britannica.com/biography/Mahamane-Ousmane |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९६०|१९६०]] - [[आपा शेर्पा]], [[माऊंट एव्हरेस्ट]]वर २१ वेळा यशस्वी चढाई करणारे नेपाळी शेर्पा गिर्यारोहक.<ref>{{cite web |title=Apa Sherpa Profile |url=https://www.apasherpafoundation.org/ |website=Apa Sherpa Foundation |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> == मृत्यू == * [[इ.स. १४९२|१४९२]] - [[जॉन दुसरा, अरागॉन|जॉन दुसरा]], अरागॉनचा राजा.<ref>{{cite web |title=John II of Aragon |url=https://www.britannica.com/biography/John-II-king-of-Aragon |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १६१२|१६१२]] - [[रुडॉल्फ दुसरा, पवित्र रोमन सम्राट|रुडॉल्फ दुसरा]], पवित्र रोमन सम्राट.<ref>{{cite web |title=Rudolf II |url=https://www.britannica.com/biography/Rudolf-II-Holy-Roman-emperor |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १६६६|१६६६]] - [[ऑस्ट्रियाची ॲना]], फ्रान्सची राणी आणि लुई तेरावा याची पत्नी.<ref>{{cite web |title=Anne of Austria |url=https://www.britannica.com/biography/Anne-of-Austria |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १७४५|१७४५]] - [[चार्ल्स सातवा, पवित्र रोमन सम्राट|चार्ल्स सातवा]], पवित्र रोमन सम्राट.<ref>{{cite web |title=Charles VII |url=https://www.britannica.com/biography/Charles-VII-Holy-Roman-emperor |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १८१९|१८१९]] - [[चार्ल्स चौथा, स्पेन|चार्ल्स चौथा]], स्पेनचा राजा.<ref>{{cite web |title=Charles IV of Spain |url=https://www.britannica.com/biography/Charles-IV-king-of-Spain |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १८४८|१८४८]] - [[ख्रिश्चन आठवा, डेन्मार्क|ख्रिश्चन आठवा]], डेन्मार्कचा राजा.<ref>{{cite web |title=Christian VIII |url=https://www.britannica.com/biography/Christian-VIII |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १८९१|१८९१]] - [[डेव्हिड कालाकौआ]], हवाई राजेशाहीचा शेवटचा राजा.<ref>{{cite web |title=King Kalakaua |url=https://www.iolanipalace.org/ |website=Iolani Palace |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९३६|१९३६]] - [[जॉर्ज पाचवा, युनायटेड किंग्डम|जॉर्ज पाचवा]], युनायटेड किंग्डमचा राजा (भारतात 'पंचम जॉर्ज').<ref>{{cite web |title=King George V |url=https://www.royal.uk/george-v |website=The Royal Family UK |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९५१|१९५१]] - [[ठक्कर बापा|अमृतलाल विठ्ठलदास ठक्कर (ठक्कर बाप्पा)]], गुजराती समाजसेवक.<ref>{{cite web |title=Amritlal Thakkar Profile |url=https://www.servantsis.org/ |website=Servants of India Society |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९८०|१९८०]] - [[कस्तुरभाई लालभाई]], भारतीय उद्योगपती आणि [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|रिझर्व्ह बँकेचे]] माजी संचालक.<ref>{{cite web |title=Kasturbhai Lalbhai Biography |url=https://www.atul.co.in/ |website=Atul Ltd |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९८८|१९८८]] - [[खान अब्दुल गफार खान]] ('सरहद्द गांधी'), महान स्वातंत्र्यसेनानी आणि भारत रत्न विजेते.<ref>{{cite web |title=Khan Abdul Ghaffar Khan |url=https://www.britannica.com/biography/Khan-Abdul-Ghaffar-Khan |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९९३|१९९३]] - [[ऑड्रे हेपबर्न]], ऑस्कर विजेती ॲंग्लो-डच अभिनेत्री.<ref>{{cite web |title=Audrey Hepburn Biography |url=https://www.imdb.com/name/nm0000030/ |website=IMDb |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. २००२|२००२]] - [[रामेश्वरनाथ काओ]], भारतीय गुप्तचर संस्था '[[रिसर्च अँड अ‍ॅनालिसिस विंग|रॉ]]' (R&AW) चे संस्थापक प्रमुख.<ref>{{cite web |title=R.N. Kao Profile |url=https://www.thehindu.com/ |website=The Hindu |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. २००५|२००५]] - [[पर बोर्टेन]], नॉर्वेचे माजी पंतप्रधान.<ref>{{cite web |title=Per Borten Profile |url=https://www.regjeringen.no/ |website=Government of Norway |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> == प्रतिवार्षिक पालन == * [[अध्यक्षीय उद्घाटन दिन]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]].<ref>{{cite web |title=Inauguration Day |url=https://www.usa.gov/inauguration |website=US Government |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> == बाह्य दुवे == {{बीBBC आज||january/20}} [[जानेवारी १८]] - [[जानेवारी १९]] - '''जानेवारी २०''' - [[जानेवारी २१]] - [[जानेवारी २२]] - ([[जानेवारी महिना]]) == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} ---- {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] defsf0ohy08mhkoanh98jxpln840hkz 0 1594 2701012 2538408 2026-08-11T13:22:59Z अभय नातू 206 संदर्भ 2701012 wikitext text/x-wiki {{फेब्रुवारी दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|फेब्रुवारी|२२|५३|५३}} == ठळक घटना == === इ.स.पू. तेरावे शतक === * [[इ.स.पू. १२९०|१२९०]] - [[इजिप्त]]चा [[राम्सेस दुसरा|फेरो राम्सेस दुसऱ्याचा]] राज्याभिषेक.<ref>{{cite web |title=Ramses II Coronation |url=https://www.britannica.com/biography/Ramses-II |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> === इसवी सनाचे तेरावे शतक === * [[इ.स. १२८१|१२८१]] - [[पोप मार्टिन चौथा|मार्टिन चौथा]] पोप झाला.<ref>{{cite web |title=Pope Martin IV |url=https://www.britannica.com/biography/Martin-IV |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १२८८|१२८८]] - [[पोप निकोलस चौथा|निकोलस चौथा]] पोप झाला.<ref>{{cite web |title=Pope Nicholas IV |url=https://www.britannica.com/biography/Nicholas-IV |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> === पंधरावे शतक === * [[इ.स. १४९५|१४९५]] - [[चार्ल्स आठवा, फ्रान्स|फ्राान्सचा राजा चार्ल्स आठव्याने]] नेपल्समध्ये प्रवेश केला आणि तेथील राज्य बळकावले.<ref>{{cite web |title=Charles VIII enters Naples |url=https://www.britannica.com/biography/Charles-VIII-king-of-France |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> === अठरावे शतक === * [[इ.स. १७४४|१७४४]] - [[तुलोनची लढाई]]: ब्रिटिश आणि स्पॅनिश-फ्रेंच आरमारा दरम्यान समुद्रावरील युद्ध सुरू झाले.<ref>{{cite web |title=Battle of Toulon |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Toulon-1744 |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> === एकोणिसावे शतक === * [[इ.स. १८१९|१८१९]] - [[ॲडम्स-ओनिस करार]]: [[स्पेन]]ने [[फ्लोरिडा]]चा प्रदेश [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेला]] ५० लाख [[अमेरिकन डॉलर]]च्या मोबदल्यात विकला.<ref>{{cite web |title=Adams-Onis Treaty |url=https://www.state.gov/ |website=U.S. Department of State |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १८४७| १८४७]] - [[मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध|बोयना व्हिस्ताची लढाई]]: जनरल झॅकरी टेलर यांच्या नेतृत्वाखालील अमेरिकन सैन्याने मेक्सिकन सैन्याचा पराभव केला.<ref>{{cite web |title=Battle of Buena Vista |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Buena-Vista |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १८६५|१८६५]] - [[टेनेसी]]ने नवीन संविधान अंगिकारले व गुलामगिरी बेकायदा ठरवली.<ref>{{cite web |title=Tennessee Abolishes Slavery |url=https://www.tennessee.gov/ |website=Tennessee State Government |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १८८९|१८८९]] - अमेरिकेचे अध्यक्ष ग्रोव्हर क्लीव्हलँड यांनी [[उत्तर डकोटा]], [[दक्षिण डकोटा]], [[माँटाना]] व [[वॉशिंग्टन (राज्य)|वॉशिंग्टन]] या राज्यांना अमेरिकन संघराज्यात समाविष्ट करण्याच्या विधेयकावर स्वाक्षरी केली.<ref>{{cite web |title=Enabling Act of 1889 |url=https://www.archives.gov/ |website=National Archives |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> === विसावे शतक === * [[इ.स. १९४२|१९४२]] - [[दुसरे महायुद्ध]]: [[फिलिपिन्स]]मध्ये पराभव अटळ दिसताना अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष [[फ्रॅंकलिन डिलानो रूझवेल्ट]] यांनी जनरल [[डग्लस मॅकआर्थर]] यांना माघार घेण्याचा हुकूम दिला.<ref>{{cite web |title=MacArthur Ordered to Leave Philippines |url=https://www.history.com/ |website=History.com |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९४८|१९४८]] - [[चेकोस्लोव्हाकिया]]त कम्युनिस्ट राजवटीची सत्तापालट क्रांती (व्हिक्टोरियस फेब्रुवारी) सुरू झाली.<ref>{{cite web |title=1948 Czechoslovak Coup d'Etat |url=https://www.britannica.com/event/1948-Czechoslovak-coup-detat |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९७९|१९७९]] - [[सेंट लुशिया]] देशाला [[युनायटेड किंग्डम]]पासून स्वातंत्र्य मिळाले.<ref>{{cite web |title=Saint Lucia Independence Day |url=https://www.un.org/ |website=United Nations |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९८०|१९८०]] - 'बर्फावरील चमत्कार' (Miracle on Ice): [[तेरावे हिवाळी ऑलिंपिक खेळ|तेराव्या हिवाळी ऑलिंपिकमध्ये]] [[लेक प्लॅसिड]] येथे अमेरिकेच्या [[आईस हॉकी]] संघाने बलाढ्य सोव्हिएत संघाचा ४-३ ने पराभव केला.<ref>{{cite web |title=Miracle on Ice 1980 |url=https://olympics.com/ |website=International Olympic Committee |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> === एकविसावे शतक === * [[इ.स. २००२|२००२]] - अमेरिकन लष्कराचे [[एमएच-४७E चिनुक]] हेलिकॉप्टर [[फिलिपिन्स]] जवळ समुद्रात कोसळून १० सैनिकांचा मृत्यू झाला.<ref>{{cite web |title=MH-47E Chinook Crash Philippines |url=https://www.defense.gov/ |website=U.S. Department of Defense |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. २००५|२००५]] - दक्षिण [[इराण]]मध्ये झालेल्या ६.४ तीव्रतेच्या भूकंपात ६०० हून अधिक लोकांचा मृत्यू झाला.<ref>{{cite web |title=2005 Zarand Earthquake Iran |url=https://www.usgs.gov/ |website=USGS |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. २०११|२०११]] - [[न्यू झीलंड]]च्या [[क्राइस्टचर्च]] शहरात ६.३ रिश्टर तीव्रतेच्या भूकंपात १८५ लोकांचा मृत्यू झाला.<ref>{{cite web |title=2011 Christchurch Earthquake |url=https://www.canterburyquakememorial.nz/ |website=Canterbury Earthquake Memorial |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> == जन्म == * [[इ.स. १४०३|१४०३]] - [[चार्ल्स सातवा, फ्रान्स|चार्ल्स सातवा]], फ्रान्सचा राजा.<ref>{{cite web |title=Charles VII of France |url=https://www.britannica.com/biography/Charles-VII-king-of-France |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १७३२|१७३२]] - [[जॉर्ज वॉशिंग्टन]], [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेचे]] पहिले [[अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष|राष्ट्राध्यक्ष]].<ref>{{cite web |title=George Washington Biography |url=https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/presidents/george-washington/ |website=The White House |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १८५६|१८५६]] - [[स्वामी श्रद्धानंद]], भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक, शिक्षणतज्ज्ञ आणि आर्य समाजाचे नेते.<ref>{{cite web |title=Swami Shraddhanand Profile |url=https://amritmahotsav.nic.in/ |website=Azadi Ka Amrit Mahotsav, Government of India |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १८५७|१८५७]] - [[रॉबर्ट बेडन-पॉवेल]], जागतिक [[बॉय स्काउट्स]] चळवळीचे संस्थापक.<ref>{{cite web |title=Robert Baden-Powell Founder of Scouting |url=https://www.scout.org/ |website=World Organization of the Scout Movement |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १८५७|१८५७]] - [[हाइनरिख हर्ट्झ]], विद्युतचुंबकीय लहरींचा शोध लावणारे जर्मन भौतिकशास्त्रज्ञ.<ref>{{cite web |title=Heinrich Hertz Biography |url=https://www.britannica.com/biography/Heinrich-Hertz |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १८५९|१८५९]] - [[जॉर्ज पामर]], [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलियन]] क्रिकेट खेळाडू.<ref>{{cite web |title=George Palmer Profile |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/george-palmer-7067 |website=ESPNcricinfo |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १८८९|१८८९]] - [[ओलाव बेडन-पॉवेल]], [[गर्ल गाइड्स]] चळवळीच्या पहिल्या चीफ गाईड.<ref>{{cite web |title=Olave Baden-Powell |url=https://www.wagggs.org/ |website=WAGGGS |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १८९२|१८९२]] - [[इंदुलाल याज्ञिक]], स्वातंत्र्यसैनिक, नेते आणि महागुजरात चळवळीचे प्रणेते.<ref>{{cite web |title=Indulal Yagnik Biography |url=https://amritmahotsav.nic.in/ |website=Azadi Ka Amrit Mahotsav |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९०६|१९०६]] - [[सोहनलाल द्विवेदी]], हिंदी भाषेतील ख्यातनाम कवी आणि स्वातंत्र्यसैनिक.<ref>{{cite web |title=Sohan Lal Dwivedi |url=https://sahitya-akademi.gov.in/ |website=Sahitya Akademi |access-date=11 August 2026 |language=hi}}</ref> * [[इ.स. १९१४|१९१४]] - [[देवकांत बारुआ]], भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे माजी अध्यक्ष आणि राजकारणी.<ref>{{cite web |title=Dev Kant Barooah Profile |url=https://inc.in/ |website=Indian National Congress |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९१७|१९१७]] - [[जॅक रॉबर्टसन]], [[इंग्लंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|इंग्लिश]] क्रिकेट खेळाडू.<ref>{{cite web |title=Jack Robertson Profile |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/jack-robertson-19398 |website=ESPNcricinfo |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९१८|१९१८]] - [[रॉबर्ट वाडलो]], इतिहासामधील नोंद झालेले जगातील सर्वात उंच पुरुष (८ फूट ११ इंच).<ref>{{cite web |title=Robert Wadlow Tallest Man Ever |url=https://www.guinnessworldrecords.com/ |website=Guinness World Records |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९२०|१९२०]] - [[इफ्तिकार]], प्रसिद्ध भारतीय चरित्र अभिनेते.<ref>{{cite web |title=Iftekhar Biography |url=https://www.imdb.com/name/nm0406899/ |website=IMDb |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९२१|१९२१]] - [[जीन-बेडेल बोकासा]], [[मध्य आफ्रिकेचे प्रजासत्ताक|मध्य आफ्रिकन प्रजासत्ताकचे]] राष्ट्राध्यक्ष व हुकूमशहा.<ref>{{cite web |title=Jean-Bedel Bokassa |url=https://www.britannica.com/biography/Jean-Bedel-Bokassa |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९२२|१९२२]] - [[एस. एच. रझा]], आंतरराष्ट्रीय ख्यातीचे भारतीय आधुनिक चित्रकार.<ref>{{cite web |title=S. H. Raza Profile |url=https://www.ngma-delhi.gov.in/ |website=National Gallery of Modern Art |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९२२|१९२२]] - [[व्ही. जी. जोग]], पद्मभूषण पुरस्कारविजेते ख्यातनाम भारतीय व्हायोलिनवादक.<ref>{{cite web |title=V. G. Jog Profile |url=https://sangeetnatak.gov.in/ |website=Sangeet Natak Akademi |access-date=11 August 2026 |language=mr}}</ref> * [[इ.स. १९४१|१९४१]] - [[हिपोलितो मेजिया]], डॉमिनिकन प्रजासत्ताकचे माजी राष्ट्राध्यक्ष.<ref>{{cite web |title=Hipolito Mejia Biography |url=https://www.britannica.com/biography/Hipolito-Mejia |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९४४|१९४४]] - [[रणजित फर्नान्डो]], [[श्रीलंका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|श्रीलंकेचे]] माजी क्रिकेट खेळाडू व समालोचक.<ref>{{cite web |title=Ranjit Fernando Profile |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/ranjit-fernando-49197 |website=ESPNcricinfo |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९५०|१९५०]] - [[नयना आपटे]], पद्मश्री पुरस्कारविजेत्या ज्येष्ठ मराठी नाटक आणि चित्रपट अभिनेत्री.<ref>{{cite web |title=Nayana Apte Padma Shri Award |url=https://www.padmaawards.gov.in/ |website=Padma Awards Gazette |access-date=11 August 2026 |language=mr}}</ref> * [[इ.स. १९६३|१९६३]] - [[विजय सिंग]], जागतिक क्रमवारीत अव्वल स्थानी राहिलेले फिजीचे गोल्फ खेळाडू.<ref>{{cite web |title=Vijay Singh PGA Tour Profile |url=https://www.pgatour.com/player/02181/vijay-singh |website=PGA Tour |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९६३|१९६३]] - [[डेव्हन माल्कम]], [[इंग्लंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|इंग्लिश]] वेगवान गोलंदाज.<ref>{{cite web |title=Devon Malcolm Profile |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/devon-malcolm-17215 |website=ESPNcricinfo |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९६४|१९६४]] - [[सूरज बडजात्या]], भारतीय चित्रपट दिग्दर्शक आणि राजश्री प्रॉडक्शन्सचे अध्यक्ष.<ref>{{cite web |title=Sooraj Barjatya Profile |url=https://www.imdb.com/name/nm0054707/ |website=IMDb |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९८३|१९८३]] - [[शॉन टेट]], [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलियन]] क्रिकेट खेळाडू.<ref>{{cite web |title=Shaun Tait Profile |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/shaun-tait-8082 |website=ESPNcricinfo |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९९४|१९९४]] - [[केतकी माटेगावकर]], मराठी चित्रपट अभिनेत्री आणि गायिका.<ref>{{cite web |title=Ketaki Mategaonkar Profile |url=https://www.imdb.com/name/nm4938638/ |website=IMDb |access-date=11 August 2026 |language=mr}}</ref> == मृत्यू == * [[इ.स. १३७१|१३७१]] - [[डेव्हिड दुसरा, स्कॉटलंड|डेव्हिड दुसरा]], स्कॉटलंडचा राजा.<ref>{{cite web |title=David II of Scotland |url=https://www.britannica.com/biography/David-II |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९२१|१९२१]] - [[सलीम अल-मुबारक अल-सबाह]], कुवेतचे नववे अमीर.<ref>{{cite web |title=Salim Al-Mubarak Al-Sabah |url=https://www.da.gov.kw/ |website=Diwan of the Amir of Kuwait |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९४४|१९४४]] - [[कस्तुरबा गांधी]], स्वातंत्र्यसैनिक आणि महात्मा गांधी यांच्या धर्मपत्नी.<ref>{{cite web |title=Kasturba Gandhi Biography |url=https://www.gandhiashramsevagram.org/ |website=Gandhi Ashram Sevagram |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९५८|१९५८]] - मौलाना [[अबुल कलाम आझाद]], स्वतंत्र भारताचे पहिले शिक्षणमंत्री आणि थोर स्वातंत्र्यसैनिक.<ref>{{cite web |title=Maulana Abul Kalam Azad |url=https://www.education.gov.in/ |website=Ministry of Education, Government of India |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९८२|१९८२]] - [[जोश मलिहाबादी]], प्रख्यात उर्दू कवी.<ref>{{cite web |title=Josh Malihabadi Profile |url=https://www.rekhta.org/poets/josh-malihabadi |website=Rekhta |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९९२|१९९२]] - [[बोड्डेपल्ली राजगोपाल राव]], आंध्र प्रदेशातील ज्येष्ठ राजकारणी आणि माजी खासदार.<ref>{{cite web |title=Boddepalli Rajagopala Rao Profile |url=https://sansad.in/ls |website=Lok Sabha Secretariat |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९९३|१९९३]] - [[भगवत दयाळ शर्मा]], हरयाणाचे पहिले मुख्यमंत्री.<ref>{{cite web |title=Bhagwat Dayal Sharma Profile |url=https://haryana.gov.in/ |website=Government of Haryana |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. २०००|२०००]] - [[विनायक सदाशिव वाळिंबे|वि. स. वाळिंबे]], ज्येष्ठ मराठी लेखक आणि पत्रकार.<ref>{{cite web |title=V. S. Walimbe Profile |url=https://marathivishwakosh.org/ |website=मराठी विश्वकोश |access-date=11 August 2026 |language=mr}}</ref> * [[इ.स. २००९|२००९]] - डॉ. [[लक्ष्मण देशपांडे]], 'वऱ्हाड निघालंय लंडनला' फेम मराठी लेखक, दिग्दर्शक व एकपात्री कलाकार.<ref>{{cite web |title=Dr Laxman Deshpande Passes Away |url=https://www.loksatta.com/ |website=Loksatta |access-date=11 August 2026 |language=mr}}</ref> * [[इ.स. २०२५|२०२५]] - [[मायाधर राऊत]], पद्मश्री पुरस्कारविजेते ख्यातनाम भारतीय ओडिसी नर्तक आणि गुरू.<ref>{{cite web |title=Mayadhar Raut Profile |url=https://sangeetnatak.gov.in/ |website=Sangeet Natak Akademi |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> == प्रतिवार्षिक पालन == * स्वातंत्र्य दिन - [[सेंट लुशिया]].<ref>{{cite web |title=Saint Lucia National Day |url=https://www.un.org/ |website=United Nations |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * विश्व विचार दिन (World Thinking Day) / आंतरराष्ट्रीय स्काउट दिवस.<ref>{{cite web |title=World Thinking Day |url=https://www.wagggs.org/en/what-we-do/world-thinking-day/ |website=WAGGGS |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> == बाह्य दुवे == {{बीBBC आज||february/22}} [[फेब्रुवारी २०]] - [[फेब्रुवारी २१]] - '''फेब्रुवारी २२''' - [[फेब्रुवारी २३]] - [[फेब्रुवारी २४]] - ([[फेब्रुवारी महिना]]) == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} ---- {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] 258b7jqmxff3xiut211f8st5tughedp 2701160 2701012 2026-08-12T01:42:18Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701160 wikitext text/x-wiki {{फेब्रुवारी दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|फेब्रुवारी|२२|५३|५३}} == ठळक घटना == === इ.स.पू. तेरावे शतक === * [[इ.स.पू. १२९०|१२९०]] - [[इजिप्त]]चा [[राम्सेस दुसरा|फेरो राम्सेस दुसऱ्याचा]] राज्याभिषेक.<ref>{{cite web |title=Ramses II Coronation |url=https://www.britannica.com/biography/Ramses-II |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> === इसवी सनाचे तेरावे शतक === * [[इ.स. १२८१|१२८१]] - [[पोप मार्टिन चौथा|मार्टिन चौथा]] पोप झाला.<ref>{{cite web |title=Pope Martin IV |url=https://www.britannica.com/biography/Martin-IV |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १२८८|१२८८]] - [[पोप निकोलस चौथा|निकोलस चौथा]] पोप झाला.<ref>{{cite web |title=Pope Nicholas IV |url=https://www.britannica.com/biography/Nicholas-IV |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> === पंधरावे शतक === * [[इ.स. १४९५|१४९५]] - [[चार्ल्स आठवा, फ्रान्स|फ्राान्सचा राजा चार्ल्स आठव्याने]] नेपल्समध्ये प्रवेश केला आणि तेथील राज्य बळकावले.<ref>{{cite web |title=Charles VIII enters Naples |url=https://www.britannica.com/biography/Charles-VIII-king-of-France |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> === अठरावे शतक === * [[इ.स. १७४४|१७४४]] - [[तुलोनची लढाई]]: ब्रिटिश आणि स्पॅनिश-फ्रेंच आरमारा दरम्यान समुद्रावरील युद्ध सुरू झाले.<ref>{{cite web |title=Battle of Toulon |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Toulon-1744 |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> === एकोणिसावे शतक === * [[इ.स. १८१९|१८१९]] - [[ॲडम्स-ओनिस करार]]: [[स्पेन]]ने [[फ्लोरिडा]]चा प्रदेश [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेला]] ५० लाख [[अमेरिकन डॉलर]]च्या मोबदल्यात विकला.<ref>{{cite web |title=Adams-Onis Treaty |url=https://www.state.gov/ |website=U.S. Department of State |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १८४७| १८४७]] - [[मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध|बोयना व्हिस्ताची लढाई]]: जनरल झॅकरी टेलर यांच्या नेतृत्वाखालील अमेरिकन सैन्याने मेक्सिकन सैन्याचा पराभव केला.<ref>{{cite web |title=Battle of Buena Vista |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Buena-Vista |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १८६५|१८६५]] - [[टेनेसी]]ने नवीन संविधान अंगिकारले व गुलामगिरी बेकायदा ठरवली.<ref>{{cite web |title=Tennessee Abolishes Slavery |url=https://www.tennessee.gov/ |website=Tennessee State Government |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १८८९|१८८९]] - अमेरिकेचे अध्यक्ष ग्रोव्हर क्लीव्हलँड यांनी [[उत्तर डकोटा]], [[दक्षिण डकोटा]], [[माँटाना]] व [[वॉशिंग्टन (राज्य)|वॉशिंग्टन]] या राज्यांना अमेरिकन संघराज्यात समाविष्ट करण्याच्या विधेयकावर स्वाक्षरी केली.<ref>{{cite web |title=Enabling Act of 1889 |url=https://www.archives.gov/ |website=National Archives |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> === विसावे शतक === * [[इ.स. १९४२|१९४२]] - [[दुसरे महायुद्ध]]: [[फिलिपिन्स]]मध्ये पराभव अटळ दिसताना अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष [[फ्रॅंकलिन डिलानो रूझवेल्ट]] यांनी जनरल [[डग्लस मॅकआर्थर]] यांना माघार घेण्याचा हुकूम दिला.<ref>{{cite web |title=MacArthur Ordered to Leave Philippines |url=https://www.history.com/ |website=History.com |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९४८|१९४८]] - [[चेकोस्लोव्हाकिया]]त कम्युनिस्ट राजवटीची सत्तापालट क्रांती (व्हिक्टोरियस फेब्रुवारी) सुरू झाली.<ref>{{cite web |title=1948 Czechoslovak Coup d'Etat |url=https://www.britannica.com/event/1948-Czechoslovak-coup-detat |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९७९|१९७९]] - [[सेंट लुशिया]] देशाला [[युनायटेड किंग्डम]]पासून स्वातंत्र्य मिळाले.<ref>{{cite web |title=Saint Lucia Independence Day |url=https://www.un.org/ |website=United Nations |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९८०|१९८०]] - 'बर्फावरील चमत्कार' (Miracle on Ice): [[तेरावे हिवाळी ऑलिंपिक खेळ|तेराव्या हिवाळी ऑलिंपिकमध्ये]] [[लेक प्लॅसिड]] येथे अमेरिकेच्या [[आईस हॉकी]] संघाने बलाढ्य सोव्हिएत संघाचा ४-३ ने पराभव केला.<ref>{{cite web |title=Miracle on Ice 1980 |url=https://olympics.com/ |website=International Olympic Committee |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> === एकविसावे शतक === * [[इ.स. २००२|२००२]] - अमेरिकन लष्कराचे [[एमएच-४७E चिनुक]] हेलिकॉप्टर [[फिलिपिन्स]] जवळ समुद्रात कोसळून १० सैनिकांचा मृत्यू झाला.<ref>{{cite web |title=MH-47E Chinook Crash Philippines |url=https://www.defense.gov/ |website=U.S. Department of Defense |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. २००५|२००५]] - दक्षिण [[इराण]]मध्ये झालेल्या ६.४ तीव्रतेच्या भूकंपात ६०० हून अधिक लोकांचा मृत्यू झाला.<ref>{{cite web |title=2005 Zarand Earthquake Iran |url=https://www.usgs.gov/ |website=USGS |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. २०११|२०११]] - [[न्यू झीलंड]]च्या [[क्राइस्टचर्च]] शहरात ६.३ रिश्टर तीव्रतेच्या भूकंपात १८५ लोकांचा मृत्यू झाला.<ref>{{cite web |title=2011 Christchurch Earthquake |url=https://www.canterburyquakememorial.nz/ |website=Canterbury Earthquake Memorial |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> == जन्म == * [[इ.स. १४०३|१४०३]] - [[चार्ल्स सातवा, फ्रान्स|चार्ल्स सातवा]], फ्रान्सचा राजा.<ref>{{cite web |title=Charles VII of France |url=https://www.britannica.com/biography/Charles-VII-king-of-France |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १७३२|१७३२]] - [[जॉर्ज वॉशिंग्टन]], [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेचे]] पहिले [[अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष|राष्ट्राध्यक्ष]].<ref>{{cite web |title=George Washington Biography |url=https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/presidents/george-washington/ |website=The White House |access-date=11 August 2026 |language=en |archive-date=2024-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240101204223/https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/presidents/george-washington/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. १८५६|१८५६]] - [[स्वामी श्रद्धानंद]], भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक, शिक्षणतज्ज्ञ आणि आर्य समाजाचे नेते.<ref>{{cite web |title=Swami Shraddhanand Profile |url=https://amritmahotsav.nic.in/ |website=Azadi Ka Amrit Mahotsav, Government of India |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १८५७|१८५७]] - [[रॉबर्ट बेडन-पॉवेल]], जागतिक [[बॉय स्काउट्स]] चळवळीचे संस्थापक.<ref>{{cite web |title=Robert Baden-Powell Founder of Scouting |url=https://www.scout.org/ |website=World Organization of the Scout Movement |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १८५७|१८५७]] - [[हाइनरिख हर्ट्झ]], विद्युतचुंबकीय लहरींचा शोध लावणारे जर्मन भौतिकशास्त्रज्ञ.<ref>{{cite web |title=Heinrich Hertz Biography |url=https://www.britannica.com/biography/Heinrich-Hertz |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १८५९|१८५९]] - [[जॉर्ज पामर]], [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलियन]] क्रिकेट खेळाडू.<ref>{{cite web |title=George Palmer Profile |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/george-palmer-7067 |website=ESPNcricinfo |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १८८९|१८८९]] - [[ओलाव बेडन-पॉवेल]], [[गर्ल गाइड्स]] चळवळीच्या पहिल्या चीफ गाईड.<ref>{{cite web |title=Olave Baden-Powell |url=https://www.wagggs.org/ |website=WAGGGS |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १८९२|१८९२]] - [[इंदुलाल याज्ञिक]], स्वातंत्र्यसैनिक, नेते आणि महागुजरात चळवळीचे प्रणेते.<ref>{{cite web |title=Indulal Yagnik Biography |url=https://amritmahotsav.nic.in/ |website=Azadi Ka Amrit Mahotsav |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९०६|१९०६]] - [[सोहनलाल द्विवेदी]], हिंदी भाषेतील ख्यातनाम कवी आणि स्वातंत्र्यसैनिक.<ref>{{cite web |title=Sohan Lal Dwivedi |url=https://sahitya-akademi.gov.in/ |website=Sahitya Akademi |access-date=11 August 2026 |language=hi}}</ref> * [[इ.स. १९१४|१९१४]] - [[देवकांत बारुआ]], भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे माजी अध्यक्ष आणि राजकारणी.<ref>{{cite web |title=Dev Kant Barooah Profile |url=https://inc.in/ |website=Indian National Congress |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९१७|१९१७]] - [[जॅक रॉबर्टसन]], [[इंग्लंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|इंग्लिश]] क्रिकेट खेळाडू.<ref>{{cite web |title=Jack Robertson Profile |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/jack-robertson-19398 |website=ESPNcricinfo |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९१८|१९१८]] - [[रॉबर्ट वाडलो]], इतिहासामधील नोंद झालेले जगातील सर्वात उंच पुरुष (८ फूट ११ इंच).<ref>{{cite web |title=Robert Wadlow Tallest Man Ever |url=https://www.guinnessworldrecords.com/ |website=Guinness World Records |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९२०|१९२०]] - [[इफ्तिकार]], प्रसिद्ध भारतीय चरित्र अभिनेते.<ref>{{cite web |title=Iftekhar Biography |url=https://www.imdb.com/name/nm0406899/ |website=IMDb |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९२१|१९२१]] - [[जीन-बेडेल बोकासा]], [[मध्य आफ्रिकेचे प्रजासत्ताक|मध्य आफ्रिकन प्रजासत्ताकचे]] राष्ट्राध्यक्ष व हुकूमशहा.<ref>{{cite web |title=Jean-Bedel Bokassa |url=https://www.britannica.com/biography/Jean-Bedel-Bokassa |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९२२|१९२२]] - [[एस. एच. रझा]], आंतरराष्ट्रीय ख्यातीचे भारतीय आधुनिक चित्रकार.<ref>{{cite web |title=S. H. Raza Profile |url=https://www.ngma-delhi.gov.in/ |website=National Gallery of Modern Art |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९२२|१९२२]] - [[व्ही. जी. जोग]], पद्मभूषण पुरस्कारविजेते ख्यातनाम भारतीय व्हायोलिनवादक.<ref>{{cite web |title=V. G. Jog Profile |url=https://sangeetnatak.gov.in/ |website=Sangeet Natak Akademi |access-date=11 August 2026 |language=mr}}</ref> * [[इ.स. १९४१|१९४१]] - [[हिपोलितो मेजिया]], डॉमिनिकन प्रजासत्ताकचे माजी राष्ट्राध्यक्ष.<ref>{{cite web |title=Hipolito Mejia Biography |url=https://www.britannica.com/biography/Hipolito-Mejia |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९४४|१९४४]] - [[रणजित फर्नान्डो]], [[श्रीलंका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|श्रीलंकेचे]] माजी क्रिकेट खेळाडू व समालोचक.<ref>{{cite web |title=Ranjit Fernando Profile |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/ranjit-fernando-49197 |website=ESPNcricinfo |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९५०|१९५०]] - [[नयना आपटे]], पद्मश्री पुरस्कारविजेत्या ज्येष्ठ मराठी नाटक आणि चित्रपट अभिनेत्री.<ref>{{cite web |title=Nayana Apte Padma Shri Award |url=https://www.padmaawards.gov.in/ |website=Padma Awards Gazette |access-date=11 August 2026 |language=mr}}</ref> * [[इ.स. १९६३|१९६३]] - [[विजय सिंग]], जागतिक क्रमवारीत अव्वल स्थानी राहिलेले फिजीचे गोल्फ खेळाडू.<ref>{{cite web |title=Vijay Singh PGA Tour Profile |url=https://www.pgatour.com/player/02181/vijay-singh |website=PGA Tour |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९६३|१९६३]] - [[डेव्हन माल्कम]], [[इंग्लंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|इंग्लिश]] वेगवान गोलंदाज.<ref>{{cite web |title=Devon Malcolm Profile |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/devon-malcolm-17215 |website=ESPNcricinfo |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९६४|१९६४]] - [[सूरज बडजात्या]], भारतीय चित्रपट दिग्दर्शक आणि राजश्री प्रॉडक्शन्सचे अध्यक्ष.<ref>{{cite web |title=Sooraj Barjatya Profile |url=https://www.imdb.com/name/nm0054707/ |website=IMDb |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९८३|१९८३]] - [[शॉन टेट]], [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलियन]] क्रिकेट खेळाडू.<ref>{{cite web |title=Shaun Tait Profile |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/shaun-tait-8082 |website=ESPNcricinfo |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९९४|१९९४]] - [[केतकी माटेगावकर]], मराठी चित्रपट अभिनेत्री आणि गायिका.<ref>{{cite web |title=Ketaki Mategaonkar Profile |url=https://www.imdb.com/name/nm4938638/ |website=IMDb |access-date=11 August 2026 |language=mr}}</ref> == मृत्यू == * [[इ.स. १३७१|१३७१]] - [[डेव्हिड दुसरा, स्कॉटलंड|डेव्हिड दुसरा]], स्कॉटलंडचा राजा.<ref>{{cite web |title=David II of Scotland |url=https://www.britannica.com/biography/David-II |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९२१|१९२१]] - [[सलीम अल-मुबारक अल-सबाह]], कुवेतचे नववे अमीर.<ref>{{cite web |title=Salim Al-Mubarak Al-Sabah |url=https://www.da.gov.kw/ |website=Diwan of the Amir of Kuwait |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९४४|१९४४]] - [[कस्तुरबा गांधी]], स्वातंत्र्यसैनिक आणि महात्मा गांधी यांच्या धर्मपत्नी.<ref>{{cite web |title=Kasturba Gandhi Biography |url=https://www.gandhiashramsevagram.org/ |website=Gandhi Ashram Sevagram |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९५८|१९५८]] - मौलाना [[अबुल कलाम आझाद]], स्वतंत्र भारताचे पहिले शिक्षणमंत्री आणि थोर स्वातंत्र्यसैनिक.<ref>{{cite web |title=Maulana Abul Kalam Azad |url=https://www.education.gov.in/ |website=Ministry of Education, Government of India |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९८२|१९८२]] - [[जोश मलिहाबादी]], प्रख्यात उर्दू कवी.<ref>{{cite web |title=Josh Malihabadi Profile |url=https://www.rekhta.org/poets/josh-malihabadi |website=Rekhta |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९९२|१९९२]] - [[बोड्डेपल्ली राजगोपाल राव]], आंध्र प्रदेशातील ज्येष्ठ राजकारणी आणि माजी खासदार.<ref>{{cite web |title=Boddepalli Rajagopala Rao Profile |url=https://sansad.in/ls |website=Lok Sabha Secretariat |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९९३|१९९३]] - [[भगवत दयाळ शर्मा]], हरयाणाचे पहिले मुख्यमंत्री.<ref>{{cite web |title=Bhagwat Dayal Sharma Profile |url=https://haryana.gov.in/ |website=Government of Haryana |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. २०००|२०००]] - [[विनायक सदाशिव वाळिंबे|वि. स. वाळिंबे]], ज्येष्ठ मराठी लेखक आणि पत्रकार.<ref>{{cite web |title=V. S. Walimbe Profile |url=https://marathivishwakosh.org/ |website=मराठी विश्वकोश |access-date=11 August 2026 |language=mr |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. २००९|२००९]] - डॉ. [[लक्ष्मण देशपांडे]], 'वऱ्हाड निघालंय लंडनला' फेम मराठी लेखक, दिग्दर्शक व एकपात्री कलाकार.<ref>{{cite web |title=Dr Laxman Deshpande Passes Away |url=https://www.loksatta.com/ |website=Loksatta |access-date=11 August 2026 |language=mr}}</ref> * [[इ.स. २०२५|२०२५]] - [[मायाधर राऊत]], पद्मश्री पुरस्कारविजेते ख्यातनाम भारतीय ओडिसी नर्तक आणि गुरू.<ref>{{cite web |title=Mayadhar Raut Profile |url=https://sangeetnatak.gov.in/ |website=Sangeet Natak Akademi |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> == प्रतिवार्षिक पालन == * स्वातंत्र्य दिन - [[सेंट लुशिया]].<ref>{{cite web |title=Saint Lucia National Day |url=https://www.un.org/ |website=United Nations |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * विश्व विचार दिन (World Thinking Day) / आंतरराष्ट्रीय स्काउट दिवस.<ref>{{cite web |title=World Thinking Day |url=https://www.wagggs.org/en/what-we-do/world-thinking-day/ |website=WAGGGS |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> == बाह्य दुवे == {{बीBBC आज||february/22}} [[फेब्रुवारी २०]] - [[फेब्रुवारी २१]] - '''फेब्रुवारी २२''' - [[फेब्रुवारी २३]] - [[फेब्रुवारी २४]] - ([[फेब्रुवारी महिना]]) == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} ---- {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] cgiui1hrun03wm2fwj8knt1hwjg5dm7 0 1746 2700985 2460668 2026-08-11T12:06:57Z अभय नातू 206 संदर्भ 2700985 wikitext text/x-wiki {{वर्षपेटी|1971}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == === जानेवारी === * [[जानेवारी २५]] - [[हिमाचल प्रदेश]]ला भारताचे १८वे राज्य म्हणून मान्यता मिळाली.<ref>{{cite web |title=Statehood Day of Himachal Pradesh |url=https://himachal.nic.in/ |website=Government of Himachal Pradesh |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * जानेवारी २५ - [[युगांडा]]मध्ये लष्करी बंडात [[इदी अमीन]]ने [[मिल्टन ओबोटे]]ला पदच्युत केले आणि सत्ता हस्तगत केली.<ref>{{cite web |title=Idi Amin Coup in Uganda |url=https://www.britannica.com/biography/Idi-Amin |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[जानेवारी ३१]] - नासाचे [[अपोलो १४]] हे यान चंद्राच्या मोहिमेवर रवाना झाले.<ref>{{cite web |title=Apollo 14 Mission Overview |url=https://www.nasa.gov/mission_pages/apollo/missions/apollo14.html |website=NASA |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> === फेब्रुवारी === * [[फेब्रुवारी ७]] - [[स्वित्झर्लंड]]मध्ये सार्वमत घेत महिलांना फेडरल निवडणुकीत मतदानाचा अधिकार प्रदान करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Swiss Women Gain Voting Rights |url=https://www.swissinfo.ch/ |website=SWI swissinfo.ch |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[फेब्रुवारी ८]] - [[नॅस्डॅक]] (NASDAQ) शेअर बाजाराचे कामकाज अधिकृतपणे सुरू झाले.<ref>{{cite web |title=History of NASDAQ |url=https://www.nasdaq.com/ |website=NASDAQ |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[फेब्रुवारी ९]] - [[कॅलिफोर्निया]]तील सॅन फर्नांडो व्हॅलीमध्ये ६.४ तीव्रतेचा विनाशकारी भूकंप झाला.<ref>{{cite web |title=San Fernando Earthquake 1971 |url=https://www.usgs.gov/ |website=United States Geological Survey |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[फेब्रुवारी १३]] - [[विएतनाम युद्ध]]: अमेरिकन हवाई आणि तोफखाना मदतीसह [[दक्षिण व्हिएतनाम]]च्या सैन्याने [[लाओस]]वर चढाई केली (ऑपरेशन लॅम सन ७१९).<ref>{{cite web |title=Operation Lam Son 719 |url=https://www.britannica.com/event/Vietnam-War |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> === मार्च === * [[मार्च १]] - [[पाकिस्तान]]चे अध्यक्ष [[याह्या खान]] यांनी नॅशनल असेंब्लीची (संसद) बैठक अनिश्चित काळासाठी तहकूब केली, ज्यामुळे पूर्व पाकिस्तानमध्ये प्रचंड असंतोष पसरला.<ref>{{cite web |title=Postponement of National Assembly Session 1971 |url=https://www.bangladesh.gov.bd/ |website=National Web Portal of Bangladesh |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> === एप्रिल === * [[एप्रिल १९]] - [[बांगलादेश]]चे तात्पुरते सरकार कुष्टिया जिल्ह्यात स्थापन झाल्यानंतर कोलकात्यातून कार्यरत झाले.<ref>{{cite web |title=Provisional Government of Bangladesh |url=https://www.banglapedia.org/ |website=Banglapedia |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[एप्रिल १९]] - [[सिएरा लिओन]] प्रजासत्ताक झाले आणि [[सियाका स्टीव्हन्स]] पहिले राष्ट्राध्यक्ष बनले.<ref>{{cite web |title=Sierra Leone Republic Day |url=https://www.britannica.com/place/Sierra-Leone/History |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * एप्रिल १९ - [[सोव्हिएत युनियन|सोव्हिएत युनियनने]] जगातील पहिले मानवनिर्मित अंतराळ स्थानक [[सॅल्युत १]] प्रक्षेपित केले.<ref>{{cite web |title=Salyut 1 Space Station |url=https://www.nasa.gov/ |website=NASA |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> === मे === * [[मे १९]] - सोव्हिएत युनियनने मंगल ग्रहाच्या मोहिमेसाठी [[मार्स २]] हे अंतराळयान प्रक्षेपित केले.<ref>{{cite web |title=Mars 2 Spacecraft |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1971-045A |website=NASA Space Science Data Coordinated Archive |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[मे ३०]] - नासाने मंगळाच्या कक्षेचा अभ्यास करण्यासाठी [[मरिनर ९]] प्रक्षेपित केले.<ref>{{cite web |title=Mariner 9 Mission |url=https://www.jpl.nasa.gov/missions/mariner-9 |website=NASA Jet Propulsion Laboratory |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> === जून === * [[जून ६]] - सोव्हिएत युनियनने सॅल्युत १ स्थानकावर जाण्यासाठी [[सोयुझ ११]] अंतराळयान प्रक्षेपित केले.<ref>{{cite web |title=Soyuz 11 Mission |url=https://www.space.com/ |website=Space.com |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * जून ६ - कॅलिफोर्नियातील दुआर्तेजवळ Hughes Airwest DC-9 व अमेरिकन लष्करी F-4 विमानाची हवेत टक्कर होऊन ५० जण ठार झाले.<ref>{{cite web |title=Duarte Air Collision 1971 |url=https://www.ntsb.gov/ |website=National Transportation Safety Board |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[जून ३०]] - सोयुझ ११ हे यान पृथ्वीवर परतताना वातावरणातील दाब कमी झाल्याने ३ सोव्हिएत अंतराळवीरांचा मृत्यू झाला.<ref>{{cite web |title=Soyuz 11 Disaster |url=https://www.britannica.com/event/Soyuz-11-disaster |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> === जुलै === * [[जुलै ११]] - [[चिली]]च्या संसदेने तांब्याच्या खाणींच्या राष्ट्रीयीकरणास मंजुरी दिली.<ref>{{cite web |title=Nationalization of Copper in Chile |url=https://www.britannica.com/place/Chile/History |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[जुलै २०]] - [[सिरिया]] आणि [[जॉर्डन]]च्या सैन्यामध्ये सीमाभागात लष्करी चकमक झाली.<ref>{{cite web |title=Syria Jordan Border Conflict 1971 |url=https://www.bbc.com/news |website=BBC News |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[जुलै २६]] - नासाचे [[अपोलो १५]] हे अंतराळयान चंद्राच्या मोहिमेसाठी प्रक्षेपित करण्यात आले.<ref>{{cite web |title=Apollo 15 Launch |url=https://www.nasa.gov/mission_pages/apollo/missions/apollo15.html |website=NASA |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[जुलै ३१]] - अपोलो १५ च्या अंतराळवीरांनी चंद्रावर पहिल्यांदाच 'ल्यूनर रोव्हर' ही मानवनिर्मित बग्गी चालवली.<ref>{{cite web |title=First Lunar Roving Vehicle Drive |url=https://www.nasa.gov/ |website=NASA |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> === ऑगस्ट === * [[ऑगस्ट ९]] - भारत आणि [[सोव्हिएत युनियन]] यांच्यात ऐतिहासिक २० वर्षांचा मैत्री व सहकार करार स्वाक्षरीत झाला.<ref>{{cite web |title=Indo-Soviet Treaty of Peace, Friendship and Cooperation |url=https://www.mea.gov.in/ |website=Ministry of External Affairs, India |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[ऑगस्ट १५]] - अमेरिकेचे अध्यक्ष निक्सन यांनी अमेरिकन डॉलरचे सोन्याशी असणारे संधान खंडित केले (निक्सन शॉक).<ref>{{cite web |title=Nixon Ends Gold Standard |url=https://www.federalreservehistory.org/essays/gold-convertibility-ended |website=Federal Reserve History |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * ऑगस्ट १५ - [[बहरैन]]ला [[युनायटेड किंग्डम]]पासून अधिकृत स्वातंत्र्य मिळाले.<ref>{{cite web |title=Bahrain Independence Day |url=https://www.un.org/ |website=United Nations |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> === सप्टेंबर === * [[सप्टेंबर २९]] - [[ओडिशा]] राज्याला चक्रीवादळ आणि त्सुनामीचा मोठा फटका बसून सुमारे १०,००० लोकांचा मृत्यू झाला.<ref>{{cite web |title=1971 Odisha Cyclone |url=https://www.osdma.org/ |website=Odisha State Disaster Management Authority |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> === डिसेंबर === * [[डिसेंबर २]] - [[संयुक्त अरब अमिराती]]ची (UAE) अधिकृत स्थापना झाली.<ref>{{cite web |title=UAE National Day History |url=https://u.ae/en/about-the-uae/history |website=Official Portal of the UAE Government |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[डिसेंबर ३]] - [[भारत-पाकिस्तान दुसरे युद्ध|१९७१ चे भारत-पाकिस्तान युद्ध]] सुरू झाले; पाकिस्तानी हवाई दलाने उत्तर भारतातील भारतीय हवाई तळांवर पूर्वलक्ष्यी हल्ला केला.<ref>{{cite web |title=Indo-Pakistani War of 1971 |url=https://www.britannica.com/event/Indo-Pakistani-War-of-1971 |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[डिसेंबर ४]] - भारतीय नौदलाने कराची बंदरावर 'ऑपरेशन ट्रायडेंट' अंतर्गत विनाशकारी हल्ला चढवला आणि पाकची 'गाझी' पाणबुडी बुडवली.<ref>{{cite web |title=Operation Trident Navy Day |url=https://www.indiannavy.nic.in/ |website=Indian Navy |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[डिसेंबर ८]] - अमेरिकेचे अध्यक्ष निक्सन यांनी भारतावर दबाव आणण्यासाठी सातवा नौदल ताफा (7th Fleet) बंगालच्या उपसागरात रवाना केला.<ref>{{cite web |title=US Seventh Fleet in Bay of Bengal 1971 |url=https://www.history.navy.mil/ |website=Naval History and Heritage Command |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[डिसेंबर १४]] - पराभव निश्चित दिसू लागल्याने पाकिस्तानी सैन्याने व रझाकारांनी शेकडो बांगलादेशी बुद्धीजीवींची क्रूर कत्तल केली.<ref>{{cite web |title=Martyred Intellectuals Day Bangladesh |url=https://www.bangladesh.gov.bd/ |website=National Web Portal of Bangladesh |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[डिसेंबर १६]] - [[बांगलादेश विजय दिन]]: ढाका येथे ९३,००० पाकिस्तानी सैनिकांनी भारतीय सैन्य व मित्र वाहिनीसमोर बिनशर्त शरणागती पत्करली.<ref>{{cite web |title=1971 Indo-Pak War Victory Day |url=https://www.indianarmy.nic.in/ |website=Indian Army |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[डिसेंबर १७]] - भारत-पाकिस्तान युद्ध अधिकृतपणे समाप्त; बांगलादेश स्वतंत्र राष्ट्र म्हणून नकाशावर आले.<ref>{{cite web |title=Liberation of Bangladesh |url=https://www.britannica.com/place/Bangladesh/Independence |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> == जन्म == * [[मार्च ११]] - [[जिरी व्याकौकाइ]], झेकोस्लोव्हाकियाचे प्रसिद्ध हॉकीपटू.<ref>{{cite web |title=Jiri Vykoukal Profile |url=https://www.olympics.com/ |website=International Olympic Committee |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[मार्च ११]] - [[मार्टा लव्हेरा पारक्वेट]], १९९६ च्या 'मिस पॅराग्वे' विजेत्या.<ref>{{cite web |title=Marta Lovera Miss Paraguay |url=https://www.pageantopolis.com/ |website=Pageantopolis |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[जुलै २०]] - [[एड गिडियन्स]], [[इंग्लंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|इंग्लिश]] क्रिकेट खेळाडू.<ref>{{cite web |title=Ed Giddins Profile |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/ed-giddins-13350 |website=ESPNcricinfo |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[जुलै २६]] - [[खालेद महमुद]], [[बांगलादेश राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|बांगलादेशी]] क्रिकेट खेळाडू व माजी कर्णधार.<ref>{{cite web |title=Khaled Mahmud Profile |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/khaled-mahmud-55918 |website=ESPNcricinfo |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[ऑगस्ट ७]] - [[डॉमिनिक कॉर्क]], [[इंग्लंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|इंग्लिश]] क्रिकेट खेळाडू.<ref>{{cite web |title=Dominic Cork Profile |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/dominic-cork-10782 |website=ESPNcricinfo |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[सप्टेंबर १३]] - [[गोरान इव्हानिसेविच]], विंबल्डन विजेते क्रोएशियन टेनिस खेळाडू.<ref>{{cite web |title=Goran Ivanisevic ATP Profile |url=https://www.atptour.com/en/players/goran-ivanisevic/i034/overview |website=ATP Tour |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[सप्टेंबर १८]] - [[लान्स आर्मस्ट्रॉंग]], अमेरिकन सायकलिस्ट.<ref>{{cite web |title=Lance Armstrong Profile |url=https://www.britannica.com/biography/Lance-Armstrong |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[सप्टेंबर २१]] - [[जॉन क्रॉली]], [[इंग्लंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|इंग्लिश]] क्रिकेट खेळाडू.<ref>{{cite web |title=John Crawley Profile |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/john-crawley-10825 |website=ESPNcricinfo |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * सप्टेंबर २१ - [[ॲडम हकल]], [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वेचे]] क्रिकेट खेळाडू.<ref>{{cite web |title=Adam Huckle Profile |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/adam-huckle-5551 |website=ESPNcricinfo |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[सप्टेंबर २६]] - [[पॅटरसन थॉम्पसन]], [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीजचे]] क्रिकेट खेळाडू.<ref>{{cite web |title=Patatterson Thompson Profile |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/patterson-thompson-53177 |website=ESPNcricinfo |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[सप्टेंबर २८]] - [[मॅथ्यू इलियट]], [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलियन]] क्रिकेट खेळाडू.<ref>{{cite web |title=Matthew Elliott Profile |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/matthew-elliott-5139 |website=ESPNcricinfo |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[ऑक्टोबर ४]] - [[आमेर हनीफ]], [[पाकिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पाकिस्तानी]] क्रिकेट खेळाडू.<ref>{{cite web |title=Aamer Hanif Profile |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/aamer-hanif-39871 |website=ESPNcricinfo |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[ऑक्टोबर २९]] - [[मॅथ्यू हेडन]], [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलियन]] क्रिकेट संघातील फलंदाज.<ref>{{cite web |title=Matthew Hayden Profile |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/matthew-hayden-5616 |website=ESPNcricinfo |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * ऑक्टोबर २९ - [[ग्रेग ब्लुएट]], [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलियन]] क्रिकेट खेळाडू.<ref>{{cite web |title=Greg Blewett Profile |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/greg-blewett-4160 |website=ESPNcricinfo |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * ऑक्टोबर २९ - [[वायनोना रायडर]], गोल्डन ग्लोब विजेती अमेरिकन अभिनेत्री.<ref>{{cite web |title=Winona Ryder Biography |url=https://www.imdb.com/name/nm0000213/ |website=IMDb |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> == मृत्यू == * [[मार्च ९]] - [[के. आसिफ]], 'मुघल-ए-आझम' चित्रपटाचे प्रसिद्ध दिग्दर्शक आणि निर्माता.<ref>{{cite web |title=K Asif Biography |url=https://www.imdb.com/name/nm0004380/ |website=IMDb |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[एप्रिल २१]] - [[फ्रांस्वा डुव्हालिये]] ('पापा डॉक'), हैतीचे माजी हुकूमशहा व अध्यक्ष.<ref>{{cite web |title=Francois Duvalier Biography |url=https://www.britannica.com/biography/Francois-Duvalier |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[मे ३]] - [[धनंजय रामचंद्र गाडगीळ|डॉ. धनंजय रामचंद्र गाडगीळ]], ख्यातनाम भारतीय अर्थतज्ज्ञ व विचारवंत.<ref>{{cite web |title=D.R. Gadgil Profile |url=https://gokhaleinst.ac.in/ |website=Gokhale Institute of Politics and Economics |access-date=11 August 2026 |language=mr}}</ref> * [[डिसेंबर २८]] - [[नानकसिंग]], नामवंत पंजाबी साहित्यिक आणि कादंबरीकार.<ref>{{cite web |title=Nanak Singh Sahitya Akademi |url=https://sahitya-akademi.gov.in/ |website=Sahitya Akademi |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[डिसेंबर २९]] - [[विक्रम साराभाई|डॉ. विक्रम साराभाई]], भारतीय अंतराळ कार्यक्रमाचे जनक आणि ख्यातनाम शास्त्रज्ञ.<ref>{{cite web |title=Dr. Vikram Sarabhai Profile |url=https://www.isro.gov.in/VikramSarabhai.html |website=ISRO |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९७१]] [[वर्ग:इ.स.च्या १९७० च्या दशकातील वर्षे]] [[वर्ग:इ.स.च्या २० व्या शतकातील वर्षे]] [[वर्ग:इ.स.च्या २ ऱ्या सहस्रकातील वर्षे]] 8plpyf4ingcjrgl913hhhs7lyaphs4i 0 2058 2700991 2697710 2026-08-11T12:27:09Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2700991 wikitext text/x-wiki {{भारताची राष्ट्रीय दिनदर्शिका दिवस|चैत्र|शुद्ध|त्रयोदशी|तेरावी}} हिंदू आणि [[जैन धर्म|जैन धर्मात]] या तिथीला महत्त्व आहे.<ref>{{Cite book|last=जोशी|first=महादेवशास्त्री|title=भारतीय संस्कृतिकोश|year=१९६८|publisher=भारतीय संस्कृतिकोश मंडळ|page=९५}}</ref><ref>{{Cite book|last=DrikPanchang|title=Chaitra Shukla Trayodashi Tithi|year=2024|publisher=Drik Panchang|url=https://www.drikpanchang.com/tithi/chaitra/chaitra-shukla-trayodashi.html}}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == सण व उत्सव == * '''[[महावीर जयंती]]:''' जैन धर्माचे २४ वे तीर्थंकर [[महावीर|भगवान महावीर]] यांचा जन्म चैत्र शुद्ध त्रयोदशीला झाला होता, त्यामुळे हा दिवस जगभरात 'महावीर जयंती' म्हणून उत्साहाने साजरा केला जातो.<ref>{{Cite book|last=Jaini|first=Padmanabh S.|title=The Jaina Path of Purification|year=1998|publisher=Motilal Banarsidass|page=35|isbn=978-81-208-1578-0}}</ref> * '''अनंग त्रयोदशी:''' काही भागात ही तिथी 'अनंग त्रयोदशी' म्हणून साजरी केली जाते, ज्या दिवशी [[कामदेव|कामदेवाची]] पूजा करण्याची परंपरा आहे.<ref>{{Cite book|last=शास्त्री|first=पं. रामचंद्र|title=हिंदू सण आणि व्रते|year=२००८|publisher=वरदा प्रकाशन|page=९०}}</ref> == धार्मिक महत्त्व == या दिवशी प्रदोष काळात [[शिव|भगवान शंकराची]] उपासना केली जाते, ज्याला 'प्रदोष व्रत' म्हणतात.<ref>{{Cite book|last=शास्त्री|first=पं. रामचंद्र|title=हिंदू सण आणि व्रते|year=२००८|publisher=वरदा प्रकाशन|page=९१}}</ref> जैन धर्मीय या दिवशी भगवान महावीरांच्या संदेशांचे स्मरण करतात, मिरवणुका काढतात आणि प्रार्थना सभा आयोजित करतात.<ref name="Jaini1998">{{Cite book|last=Jaini|first=Padmanabh S.|title=The Jaina Path of Purification|year=1998|publisher=Motilal Banarsidass|page=35}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:हिंदू तिथी]] [[वर्ग:चैत्र महिना]] [[वर्ग:जैन सण]] 48rw9qrnfl30ah1qfppqynqesijj5to 0 2060 2700990 2697687 2026-08-11T12:25:23Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2700990 wikitext text/x-wiki {{भारताची राष्ट्रीय दिनदर्शिका दिवस|चैत्र|शुद्ध|एकादशी|अकरावी}} या दिवसाला '''कामदा एकादशी''' असेही म्हणतात.<ref name="DP">{{Cite book|last=DrikPanchang|title=Kamada Ekadashi Date and Significance|year=2024|publisher=Drik Panchang|url=https://www.drikpanchang.com/ekadashi/kamada/kamada-ekadashi-date-time.html}}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> हिंदू परंपरेत या तिथीला [[भगवान विष्णू|श्रीविष्णूची]] विशेष पूजा केली जाते आणि उपवास (व्रत) पाळला जातो.<ref name="DP" /> == सण व उत्सव == * धार्मिक मान्यतेनुसार हे व्रत केल्याने भक्तांच्या सर्व सकाम इच्छा-मनोकामना पूर्ण होतात, अशी श्रद्धा आहे.<ref>{{Cite book|last=शास्त्री|first=पं. रामचंद्र|title=हिंदू सण आणि व्रते|year=२००८|publisher=वरदा प्रकाशन|page=८२}}</ref> == जन्म / जयंती == * संत [[गरुड सांगलीकर]]: [[वारकरी संप्रदाय|वारकरी संप्रदायातील]] संत व कीर्तनकार.<ref>{{Cite book|last=जोशी|first=महादेवशास्त्री|title=भारतीय संस्कृतिकोश|year=१९६८|publisher=भारतीय संस्कृतिकोश मंडळ|page=३१५}}</ref> == धार्मिक महत्त्व व विधी == या दिवशी भक्तांद्वारे विष्णू आणि [[लक्ष्मी]]ची पूजा केली जाते.<ref>{{Cite book|last=शास्त्री|first=पं. रामचंद्र|title=हिंदू सण आणि व्रते|year=२००८|publisher=वरदा प्रकाशन|page=८३}}</ref> दिवसभर उपवास करून रात्री जागरण आणि हरिनाम संकीर्तन करण्याची प्रथा आहे.<ref>{{Cite book|last=शास्त्री|first=पं. रामचंद्र|title=हिंदू सण आणि व्रते|year=२००८|publisher=वरदा प्रकाशन|page=८३}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{भारतीय दिनदर्शिका महिना|चैत्र|फाल्गुन|वैशाख}} [[वर्ग:एकादशी]] [[वर्ग:हिंदू सण]] [[वर्ग:चैत्र महिना]] k4zkkw0xki1xq7134a243d9feal84hm 0 2372 2701286 2697021 2026-08-12T08:36:54Z Aryan Bagkar 152513 /* छत्रपतींचे राजवंश */ 2701286 wikitext text/x-wiki {{मुखपृष्ठ सदर लेख उमेदवार}} {{इतिहासलेखन}} {{माहितीचौकट ऐतिहासिक साम्राज्ये | नाव = मराठा साम्राज्य, हिंदवी स्वराज्य, हिंदू पत पातशाही | ध्वज = Flag of the Maratha Empire.svg | ध्वजरुंदी = 200 | नकाशा = India1760 1905.jpg | नकाशारुंदी = 250 | सुरुवात = इ.स. १६४५ | शेवट = इ.स. १८१८ | राजधानी = [[राजगड]], [[रायगड]], [[जिंजी]], [[अजिंक्यतारा]], [[सातारा]], [[कोल्हापूर]] | राजे = '''भोसले घराणे'''<br />इ.स. १६७४ - १६८०: [[छत्रपती शिवाजी महाराज]]<br />इ.स. १६८१ - १६८९: [[छत्रपती संभाजी महाराज]]<br />इ.स. १६८९ - १७००: [[छत्रपती राजाराम महाराज]]<br />इ.स. १७०० - १७०७: [[महाराणी ताराबाई|छत्रपती महाराणी ताराबाई]]<br />इ.स. १७०७ - १७४९: [[शाहू पहिले|छत्रपती सम्राट थोरले शाहू महाराज]]<br /> इ.स. १७४९-१७७७: [[राजाराम दुसरे|रामराजे छत्रपती]]<br /> इ.स. १७७७-१८०८: [[शाहू दुसरे|छत्रपती शाहू दुसरे]]<br />इ.स. १८०८-१८१८: [[छत्रपती प्रतापसिंह भोसले]] आणि त्यानंतर ब्रिटिश भारतात इ.स. १८१८- १९४७ ग्वालियर, इंदोर, बडोदा, धार, कोल्हापूर, अक्कलकोट, औंध, बांदा येथे स्वतंत्र मराठा संस्थानिकांनी राज्य केल. आणि स्वातंत्र्यानंतर आपली संस्थाने भारतात विलीन केली. |भाषा = [[मराठी]], [[संस्कृत]] |क्षेत्रफळ = २५,००,००० |लोकसंख्या =१७ कोटी |चलने = [[होन]], [[मुद्रा (नाणे)|मुद्रा]], [[रुपया]], [[पैसा]], [[शिवराई]] }} [[चित्र:Shivaji British Museum.jpg|इवलेसे|उजवे|मराठा साम्राज्याचे संस्थापक [[शिवाजी महाराज]]]] '''मराठा साम्राज्य''' [[इ.स. १६‌‌‌‌‌‌३०]] ते [[इ.स. १९४७]] दरम्यान [[भारत|भारतातील]] एक साम्राज्य होते. याच्या परमोच्च बिंदूला या साम्राज्याने [[दक्षिण आशिया]]चा मोठा भूभाग व्यापला होता. हे साम्राज्य [[शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांनी]] [[इ.स. १६४५]] मध्ये विजापूर राज्यातून [[पुणे|पुण्याजवळील]] [[तोरणा]] किल्ला जिंकून स्थापन केले. या साम्राज्याची अधिकृत भाषा मराठी होती, तसेच याला '''[[हिंदवी स्वराज्य]]''' असेही म्हणतात. छत्रपती शिवाजी महाराजांचे वडील [[शहाजीराजे भोसले|शहाजी राजे]] यांनी त्याआधी तंजावुर जिंकले होते, जे छत्रपती शिवाजी महाराजांचे सावत्र भाऊ, [[व्यंकोजी भोसले|व्यंकोजी राव]] उर्फ ​​एकोजी 1 यांना मिळाले होते आणि ते राज्य, [[तंजावुरचे मराठा राज्य]] म्हणून ओळखले जात होते. [[बंगळूर|बंगलोर]] (बॅंगलोर) [[विजयनगरचे साम्राज्य|विजयनगर साम्राज्य]] जे एक जहागिरदार, केम्पे गौड़ा 1 यांचेद्वारे 1537 मध्ये स्थापित केले गेले होते, त्यांनी विजयनगर साम्राज्यामधून स्वातंत्र्याची घोषणा केली होती, त्याला 1638 मध्ये त्यांच्या उपसेनापती, शाहजी भोसले यांच्यासोबत रानादुल्ला खान यांच्या नेतृत्वाखाली एक बड़ी आदिलशाही बीजापुर सेना द्वारे बेंगलोरवर कब्जा केला गेला होता, ज्यांनी केंम्पे गौड़ा 3 यांना पराजित केले होते आणि बेंगलोरचे शाहजी यांना जहागिर (संपत्ती) च्या स्वरूपात बहाल केली ‌गेली‌ होती. शिवाजी महाराजांनी त्यांच्या कालावधीत [[औरंगजेब|औरंगजेबाविरूद्ध]] [[गनिमी कावा]] वापरून केलेल्या लढायांमुळे साम्राज्याचा विस्तार वाढला. [[इ.स. १६८०]]मधील महाराजांच्या मृत्यूनंतर छत्रपती [[संभाजी महाराज]] गादीवर आले आणि आपल्या ८ वर्षाच्या कारकिर्दीत स्वराज्याच्या सीमा वाढवल्या, मात्र १६८९ मध्ये फितुरीने औरंगजेबाने त्यांची हत्त्या केली. स्वराज्यात काही काळ अस्थैर्य माजले, सरसेनापती [[संताजी घोरपडे]] आणि [[धनाजीराव जाधव]] सारख्या शूर सरदारांनी स्वराज्याचे अस्तित्त्व टिकवले. औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर शिवाजी महाराजांचे वंशज जरी राज्य करत असले तरी पंतप्रधान असलेल्या [[पेशवे|पेशव्यांनी]] हिंदवी स्वराज्याच्या सिमा वाढविल्या. पेशवे हे एक उत्कृष्ट सेनानी होते आणि त्यांच्या कारकिर्दीत मराठा साम्राज्य अधिक विस्तार पावले. ब्रिटिश [[ईस्ट इंडिया कंपनी]]ने भारतीय उपखंडावर ताबा मिळवण्यापूर्वी बहुतेक भारतीय उपखंडातील [[मुघल साम्राज्य|मुघल राजवटीचा]] अंत करण्याचे श्रेय मराठ्यांना दिले जाते.{{sfnp|Pearson|1976|pp=221–235}}{{sfnp|Capper|1997|p=|ps=:This source establishes the Maratha control of Delhi before the British}}{{sfnp|Sen|2010|pp=1941–|ps=:The victory at Bhopal in 1738 established Maratha dominance at the Mughal court}}{{#tag:ref| Some historians{{sfnp|Schmidt|2015|ppp=54-}} may consider 1645 as the founding of the empire because that was the year when the teenaged Shivaji captured a fort from the Adilshahi sultanate.|group=note}} शेवटी [[पानिपतची तिसरी लढाई|पानिपतच्या तिसऱ्या लढाईत]] अफगाण सैन्याकडून त्यांना पराभव पत्करावा लागला. अखेरचा पेशवा [[दुसरा बाजीराव]] इंग्रजांबरोबर, तिसऱ्या इंग्रज-मराठा लढाईत पराभूत झाला व इंग्रज त्यांना बिठूर येथे पेन्शन देऊन पाठवले (झाशीच्या राणीच्या काळात). गनिमी कावा, डोंगरांतून अभेद्य किल्ले बांधणे व त्यायोगे आसपासच्या क्षेत्रावर वचक ठेवणे हा मराठा साम्राज्याचा सुरुवातीला पाया होता. या साम्राज्याला मोठी किनारपट्टी होती व [[कान्होजी आंग्रे|सेनासरखेल कान्होजी आंग्रे]] व इतर दर्यासारंगांच्या मदतीने ही सीमा प्रभावीपणे सांभाळली. दक्षिण भारताच्या इतर राज्ये व मराठा साम्राज्यातील हा एक मोठा फरक होता. मराठा आरमाराने पोर्तुगीज व [[रॉयल नेव्ही|ब्रिटिश आरमारांना]] शह दिल्यामुळे त्यांचा उपयोग करून या परकीय सत्तांना किनाऱ्यांकडून शिरकाव करता आला नाही. सेनासरखेल कान्होजी आंग्रे यांनी भारताच्या पहिले मोठे आरमार उभे केले व त्यामुळे त्यांना ''भारतीय आरमाराचे जनक'' म्हणले जाते.<ref name="Setumadhavarao S. Pagadi. 1993 21">{{स्रोत पुस्तक| title= SHIVAJI|firstname= Setumadhavarao S| lastname=Pagadi|पृष्ठ=21|आयएसबीएन= 8123706472|प्रकाशक=NATIONAL BOOK TRUST|दुवा= http://books.google.com/books?id=UVFuAAAAMAAJ&pgis=1| लेखक= Setumadhavarao S. Pagadi.| वर्ष= 1993}}</ref> == शिवाजी महाराजांचा शासनकाल == [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रात]] [[पुणे|पुण्याजवळ]] राहणाऱ्या मराठ्यांनी [[मुघल|मुघलांना]] या भागापासून दूर ठेवण्यात यश मिळवले होते. त्यांनी शिवाजी महाराजांचा नेतृत्वाखाली स्वतःला विजापूरच्या मुस्लिम सुलतानांपासून स्वतंत्र करून घेतले. यानंतर ते अधिक आक्रमक झाले व उत्तरेमध्ये बऱ्याच चढाया करून त्यांनी राज्याचा विस्तार केला. [[इ.स. १६७४]] मध्ये शिवाजी महाराज छत्रपती झाले. महाराजांच्या मृत्यूपर्यंत मराठ्यांनी संपूर्ण मध्य भारत काबीज केला होता. == शिवाजी महाराजांचे उत्तराधिकारी == [[इ.स. १६८१|१६८१]] मध्ये महाराजांचे ज्येष्ठ पुत्र [[संभाजी भोसले|संभाजी]] राजे बनले आणि त्यांनी वडिलांची विस्तार करण्याची नीती चालू ठेवली. राजपूत-मराठा एकी होऊ नये आणि दख्खनातील सुलतानांशी संपर्क प्रस्थापित करण्यासाठी औरंगजेब आपल्या साऱ्या राजदरबाराला आणि ५,००,००० सैन्याला घेऊन दक्षिणेला आला. अपुरे सैन्य व फंदफितुरी असूनदेखील संभाजी महाराजांनी १६८१ ते १६८९ अशी यशस्वी झुंज दिली. या काळात संभाजी महारांजानी एकही किल्ला गमावला नाही की आरमारातले एकही मोठे जहाज मोगलांच्या हाती लागून दिले नाही. जंजिय्राचे सिद्दी, गोव्याचे पोर्तुगीज, मुंबईकर इंग्रज, मोगल या चारही आघाड्यांना हा राजा पुरून उरला वतनदारी मिळवण्यासाठी संभाजी महाराजांच्या काही स्वकीयांनी मोगलांशी हात मिळवणी केली, मोगलांना त्यांची माहिती दिली आणि १६८९ मध्ये छत्रपती संभाजी महाराज फितुरीमुळे पकडले गेले. त्यांचा प्रचंड शारीरिक छळ करण्यात आला. त्यातच त्यांचा मृत्यू झाला. संभाजी महाराजांच्या मृत्यूचा परिणाम औरंगजेबाच्या अपेक्षेच्या उलट झाला, मराठ्यांनी शरण न जाता त्यापासून स्फूर्ती घेतली व ते अधिक तीव्रतेने लढू लागले. संभाजी महाराजांचे बंधू [[राजाराम]] हे नंतर राजा बनले. [[इ.स. १७००|१७००]] मध्ये [[सातारा|सातारला]] मुघलांचा वेढा पडला आणि मुघलांनी ते काबीज केले. याच काळात राजाराम राजेंचा [[सिंहगड|सिंहगडावर]] मृत्यू झाला आणि त्यांची पत्नी ताराबाई यांनी त्यांचा मुलगा [[संभाजी दुसरा]] याच्या नावाने राज्यकारभार हातात घेतला. त्यांनी युद्धविरामाचा प्रस्ताव दिला पण बादशाह तयार झाला नाही. त्याच वर्षी मराठे [[नर्मदा|नर्मदेच्या]] पार पोचले. माळव्याच्या मराठ्यांनी केलेला नवीन हल्ला आणि [[हैदराबाद|हैद्राबादमध्ये]] केलेली लूट यामुळे बादशाह वैतागला. दोन दशके चाललेले दक्षिणेचे युद्ध त्याच्या खजिन्यावर ताण देत होते. [[इ.स. १७०५|१७०५]] मध्ये औरंगजेब आजारी पडला आणि दोन वर्षांनी मरण पावला. बादशहाच्या मृत्यूनंतर [[छत्रपती शाहू]], जे छत्रपती संभाजी महाराजांचे पुत्र (म्हणजेच छत्रपती शिवाजी महाराजांचा नातू) होते त्यांना [[बहादुरशाह|बहादुरशाहने]] सोडले. यानंतर थोडा काळ अराजकता माजली. शेवटी मराठा नौदल प्रमुख [[कान्होजी आंग्रे]] याची मदत घेऊन शाहूंनी निर्विवाद मराठा नेतृत्व मिळविले. बाळाजी आता पेशवा बनले. औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर मराठ्यांची मुघलांबरोबरची लढाई संपुष्टात आली. यानंतर मुघल साम्राज्य हळुहळू खिळखिळे होत गेले आणि मराठा साम्राज्य भारताच्या सर्वांत शक्तिशाली राज्य बनले. [[इ.स. १७१३|१७१३]] मध्ये [[फर्रुख सियर]] मुघल बादशाह बनला. त्याची सत्ता दोन भावांच्या सामर्थ्यावर टिकून होती जे [[सय्यद बंधू] म्हणून ओळखले जात होते. ते [[अलाहाबाद]] आणि [[पाटणा]] येथील राज्यपाल होते. पण बादशहाबरोबर यांचे पटले नाही. सय्यद बंधू आणि पेशवे बाळाजी विश्वनाथ यांच्यातील वाटाघाटीनुसार मराठे बादशाहविरुद्धच्या लढाईत सामील झाले. या वाटाघाटीनुसार मराठ्यांना दक्षिणेत मुघल सत्ता मान्य करावी लागली शिवाय सैन्य व आर्थिक मदतही करावी लागली. याबदल्यात त्यांना एक फर्मान मिळाले ज्यानुसार त्यांना मराठी मातीवर स्वातंत्र्य आणि [[गुजरात]], [[माळवा]] इत्यादी सहा वतनांवरील महसुलाचे हक्क मिळाले. [[चित्र:Peshwa Baji Rao I riding horse.jpg|इवलेसे|उजवे|थोरले बाजीराव पेशवे]] ते [[इ.स. १७३५|१७३५]] मध्ये [[राजस्थान|राजस्थानात]], [[इ.स. १७३७|१७३७]] मध्ये [[दिल्ली]] आणि [[इ.स. १७४०|१७४०]] मध्ये बंगालपर्यंत पोहचले. पण मराठी राज्य फारच सैल पद्धतीने बांधले होते. दख्खनमध्ये जमा झालेल्या महसुलाचे विभाजन मराठा सरदारांच्यात केल्याने एकी निर्माण झाली. मराठा राज्य आता 'confederacy' बनले. मराठ्यांच्या अधिपत्याखालील भागांची विभागणी [[ग्वाल्हेर|ग्वाल्हेरचे]] [[शिंदे घराणे|शिंदे]], [[वडोदरा संस्थान|बडोद्याचे]] [[गायकवाड घराणे|गायकवाड]], [[माळवा|माळव्याचे]] [[होळकर घराणे|होळकर]] यांच्यात करण्यात आली. आणि ते मराठी साम्राज्याचे आधारस्तंभ बनले. ताराबाईंना बेरारचे महसुल हक्क देण्यात आले आणि [[नागपूर]] ही त्यांची राजधानी बनली. बाजीराव [[इ.स. १७४०|१७४०]] मध्ये वारले. छत्रपती शाहू महाराजांनी त्याचा मुलगा नानासाहेबला पेशवा केले. याच वेळी त्याचा भाऊ [[रघुनाथराव पेशवे|रघुनाथराव]] राज्य विस्तार करत [[पंजाब|पंजाबपर्यंत]] पोचला. [[इ.स. १७६०|१७६०]] मध्ये [[निजाम|निजामाच्या]] पराभवानंतर मराठी साम्राज्य कळसाला जाऊन पोहचले. == साम्राज्याची घसरण == मुघल सत्ता ढासळत असताना [[इ.स. १७५६]]-[[इ.स. १७५७]] मध्ये [[अफगाणिस्तान|अफगाणिस्तानच्या]] [[अहमदशाह अब्दाली]] याने [[दिल्ली]] ताब्यात घेतली. पेशव्यांनी आपले सैन्य अफगाणांचा सामना करण्यासाठी पाठवले. यात [[जानेवारी १३]], [[इ.स. १७६१]] या दिवशी मराठ्यांचा निर्णायक पराभव झाला. हे [[पानिपतचे तिसरे युद्ध]] म्हणून ओळखले जाते. यानंतर मराठा साम्राज्याचा विस्तार थांबून विभाजन होण्यास सुरुवात झाली. १७६१ नंतर पाच मराठा राज्ये स्वायत्त झाली. [[इ.स. १७७५]] मध्ये [[ब्रिटिश ईस्ट ईंडिया कंपनी|ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीबरोबर]] पहिले युद्ध लढण्यात आले. यात मराठा सरदारांनी एकजूट होउन इंग्रजांचा सामना केला परिणामी अनेक ठिकाणी इंग्रजांचा पराभव झाला [[इ.स. १८०२]] मध्ये इंग्रजांनी [[बडोदा संस्थान|बडोद्याच्या]] वारसदाराला अंतर्गत वादात मदत केली. बडोद्याला वेगळे राज्य म्हणून मान्यता देऊन त्याबदल्यात त्यांनी इंग्रजांच्या प्रभुत्वाची पावती मिळवली. [[दुसरे आंग्ल-मराठा युद्ध|दुसऱ्या इंग्रज-मराठा]] युद्धात ([[इ.स. १८०३]]-[[इ.स. १८०५]]) मराठ्यांनी स्वातंत्र्य तर वाचवले पण [[ओडिसा]], [[गुजरात]] इत्यादी भाग गमवावे लागले. [[तिसरे आंग्ल-मराठा युद्ध|तिसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धात]] ([[इ.स. १८१८]]) मराठ्यांना पराभव पत्करावा लागला आणि जवळजवळ संपूर्ण भारतावर इंग्रजांची सत्ता आली. यात पुणे आणि देशावरील इतर भाग [[कोल्हापूर]] आणि सातारा यांचा अपवाद वगळता इंग्रजांच्या हातात गेले. [[ग्वाल्हेर]], [[इंदूर]] आणि [[नागपूर]]ही इंग्रजांच्या राज्यात 'स्वतंत्र संस्थाने' म्हणून सामील झाले. == मराठ्यांचे राज्यकर्ते == === छत्रपतींचे राजवंश === * [[छत्रपती शिवाजी महाराज]] * [[छत्रपती संभाजी महाराज]] * [[छत्रपती राजाराम महाराज]] * [[शिवाजी द्वितीय|छत्रपती शिवाजी द्वितीय]] * [[महाराणी ताराबाई|छत्रपती महाराणी ताराबाई]] * [[छत्रपती शाहू|छत्रपती सम्राट शाहू महाराज]] * [[साताऱ्याचे दुसरे राजाराम|छत्रपती राजाराम द्वितीय]] * [[साताऱ्याचे दुसरे शाहू|छत्रपती द्वितीय शाहू राजे]] * [[प्रतापसिंह भोसले|छत्रपती प्रतापसिंह राजे]] === पेशवे वंश === * [[बाळाजी विश्वनाथ]] * [[थोरले बाजीराव पेशवे]] * [[नानासाहेब पेशवे]] * [[माधवराव पेशवे]] * [[नारायणराव पेशवे]] (माधवरावांचा लहान भाऊ) * [[रघुनाथ राव पेशवे]] (स्वतःस पेशवे घोषित केले) * [[सवाई माधवराव पेशवे]] * [[दुसरे बाजीराव पेशवे]] * [[दुसरे नानासाहेब पेशवे]] ==मराठेशाहीवरील पुस्तके== * इतिहासाचे साक्षीदार: मराठेकालीन सांस्कृतिक वैभवाचा मागोवा (मुकुंद कुळे) * इतिहासाच्या पाऊलखुणा भाग १,२,३: कौस्तुभ कस्तुरे * छत्रपती शिवाजी महाराज पूर्वार्ध आणी उत्तरार्ध ([[वा.सी. बेंद्रे]]) * छत्रपती संभाजी महाराज ([[वा.सी. बेंद्रे]]) * झेप (त्र्यंबकजी डेंगळे): ना.स. इनामदार * झुंज (यशवंतराव होळकर): ना.स. इनामदार * पेशवाई: कौस्तुभ कस्तुरे * मंत्रावेगळा (दुसरा बाजीराव पेशवा): ना.स. इनामदार * मराठा आरमार: एक अनोखे पर्व (डॉ. सचिन पेंडसे) * मराठाकालीन समाज आणि अंधश्रद्धा (सुभाष पाटील, अनिल बैसाणे, अनिल कठारे) * मराठे आणि आदिलशाही (अशोकराव शिंदे सरकार) * मराठे आणि महाराष्ट्र (शोधनिबंध संग्रह, डॉ. अ.रा. कुलकर्णी) * मराठे व इंग्रज ([[न.चिं. केळकर]]) * मराठेकालीन शौर्यकथा (प्रा. सु ह. जोशी) * मराठेकालीम समाजदर्शन (शं.ना. जोशी) * मराठे सरदार * मराठ्यांचा इतिहास (डॉ. पी.जी. जोशी) * मराठ्यांचा इतिहास (विभा आठल्ये) * मराठ्यांची न्यायव्यवस्था (मूळ इंग्रजी लेखक डॉ. व्ही.सी. गुणे, मराठी अनुवाद - डॉ. [[सदाशिव शिवदे]]) * मराठ्यांची बखर * मराठ्यांचे साम्राज्य * मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने पोर्तुगीज दफ्तर खंड तिसरा १६६३ – १७३९ * मराठ्यांच्या उत्तरेतील मोहिमा १७२० – १७४० * मराठ्यांच्या लढायांचा इतिहास ([[शि.म. परांजपे]]) * महाराष्ट्राचा इतिहास मराठा कालखंड भाग २ (१७०७ ते १८१८ ) * मालोजीराजे आणि शहाजी महाराज ([[वा.सी. बेंद्रे]]) * राऊ (थोरले बाजीराव पेशवे): ना.स. इनामदार * शिवपुत्र छत्रपती राजाराम: डॉ. जयसिंहराव पवार * शिकस्त (पार्वतीबाई, सदाशिवराव भाऊंच्या पत्नी): ना.स. इनामदार * शिवकाळ व पेशवाईतील दुष्काळाचा इतिहास (सुभाष पाटील, अनिल बैसाणे, अनिल कठारे) * शिवराज्याभिषेक प्रयोग ([[वा.सी. बेंद्रे]]) * सकलराजकार्यधुरंधर सदाशिवराव भाऊ : कौस्तुभ कस्तुरे * स्वराज्याचे शूर सेनानी : शहाजीराजांपासून.... यशवंतराव होळकरांपर्यंत (दामोदर मगदूम) *[[मराठ्यांचा इतिहास (पुस्तक)|मराठ्यांचा इतिहास]] :इ.स.१६०० ते इ.स.१८१८(सोमनाथ रोडे) == हे सुद्धा पहा== *[[भारतातील सर्वात मोठ्या साम्राज्यांची यादी]] *[[मौर्य साम्राज्य]] *[[आहोम साम्राज्य]] *[[विजयनगर साम्राज्य]] == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} == फुटनोट == {{Reflist|group=note}} {{मराठा साम्राज्य}} {{साम्राज्ये}} [[वर्ग:मराठा साम्राज्य| ]] [[वर्ग:हिंदू साम्राज्ये]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचा इतिहास]] [[वर्ग:इतिहास]] [[वर्ग:भारतीय साम्राज्ये]] 6ifvetnryrkhpj19qlo3evri2faarhk 0 2497 2701013 2700964 2026-08-11T13:23:47Z संतोष गोरे 135680 [[Special:Contributions/~2026-44209-31|~2026-44209-31]] ([[User talk:~2026-44209-31|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:~2026-39689-55|~2026-39689-55]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले. 2694537 wikitext text/x-wiki {{अन्न |name=पुरणपोळी |image=Holige1.JPG |image_size=250px |caption= |alternate_name= पुरणपोळी, बॉबबट्टू, बक्सम, ओलिगा, होलिगे, ओबाट्टू, पुरण पुरी, वेद्मी, पयासाबोल्ली, बोल्ली, पोली किंवा उप्पिट्टू भाकशालु, उब्बाट्टी, पोले, फक्त पोली |country=[[भारत]] |region=[[आंध्र प्रदेश]], [[कर्नाटक]], [[गुजरात]], [[महाराष्ट्र]], [[गोवा]], [[तेलंगाणा]], [[केरळ]] and [[तमिळनाडू]] |creator= अज्ञात |course= मुख्य |served=गरम किंवा थंड |main_ingredient=गव्हाचे पीठ, साखर, गुळ, चणा, तूप |variations= हरभऱ्याचे किंवा तूरडाळीचे पुरण | serving_size = 1 पोळी |calories= 291 | calories_ref = [https://m.tarladalal.com/calories-for-puran-poli-maharashtrian-puran-poli-recipe-37027 tarladalal] |other= |type= }} [[चित्र:Traditional_Puranpoli_-_Homemade_-_maharashtra.jpg|thumb|250px|पुरणपोळी]] [[Image:Coconut holige.jpg|thumb|250px|पुरणपोळी]] '''पुरणपोळी''' ([[मराठी]]:'''पुरणाची पोळी''' ,[[गुजराती]]: '''પુરાણોપોલી''', [[तमिळ]]: போளி '''पोली''', [[कन्नड]]: ಹೋಳಿಗೆ '''ओबट्टु/होलिगे''', [[तेलुगु]]:'''बूरेलु'''''/'''''बोब्बाटु/बोब्बाटलु/पोलेय्लु/भाकशालू''') हा [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रात]] बनवला जाणारा एक गोड आणि महत्त्वाचा [[खाद्यपदार्थ]] आहे. देवाला पुरणपोळीचा [[नैवेद्य]] हा विविध सणांच्या निमित्ताने दाखवला जातो. [[होळी|होळीच्या]] दिवशी पुरणपोळीचा नैवेद्य महत्त्वाचा मानला जातो. पूर्वी लोक एखादा सण अथवा पाहुणे आले असता पुरणपोळी करत. मराठीमध्ये काही लोक पोळीसाठी चपाती हा हिंदी शब्द वापरतात. पोळी हा शब्द पल या धातूपासून बनलेला असू शकतो. त्याचा अर्थ असा आहे की विस्तार,पांगापांग आणि संरक्षण करणे. अशा प्रकारे पोळीचा अर्थ असा होतो की ज्याचा विस्तार केला जावू शकतो असा पदार्थ. लाटण्याच्या प्रक्रियेने पोळीचा विस्तारच केला जातो. पुरणपोळी बनवण्याची प्रत्येक प्रांतात वेगवेगळी पद्धत आहे. महाराष्ट्र, [[कर्नाटक]] आणि [[आंध्र प्रदेश|आंध्रप्रदेशामध्ये]] वेगवेगळी पद्धत आहे. ==पुरणपोळी माहिती== महाराष्ट्रात [[गुढीपाडवा]], [[मकर संक्रांत]], [[होळी]], बैल-[[पोळा]], [[श्रावणी शुक्रवार]] इत्यादी सणांच्या दिवशी पुरणपोळी करतात.याशिवाय दिवाळीच्या लक्ष्मीपूजनाला किंवा नवरात्रीतील नवमीलासुद्धा पुरण पोळीचे महत्त्व आहे. विशेषतः होळीला घरोघरी पुरणपोळी केली जाते. पुरणपोळी ही गुळवणी, [[तूप]] आणि [[दूध]] तसेच कटाच्या आमटीबरोबर खाल्ली जाते. धामि॔क पंरपंरेत पुरणपोळीला फार महत्त्व आहे. तसेच, पुरणपोळीसोबत मिरचीचे लोणचेही चवीला खातात. कर्नाटकामध्ये पुरणपोळी बटाटा आणि वांगी या भाजीसोबतही खाल्ली जाते. ==पुरणपोळीची पाककृृती== साहित्य— #३०० ग्रॅम [[हरभरा|हरभरा डाळ]] #३०० ग्रॅम [[गूळ]] किंवा [[साखर]] #एक छोटा चमचा [[वेलची (निःसंदिग्धीकरण)|वेलची]] पूड, [[जायफळ]] आणि [[सुंठ]] #१५० ग्रॅम [[गहू]] [[पीठ]] किंवा मैदा #पाणी अपवाद : [[गुजरात]]<nowiki/>मध्ये [[तूर]] डाळ वापरतात. सामान्यपणे तूर डाळ किंवा तोगरि बेले ह्यांचा कर्नाटक आणि तमिळनाडू राज्यांमध्ये उपयोग करतात. #प्रथम हरभरा डाळ कुकरमध्ये चांगली शिजवून घेतली जाते. ती १५ मिनिटे व्यवस्थित शिजवून दयावी. #डाळ शिजल्यानंतर त्याच्यातले आधण (उकळलेले पाणी ) काढून घ्यावे. काढून घेतलेले आधण कटाच्या आमटीसाठी वापरतात. #शिजलेल्या डाळीत गूळ घालून मंद आचेवर शिजवून घ्यावी. म्हणजे पुरण तयार होईल. त्यात आवडीप्रमाणे वेलची पूड, जायफळ पूड घालावी. #तयार झालेले पुरण पुरणयंत्रातून गाळून घ्यावे म्हणजे ते एकजीव होते. #गव्हाचे पीठ किंवा मैदा मळून त्याची कणिक तयार करावी. पुरण पोळीला पिवळा रंग येण्यासाठी पुरणामध्ये हळद वापरावी. #नंतर पुरणाचे सारण कणकेचा गोळा करून त्याच्यात भरावे आणि छान पुरणपोळी लाटून घ्यावी. तव्यावर मध्यम आचेवर तेल लावून पोळी भाजून घ्यावी. == इतर माहिती == काही प्रांंतात पुरणपोळी ,गुळवणी ह्या गोड पदार्थाबरोबर खाल्ली जाते. गुळवणी बनवण्यासाठी [[साखर]] किंवा [[गूळ]], [[वेलदोडे|वेलची]], सुंठ आणि पाणी इत्यादी साहित्य वापरतात.आचे वर एका पातेल्यात पाणी,साखर,वेलची आणि सुंठ समप्रमाणात घ्यावे आणि पाण्याला उकळी येऊन द्यावी. थंड झाल्यानंतर त्याच्यात दूध आणि तूप घालावे आणि पोळीबरोबर खाण्यासाठी स्वादिष्ट गुळवणी तयार होईल. पुरण पोळी देवाचा नैवेद्य म्हणून वापरली जाते. पुरणपोळीच्या जेवणात शक्यतो लोक तळलेले पदार्थ आवडीने खातात. प्रामुख्याने कांदाभजी आणि [[पापड]] हे पदार्थ या जेवणात समाविष्ट केले जातात. ==नावे == याला विविध प्रदेशात विविध नावे आहेत. [[मराठी भाषा|मराठी]]<nowiki/>मध्ये पुरणपोळी म्हणून ओळखले जाते. [[तेलुगू भाषा|तेलगू]], [[आंध्र प्रदेश]] मध्ये याला बॉबबट्टू किंवा बक्सम किंवा ओलिगा म्हणून ओळखले जाते. [[कन्नड भाषा|कन्नड]] मध्ये याला होलिगे किंवा ओबाट्टू म्हणून ओळखले जाते. [[गुजराती भाषा|गुजराती]] मध्ये पुरण पुरी किंवा वेद्मी म्हणून ओळखले जाते. [[मलयाळम भाषा|मल्याळम]] मध्ये पयासाबोल्ली किंवा फक्त बोल्ली म्हणून ओळखले जाते. पोली किंवा उप्पिट्टू [[तमिळ भाषा|तामिळ]] मध्ये, भाकशालु, उब्बाट्टी किंवा पोले [[तेलुगू भाषा|तेलगू]], मध्ये आणि फक्त पोली [[कोकणी भाषा|कोकणी]] मध्ये. [[केरळ]] आणि [[तमिळनाडू|तामिळनाडूमध्ये]] सहसा भोजन व मेजवानीमध्ये पाला पासाम दिले जाते. ==हे सुद्धा पहा== * [[कटाची आमटी]] {{विस्तार}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील नैवेद्याचे खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:पाककला]] [[वर्ग:पाककृती]] [[वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख]] 7d573hkstveo7d1bgdaq8vnv5k7nk2i 0 3334 2701190 2652399 2026-08-12T04:26:15Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701190 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Indischer Maler des 6. Jahrhunderts 001.jpg|इवलेसे|उजवे|[[अजिंठा-वेरूळची लेणी]] येथील भित्तीचित्रे]] {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''[[भारत]]''' हा [[देश]] [[मानवी]] इतिहासातील प्राचीन देशांमध्ये गणला जातो. येथील लिखित [[इतिहास]] २,५०० वर्षांपूर्वीचा असून इतर पुराव्यांनुसार भारतात ७०,००० वर्षांपूर्वीपासून मानवी अस्तित्त्व आणि इतिहास आहे. भारताचा इतिहास वैभवसंपन्न आणि सामर्थ्यशाली असाच राहिलेला आहे भारतामध्ये [[प्राचीन]] काळापासून ते [[आधुनिक]] काळापर्यंत अनेक राजवटी सत्ताकेंद्री आल्या या राजवटीने भारतामध्ये अनेक काळापर्यंत राज्य केलं यामधील सर्वात प्रभावी आणि सामर्थ्यशाली राज्य म्हणजे [[मौर्य साम्राज्य]] होय. [[मौर्य साम्राज्य]] ज्याला गुप्त राज्य असेही म्हणले जाते.हे भारताच्या पहिले प्रभावी असे [[केंद्रीय]] शासन होते भारतामध्ये सत्ताही मोठ्या काळापर्यंत टिकून राहिली देशातील ती पहिली केंद्रीकृत अशी सत्ता होते या काळामध्ये राज्यकर्त्यांनी मोठा भूप्रदेश आपल्या अंमलाखाली आणला आणि [[प्रजा]] कल्याणकारी शासन व्यवस्था निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला. [[मध्य प्रदेश|मध्यप्रदेशातील]] [[भीमबेटका]] येथील [[पाषाणयुग|पाषाणयुगातील]] [[भित्तिचित्रे]] हे मानवी अस्तित्त्वाचे सर्वांत जुने पुरावे आहेत. पुराणतज्ज्ञांनुसार आदिमानवाने भारतात सत्तर हजार वर्षांपूर्वी प्रवेश केला. साधारणपणे ९,००० वर्षांपूर्वी भारतात [[ग्रामीण]] व [[शहरी]] स्वरूपांची मानवी वस्ती होऊ लागली व [[सिंधू]] नदीच्या काठावर त्याचे हळूहळू [[सिंधू संस्कृती]]त रूपांतर झाले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title = Introduction to the Ancient Indus Valley |दुवा=http://www.harappa.com/indus/indus1.html |अ‍ॅक्सेसदिनांक = २००७-०६-१८|वर्ष= १|प्रकाशक = |भाषा=इंग्लिश}}</ref>. [[इसवी सन पूर्व]] ३५००चा सुमार [[सिंधू संस्कृतीचा]] काल मानला जातो. या सिंधू संस्कृतीची सुरुवात भारताच्या [[वायव्य]] प्रांतात म्हणजेच आजच्या [[पाकिस्तान]]ात झाली. [[मोहेंजोदडो]] व [[हडप्पा]] ही उत्खननात सापडलेली शहरे आज पाकिस्तानात असली तरी भारतीय इतिहासातच गणली जातात. ह्या शहरांचा शोध [[दयारामजी सहानी]] यांनी लावला. काही इतिहासकार मान्य करतात की [[युरोप]] व [[मध्य आशिया]]तून आलेल्या [[आर्य]] लोकांच्या टोळ्यांनी सातत्याने आक्रमणे करून [[सिंधू संस्कृती]] नष्ट केली व त्यानंतर [[वैदिक]] काळ सूरू झाला.पूर्वीच्या संशोधकांच्या मान्यतेपेक्षा अजून प्राचीन [[हडप्पा]] व मोहोंदोजडोची संस्कृती या एकच होत्या. हा वादाचा मुद्दा असला तरी सिंधू संस्कृती व वैदिक काळातील घडामोडी या [[सिंधू नदी|सिंधू]] व [[सरस्वती नदी|सरस्वती नद्यांच्या]] काठी घडल्या होत्या यात दुमत नाही. यातील [[सरस्वती नदी]] ही काळाच्या ओघात [[पृष्ठीय]] बदलांमुळे लुप्त पावली. प्राचीन सरस्वती नदी ही [[पंजाब]], [[राजस्थान]] व [[कच्छ जिल्हा|कच्छ]], [[गुजरात]]मधून वाहत होती हे शास्त्रीय पुराव्यातून सिद्ध झाले आहे. वैदिक काळातच [[भारतीय]] संस्कृतीची मुळे रोवली गेली. मध्य वैदिक काळात सिंधू काठची वैदिक संस्कृती गंगेच्या खोऱ्यात पसरली.<ref>भारतीय संस्कृती कोश खंड नववा</ref> साधारणपणे इसवी सन पूर्व १००० ते इसवी सन पूर्व ६०० हा कालखंड म्हणजे वैदिक [[उत्तर कालखंड]] मानला जातो या काळात [[जनपदे]] अस्तित्त्वात आली. ही जनपदे म्हणजे छोटी छोटी [[राज्ये]] होती.हे जनपद म्हणजेच जनसमूह होय.या जनसमूहांच्या प्रमुखा मध्ये रावी नदीच्या तीरावर झालेले "दशरज्ञ युद्ध" प्रसिद्ध आहे.या वैदिक लोकांच्या जनसमुहांबरोबर "दास" किंवा "दस्यू" लोकांचे वास्तव्य होते. भारतीय उपखंडाच्या वायव्येला असलेल्या आजच्या [[अफगाणिस्तान]]पासून ते [[पूर्वेला]] [[बिहार]], [[बंगाल]],[[ओडीसा]] पर्यंतच्या प्रदेशात आणि [[दक्षिणेत]] महाराष्ट्रापर्यंत ही जनपदे पसरलेली होती आजच्या महाराष्ट्राचा काही भाग तेव्हाच्या या जनपदाने व्यापलेला होता [[संस्कृत]], [[पाली]] आणि [[अर्धमागधी]] साहित्यात या जनपदाची नावे आढळतात [[ग्रीक]] इतिहासकारांच्या लिखाणातूनही त्यासंबंधीची माहिती मिळते त्यातील काही जण पदांमध्ये [[राजेशाही]] ही अस्तित्त्वा मध्ये होती तर काही जणांमध्ये मात्र [[गणराज्य]] व्यवस्था होती.त्याकाळी अशी १६ जनपदे अस्तित्त्वात आलेली होती.गणराज्य असलेल्या जनपदांमधील ज्येष्ठ व्यक्तीची [[गणपरिषद]] असे परिषदेचे सदस्य एकत्रितपणे चर्चा करून राज्यकारभारास संबंधीचे निर्णय घेत असत अशा चर्चा ज्या ठिकाणी होत त्या सभागृहाला [[संतागार]] असे म्हणले जाई [['''गौतम बुद्ध''']] [[नेपाळ]]मधील [[शाक्य]] गणराज्यातील [[राजपुत्र]] होते प्रत्येक जनपदाची स्वतंत्र [[नाणी]] प्रचलनात होते.जन पदांच्या संदर्भातला उल्लेख हा तत्कालीन प्राचीन धार्मिक साहित्यामधून येतो यामध्ये [[बौद्ध]] धर्मातील [[त्रिपिटक]] आणि [[जैन]] धर्मातील [[ग्रंथ]] यामध्ये जनपदांचा व गणराज्यांचा उल्लेख आलेला आहे. कोसल महाजनपदाचा विस्तार [[हिमालयाच्या]] पायथ्याशी नेपाळ आणि [[उत्तर प्रदेश]] या ठिकाणी झालेला होता या राज्यातील [[श्रावस्ती]] [[कुशावती]] आणि [[साकेत]] ही [[नगरे]] प्रसिद्ध होती श्रावस्ती हे [[कोसल]] महाजनपदाची राजधानी होती गौतम बुद्ध श्रावस्थीमध्ये [[चेतवणी]] या प्रसिद्ध विहारात दीर्घकाळ राहिलेले होते कोसल [[राजा]] [[प्रसेनजित]] हा [[वर्धमान महावीर]] आणि गौतम बुद्ध यांचा समकालीन होता.कोसलचे राज्य मगधामध्ये विलीन झाले.कोसलप्रमाणेच [[वत्स]], [[अवंती]] आणि [[मगध]] हीदेखील मोठी [[महाजनपदे]] अस्तित्त्वात होती.मगधच्या उत्तरेस [[लिच्छवी]]चे [[व्रुज्जी]] हे गणराज्य होते.[[वैशाली]] ही त्याची राजधानी होती.मगधचा राजा [[अजातशत्रू]]ने लिच्छवी राज्य जिंकून ते मगधामध्ये विलीन करून घेतले.वत्स महाजनपदाचा विस्तार हा उत्तर प्रदेशातील [[प्रयाग]]च्या आसपासच्या प्रदेशात झालेला होता कोसम म्हणजेच प्राचीन काळाचे [[कौशांबी]] होईल हे एक महत्त्वाचे [[व्यापारी]] केंद्र होते कौशांबीतील तीन अत्यंत श्रीमंत व्यापाऱ्यांनी गौतम बुद्ध आणि त्यांचे अनुयायी यांच्यासाठी तीन [[विहार]] बांधले होते. राजा [[उदयन]] हा गौतम बुद्धांचा समकालीन होता राजा [[उदयन]] नंतर वत्स महाजन पदाचे स्वतंत्र अस्तित्त्व फार काळ टिकले नाही ते अवंती महाजन पदाच्या राजाने जिंकून घेतले प्राचीन भारताच्या इतिहासात पदांची स्थान हे महत्त्वपूर्ण ठरलेले आहे या काळातील जनपदांच्या उदयातूनच [[सार्वभौम]] सत्ता ह्या आकाराला आल्या त्याच्या प्रदेशांमध्ये क्या सत्तांचा मोठा विस्तार घडून आला अनेक वैभव संपन्न असे राज्य देशांमध्ये आकाराला आले. इसवी सन पूर्व तिसऱ्या शतकात [[ग्रीक]] [[सम्राट]] [[सिकंदर]] ([[अलेक्झांडर]])च्या आक्रमणानंतर बरीच राजकीय स्थित्यंतरे झाली.सिकंदराने [[गंगा|गंगेच्या]] खोऱ्यापर्यतचा भारताचा काही भाग जिंकून तेथे त्याचे ग्रीक [[क्षात्रप]] म्हणजे [[सुभेदार]] नेमले.भारतामधून निघून गेल्यानंतर [[ग्रीस]]मध्ये त्याचा मृत्यू झाला.सिकंदराच्या म्रुत्युनंतर ग्रीकाच्या ताब्यात असणाऱ्या भारतीय प्रदेशात उठाव सुरू झाले. भारताच्या मुद्देसूद इतिहासाची येथपासून सुरुवात होते.[[चंद्रगुप्त मौर्य]]ाने आर्य [[चाणक्य]]यांच्या साथीने /मदतीने [[मगध]]च्या [[मौर्य]] साम्राज्याची मुहूर्तमेढ रोवली.त्याआधी त्याने मगधमधील [[नंद]] घराण्याचा शेवटचा राजा [[धनानंद|धनानंदा]]चा पराभव केला. तिचा म्हणजे मौर्य साम्राज्याचा त्याचा नातू [[सम्राट अशोक]]ाने कळस गाठला.भारताच्या पश्चिम सीमेपर्यत त्याचा विस्तार झाला.[[कलिंगा]]च्या युद्धात मानवी क्रौर्यानंतर अशोकाने [[शांतता]] व [[अहिंसेचा]] मार्ग अवलंबला व बौद्ध धर्माचा स्वीकार केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title = Maurya dynasty |दुवा = http://www.livius.org/man-md/mauryas/mauryas.html |लेखक = Jona Lendering |अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-06-17 |archive-date = 2012-02-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120226183742/http://www.livius.org/man-md/mauryas/mauryas.html |url-status = dead }}</ref> भारतात या काळात मोठ्या प्रमाणावर बौद्ध धर्माचा प्रसार झाला होता.अशोकाच्यानंतरचे मौर्य सम्राट फारसे कर्तृत्त्ववान नसल्याने मौर्य साम्राज्याचे पतन सुरू झाले.शेवटचा मौर्य सम्राट [[ब्रुहद्राता]] याची त्याचा सेनापती पुष्यमित्र शुग याने हत्या केली आणि शुग घराण्याची सत्ता स्थापन केली.पुढे काही काळानंतर शुग घराण्याचा [[मंत्री]] [[वासुदेव कण्व]] याने शुग घराण्याच्या राजाची हत्या केली आणि [[कण्व]] घराण्याची सत्ता स्थापन केली. मौर्य साम्राज्याच्या पतनानंतर काही काळ उत्तर भारतात अनेक ग्रीक आक्रमणे पुन्हा झाली काही काळ ग्रीक सत्तेखाली भारताचा काही भाग होता. तिसऱ्या शतकात स्थापन झालेल्या [[गुप्त]] साम्राज्याने भारताच्या बहुतांशी भागावर बराच काळ राज्य केले.[[सातवाहन]]नांचीची सत्ता आणि साम्राज्य स्थापन झाले.हा काळ भारताचा सुवर्णकाळ मानला जातो. या काळातच दीर्घकाल राहिलेला [[बौद्ध]] धर्माचा पगडा हळूहळू कमी झाला व पूर्वीच्या वैदिक धर्माची वेगळ्या स्वरूपांत पुनर्बांधणी झाली.महाराष्ट्रातील प्रतिष्ठान(आजचे [[पैठण]]) ही त्यांची राजधानी होती. इ.स.९ व्या शतकाच्या सुमारास उत्तर प्रदेशात [[गुर्जर-प्रतिहार|गुर्जर प्रतिहारांची]] राजवट स्थापन झाली.[[कन्नोज]] ही त्यांची राजधानी होती. [[साहित्य]],[[गणित]],[[शास्त्र]], [[तत्त्वज्ञान]] इत्यादी क्षेत्रात भारताने मोठी मजल मारली."<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://india.gov.in/knowindia/ancient_history4.php|title=Gupta period has been described as the Golden Age of Indian history|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-10-03 |प्रकाशक= ''[[National Informatics Centre]] (NIC)''}}</ref><ref>Heitzman, James. (2007). "[http://encarta.msn.com/encyclopedia_761571624/Gupta_Dynasty.html#s3 Gupta Dynasty,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091029013809/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761571624/Gupta_Dynasty.html#s3 |date=2009-10-29 }}" Microsoft® Encarta® Online Encyclopedia 2007</ref> भारत या काळात व्यापारीदृष्ट्या अतिशय पुढारलेला देश होता. दक्षिण भारतात अनेक साम्राज्ये उदयास आली. तमिळनाडूतील[[पांड्य]], [[चोल साम्राज्य]],[[चेरा]],[[विजयनगर साम्राज्य|विजयनगरचे साम्राज्य]] / राज्य, [[महाराष्ट्रात|महाराष्ट्रातील]] [[सातवाहन]],[[यादव]],[[विदर्भ]] या काळातील कला, स्थापत्यशास्त्रातील प्रगती आजही खुणावते. [[अजिंठा]], [[वेरूळ]], [[हंपी]]चे प्राचीन नगर, दक्षिणेतील प्राचीन मंदिरे ही याच काळात बांधली गेली. चोल साम्राज्याचा विस्तार [[आग्नेय]] [[आशिया]]तील [[इंडोनेशिया]]पर्यंत पोहोचला होता.[[चालुक्य]],[[राष्ट्रकूट]],[[परमार]],[[काकतीय]],[[होयसळ]] राज्ये उदयास आली. ग्रीकाप्रमाणेच [[शक]],[[हूण]],[[कुशाण|कुषाणा]]नीही भारतावर आक्रमणे केली.मध्य प्रदेशातील [[खजुराहो]] येथील [[चंडेल]] राजपूत राजवटीने बांधलेली मंदिरे प्रसिद्ध आहेत. [[११ व्या शतकात]] [[इराण]]मधील [[अरब]] सेनापती [[मोहम्मद बिन कासीम]]ने [[सिंध]] प्रांतात आक्रमण केले व तेथील [[दाहीर]] राजाचा पराभव करून तो प्रांत काबीज केला. यानंतर अनेक [[इस्लामी]] आक्रमणे आली व भारताच्या मोठ्या भूभागावर इस्लामी राजवट लागू झाली. भारताच्या अनेक राज्ये आर्थिकदृष्ट्या अतिशय पुढारलेली होती. इस्लामी आक्रमणांत सत्ता काबीज करणे तसेच लूट करणे हे मुख्य उद्देश्य असत. [[गझनी]] येथील एका [[महमूद]] नावाच्या राज्यकर्त्याने भारतात लुटीच्या १७ मोहिमा आखल्या होत्या. [[मंगोल]] सम्राट [[तैमूरलंग]]ने केलेले [[दिल्ली]]तील शिरकाण मानवी इतिहासातील सर्वाधिक क्रूर घटना होती असे इतिहासकार नमूद करतात.[[अफगाण]] [[शासक]] [[महंमद घोरी]]ने भारतावर आक्रमण केले.अजयमेरुचा(आजचे [[अजमेर]]) एक [[राजपूत]] राजा [[प्रुथ्वीराज चौहान]]शी त्याचा संघर्ष झाला.आठ युद्धानंतर प्रुथ्वीराज चौहानचा मृत्यू झाला.महंमद घोरीने [[कुतूबुद्दीन ऐबक]] या आपल्या गुलामास भारताच्या जिंकलेल्या मुलूखाचा सुभेदार म्हणून नेमले.महंमद घोरी नंतर अफगाणिस्तानात परत निघून गेला.महंमद घोरीच्या मृत्यूनंतर कुतूबुद्दीनने त्याचे स्वातंत्र्य घोषित केले.त्याच्या वारसदारांनी पुढील काही वर्षे भारतावर राज्य केले.नंतर त्याचा सेनापती [[जलालुद्दीन खिलजी]]ने त्याच्याविरुद्ध उठाव करून सत्ता बळकावली/हस्तगत केली.१३व्या शतकात त्याचा पुतण्या [[अल्लाउद्दीन खिलजी]]ने त्याची कपटाने हत्या केली आणि तो शासक बनला. त्याने [[अफगाणिस्तान]]पासून ते [[बंगाल]]पर्यंत शासन केले. यात [[राजस्थान]]मधील [[चित्तोड]]चा राजपूत राजा [[रतनसिंग]] व राणी [[पद्मावती]]चा इतिहास न विसरण्यासारखा आहे. [[दिल्ली सल्तनत]] ते मुघलांपर्यंत अनेक इस्लामी राजवटी उदयास आल्या.महाराष्ट्रात [[हसन गंगू बहामनी]] याने [[बहामनी]] साम्राज्याची/ राज्याची स्थापना केली.उत्तर कर्नाटकाचा काही भागदेखील या साम्राज्यात/राज्यात समाविष्ट होता.बहामनी साम्राज्यात/राज्यात आणि विजयनगर साम्राज्यात/राज्यात संघर्ष होत.पुढे बहामनी साम्राज्याची/राज्याची पाच शकले झाली.[[अहमदनगर]]ची [[निजामशाही]],[[विजापूर]]ची [[आदिलशाही]],[[गोवळकोंड्याची]] [[कुतूबशाही]],[[एलिचपूर]]ची (आजचे [[अचलपूर]]) [[इमादशाही]],[[बिदर]]ची [[बरीदशाही]] अशी ती पाच राज्ये निर्माण झाली होती.त्यांच्यातही साम्राज्यविस्तारासाठी संघर्ष होत असत.या पाचपैकी चार राज्यांनी विजयनगरवर हल्ला करून त्याचा अंत केला.आपापसांतील सत्तासंघर्षात त्यांच्यापैकी एलिचपूर आणि बिदर ही राज्ये कालौघात नष्ट झाली.मुघल [[बादशाहा]]/सम्राट [[शाहजहान]]ने अहमदनगरची निजामशाही जिंकून घेतली.[[मुघल]] आणि दक्षिण भारताच्या इस्लामी राज्ये यांच्यात साम्राज्यविस्तारासाठी संघर्ष होत.मुघल राजवटीत काही राजपूत राज्यांनी मुघलासमोर आव्हान उभे केले. पंजाबात महाराज [[रणजितसिंग]]गांच्या नेतृत्वाखाली [[शीख]] साम्राज्याची/राज्याची स्थापना झाली. [[शिवाजी शहाजी भोसले|छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या]] नेतृत्वाखाली [[मराठा साम्राज्य,स्वराज्य ]]ाची महाराष्ट्रात स्थापना झाली,ज्याचा मुख्य उदेश्य भारतात एतद्देशीयांचे राज्य पुन‍:प्रस्थापन करणे हा होता. शहाजहानचा पुत्र मुघल सम्राट [[आलमगीर औरंगजेबाच्या|औरंगजेब]]च्या म्रुत्युनंतर [[मुघल साम्राज्य]] क्षीण होत गेले. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी मुघली व दक्षिण भारताच्या विजापूरची आदिलशाही आणि गोवळकोंड्याची कुतूबशाही तर इंग्रज,फ्रेंच,पोर्तुगीज या तीन [[परकीय]] सत्तांचा प्रतिकार केला . त्यापैकी कुतूबशाही आणि फ्रेंचांशी त्यांनी मैत्री करार केला. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या म्रुत्युनंतर औरंगजेबाने/मुघलानी मराठा राज्यावर आक्रमण केले/हल्ला केला.छत्रपती शिवाजी महाराजांचे पुत्र [[छत्रपती संभाजी महाराजां]]नी मुघलाबरोबर संघर्ष केला.औरंगजेबाने कपटाने छत्रपती संभाजी महाराजांना पकडून त्यांना ठार मारले.छत्रपती संभाजी महाराजांच्या म्रुत्युनंतर [[छत्रपती राजाराम महाराजां]]नी नेतृत्व केले.मुघल सेनापती [[दिलेरखाना]]ने मराठ्यांची राजधानी असलेला [[रायगड]] वेढा घालून जिंकल्यामुळे राजाराम महाराज यांना रायगड सोडून तामिळनाडूतील [[जिंजी]]ला पलायन करावे लागले.प्रक्रुती अस्वास्थ्यामुळे राजाराम महाराज यांचा मृत्यू झाला.औरंगजेबाने छत्रपती संभाजी महाराजांची पत्नी [[येसूबाई]] व मुलगा [[शाहू]] यांना कैद केले.औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर मराठ्यांच्यामध्ये फूट पाडण्यासाठी मुघलानी छत्रपती शाहू महाराज यांना व महाराणी येसूबाई यांना मुक्त केले छत्रपती शाहुंची व महाराणी येसूबाईची मुक्तता केली.गादीसाठी शाहू व राजारामाची पत्नी [[ताराबाई]] यांच्या युद्धात शाहूने ताराबाईचा पराभव केला.मराठा राज्याची वाटणी झाली.त्यानंतर पेशव्यांनी हळूहळू [[मराठा साम्राज्याचा]] विस्तार सुरू केला.मराठेशाहीनंतर [[पेशवे]] आले आणि त्यांनी आपली मुख्य राजधानी [[पुण्यात]] वसवली.महाराष्ट्रात [[पेशवाई]]ची स्थापना झाली.पेशवे मराठेशाहीचे सत्ताधारी/सत्ताधीश बनले.[[पहिले बाजीराव पेशवे]] एक कर्तबगार राजकारणी होते.त्याचे स्वप्न हिमालयापर्यंत राज्य करण्याचे होते.पहिल्या बाजीराव पेशव्यांचे पुत्र असलेल्या नानासाहेबांच्या काळात अफगाण शासक [[अहमदशहा अब्दाली]]शी झालेल्या [[पानिपत]]च्या तिसऱ्या युद्धात दारुण पराभवानंतर पेशव्यांचे पतन सुरू झाले. त्याचा सर्वाधिक फायदा [[युरोपियन]] साम्राज्यवाद्यांना झाला. सोळाव्या शतकापासूनच अनेक युरोपीय देशांनी व्यापाराचे निमित्त करून [[वसाहती]] स्थापल्या होत्या व ते आपले [[साम्राज्यवादी]] धोरण पुढे रेटत होते. [[इंग्रज]], [[पोर्तुगीज]], [[फ्रेंच]], [[डच]] हे भारतात आपले वर्चस्व गाजवण्यास धडपडत होते. इंग्रजांनी साहजिकच आपल्या विकसित शस्त्रास्त्रे व युद्धकौशल्य तसेच मुत्सद्देगिरी,फुटीचे राजकारण करून हळूहळू भारताच्या सर्व राज्ये आपल्या अधिपत्याखाली आणली. [[बंगाल]]पासून सुरुवात करत, [[कर्नाटक| कर्नाटकातील]] [[म्हैसूर]]चा [[सुल्तान]] [[हैदर अली]] व त्याचा मुलगा [[टिपू सुलतान]], १८१८ मध्ये मराठा साम्राज्य, १८५० च्या सुमारास [[पंजाब]]मधील शीख राज्य/साम्राज्य व [[जाट]] राज्ये/साम्राज्ये असे एक एक हस्तगत करत जवळपास संपूर्ण भारताला इंग्रजांनी [[ईस्ट इंडिया कंपनी]]च्या कारभाराखाली [[गुलाम]] बनवले.ईस्ट इंडिया कंपनी सरकारने पर्यायाने इंग्रजांनी भारताचे आर्थिक शोषण केले.फ्रान्सने/फ्रेंचानी पॅडिचेरी व चंद्रनगर व पोर्तुगीजांनी [[गोवा]],[[दीव]],[[दमण]] आणि [[दादरा आणि नगर हवेली]] हस्तगत केले.भारताच्या त्यांची [[मांडलिक]] [[संस्थाने]]/राज्ये [[दत्तक]] [[वारस]] नामंजूर करून खालसा केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://india.gov.in/knowindia/history_freedom_struggle.php|title=History : Indian Freedom Struggle (1857-1947)|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-10-03|प्रकाशक=[[National Informatics Centre|National Informatics Centre (NIC)]]|अवतरण=And by 1856, the British conquest and its authority were firmly established.|archive-date=2009-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20091227213048/http://india.gov.in/knowindia/history_freedom_struggle.php|url-status=dead}}</ref>. १८५७ मध्ये ब्रिटिश सेनेमधील भारतीय सैनिकांनी उठाव केला व पाहता पाहता संपूर्ण भारतभर त्याचे पडसाद उमटले. ब्रिटिशांविरुद्धचा उठाव अयशस्वी झाला तरी ब्रिटिशांविरुद्ध स्वातंत्र्य मिळवण्याची ऊर्मी भारतीयांच्यात जागृत झाली. उठावानंतर ईस्ट इंडिया कंपनीकडून कारभार [[इंग्लंड]]च्या [[ब्रिटिश]] सरकारकडे गेला. [[चित्र:Nehru Gandhi 1937 touchup.jpg|इवलेसे|उजवे|[[इ.स. १९३७]] साली [[महात्मा गांधी]] सोबत [[पंडित जवाहरलाल नेहरू]]]] [[लोकमान्य टिळक]] यांच्या नेतृत्वाखाली विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]ने राष्ट्रीय पातळीवर स्वातंत्र्य चळवळ सुरू केली. १९२० मध्ये टिळकांच्या मृत्युनंतर [[मोहनदास करमचंद गांधी|गांधींनी]] चळवळीची सुत्रे हाती घेत अंहिसेच्या व असहकाराच्या मार्गाने अनेक चळवळी केल्या.तसेच काही सशस्त्र [[क्रांतीकारी]] संघटनाही उभ्या राहिल्या.<ref name="CONCISE ENCYCLOPEDIA 3">{{स्रोत पुस्तक |title = Concise Encyclopedia|प्रकाशक = [[Dorling Kindersley|Dorling Kindersley Limited]] |वर्ष = 1997 |पृष्ठे = p. 455 |आयएसबीएन = 0-7513-5911-4}}</ref> सरते शेवटी [[दुसऱ्या महायुद्धानंतर]] [[१५ ऑगस्ट १९४७]] रोजी भारताला [[ब्रिटन]]पासून स्वातंत्र्य मिळाले परंतु त्यासाठी बहुसंख्य [[मुस्लिम]] असलेला भाग आजचा [[पाकिस्तान]] व [[बांगलादेश]] हे वेगळे व्हावे लागले. [[फाळणी]]चा हा इतिहास अतिशय दुःखदायक आहे.<ref name="CONCISE ENCYCLOPEDIA..">{{स्रोत पुस्तक |title = Concise Encyclopedia |प्रकाशक = [[Dorling Kindersley|Dorling Kindersley Limited]] |वर्ष = 1997 |पृष्ठे = p. 322 |आयएसबीएन = 0-7513-5911-4}}</ref> आधुनिक भारताचे निर्माते व अद्वितीय बहुआयामी [[विद्वान]] असलेल्या [[कायदेपंडित]] [[बाबासाहेब आंबेडकर|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] आपल्या तब्येतीची पर्वा न करता अत्यंत मेहनतीने ३ वर्षामध्येच जगातील सर्वात महान व मोठे असे [[भारताचे संविधान]] लिहिले. घटनाकार बाबासाहेबांनी [[२६ नोव्हेंबर १९४९]] रोजी ‘[[भारतीय राज्यघटना]]’ [[संविधान समिती]]ला सुपूर्द केली. आणि [[२६ जानेवारी १९५०]] रोजी भारतीय घटनेची अंमलबजावणी सुरू झाली, भारत [[गणतंत्र]] राष्ट्र बनले व जगातील सर्वांत मोठे [[लोकशाही]] राष्ट्र अशी आज बिरुदावली मिरवत आहे.भारत [[संघराज्य]] बनले.भारतात १९५६ नंतर भाषावार प्रांतरचना झाली.[[फ्रान्स]]ने आपल्या ताब्यातील भारतीय वसाहती वसाहतीमध्ये [[सार्वमत]] घेऊन भारताकडे सोपवल्या.पोर्तुगीजांशी भारताला लढावे लागले.१९६१मध्ये भारताने आपले [[लष्कर]] पाठवून [[गोवा]],[[दीव]],[[दमण]] आणि [[दादरा आणि नगर हवेली]] पोर्तुगीजांच्या जोखडातून मुक्त केले. <ref name="CIA">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=CIA Factbook: India|कृती=[[CIA Factbook]]|दुवा=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-03-10|archive-date=2008-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611033144/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html|url-status=dead}}</ref> स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर भारताने सामान्य गतीने आर्थिक व सामाजिक सुधारणांचा स्वीकार करून वाटचाल केली. [[जम्मू आणि काश्मीर]],[[पंजाब]]मध्ये १९८० च्या दशकात झालेला हिंसाचार व ईशान्येकडील [[आसाम]],[[मणिपूर]],[[मिझोरम]],[[नागालैंड]] राज्यात सुरू असलेल्या हिंसाचार आणि गरिबीमुळे आदिवासी भागांत सुरू होत असलेला [[नक्षलवाद]] यांमुळे भारताच्या [[आतंकवाद]]/[[दहशतवाद]] ही एक महत्त्वाचा सुरक्षाविषयक मुद्दा बनला आहे. १९९० पासून भारताच्या विविध शहरात आतंकवादी/दहशतवादी हल्ले झाले आहेत. भारताचे चीन व पाकिस्तान याच्याशी संलग्न सीमांबद्दल वाद आहेत त्यातून [[१९६२ चेभारत-चीन युद्ध|१९६२]],[[१९४७ चे भारत-पाकिस्तान युद्ध|१९४७]], [[१९६५ चे भारत-पाकिस्तान युद्ध|१९६५]],[[भारत-पाकिस्तान तिसरे युद्ध|१९७१]] व [[कारगील युदध|१९९९]] मध्ये युद्धे झाली. भारत [[अलिप्त राष्ट्रगट चळवळ]]ीचा तसेच [[संयुक्त राष्ट्रे|संयुक्त राष्ट्रसंघाचा]] संस्थापक सदस्य आहे. इ.स.१९७४ आणि १९९८ मध्ये भारताने राजस्थानातील [[पोखरण]] येथे भूमिगत [[अणुचाचण्या]] यशस्वीरीत्या पार पाडून स्वतःला एक आण्विक शक्ती म्हणून सिद्ध केले आहे. १९९१ नंतर भारताने आर्थिक सुधारणांचा अंगिकार केल्यानंतर् झपाट्याने आर्थिक प्रगती केली आहे.खासकरून [[सॉफ्टवेर]] क्षेत्रामध्ये भारताने लक्षणीय कामगीरी केली.<ref name="ERS">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.ers.usda.gov/Briefing/India/|title=India is the second fastest growing economy|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-08-05|फॉरमॅट=|कृती=Economic Research Service (ERS)|प्रकाशक=[[United States Department of Agriculture|United States Department of Agriculture (USDA)]]|archive-date=2011-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110520002800/http://www.ers.usda.gov/Briefing/India/|url-status=dead}}</ref> [[गोल गम इस्लामिक]] आर्किटेक्चर. == [[प्राचीन]] सिंधू संस्कृती == [[चित्र:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|डावे|100px|[[सिंधु संस्कृती]]तील ब्राह्मण राजा]] सिंधु संस्कृती ही भारताच्या ताम्रपाषाणयुगीन संस्कृती आहे<ref>marathivishwakosh.in/khandas/khand19/index.php?option=com_content&view=article&id=10366</ref>. ही संस्कृति प्रामुख्याने सिंधू नदी,सरस्वती नदी व सिंधूच्या उपनद्याकाठी (पंजाबातील ५ मुख्य नद्यांच्याकाठी) अस्तित्त्वात होती. तसेच गंगा यमुना खोरे ते उत्तर अफगणिस्तानपर्यंत ही संस्कृती बहरली.<ref name=possehl>{{जर्नल स्रोत | last = पोसेल | first = जी.एल. | authorlink=Gregory Possehl | year = १९९० | month = ऑक्टोबर | title = Revolution in the Urban Revolution: The Emergence of Indus Urbanization | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 19 | pages = 261–282 | doi = 10.1146/annurev.an.19.100190.001401 | दुवा = http://arjournals.annualreviews.org/toc/anthro/19/1?cookieSet=1 | accessdate = 2007-05-06 }}See map on page 263</ref>,<ref>''Indian Archaeology, A Review.'' 1958-1959. Excavations at Alamgirpur. Delhi: Archaeol. Surv. India, pp. 51–52.</ref><ref name="Leshnik">{{जर्नल स्रोत | last = Leshnik | first = Lawrence S. | year = 1968 | month = October | title = The Harappan "Port" at Lothal: Another View | journal = American Anthropologist, New Series, | volume = 70 | issue = 5 | pages = 911–922 | doi = 10.1525/aa.1968.70.5.02a00070 | दुवा = http://links.jstor.org/sici?sici=0002-7294(196810)2%3A70%3A5%3C911%3ATH%22ALA%3E2.0.CO%3B2-2 | accessdate = 2007-05-06}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Kenoyer | पहिलेनाव = Jonathan | लेखकदुवा = Jonathan Mark Kenoyer | title = Ancient Cities of the Indus Valley Civilization | दिनांक = [[15 September]] [[1998]] | प्रकाशक = Oxford University Press | स्थान = USA | आयएसबीएन = 0195779401 | पृष्ठे = p96 }}</ref> सिंधू संस्कृतीच्या अस्तित्त्वाचा पुरावा दयाराम सहानी यांनी इ.स.१९२१ मध्ये प्रकाशात आणला. त्याच वर्षी पंजाबातील हडप्पा येथे प्रायोगिक उत्खनन झाले, त्यात सिंधू संस्कृतीचे ताम्रपाषाणयुगीन स्वरूप स्पष्ट झाले.राखालदास बॅनर्जी यांनी इ.स. १९२२ मध्ये मोहें-जो-दडोचा शोध लावला. यानंतर या दोन्ही स्थळी [[सर जॉन मार्शल]] (पुरातत्त्वविभागाचे महासंचालक,इ.स. १९०२ ते १९२८), इ. जे. एच्. मॅके, [[माधोस्वरूप वत्स]], सर मॉर्टिमर व्हीलर इ. संशोधकांनी विस्तृत उत्खनने केली.याशिवाय सर्वेक्षणातील पाहणीत सिंध-पंजाबात (विद्यमान पाकिस्तान) सिंधू संस्कृतीची अनेक प्राचीन स्थळे प्रकाशात आली. सिंधूचे खोरे हेच या ताम्रपाषाणयुगीन संस्कृतीचे आगार असल्याने तिला [[सिंधू संस्कृती]] अथवा [[हडप्पा संस्कृती]] असे नाव देण्यात आले<ref>http://marathivishwakosh.in/khandas/khand19/index.php?option=com_content&view=article&id=10366</ref>. सिंधू संस्कृती आधुनिक भारत ([[पंजाब]], [[हरयाणा]], [[राजस्थान]], [[गुजरात]] व पाकिस्तानातील पंजाब, [[सिंध]], [[बलुचिस्तान]] व वायव्य प्रांत) भूभागावर वसलेली होती. त्यातील बराचसा भाग आधुनिक पाकिस्तानात असला तरी सिंधू संस्कृतीत आजच्या भारतीय संस्कृतीची पाळेमुळे सापडतात व भारताच्या इतिहासाचा अविभाज्य अंग आहे. ही संस्कृती प्राचीन इजिप्त व इराकमधील मेझोपोटेमिया या संस्कृतीं इतकी जुनी आहे. सिंधू संस्कृतीतील रहिवाश्यांनी धातूंचा वापर सुरू केला. मोहंदोजरो, हराप्पा येथे उत्खनात सापडलेल्या शहरांवरून सिंधू संस्कृतीची ओळख मिळते. सिंधु संस्कृती व वैदिक संस्कृती हे एकच होती का यावर तज्ञांमध्ये वाद आहेत. नंतर आलेल्या वैदिक आर्यांनी सिंधू संस्कृतीवर आक्रमण केले व कालांतराने नष्ट झाली. असा एक मतप्रवाह आहे जो आजवर ग्राह्य धरण्यात आला होता. तर सिंधू संस्कृती व वैदिक संस्कृती एकच होती व सिंधू संस्कृतीवर कोणत्याही प्रकारची बाह्य आक्रमणे झाली नाहीत. परंतु कालांतराने बदलली व जी शहरे नष्ट झाली ती प्रामुख्याने हवामानातील बदल, नद्यांच्या पात्रातील बदल व मोठेमोठे पूर यांनी नष्ट झाली. वैदिक संस्कृती संदर्भात खूप साहित्य आहे परंतु पुरातत्त्वीय पुरावे नाहीत व सिंधू संस्कृतीबद्दल भरपूर पुरातत्त्वीय पुरावे आहेत परंतु त्या संदर्भात कोणतेही साहित्य नाही. == वैदिक काळ == [[वेद]] हे [[आर्य]] धर्माच्या मूलस्थानी आहेत.वेद हे अनादी आहेत म्हणजे काय या प्रश्नाची चर्चा आधुनिक कालखंडात सुरू झाली.विशेषतः वेदांच्या अभ्यासाकडे जेंव्हा [[पाश्चात्य]] लोकांना आपले लक्ष वळविले तेंव्हा इतर गोष्टींच्या बरोबरच त्यांनी वेदांच्या कालनिर्णयाकडे चर्चा सुरू केली. [[ख्रिस्ती]] शकापूर्वी ५०० ते ५,००० वर्षाच्या पलीकडच्या काळात वेदरूपी काव्ये रचली असावीत अशी वेगवेगळी मते मांडली गेली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32986/ |title=वेद काळ |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=मराठी विश्वकोश |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२०२६-०२-१८ |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20260417115730/https://vishwakosh.marathi.gov.in/32986/ |विदा दिनांक=2026-04-17 |url-status=dead }}</ref> वैदिक साहित्य भारताच्या सर्वाधिक प्राचीन साहित्य असल्याचे मानले जाते. वैदिक साहित्याची भाषा संस्कृत आहे. चार वेद म्हणजे वैदिक साहित्याचा मूळ गाभा आहे. या वेदान्च्या ग्रथाना '[[संहिता]]' असे म्हणतात.'विद्' म्हणजे जाणणे आणि 'वेद' म्हणजे 'ज्ञान' असा अर्थ आहे. वेद मौखिक परम्परेने जतन केले गेले.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=इतिहास ११ वी|last=शुभागना|first=गुहाड|publisher=महाराष्ट्र राज्य सन्शोधन मन्डळ|year=२०१९|isbn=नाही|location=पुणे|pages=}}</ref> [[चित्र:Ancient india.png|इवलेसे|उजवे|200px]] [[चित्र:Nalanda.jpg|इवलेसे|उजवे|200px|आजच्या [[बिहारमधील]] [[नालंदा विद्यापीठ]] हे जगातील सर्वांत पहिले बौद्धविद्यापीठ मानले जाते]] == महाजनपदे == [[चित्र:Ascetic Bodhisatta Gotama with the Group of Five.jpg|200px|इवलेसे|डावे|[[गौतम बुद्ध]] आपल्या शिष्यांना उपदेश करताना]] [[चित्र:Ancient india.png|इवलेसे|उजवे|200px|सोळा प्रमुख महाजनपदे]] [[चित्र:Nalanda.jpg|इवलेसे|उजवे|200px|[[नालंदा विद्यापीठ]] हे जगातील सर्वांत पहिले विद्यापीठ मानले जाते]] वैदिक काळाच्या शेवटच्या काळात ज्यांचा महाभारतात उल्लेख आहे अशी प्राचीन भारताच्या राज्ये महाजनपदे म्हणून उदयास आली. यांचे वेदांमध्ये, बौद्ध व जैन धर्माच्या साहित्यामध्ये प्रामुख्याने उल्लेख आढळतात. [[मगध]],[[काशी]], [[कोसल]], [[अंग]], [[मल्ल]], [[चेदी]], [[वत्स]] , [[कुरु]] [[पांचाल]], [[मत्य]], [[शूरसेन]], [[आसक]], [[अवंती]], [[गांधार]], [[कंबोज]] अशी १६ प्रमुख महाजनपदे साधारपणे इसपूर्व १००० ते ५०० च्या आसपास अस्तित्त्वात होती. यांचा विस्तार आधुनिक अफगणिस्तानपासून ते बंगालपर्यंत तर दक्षिणेकडे महाराष्ट्रपर्यंत होता व सर्व प्रमुख महाजनपदे ही [[गंगा]] नदीच्या खोऱ्यात होती. [[सिंधू संस्कृती]] नंतरचे मोठे [[नागरीकरण]] या काळात झाले. या महाजपदांहून वेगळे अशी अनेक लहान सहान राज्ये भारतीय उपखंडात सर्वत्र पसरली होती. बहुतांशी त्यांचे अधिपत्य वांशिक असे तर काही वेळा निवडीप्रमाणे असे. शिकण्याची प्रमुख भाषा [[संस्कृत]] होती तर [[बोलीभाषा]] अनेक असण्याची शक्यता आहे. [[उत्तर भारतात]] [[प्राकृत]] ही प्रमुख बोली भाषा बोलली जात होती. [[मराठी]] व [[हिंदी]] भाषांचे मूळ प्राकृत भाषेत असण्याची शक्यता आहे. लहान सहान राज्ये व जनपदे ही चार प्रमुख महाजनपदांच्या अधिपत्याखाली होती. ती म्हणजे कोसल, अवंती,मगध व वत्स.<ref>{{स्रोत पुस्तक | लेखक= Krishna Reddy | title = Indian History | वर्ष = 2003 | प्रकाशक = Tata McGraw Hill | स्थान = New Delhi | आयएसबीएन = 0070483698 | पृष्ठे = A107 }}</ref> वैदिक काळात [[हिंदू]] धर्म असा अस्तित्त्वात नव्हता,वैदिक पूजा- पाठ पद्धतींवर पुजारी वर्गाचे वर्चस्व होते.वैदिक धर्मातूनच पुढे हिंदू धर्माचा उदय झाला. महाजनपदांच्या काळात भारतीय संस्कृतीतील महत्त्वाचा हिस्सा असणाऱ्या तत्त्वज्ञानाचा विकास झाला, [[उपनिषदे]] व इतर वेदोत्तर साहित्यामधून त्याकाळी आलेले प्रचंड मोठे वैचारिक बदल दर्शावतात. द्वैत अद्वैतवाद्, तसेच [[नास्तिकवाद]], पदार्थवाद, अजिविकवाद इत्यादी मतप्रवाह त्याकाळी अस्तित्त्वात होते, [[जैन धर्म]] व [[बौद्ध धर्म]]ाची तात्त्विक बांधणी याच सर्व तत्कालीन ऊहापोहाचा निकाल आहे असे मानतात.<ref>Discovery of India- Acceptance and Negation of life- By pt Jawaharlal nehru</ref>. हे भारताचे वैचारिक सुवर्णयुग होते असे मानतात. गौतम बुद्धांना इसपूर्व ५३७ मध्ये आत्मज्ञानाचा साक्षात्कार झाला व ते [[बुद्ध]] म्हणून ओळखले जाऊ लागले. याच सुमारास जैनांचे २४ वे [[तीर्थंकर]] [[महावीर]] यांनाही [[महानिर्वाण]] स्थिती प्राप्त झाली. बौद्ध धर्माची व जैन धर्माची सुरुवात झाली.<ref>Mary Pat Fisher (1997) In: Living Religions: An Encyclopedia of the World's Faiths I.B.Tauris : London ISBN 1-86064-148-2 - '' Jainism's major teacher is the Mahavira, a contemporary of the Buddha, and who died approximately 526 BCE. Page 114 ''</ref> जैन धर्मियांच्या श्रद्धे प्रमाणे त्यांचीही परंपरा जुनी आहे. वेदांमध्येही काही जैन तीर्थंकरांचा संदर्भ आढळतो<ref>Mary Pat Fisher (1997) In: Living Religions: An Encyclopedia of the World's Faiths I.B.Tauris : London ISBN 1-86064-148-2 - '' “The extreme antiquity of Jainism as a non-vedic, indigenous Indian religion is well documented. Ancient Hindu and Buddhist scriptures refer to Jainism as an existing tradition which began long before [[Mahavira]].” Page 115 ''</ref> बुद्ध धर्माची व जैन धर्माच्या शिकवणीत जी साध्या व विरक्त राहणीची शिकवण होती ती जनसामान्यांमध्ये लवकर पसरली. तसेच त्याचा उलटा प्रभाव वैदिक परंपरांवरही पडला, [[शाकाहार]], [[अहिंसा]] हे भारतीय संस्कृतीचे महत्त्वाचा भाग बनले. जैन धर्माचा प्रभाव भारतापुरतेच मर्यादित राहिला तर बौद्ध [[भिक्कूंनी]] बौद्ध धर्म भारताबाहेरही पसरवण्यास मदत केली. == उत्तर प्राचीन राज्ये == [[चित्र:AlexanderTheGreat Bust.jpg|इवलेसे|अलेक्झांडर]] [[चित्र:MauryanCoin.JPG|इवलेसे|मौर्य राज्यातील चांदीची मोहोर]] इस पूर्व ३२६ च्या सुमारास मॅसेडोनियाचा महान सेनानी [[अलेक्झांडर द ग्रेट]] याने आपल्या जग जिंकायच्या मोहिमे अंतर्गत भारतावर आक्रमण केले. भारताचा वायव्य प्रांत ग्रीक अधिपत्याखाली आला. भारतावरील परकिय आक्रमणांची नांदी अलेक्झांडरच्या आक्रमणानिमित्त झाली. [[झेलमची लढाई|झेलम नदीच्या लढाईत]] त्याने पोरस राजाचा पराभव केला परंतु अलेक्झांडरला बरेच नुकसान सहन करावे लागले. पुढील एका लहान लढाईत अलेक्झांडर चांगलाच जखमी झाला होता. ११ वर्षांच्या सातत्याचा लढाईंमुळे अलेक्झांडरची सेना चांगलीच कंटाळली होती व तत्कालीन मगध साम्राज्याची ताकद अलेक्झांडरच्या सैन्याच्या तुलनेत जास्त होती व भारतीयांशी पहिल्या काही लढायातील अनुभवांमुळे मगधशी टक्कर महाग पडेल या कल्पनेने अलेक्झांडरच्या सैन्यात परतीची लाट उफाळून आली. सैन्यात फूट उफाळू नये यासाठी अलेक्झांडरने प‍रतीचा निर्णय घेतला. अलेक्झांडर परतीच्या प्रवासात आजारपणाने मरण पावला त्याचे साम्राज्य त्याच्या सेनापतींनी वाटून घेतले. अलेक्झांड‍रने भारताचा थोडाच भाग जिंकला असला तरी त्याच्या आक्रमणाने भारतात मोठी राजकीय उलथापालथ झाली. === मौर्य साम्राज्य === ''मुख्य पान: [[मौर्य साम्राज्य]]'' अलेक्झांडरचे आक्रमण काळात [[मगध]]मध्ये [[नंद]] घराण्याची सत्ता होती. नंद वंशाच्या काळात मगधमध्ये असंतोष व राजकीय अस्थैर्य वाढले होती. [[चंद्रगुप्त मौर्य]]ने मगध साम्राज्याचे शासक नंद घराण्याचा पराभव केला व इसपूर्व ३२१ मध्ये मौर्य साम्राज्याची स्थापना केली. चंद्रगुप्तने अलेक्झांडरचा([[सिकंदर]]) सेनापती [[सेक्युलस निकेटर]]चा पराभव करून ग्रीकांचे वर्चस्व संपुष्टात आणले. चंद्रगुप्त मौर्यने भारताचा मोठा भूभाग मौर्य साम्राज्याचा अधिपत्या खाली आणला, तो विस्तार त्याचा मुलगा/पुत्र [[बिंदुसारा]]च्या काळात चालू राहिला व [[सम्राट अशोक]]च्या काळात (इसपूर्व २७३ ते २३२) त्या विस्ताराने कळस केला. जवळपास संपूर्ण [[भारत]], [[पाकिस्तान]], [[अफगाणिस्तान]]॰, [[बांग्लादेश]], [[इराण]] व ब्रम्हदेशाचा(आजचा [[म्यानमार]]) काही भाग इतका मोठ्या भूभाग मौर्य साम्राज्याच्या अधिपत्याखाली आला होता. इस. २६० मध्ये झालेल्या [[कलिंगचे युद्ध|कलिंगच्या युद्धात]] अशोकने [[कलिंग]] राज्य मौर्य साम्राज्याला जोडला परंतु झालेली मानवहानी पाहून त्याचे मन विरक्त झाले व त्याने [[बौद्ध धर्म]]ाचा स्वीकार केला, तसेच त्याने बौद्ध धर्माच्या प्रसारकाचे काम हाती घेतले. बौद्ध धर्माचा जगभर प्रसार होण्यास अशोकाचे कार्य महत्त्वपूर्ण आहे. [[पाटलीपुत्र]] ही मौर्य साम्राज्याची राजधानी होती. तर [[विदीशा]], [[उज्जैन]], [[तक्षशिला]] ही प्रमुख शहरे होती . अशोकाच्या संदर्भातील अनेक शिलालेख भारताच्या कानाकोपऱ्यात पहावयास मिळतात, तसेच अनेक स्तूप आजही पहायला मिळतात, [[सारनाथ]] येथील [[अशोकस्तंभ]] आज आधुनिक भारताची [[राजमुद्रा]] बनली आहे. सम्राट अशोकानंतर मौर्य साम्राज्य हळूहळू क्षीण होत गेले व अशोकानंतर ६० वर्षातच लयाला गेले. शेवटचा मौय सम्राट बृहद्त्त याचा सेनापती [[पुष्यमित्र शुंग]] याने वध केला व मौर्य साम्राज्याचा अंत झाला. मौर्य आणि गुप्त काळात भारतीय स्थापत्यकलेचा विकासाचा मोठा उत्कर्ष झाला सम्राट अशोक आणि ठिकाणी उभारलेले दगडी स्तंभ ही भारतीय शिल्पकलेची उत्कृष्ट उदाहरणे आहेत सांची येथील स्तूप आणि कारले तसेच नाशिक व अजिंठा-वेरूळ येथील ठिकाणांच्या लेण्यांमधून तीच परंपरा अधिकाधिक विकसित होत गेली असे दिसून येते गुप्तकाळात भारतीय मूर्ती कलेचा मोठा विकास झाला दक्षिण भारतात चालुक्य आणि पल्लव राजसत्तेच्या काळात मंदिर स्थापत्याचा विकास झाला [[तामिळनाडूमधील]] [[महाबलीपुरम]]ची मंदिरे त्याची साक्ष देणारी आहेत [[पल्लव]] राजसत्तेच्या काळात देवदेवतांच्या [[कास्य]] मूर्ती बनविण्यास सुरुवात झाली होती दिल्लीजवळ नेहरोली येथे असलेल्या गुप्तकालीन लोहस्तंभाच्या आधारित प्राचीन भारतीयांचे धातू शास्त्राचे ज्ञान हे किती प्रगत होते हे समजते प्राचीन भारतीय संस्कृती अत्यंत समृद्ध आणि प्रगत होते भारतीय संस्कृतीचा जगातील इतर संस्कृतीशी असलेला संपर्क आणि त्याचे झालेले दूरगामी परिणाम हेदेखील यावरून लक्षात घेण्यासारखे आहे === [[शुंग]], [[शक]] आणि [[सातवाहन]] === मुख्य पान ''[[शुंग वंश]]'', ''[[शक]] राज्यकर्ते'' ,''[[सातवाहन]]'' मौर्य साम्राज्याच्या अस्तानंतर [[उत्तर]] भारतावर शुंग वंश, पश्चिमेला [[शक]] राज्य व दक्षिणेला सातवाहनांचे प्राबल्य होते. भारताच्या वायव्य प्रांत व अफगणिस्तानवर ग्रीक राज्य कर्त्यांनी पुन्हा वर्चस्व मिळवले परंतु कालांतराने ते भारतीय संस्कृतीत सरमिसळून गेले. [[मौर्य साम्राज्य]]ाचा शेवटचा सम्राट बृहदत्त याचा [[पुष्यमित्र शुंग]] ने वध केला व स्वता: सम्राट बनला, त्याच्या राज्यकालात त्याने मागील शतकात बौद्ध धर्माचे वाढलेले प्रस्थ कमी करण्याचा प्रयत्न केला व [[सनातन]] वैदिक धर्माला चालना दिली. त्याने अनेक बौद्ध स्तूपांची नासधूस केली व [[बौद्ध धर्म]]ियांना मिळणाऱ्या सवलती बंद केल्या. अनेक ग्रीकांच्या वसाहतींवर आक्रमणे करून त्याने त्यांना हूसकून लावले. [[पुष्यमित्र]]च्या पुढील पिढ्यांनी पुष्यमित्रच्या अनेक कुकर्मांची भरपाई करून धार्मिक शांतता टिकवून ठेवली. मौर्य साम्राज्याच्या विघटनानंतर [[सातवाहन]] यांनी ख्रि.पू २३०- २२५ पर्यंत [[दक्षिण]] भारताच्या मोठ्या भागावर राज्य केले. सातवाहनांच्या राज्यात मोठ्या प्रमाणात सांस्कृतिक सुधारणा झाली. महाराष्ट्री भाषा, (जी नंतर आधुनिक [[मराठी]] भाषेत रूपांतरित झाली) सातवाहनांची [[राजभाषा]] होती. इ.स. ७८ रोजी महाराष्ट्राचा राज्यकर्ता [[गौतमीपुत्र शातकर्णी]] (शालिवाहन) हा होता. त्याने सुरू शालिवाहन शक आजही रूढ आहे. याच काळात [[शक]] राज्यकर्त्यांनी [[पश्चिम]] भागावर नियंत्रण मिळवले होते. शक हे मूळचे [[मध्य अशिया]]तील लोक होते. === [[ग्रीक]]-[[कुषाण]] राज्ये === [[चित्र:Demetrius I of Bactria.jpg|डावे|इवलेसे|120px|भारतीय-ग्रीक राज्यकर्ता [[डेमेट्रीयस]] पहिला इस पूर्व २०५ ते १७१]] [[अलेक्झांडर]]च्या मृत्यूनंतर त्याचे साम्राज्य त्याच्या सेनापतींनी वाटून घेतले. भारतावरील त्यांची पकड [[मौर्य साम्राज्य]] काळातच ढिली पडली. परंतु भारताशेजारील देशांमध्ये त्यांनी पकड एकदम मजबूत ठेवली होती. पर्शिया ([[इराण]]) व [[बॅक्ट्रीया]] ([[अफगाणिस्तान]]) मध्ये ग्रीक राज्ये भरभराटीस आली. मौर्य साम्राज्याशी त्यांचे मैत्रीपूर्ण संबध होते असे दिसते. या राज्यांमध्ये ग्रीक-भारतीय अश्या प्रकारची मिश्र संस्कृती उदयास आली व याच काळात भारतीय संस्कृतीचा अविभाज्य भाग असलेला [[वायव्य]] प्रांत सांस्कृतिक दृष्ट्या वेगळा बनू लागला. [[डेमेट्रीयस]] या ग्रीक राजाने इ.स. पूर्व १८० मध्ये [[भारतीय]]-[[ग्रीक]] राज्याची स्थापना केली. या राज्याचा विस्तार [[अफगाणिस्तान]], [[पाकिस्तान]], [[पंजाब]] प्रांतापर्यंत होता. ही [[ग्रीक]] राज्ये २ शतकापर्यंत टिकली. या काळात ३० पेक्षा अधिक ग्रीक राज्यकर्तांनी राज्ये केली. ही राज्ये एकमेकांशी तसेच [[भारतीय]] राज्यकर्त्यांशी लढत. मिलिंद अथवा [[मिनॅंडर]] हा एक महान ग्रीक [[भारतीय]] राज्यकर्ता होऊन गेला. [[ग्रीक]] राज्यकर्त्यांनंतर इसपूर्व शतकात या भागात [[शक]] राज्यकर्त्यांचे वर्चस्व वाढले. शक हे मूळतः दक्षिण [[सायबेरिया]]तून स्थलांतरित झालेले लोक होते. सर्वप्रथम बॅक्ट्रीय ([[अफगाणिस्तान]]), [[काश्मीर]], [[गांधार]], [[पंजाब]] असा प्रवास करत भारतात [[शक]] टोळ्यांनी प्रवेश केला व [[पश्चिम]] भागात आपले प्रस्थ वाढवले. यानंतरच्या काळात [[कुषाण]] हे [[वायव्य]] भागात प्रभावी बनले. [[कुशाण]] राज्यकर्त्यांचे एके काळी [[कझाकस्तानापासून]] ते [[मथुरेपर्यंत]] राज्य होते. === भारतीयांचा पाश्चिमात्य जगाशी व्यापार === [[चित्र:AugustusCoinPudukottaiHoardIndia.jpg|इवलेसे|उजवे|120px|दक्षिण भारताच्या पुड्डूकोटाई येथे सापडलेले रोमन नाणे]] पहिल्या शतकात रोमन सम्राट [[ऑगस्टस]] याच्या काळात रोमन साम्राज्याशी व्यापार सुरू झाला. [[रोमन साम्राज्य]] हे भारताचे पश्चिमेकडील सर्वांत मोठे व्यापारी भागीदार होते. इस १३० मध्ये सुरू झालेला व्यापार पुढे वाढतच राहिला. हा व्यापार मुख्यत्वे रोमशी सरळपणे न होता, [[मध्य आशियातील]] अरब,[[इजिप्त]] या मधल्या व्यापारांमार्फत होत असे. (II.5.12.<ref>"At any rate, when [[Cornelius Gallus|Gallus]] was prefect of Egypt, I accompanied him and ascended the [[Nile]] as far as [[Aswan|Syene]] and the frontiers of [[Kingdom of Aksum|Ethiopia]], and I learned that as many as one hundred and twenty vessels were sailing from [[Myos Hormos]] to India, whereas formerly, under the [[Ptolemaic Egypt|Ptolemies]], only a very few ventured to undertake the voyage and to carry on traffic in Indian merchandise." Strabo II.5.12. [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/2E1*.html Source]</ref>), ऑगस्टस या रोमन सम्राटाच्या काळापर्यंत प्रतिवर्षी १२० जहाजे [[मायोस होर्मोस]] पासून ते भारतापर्यंत ये जा करत. या काळात येणाऱ्या सोन्याचा उपयोग भारतीय राज्यकर्त्यांनी आपल्या नावाच्या सोन्याच्या मोहऱ्या पाडण्यात केलेला दिसतो. {{वचन|"India, China and the Arabian peninsula take one hundred million sesterces from our empire per annum at a conservative estimate: that is what our luxuries and women cost us. For what percentage of these imports is intended for sacrifices to the gods or the spirits of the dead?"|Pliny, Historia Naturae 12.41.84.<ref>"minimaque computatione miliens centena milia sestertium annis omnibus India et Seres et paeninsula illa imperio nostro adimunt: tanti nobis deliciae et feminae constant. quota enim portio ex illis ad deos, quaeso, iam vel ad inferos pertinet?" Pliny, Historia Naturae 12.41.84.</ref>}} == पूर्व मध्ययुगीन राज्ये == === गुप्त साम्राज्य === मुख्य पान ''[[गुप्त साम्राज्य]]'' गुप्त साम्राज्याचा काळ हा भारताच्या इतिहासातील सुवर्णकाळ मानला जातो. या काळात भारतात बराच काळ राजकिय, आर्थिक सामाजिक व लष्करी स्थैर्य लाभले. याकाळात भारताने गणित, विज्ञान, तत्त्वज्ञान, साहित्य, कला, स्थापत्य इत्यादी क्षेत्रात मोठी मजल मारली. गुप्त साम्राज्याच्या शासकांनी आपल्या सैन्य शक्तीच्या जोरावर भारताच्या मोठ्या भूभागावर राज्य केले. श्रीगुप्त या गुप्त राज्यकर्त्याने गुप्त राज्याची स्थापना केली त्यानंतर काही वर्षातच [[चंद्रगुप्त]] ने गुप्त राज्याचे साम्राज्य बनवले. [[समुद्रगुप्त]] [[चंद्रगुप्त विक्रमादित्य]] यांसारख्या महान राज्यकर्त्यांनी गुप्त साम्राज्य वाढवले. गुप्त साम्राज्याचा कार्यकाल इस २४० ते ५५० पर्यंत मानला जातो. [[कालिदास]] हा महान कवी गुप्त सम्राटांच्या दरबारी होता असे मानतात. [[पुराणे|पुराणांची]] रचना याच काळात झाली असेही मानतात. गुप्त साम्राज्याच्या नंतरच्या काळात पश्चिम अशियातील हूण आक्रमकांनी केलेल्या आक्रमणांनी गुप्त साम्राज्य क्षीण झाले. == मध्ययुगीन भारत == गुप्त साम्राज्यानंतर भारताचा इतिहास मध्ययुगीन इतिहासात मोडतो. गुप्त साम्राज्यानंतर हूणांच्या आक्रमणांनी खिळखिळे झाले. त्यानंतर [[हर्षवर्धन]] या [[कनौज]]च्या सम्राटाने भारतीय राज्ये पुन्हा एका छत्राखाली आणली. त्याचे साम्राज्य तो जिवंत असे पर्यंत टिकले परंतु प्रभावी वारसदार नसल्याने ते त्यानंतर लगेचच कोसळले. ७ व्या शतकानंतर ते १३ व्या शतकापर्यंत अनेक हिंदू साम्राज्ये उदयास येउन लयाला गेली. १३ व्या शतकातले [[विजयनगरचे साम्राज्य]] हे शेवटचे मध्ययुगीन हिंदू साम्राज्य होते. या काळात भारतीयांनी स्थापत्यामध्ये फार मोठी प्रगती केली. मध्ययुगाच्या पूर्वाधात ६ व्या शतकात [[आद्य शंकराचार्य|शंकराचार्यांनी]] प्राचीन [[अद्वैतवाद]]ाचे पुनरुत्थान केले. आपल्या पांडित्याने हिंदू सनातन धर्माला पुन्हा एकदा बळकटी दिली. यानंतर भारताच्या बौद्ध धर्माचे प्रस्थ कमी झाल्याचे समजले जाते. या काळात दक्षिण भारत व महाराष्ट्रात [[राष्ट्रकूट]]ांचे राज्य होते तर मध्य व पश्चिम भारतात मालव प्रांतात प्रतिहार पूर्वेकडे बंगालमध्ये [[पाल साम्राज्य]] उदयास आले ज्यांनी काही काळ जवळपास संपूर्ण उत्तर भारत व [[अफगाणिस्तान]]ापर्यंत आपल्या सीमा वाढवल्या होत्या. प्रतिहारांनी उमय्यद खलीफांच्या काळात झालेल्या पहिल्या इस्लामी आक्रमणाचा प्रखर सामना केला व पुढील तीन चार शतके इस्लामी आक्रमणे होण्यापासून भारताचे रक्षण केले. प्रतिहारांचे मध्य व पश्चिम भारतावरील साम्राज्य कालांतराने क्षीण झाले व अनेक लहान सहान राज्यांमध्ये विभागले जी राज्ये राजपूत राज्ये (राजस्थानमधील) म्हणून ओ़ळखली जात, त्या राज्यांनी अगदी भारत इंग्रजांपासून स्वतंत्र होईपर्यंत आपले अस्तित्त्व टिकवले होते. [[चित्र:Indian Kanauj triangle map.svg|इवलेसे|डावे|250px|[[कनौज]] त्रिकोण हा तीन साम्राज्यांचा केंद्रबिंदू होता. - [[दख्खन]]चे राष्ट्रकूट, माळव्याचे प्रतिहार, व [[बंगाल]]चे [[पाल साम्राज्य]]]] या राजपूत राज्यांनी उत्तर भारताच्या मोठ्या प्रांतावर अनेक शतके राज्य केले, यापैकी [[पृथ्वीराज चौहान]] हा पराक्रमी राजपूत राजा दिल्लीचा राजा होता व इस्लामी आक्रमकांविरुद्ध अनेक युद्धे केली. भारताच्या इतिहासातील पराक्रमी योद्धयांमध्ये पृथ्वीराजची गणना होते. [[मोहम्मद घौरी]] याने पृथ्वीराजचा पराभव करून त्याचा वध केला व स्वतः दिल्लीचा शासक बनला व भारतावर अधिकृतरीत्या इस्लामी राजवट सुरू झाली. या काळात दक्षिण व मध्य भारतात [[चालुक्य साम्राज्य]] होते. चालुक्यांचा कार्यकाल इस ५५० ते ७५० इतका होता. चालुक्यांची राजधानी कर्नाटकातील [[बादामी|बदामी]] इथे होती. आजही बदामी इथे चालुक्यांचा इतिहास सांगणारी प्राचीन मंदीरे आढळून येतात. [[पल्लव वंश|पल्लवांनी]] देखिल याच काळात अजून दक्षिणेला राज्य केले. चालुक्यांच्या साम्राज्यातील स्थापत्यामधील प्रगती लक्षणीय होती. [[अजंठा व वेरुळची लेणी]] चालुक्य राज्यकर्त्यांनी बांधल्या असे मानतात. चालुक्यांचे राज्य जसे जसे क्षीण होत गेले तसे त्याचे विभाजन होत गेले. महाराष्ट्रात [[देवगीरीचे यादव]]ांनी चालुक्य राज्य चालवले तर [[वारंगळ]]मध्ये [[काकतीय]] तर [[कर्नाटक]] [[होयसाळ]]ांनी ताबा घेतला. चालुक्यांचे राज्य क्षीण झाल्यानंतर दक्षिणेत प्राचीन [[चोल साम्राज्य]]ाने जबरदस्त उभारी घेतली व भारताच्या इतिहासातील एक अतिशय प्रभावी साम्राज्य बनले. [[राजाराज चोल]] व [[राजेंद्र चोल]] यांनी चोल साम्राज्याच्या सीमा भारताबाहेर पार [[मलेशिया]] आणि [[थायलंड]] पर्यंत नेल्या. साम्राज्यवादी चोलांचे साम्राज्य भारताबाहेर पसरण्यास त्यांची प्रभावी नौदलीय सैन्यरचना उपयोगी ठरली. या काळात दक्षिण भारताच्या राज्यांनी पाश्चिमात्य व पौर्वात्य जगाशी व्यापार वाढवला व प्रबळ बनले.<ref>Miller, J. Innes. (1969). The Spice Trade of The Roman Empire: 29 B.C. to A.D. 641. Oxford University Press. Special edition for Sandpiper Books. 1998. ISBN 0-19-814264-1.</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4970452.stm Search for India's ancient city]. [[BBC News]]. Retrieved on [[June 22]], [[2007]].</ref> १३४३ पर्यंत चोलांचा प्रभाव कमी झाला व दक्षिणेतील सर्व लहान मोठी राज्ये [[विजयनगर साम्राज्य]]ात संमिलीत झाली. या काळात उत्तरेत इस्लामी राज्यकर्त्यांची पकड मजबूत झाली होती. विजयनगरचे साम्राज्य शेवटी इस्लामी राज्यकर्त्यांच्या आक्रमणाने लयाला गेले. ई. स. वी सन १७५७ रोजी झालेली * [[प्लासीची लढाई]]. == उत्तर मध्ययुगीन राज्ये == गुप्त साम्राज्याच्या अस्तानंतर उत्तर व दक्षिण भारतात अनेक हिंदू साम्राज्ये उदयास आली. उत्तरेस प्रतिहार,पाल,वर्धन,गहडवाल इत्यादी तर दक्षिणेस राष्ट्रकूट,होयसळ,पांड्य,चेर,कदंब,यादव इत्यादी साम्राज्ये होऊन गेली. == मुसलमानी आक्रमणे व राज्ये == [[चित्र:GolGumbaz2.jpg|इवलेसे|उजवे|250px|[[Gol Gumbaz]] at [[Bijapur, Karnataka|Bijapur]], has the second largest pre-modern dome in the world after the Byzantine [[Hagia Sophia]].]] {{main|Islamic Empires in India}} अरबस्तानात सहाव्या शतकातील इस्लामच्या उदयानंतर इस्लामी राज्यकर्त्यांनी स्पेन, उत्तर अफ्रिका, तुर्कस्तान ते इराण बलुचिस्तानपर्यंत भाग इस्लामय करून टाकला होता. उमय्यद खलीफाच्या काळात बिन कासीमने सिंध प्रांतात आक्रमण केले व भारतात इस्लामी राज्याची सुरुवात केली. सुरुवातीच्या काळात इस्लामी आक्रमकांना प्रतिहारीं कडून मोठ्या पराभवाची चव चाखावी लागली त्यामुळे इस्लामी राज्याचा पूर्वेकडचा विस्तार थांबला. परंतु भारताशेजारील इराण तोवर पूर्णपणे इस्लाममय झाला होता. शेजारील (भारत) संपन्न व गैर इस्लामी राज्य आक्रमणासाठी खूणवत होते. दहाव्या शतकात इस्लामी आक्रमणांची व्याप्ति वाढली व भारतात लहान इस्लामी सल्तनते तयार होउ लागली. या आक्रमणांच्या आगोदरही भारतात अरबी व्यापाऱ्यामार्फत इस्लाम पश्चिम किनारपट्टीच्या प्रदेशात पोहोचला होता. सुरुवातीची इस्लामी आक्रमणे प्रामुख्याने लूटीवर आधारित होती. या लूटींचे मुख्य लक्ष्य मंदिरे व संपन्न शहरे होती. [[गझनीचा महमूद]]ने भारतावर लूटीच्या १७ मोहिमा आखल्या होत्या. === दिल्ली सल्तनत === [[चित्र:Qutub minar.JPG|इवलेसे|200px|डावे|[[कुतुबमिनार]]]] {{main|दिल्ली सल्तनत}} १२ व्या शतकात [[पृथ्वीराज चौहान]]चा [[मोहम्मद घौरी]]ने पराभव केला व भारतात अधिकृतरित्या इस्लामी राजवट सूरु झाली. मोहम्मद घौरीने आपल्या तुर्की गुलामांना राज्यकर्ते बनवले व उत्तर भारतावर गुलाम घराण्याची सत्ता राहिली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.sfusd.k12.ca.us/schwww/sch618/Ibn_Battuta/Battuta%27s_Trip_Seven.html |title=Battuta's Travels: Delhi, capital of Muslim India |access-date=2009-09-02 |archive-date=2008-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080423014415/http://www.sfusd.k12.ca.us/schwww/sch618/Ibn_Battuta/Battuta%27s_Trip_Seven.html |url-status=dead }}</ref> भारताच्या मोठ्या भूभागावर इस्लामी राजवट आली, त्यामुळे भारतीय संस्कृतीत इस्लामी सरमिसळ या काळात सुरू झाली. त्यामुळे अनेक सामाजिक बदल भारतात घडून आले. भारतीय स्थापत्य शैली, संगीत व भाषेवर खूप मोठा इस्लामी प्रभाव दिसून येतो तो या काळात रुजला होता. दिल्ली सल्तनतीत कोणत्याही घराण्याला मोठा काळ प्रभुत्व गाजवता आले नाही. एकूण ३०० वर्षांच्या राजवटीत ५ ते ६ घराण्यांनी दिल्ली सल्तनतीत राज्ये केली. ही सर्व घराणी प्रामुख्याने इस्लामी होती. खिल्जी घराण्याने भारतभर मोहिमा काढून भारताच्या अनेक हिंदू राज्ये नष्ट केली. तसेच काही राज्यकर्त्यांनी लोकोपयोगी कामे करून चांगला हातभार लावला. [[शेरशहा सूरी]] ने बांधलेला [[राष्ट्रीय महामार्ग १|कलकत्ता काबूल]] रस्ता आजही वापरात आहे. दिल्ली सल्तनतीने भारताला मंगोल आक्रमकांपासून थोडाफार बचाव केला. बहुतेक दिल्ली सल्तनतील घराण्यांचे लष्करी बळ मंगोल आक्रमकांचा सामना करण्यात गेले. तरीही तैमूरलंगच्या आक्रमणाचा प्रतिकार करण्यात दिल्ली सल्तनतीला अपयश आले. १४ व्या शतकाच्या शेवटी १३९८ मध्ये उत्तरभारतावर कझाकस्तानातील [[तैमूरलंग]] या मंगोल आक्रमकाने जबरदस्त आक्रमण केले. तैमूरलंगच्या आक्रमणापुढे तुघलकांचा मोठा पराभव झाला व १७ डिसेंबर १३९८ रोजी दिल्ली तैमूरच्या हाती पडली. तैमूरने दिल्लीमध्ये जाळपोळ लूटमार आरंभली व मोठ्या प्रमाणावर हिंदूची कत्तल केली. हे तत्कालीन इतिहासातील मोठे मानवी शिरकाण समजले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.gardenvisit.com/travel/clavijo/timurconquestofindia.htm |title=Timur - conquest of India |access-date=2009-09-02 |archive-date=2007-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012090047/http://gardenvisit.com/travel/clavijo/timurconquestofindia.htm |url-status=dead }}</ref> त्याच्या सैन्यानी कित्येक दिवसांपर्यंत लुट केली व असे मानतात की १ लाख हिंदूंची एका दिवसात सामूहिक हत्या करण्यात आली.<ref>{{स्रोत पुस्तक |title=The History of India As told By Its Own Historians Vol III|लेखक=Elliot & Dawson |पृष्ठ=445-446 }}</ref> तैमूरलंगच्या आक्रमणानंतर दिल्ली सल्तनतील तुघलक घराण्याची सत्ता संपुष्टात आली. उत्तर भारतात अनेक लहान सहान इस्लामी नवाबी संस्थाने उदयास आली. अवध, लखनौ, बंगाल येथे अशी सस्थांने होती. १६ व्या शतकाच्या सुरुवातीला दक्षिणेतील विजयनगर साम्राज्य संपुष्टात आले व दक्षिण भारतात अनेक शाही उदयास आल्या. अहमदनगर येथे निजाम शाही, विजापूर येथील अदिलशाही व गोळकोंडा येथील कुतुबशाही. जवळपास संपूर्ण भारतावर इस्लामी राजवट सूरु झाली. १५२६ मध्ये [[बाबर]] या कझाक आक्रमकाने दिल्ली सल्तनतीचा पानिपतच्या पहिल्या लढाईत पराभव केला व दिल्ली सल्तनत संपुष्टात आणली व मुघल साम्राज्याचा पाया घातला. ===मुघल साम्राज्य=== <!-- This section is linked from [[February 24]] --> [[चित्र:Mughal1700.png|इवलेसे|मुघल साम्राज्याचा १७ व्या शतकातील विस्तार]] [[चित्र:Taj Mahal (south view, 2006).jpg|इवलेसे|[[ताजमहाल]],मुघल स्थापत्याचे उत्कृष्ट उदाहरण]] {{main|मुघल साम्राज्य}} {{हे सुद्धा पहा|बाबर|हूमायूं|अकबर|जहांगीर|शाहजहॉं|औरंगजेब}} इस. १५२६ मध्ये पानिपतच्या पहिल्या लढाईत [[बाबर]] जो कझाकस्तानातील तैमूर-मंगोल वंशातील होता त्याने दिल्ली सल्तनतीवर आक्रमण केले. पानिपतच्या पहिल्या लढाईत लोधींचा पराभव झाला व मुघल साम्राज्याची स्थापना झाली जे पुढील २०० वर्षे टिकले व भारतीय इतिहासातील एक प्रभावी साम्राज्य बनले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/mughals/ |title=The Islamic World to 1600: Rise of the Great Islamic Empires (The Mughal Empire) |access-date=2009-09-02 |archive-date=2013-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927170951/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/mughals/ |url-status=dead }}</ref> मुघल साम्राज्याने १७ व्या शतकात भारताच्या बहुतेक भागावर राज्य केले व १७०७ नंतर औरंगजेबच्या मृत्यूनंतर या साम्राज्याची घसरण चालू झाली सरतेशेवटी १८५७ पर्यंत एका लहान संस्थानिकाचा आकारा पर्यंत मर्यादित राहून टिकली. १८५७ मध्ये ब्रिटीशांनी मुघल राज्य खालसा करून टाकले. या काळात उत्तर भारतात मोगलांचे व दक्षिण भारतात विविध शाहींची राज्ये होती. १६८८ पर्यंत मोघलांच्या राज्याचा विस्तार प्राचीन मौर्य साम्राज्याच्या विस्ताराऐवढा होता. दिल्ली सल्तनतींच्या तुलनेत मुघल साम्राज्याने धार्मिक सलोखा ठेवला. यात [[सम्राट अकबर]]ने पुढाकार घेतला होता. त्याने स्वता:ही दिन-ए-इलाही हा धर्मही चालू केला होता. तसेच हिंदूंवर लादला जाणारा झिजीया करही माफ करून टाकला होता. मोगलांनी भारतीय स्थापत्यामध्ये परिवर्तन आणले व आजच्या भारतीय स्थापत्याची ओळख प्रामुख्याने मुघली स्थापत्यावरून होते. जगप्रसिद्ध ताजमहाल मोघल सम्राट शहाजहॉंने बांधला तसेच [[फत्तेपूर सिक्री]] हे पूर्ण शहर वसवले. दिल्ली व आग्रामधील मधील बहुतेक जुन्या वास्तू या मोघल स्थापत्याची ओळख करून देतात. हिंदूच्या बरोबर सलोखा वाढवला तरीही [[शाहजहॉं]] व [[औरंगजेब]]च्या काळात हा धार्मिक सलोखा खालवला. औरंगजेबने हिंदूंविषयी दाखवलेल्या कडवट धोरणांमुळे मराठे, राजपूत व शीख दुखावले व मुघल राज्याविरुद्ध बंडाळी वाढली व मुघल साम्राज्याचे पतन होण्यास कारणीभूत ठरले. खासकरून [[छत्रपती शिवाजी महाराज|शिवाजी महाराजांनी]] स्थापन केलेल्या [[मराठा साम्राज्य]]ाकडून मोठा प्रतिकार झाला. औरंगजेबने आपल्या आयुष्याची शेवटची [[मराठा-मोघल २७ वर्षाचे युद्ध|२७ वर्षे]] मराठ्यांचे साम्राज्य नष्ट करण्यात घालवली जे साध्य झाले नाही. औरंगजेबच्या मृत्यूनंतर मराठा साम्राज्याचा विस्तार वाढला व मोघलांचा क्षीण झाला व दिल्ली आग्रापुरते त्यांचे राज्य मर्यादित राहिले हा काळ मुघलांच्या दृष्टीने खूपच अस्थैर्याचा राहिला. ५० वर्षांच्या काळात १७ मुघल राजे होऊन गेले. .<ref>[http://www.avalanchepress.com/Soldier_Shah.php Iran in the Age of the Raj]</ref> == मराठा साम्राज्य == ''मुख्य पान: [[मराठा साम्राज्य]]'' १७ व्या शतकात जवळपास संपूर्ण भारतावर इस्लामी राज्यकर्त्यांचे वर्चस्व झाले होते. अनेक राजपूत हिंदू संस्थाने अस्तित्त्वात असली तरी मुघलराज्यकर्त्यांना अंकित होती. महाराष्ट्रातही मराठा सरदार हे निजाम व अदिलशाही पदरी काम करत. या परिस्थितीत १६४७ मध्ये महाराष्ट्रात छत्रपती शिवाजी महाराजांनी परकिय राज्यकर्त्यांचे वर्चस्व झुगारून देउन [[पुणे|पुण्या]] जवळील किल्यांवर स्वतंत्र राज्याची स्थापना केली जे पुढे मराठा साम्राज्य म्हणून विकसित झाले. मराठा राज्याची सुरुवात मोघल व अदिलशाहीशी सघर्षरत राहिला. छत्रपती शिवाजी महाराजाच्या प्रभावी नेतृत्वाखाली मराठी सेनेने अदिलशाहीचे वर्चस्व नमवले व मोघलांशी उघड-उघड वैर पत्करले. मोघलांशी झालेल्या पहिल्या मोठ्या युद्धात छत्रपती शिवाजी महाराजांनी मुघल सेनापती जयसिंग यांच्याबरोबर तह केला व आग्रा येथे औरंगजेब शी बैठकीचे निमंत्रण मान्य केले. औरंगजेबशी झालेल्या भेटीत औरंगजेबने शिवाजींचा अपमान केला व नजरकैदेत ठेवले. या कैदेतून छत्रपती शिवाजींनी सहिसलामत सुटका करून घेतली जी औरंगजेबच्या जिव्हारी लागली. १६७४ मध्ये शिवाजींनी अधिकृतरित्या राज्याभिषेक करवून घेउन मराठा साम्राज्याची स्थापना केली. १६८० मध्ये शिवाजी महाराजांचे निधन झाल्यानंतर काही अस्थिर काळानंतर संभाजी महाराजांनी राज्यकारभाराची सुत्रे घेतली. परंतु औरंगजेबने मराठा राज्य संपवायचा निर्णय घेतला व सर्वशक्तीनीशी दक्षिणेत आला. १६८९ मध्ये  संभाजी महाराजांना अटक करण्यात औरंगजेबला यश आले व अतिशय मारहानी करून संभाजी महाराजांची  हत्या केली. यानंतर राजाराम महाराजांनी सुत्रे घेतली व दक्षिणेत जिंजी येथून औरंगजेब विरुद्ध लढा चालू ठेवला. १७०७ पर्यंत मराठ्यांनी अतिशय चिकाटीने हा लढा चालू ठेवत मुघल साम्राज्याचा पायाच खिळखिळा केला. १७०७ मध्ये औरंगजेबच्या मृत्यूनंतर हा लढा संपला पण तोपर्यंत मराठ्यांनी विस्तार सुरू केला होता व मुघलांची उत्तर भारतातून माघार सुरू झाली. यानंतर मराठा साम्राज्याचा विस्तार सूरु झाला भोसले घराणे अधिकृतरित्या राज्यकर्ते असले तरी खरी सुत्रे पेशव्यांच्या कडे आली. पहिला बाजीराव, शिंदे व होळकरांनी मिळून भारताचा मोठा भूभाग मराठ्यांच्या अख्यात्यारित आणला. १७६१ मध्ये झालेल्या पानिपतच्या तिसऱ्या लढाईत पेशव्यांचा दारुण पराभव झाला व साम्राज्याचे पतन चालू झाले. यामुळे इंग्रजांचे चांगलेच फावले व त्यांनी विस्तार चालू केला. १७७७ ते १८१८ पर्यंत इंग्रजांशी तीन युद्धे झाली व शेवटी १८१८ मध्ये दुसऱ्या बाजीरावचा पराभव झाल्यानंतर मराठा साम्राज्याचा अंत झाला. == युरोपीयन वसाहत युग == [[ओस्मानी साम्राज्य|ऑटोमन साम्राज्याने]] भारताशी व्यापाराचे मार्ग बंद केल्यानंतर अनेक धाडशी दर्यावर्दींनी भारताला मार्ग शोधण्याचे प्रयत्न सूरु केले. या प्रयत्नात अमेरिका खंडाचा शोध लागला, [[वास्को दा गामा]]ने [[दक्षिण अफ्रिका|दक्षिण अफ्रिकेहून]] वळसा घालून भारताला येण्याचा मार्ग शोधला व युरोपीयन साम्राज्य वाद सूरु झाला असे मानतात. पोर्तुगीज, डच, फ्रेंच व इंग्रजांनी भारताशी व्यापार करण्यात रस दाखवला. सुरुवातीला १६ व्या शतकात या युरोपीयन देशांनी [[मुघल साम्राज्य|मुघल]] व इतर स्थानिक राज्यकर्त्यांकडून व्यापारी सवलती मिळवल्या. नंतर आपल्या व्यापारी मालाचे संरक्षण व वाहतुकीसाठी व्यवस्था म्हणून यांनी भारताच्या किनाऱ्या वर अनेक ठिकाणी वखारी व लहान किल्ले उभारले. उदा. पोर्तुगीजांनी [[गोवा]] [[दीव]] [[दमण]] येथे तर इंग्रजांनी [[मुंबई]] व [[सुरत]] येथे आपली केंद्रे स्थापिली होती. भा‍रतीय राज्य कर्त्यांना आधुनिक शस्त्रास्त्रे व युद्धतंत्रे देण्यात इंग्रज व फ्रेंचांमध्ये चढाओढ चालली होती. या प्रयत्नात इंग्रज फ्रेंच यांच्यात स्पर्धा तीर्व होती. संरक्षणाच्या नावाखाली छोट्या छोट्या क्षेत्रावर नियंत्रण मिळवले. १७५७ मध्ये [[प्लासीची लढाई|प्लासी]] येथे झालेल्या लढाईत इंग्रजांनी बंगालच्या नवाबाचा पराभव केला त्यामुळे प्रथमच युरोपीयांना मोठ्या भागावर राज्य करायला मिळाले व त्यानंतर विस्तार धोरण चालू ठेवले. [[पानिपतची तिसरी लढाई|पानिपतच्या लढाईनंतर]] मराठ्यांचे सत्ताकेंद्र विभागले याचा चांगलाहच फायदा इंग्रजांनी घेतला. प्रमुख संस्थानिकांच्या राज्यकारभारात हस्तक्षेप करून त्यांनी वर्चस्व मिळवायला चालू केले. या राज्यांना एकमेकांविरुद्ध लढण्यास तैनाती फौजेची आमिषे दिली अश्या रितीने फोडा व राज्य करा या नीतीचा वापर केला. [[मराठा साम्राज्य|मराठे]] व म्हैसूरचा [[टिपू सुलतान]] यांच्याशी युद्धे करून ती राज्ये संपवली व १८१८ पर्यंत भारताच्या मोठ्या भागावर नियंत्रण मिळवले. इंग्रजांची आधुनिक युद्धतंत्र व शस्त्रात्रे यांचा सामना करण्यात भारतीयांना सपशेल अपयश आले. == स्वतंत्र भारत चळवळ == १८१८ मध्ये मराठ्यांचे राज्य संपुष्टात आणल्यावर ब्रिटीशांची भारताच्या मोठ्या भागावर सत्ता स्थापन झाली. == पंजाबमधील असंतोष == '''{{मुख्य|ऑपरेशन ब्लू स्टार}}''' सुवर्णमंदिरातून दहशतवाद्यांना बाहेर काढणे ही प्रमुख कामगिरी मेजर जनरल कुलदीपसिंग ब्रार यांच्याकडे सोपवली. ३ जून १९८४ रोजी सकाळी ‘ऑपरेशन ब्लू स्टार’ मोहिमेला प्रारंभ झाला. ६ जून राेजी कारवाई संपली. या लष्करी कारवाईत भारतीय सैन्याने विलक्षण संयम राखून कामगिरी केली. भिंद्रानवाले याच्यासह अन्य दहशतवादी मारले गेले आणि ही कारवाई संपली. त्यानंतर १९८६ मध्ये सुवर्णमंदिरात पुन्हा एकदा दहशतवाद्यांविरुद्ध कारवाई करावी लागली. त्याला 'ऑपरेशन ब्लॅक थंडर ' असे म्हणतात. येथुन पुढे पंजाबमध्ये शांतता प्रस्थापनेस गती मिळाली. == भारत - पाकिस्तान फाळणी == धार्मिक आधारावर [[पाकिस्तान]] हे स्वतंत्र [[मुस्लिम]]बहुल राष्ट्र अस्तित्त्वात आले. १४ ऑगस्ट १९४७ रोजी पाकिस्तानला व दुसऱ्या दिवशी १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारताला स्वातंत्र्य देण्यात आले. पाकिस्तान हे राष्ट्र [[पश्चिम]] (आजचा पाकिस्तान) व [[पूर्व]] अशा भागात विभागले होते. इ.स. १९७१साली भारताच्या पाठिंब्याने पूर्व पाकिस्तान स्वतंत्र झाला व त्याचे [[बांगलादेश]] असे नामकरण झाले. == स्वतंत्र भारत == [[१५ ऑगस्ट १९४७]] मध्ये स्वातंत्र्य मिळाल्यावर [[२६ जानेवारी|२६ जानेवारी १९५०]] रोजी [[भारतीय संविधान]] अस्तित्त्वात आले. हा दिवस [[भारतीय प्रजासत्ताक दिन]] म्हणून ओळखला जातो. भारताचे पहिले पंतप्रधान [[पंडित जवाहरलाल नेहरु]] होते तर पहिले राष्ट्रपती डॉ. [[राजेंद्र प्रसाद]] हे होते. १९५२ मध्ये पहिल्या सार्वजनिक [[लोकसभा]] निवडणुका पार पडल्या. तेव्हा भारत सर्वांत मोठे लोकशाही राष्ट्र झाले. १९५५ ते १९६० मध्ये भाषावार प्रांतरचनेचा आग्रह भारताच्या बहुतेक सर्व भागातून होऊ लागला. आंदोलने व जनाग्रहास्तवामुळे भारताची भाषावार प्रांतरचना झाली. पंडित नेहरुंच्या नेतृत्वाखाली भारताने साम्यवादाशी मिळतीजुळती अर्थव्यवस्था स्वीकारली. पंचवार्षिक योजनांनी नियोजन करून भारताने स्वातंत्र्याच्या सुरुवातीच्या वर्षांमध्ये [[धरणे]], [[रस्ते]] व [[लोह]] पोलादांचे उद्योग यांना प्रोत्साहन दिले. [[हरितक्रांती]]वर जोर देऊन भारताचे अन्न धान्याबाबतीत परावलंबन कमी करण्याचा प्रयत्न केला. [[१९६२ चेभारत-चीन युद्ध|१९६२ मध्ये चीनने भारतावर आक्रमण]] केले. या युद्धाचा धडा घेउन भारताने यानंतर लष्करी सामर्थ्य वाढवण्यावर भर दिला. यानंतर १९६५मध्ये पाकिस्तानने [[१९६५ चे युद्ध|आक्रमण]] केल्यावर भारताने पाकिस्तानचा पराभव केला. बांगलादेशातील घडामोडींमुळे १९७१मध्ये पाकिस्तानविरुद्ध झालेल्या युद्धात पाकिस्तानचा निर्णायक पराभव करून स्वंतत्र [[बांगलादेश]]ची निर्मिती केली. १९६६ नंतरची १८ वर्षे भारतीय राजकारणावर [[इंदिरा गांधी]]ंचे वर्चस्व राहिले. १९७४ साली इंदिरा गांधीनी राजस्थानातील पोखरणमध्ये पहिली भूमिगत अणूचाचणी केली. १९७५-७६ मध्ये इंदिरा गांधींनी देशावर दीर्घकाळ [[आणीबाणी]] लागू केली त्यामुळे संतप्त जनतेने पुढील निवडणुकीत १९७७ साली काँग्रेसच्या अबाधित सत्तेला धक्का दिला व भारतीय राजकारणात नवीन पर्व चालू झाले. [[मोरारजी देसाई]]च्या नेतृत्वाखालील [[भारतीय जनसंघाची]] सत्ता भारतात आली. १९८० साली अंतर्गत बेबनावामुळे जनसंघाचे ते सरकार कोसळले आणि त्यानंतर झालेल्या निवडणुकीत परत इंदिरा गांधींच्या नेतृत्वाखालील काँग्रेसची सत्ता आली. पाकिस्तानने १९७१ च्या बांगलादेशच्या पराभवानंतर छुपे दहशतवादी युद्ध भारताबरोबर करण्यास आरंभ केला. १९७० च्या दशकात प्रामुख्याने पंजाब व इतर राज्यातील फुटीरवादी चळवळींना प्रोत्साहन दिले. पंजाबातील [[खलिस्तानी]] दहशतवाद संपविण्यासाठी १९८४ मध्ये [[ऑपरेशन ब्लू स्टार]] ही कारवाई करून [[अमृतसर]]च्या सुवर्ण मंदिरातून दहशतवाद्यांना हुसकून लावले गेले. यानंतर काही काळातच इंदिरा गांधींची हत्या झाली. इंदिरा गांधी नंतर [[राजीव गांधी]]ंंच्या नेतृत्वाखालील काँग्रेस ने सहानभूतीपोटी लोकसभा निवडणुकीत अभूतपूर्व यश मिळवले, स्थिर सत्तेच्या जोरावर भारतात इलेक्ट्रॉनिक क्रांती आणण्याचा प्रयत्न केला. [[श्रीलंका]] व [[मालदीव]] मधील हस्तक्षेपामुळे १९९१ मध्ये [[तमिळ]] दहशतवाद्यांनी राजीव गांधींची हत्या केली. १९८९ पर्यंत पंजाबमधील दहशतवाद नियंत्रणात आला परंतु काश्मीरमधील फुटीरतावादी दहशतवादी चळवळ सक्रीय झाली व ९० च्या दकशकात मुख्यत्वे ग्रासले. १९९२ मध्ये हिंदुत्वावर आधारित राजकीय पक्षांनी रामजन्मभूमीचा शतकानुशतके चाललेला विवादाला तोंड फोडले व त्याची परिणीती [[बाबरी मशीद]]ीच्या विध्वंसात झाली. १९९१ मध्ये [[डॉ.पी.व्ही नरसिंहराव]] यांच्या नेतृत्वाखालील भारतीय सरकारने [[गॅट]]-करारावर स्वाक्षरी करून खुल्या आणि काही प्रमाणात [[भांडवलशाही]]शी मिळत्याजुळत्या अर्थव्यवस्थेचा स्वीकार केला. यामुळे दबलेल्या अर्थव्यवस्थेला संजीवनी मिळाली व काही वर्षांमध्येच भारताने आर्थिक स्थिती सुधारून सक्षम अर्थव्यवस्थेकडे वाटचाल सुरू केली. आता सध्या भारताची मिश्र अर्थव्यवस्था आहे. १९९८ मध्ये [[अटलबिहारी वाजपेयी]]नी पोखरणमध्ये दुसरी अणूचाचणी केली. १९९९ मध्ये पाकिस्तानच्या घुसखोरीनंतर भारताचे पाकिस्तानबरोबर तिसरे युद्ध झाले. २००८ मध्ये [[डॉ.मनमोहनसिंग]] सरकारच्या काळात भारत आणि अमेरिकेत अणूकरार झाला. इ.स. २०१४ आणि २०१९ मध्ये [[नरेंद्र मोदी]]च्या नेतृत्वाखालील [[भाजप]]ने लोकसभा निवडणुकीत मोठ्या यशाची पुनरावृत्ती केली. == history == * भारताच्या भूगोलाचा अतुलनीय इतिहास (मूळ इंग्रजी लेखक - संजीव सान्याल; मराठी अनुवाद - [[सायली गोडसे]]) *[https://vinaymarathi.in/history-information-in-marathi/ इतिहास म्हणजे काय? History Information In Marathi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211216160846/https://vinaymarathi.in/history-information-in-marathi/ |date=2021-12-16 }} *[https://vinaymarathi.in/history-information-in-marathi/ कालगणना म्हणजे काय?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211216160846/https://vinaymarathi.in/history-information-in-marathi/ |date=2021-12-16 }} *[https://vinaymarathi.in/history-information-in-marathi/ इतिहासाची व्याख्या मराठीत] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211216160846/https://vinaymarathi.in/history-information-in-marathi/ |date=2021-12-16 }} == संदर्भ == {{संदर्भयादी|2}} [[वर्ग:भारताचा इतिहास| ]] [[वर्ग:देशानुसार इतिहास]] [[वर्ग:इतिहास]] d0lf9el8lfjwpjas72s4v1ubruf82ct 0 4419 2701181 2692491 2026-08-12T02:48:37Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701181 wikitext text/x-wiki {{मुखपृष्ठ सदर टीप |तारीख = १५ एप्रिल |वर्ष = २०२३ }} {{करिता|'''बाबासाहेब'''|बाबासाहेब (निःसंदिग्धीकरण)}}{{करिता|'''आंबेडकर'''|आंबेडकर (निःसंदिग्धीकरण)}} {{माहितीचौकट पदाधिकारी | सन्मानवाचक पूर्वप्रत्यय = _{[[बोधिसत्व]]} | नाव = _{डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर} <br /> भीमराव रामजी आंबेडकर | सन्मानवाचक प्रत्यय = | चित्र = Dr. Bhimrao Ambedkar.jpg | चित्र आकारमान = 250px | लघुचित्र = | चित्र शीर्षक = इ.स. १९४८ नंतर टिपलेले डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे छायाचित्र | क्रम = | पद = [[राज्यसभा|राज्यसभेचे सदस्य]] ([[मुंबई राज्य]]) | कार्यकाळ_आरंभ = [[एप्रिल ३|३ एप्रिल]] [[इ.स. १९५२|१९५२]] | कार्यकाळ_समाप्ती = [[डिसेंबर ६|६ डिसेंबर]] [[इ.स. १९५६|१९५६]] | राष्ट्रपती = [[राजेंद्र प्रसाद]] | पंतप्रधान = [[जवाहरलाल नेहरू]] | क्रम1 = | पद1 = [[कायदा आणि न्याय मंत्रालय, भारत सरकार|भारताचे पहिले कायदा व न्याय मंत्री]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = [[ऑगस्ट १५|१५ ऑगस्ट]] [[इ.स. १९४७|१९४७]] | कार्यकाळ_समाप्ती1 = [[ऑक्टोबर ६|६ ऑक्टोबर]] [[इ.स. १९५१|१९५१]] | सम्राट1 = | राष्ट्रपती1 = [[राजेंद्र प्रसाद]] | पंतप्रधान1 = [[जवाहरलाल नेहरू]] | गव्हर्नर-जनरल1 = [[लाईस माऊंटबेटन]]<br />[[चक्रवर्ती राजगोपालाचारी]] | मागील1 = पद स्थापित | पुढील1 = [[चारू चंद्र बिस्वार]] | मतदारसंघ1 = | क्रम2 = | पद2 = [[भारताची संविधान सभा|संविधान सभेच्या मसुदा समितीचे अध्यक्ष]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = [[ऑगस्ट ३०|३० ऑगस्ट]] [[इ.स. १९४७|१९४७]]{{efn|२९ ऑगस्ट १९४७ रोजी मसुदा समितीची स्थापना करण्यात आली, आणि त्यात ७ सदस्यांचा समावेश करण्यात आला, त्यापैकी एक "सदस्य" डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर होते. दुसऱ्या दिवशी ३० ऑगस्ट १९४७ रोजी मसुदा समितीच्या सदस्यांनी बाबासाहेब आंबेडकरांची मसुदा समितीच्या "अध्यक्ष"पदी निवड केली.}} | कार्यकाळ_समाप्ती2 = [[जानेवारी २४|२४ जानेवारी]] [[इ.स. १९५०|१९५०]] | उपराष्ट्रपती2 = | उपपंतप्रधान2 = [[वल्लभभाई पटेल]] | डेप्युटी2 = | लेफ्टनंट2 = | सम्राट2 = | राष्ट्रपती2 = | पंतप्रधान2 = | राज्यपाल2 = | मागील2 = | पुढील2 = | मतदारसंघ2 = | बहुमत2 = | क्रम3 = | पद3 = [[भारताची संविधान सभा|भारतीय संविधान सभेचे सदस्य]] | कार्यकाळ_आरंभ3 = [[डिसेंबर ९|९ डिसेंबर]] [[इ.स. १९४६|१९४६]] | कार्यकाळ_समाप्ती3 = [[जानेवारी २४|२४ जानेवारी]] [[इ.स. १९५०|१९५०]] | मतदारसंघ3 = [[बंगाल प्रांत]] (१९४६–१९४७)<br />[[मुंबई राज्य]] (१९४७–१९५०) | क्रम4 = | पद4 = ब्रिटिश भारताचे मजूरमंत्री, ऊर्जामंत्री व बांधकाममंत्री; व्हाइसरॉयचे कार्यकारी मंडळ | कार्यकाळ_आरंभ4 = [[जुलै २०|२० जुलै]] [[इ.स. १९४२|१९४२]] | कार्यकाळ_समाप्ती4 = [[ऑक्टोबर २०|२० ऑक्टोबर]] [[इ.स. १९४६|१९४६]] | मागील4 = फेरोज खान नून | क्रम5 = | पद5 = मुंबई विधानसभेचे विरोधी पक्षनेते | कार्यकाळ_आरंभ5 = [[इ.स. १९३७]] | कार्यकाळ_समाप्ती5 = [[इ.स. १९४२]] | गव्हर्नर-जनरल5 = | क्रम6 = | पद6 = मुंबई विधानसभेचे सदस्य | कार्यकाळ_आरंभ6 = [[इ.स. १९३७]] | कार्यकाळ_समाप्ती6 = [[इ.स. १९४२]] | गव्हर्नर-जनरल6 = | क्रम7 = | पद7 = मुंबई विधिमंडळाचे सदस्य | कार्यकाळ_आरंभ7 = [[डिसेंबर]] [[इ.स. १९२६]] | कार्यकाळ_समाप्ती7 = [[इ.स. १९३७]] | गव्हर्नर-जनरल7 = | जन्मदिनांक = [[१४ एप्रिल]], [[इ.स. १८९१]] | जन्मस्थान = [[महू]], [[मध्य प्रांत]], [[ब्रिटिश भारत]] <br /> (सध्या [[भीम जन्मभूमी]], [[डॉ. आंबेडकर नगर]], [[मध्य प्रदेश]]) | मृत्युदिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|1956|12|6|1891|4|14}} | मृत्युस्थान = [[नवी दिल्ली]], [[दिल्ली]], [[भारत]] <br /> (सध्या [[डॉ. आंबेडकर राष्ट्रीय स्मारक]], [[दिल्ली]]) | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय]] | पक्ष = {{•}}[[स्वतंत्र मजूर पक्ष]]<br /> {{•}}[[शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन]]<br /> {{•}}[[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया]] | शिक्षण = {{•}}[[मुंबई विद्यापीठ]]<br />{{•}}[[कोलंबिया विद्यापीठ]]<br />{{•}}[[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स]]<br />{{•}}ग्रेज इन्, लंडन<br />{{•}}बॉन विद्यापीठ, जर्मनी | इतरपक्ष = '''सामाजिक संस्था''' : <br />{{•}} [[बहिष्कृत हितकारिणी सभा]]<br />{{•}} [[समता सैनिक दल]]<br /><br />'''शैक्षणिक संस्था''' : <br />{{•}} [[डिप्रेस्ड क्लासेस एज्युकेशन सोसायटी]]<br />{{•}} [[द बाँबे शेड्युल्ड कास्ट्स इम्प्रुव्हमेंट ट्रस्ट]]<br />{{•}} [[पिपल्स एज्युकेशन सोसायटी]] <br /><br /> '''धार्मिक संस्था''' : <br />{{•}} [[भारतीय बौद्ध महासभा]] | आई = [[भीमाबाई सकपाळ]] | वडील = [[रामजी सकपाळ]] | पती = | पत्नी = {{•}} [[रमाबाई आंबेडकर]] <br />_{(विवाह १९०६ - निधन १९३५)}<br /><br />{{•}} [[सविता आंबेडकर]] <br />_{(विवाह १९४८ - निधन २००३)} | नाते = '''[[आंबेडकर कुटुंब]]''' | अपत्ये = [[यशवंत आंबेडकर]] | निवास = [[राजगृह]], [[मुंबई]] | धर्म = [[बौद्ध धर्म]] | शाळा_महाविद्यालय = | व्यवसाय = | धंदा = | सही = Dr. Babasaheb Ambedkar Signature.svg | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''भीमराव रामजी आंबेडकर''' तथा '''डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर''' ([[१४ एप्रिल]], [[इ.स. १८९१|१८९१]] – [[६ डिसेंबर]], [[इ.स. १९५६|१९५६]]), हे [[भारतीय]] [[कायदेपंडित|न्यायशास्त्रज्ञ]], [[अर्थशास्त्रज्ञ]], [[राजकारण|राजकारणी]], [[तत्त्वज्ञान|तत्त्वज्ञ]] आणि [[समाजसुधारक]] होते. त्यांनी [[दलित बौद्ध चळवळ]]ीला प्रेरणा दिली आणि [[अस्पृश्य]] ([[दलित]]) लोकांविरुद्ध होणारा सामाजिक भेदभाव नष्ट करण्यासाठी चळवळ उभारली, तसेच महिलांच्या आणि कामगारांच्या हक्कांचे समर्थन केले. ते ब्रिटिश भारताचे मजूरमंत्री, स्वतंत्र भारताचे [[भारताचे कायदा व न्यायमंत्री|पहिले कायदेमंत्री]], [[भारताचे संविधान|भारतीय संविधानाचे]] शिल्पकार, [[भारतामधील बौद्ध धर्म|भारतीय बौद्ध धर्माचे]] पुनरुज्जीवक होते. देशाच्या विविध क्षेत्रांत दिलेल्या योगदानामुळे त्यांना 'आधुनिक भारताचे शिल्पकार' किंवा 'आधुनिक भारताचे निर्माते' असेही म्हणतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://c250.columbia.edu/c250_celebrates/remarkable_columbians/bhimrao_ambedkar.html|title=Bhimrao Ambedkar|publisher=Columbia University|language=en|access-date=2025-03-28}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.google.co.in/books/edition/Makers_of_Modern_India/E6gvEAAAQBAJ|title=Makers of Modern India|last=Guha|first=Ramachandra|date=2013-10-14|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-72596-6|language=en|access-date=2025-03-28}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.alephbookcompany.com/book/understanding-the-founding-fathers-an-enquiry-into-the-indian-republics-beginnings/|title=Understanding the Founding Fathers: An Enquiry into the Indian Republic’s Beginnings|publisher=Aleph Book Company|date=2016-02-02|language=en|access-date=2025-03-28}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theindiaforum.in/article/who-are-true-founding-fathers-and-mothers-indian-democracy|title=Who are the True Founding Fathers and Mothers of Indian Democracy?|publisher=The India Forum|date=2022-09-05|language=en|access-date=2025-03-28}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=_nBsCwAAQBAJ|title=Dr. Ambedkar Samajik Vichar Avam Darshan|last=Jadhav|first=Narendra|date=2015-01-01|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=978-93-5048-586-6|language=en|access-date=2025-03-28}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2024/04/remembering-dr-ambedkar-contributions/|title=Remembering Dr. Ambedkar’s Contributions|last=Raut|first=Bapu|date=2024-04-13|publisher=Forward Press|language=en-US|access-date=2025-03-28}}</ref> आंबेडकर यांनी [[कोलंबिया विद्यापीठ]] आणि [[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स]] या शिक्षण संस्थांमधून [[अर्थशास्त्र]] विषयात [[विद्यावाचस्पती|पीएच.डी.]] पदव्या मिळविल्या; तसेच त्यांनी [[कायदा]], [[अर्थशास्त्र]] आणि [[राज्यशास्त्र]] या विषयांवर संशोधन केले. त्यांच्या सुरुवातीच्या कारकिर्दीत, ते एक [[अर्थशास्त्रज्ञ]], [[प्राध्यापक]] आणि [[वकील]] होते. त्यानंतर त्यांनी सामाजिक व राजकीय क्षेत्रांत काम केले. ते [[भारतीय स्वातंत्र्यलढा|भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी]] प्रचारामध्ये व चर्चांमध्ये सामील झाले, वृत्तपत्रे प्रकाशित केली, दलितांसाठी राजकीय हक्कांचा व सामाजिक स्वातंत्र्याचा पुरस्कार केला, तसेच आधुनिक भारताच्या निर्मितीत मोलाचे योगदान दिले. इ.स. १९५६ मध्ये त्यांनी आपल्या अनुयायांसह [[बौद्ध धर्म]] स्वीकारला. धर्मांतरानंतर काही महिन्यांनीच त्यांचे निधन झाले. [[इ.स. १९९०]] मध्ये, त्यांना मरणोत्तर [[भारतरत्‍न]] हा भारताचा सर्वोच्च नागरी सन्मान प्रदान करण्यात केला. त्यांचा जन्मदिवस दरवर्षी [[आंबेडकर जयंती]] म्हणून भारतासह जगभरात साजरा केला जातो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1813188|title=Ambedkar Jayanti Celebrations|publisher=Press Information Bureau, Government of India|date=2022-04-14|language=en|access-date=2025-03-28}}</ref> इ.स. २०१२ मध्ये, "[[द ग्रेटेस्ट इंडियन]]" नावाच्या सर्वेक्षणात आंबेडकरांची 'सर्वश्रेष्ठ भारतीय' म्हणून निवड करण्यात आली आहे. आंबेडकरांच्या स्मरणार्थ अनेक स्मारके आणि चित्रणे लोकसंस्कृतीत उभारली गेली आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/Dr-B.R.-Ambedkar-voted-as-%E2%80%98Greatest-Indian%E2%80%99/article20485049.ece|title=Dr B.R. Ambedkar voted as 'Greatest Indian'|publisher=द हिंदू BusinessLine|date=2012-08-20|language=en|access-date=2025-03-28}}</ref> == सुरुवातीचे जीवन == === पूर्वज === [[चित्र:Young Ambedkar.gif|thumb|right|तरुण डॉ. आंबेडकर]] बाबासाहेब आंबेडकरांच्या वडिलांचे नाव रामजी तर आजोबांचे नाव मालोजीराव सकपाळ होते. मालोजी [[ब्रिटिश भारतीय लष्कर|इंग्लिश राजसत्तेच्या सैन्यात]] [[शिपाई]] म्हणून भरती झाले होते. सैन्यातील नोकरीमुळे मालोजीराव सैनिकी शाळेत शिक्षण घेऊ शकले. त्यांनी [[रामानंद पंथ]]ाची दीक्षा घेतली होती.<ref name="auto24">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=2016|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=32|language=मराठी}}</ref> मालोजींना तीन मुलगे व एक मुलगी अशी चार अपत्ये होती. दोन मुलांनंतरच्या मिराबाई या मुलीचा जन्म झाला होता. तर इ.स. १८४८ च्या सुमारास जन्मलेले [[रामजी सकपाळ|रामजी]] हे मालोजींचे चौथे अपत्य होते.<ref>{{Cite book|title=Dr. Ambedkar: Life and Mission|last=Keer|first=Dhananjay|publisher=Popular Prakashan|year=1954|isbn=978-81-7154-237-6|location=Mumbai|pages=1-10|language=en}}</ref><ref name="auto24" /> मालोजींचा पहिला मुलगा घरदार त्यागून संन्यासी झाला.<ref>{{Cite book|title=डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर (खंड १)|last=खैरमोडे|first=चांगदेव भवानराव|publisher=महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ|year=1952|isbn=|location=मुंबई|pages=15-20|language=मराठी}}</ref> दुसरा मुलगा इंग्रजी सैन्यातच नोकरीस लागला. तिसरा मुलगा असलेल्या रामजींनी सैनिकी शाळेत शिक्षण घेतले व पुढे ते नॉर्मलची परीक्षाही उत्तीर्ण झाले.<ref name="auto24" /> शिक्षण सुरू असताना रामजी इ.स. १८६६ च्या सुमारात वयाच्या १८व्या वर्षी इंग्रजी सैन्याच्या १०६ सॅपर्स अँड मायनर्स तुकडीत शिपाई म्हणून भरती झाले. रामजी १९ वर्षांचे असताना त्यांचा विवाह १३ वर्षीय [[भीमाबाई सकपाळ|भीमाबाईंशी]] झाला. रामजी हे इंग्लिश बोलू शकत. ते नॉर्मल स्कूल (मॅट्रिक) उत्तीर्ण होते. पुढे रामजींनी ब्रिटिश भारतीय सैन्यामध्ये [[सुभेदार]] आणि सैनिकी शिक्षक म्हणून काम केले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=2016|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=34-35|language=मराठी}}</ref>रामजी व भीमाबाई या दांपत्याला सन १८९१ पर्यंत चौदा अपत्ये झाली होती. त्यापैकी गंगा, रमा, मंजुळा व तुळसा या चार मुली जगल्या. मुलांपैकी बाळाराम, आनंदराव व भीमराव (भिवा) ही तीन मुले हयात होती. भीमराव हा सर्वात लहान व चौदावे अपत्य होता.<ref name="auto46">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=2016|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=35|language=मराठी}}</ref> === बालपण === रामजी ज्या पलटणीत होते ती पलटण इ.स. १८८८ मध्ये [[मध्य प्रदेश]]ातील [[महू]] येथे लष्करी तळावर आली होती.<ref>{{Cite book|title=Dr. Ambedkar: Life and Mission|last=Keer|first=Dhananjay|publisher=Popular Prakashan|year=1954|isbn=978-81-7154-237-6|location=Mumbai|pages=3|language=en}}</ref> येथे सुभेदार रामजींना नॉर्मल स्कूलचे मुख्याध्यापक पद मिळाले होते.<ref name="auto46" /> या काळात [[एप्रिल १४|१४ एप्रिल]] [[इ.स. १८९१|१८९१]] रोजी [[डॉ. आंबेडकर नगर|महू]] (आताचे [[डॉ. आंबेडकर नगर]]) या लष्करी छावणी असलेल्या गावी रामजी व भीमाबाईंच्या पोटी बाबासाहेब आंबेडकरांचा जन्म झाला.<ref name="auto46" /> रामजींनी [[मराठी भाषा|मराठी]] व [[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]] भाषेचे यथाविधी शिक्षणही घेतले होते. भीमराव हे रामजी सकपाळ व आई भीमाबाई यांचे १४वे व अंतिम अपत्य होते. बाळाचे नाव ''भिवा'' असे ठेवण्यात आले, त्यांची भीम, भीमा व भीमराव ही नावेही प्रचलित झाली. [[आंबेडकर कुटुंब|आंबेडकरांचे कुटुंब]] हे त्याकाळी [[अस्पृश्य]] गणल्या गेलेल्या [[महार]] जातीचे आणि महाराष्ट्रातील [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] जिल्ह्याच्या [[मंडणगड]] तालुक्यातील [[आंबडवे]] या गावचे होते. ('आंबडवे' या गावचा 'अंबावडे' असा चुकीचा उल्लेख अनेक ठिकाणी केला गेलेला आहे.)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/kgtocollege-news/international-standard-educational-complex-at-original-village-of-dr-babasaheb-ambedkar-446635/|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे मूळ गाव आंबवडे येथे आंतरराष्ट्रीय दर्जाचे शैक्षणिक संकुल|website=[[लोकसत्ता]]|date=2018-03-14|access-date=2025-03-28|language=मराठी}}</ref><ref name="auto34">{{स्रोत बातमी|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/MAH-MUM-ambedkars-teacher-family-saving-memories-of-ambedkar-5489831-NOR.html|title=आंबेडकर गुरुजींचं कुटुंब जपतंय सामाजिक वसा, कुटुंबानं सांभाळल्या ‘त्या’ आठवणी|date=2016-12-26|work=[[दिव्य मराठी]]|access-date=2025-03-28|language=मराठी}}</ref> अस्पृश्य असल्यामुळे त्यांच्यासोबत नेहमी सामाजिक-आर्थिक भेदभाव केला गेला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://thewirehindi.com/30384/waiting-for-a-visa-br-ambedkar-koregaon-maharashtra/|title=प्रासंगिक: जब नौ साल की उम्र में कोरेगांव गए आंबेडकर को जातीय भेदभाव का सामना करना पड़ा|date=2018-01-03|website=The Wire - Hindi|language=hi|access-date=2025-03-28}}</ref> इ.स. १८९४ मध्ये सुभेदार रामजी सकपाळ इंग्रजी सैन्यातील मुख्याध्यापक पदाच्या नोकरीवरून निवृत्त झाले आणि महाराष्ट्रातल्या [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील]] आपल्या मूळ गावाजवळील [[दापोली]] या गावातील ''कॅम्प दापोली'' वस्तीत परिवारासह राहू लागले. भीमराव वयाने लहान असल्यामुळे कॅम्प दापोली येथील शाळेत त्यास प्रवेश मिळाला नाही व भीमरावास घरीच [[अक्षर]] ओळख करून द्यावी लागली. इ.स. १८९६ मध्ये रामजींनी आपल्या कुटुंबासह [[दापोली]] सोडले व ते [[सातारा|साताऱ्याला]] जाऊन तेथे राहिले. यावेळी भीमरावाचे वय पाच वर्षाचे झाले होते. रामजींनी इ.स. १८९६ च्या नोव्हेंबर महिन्यात सातारा येथील ''कॅम्प स्कूल'' या मराठी शाळेमध्ये भीमरावाचे नाव दाखल केले.<ref name="auto46" /> या वर्षीच त्यांनी [[कबीर पंथ]]ाची दीक्षा घेतली. त्यांच्या या स्थानांतरानंतर थोड्या कालावधीत [[इ.स. १८९६]] मधे [[डोकेदुखी|मस्तकशूल]] या आजाराने आंबेडकरांच्या आई भीमाबाईंचे निधन झाले, त्यावेळी आंबेडकर ५ वर्षाचे होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=2016|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=41|language=मराठी}}</ref> त्यानंतर भीमासह व अन्य मुलांचे संगोपन त्यांच्या आत्या मीराबाईंनी कठीण परिस्थितीत केले. साताऱ्यात आल्यावर थोड्याच दिवसानंतर भाड्याने घेतलेल्या एका बंगल्यात आंबेडकर कुटुंब राहू लागले. त्यावेळी भीमरावाचे वय पाच वर्षाचे झाले होते. हे वय त्यास शाळेत प्रवेश देण्यास योग्य होते. रामजींनी [[इ.स. १८९६]]च्या नोव्हेंबर महिन्यात सातारा येथील कॅम्प स्कूलमध्ये भीमरावाचे नाव दाखल केले. [[इ.स. १८९८]] साली रामजींनी जीजाबाई नावाच्या विधवेसोबत दुसरे लग्न केले. साताऱ्यातील कॅम्प स्कूलमधील मराठी शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर साताऱ्यातीलच सातारा हायस्कूल या इंग्रजी सरकारी हायस्कूलमध्ये भीमरावाचे नाव दाखल केले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=2016|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=42|language=मराठी}}</ref> [[कोकण]]ासह महाराष्ट्रातील लोक पूर्वी आपले आडनाव आपल्या गावाच्या नावावरून ठेवत असत व त्यात शेवटी ''कर'' शब्द जोडण्याचा प्रघात आहे. त्यामुळेच बाबासाहेबांचे आडनाव "सकपाळ" असतांना त्यांचे वडील [[रामजी सकपाळ|रामजी]] यांनी ७ नोव्हेंबर १९०० रोजी [[सातारा|साताऱ्यातील]] गव्हर्नमेंट हायस्कूल (आताचे [[प्रतापसिंह हायस्कूल]])मध्ये "आंबडवेकर" असे आडनाव नोंदवले.<ref name="auto34"/> साताऱ्याच्या या शाळेत भीमरावांना शिकवण्यासाठी कृष्णा केशव आंबेडकर नावाचे शिक्षक होते. शाळेच्या दप्तरात नोंदवलेले भीमरावांचे ''आंबडवेकर'' हे आडनाव उच्चारताना त्यांना ते आडनिडे वाटत असे म्हणून माझे ''आंबेडकर'' हे नाव तू धारण कर, त्यांनी असे भीमरावांना सुचविले. त्यावर भीमरावांनी होकार दिल्यावर तशी नोंद शाळेत झाली. तेव्हापासून त्यांचे आडनाव ''आंबडवेकर''चे '[[आंबेडकर]]' असे झाले.<ref>{{Cite book|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=कीर|first=धनंजय|publisher=पॉप्युलर प्रकाशन|year=1966|isbn=|location=मुंबई|pages=60-63|language=मराठी}}</ref> नोव्हेंबर १९०४ मध्ये भीमरावांनी इंग्रजी चौथीची परीक्षा उत्तीर्ण केली व यावर्षीच रामजी सकपाळ [[मुंबई]]ला सहपरिवार गेले.<ref name="auto8">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=2016|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=44|language=मराठी}}</ref> === सुरुवातीचे शिक्षण === डिसेंबर १९०४ मध्ये रामजी सकपाळ सहपरिवार [[मुंबई]]ला आले व तेथील [[लोअर परळ]] भागातील ''डबक चाळ'' (बदक चाळ) नावाच्या एका इमारतीच्या एका खोलीत राहू लागले.<ref name="auto8" /> [[मुंबई]]मधे आल्यावर भीमराव हे [[एल्फिन्स्टन रोड|एल्फिन्स्टन रस्त्यावरील]] सरकारी शाळेत जाऊ लागले, एल्फिन्स्टन हायस्कूलमधे जाणारे ते पहिले अस्पृश्य विद्यार्थी होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/timeline/1900s.html|title=1900s|access-date=2025-03-28|language=en}}</ref>[[कबीर पंथ]]ीय असलेल्या रामजींनी मुलांना हिंदू साहित्याची ओळख करून दिली. इतर जातीतील लोकांच्या विरोधामुळे रामजींनी मुलांना सरकारी शाळेत शिकवण्यासाठी आपल्या लष्करातील पदाचा वापर केला. शाळेत प्रवेश मिळाला तरी भीमरावांना इतर विद्यार्थ्यांपासून वेगळे बसावे लागे आणि शिक्षकांचे साहाय्य मिळत नसे. त्यांना वर्गात बसण्याची परवानगी नव्हती.<ref name="columbia.edu">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/txt_ambedkar_waiting.html|title=Waiting for a Visa, by Dr. B. R. Ambedkar|access-date=2025-03-28|language=en}}</ref> जेव्हा त्यांना तहान लागत असे, तेव्हा शाळेतील पाणी पिण्याच्या भांड्याला किंवा [[पेला|पेल्याला]] स्पर्श करण्याची त्यांना परवानगी नव्हती. तेव्हा एखादा उच्च जातीतील व्यक्ती उंचीवरून त्यांच्या ओंजळीवर पाणी ओतत असे. आंबेडकरांसाठी हे काम बहुधा शिपाई करीत. शिपाई उपलब्ध नसेल तर त्यांना दिवसभर पाण्याविनाच रहावे लागत असे; नंतर त्यांनी आपल्या लेखनात या घटनेचे "शिपाई नाही, तर पाणी नाही" असे वर्णन केले आहे.<ref name="columbia.edu"/> शाळेत असतानाच [[इ.स. १९०६]] मध्ये १४-१५ वर्षीय भीमरावांचे लग्न [[दापोली]]च्या भिकू वलंगकर यांची ९-१० वर्षीय कन्या रामीबाई उर्फ [[रमाबाई आंबेडकर|रमाबाई]] यांच्याशी झाले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=४६}}</ref> एल्फिन्स्टन हायस्कूलमध्ये शिकत असताना भीमरावांना वर्गातील स्पृश्य जातींच्या मुलांपासून दूर बसावे लागे. हायस्कूलमधील अनेक शिक्षक त्यांच्याशी तिरस्काराने वागत असत.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=2016|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=48-49|language=मराठी}}</ref>आंबेडकर हे आपल्या विद्यार्थी जीवनात दररोज १८ तास अभ्यास करत असत.<ref>{{Cite book|title=B.R. Ambedkar: Saviour of the Masses|last=Kapadiya|first=Payal|publisher=Puffin Books|year=2012|isbn=978-0143332282|location=Mumbai|pages=14|language=en}}</ref>[[इ.स. १९०७]] साली भीमराव एल्फिन्स्टन हायस्कूलमध्ये मॅट्रिकची परीक्षा यशस्वीरीत्या उत्तीर्ण झाले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=४९-५०}}</ref> ही परीक्षा उत्तीर्ण झाल्यावर भीमराव आंबेडकरांच्या ज्ञातिबांधवांनी [[कृष्णाजी अर्जुन केळुसकर]] गुरुजी यांच्या अध्यक्षेखाली सभा भरवून भिवा रामजी आंबेडकरांचे कौतुक केले. एखाद्या अस्पृश्य मुलाने असे यश मिळविणे एवढे दुर्मिळ होते की, त्यांचे अभिनंदन करण्यासाठी तेव्हा एक जाहीर सभा भरवण्यात आली होती. यावेळी केळुसकर गुरुजींनी स्वतः लिहिलेल्या मराठी बुद्धचरित्राची एक प्रत भीमरावांना भेट म्हणून दिली. हे पुस्तक वाचल्यानंतर त्यांना पहिल्यांदाच [[गौतम बुद्ध|बुद्धांच्या]] शिकवणुकींची माहिती मिळाली व ते बुद्धाप्रती आकर्षित झाले.<ref>{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकरी हितशत्रुंच्या जाणिवा|last=लोखंडे|first=भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=2012|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=122|language=मराठी}}</ref><ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=५० व ७७}}</ref> आर्थिक अडचणीमुळे रामजी सकपाळ भीमरावांना महाविद्यालयीन शिक्षण देऊ शकतील, अशी परिस्थिती नव्हती. त्यामुळे केळुसकर गुरुजींनी मुंबईमध्ये [[सयाजीराव गायकवाड|महाराज सयाजीराव गायकवाड]] यांचेशी भीमरावांची भेट घालून दिली. भीमरावांची हुशारी पाहून महाविद्यालयात शिक्षण घेण्यासाठी महाराजांनी त्यांना दरमहा रु.२५ची शिष्यवृत्ती देण्याचे मंजूर केले. त्यानंतर [[३ जानेवारी]], [[इ.स. १९०८]] रोजी भीमरावांनी [[एल्फिन्स्टन महाविद्यालय]]ात प्रवेश घेतला.<ref name="auto3">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=५१}}</ref> पुढे चार वर्षांनी इ.स. १९१२ मध्ये त्यांनी [[मुंबई विद्यापीठ]]ाची [[राज्यशास्त्र]] आणि [[अर्थशास्त्र]] विषय घेऊन बी.ए.ची पदवी संपादन केली आणि [[बडोदा संस्थान]]ात नोकरीसाठी रूजू झाले. याच वर्षी १२ जानेवारी १९१२ रोजी त्यांना पहिला मुलगा [[यशवंत आंबेडकर|यशवंत]] झाला. त्याच सुमारात [[२ फेब्रुवारी]], [[इ.स. १९१३]] रोजी मुंबईमध्ये त्यांचे वडील रामजींचे आजाराने निधन झाले. पुढे चार महिन्यांनी बडोदा नरेशांकडून प्रति महिने साडे अकरा पाऊंड शिष्यवृत्ती घेऊन [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेतील]] [[कोलंबिया विद्यापीठ]]ात उच्च शिक्षण घेण्यासाठी त्यांनी प्रयाण केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/timeline/graphics/youth.html|title=Dr. B.R. Ambedkar: Youth Timeline|date=2010-06-25|access-date=2025-03-28|language=en}}</ref> == उच्च शिक्षण == [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar 09.jpg|thumb|right|विद्यार्थी दशेतील आंबेडकर, सन १९१८]] आंबेडकर हे परदेशातून अर्थशास्त्रामध्ये डॉक्टरेट (पीएच.डी.) पदवी मिळवणारे पहिले भारतीय होते. तसेच ते दक्षिण आशियातून दोनदा डॉक्टरेट (पीएच.डी. व डी.एससी.) पदव्या मिळवणारे पहिले दक्षिण आशियाई होते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=आगलावे|first=डॉ. सरोज|date=एप्रिल २०१५|editor-last=ओक|editor-first=चंद्रशेखर|title=कर विकासोन्मुख हवेत...|url=https://dgipr.maharashtra.gov.in/|journal=लोकराज्य|series=अंक १०|location=मुंबई|publisher=माहिती व जनसंपर्क महासंचालनालय, महाराष्ट्र शासन|volume=71|issn=0024-6867|pages=१२|access-date=2025-03-28|archive-date=2020-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200415095545/https://dgipr.maharashtra.gov.in/|url-status=dead}}</ref> त्यांनी नोव्हेंबर, १८९६ ते नोव्हेंबर १९२३ अशा २७ वर्षांत [[मुंबई विद्यापीठ]], [[कोलंबिया विद्यापीठ]], [[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स]] आणि ग्रेज इन या शिक्षण संस्थांमधून उच्च शिक्षण घेतले. आंबेडकरांनी या दरम्यान बी.ए., दोनदा एम.ए., पी.एचडी., एम.एस्सी., बार-ॲट-लॉ आणि डी.एस्सी. या पदव्या मिळवल्या. १९५० च्या दशकात त्यांना एलएल.डी. आणि डी.लिट. या दोन सन्माननीय पदव्या सुद्धा प्रदान करण्यात आल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bhaskar.com/news/latest-bar-news-032504-1469429.html|title=अमेरिका में 3 साल में 40 कोर्स, डबल डॉक्टरेट करने वाले दक्षिण एशिया के पहले व्यक्ति|website=दैनिक भास्कर|language=हिंदी|access-date=2025-03-28}}</ref><ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२६, २७, ७३, ७९, ११३}}</ref> आंबेडकर हे त्यांच्या हयातीतील भारतातील सर्वात प्रतिभाशाली व सर्वाधिक उच्च विद्याविभूषित व्यक्ती होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=८८ व ८९}}</ref> === मुंबई विद्यापीठ === केळुसकर गुरुजींनी [[मुंबई]]मध्ये [[वडोदरा|बडोद्याचे]] महाराज [[सयाजीराव गायकवाड]] यांचेशी भीमरावांची भेट घालून दिली. यानंतर [[निर्णयसागर छापखाना|निर्णयसागर छापखान्याचे]] मालक [[दामोदर सावळाराम यंदे]] यांनीही प्रयत्न केल्यावर महाराजांनी त्यांना जानेवारी १९०८पासून दरमहा रु. २५ची शिष्यवृत्ती देऊ केली. त्यानंतर ३ जानेवारी [[इ.स. १९०८]] रोजी रामजींनी भीमरावांचे नाव मुंबईतील [[एल्फिन्स्टन महाविद्यालय]]ात प्रीव्हियसच्या वर्गात दाखल केले.<ref name="auto3" /> भीमराव हे आंबेडकर घराण्यातील सर्वप्रथम महाविद्यालयीन विद्यार्थी झाले. या काळात रामजी डबकचाळ सोडून इंप्रूव्हमेंट ट्रस्टच्या (पोयबावाडी-[[परळ]]) चाळीत राहायला गेले. येथे भीमराव नियमित अभ्यास करत असे.<ref name="auto3" /> महाविद्यालयात भीमरावांना इंग्लिश व [[फारसी भाषा|फारसी]] विषयांत शेकडा ७५ पेक्षा जास्त गुण मिळत असे. तेथे इंग्लिशचे प्राध्यापक मुलर व फारसीचे प्राध्यापक के.बी. इराणी हे आंबेडकरांचे शिक्षक होते. आंबेडकर [[राज्यशास्त्र]] आणि [[अर्थशास्त्र]] हे मुख्य विषय घेऊन जानेवारी १९१३मध्ये बी.ए. परीक्षा उत्तीर्ण झाले. ते [[मुंबई विद्यापीठ]]ाची बी.ए.ची पदवी संपादन करणारे अस्पृश्य वर्गातील पहिले विद्यार्थी होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=५२}}</ref> महाराज सयाजीराव गायकवाड यांच्या आर्थिक सहकार्यातून मुक्त व्हावे, असा विचार करून आंबेडकरांनी बडोदा संस्थानात नोकरी मिळवली व २३ जानेवारी १९१३ रोजी नोकरीवर रूजू झाले. पण नवव्या दिवशीच मुंबईत वडील आजारी असल्याची तार त्यांना मिळाली व दोन दिवसांनी ते मुंबईत आले. भीमरावांची वडिलांशी भेट झाल्यावर ३ फेब्रुवारी १९१३ रोजी रामजींचे निधन झाले.<ref name="auto23">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=५३}}</ref> यानंतर ते बडोद्यातील नोकरीवर पुन्हा वेळेवर हजर होऊ शकले नाहीत. दरम्यान त्यांना पुढचे पदव्युत्तर शिक्षण घेण्याची व त्याकरिता [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेला]] जाण्याची संधी मिळाली.<ref name="auto">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=५४}}</ref> === कोलंबिया विद्यापीठ === [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar in Columbia University.jpg|thumb|right|१९१३-१६ दरम्यान कोलंबिया विद्यापीठात असताना विद्यार्थी डॉ. आंबेडकर]] बी.ए. उत्तीर्ण झाल्यावर आंबेडकरांसमोर नोकरी करून व घरची आर्थिक स्थिती सुधारणे, किंवा तर पदव्युत्तर शिक्षण घेणे आणि आपली शैक्षणिक पात्रता आणखी वाढवणे, असे पर्याय होते.<ref name="auto23" /> महाराज [[सयाजीराव गायकवाड]] [[बडोदा संस्थान|बडोदा संस्थानाच्या]] वतीने काही विद्यार्थ्यांना उच्चशिक्षणासाठी अमेरिकेला पाठवण्याच्या विचारात होते. त्याचवेळी आंबेडकर महाराजांना भेटले व [[बडोदा]] येथे आपल्याला बरोबर होत असलेला सामाजिक अन्याय महाराजांना सांगितला; त्यावर महाराजांनी काही प्रतिक्रिया दिली नाही परंतु त्यांनी आंबेडकरांना उच्च शिक्षण घेण्यासाठी शिष्यवृत्ती देऊन अमेरिकेत पाठविणे पसंत केल्याचे सांगितले.<ref name="auto" /> ४ एप्रिल, १९१३ रोजी बडोदा संस्थानच्या विद्याधिकाऱ्यांनी परदेशात अभ्यास करण्यासाठी चार विद्यार्थी निवडले, यात आंबेडकर एक होते. या प्रत्येकास दरमहा साडे अकरा पाऊंड शिष्यवृत्ती मंजूर केली. त्यासाठी त्यांना एक करारपत्र लिहून द्यावे लागले. या करारपत्रावर साक्षीदार म्हणून त्रिभुवन जे. व्यास आणि अंताजी गोपाळ जोशी यांनी १८ एप्रिल, १९१३ रोजी सह्या केल्या.<ref name="auto" /> या करारानुसार शिष्यवृत्तीची मुदत १५ जून १९१३ ते १४ जून १९१६ पर्यंत एकूण तीन वर्षांची होती. त्यानंतर आंबेडकर अमेरिकेला जाण्यासाठी [[मुंबई]]च्या बंदरातून एस.एस. अंकोना बोटीने प्रवास करून २१ जुलै, १९१३ रोजी दुपारी १२ वाजता अमेरिकेतील [[न्यू यॉर्क]] येथे पोचले. या शहरातील [[कोलंबिया विद्यापीठ]]ामध्ये राज्यशास्त्र शाखेत त्यांनी जुलै १९१३ ते जून १९१६ या तीन वर्षांसाठी प्रवेश मिळवला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=५५}}</ref> त्यांनी [[अर्थशास्त्र]] हा प्रमुख विषय आणि जोडीला [[समाजशास्त्र]], [[इतिहास]], [[राज्यशास्त्र]], [[मानववंशशास्त्र]] आणि [[तत्त्वज्ञान]] हे विषय निवडले. त्यांनी अर्थशास्त्र व समाजशास्त्र या विषयांचा अभ्यास करून विद्यापीठातील अर्थशास्त्राचे प्राध्यापक एडविन आर. के. सेलिग्मन यांचे आवडते विद्यार्थी झाले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=५६ व ५७}}</ref> दरम्यानच्या काळात कोलंबिया विद्यापीठाच्या ग्रंथालयात [[लाला लजपतराय]] यांनी भीमरावांशी ओळख करून घेतली.<ref name="auto9">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=५७}}</ref> भीमराव आंबेडकर या ग्रंथालयात सर्वांच्या आधी हजर असत आणि सर्वात शेवटी बाहेर पडत असत, याची माहिती लजपतराय यांना झाली होती. त्या अनुषंगानेही त्यांची ओळख झाली. एकदा लजपतराय व आंबेडकर यांचा अर्थशास्त्र व समाजशास्त्र संबंधित विषयांवर संवाद सुरू असताना प्राध्यापक [[एडविन रॉबर्ट अँडरसन सेलीग्मन|एडविन सेलिग्मन]] तेथे आले व तेही संवादात सहभागी झाले.<ref name="auto9" /> प्रा. सेलिग्मन हे आंबेडकरांचे राज्यशास्त्र आणि समाजशास्त्राचे सखोल ज्ञान जानून होते. लजपतराय यांनी आंबेडकरांच्या ज्ञानाची स्तुती केली. त्याचवेळी सेलिग्मन यांनी आंबेडकरांबद्दल "भीमराव आंबेडकर हे केवळ भारतीय विद्यार्थ्यांमध्येच नव्हे तर अमेरिकन विद्यार्थ्यांमध्येही सर्वात बुद्धिमान विद्यार्थी आहेत." असे म्हणले.<ref name="auto9" /> एम.ए.च्या पदवीसाठी भीमरावांनी ''एन्शंट इंडियन कॉमर्स'' (प्राचीन भारतीय व्यापार) या विषयावर प्रबंध लिहून तो १५ मे, १९१५ रोजी कोलंबिया विद्यापीठाला सादर केला. २ जून, १९१५ रोजी या प्रबंधाच्या आधारावर त्यांना विद्यापीठाने एम.ए.ची पदवी प्रदान केली. हा प्रबंध नंतर ''अ‍ॅडमिशन अँड फायनान्स ऑफ इस्ट इंडिया कंपनी'' नावाचे प्रकाशित करण्यात आला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=५७ व ५८}}</ref> त्यानंतर आंबेडकरांनी पीएच.डी. पदवीसाठी ''द नॅशनल डिव्हिडंड ऑफ इंडिया: अ हिस्टॉरीकल अँड ॲनलाटिकल स्टडी'' (भारताचा राष्ट्रीय लाभांश: इतिहासात्मक आणि विश्लेषणात्मक अध्ययन) नावाचा प्रबंध लिहिणे सुरू केले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=५८}}</ref> १९१७ मध्ये विद्यापीठाने त्यांचा प्रबंध स्वीकारून त्यांना पीएच.डी. (डॉक्टर ऑफ फिलॉसफी)ची पदवी देण्याचे मान्य केले मात्र यासोबत एक अटही घातली की ज्यावेळी हा प्रबंध छापून त्याच्या काही प्रती विद्यापीठात सादर केल्या जातील तेव्हाच आंबेडकरांना पीएच.डी. पदवी रीतसर दिली जाईल.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६२ व ६३}}</ref> मात्र प्रबंध स्वीकारल्यामुळे १९१७ मध्येच विद्यापीठाने आंबेडकरांनाना त्यांच्या नावापुढे 'डॉक्टर' (डॉ.) हा शब्द लावण्याची अनुमती दिली.<ref name="auto18">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६३}}</ref> आंबेडकरांनी आपल्या पीएच.डी. प्रबंधामध्ये, ब्रिटिश साम्राज्यशाहीचे भारत सरकार हजारो मैल दूर असलेल्या [[ब्रिटिश संसद|ब्रिटिश संसदेमधील]] सेक्रेटरी ऑफ स्टेट (भारतमंत्री) यांच्यामार्फत कसा कारभार करत होते आणि त्यामुळे चाललेली सरकारी उधळपट्टी आणि बेजबाबदारपणा भारतीय जनतेस कसा पिळून काढत होता यावर प्रकाश टाकला तसेच अंदाजपत्रक प्रथम कधी आले, प्रांतिक अर्थव्यवस्था केव्हापासून सुरू झाली, अर्थव्यवस्थेचा विस्तार कसा झाला याचे अभ्यासपूर्ण विवेचन केले. जगात निरनिराळ्या देशातील नागरिकांना ज्या अनेक प्रकारच्या करांचे ओझे वहावे लागते त्याचा उल्लेख करून ब्रिटिश साम्राज्यशाही केंद्र सरकारचे कर, स्थानिक स्वराज्यसंस्थांचे कर तसेच प्रांतिक सरकारचे कर याची छाननी त्यावेळच्या अर्थव्यवस्थेच्या दृष्टिकोनातून केली. त्यानंतर आठ वर्षांनी (इ.स. १९२५ मध्ये) आंबेडकरांचा पीएच.डी.चा प्रबंध ''ब्रिटिश भारतातील प्रांतीय अर्थव्यवस्थेची उत्क्रांती'' या नावाने [[लंडन]]च्या पी.एस. किंग अँड कंपनीने ग्रंथरूपात प्रकाशित केला. आंबेडकरांनी प्रबंधाच्या प्रती कोलंबिया विद्यापीठात सादर केल्या, त्यानंतर ८ जून १९२७ रोजी आंबेडकरांना पीएच.डी. ही डॉक्टरेट पदवी रीतसर प्रदान करण्यात आली.<ref name="auto18" /> आंबेडकरांचे पीएच.डी. पदवीसाठीचे मार्गदर्शक प्रा. सेलिग्मन यांनी ग्रंथाची प्रस्तावना लिहिली होती. कोलंबिया विद्यापीठातील वास्तव्यानंतरही अनेक वर्षं सेलिग्मन यांच्याशी आंबेडकरांनी घनिष्ठ संबंध जोपासला होता.<ref name=":3">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/timeline/graphics/txt_zelliot1991.html|title=Dr. B.R. Ambedkar: Timeline by Eleanor Zelliot|language=en|access-date=2025-03-28}}</ref> डॉ. आंबेडकरांनी आपला हा ग्रंथ महाराज [[सयाजीराव गायकवाड]] यांना कृतज्ञतापूर्वक अर्पण केला.<ref name="auto18" /><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://drbacmahad.org/Speeches/the-evolution-of-provincial-finance-in-british-india.pdf|title=The Evolution of Provincial Finance in British India|language=en|access-date=2018-03-31|archive-date=2018-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181025004702/http://drbacmahad.org/Speeches/the-evolution-of-provincial-finance-in-british-india.pdf|url-status=dead}}</ref> ९ मे १९१६ रोजी कोलंबिया विद्यापीठामध्ये समाजशास्त्राचे प्राध्यापक डॉ. [[ए.ए. गोल्डनवायझर]] यांच्या मार्गदर्शनाखाली आयोजित झालेल्या [[मानववंशशास्त्र]] विषयाच्या चर्चासत्रात ''[[कास्ट्स इन इंडिया]] : देअर मेकनिझम, जेनेसिस अँड डेव्हलपमेंट'' (भारतातील जाती : त्यांची रचना, उत्पत्ती आणि वृद्धी) नावाचा आपला एक नवीन शोधलेख वाचला.<ref name="auto18" /> शास्त्रीय विवेचन केलेला हा शोधलेख मे १९१७ ''इंडियन अँटीक्वेरी'' नावाच्या मासिकात प्रकाशित झाला. नंतर हाच शोधलेख पुस्तकाच्या रूपात प्रकाशित झाला. हे आंबेडकरांचे प्रकाशित झालेले पहिले पुस्तक होते.<ref name="auto18" /> कोलंबिया विद्यापिठामध्ये आंबेडकरांना [[जॉन ड्युई]] यांचेही मार्गदर्शन मिळाले. आंबेडकरांच्या समता आणि सामाजिक न्यायाच्या कल्पनांनी डेव्ही सुद्धा प्रभावित झाले होते. आंबेडकरांनी या विद्यापीठात प्रथमच ''स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता'' तत्त्वांचा अनुभव घेतला होता. "कोलंबिया विद्यापीठातील जॉन डेव्ही, जेम्स शॉटवेल, एडविन सेलिगमन आणि जेम्स हार्वे रॉबिन्सन हे महान प्राध्यापक मला लाभले आणि येथेच आयुष्यातील अनेक चांगले मित्र येथे मिळाले", असे आंबेडकरांनी एका मुलाखतीत म्हणले होते. आंबेडकरांनी ३ वर्षांसाठी मिळालेल्या शिष्यवृत्तीचा वापर करून अमेरिकेतील अभ्यासक्रम केवळ ३ वर्षांच्या आधी पूर्ण केला होता. लंडनला जाऊन अर्थशास्त्रामध्ये संशोधन करून अन्य पदव्या मिळवाव्यात ह्या विचाराने त्यांनी फेब्रुवारी १९१६ मध्ये महाराज सयाजीराव गायकवाड यांना दोन-तीन वर्ष शिष्यवृत्तीची मुदतवाढ मिळविण्यासाठी विनंतीपत्र पाठवले. मात्र ती विनंती अमान्य करण्यात आली. त्यानंतर आंबेडकर प्राध्यापक सेलिग्मन यांच्या शिफारसपत्रासह गायकवाडांना दुसरे विनंती पत्र पाठवले, मात्र यावेळी त्यांना केवळ एका वर्षाकरिता शिष्यवृत्तीची मुदत वाढवून देण्यात आली, मग मे १९१६ मध्ये ते लंडनला गेले.<ref name=":3" /><ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=५९}}</ref><ref name="auto42">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६०}}</ref> === लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स आणि ग्रेज इन === [[चित्र:Dr. B. R. Ambedkar with his professors and friends from the London School of Economics and Political Science, 1916-17.jpg|thumb|right|300px|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (मधल्या रांगेत उजवीकडून पहिले) [[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स]]मध्ये शिकत असतांना प्राध्यापक व मित्रांबरोबर घेतलेले छायाचित्र, १९१६-१७]] [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar as Barrister in London.jpg|thumb|बॅरिस्टर-ॲट-लॉ पदवी प्राप्त केल्यानंतर आंबेडकर यांचे छायाचित्र, इ.स. १९२२, लंडन]] आंबेडकरांनी [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[कोलंबिया विद्यापीठ|कोलंबिया विद्यापीठातील]] आपल्या अभ्यासक्रम संपल्यावर पुढील शिक्षण [[लंडन]] मध्ये करण्याचे ठरवले. इ.स. १९१६ च्या जून महिन्यात ते [[लिव्हरपूल]] बंदरात उतरले व पुढचा प्रवास रेल्वेने करत [[लंडन]]ला पोहोचले.<ref name="auto42" /> कोलंबिया विद्यापीठाचे प्राध्यापक सीगर यांनी [[लंडन विद्यापीठ|लंडन विद्यापीठाचे]] अर्थशास्त्राचे प्राध्यापक [[एडविन कॅनन]] यांना आंबेडकरांसाठी परिचयपत्र दिले होते. "डॉ. भीमराव आंबेडकरांची अर्थशास्त्रातील प्रगती एखाद्या अर्थशास्त्राच्या प्राध्यापकापेक्षाही जास्त आहे" असे त्या परिचयपत्रात सीगर यांनी लिहिले होते.<ref name="auto42"/> तसेच प्रा. सेलिग्मन यांनीही अर्थशास्त्रज्ञ सिडने वेब यांच्या नावे परिचयपत्र आंबेडकरांजवळ दिले होते, ज्यात आंबेडकरांना अर्थशास्त्राच्या विविध ग्रंथांचा अभ्यास करता यावा म्हणून लंडन येथील विविध ग्रंथालयात प्रवेश मिळवून द्यावा असे सांगितले होते. त्यानुसार वेब यांनी लंडनमधील [[इंडिया हाऊस]]च्या ग्रंथालयात आंबेडकरांना अभ्यास करता येईल अशी सोय उपलब्ध करून दिली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६० व ६१}}</ref> अर्थशास्त्रामध्ये पदव्या घेण्याच्या हेतूने इ.स. १९१६ च्या ऑक्टोबर महिन्यात आंबेडकरांनी [[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स]] अँड पॉलिटिकल सायन्समध्ये प्रवेश घेतला. कोलंबिया विद्यापीठात एम.ए. व पीएच.डी. या पदव्यांसाठी आंबेडकरांनी अर्थशास्त्राचा अभ्यास केला होता, त्यामुळे बी.एस्सी.ची परीक्षा न देता थेट एम.एस्सी. साठी प्रवेश मिळावा, अशी प्रा. कॅनन यांच्या शिफारशीसह असलेली विनंती [[लंडन विद्यापीठ|लंडन विद्यापीठाने]] मान्य केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६१}}</ref> हा अभ्यास सुरू असतानाच समांतर [[बॅरिस्टर]] होण्यासाठी ११ नोव्हेंबर १९१६ रोजी लंडनमधील [[ग्रेज इन]] मध्ये प्रवेश घेतला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६०, ६१ व ६३}}</ref> एम.एस्सी. पदवी मिळवण्याकरिता ''प्रॉव्हिन्शियल डीसेंट्रलायझेशन ऑफ इम्पिरियल फायनान्स'' (भारतीय शाही अर्थव्यवस्थेचे प्रांतीय विकेंद्रीकरण) विषयावर प्रबंध लिहिणे सुरू केले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६२}}</ref> परंतु त्यांच्या एक वर्ष शिष्यवृत्तीची कालमर्यादा संपल्यामुळे अभ्यास अर्धवट सोडून त्यांना भारतात परतावे लागले. लंडन सोडण्यापूर्वी आंबेडकरांनी पुढील चार वर्षांच्या कालमर्यादेत म्हणजे ऑक्टोबर १९१७ ते सप्टेंबर १९२१ पर्यंत कोणत्याही वेळी लंडन येऊन आपला अपूर्ण राहिलेला अभ्यास करण्यासाठी पुन्हा प्रवेश घ्यावा, अशी [[लंडन विद्यापीठ|लंडन विद्यापीठाकडून]] परवानगी मिळवली होती.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६४}}</ref> [[चित्र:The photograph of Dr. Babasaheb Ambedkar was appointed as Professor of Economics on November 19, 1918..jpg|thumb|right|१९ नोव्हेंबर १९१८ रोजी डॉ. आंबेडकरांची मुंबईच्या गव्हर्नमेंट लॉ कॉलेजमध्ये अर्थशास्त्राच्या प्राध्यापक असतानाचे छायाचित्र.]] जुलै इ.स. १९१७ मध्ये आंबेडकर मुंबईला परत आले. [[बडोदा संस्थान]]च्या करारान्वये त्यांनी [[वडोदरा|बडोद्यात]] दरमहा एकशे पन्नास रुपयांची नोकरी घेतली. आंबेडकरांना महाराजांचे ''मिलिटरी सेक्रेटरी'' म्हणून नेमण्यात आले. येथे आंबडकर अस्पृश्य असल्याने आपल्या कार्यालयात अन्य सहकारी व कर्मचारी त्यांचा सतत अपमान करीत असत.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ ६५">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६५}}</ref> आंबेडकरांनी गायकवाडांना याबाबतचे निवेदन दिले होते परंतु यावर कार्यवाही झाली नाही.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ ६५"/> अस्पृश्य असल्यामुळे [[वडोदरा|बडोद्यात]] राहण्यासाठी आंबेडकरांना जागा मिळाली नाही त्यामुळे नोकरी सोडण्याचा निर्णय त्यांनी घेतला व १९१७ च्या नोव्हेंबर महिन्यात मुंबईला परतले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६५ व ६६}}</ref> त्यांना दोन पारशी विद्यार्थांना त्यांच्या घरी जाऊन शिकविण्याची दरमहा ₹१०० मिळणारी शिकवणी त्यांनी घेतली.<ref name="auto19">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६६}}</ref> जोडीला त्यांनी व्यापाऱ्यांना आणि व्यापारी संस्थांना सल्ले देणारी ''स्टॉक्स अँड शेअर्स ॲडव्हायझर्स'' नावाची कंपनी सुरू केली. मात्र ही कंपनी महार व्यक्तीची आहे असे समजल्यावर लोकांचे सल्ले घेण्यास येणे बंद झाले व आंबेडकरांना आपली कंपनी बंद करावी लागली.<ref name="auto19" /> ''दावर्स कॉलेज ऑफ कॉमर्स'' या व्यापारविषय शिक्षण सल्ले देणाऱ्या महाविद्यालयामध्ये अर्थशास्त्र, बँकेचे व्यवहार आणि व्यापारी कायदे हे विषय शिकवण्यासाठी प्राध्यापक म्हणून आंबेडकरांना दरमहा पन्नास रुपये वेतनावर नियुक्त करण्यात आले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६६ व ६७}}</ref> दरमहा दीडशे रुपयांची ही आवक घरखर्च व शिक्षण पूर्ण करण्यासाठी साठवणूकीसाठी तोकडी होती. ते अर्थशास्त्रीय प्रश्नांवर लेख लिहून वर्तमानपत्रांकडे प्रसिद्धीसाठी पाठवत यातून त्यांना थोडी आर्थिक मदत होई. याखेरीज आंबेडकरांनी [[कास्ट्स इन इंडिया]] व [[स्मॉल होल्डिंग इन इंडिया अँड देअर रेमिडीज]] हे आपले दोन प्रबंध पुस्तकस्वरूपाने प्रसिद्ध केले. यातूनही त्यांना पैसा जमा करण्याइतपत अर्थ प्राप्ती झाली नाही. या दरम्यान ते मुंबईतील विविध ग्रंथालयात जात आणि लंडनच्या अभ्यासास उपयुक्त अशा ग्रंथांचे वाचन करत व टिपणे काढत.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६७}}</ref> पुढे [[सिडनहॅम कॉलेज ऑफ कॉमर्स]] या मुंबईतील सरकारी महाविद्यालयात ''राजकीय अर्थशास्त्र'' विषयाच्या प्राध्यापकाची जागा दोन वर्षांकरीता रिकामी झालेल्या जागेवर शासनाने १० नोव्हेंबर १९१८ रोजी डॉ. आंबेडकरांची नेमणूक केली. त्यांना या नोकरीचा पगार दरमहा ४५० रुपये मिळत असे.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६७ व ६८}}</ref> याचदरम्यान इ.स. १९१८ मध्ये त्यांचे मोठे भाऊ आनंदराव यांचे निधन झाले आणि संपूर्ण कुटुंबाची घरखर्चाची जबाबदारी एकट्या भीमरावांवर आली. आंबेडकरांच्या अर्थशास्त्रावरील व्याख्यानांनी त्यांचे विद्यार्थी प्रभावित होत असत. ते विद्यार्थीप्रिय प्राध्यापक बनले. त्यांचे लेक्चर्स ऐकण्यासाठी अन्य महाविद्यालयांचेही विद्यार्थी वर्गात येऊन बसत असत.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ ६८">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६८}}</ref> आंबेडकर सिडनहॅम महाविद्यालयाच्या ग्रंथालयातील प्रामुख्याने अर्थशास्त्रावरील ग्रंथ वाचत असत व टिपणे काढत असत. आंबेडकर घरखर्चासाठी शंभर रुपये देउन बाकीचे पैसे पुढील शिक्षणासाठी जमा करून ठेवत असत. ११ मार्च १९२० रोजी त्यांची प्राध्यापकाची नोकरी संपली.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ ६८"/> सामाजिक कार्याच्या माध्यमातून आंबेडकरांचा [[कोल्हापूर संस्थान]]चे राजर्षी [[शाहू महाराज]] यांच्याशी परिचय झाला होता. त्यामुळे जेव्हा आंबेडकर पुढील शिक्षणासाठी लंडनला जाण्याच्या तयारीला लागले तेव्हा त्यांना शाहू महाराजांनी दीड हजार रुपये सहकार्य म्हणून दिले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६८ व ६९}}</ref> ५ जुलै १९२० रोजी 'सिटी ऑफ एक्टिटर' या बोटीने आंबेडकर लंडनकडे रवाना झाले.<ref name="auto25">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६९}}</ref> ३० सप्टेंबर १९२० रोजी आंबेडकरांनी लंडन स्कूल इकॉनॉमिक्स अँड पॉलिटिकल सायन्स आणि ग्रेज-इन मध्ये पुन्हा प्रवेश घेतला.<ref name="auto25" /> ते सकाळी सहा वाजता ग्रंथालयात जात, ग्रंथालयात सर्वप्रथम त्यांचाच प्रवेश होई.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ ७०">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=७०}}</ref> दिवसभर पुरेल इतके साहित्य घेउन ते एकाबैठकी अखंड अखंड अभ्यास करीत. दुपारच्या वेळी खाण्यासाठीच ते जागेवरून थोडा वेळ आपल्या जागेवरून उठत असत. ग्रंथालय सायंकाळी बंद होत असताना ते सर्वात शेवटी बाहेर पडत असत.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ ७०"/> राहण्याच्या ठिकाणीही ते जेवणानंतर रात्री मध्यरात्रीपर्यंत अभ्यास करत असत. खाणे, आराम करणे, झोप घेणे किंवा मनोरंजनासाठी वेळे देणे; हे सर्व त्यांच्या दृष्टीने महत्त्वाचे नसून सतत अभ्यास करणे, हे त्यांचे ध्येय होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६९-७०}}</ref> वर्षभरात आंबेडकरांनी त्यांचा शोधप्रबंध ''प्रॉव्हिन्शियल डीसेंट्रलायझेशन ऑफ इम्पिरियल फायनान्स इन ब्रिटिश इंडिया'' (ब्रिटिश भारतातील साम्राज्यीय अर्थव्यवस्थेचे प्रांतीय विकेंद्रीकरण) तयार केला आणि जून १९२१ मध्ये एम.एस्सी.च्या पदवीसाठी लंडन विद्यापीठात सादर केला. विद्यापीठाने प्रंबंध स्वीकारून २० जून १९२१ रोजी त्यांना अर्थशास्त्रातील एम.एस्सी. ही पदवी प्रदान केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=७०-७१}}</ref> २८ जून १९२२ रोजी ग्रेज-इन संस्थेने त्यांना ''बॅरिस्टर-ॲट-लॉ'' (बार-ॲट-लॉ) ही कायद्याची उच्चतम पदवी प्रदान केली.<ref name="auto12">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=७१}}</ref> त्यानंतर '[[द प्रोब्लम ऑफ रुपी]]' (रुपयाचा प्रश्न) हा अर्थशास्त्रीय प्रबंध तयार करून 'डॉक्टर ऑफ सायन्स' (डी.एस्सी.)च्या पदवीसाठी ऑक्टोबर १९२२ मध्ये लंडन विद्यापीठात सादर केला. त्यांनतर, अर्थशास्त्रावर संशोधनात्मक लेखन करून [[जर्मनी]]च्या [[बॉन विद्यापीठ]]ाचीही डॉक्टरेट पदवी मिळवावी हा विचार करून ते जर्मनीला गेले आणि बॉन विद्यापीठामध्ये प्रवेश घेतला. ते [[जर्मन भाषा]]ही शिकलेले होते.<ref name="auto12"/> तेथे तीन महिने राहून त्यांनी प्रबंधलेखनाची तयारी केली. त्याचवेळी शिक्षक एडविन कॅनन यांनी डी.एस्सी. पदवी संदर्भात लंडनला येण्यासंबंधीचे पत्र त्यांना पाठवल्यामुळे ते लगेच लंडनला परतले.<ref name="auto12" /> प्रबंधात आंबेडकरांनी भारतातील ब्रिटिश साम्राज्याच्या धोरणांवर टीका केलेली असल्यामुळे मार्च १९२३ मध्ये परीक्षकांनी स्वतःच्या प्रबंधाचे त्यांच्या धोरणानुसार पुनर्लेखन करण्याचे सांगितले. यासाठी तीन-चार महिन्यांचा कालावधी लागणार होता. यादरम्यान त्यांच्याजवळील पैसे संपत चालले होते म्हणून त्यांनी भारतात जाऊन तेथे प्रबंध पूर्ण करण्याचे ठरवले. त्यांनी बॉन विद्यापीठाचा प्रबंध सोडून दिला. आंबेडकर लंडनहून बोटीने भारताकडे निघाले व ३ एप्रिल १९२३ रोजी ते मुंबईला पोहोचले. ऑगस्ट १९२३ मध्ये आंबेडकरांनी आपले निष्कर्ष न बदलता लिखाणाची पद्धत बदलून प्रबंध लंडन विद्यापीठाला पुन्हा एकदा पाठवला. विद्यापीठाने तो प्रबंध मान्य करत नोव्हेंबर १९२३ मध्ये त्यांना डी.एस्सी.ची पदवी प्रदान केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=७२}}</ref> लंडनच्या ''पी.एस. किंग अँड कंपनी'' प्रकाशन संस्थेने ''द प्रोब्लेम ऑफ रुपी'' हा प्रबंध इ.स. १९२३ च्या डिसेंबर मध्ये ग्रंथरूपाने प्रसिद्ध केला. या ग्रंथाला त्यांचे मार्गदर्शक अर्थशास्त्रज्ञ डॉ. कॅनन यांनी प्रस्तावना लिहिली होती. हा प्रबंध आंबेडकरांनी आपल्या आई-वडिलांस अर्पण केला होता.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=७३}}</ref> या संशोधनांमुळे तसेच ग्रंथलेखनामुळे अर्थशास्त्र व राज्यशास्त्र ज्ञानशाखांतील तज्ज्ञ व्यक्ती तसेच निष्णात [[कायदेपंडित]] म्हणून आंबेडकर ओळखले जाऊ लागले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=८५}}</ref> इंग्लंडमध्ये शिकत असताना ज्या अभ्यासक्रमाला ८ वर्षे लागतात तो आंबेडकरांनी २ वर्षे ३ महिन्यांत यशस्वी तऱ्हेने पूर्ण केला होता. यासाठी त्यांना दररोज २४ तासांपैकी २१ तास अभ्यास करावा लागला.<ref>{{Cite book|title=माझी आत्मकथा|last=आंबेडकर|first=डॉ. बाबासाहेब|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२०१४|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=३१}}</ref> == जातिसंस्था विषयक सिद्धान्त == {{मुख्य|कास्ट्स इन इंडिया}} अमेरीकेतील कोलंबिया विद्यापीठामध्ये १९१६ साली डॉ. ए.ए. गोल्डनविझर यांनी [[मानववंशशास्त्र]] विषयक परिसंवादात भाग घेण्यासाठी भीमराव आंबेडकरांना बोलविले. त्यांनी [[कास्ट्स इन इंडिया|भारतातील जाती, त्यांचा उगम, विकास आणि वास्तविकता]] या विषयावर व्याख्यान दिले. तेव्हा आंबेडकर हे केवळ २५ वर्षांचे होते.<ref name="auto17">{{Cite book|title=युगप्रवर्तक डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=राणे|first=दिनेश|publisher=ज्ञानगंगा अँड को. पब्लिकेशन|year=|isbn=|location=दिल्ली|pages=६}}</ref> आंबेडकरांनी या आपल्या शोध पुस्तिकेत जातिसंस्था विषयक खालील सिद्धांत मांडले. <blockquote> वर्ग आणि जात तसे मानायचे झाले, तर निकटवर्ती होत. कालांतराने ते अलग होतात. बंदिस्त केलेली, गोठवलेला वर्ग म्हणजे ‘जात’.<ref name="auto17" /><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/txt_ambedkar_castes.html|title=Castes in India: Their Mechanism, Genesis, and Development, by Dr. B. R. Ambedkar|language=en|access-date=2018-04-01}}</ref> </blockquote> जातिसंस्था मनूने निर्माण केली हे डॉ. आंबेडकरांना मान्य नव्हते. आंबेडकरांच्या मतानुसार, 'मनूने जातीचा कायदा सांगितला नाही. तो ते करू शकता नव्हता. मनूपूर्वी कित्येक वर्षे जातिसंस्था अस्तित्त्वात होत्या. स्मृतिकार मनूने अस्तित्त्वात असलेल्या कायद्यांची संहिता बनवून, त्याला तात्त्विक आणि धार्मिक अधिष्ठान प्राप्त करून दिले.'<ref>{{Cite book|title=युगप्रवर्तक डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=राणे|first=दिनेश|publisher=ज्ञानगंगा अँड को. पब्लिकेशन|year=|isbn=|location=दिल्ली|pages=६ व ७}}</ref> ४ जानेवारी १९२८ रोजी [[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]च्या इंदूर संस्थानात अनुसूचित जातींना मिळणाऱ्या वाईट वागणुकीबद्दलच्या वृत्तांताची तुलना आंबेडकरांनी १८ व्या शतकातील [[पेशवाई]]तील रिजनाच्या स्थितीशी केली.<ref>{{Cite book|title=युगप्रवर्तक डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=राणे|first=दिनेश|publisher=ज्ञानगंगा अँड को. पब्लिकेशन|year=|isbn=|location=दिल्ली|pages=७}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ccnmtl.columbia.edu/projects/mmt/ambedkar/web/section_2.html|title=Section 2 [Why social reform is necessary for political reform]|language=en|access-date=2018-04-01}}</ref> आंबेडकरांनी ''[[जात]]'' या संकल्पनेची चिकित्सा करून तिचा शोध घेण्याचा प्रयत्न केला. <blockquote>जात ही ''श्रमविभागणी'' वरही अवलंबून नाही आणि ''नैसर्गिक कल वा योग्यतेवरही'' अवलंबून नाही. व्यक्तीची कामे जात आधीच तयार करते. कूळ कुवतीच्या आधारे नव्हे तर, जन्मानुसार किंवा आई-वडिलांच्या सामाजिक स्थानानुसार ठरते.<ref>{{Cite book|title=युगप्रवर्तक डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=राणे|first=दिनेश|publisher=ज्ञानगंगा अँड को. पब्लिकेशन|year=|isbn=|location=दिल्ली|pages=7-8|language=मराठी}}</ref> </blockquote> == वकिली == [[चित्र:Babasaheb Ambedkar as a Lawyer in Bombay High Court.jpg|thumb|right|बॉम्बे उच्च न्यायालयामधील वकील आंबेडकर]] आंबेडकर १९२२ मध्ये ग्रेज इन येथून बॅरिस्टर-ॲट-लॉ ही पदवी घेउन ३ एप्रिल, १९२३ रोजी मुंबईत परतले. समाजकार्य करावे व अर्थाजनासाठी वकिली करावी असा निर्णय त्यांनी घेतला व [[परळ]]च्या दामोदर हॉलमध्ये पहिल्या मजल्यावर एक खोली कार्यालयासाठी मिळवली. जून महिन्यात त्यांनी वकिलीच्या प्रॅक्टिससाठी [[मुंबई उच्च न्यायालय|मुंबई उच्चन्यायालयात]] आपले नाव नोंदवण्यासाठी अर्ज दाखल केला व ५ जुलै, १९२३ रोजी उच्च न्यायालयाने त्यांचे नाव नोंदवून घेतले. वकिली सुरू झाल्यावर आंबेडकर अस्पृश्य समाजाचे असल्याने स्पृश्य समाजाच्या वकिलांनी त्यांना सहकार्य करण्याचे टाळले. अशा स्थितीत बाळकृष्ण गणेश मोडक नावाच्या एका स्पृश्य वकीलाने आंबेडकरांना वकिली करत राहण्यासाठी सहकार्य केले.<ref name="auto50">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२०|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांना पहिली केस म्हणून [[नाशिक जिल्हा|नाशिक जिल्ह्यातल्या]] आडगावच्या महार जातीच्या जाधव बंधूंची केस मिळाली. ही केस वर्षभर चालली व यशस्वीही झाली. केसची फी म्हणून आंबेडकरांना सहाशे रुपये मिळाले.<ref name="auto50" /> वकिलीतून घरखर्च भागत नसल्यामुळे त्यांनी बॉटलीबॉईज अकौंटसी इन्स्टिट्युटमध्ये मर्कंटाइल लॉचे प्राध्यापक म्हणून नोकरी केली. याचे त्यांना महिन्याला दोनशे रुपये वेतन मिळे. ही प्राध्यापक पदाची नोकरी त्यांनी १० जून, १९२५ ते ३१ मार्च, १९२८ पर्यंत केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२० व १२१|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांनी अनेक महत्त्वपूर्ण खटल्यात सहभाग घेतला होता. ब्राह्मणेत्तर सत्यशोधक चळवळीशी संबंधित नेते [[केशव गणेश बागडे]], [[केशवराव मारुतीराव जेधे]], [[रांमचंद्र नारायण लाड]] आणि [[दिनकरराव शंकरराव जवळकर]] या चौघांवर "देशाचे दुश्मन" हे पुस्तक लिहिण्याच्या कारणांवरून खटला भरण्यात येऊन खालच्या न्यायालयाने त्यांना दोषी मानले होते. आंबेडकरांनी त्यांची अपील लढवून ऑक्टोबर १९२६ मध्ये त्या चौघांनाही वरच्या न्यायालयातून निर्दोष मुक्तता मिळवून दिली. फिर्यादीच्या बाजूने [[पुणे|पुण्यातील]] वकील एल.बी. भोपटकर होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२६|language=मराठी}}</ref> ''इंडिया अँड चायना'' या पुस्तकाचे लेखक फिलीफ स्प्रॅट यांनाही आंबेडकरांच्या वकिलीनिशी २८ नोव्हेंबर, १९२७ रोजी न्यायालयाद्वारे दोषमुक्त करण्यात आले. बॅरिस्टर आंबेडकरांची यशस्वी वकिलांमध्ये गणना होऊ लागली.<ref name="auto21">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२७|language=मराठी}}</ref> [[शहापूर तालुका|शहापूर तालुक्यातील]] [[किन्हवली]] येथील व्यापारी चंदुलाला सरूपचंद शहा यांच्याविरुद्ध १९३० च्या [[भारतीय दंड संहिता|इंडियन पिनल कोड]]च्या कायद्याखाली बेकायदा शस्त्रे आणि स्फोटके बाळगल्याच्या आरोपाखाली गुन्हा दाखल झाला होता. हे प्रकरण ठाणे जिल्हा सत्र न्यायालयात सुरू असताना शहा यांचे वकील प्रभाकर रेगे यांनी या गुन्ह्यातून तुम्हाला सोडवणे आपणास शक्य नसल्याचे सांगितला व [[दादर]]च्या [[हिंदू कॉलनी|हिंदू कॉलनीमध्ये]] राहणाऱ्या डॉ. आंबेडकरांना भेटण्याचे सांगितले. पुढची तारीख कोणती आहे हे विचारून डॉ. आंबेडकरांनी त्यांचे वकीलपत्र स्वीकारले. त्यांनी [[ठाणे]] येथे सत्र न्यायालयात शस्त्र कायद्याप्रकरणी न्यायाधीशांसमोर दोनच मिनिटे युक्तिवाद केला. या युक्तिवादानंतर न्यायाधीशांकडून चंदुलाल शेठ यांना आरोपातून निर्दोष सोडवण्यात आले. यासाठी आंबेडकरांनी फक्त ठाणे-दादर रेल्वेचे तिकीट हेच मानधन घतेले होते.<ref name="Gaikwad">{{Cite web|url=http://prahaar.in/%e0%a4%86%e0%a4%a3%e0%a4%bf-%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%b8%e0%a4%be%e0%a4%b9%e0%a5%87%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%82%e0%a4%a8%e0%a5%80-%e0%a4%9a%e0%a4%82%e0%a4%a6%e0%a5%81%e0%a4%b2/|title=..आणि बाबासाहेबांनी चंदुलाल शहा यांना आरोपातून सोडविले! &#124;|first=Priyanka|last=Gaikwad}}{{मृत दुवा|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> सन १९३० ते १९३८ या कालावधीत शहापूर येथील कनिष्ठ स्तर न्यायालयात वकील म्हणून अनेक खटले आंबेडकर यांनी चालवले. [[वाशिंद]] येथील नाना मलबारी यांच्या घरी डॉ. आंबेडकर आले असताना ते ज्या लाकडी खुर्चीवर बसले होते ती खुर्ची त्यांनी आजपर्यंत जपून ठेवली आहे. आता ती खुर्ची कासने येथील विहारात मलबारी यांनी दान केलेली आहे.<ref name="Gaikwad"/> २०२३ मध्ये, बाबासाहेब आंबेडकरांच्या वकिली कारकीर्दीस १०० वर्षे पूर्ण झाल्याबद्दल, संविधान दिनी २६ नोव्हेंबर २०२३ रोजी [[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय|भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाच्या]] संकेतस्थळावर आंबेडकरांविषयी एक [https://main.sci.gov.in/AMB/home विशेष विभाग] जोडण्यात आला.<ref>{{Cite web|url=https://main.sci.gov.in/AMB/home|title=Dr. B.R. Ambedkar: A Legacy in Law|website=Supreme Court of India|access-date=2025-03-28}}</ref> या विभागामध्ये आंबेडकरांच्या जीवनाचे तपशील, त्यांनी युक्तिवाद केलेले खटले, त्यांच्या महत्त्वाच्या भाषणांच्या लिंक्स (त्याच्या CAD भाषणाच्या ऑडिओसह), फोटो इत्यादी बाबी आहेत. == अस्पृश्यता निर्मूलन व जातीअंताचा लढा == [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar delivering a speech 2.jpg|thumb|300px|right|बाबासाहेब आंबेडकर सभेत संबोधित करताना विशेष उपस्थिती महिलांची दिसत आहे. (१९४०)]] भारतातील वर्गलढ्याला आणि जातीअंताच्या लढ्याला आकार आणि दिशा देण्याचे काम आंबेडकरांनी केले. जागतिक पातळीवर शोषण मुक्ती आणि समतेसाठीच्या लढ्यांमध्येही आंबेडकर प्रेरणादायी ठरले आहेत.<ref name="auto13"/> जगाच्या इतिहासात असे योगदान करणाऱ्या अत्युच्च पातळीवरच्या निवडक व्यक्तींमध्ये आंबेडकरांचे स्थान आहे, असे [[गेल ऑमवेट|डॉ. गेल ऑमवेट]] सांगतात.<ref name="auto13">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/marathi/india-43756471|title=दृष्टिकोन : न्यू यॉर्क आणि शिकागोमध्येही फडकतोय आंबेडकरांचा निळा झेंडा|first=डॉ गेल|last=ऑमवेट|date=13 एप्रिल 2018|via=www.bbc.com}}</ref> सामाजिक सुधारणा क्षेत्राच्या संदर्भात विशेषतः वर्ग, जात, धर्म, लिंग ह्यांचा भेदभाव न करता सर्व नागरिकांना समान अधिकार यासाठी आंबेडकरांनी काम केले. त्यांनी वेगवेगळ्या जातीतल्या लोकांमधली दरी मिटण्यासाठी तीन महत्त्वाच्या मार्गांचा उल्लेख केला होता - लग्न, खानपान आणि सांस्कृतिक मिलाप.<ref>{{स्रोत बातमी|last=आर्य|first=दिव्या|url=https://www.bbc.com/marathi/india-43620153|title=जाती-धर्माच्या बेड्या तोडण्यासाठी धडपडणाऱ्या त्या|publisher=BBC News मराठी|year=2018|language=mr}}</ref> आंबेडकरांना बालपणापासून अस्पृश्येचा सामना करावा लागला.<ref>{{Cite web|url=http://thewirehindi.com/30384/waiting-for-a-visa-br-ambedkar-koregaon-maharashtra/|title=प्रासंगिक: जब नौ साल की उम्र में कोरेगांव गए आंबेडकर को जातीय भेदभाव का सामना करना पड़ा|website=thewirehindi.com}}</ref> [[इ.स. १९३५]]-[[इ.स. १९३६|३६]] या कालावधी दरम्यान लिहिलेल्या [[वेटिंग फॉर अ व्हिझा]] या आपल्या आत्मकथेत आंबेडकरांनी [[अस्पृश्यता|अस्पृश्यतेसंबंधी]] त्यांना आलेल्या कटु अनुभवांच्या आठवणींच्या नोंदी केलेल्या आहेत.<ref name="columbia.edu"/><ref>{{स्रोत पुस्तक|last1=Moon|first1=Vasant |title=Dr. Babasaheb Ambedkar: Writings and Speeches, Vol. 12|url=https://www.amazon.in/BABASAHEB-AMBEDKAR-WRITINGS-SPEECHES-Vol-ebook/dp/B0785FK2W1|date=1993|publisher=Bombay: Education Department, Government of Maharashtra|location=Mumbai|accessdate=15 April 2015}}</ref> हे आत्मचरित्रपर पुस्तक [[कोलंबिया विद्यापीठ]]ात 'पाठ्यपुस्तक' म्हणून वापरले जाते.<ref name="columbia.edu"/><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hindi.theprint.in/opinion/ambedkars-autobiography-is-not-taught-in-india-but-columbia-university/55760/|title=भारत नहीं, कोलंबिया यूनिवर्सिटी में पढ़ाई जाती है डॉ. भीमराव आम्बेडकर की आत्मकथा|last=सिद्धार्थ|date=2019-04-14|website=ThePrint Hindi|language=en-US|access-date=2021-06-05}}</ref> राजकीय स्वातंत्र्य आधी की सामाजिक सुधारणा हा [[टिळक]] व [[आगरकर]] यांच्यातील वाद डॉ. आंबेडकरांच्याही मनात चालत होता. स्वातंत्र्योत्तर भारतात तत्कालीन अस्पृश्यांच्या स्वातंत्र्याला काहीच किंमत नसेल, तर त्यातून अधिक गुंतागुंतीच्या समस्या निर्माण होतील. तसे होऊ नये यासाठी आंबेडकरांनी सामाजिक सुधारणा व अस्पृश्यता निर्मूलन ही कार्ये करण्याला अधिक प्राथमिकता दिली. आंबेडकर भारतातील ब्रिटिश सत्तेचे सुद्धा विरोधक होते. === साऊथबरो मताधिकार समितीसमोर साक्ष === इंग्रज सरकारकडून भारतातील अस्पृश्य समाजाला राजकीय व सामाजिक स्वरूपाचे हक्क [[इ.स. १९१९]] पर्यंत मिळालेले नव्हते. पण ज्यावेळी साउथबरो अध्यक्ष असलेली मताधिकार समिती जेव्हा [[मुंबई प्रांत|मुंबई प्रांतात]] आली, तेव्हा [[सिडनहॅम महाविद्यालय|सिडनहॅम महाविद्यालयात]] प्राध्यापक असताना आंबेडकरांनी २७ जानेवारी, १९१९ रोजी अस्पृश्यांचा प्रतिनिधी म्हणून [[माँटेग्यू चेम्सफोर्ड सुधारणा १९१९|गव्हर्नमेंट ऑफ इंडिया ॲक्ट १९१९]] बाबत साऊथबरो मताधिकार समितीसमोर साक्ष दिली व समितीला आपल्या मागण्यांचे पन्नास पृष्ठांचे छापील निवेदनही सादर केले. त्यात त्यांनी ''अस्पृश्यांना मतदानाचा हक्क पाहिजे, त्यांना निवडणुकीस उभे राहता पाले पाहिजे, त्यांच्या मतदारांना स्वतंत्र मतदारसंघ पाहिजेत, अस्पृश्यांचे अस्पृश्य प्रतिनीधी अस्पृश्य मतदारांनीच निवडले पाहिजेत आणि अस्पृश्यांच्या मतदारसंघात अस्पृश्यांना लोकसंख्येच्या प्रमाणात जागा दिल्या पाहिजेच,'' यासारख्या मागण्या केल्या होत्या.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१०० व १०१|language=मराठी}}</ref> त्यांच्या प्रभावाखाली अस्पृश्यवर्गीय समाजसेवक व पुढारी सभा घेऊन आपल्या मागण्यांचा पाठपुरावा करणारे ठराव पास करून इंग्रज सरकारकडे पाठवू लागले. समाजप्रबोधनाची ही चळवळ नेटाने सुरू ठेवण्यासाठी चळवळीला मदत करणारे एखादे वृत्तपत्र सुरू करावे असे आंबेडकरांना वाटू लागले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१०१|language=मराठी}}</ref> === '[[मूकनायक]]' पाक्षिकातून अस्पृश्यांच्या अन्यायाला वाचा === आंबेडकरांचे समाजकार्य सुरू असताना मुंबईत कोल्हापुरचे राजे [[शाहू महाराज]] हे आपण होऊन आंबेडकरांना त्यांच्या घरी येऊन भेटले.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १०१ व १०२">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१०१ व १०२|language=मराठी}}</ref> त्यांनी आंबेडकरांना वृत्तपत्र काढण्यासाठी अडीच हजार रुपयांची मदत केली.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १०१ व १०२"/> आंबेडकरांनी [[इ.स. १९२०]] साली मुंबईत [[मूकनायक]] नावाचे पाक्षिक सुरू केले व पांडुरंग नंदराम भटकर यांना पाक्षिकाचे संपादक नेमले. मूकनायक पाक्षिकाचा पहिला अंक ३१ जानेवारी, १९२० रोजी प्रकाशित करण्यात आला. पहिल्या अंकातील ''मनोगत'' नावाचा अग्रलेख आंबेडकरांनी लिहिला होता. त्यांनी आपल्या लेखांतून बहिष्कृत अस्पृश्य समाजावर होत असलेल्या अन्यायाला वाचा फोडली व हा अन्याय कमी करण्यासाठी सरकारला काही उपाययोजना सुचवल्या. अस्पृश्यांचा उद्धार होण्यासाठी त्यांनी सत्ता मिळवणे गरजेचे आहे असे आंबेडकरांना वाटत होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१०२|language=मराठी}}</ref> आंबेडकर ५ जुलै, १९२० मध्ये आपले अपूर्ण राहिलेले शिक्षण पूर्ण करण्यासाठी इंग्लंडमध्ये गेले असता तेथे त्यांनी भारतमंत्री [[एडविन माँटेग्यू]] यांची भेट घेतली आणि अस्पृश्यांच्या हितांविषयी चर्चा केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=११०|language=मराठी}}</ref> === अस्पृश्यांच्या परिषदांमधील सहभाग === आंबेडकरांच्या आदेशानुसार त्यांचे अनुयायी व अस्पृश्य लोक ठिकठिकाणी सभा घेऊन व आंदोलन करून आपल्या राजकीय हक्कांच्या मागण्या इंग्रज सरकारकडे करु लागले. त्यांचाच भाग म्हणून १९२० मध्ये कोल्हापूर जवळील माणगाव आणि नागपूर येथे अस्पृश्यांच्या दोन परिषदा पार पडल्या. कोल्हापूर संस्थानातील [[माणगाव]] या गावात २१ मार्च व २२ मार्च १९२० रोजी दक्षिण महाराष्ट्र दलित परिषदेचे पहिले अधिवेशन झाले. या अधिवेशनाचे अध्यक्ष आंबेडकर होते तर शाहू महाराजांची विशेष उपस्थिती होती. आंबेडकरांनी आपल्या अध्यक्षीय भाषणात अस्पृश्यांच्या उद्धारासाठी त्यांच्या सामाजिक हक्कांचे व राजकीय हक्कांचे समर्थन केले. अस्पृश्यांच्या उद्धाराचे व समाजसुधारणेचे कार्य करीत असलेल्या राजर्षी शाहू महाराजांचाही गौरव आंबेडकरांनी केला. तर शाहू महाराजांनी आपल्या भाषणात आंबेडकरांविषयी वक्तव्य केले की ''डॉ. आंबेडकर आपल्या अस्पृश्य समाजाचा उद्धार करतील आणि आपल्या देशाचाही उद्धार करतील. ते फक्त अस्पृश्यांचेच नव्हे तर देशाचेही थोर राष्ट्रीय नेते होतील. त्यांच्या नेतृत्वाखाली अस्पृश्य समाजाने अवश्य आपला उद्धार करून घ्यावा. तसे घडले तर सर्वांचेच कल्याण होईल.''<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१०२ व १०३|language=मराठी}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/pune-news/chhatrapati-shahu-maharajs-hora-dr-ambedkar-done-right/articleshow/74715917.cms|title=छत्रपती शाहू महाराजांचा होरा डॉ. आंबेडकरांनी खरा केला!|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2021-06-05}}</ref> ३० मे ते १ जून, इ.स. १९२० दरम्यान नागपूर येथे शाहू महाराज यांच्या अध्यक्षतेखाली ''अखिल भारतीय बहिष्कृत समाज परिषद'' झाली. आंबेडकर आपल्या अनुयायांसह या परिषदेत सहभागी झाले. आंबेडकरांनी या परिषदेमध्ये समाजसेवक [[विठ्ठल रामजी शिंदे]] यांचा निषेध करणारा ठराव पास करून घेतला. अस्पृश्यांना इंग्रज सरकारकडून राजकीय व सामाजिक हक्क कशा स्वरूपात मिळावेत, याविषयी आंबेडकर व शिंदे यांच्यात मतभेद होते. इंग्रज सरकारने अस्पृश्यांना स्पृश्यांच्या माध्यमातून राजकीय व सामाजिक हक्क द्यावेत, असे शिंदेंचे मत होते तर त्याच्या उलट इंग्रज सरकारने अस्पृश्यांना अगदी थेट राजकीय व सामाजिक हक्क द्यावेत, असे आंबेडकरांचे मत होते. ''अस्पृश्यांचे राजकीय व सामाजिक हक्क स्पृश्यांच्या किंवा अन्य कोणाच्याही मर्जीवर अवलंबून असू नयेत'', असा आंबेडकरांचा दृष्टीकोन होता.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१०३|language=मराठी}}</ref> इ.स. १९२६ च्या मे महिन्यात [[सातारा जिल्हा|सातारा जिल्ह्यातील]] [[कोरेगाव तालुका|कोरेगाव तालुक्यातील]] [[रहिमतपुर]] येथे आंबेडकरांच्या अध्यक्षतेखाली ''सातारा जिल्हा महार परिषदे''चे अधिवेशन झाले. त्यांनी आपल्या भाषणात महार वतनाविषयी सविस्तर माहिती सांगितली. तसेच अस्पृश्य समाजाला ब्राह्मणी विचारसरणीच्या लोकांपासून सावध राहण्यास सांगितले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२५ व १२६|language=मराठी}}</ref> === बहिष्कृत हितकारिणी सभा === आंबेडकरांनी अस्पृश्य व मागासवर्गीय समाजाच्या उत्थानासाठी ९ मार्च १९२४ रोजी दामोदर हॉलमध्ये सहकाऱ्यांची बैठक घेऊन '[[बहिष्कृत हितकारिणी सभा]]' नावाची संस्था स्थापना करण्याचा निर्णय घेतला. त्यानुसार त्यांनी २० जुलै १९२४ रोजी '[[बहिष्कृत हितकारिणी सभा]]' संस्था स्थापना केली व स्वतः त्या संस्थेचे अध्यक्ष झाले. संस्थेचे ध्येय व कार्य सूचित करण्यासाठी "शिका, संघटित व्हा व संघर्ष करा" हे क्रियावाचक व आज्ञावाचक शब्द स्वीकारण्यात आले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२१, १२३ व १२४|language=मराठी}}</ref> भारतीय समाजातील सामाजिक व राजकीयदृष्ट्या तळागाळात असलेल्यांना इतरांच्या बरोबरीस आणणे, हे या सभेचे ध्येय होते. अस्पृश्यांना नसलेल्या नागरी, धार्मिक वा राजकीय हक्कांबद्दल त्यांच्यामध्ये जागृती निर्माण करणे हा उद्देश होता. आंबेडकरांनी [[सायमन कमिशन]]कडे एक पत्र सादर केले व त्यात त्यांनी मागासवर्गीयांसाठी नामनिर्देशन तत्त्वावर जागा आरक्षित ठेवण्यासंबंधी मागणी केली. तसेच भूदल, नौदल व पोलीस खात्यात मागासवर्गीयांची भरती करण्यासंबंधीचीही मागणी केली. सभेमार्फत अस्पृश्यांच्या कल्याणासाठी शाळा, वसतिगृहे व ग्रंथालये सुरू करण्यात आली.<ref name="auto16">{{Cite book|title=समाजशास्त्र (इयत्ता १२ वी)|last=लेखक मंडळ|first=महाराष्ट्र|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|year=२०१३|isbn=|location=पुणे|pages=१४२|language=मराठी}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Dr. Ambedkar Life And Mission|last=keer|first=Dhanajay|publisher=Popular Prakashan|year=1995|isbn=|location=|pages=62}}</ref> या संस्थेमधील पदाधिकाऱ्यांत अस्पृश्य व स्पृश्य समाजांच्या व्यक्ती होत्या. स्पृश्य समाजाचे जे लोक जातीयतेचे व अस्पृश्यतेचे अच्चाटन करु इच्छितात त्यांचे सहकार्य अवश्य घ्यावे, असा आंबेडकरांचा विचार होता. बहिष्कृत हितकारणी सभेने अस्पृश्यांमध्ये शिक्षण प्रसार करणे, वाचनालये सुरू करणे, विद्यार्थी वसतीगृहे काढले इत्यादी कर्तव्ये स्वीकारली. या संस्थेमार्फत [[सोलापूर]] (१९२५ मध्ये), [[जळगाव]], [[पनवेल]], [[अहमदाबाद]], [[ठाणे]] अशा अनेक ठिकाणी वसतीगृहे सुरू करण्यात आली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२१, १२३, १२४ व १२६|language=मराठी}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?redir_esc=y&id=Wx218EFVU8MC&q=Shahu+meets+ambedkar#v=snippet&q=Shahu%20food&f=false|title=Dalit Movement in India and Its Leaders, 1857–1956|last=Kshīrasāgara|first=Rāmacandra|date=|publisher=M.D. Publications Pvt. Ltd.|year=1994|isbn=9788185880433|location=|pages=135|language=en}}</ref> १० व ११ एप्रिल १९२५ रोजी बहिष्कृत हितकाकारणी सभेच्या सहकार्याने [[बेळगाव जिल्हा|बेळगाव जिल्ह्यातील]] [[निपाणी]] या गावी ''मुंबई इलाखा प्रांतीय बहिष्कृत परिषद'' या संस्थेने आंबेडकर यांच्या अध्यक्षतेखाली तिसरे अधिवेशन आयोजित केले. आंबेडकरांनी ''सामाजिक सुधारणांसाठी तयार व्हा'' असा संदेश देणारे भाषण केले. त्यावर प्रभावित होऊन अस्पृश्यांनी बेळगाव येथे मुलांचे वसतीगृह सुरू केले. पुढे इ.स. १९२९ मध्ये हे वसतीगृह [[धारवाड]]ला हलवण्यात आले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२४ व १२५|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांनी बहिष्कृत हितकाकारणी सभेतर्फे [[मुंबई राज्य]] सरकारकडे मागणी केली होती, की मुंबई राज्य सरकारकतर्फे मुंबई राज्य कायदेमंडळावर (विधिमंडळावर) सदस्य म्हणून अस्पृश्य समाजाचे दोन प्रतिनिधी नेमण्यात यावेत. त्यांची ही मागणी मान्य करून १९२६ च्या डिसेंबर मध्ये मुंबई कायदेमंडळावर आंबेडकर व पुरुषोत्तम सोलंकी यांना नेमण्यात आले.<ref name="auto21" /> === कोरेगाव येथील विजयस्तंभास भेट === [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar and his followers at Vijaystambha of Bhima Koregaon (Pune, Maharashtra).jpg|thumb|300px|left|१ जानेवारी १९२७ रोजी आंबेडकर आणि त्यांचे कार्यकर्ते भीमा-कोरेगाव येथील 'विजयस्तंभ' येथे युद्ध जिंकलेल्या शूर महार रेजिमेंटच्या सैनिकांना अभिवादन करण्यासाठी आले असतानाचे छायाचित्र. छायाचित्रात पुष्पहार घातलेले आंबेडकर व त्यांच्या डाव्या हाताला शिवराम जानबा कांबळे व इतर कार्यकर्ते.]] १ जानेवारी १८१८ रोजी भीमा कोरेगाव येथे [[कोरेगावची लढाई|ब्रिटिश आणि पेशव्यांमध्ये लढाई]] झाली होती. या लढाईत ब्रिटिशांकडून बहुतांश दलित समाजाचे [[महार]] सैनिक लढले होते. १ जानेवारी १९२७ रोजी [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यातील]] [[कोरेगाव भिमा|भीमा कोरेगाव]] येथील विजयस्तंभाला आंबेडकरांनी आपल्या सहकाऱ्यांसमवेत मानवंदना देऊन त्यावर्षी स्मृतिदिन साजरा केला. त्यावेळी त्यांनी [[महार रेजिमेंट|महार बटालियनच्या]] शौर्याचे कौतुक केले. आंबेडकरांच्या भेटीनंतर त्यांच्या अनुयायांनी मोठ्या प्रमाणात या विजयस्तंभाला भेट देण्यास सुरुवात केली. महार लोक आपल्यावर होत असलेल्या अन्यायाचा विरोध म्हणून [[पेशवे|पेशव्यांच्या]] ब्राह्मणी प्रशासनाविरुद्ध ब्रिटिश सैन्याचा भाग म्हणून लढले.<ref name="शर्मा">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/india-42542280|title=कोरेगांव में मराठों और महारों के बीच हुआ क्या था|last=शर्मा|first=भरत|date=2 जानेवारी 2018|via=www.bbc.com|url-status=live}}</ref> त्यांच्या व त्या दिवसाच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ व महार बटालियनच्या शौर्याचे प्रतिक म्हणून ब्रिटिशांनी भीमा नदीच्या तीरावर कोरेगाव येथे एक विजयस्तंभ उभारला आहे. आंबेडकरांनी कोरेगावला दलित स्वाभिमानाचे प्रतीक बनवले.<ref name="bbc.com">{{Cite web|url=http://www.bbc.com/hindi/india-42598739|title=नज़रिया: आंबेडकर ने कोरेगांव को दलित स्वाभिमान का प्रतीक बनाया?|date=8 जानेवारी 2018|via=www.bbc.com|url-status=live}}</ref> २५ डिसेंबर १९२७ रोजी [[महाड]] येथे दिलेल्या भाषणात आंबेडकर अस्पृश्यांना उद्देशून म्हणाले की ''तूम्ही शूर वीरांची संतान आहात, ही गोष्ट काल्पनिक नव्हे. भीमा कोरेगावला जाऊन बघा तुमच्या पूर्वजांची नावे तेथील विजयस्तंभावर कोरलेली आहेत. तो पुरावा आहे की तुम्ही भेड बकरींची संतान नसून सिंहाचे छावे आहात''.<ref name="शर्मा"/><ref name="bbc.com"/><ref>{{Cite web|url=https://www.lokmat.com/pune/dr-babasaheb-ambedkar-gave-salute-vijaystambha-bhima-koregoan/|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी विजयस्तंभाला मानवंदना दिली अन्...|date=1 जानेवारी 2019|website=Lokmat|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/marathi/india-42554568|title=भीमा कोरेगाव: दलितांना इतिहासातल्या आदर्शांचा शोध|date=4 जानेवारी 2018|via=www.bbc.com|url-status=live}}</ref> === चवदार तळे आंदोलन === {{मुख्य|महाड सत्याग्रह|चवदार तळे}} [[चित्र:Bronze sculpture depicting Mahad water moment by B R Ambedkar.png|thumb|300px|[[महाड सत्याग्रह]]ाचे नेतृत्व करत [[चवदार तळे|चवदार तळ्याचे]] पाणी प्राशन करतांना आंबेडकरांचे कांस्य धातुचे शिल्पचित्रण]] डॉ. आंबेडकर मुंबई प्रांतिक विधानपरिषदेचे सदस्य असताना [[इ.स. १९२७]]च्या सुमारास त्यांनी पिण्याच्या पाण्यासाठी व [[मंदिर|हिंदू देवळांमध्ये]] प्रवेशासाठी चळवळी व मोर्चे काढण्यास सुरुवात केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२७-१४१, १४५-१५०, १६१-१६५|language=मराठी}}</ref> संपूर्ण देशात बहुसंख्य ठिकाणी अस्पृश्यांना सार्वजनिक पाणवठ्यावर पाणी भरण्याचा किंवा पिण्याचा अधिकार नव्हता. [[४ ऑगस्ट]] [[इ.स. १९२३]] रोजी ब्राह्मणेतर पक्षाचे नेते व मुंबई कायदेमंडळाचे सभासद असलेले समाजसुधारक रावबहादुर [[सीताराम केशव बोले]] यांनी मुंबई प्रांताच्या विधिमंडळात "सार्वजनिक निधीतून बांधलेली किंवा शासकिय नियमांनुसार बनविलेल्या संस्थांनी प्रशासित केली सार्वजनिक शाळा, न्यायालये, कार्यालये आणि दवाखाने व सर्व सार्वजनिक पाण्याची ठिकाणे, विहिरी व धर्मशाळाचा वापर करण्यास परिषदेने अस्पृश्य वर्गांना परवानगी असावी." असा ठराव मंजूर करून घेतला.<ref name="auto48">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२८|language=मराठी}}</ref><ref name="auto36">{{स्रोत बातमी|url=https://feminisminindia.com/2017/03/20/mahad-satyagraha/|title=The Significance Of Mahad Satyagraha: Ambedkar's Protest March To Claim Public Water {{!}} Feminism in India|date=2017-03-20|work=Feminism in India|access-date=2018-04-01|language=en-US}}</ref> रावबहादुर बोले यांनी ५ ऑगस्ट १९२३ रोजी मुंबई विधिमंडळात "ज्या [[नगरपालिका]] आणि जिल्हामंडळे पहिल्या ठरावाची अंमलबजावणी करणार नाहीत, त्यांना सरकारतर्फे दिले जाणारे वार्षिक अनुदान बंद करण्यात यावे." असा दुसरा ठराव मांडला<ref name="auto48" /> या ठरावानुसार [[महाड]]च्या नगरपालिकेने आपल्या ताब्यातील [[चवदार तळे]] अस्पृश्यांना खुले केल्याचे जाहीर केले. परंतु सनातनी स्पृश्यांनी अस्पृश्यांना तळ्यातून पाणी भरू दिले नाही.<ref name="auto48" /> अस्पृश्यांना त्यांचा हक्क मिळवून देण्यासाठी आंबेडकरांनी [[१९ मार्च]] व [[२० मार्च]] [[इ.स. १९२७|१९२७]] रोजी येथे स्वतःच्या अध्यक्षतेखाली ''कुलाबा जिल्हा बहिष्कृत परिषद, अधिवेशन पहिले'' अशा नावाखाली परिषद भरवली आणि [[२० मार्च]] [[इ.स. १९२७|१९२७]] रोजी महाड येथे आंदोलन सुरू करण्याचे निश्चित केले. या कुलाबा परिषदेस सुरेंद्र चिटणीस, संभाजी गायकवाड, अनंत चित्रे, रामचंद्र मोरे, गंगाधरपंत सहस्त्रबुद्धे आणि बापूराव जोशी हे दलितेतर सवर्ण व ब्राह्मण नेते सुद्धा उपस्थित होते. या परिषदेत अस्पृश्यतेचा धिक्कार करून पुढील ठराव पास झाले. आंबेडकरांनी आपल्या अध्यक्षीय भाषणातून माणुसकीचे व सन्मानाचे जीवन जगण्याचा संदेश दिला.<ref name="auto36" /><ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२९|language=मराठी}}</ref> [[२० मार्च]] [[इ.स. १९२७|१९२७]] रोजी आंबेडकर यांच्या नेतृत्वाखाली परिषदेतील सर्वांनी [[चवदार तळे|चवदार तळ्याकडे]] कूच केली. आंबेडकरांनी सर्वप्रथम चवदार तळ्यातील [[पाणी]] आपल्या हातांच्या ओंजळीत घेतले व तो पाणी प्राशन केले. त्यानंतर सर्व आंदोलनकर्त्यांनी आंबेडकरांचे अनुसरण करत तळ्यातील पाणी प्राशन केले. ही घटना महाडमधील रूढीवादी स्पृश्य हिंदुंना सहन झाली नाही. त्यांनी दलितांसाठींच्या भोजनामध्ये माती मिसळली व नंतर झुंडीने येत दलितांवर लाठया-काठ्यांनी हल्ले केले. आंबेडकरांनी आंदोलनकारी अस्पृश्यांना प्रतिहल्ला करु नका असे अवाहन केले. अस्पृश्यांना जबर मारहाण करण्यात आली, खूप लोक जखमी झाले होते. ''अस्पृश्यांनी तळे बाटवले'' असे म्हणून चवदार चळ्यात [[गोमूत्र]] टाकून तळ्याचे ब्राह्मणांकडून शुद्धीकरण केले. सरकारच्या प्रतिनिधींनी हल्लेखोर स्पृश्यांना अटक करून त्यांच्यावर खटला चालू केला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१३०|language=मराठी}}</ref> या आंदोलनाद्वारे आंबेडकरांनी आपला कायदेशीर, नागरी व मानवी हक्क अमलात अस्पृश्यांबरोबर सामुदायिक रीतीने चवदार तळ्याचे पाणी पिण्याचे आंदोलन यशस्वी केले. यामध्ये त्यांना संभाजी गायकवाड, विश्राम सवादकर, रामचंद्र मोरे, शिवराम जाधव, केशवराव व गोविंद आड्रेकर इत्यादी अस्पृश्य कार्यकत्यांचे तसेच अनंतराव विनायक चित्रे, [[सुरेंद्रनाथ टिपणीस]], [[गंगाधर नीलकंठ सहस्त्रबुद्धे]], कमलाकांत चित्रे इत्यादी स्पृश्य समाजसेवकांचेही महत्त्वाचे सहकार्य मिळाले होते. स्पृश्यास्पृश्य भेद संपवून सामाजिक समता प्रस्तावित करणे, हे आंबेडकरांच्या सामाजिक क्रांतीच्या आंदोलनाचे प्रमुख ध्येय होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१३१ व १३२|language=मराठी}}</ref> === शिवजयंती व गणेशोत्सवात सहभाग === [[मे ३|३ मे]] [[इ.स. १९२७|१९२७]] रोजी मुंबईजवळ [[बदलापूर]] येथे [[शिवजयंती]] उत्सव आंबेडकरांच्या अध्यक्षतेखाली साजरा केला गेला. बदलापूरच्या गावकऱ्यांनी जातिभेद न ठेवता आंबेडकरांना कार्यक्रमाचे निमंत्रण दिले होते. [[बहिष्कृत भारत]]च्या २० मे १९२७ च्या अंकात छापलेल्या माहितीनुसार आंबेडकरांनी [[शिवाजी महाराज]]ांच्या लोकहितकारी राज्यपद्धतीवर भाषण केले. कीर्तनाच्या वेळी स्पृश्य व अस्पृश्यांनी एकत्र बसून [[कीर्तन]] ऐकले. रात्री शिवाजी महाराजांची [[पालखी]] आंबेडकरांच्या नेतृत्वाखाली सुमारे पंधरा हजार लोकांसह नगरप्रदक्षिणा करून आली आणि उत्सवाची समाप्ती झाली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१३४, १३५ व १३६|language=मराठी}}</ref> [[दादर]] [[बी.बी.सी.आय.]] रेल्वे स्थानकाजवळच्या गणेशोत्सवाच्या उत्सवाच्या व्यवस्थापक मंडळाने [[इ.स. १९२७]]च्या [[गणेशोत्सव]]ात आंबेडकरांचे भाषण आयोजित केले. आंबेडकरांनी आपल्या भाषणात विविध देशांच्या व भारताच्या इतिहासाचे दाखले देत सांगितले की, "''हिंदू समाज तेव्हाच सामर्थ्यवान होऊ शकेल, जेव्हा तो आपल्या अनिष्ठ रूढी नष्ट करु शकेल आणि स्पृश्यास्पृश्यभेद संपवून समानतेचे व माणुसकीचे वर्तन करू लागेल.''"<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१४३|language=मराठी}}</ref> === मनुस्मृतीचे दहन === {{quote| "ते (मनुस्मृती दहन) एक दक्षतेचे उचललेले आक्रमक पाऊल होते. परंतु ते सवर्ण हिंदुंचे लक्ष वेधून घेण्यासाठी उचलेले होते. अधूनमधून अशा प्रकारचे तीव्र उपाय योजावे लागतात. तुम्ही दार ठोठावलेच नाही, तर ते कोणी उघडणार नाही. [[मनुस्मृती]]चे सर्व भाग टाकाऊ आहेत आणि त्यात चांगली तत्त्वे मुळीच नाहीत किंवा मनु स्वतः समाजशास्त्रज्ञ नव्हता, तर केवळ एक मूर्ख माणूस होता, असा त्याचा अर्थ नाही. आम्ही मनुस्मृतीचे दहन केले ते शतकानुशतके आम्ही ज्या अन्यायाखाली चिरडले गेलो त्याचे प्रतिक म्हणून..!" |डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|_{इ.स. १९३८ मध्ये दिलेल्या एका मुलाखतीत मनुस्मृती दहनाच्या प्रतीकात्मक स्वरूपावरील विधान}<ref name="auto41">{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकर आणि बौद्धधम्म|last=संघरक्षित|first=महास्थवीर|publisher=द कॉर्पोरेट बॉडी ऑफ द बुद्धा एज्युकेशन फाऊंडेशन|year=१९९०|isbn=|location=[[तैवान]]|pages=५६|language=मराठी}}</ref>}} आंबेडकर यांच्या मते दलितांच्या सर्व प्रमुख समस्या या [[मनुस्मृती]]मुळे निर्माण झालेल्या आहेत.<ref name="auto16" /> काही हिंदुंना मनुस्मृती हा ग्रंथ आदरणीय असून अस्पृश्यांच्या दृष्टीने मात्र तो तिरस्कारणीय आहे.<ref name="auto16" /> हा ग्रंथ सुमारे २००० वर्षापूर्वी मनूने लिहिला असला तरी तो रूढीवादी हिंदुंच्या जीवनाचे आजही नियंत्रण करतो.<ref name="auto16" /> मनुस्मृतीने कनिष्ठ जातींवर अनेक अपात्रता लादल्या तर उच्च जातींना अनेक विशेषाधिकार दिले.<ref name="auto16" /> आंबेडकरांच्या मते मनुस्मृती हा ग्रंथ अस्पृश्यांवर होणाऱ्या अन्यायाचे, क्रूरतेचे व विषमतेचे प्रतीक आहे.<ref name="auto16" /><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.sabrangindia.in/article/why-did-dr-babasaheb-ambedkar-publicly-burn-manu-smruti-dec-25-1927|title=Why did Dr Babasaheb Ambedkar publicly burn the Manu Smruti on Dec. 25, 1927?|date=2017-12-24|website=SabrangIndia|language=en|access-date=2021-06-05}}</ref> स्मृतिकाराने [[अस्पृश्य]]ांवर केलेल्या अन्यायाची जंत्री म्हणून [[मनुस्मृती]]चा उल्लेख केला जातो.<ref>{{Cite book|title=युगप्रवर्तक डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=राणे|first=दिनेश|publisher=ज्ञानगंगा अँड को. पब्लिकेशन|year=|isbn=|location=दिल्ली|pages=१३|language=मराठी}}</ref> [[चित्र:Flyer published before Mahad Satyagraha in 1927.png|thumb|300px|महाड सत्याग्रहाचे प्रकाशित पत्रक]] {{मुख्य|मनुस्मृती दहन दिन}} आंबेडकरांच्या नेतृत्वाखाली बहिष्कृत हितकारणी सभेने महाड येथे २५ व २६ डिसेंबर १९२७ रोजी अस्पृश्यांचे अधिवेशन भरवले. त्यात अधिवेशनात प्रामुख्याने दोन कार्यक्रम करण्याचे निश्चित करण्यात आले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१४५, १४६ व १४७|language=मराठी}}</ref> # चवदार तळ्यावर पाणी पिण्यासाठी अस्पृश्य बंधंनी वहिवाट पाडावी, म्हणून आंबेडकर यांच्या नेतृत्वाखाली सर्वांनी मिरवणुकीने सामुहिकपणे जाऊन चवदार तळ्याचे पाणी प्यावयाचे. # हिंदू समाजातील व धार्मिक सामाजिक विषमतेचा आधार असलेल्या मनुस्मृती ग्रंथाचे दहन करायचे. प्रतीकात्मक रीतीने हिंदूंतील सामाजिक विषमतेचे निर्मूलन करावयाचे. पहिल्या दिवशी २५ डिसेंबर रोजी आंबेडकर यांचे उपदेशपर भाषण झाले. 'अस्पृश्योद्धार झाला पाहिजे. त्यासाठी आपण जागरुकपणे सामाजिक क्रांतीचे आंदोलन यश मिळेपर्यंत चालू ठेवले पाहिजे. अस्पृश्यांचा उद्धार होण्यात आपल्या राष्ट्राचेही हीत आहे.' अशा आशयाचे त्यांचे भाषण झाले. आंबेडकरांचे ब्राह्मण सहकारी गंगाधर, नीलकंठ सहस्त्रबुद्धे यांनी मनुस्मृती दहन करण्याचा प्रस्ताव मांडला आणि अस्पृश्य सहकारी [[पां.न. राजभोज]] यांनी अनुमोदन दिले. त्यानंतर मनुस्मृती जाळण्याचा कार्यक्रम करण्यात आला. दहनभूमीवर (सरणावर) म्हणजे वेदीवर मनुस्मृती ठेवून तिचे दहन करण्यात आले आणि हे काम आंबेडकरांचे ब्राह्मण सहकारी गंगाधर नीलकंठ सहस्त्रबुद्धे तसेच पाच-सहा अस्पृश्य साधू या सहकाऱ्यांनी पूर्ण केले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१४८|language=मराठी}}</ref> मनुस्मृतीचे जाहीरपणे दहन ही घटना म्हणजे सनातनी [[हिंदू धर्म]]ाला बसलेला मोठा धक्का होता. मनुस्मृती दहनाचे परिणाम इतके दुरगामी होते की, त्या घटनेची तुलना [[मार्टिन ल्युथर]]ने केलेल्या [[पोप]]च्या ([[ख्रिश्चन]] धर्मगुरू) धर्मबहिष्कृततेच्या आज्ञेच्या दहनाशी केली गेली.<ref name="auto41" /> तेव्हापासून दरवर्षी [[२५ डिसेंबर]] रोजी अनेक लोक '[[मनुस्मृती दहन दिन]]' आयोजित करतात.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://feminisminindia.com/2016/12/25/manusmriti-dahan-din-still-relevant/|title=Why Manusmriti Dahan Din Is Still Relevant {{!}} Feminism in India|date=2016-12-25|work=Feminism in India|access-date=2018-03-24|language=en-US}}</ref> दुसऱ्या दिवशी २६ डिसेंबर रोजी ८ ते १० हजार अस्पृश्य लोक चवदार तळ्याचे पाणी पिण्याच्या सत्याग्रहासाठी सहभागी झाले होते. अस्पृश्य स्त्रिया देखील मोठ्या संख्येने उपस्थित होत्या. मात्र आपण पाणी पिण्यासाठी चवदार तळ्यावर जाऊ नये असा तात्पुरता मनाई हुकूम महाडच्या दिवाणी न्यायालयाने १२ डिसेंबर १९२७ रोजी काढला होता. सनातन्यांशी लढताना सरकारचे वैर घेण्यापेक्षा सरकारचे सहकार्य घेणे हितकारण असल्याचे आंबेडकरांनी सत्याग्रहींना समजावले. सर्वजण सामूहिकपणे चवदार तळ्याला एक प्रदक्षिणा घालून परत आले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१४८ व १४९|language=मराठी}}</ref> बॅरीस्टर आंबेडकरांनी तीन न्यायालयांमधून महाडच्या चवदार तळ्याच्या बाबतीत अस्पृश्यांच्या बाजूने न्याय मिळवण्यात यश प्राप्त केले. 'महाडच्या चवदार तळ्याची जमीन सरकारी मालकीची आहे, म्हणजेच त्या जमिनीवरील चवदार तळे सार्वजनिक आहे; आणि त्यामुळे अस्पृश्यांना चवदार तळ्याचे पाणी पिण्याचा व पाणी वापराचा कायदेशीर हक्क आहे.' हे सत्य महाडच्या न्यायालयाच्या निकालाने ८ जून १९३१ रोजी, ठाण्याच्या जिल्हा न्यायालयाच्या निकालाने ३० जानेवारी १९३३ रोजी, व मुंबईच्या उच्च न्यायालयाच्या निकालाने १७ मार्च १९३७ रोजी मान्य केले. महाड न्यायालयाचा १२ डिसेंबर १९२७चा तात्पुरता मनाई हुकूम १७ मार्च १९३७ रोजी पूर्णपणे निकालात निघाला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१४९ व १५०|language=मराठी}}</ref> === समाज समता संघ === [[चित्र:Dr Babasabeb Ambedkar (front row, third from right) with members of the Samaj Samata Sangh in Bombay in 1927.jpg|thumb|right |300px|इ.स. १९२७ मध्ये मुंबई येथे समाज समता संघाच्या सहकार्यांसोबत डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (पहिल्या ओळीत उजवीकडून तिसरे)]] ४ सप्टेंबर, १९२७ रोजी आंबेडकरांनी स्वतःच्या अध्यक्षतेखाली ''समाज समता संघ'' नावाच्या संस्थेची स्थापना केली. या संस्थेच्या पदाधिकाऱ्यांत अस्पृश्यांसह स्पृश्यही होते. या संस्थेतर्फे त्यांनी रोटीबंदी व बेटीबंदी तोडण्याकरिता काम करण्याचे ठरविले. या संघात भिन्न जातींचे पदाधिकारी व सभासद होते, त्या प्रत्येकांनी आळीपाळीने एकामेकांची घरी सहभोजनाचे कार्यक्रम केले. पहिला सहभोजनाचा कार्यक्रम आंबेडकरांच्या घरी १५ ऑगस्ट १९२८ रोजी झाला. मात्र बेटीबंदी तोडण्याच्या दृष्टीने समाज समता संघाकडून एकही आंतरजातीय विवाह होऊ शकला नाही.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१४३ व १४४|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांनी २९ जून १९२८ रोजी पासून समाज समता संघासाठी [[समता (वृत्तपत्र)|समता]] नावाचे पाक्षिक सुरू केले पण आर्थिक अडचणीमुळे इ.स. १९२९ मध्ये ते बंद पडले.<ref name="auto27">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१४४|language=मराठी}}</ref> या काळात आंबेडकरांचे बहिष्कृत हितकारणी सभेच्या माध्यमातून अस्पृश्योद्धाराचे कार्य व इतर समाजकार्य व्यापक सुरू होते. सभेचे 'बहिष्कृत भारत' हे वृत्तपत्र सुद्धा चालू होते, जे इ.स. १९२७ च्या नोव्हेंबर पासून 'बुद्ध भूषण प्रिटिंग प्रेस' मधून छापण्यात येई.<ref name="auto27" /> === धर्मांतराची घोषणा === सार्वजनिक जीवनात पदार्पण केल्यानंतर पहिली दहा वर्षे आंबेडकरांनी हिंदू धर्माच्या चौकटीत राहूनच हिंदू समाजात सुधारणा घडवून आणण्याचा प्रयत्न केला.<ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६">{{Cite book|title=समाजशास्त्र (इयत्ता १२ वी)|last=लेखक मंडळ|first=महाराष्ट्र|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|year=२०१३|isbn=|location=पुणे|pages=१४६|language=मराठी}}</ref> पण सवर्ण हिंदुंचा दृष्टिकोन बदलणे अशक्य आहे याची खात्री त्यांना झाली, तसेच हिंदू धर्मात राहून अस्पृश्यांची आर्थिक स्थिती व सामाजिक दर्जा सुधारणार नाही, याची जाणीव झाल्यानंतर आंबेडकरांनी हिंदू धर्माचा त्याग करण्याचा निर्णय घेतला.<ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/><ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/><ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/> त्यांनी असा विचार मांडला की, जसे स्वातंत्र्य हे भारतासाठी आवश्यक आहे, तसे धर्म बदलणे हे अस्पृश्यांसाठी आवश्यक आहे.<ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/> आंबेडकरांची धर्मांतराची संकल्पना होती की - अस्पृश्यांना हिंदू धर्मामध्ये चांगली वागणूक मिळत नाही. तसेच हिंदू धर्म जातिव्यवस्थेचा पुरस्कर्ता असून तो माणसांत भेद करतो, हिंदू धर्मात समता, स्वातंत्र्य आणि बंधुता नाही. आंबडकरांनी हिंदू धर्म आणि समाजव्यवस्थेला असा प्रश्न केला, "जो धर्म अस्पृश्यांना मंदिरात जाऊ देत नाही, पाणी पिऊ देत नाही, ज्ञानार्जन करू देत नाही; आमच्या सारख्यांच्या सावलीचा विटाळ मानतो, हिंदू धर्म अस्पृश्यांना तुच्छ मानतो, अशा हिंदू धर्मात अस्पृश्यांनी का राहावे?"<ref name="गाठाळ २०१९ ४३३">{{Cite book|title=आधुनिक महाराष्ट्राचा इतिहास|last=गाठाळ|first=डॉ. एस.एस.|publisher=कैलास प्रकाशन|year=२०१९|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=४३३|language=मराठी}}</ref> सोलापूर जिल्ह्यातील बार्शी येथे मुंबई प्रांतिक बहिष्कृत परिषदेत मे १९२४ मध्ये ‘अस्पृश्यतेवर उपाय- देशांतर, नामांतर की धर्मातर’ या विषयावर विवेचन करताना आंबेडकर म्हणाले की, "कोणत्याही धर्माकडे आपण तात्त्विक तसेच व्यावहारिकदृष्ट्याही पाहिले पाहिजे. तात्त्विकदृष्ट्या हिंदुधर्म कोणत्याही धर्मास हार जाणार नाही असे माझे मत आहे. नव्हे कोणत्याही धर्माहून तो श्रेष्ठच गणला जाईल. ‘सर्वाभूती एक आत्मा’ या मूलतत्त्वाप्रमाणे समाज घटना न झाल्याने हिंदू समाजाचे व्यावहारिक स्वरूप किळसवाणे झाले आहे. ज्या धर्मात माणसाला माणुसकी नाही तो धर्म काय कामाचा? आपण धर्मत्याग केला तर जे हिंदू लोक आपला तिरस्कार करतात तेच आपल्याला मान देतील. आपण आज आहोत तसे बहिष्कृत असण्याऐवजी एका मोठ्या समाजाचे अंग होऊन काळ न लागता आपली आपण उन्नती करून घेऊ."<ref name="archive.is">{{स्रोत बातमी|url=http://archive.is/wJ65n|title=eSakal|date=2013-08-21|work=archive.is|access-date=2018-03-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hindi.theprint.in/opinion/why-ambedkar-adopted-bauddh-dharm-except-islam-christian-or-sikhism/61588/|title=डॉ. आंबेडकर ने इस्लाम, ईसाई या सिख धर्म की जगह बौद्ध धम्म ही क्यों अपनाया|last=सिद्धार्थ|date=2019-05-14|website=ThePrint Hindi|language=en-US|access-date=2021-06-05}}</ref> त्यानंतर आंबेडकरांनी १३ ऑक्टोबर १९३५ रोजी नाशिक जवळील येवला येथे धर्मांतराची घोषणा केली की,<br /> <span style="color: green"> <blockquote>मी अस्पृश्य जातीत हिंदू म्हणून जन्माला आलो ते माझ्या हाती नव्हते, पण हिंदू म्हणून मरणार नाही!<ref name="archive.is"/> </blockquote> त्या वेळेस आपण कोणत्या धर्माचा स्वीकार करणार हे त्यांनी स्पष्ट केले नव्हते. ३० व ३१ मे १९३६ रोजी घेण्यात आलेल्या मुंबई इलाखा महार परिषदेत धर्मांतराच्या निर्णयावर शिक्कामोर्तब करण्यात आले. परिषदेपुढे बोलताना आंबेडकर म्हणाले की, ‘‘अस्पृश्यांनी हिंदू धर्माचा त्याग केल्यानंतर कोणता धर्म स्वीकारायचा हे प्रत्येकाच्या मर्जीवर अवलंबून आहे. फक्त समानतेचे हक्क मिळतील असाच धर्म त्यांनी स्वीकारावा.’’ ते पुढे म्हणाले, ‘‘ ‘दुर्दैवाने अस्पृश्य हिंदू’ असा डाग घेऊन मी जन्माला आलो, पण ती गोष्ट माझ्या स्वाधीन नव्हती. तथापि हा नीच दर्जा झुगारून देऊन ही स्थिती सुधारणे मला शक्य आहे आणि ते मी करणारच. मी तुम्हाला स्पष्टपणे सांगतो की हिंदू म्हणवून घेत मी मरणार नाही.’’ इ.स. १९३५ च्यापूर्वी हिंदू पुढाऱ्यांशी झालेल्या भेटीगाठीत हिंदू संस्कृतीचे नुकसान होईल असा धर्म मी स्वीकारणार नाही अशी ग्वाही त्यांनी दिली होती. ३० मे १९३६ रोजी जातपात मोडक मंडळाकरिता केलेल्या भाषणात अस्पृश्यांनी बुद्धवचन लक्षात घेतल्यास त्यांना मुक्तीचा मार्ग सापडेल असे प्रतिपादन केले.<ref>{{Cite web|url=https://www.loksatta.com/lokprabha/babasaheb-ambedkar-and-religion-change-290869/|title=बाबासाहेब आणि धर्मातर|date=6 डिसेंबर 2013|website=Loksatta|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hindi.news18.com/news/knowledge/why-ambedkar-take-20-years-to-accept-buddhism-3296343.html|title=हिंदू धर्म छोड़ने के 21 साल बाद क्यों बौद्ध बने थे डॉ. अंबेडकर|website=News18 India|access-date=2021-06-05|archive-date=2021-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210801225947/https://hindi.news18.com/news/knowledge/why-ambedkar-take-20-years-to-accept-buddhism-3296343.html|url-status=dead}}</ref> === 'हरिजन' शब्दाला विरोध === [[महात्मा गांधी]] अस्पृश्यांसाठी '[[हरिजन]]' ही संज्ञा वापरत, जिचा अर्थ 'ईश्वराची लेकरे' असा होतो.<ref name="saamana.com">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.saamana.com/samata-yodha-book-review-diwakar-shejawal1/|title=समता योद्धा {{!}} Saamana (सामना)|last=ऑनलाईन|first=सामना|language=en-US|access-date=2021-06-05|archive-date=2020-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200503205131/https://www.saamana.com/samata-yodha-book-review-diwakar-shejawal1/|url-status=dead}}</ref> तसेच गांधी इ.स. १९३३ मध्ये 'हरिजन' नावाचे एक नियतकालिकही चालवत होते. आंबेडकरांनी "अस्पृश्य हे 'हरिजन' असतील तर उरलेले लोक 'दैत्यजन' आहेत काय?", असा सवाल करत 'हरिजन' हा शब्दाला विरोध केला. या मुद्यावरून त्यांनी मुंबई विधिमंडळात २२ जानेवारी १९३८ रोजी सभात्यागसुद्धा केला होता.<ref name="saamana.com"/> पुढे १९८२ सालात भारतीय केंद्र सरकारने 'हरिजन' शब्दावर बंदी घालत तो शब्द जातप्रमाणपत्रातूनही हद्दपार केला. आता 'हरिजन'च नव्हे तर 'दलित' या शब्दाचाही सरकार दरबारी वापर करण्यास बंदी घालण्यात आलेली आहे, व त्याऐवजी '[[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जाती]]' (इंग्रजीत: 'शेड्युल्ड कास्ट्स') हा शब्द स्वीकारण्यात आला आहे.<ref name="saamana.com"/> == मंदिर सत्याग्रह == आंबेडकर हे एक सत्याग्रही सुद्धा होते, त्यांनी अनेक सत्याग्रह व आंदोलने केली होती. === अंबादेवी मंदिर सत्याग्रह === {{मुख्य|अंबादेवी मंदिर सत्याग्रह}} [[अमरावती]] येथील प्राचीन अंबादेवी मंदिरात प्रवेशासाठी अस्पृश्यांनी इ.स. १९२५ मध्ये माधोराव गोविंदराव मेश्राम यांच्या मार्गदर्शनाखाली आंदोलन सुरू केले होते. या आंदोलनास आंबेडकर, दादासाहेब पाटील, [[पंजाबराव देशमुख]] या ब्राह्मणेतर आंदोलनाच्या नेत्यांनी पाठिंबा दिला होता.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १३७">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१३७|language=मराठी}}</ref> [[२६ जुलै]], [[इ.स. १९२७]] रोजी अमरावती येथे पाटील यांच्या अध्यक्षतेखाली झालेल्या सभेत ''पंधरा दिवसाच्या आत अंबादेवीच्या पंचसमितीने अस्पृश्यांच्या मंदिरप्रवेशास संमती दिली नाही, तर अस्पृश्य लोक मंदिरप्रवेशासाठी सत्याग्रह सुरू करतील'' अशा आशयाचा ठराव समंत करण्यात आला. या ठरावाचा पंचकमिटीवर काहीही परिणाम झाला नाही. अस्पृश्यांच्या या सत्याग्रहाच्या निर्धाराचे अभिनंदन करताना आंबेडकरांनी बहिष्कृत भारताच्या २ सप्टेंबर १९२७ रोजी अस्पृश्यांना वीरवृत्ती धारण करून अंबादेवी मंदिरात प्रवेश मिळवण्यासाठी यशस्वी सत्याग्रह करीत राहण्याचा संदेश दिला.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १३७"/> १३ नोव्हेंबर, १९२७ रोजी अमरावतीच्या इंद्रभुवन थिएटरमध्ये आंबेडकरांच्या अध्यक्षतेखाली ''वऱ्हाड प्रांतिक अस्पृश्य परिषदे''चे दुसरे अधिवेशन सुरू झाले. या सुमारास आंबेडकरांचे बंधू बाळाराम यांचे १२ नोव्हेंबर १९२७ रोजी निधन झाल्याची तार त्यांना मिळाली. १५ फेब्रुवारी, १९२८ पासून अंबादेवी मंद्रिरप्रवेशाचा सत्याग्रह सुरू करण्याचा निर्णय अधिवेशनात घेण्यात आला. आंबेडकरांनी या सत्याग्रहाच्या संदर्भात सत्याग्रहासंबंधीचे आपले विचार ''बहिष्कृत भारत''च्या २१ नोव्हेंबर, १८२७ च्या अंकात व्यक्त केले. '...सत्कार्यासाठी केलेला आग्रह म्हणजे सत्याग्रह...' अशी सत्याग्रह व्याख्या करत, ही विचारसरणी भगवद्गीतेवर आधारित असल्याचे मत आंबेडकरांनी मांडले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१३८-१३९|language=मराठी}}</ref> केवळ देवाच्या दर्शनासाठी हा मंदिर सत्याग्रह नव्हता तर हिंदू असूनही हिंदूच्या मंदिरात प्रवेश मिळत नसल्यामुळे तो समानतेचा अधिकार मिळवण्यासाठी हा मंदिर प्रवेशाचा संघर्ष होता. हिंदू दलितांच्या मंदिर प्रवेशामुळे मंदिर व मंदिरातील मुर्ती अपवित्र वा अशुद्ध होत नाही, हे ही सिद्ध करण्याचा हेतू या चळवळीमागे होता. या मंदिरात प्रवेश देण्यात यावा यासाठी अस्पृश्यांनी देवस्थान कमिटीकडे दोन वेळा अर्ज केला. सुरुवातीला अर्ज फेटाळले गेले नंतर मात्र देवस्थानचे एक विश्वस्त [[दादासाहेब खापर्डे]] यांनी अस्पृश्यांना हे मंदिर खुले करून देण्याचे आश्वासन दिले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१३७-१४१|language=मराठी}}</ref> === पर्वती मंदिर सत्याग्रह === {{मुख्य|पर्वती मंदिर सत्याग्रह}} [[पुणे|पुण्यातील]] [[पर्वती]] टेकडीवरील मंदिर अस्पृश्यांना खुले नव्हते. हे मंदिर दलितांसाठी खुले करावे म्हणून पुण्यातील एम.एम. जोशी, [[ना.ग. गोरे]], र.के. खाडिलकर व शिरूभाऊ लिमये यांनी मंदिराच्या ट्रस्टला अर्ज केला. परंतु मंदिर खाजगी मालमत्ता असल्याचे सांगून त्यांना प्रवेश देण्याचा किंवा न देण्याचा अधिकार आहे या कारणास्तव हा अर्ज फेटाळला गेला. यानंतर सत्याग्रह मंडळ स्थापन केले गेले. त्यात शिवराम काबंळे (अध्यक्ष), पां.ना. राजभोज (उपाध्यक्ष) व इतर सभासदांचा सहभाग होता. यांनी [[१३ ऑक्टोबर]] [[इ.स. १९२९]] रोजी पर्वती सत्याग्रह सुरू केला. हा सत्याग्रह आंबेडकरांच्या प्रेरणेने करण्यात आला.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १६२">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६२|language=मराठी}}</ref> सत्याग्रहात शिवराम जानबा कांबळे, एम.एम. जोशी, ना.ग. गोरे, र.के. खाडिलकर, विनायक भुस्कुटे, पां.ना. राजभोज व स्वामी योगानंद यांच्यासहित अनेक स्त्री पुरुषांनी सत्याग्रहात भाग घेतला होता. या दरम्यान पर्वती मंदिराचे दरवाजे कायम बंद ठेवण्यात आले होते, त्यामुळे पर्वती मंदिरात अस्पृश्यांना प्रवेश मिळू शकला नाही. अखेर २० जानेवारी १९३० रोजी सत्याग्रह बंद करण्यात आला.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १६२"/> === काळाराम मंदिर सत्याग्रह === {{मुख्य|काळाराम मंदिर सत्याग्रह}} [[चित्र:Dr. Ambedkar with Dadasaheb Gaikwad and other social workers.jpg|thumb|right|काळाराम मंदिर सत्याग्रहामधील बाबासाहेब आंबेडकर, दादासाहेब गायकवाड व इतर सत्याग्रही, १९३०]] आंबेडकरांनी [[अस्पृश्यता]] निवारणासाठी जे लढे दिले त्यात [[काळाराम मंदिर सत्याग्रह|काळाराम मंदिराच्या सत्याग्रहाचे]] महत्त्वाचे स्थान आहे. फक्त हिंदूंनाच नव्हे तर सत्ताधारी इंग्रजांनाही जाग यावी आणि त्यावेळच्या दलितांना, शोषितांना सर्व मूलभूत हक्क मिळावेत यासाठी त्यांनी हा लढा उभारला होता. हा लढा २ मार्च १९३०ला सुरू झाला आणि पुढील पाच वर्षे चालला. त्यावेळी सत्ताधारी इंग्रजांच्या दडपशाहीविरोधात [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] लढत होती तर हिंदू धर्ममार्तंडशाहीविरोधात आंबेडकरांचा संघर्ष सुरू होता. नाशिकामधील काळाराम मंदिरात हजारो अस्पृश्यांसह प्रवेश करण्याचा निर्धार डॉ. आंबेडकर यांनी केला होता. त्याबद्दल आंबेडकरांचे चरित्रकार [[धनंजय कीर]] लिहितात, "''महाराष्ट्रातील स्पृश्य हिंदूंचे नाक जे नाशिक तेच दाबण्याचा निर्धार आंबेडकरांनी केला. डॉ. आंबेडकरांचा लढा माणुसकीस कलंक लावणाऱ्या अमानुष, अन्यायी आणि अघोर अशा स्वदेशी सनातनी ब्राह्मणी सत्तेविरुद्ध होता.''"<ref name="auto52">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/india-47925404|title=आंबेडकर को जब रामनवमी के रथ में हाथ नहीं लगाने दिया गया|last=कुलकर्णी|first=तुषार|date=14 एप्रिल 2019|via=www.bbc.com|url-status=live}}</ref><ref name="auto26">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६२-१६५|language=मराठी}}</ref> काळाराम मंदिराचा सत्याग्रह म्हणजे शोषितांना त्यांचा हक्क मिळावा यासाठी आंबेडकरांनी स्पृश्य व [[सवर्ण]]ांना केलेले एक आवाहन होते. {{quote|"आज आपण मंदिरात प्रवेश करणार आहोत. मंदिरात प्रवेश केल्यामुळे आपले प्रश्न सुटणार नाहीत. आपले प्रश्न राजकीय आहेत, सामाजिक, धार्मिक, आर्थिक आणि शैक्षणिक आहेत. काळाराम मंदिरात प्रवेश करणे म्हणजे हिंदू मनाला केलेले आवाहन आहे. उच्चवर्णीय हिंदूंनी आपल्याला आपल्या हक्कांपासून अनेक पिढ्यांपासून दूर ठेवले. आता तेच हिंदू आपल्याला आपला मानवी हक्क देतील का हा प्रश्न या काळाराम मंदिर सत्याग्रहाच्या माध्यमातून मी विचारत आहे. हिंदू मन हे आपल्याला एक मानव म्हणून स्वीकारावयास तयार आहे की नाही हा याची पडताळणी या सत्याग्रहाद्वारे होणार आहे."|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|<sub> २ मार्च १९३० रोजी केलेले भाषण<ref>डॉ. आंबेडकर यांची भाषणं आणि पत्रं (प्रकाशक- परराष्ट्र मंत्रालय भारत सरकार, भाग 17).</ref>}} [[चित्र:Kalaram Mandir (temple) Satyagrah at Nashik, 1930.jpg|thumb|right|काळाराम मंदिर सत्याग्रहामध्ये सामील सत्याग्रही व पोलीस शिपाई]] [[इ.स. १९२९]]च्या ऑक्टोबर मध्ये आंबेडकर यांच्याशी विचारविनिमय करून [[नाशिक जिल्हा|नाशिक]] जिल्ह्यातील अस्पृश्यांच्या पुढाऱ्यांनी नाशिक येथील [[काळाराम मंदिर]]ात अस्पृश्यांनी प्रवेश करावा व गरज वाटल्यास सत्याग्रह करावा, असे निश्चित करण्यात आले. अस्पृश्य पुढाऱ्यांनी नाशिक येथे सत्याग्रह समिती स्थापन केली आणि नाशिकचे नेते [[दादासाहेब गायकवाड|भाऊराव कृष्णाजी गायकवाड]] यांना त्या सत्याग्रह समितीचे चिटणीस तर अध्यक्ष केशव नारायण वर्धेकर यांना केले तर [[शंकरराव गायकवाड]] हे सभासद होते. या समितीने काळाराम मंदिराच्या पंचाना अस्पृश्यांना मंदिरात प्रवेश देण्याबाबत नोटीस पाठवली मात्र तिची पंचांनी दखल घेतली नाही. त्यामुळे [[मार्च ३|३ मार्च]] [[इ.स. १९३०|१९३०]] रोजी प्रत्यक्ष सत्याग्रह करण्याचे निश्चित करण्यात आले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६३|language=मराठी}}</ref> २ मार्च १९३० रोजी डॉ. आंबेडकरांच्या अध्यक्षतेखाली नाशिकमध्ये एक परिषद भरली. २ मार्च १९३० रोजी सकाळी व दुपारी अशा दोन सभा आंबेडकरांच्या अध्यक्षतेखाली झाल्या, तसेच ३ मार्च १९३० रोजीही सकाळी आंबेडकरांच्या अध्यक्षतेखाली सभा झाली. आंबेडकरांनी शांततेच्या मार्गाने [[सत्याग्रह]] करावा व यश मिळेपर्यंत सत्याग्रहाचा लढा सुरू ठेवावा असा उपदेश केला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६३-१६४|language=मराठी}}</ref> त्या परिषदेत ठरल्याप्रमाणे २ मार्च रोजी नाशिक शहरात अस्पृश्यांची मोठी मिरवणूक निघाली. ही मिरवणूक अंदाजे एक मैल लांबीची होती व त्यात सुमारे पंधरा हजार कार्यकर्त्यांनी सहभाग घेतला होता. मिरवणूक मंदिराजवळ पोहोचली. काळाराम मंदिराला पूर्व, पश्चिम, उत्तर व दक्षिण अशा चारही बाजूंनी दरवाजे होते, व मंदिराचे ते सर्व दरवाजे बंद होते म्हणून मिरवणूक [[गोदावरी नदी|गोदावरीच्या घाटाजवळ]] गेली. तिथे एक भव्य सभा झाली. दुसऱ्या दिवशी ३ मार्च रोजी मंदिरात प्रवेश करण्याचा निर्णय सभेत झाला. सत्याग्रहींच्या पहिल्या तुकडीत १२५ पुरुष आणि २५ स्त्रिया जातील, असे ठरले. सत्याग्रही चार गटांत विभागून दरवाजांवर धरणे धरून बसले होते. पतितपावनदास (उत्तर दरवाजा), कचरू साळवे (पूर्व दरवाजा), पांडुरंग राजभोज (दक्षिण दरवाजा) व शंकरदास नारायणदास (पश्चिम दरवाजा) असे चार सरदार मंदिराच्या चारी दिशांवर आपापल्या आघाड्या सांभाळत होते. आंबेडकर आणि भाऊराव गायकवाड हे प्रत्यक्ष सत्याग्रहाच्या ठिकाणी सारी व्यवस्था पहात होते. मंदिराचे सर्व दरवाजे बंद होते. दरवाजे उघडल्यास सत्याग्रही मंदिरात प्रवेश करणार अन् [[राम]]ाचे दर्शन घेणार, असे ठरले.<ref name="auto45">{{Cite web|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/nashik-north-maharashtra-news/nashik/kalaram-satyagraha-and-dr-ambedkar/articleshow/63750408.cms|title=काळाराम सत्याग्रह आणि डॉ. आंबेडकर|website=Maharashtra Times}}</ref> मंदिराभोवती हजारांच्यावर बंदुकधारी सैनिक तैनात करण्यात आले होते. त्या दिवशी स्पृश्यांनाही मंदिर प्रवेशास मज्जाव करण्यात आला होता. पुढे महिनाभर हा सत्याग्रह सुरूच होता. मग ९ एप्रिल १९३० रोजी [[रामनवमी]]चा दिवस होता. सनातनी हिंदू आणि सत्याग्रहाचे नेत्यांमध्ये तडजोड झाली आणि असे ठरले की स्पृश्य-अस्पृश्यांनी मिळून [[राम]]ाचा रथ ओढावा. कार्यकर्त्यांसह आंबेडकर मंदिराजवळ आले. पण आंबेडकरांच्या अनुयायांनी रथाला हात लावण्यापूर्वीच सनातनी हिंदूंनी सत्याग्रहींना हुलकावणी देऊन तो रथ दुसरीकडे पळवला. त्या रथाचा पाठलाग आंबेडकरांच्या अनुयायांनी केला व चरण पादुकाजवळ थांबलेल्या सत्याग्रहींच्या लक्षात येताच त्यांनी सर्व शक्ती एकवटून रथ अडविला तेव्हा मारामारी व आंबेडकरांच्या अनुयायांवर दगडांचा वर्षाव झाला. तोवर आंबेडकर प्रत्यक्ष घटनेच्या ठिकाणी पोहचले. दगडांचा वर्षाव चालू होता. इतक्यात पोलिसांचा कडा फोडून भास्कर कद्रे नावाचा सत्याग्रही भीमसैनिक मंदिरात घुसला आणि रक्ताने माखून बेशुद्ध पडला.<ref name="auto45" /> डॉ. आंबेडकरांवर दगडे पडू नये म्हणून त्यांच्या सहकाऱ्यांनी त्यांच्या डोक्यावर [[छत्री]] होती. उपस्थित सर्व सत्याग्रह्यांना व स्वतः आंबेडकरांनाही लहान-सहान इजा झाल्या होत्या. या घटनेत एक तरुण रक्तबंबाळ झाला होता नंतर त्याचा मृत्यू झाला. डॉ. आंबेडकरांनी [[मुंबई इलाखा|बॉम्बे प्रांताचे]] गव्हर्नर फ्रेडरिक साइक्स यांना पत्र लिहून हा सर्व वृत्तांत कळवला होता. "''सत्याग्रहानंतर नाशिकमधल्या अस्पृश्यांना अतोनात छळ सोसावे लागले. त्यांच्या मुलांच्या शाळा बंद झाल्या. रस्ते बंद झाले, इतकंच काय तर त्यांना दुकानातून वस्तू देखील मिळेनाशा झाल्या. सनातनी हिंदू त्यांच्यावर दमदाटी करू लागले. तुम्ही माजले आहात अशा शब्दांत अस्पृश्यांना बोलणी खावी लागत होती. ही दुःखं भोगूनही आंबेडकरांनी सत्याग्रह सुरूच ठेवला''," असे धनंजय कीर यांनी लिहितात. दरम्यान, आंबेडकरांना गोलमेज परिषदेसाठी लंडनलाही जावे लागले. पण त्यांच्या अनुपस्थितीत [[दादासाहेब गायकवाड|भाऊराव गायकवाड]] यांनी हा लढा सुरूच ठेवला. पाच वर्षं हा लढा चालला. पण अस्पृश्यांना मंदिर प्रवेश मिळाला नाही. एका सत्याग्रही तरुणाने [[रामकुंड]]ात उडी घेतली होती. सर्व सत्याग्रह, सभा, आंदोलने [[अहिंसा|अहिंसेच्याच]] मार्गाने व्हावीत, यावर आंबेडकरांचा जोर असायचा. कुठलाही [[कायदा]] मोडायचा नाही, असे ते म्हणायचे. नाशिकमध्ये तत्कालीन कलेक्टरने जमावबंदी लागू केली. मंदिरात प्रवेश मिळावा यासाठी आंबेडकरांनी गव्हर्नरकडे पाठपुरावा केला पण त्याचाही काही उपयोग झाला नाही. आंबेडकरांनी ३ मार्च १९३४ रोजी गायकवाडांना पत्र पाठवले आणि आता सत्याग्रह सुरू ठेवून शक्ती वाया घालवण्यापेक्षा ती शक्ती राजकीय हक्क व शिक्षण घेण्याची सोय मिळवण्यासाठी वापरावी, म्हणून आता सत्याग्रह बंद करण्यात यावा, असे कळवले. त्यानंतर हा मंदिराचा सत्याग्रह बंद करण्यात आला, व तो पुन्हा कधीही करण्यात आला नाही.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६४|language=मराठी}}</ref> काळाराम मंदिराच्या सत्याग्रहात कवी [[वि.वा. शिरवाडकर|कुसुमाग्रज]] हेही सहभागी झाले होते. त्यांच्या [[विद्रोही कविता|क्रांतिकारी कवितांची]] सुरुवात याच लढ्यापासून झाली आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.lokmat.com/television/kalaram-temple-satyagraha-story-will-be-shown-dr-babasaheb-ambedkar-serial/|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मालिकेत पहायला मिळणार काळाराम मंदिर सत्याग्रह|date=7 फेब्रुवारी 2020|website=Lokmat|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/editorial/ravivar-mata/artical-on-vashivarcha-paulkhuna/articleshow/57349100.cms|title=कुसुमाग्रजांचे उपेक्षित शिरवाडे|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2021-06-05}}</ref> मग शेवटी त्यांनी काळाराम मंदिराचे आंदोलन स्थगित केले. पुढे [[स्वातंत्र्य दिन (भारत)|भारताला स्वातंत्र्य]] मिळाल्यानंतरच सर्व मंदिरे खुली झाली आणि अस्पृश्यांना प्रवेश मिळाला.<ref name="auto26" /><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.com/hindi/india-47925404|title=आंबेडकर को जब रामनवमी के रथ में हाथ नहीं लगाने दिया गया|date=2019-04-14|website=BBC News हिंदी|language=hi|access-date=2021-06-05}}</ref> जर तुमची [[राम]]ावर खरी भक्ती असेल तर तुम्हाला देवळातच प्रवेश का हवा असा प्रश्न तेव्हा विचारला जात होता. या प्रश्नाचे उत्तर आंबेडकरांनी अमरावतीत घेतलेल्या सभेत दिले आहे. त्यात आंबेडकर म्हणतात, "''उपासनेचे अनेक प्रकार आहेत. साकाराचे प्रत्यक्ष पूजन देवळात करता यावे म्हणून अस्पृश्यांना देवळात प्रवेश पाहिजे असे नाही. त्यांना सिद्ध करायचे आहे की त्यांच्या प्रवेशाने देवालय भ्रष्ट होत नाही. किंवा त्यांच्या स्पर्शाने मूर्तीचे पावित्र्य कमी होत नाही.''" पुढे आंबेडकर म्हणतात, "''[[हिंदू धर्म|हिंदुत्व]] ही जितकी स्पृश्यांची मालमत्ता आहे. तितकीच अस्पृश्यांची आहे. या हिंदुत्वाची प्राणप्रतिष्ठा जितकी [[वशिष्ठ|वसिष्ठांसारख्या]] ब्राह्मणांनी, [[कृष्ण]]ासारख्या क्षत्रियांनी, [[सम्राट हर्षवर्धन|हर्षासारख्या]], [[संंत तुकाराम|तुकारामासारख्या]] वैश्यांनी केली तितकीच [[वाल्मीकी|वाल्मिकी]], [[रोहिदास]] इत्यादी अस्पृश्यांनी केलेली आहे. या हिंदुत्वाचे रक्षण करण्यासाठी अस्पृश्यांनी आपली माणुसकी खर्ची घातली आहे. मंदिरे जितकी स्पृश्यांचीच तितकीच अस्पृश्यांचीच आहेत.''"<ref name="auto52" /><ref name="auto26" /> शोषितांचा लढा फक्त मंदिर प्रवेशापुरताच मर्यादित नाही, असे आंबेडकरांनी स्पष्ट केले होते. [[इ.स. १९३३]] मध्ये [[महात्मा गांधी]] आणि डॉ. आंबेडकर यांची [[येरवडा मध्यवर्ती कारागृह|येरवडा तुरुंगात]] भेट झाली होती त्यावेळी गांधींनी डॉ. सुब्बारायान यांच्या विधेयकाला समर्थन देण्याची विनंती आंबेडकरांना केली होती. आंबेडकरांनी नकार दिला. या विधेयकात मंदिर प्रवेशाबाबत लिहिलं आहे, पण अस्पृश्यांच्या पूजेच्या अधिकाराबाबत काहीच लिहिलं नाही, असं आंबेडकरांनी सांगितलं.<ref>डॉ. आंबेडकरांची भाषणे आणि पत्रे, प्रकाशक भारतीय परराष्ट्र खाते)</ref> आपल्या मंदिर प्रवेशाबाबतच्या भूमिकेबाबत आंबेडकरांनी गांधींना सांगितले होते की, "''शोषित वर्ग फक्त मंदिर प्रवेशामुळे समाधानी होणार नाही. या वर्गाचा नैतिक आणि सामाजिक उत्कर्ष होणे आवश्यक आहे आणि त्यासाठी [[शिक्षण]] मिळणे महत्त्वाचे आहे. त्या अनुषंगाने संपूर्ण जातीव्यवस्थेचे निर्दालन होणे आवश्यक आहे. जातीव्यवस्थेेेचे समूळ उच्चाटन झाल्याशिवाय अस्पृश्यांचा उत्कर्ष होणार नाही.''"<ref name="auto52" /><ref name="auto26" /> "''सामाजिक बदलाची प्रक्रिया हळुहळू होत असते, याची जाणीव डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनाही होती. शोषितांना मानवतेचे पूर्ण हक्क मिळावे यासाठी ते वेगवेगळ्या मार्गांनी लढत राहिले आणि मंदिर प्रवेशही त्याच लढ्याचा एक महत्त्वपूर्ण भाग आहे''", असे मत 'साप्ताहिक विवेक'चे सह-कार्यकारी संपादक रवी गोळे यांनी मांडले. आंबेडकरांच्या या लढ्याने काय साध्य केले याबद्दल अखिल भारतीय दलित नाट्य परिषदेचे अध्यक्ष मधुसूदन गायकवाड सांगतात की, "''डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा लढा हा प्रतीकात्मक होता. जो समाज जातीयवादाचा, बळी पडला आहे, त्याला या अंधकारातून बाहेर काढण्यासाठी आणि सत्ताधारी इंग्रजांना जाग यावी यासाठी त्यांनी हे पाऊल उचलले होते.''"<ref name="auto52" /> == कृषी व शेतकऱ्यांसाठी कार्य == आंबेडकर यांनी कृषी क्षेत्रात सुद्धा काम केले आहे. त्यांनी शेतकऱ्यांचा समस्या दूर करण्यासाठी अनेक उपाययोजना सुचविल्या होत्या.<ref name="auto62">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/editorial/babasaheb-and-farmer/|title=बाबासाहेब आणि शेतकरी|last=author/admin|date=2016-04-14|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2021-06-04}}</ref><ref name="auto60">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/aurangabad-news/dr-babasaheb-ambedkar-water-nice-idea-power-1229010/|title=‘डॉ. आंबेडकरांकडून पाणी, वीज व शेतीचा सूक्ष्म विचार’|date=2016-04-20|website=Loksatta|language=mr-IN|access-date=2021-06-04}}</ref> === कृषी व शेती संबंधीचे विचार === शेती व्यवसायाचा संबंध त्यांनी समाजव्यवस्थेशी जोडला होता. ग्रामीण भागातील जातीवर आधारित समाज व्यवस्थेचे कारण त्यांनी ग्रामीण आर्थिक व्यवस्थेमध्ये शोधलं होतं. त्यामुळेच जातीवर आधारित समाजव्यवस्था बदलायची, तर त्यासाठी शेतीमध्ये परिवर्तन घडवावे लागेल. शेतीला उद्योग मानून पायाभूत सुविधा पुरवून शेतकऱ्यांचा आर्थिक विकास झाला पाहिजे. शेतकरी आर्थिक समृद्ध झाला तर शेतमजूर आणि शेतीशी निगडित सर्वच घटकाला या आर्थिक सक्षमतेचा फायदा होईल. आर्थिक स्रोत तळागाळापर्यंत झिरपले म्हणजे ग्रामीण माणसाच्या मानसिकतेत सकारात्मक बदल घडतील. हे बदल सामाजिक परिवर्तनासाठी पोषक ठरतील. आर्थिक विषमता ही जातीय व्यवस्थेला पूरक व पोषक ठरते. आर्थिक विषमता जितकी कमी होईल, तितकी जातीय भेदभावाची दरी कमी होईल, असे त्यांना वाटत होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/editorial/samwad/prof-dr-satish-yadav-article-on-dr-babasaheb-ambedkar-and-farmers/articleshow/82012003.cms|title=खोती आणि जमीनदारी विरोधातील बाबासाहेब|url-status=live}}</ref><ref name="auto64">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://prahaar.in/%e0%a4%b6%e0%a5%87%e0%a4%a4%e0%a5%80-%e0%a4%b6%e0%a5%87%e0%a4%a4%e0%a4%95%e0%a4%b0%e0%a5%80-%e0%a4%86%e0%a4%a3%e0%a4%bf-%e0%a4%a1%e0%a5%89-%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%b8%e0%a4%be/|title=शेती, शेतकरी आणि डॉ. बाबासाहेब {{!}}|last=Sawant|first=Rajesh|language=en-US|access-date=2021-06-04|archive-date=2021-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210604204535/http://prahaar.in/%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%86%E0%A4%A3%E0%A4%BF-%E0%A4%A1%E0%A5%89-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BE/|url-status=dead}}</ref> शेतीसाठी [[जमीन]] व [[पाणी]] हे मुख्य घटक आहेत. पाण्याशिवाय शेतीचा विकास अशक्य आहे. शेतकऱ्याला शाश्‍वत पाणी मिळणे गरजेचे आहे. पाण्याशिवाय उत्पादकता वाढणे आणि शेतकऱ्यांचा आर्थिक स्तर उंचावणे शक्य नाही, हे त्यांनी ब्रिटिश सरकारच्या निदर्शनास आणून दिले होते. शेतीला शाश्‍वत पाणी पुरविण्यासाठी नदीच्या पाण्याचे नियोजन झाले पाहिजे. देशात घडणारे दुष्काळ हे मानवनिर्मित आहेत. दुष्काळ हटवायचा तर दुष्काळात पाण्याचे नियोजन करावे. जिरायती शेती, बागायती करण्याचे प्रयत्न वाढवावेत. शेती व शेतमजूर समृद्ध झाला तरच देश समृद्ध होईल, असे मौलिक विचार त्यांनी मांडले. पाण्यासंदर्भात केवळ विचार व्यक्त न करता त्यांनी ब्रिटिश सरकारला, नदीच्या खोऱ्यातील पाण्याच्या नियोजनाची योजना सादर केली. ही योजना ‘दामोदर खोरे परियोजना’ म्हणून ओळखली जाते. आपल्या शासनाने १९९६ मध्ये कृष्णा, गोदावरी, तापी, नर्मदा अशी खोऱ्यांची विभागणी केली. यावरून आंबेडकरांच्या दूरदर्शीपणाची लांबी व खोली लक्षात येते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/editorial/samwad/prof-dr-satish-yadav-article-on-dr-babasaheb-ambedkar-and-farmers/articleshow/82012003.cms|title=शेतकऱ्यांचे बाबासाहेब|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2021-06-04}}</ref><ref name="auto38">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/mumbai/dr-babasaheb-ambedkars-three-points-agricultural-thought-381731|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा "त्रिसूत्री' शेतीविचार|website=eSakal - Marathi Newspaper|language=mr-IN|access-date=2021-06-04}}</ref> आंबेडकर यांनी सर्वांत महत्त्वाची संकल्पना मांडली ती ‘शेतीचे राष्ट्रीयकरण’ करण्याची. शासनाने शेतजमिनी ताब्यात घेऊन, त्या विकसित कराव्यात, अशा विकसित शेतजमिनी शेतकऱ्यांना काही अटींवर कसण्यासाठी द्याव्यात. हा एका अर्थाने सामुदायिक शेतीचाच प्रयोग होता. अशी शेती करण्यासाठी शासनाने अधिनियम बनवावेत. पीकपद्धती, पाणी उपलब्धता, बांधबंदिस्ती, उत्पादकता वाढ, साठवण व्यवस्था, शेतमालाची विक्री, शेतमालाचे भाव या संदर्भात स्पष्ट नियम करावेत. यामुळे कोणत्याही एकाच पिकाखाली मोठे क्षेत्र येऊन, शेतमालाच्या उपलब्धतेत विषमता येणार नाही. मागणी व पुरवठा या अर्थशास्त्रीय नियमानुसार, शेतमालाला रास्त भाव मिळतील. त्याचबरोबर अतिरिक्त उत्पादन टळून शेतमालाचे नुकसानही टळेल. आजही शेतकऱ्यांना शेतमालाला रास्त भाव मिळावा यासाठी शासनाशी झगडावे लागते. या पार्श्‍वभूमीवर आंबेडकर यांचे शेतीसाठी अधिनियम व कायदा असावा ही संकल्पना शेतकऱ्यांसाठी किती मोलाची आहे, हे अधोरेखित होते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-55382981|title=BBC News मराठी|language=mr}}</ref><ref name="auto38"/> आंबेडकर यांच्या काही संकल्पनातूनच कमाल जमीनधारणा कायदा, सावकारी व खोती पद्धतींना प्रतिबंध करणारा कायदा, सामूहिक शेतीचे प्रणालीवर आधारित शेती महामंडळ, राज्यातील नद्यांच्या खोऱ्यांची विभागणी व विकास, जलसंवर्धन योजना अमलात आल्या. शासनाने त्याबाबत कायदे व नियम बनविले. यामागे आंबडकरांच्या विचारांचा प्रभाव दिसून येतो. आंबडकरांचे शेतीबाबतचे विचार राज्यकर्ते नियोजनकार व शेती तज्ज्ञांनी अभ्यासले पाहिजेत.<ref name="auto64"/><ref name="auto62"/><ref name="auto60"/> === शेतकऱ्यांच्या मोर्चात सहभाग व खोती पद्धतीवर बंदी === आंबेडकर यांच्या नेतृत्वाखाली शेतकऱ्यांचा पहिला संप घडवून आला होता. हा संप इ.स. १९२८-१९३४ या कालावधीत [[चरी]] (रायगड जिल्हा) या गावात झाला. हा संप ७ वर्ष सुरू होता. आंबेडकर यांनी [[खोती पद्धत]] नष्ट करण्यासाठी सुद्धा संघर्ष केला.<ref name="auto59">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.thewire.in/a-farmers-agitation-lasting-for-6-years|title=६ वर्षे चाललेले एक शेतकरी आंदोलन!|website=marathi.thewire.in|language=en|access-date=2021-06-04|archive-date=2021-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210604204536/https://marathi.thewire.in/a-farmers-agitation-lasting-for-6-years|url-status=dead}}</ref><ref name="auto57">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.maxmaharashtra.com/max-kissan/what-is-khoti-system-and-how-ambedkars-fight-against-khoti-system-869724|title=चरीचा शेतकरी संप आणि बाबासाहेब|last=Admin|date=2021-04-14|website=www.maxmaharashtra.com|language=mr|access-date=2021-06-04}}</ref> [[१४ एप्रिल]] १९२९ रोजी [[रत्‍नागिरी]] येथे आंबेडकर यांच्या अध्यक्षतेखाली जिल्हा शेतकरी परिषद चिपळूण येथे आयोजन करण्यात आले होते. या परिषदेत त्यांनी [[कोकण]]ातील खोतीदारीविरूद्ध शेतकऱ्यांचे आंदोलन सुरू केले. या संबंधी [[१७ सप्टेंबर]] १९३७ रोजी [[खोती]] पद्धत नष्ट करणाऱ्या कायद्याचे विधेयक आंबडकरांनी [[मुंबई]] विधिमंडळात मांडले. [[१० जानेवारी]] १९३८ रोजी आंबेडकरांच्या नेतृत्वाखाली २५,००० शेतकऱ्यांचा मोर्चा विधिमंडळावर काढण्यात आला.<ref name="auto59"/><ref name="auto57"/> सप्टेंबर १९१८ मध्ये शेतजमिनीच्या समस्येवर शोधनिबंध एका प्रसिद्ध मासिकात प्रकाशित केला. शेतकऱ्यांसाठी त्यांनी [[प्रधानमंत्री पीक विमा योजना|पीक विमा योजना]] सुचवली. श्रमिकांची श्रमशक्ती उद्योग क्षेत्रात वळवायला हवी; तसेच शेतीचा विकास करण्यासाठी राज्य समाजवादाचा सिद्धांत त्यांनी मांडला.<ref name="auto59"/><ref name="auto57"/> == गोलमेज परिषदांमधील सहभाग == [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar with Sir Muhammad Zafrulla Khan, standing outside the House of Commons when they participated in the 2nd Round Table Conference on Sept. 1931.jpg|thumb|दुसऱ्या गोलमेज परिषदेत भाग घेतल्यावर हाऊस ऑफ कॉमन्सबाहेर सर मुहम्मद झफरुल्ला खान यांच्यासोबत डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, सप्टेंबर १९३१]] {{मुख्य|गोलमेज परिषद}} इ.स. १९२७-३० मधील सायमन कमिशनने अस्पृश्यांच्या राजकीय हितांना फारसे महत्त्व दिले नाही. ब्रिटिश सरकार भारताला काही राजकीय हक्क राज्यघटनेच्या माध्यमातून देण्याच्या तयारीत होते तेव्हा ''भारताच्या भावी राज्यघटनेत अस्पृश्यांच्या हिताचे संरक्षण करणारे राजकीय हक्क असावेत'' असे आंबेडकरांना वाटत होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६५|language=मराठी}}</ref> अस्पृश्यांच्या ठिकठिकाणी सभा व अधिवेशन भरवून आंबेडकरांनी अस्पृश्यांना त्यांच्या राजकीय हक्कांचे महत्त्व पटवून देऊन त्यांच्याच स्वतःच्या अधिकारांविषयी जागृती करु लागले. ''अस्पृश्यांनी काँग्रेस पक्षापासून दूर राहिले पाहिजे. कारण काँग्रेसच्या हाती सत्ता गेली तर ती काँग्रेस अस्पृश्यांना राजकीय हक्क देईल, यात विश्वास नाही. म्हणून अस्पृश्यांना राजकीय हक्क मिळवण्यासाठी इंग्रजी सरकारशीही व काँग्रेसशीही लढत राहणे महत्त्वाचे आहे,'' असा आंबेडकरांचा विचार होता.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६६|language=मराठी}}</ref> इ.स. १९३०, १९३१ व १९३२ मध्ये इंग्लंडमध्ये गोलमेज परिषदा झाल्या. आंबेडकर शोषित व अस्पृश्यांचे प्रतिनिधी म्हणून या तिन्हींही गोलमेज परिषदांमध्ये हजर राहिले. ''अस्पृश्यांना राजकीय हक्क असावेत आणि ब्रिटिशांपासून भारताला स्वातंत्र मिळावे'' अशा मागण्या त्यांनी गोलमेज परिषदांमध्ये केल्या.<ref name="auto40">{{स्रोत पुस्तक|title=डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर खंड ४ कालखंड १९२८ ते १९३२|last=खैरमोडे|first=चांगदेव भगवान|publisher=सुगावा प्रकाशन (तृतीय आवृत्ती)|year=जुलै २००३|isbn=|location=पुणे|pages=९४ ते ९५}}</ref> त्यांनी ब्रिटिश शासनाच्या सत्ताधाऱ्यांना सांगितले की, 'जसे कोणत्याही संप्रदायाला दुसऱ्या संप्रदायावर दबाव टाकून गुलाम बनविण्याचा अधिकार नाही. तसेच कोणत्याही देशाला दुसऱ्या देशावर आपली सत्ता गाजवून गुलाम ठेवण्याचा अधिकार नाही' म्हणून ब्रिटिश सत्तेला भारतात हे कारण पुढे करून की भारत 'अजून स्वराज्य प्राप्तीसाठी सक्षम नाही' हे निमित्त आता चालणार नाही. बालकाला कडेवर घेऊन फिरल्याने तो आपल्या पायावर कसा चालू शकेल? म्हणून त्याला कडेवरून उतरवून स्वतंत्रपणे चालायचा अधिकार दिला गेला पाहिजे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/national/patriot-great-dr-babasaheb-ambedkar-who-going-east-british/|title=इंग्रजांच्या मायभूमीत जाऊन त्यांना ललकारणारे 'देशभक्त डॉ. बाबासाहेब'|last=author/online-lokmat|date=2019-04-14|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/editorial/humanitarian-mahatmas-dr-ambedkar/|title=मानवतावादी महापुरुष डॉ. आंबेडकर|last=author/lokmat-news-network|date=2018-12-06|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2021-06-05}}</ref> === पहिली गोलमेज परिषद === [[चित्र:The first Round Table Conference - 16 November 1930 to 19 January 1931. Dr. Ambedkar in the first row left.jpg|thumb|इ.स. १९३० मध्ये आयोजित लंडन मधील पहिल्या गोजमेज परिषदेमध्ये आंबेडकर (डावीकडून दुसऱ्या रांगेत दहाव्या स्थानी) व इतर प्रतिनिधी दिसत आहेत.]] ब्रिटिश सरकारने भारताला देऊ केलेल्या वसाहतींचे स्वराज्य व भावी राज्यघटना यावर चर्चा व विचारविनिमय करण्यासाठी भारतातील नेत्यांसह इंग्लंड येथे गोलमेज परिषद भरवली. यात अस्पृश्यांचे प्रतिनिधी म्हणून आंबेडकर व रावबहादूर श्रीनिवासन या दोघांचा समावेश होता. काँग्रेसने गोलमेज परिषदेवर बहिष्कार टाकला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६७|language=मराठी}}</ref> गोलमेज परिषदेच्या निमंत्रणानंतर २ ऑक्टोबर १९३० रोजी मुंबई प्रांतातील अस्पृश्यांनी दामोदर हॉलच्या मैदानावर सभा घेऊन आंबेडकरांचा सत्कार केला. त्यांना मानपत्र व रु. ३७००ची शैलीही देण्यात आली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६८-१६९|language=मराठी}}</ref> या परिषदेसाठी आंबेडकर, श्रीनिवास व अन्य सर्व प्रतिनिधी ४ ऑक्टोबर, १९३० रोजी ''एस.एस. व्हाइसरॉय ऑफ इंडिया'' या बोटीने [[मुंबई]]हून इंग्लंडकडे निघाले. १८ ऑक्टोबर १९३० रोजी हे इंग्लंडला पोहचले. ही परिषद एक दिवस आधी म्हणजे १७ ऑक्टोबर, १९३० रोजी सुरू झाली होता. याचे अधिकृत उद्घाटन १२ नोव्हेंबर, १९३० रोजी [[पंचम जॉर्ज]] यांच्या हस्ते व ब्रिटनचे पंतप्रधान [[रामसे मॅकडॉनल्ड]] यांच्या अध्यक्षतेखाली [[हाउस ऑफ लॉर्ड्स]]च्या रॉयल गॅलरीत होणार होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६९|language=मराठी}}</ref> त्यामुळे आंबेडकरांनी १८ ऑक्टोबर १९३० ते ११ नोव्हेंबर १९३० या कालावधीत भारतमंत्री, उपभारतमंत्री, मजूर पक्षाचे नेते जॉर्ज लान्सबेरी, भारताचे नवे सरसेनापती सर [[फिलिप चेटवूड]], लंडनचे खासदार, मजूर, उदारमतवादी व हुजूर पक्षांचे सभासद या सर्वांशी भेटी घेतल्या व अस्पृश्योद्धाराच्या विषयावर त्यांच्याशी चर्चा केल्या.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६९-१७०|language=मराठी}}</ref> पंतप्रधान रॅम्से मॅक्डोनाल्ड यांच्या अध्यक्षतेखाली १२ नोव्हेंबर १९३० ते १९ जानेवारी १९३१ पर्यंत गोलमेज परिषदेच्या बैठका होत राहिल्या. या परिषेदला आंबेडकर व श्रीनिवासन अस्पृश्यांचे प्रतिनिधी म्हणून उपस्थित होते. आंबेडकरांनी अस्पृश्यांच्या राजकीय हक्कांचा खलिता या परिषदेत सादर केला. डिसेंबर १९३० मध्ये त्यांनी अस्पृश्यांच्या राजकीय हक्कांचा खलित्याच्या दोन हजार प्रती छापल्या व त्यापैकी काही प्रती ब्रिटिश संसदेच्या सदस्यांना, गोलमेज परिषदेच्या सभासदांना तसेच काही प्रती मुंबईला पाठवून दिल्या.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७०|language=मराठी}}</ref> भविष्यात भारत स्वतंत्र होऊन ज्या राज्यघटनेच्या आधारे राज्यकारभार करतील त्या राज्यघटनेत अस्पृश्यांच्या आठ राजकीय हक्कांचा समावेश असावा, असे मत आंबेडकर व श्रीनिवास यांनी मांडले. अस्पृश्य वर्गासाठी समान नागरिकत्व, समान हक्क, जातिद्वेषरहित वागणूक, कायदेमंडळात भरपूर प्रतिनिधित्व, सरकारी नोकरीत अस्पृश्यांची भरती करण्यात यावी, सरकारची पूर्वग्रहरहित वर्तवणूक, अस्पृश्यता निर्मूलन सरकारी खाते, व गव्हर्नर जनरलच्या मंत्रिमंडळात प्रतिनिधित्व, असे ते राजकीय हक्क होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७०-१७१|language=मराठी}}</ref> या परिषदेदरम्यान आंबेडकरांना कळाले की त्यांचे मुंबई कायदेमंडळाचे सदस्यत्व आणखी तीन वर्षांनी वाढवले आहे. आंबेडकरांनी गोलमेज परिषदेमध्ये तसेच मजूर पक्ष, उदारमतवादी पक्ष, हुजूर पक्ष या तिन्ही पक्षांच्या सभासदांपुढे भाषणे दिली आणि भारताच्या भावी राज्यघटनेत अस्पृश्यांच्या राजकीय हक्कांची तरतुद करून ठेवण्याबाबत पाठपुरावा केला. आंबेडकरांच्या भाषणांची दखल ब्रिटिश वर्तमानपत्रांनीही घेतली, आंबेडकरांच्या छायाचित्रासह त्यांच्या भाषणांचे वृत्त वर्तमानपत्रांत प्रसिद्ध होऊ लागली. अस्पृश्यांच्या स्थितीबाबतची माहिती सर्वांना कळू लागली. वर्तमानपत्रे आंबेडकरांना "अस्पृश्यांचा महान नेता" संबोधू लागले.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १७१">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७१|language=मराठी}}</ref> लंडन मधीन काही संस्थानी आंबेडकरांची भाषणे आयोजित केली होती.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १७१"/> ब्रिटिश संसदेत [[हाऊस ऑफ कॉमन्स]]च्या सदस्यांपुढे आंबेडकरांनी भाषण केले आणि अस्पृश्यांचा उद्धार करणे अत्यंत निकडीचे असल्याचे सांगितले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७१-१७२|language=मराठी}}</ref> बडोद्याचे [[महाराजा सयाजीराव गायकवाड]] हेही परिषदेचे सभासद होते, त्यांनी आंबेडकरांचे कौतुक केले.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १७२">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७२|language=मराठी}}</ref> परिषद संपल्यावर जानेवारी १९३१ मध्ये मुंबईला परतले. १९ एप्रिल, १९३१ रोजी त्यांनी [[परळ]] येथील गोखले शिक्षण संस्थेच्या शाळेत अखिल भारतीय अस्पृश्य पुढारी परिषद आयोजित केली होती. त्या परिषदेत त्यांनी अस्पृश्यांच्या राजकीय हक्कांविषयी सर्व प्रदेशातील अस्पृश्य पुढाऱ्यांचे मत जाणून घेतले.<ref name="auto40" /><ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १७२"/> === दुसरी गोलमेज परिषद === {{मुख्य|दुसरी गोलमेज परिषद}} [[चित्र:Second round tableconf.gif|thumb|इ.स. १९३१ मध्ये आयोजित लंडन मधील दुसऱ्या गोजमेज परिषदेमध्ये बाबासाहेब आंबेडकर (उजवीकडील रांगेत चौथे), रॅम्से मॅकडोनाल्ड, (त्यांच्या उजव्या हाताला) गांधी, मदन मोहन मालवीय, जयकर, सप्रु व इतर प्रतिनिधी दिसत आहेत.]] दुसऱ्या गोलमेज परिषदेत १९३१ च्या ऑगस्टमध्ये काँग्रेसचे प्रतिनिधी म्हणून महात्मा गांधी यांची निवड करण्यात आली. तत्पूर्वी ते तुरुंगात बंद होते आणि काँग्रेसनेही पहिल्या गोलमेज परिषदेवर बहिष्कार टाकला होता. आंबेडकरांनाही दुसऱ्या गोलमेज परिषदेचे निमंत्रण मिळाले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७३|language=मराठी}}</ref> १४ ऑगस्ट १९३१ रोजी मुंबई येथे गांधींनी अस्पृश्योद्धाराच्या प्रशांवर चर्चा करण्यासाठी आंबेडकरांना बोलावले. या पहिल्या भेटीत गांधींना आंबेडकर हे अस्पृश्य असल्याचे माहिती नव्हते तर ते त्यांना अस्पृश्यांविषयी कळवळा असलेले एक पुरोगामी ब्राह्मण समजत होते. या भेटीत गांधी यांनी आंबेडकरांना देशभक्त म्हणले होते. अस्पृश्योद्धाराच्या मार्गाबाबत आंबेडकर व गांधी यांच्यामध्ये एकमत न होऊ शकल्याने ही भेट अयशस्वी झाली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७३ व १७४|language=मराठी}}</ref> दुसऱ्या गोलमेज परिषदेत भाग घेण्यासाठी आंबेडकर २९ ऑगस्ट १९३१ रोजी लंडनला पोहोचले. गांधी १२ सप्टेंबर १९३१ रोजी लंडनला पोहोचले. दुसऱ्या गोलमेज परिषदेचे कामकाज ७ सप्टेंबर १९३१ ते १ डिसेंबर १९३१ पर्यंत चालू होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७४|language=मराठी}}</ref> ४ नोव्हेंबर १९३१ रोजी आंबेडकरांनी भारताच्या भावी संविधानात अल्पसंख्य अस्पृश्यांना काही राजकीय हक्क असावेत याची मागणी केली व ४ नोव्हेंबर १९३१ रोजी आंबेडकरांनी आपल्या मागण्या लिखित स्वरूपात गोलमेज परिषदेपुढे सादर केल्या. यामध्ये दोन प्रमुख मागण्या होत्या - स्वतंत्र्य मतदार संघ, ज्याद्वारे अस्पृश्यांना त्यांचे प्रतिनिधी स्वतंत्रपणे निवडून देण्याचा हक्क असावा. दुसरी मागणी ही की अस्पृश्यता पाळणे हा कायद्याने गुन्हा समजण्यात यावे. मुसलमान, शीख, अँग्लो इंडियन इत्यादी अल्पसंख्यांना राजकीय हक्क देण्यासाठी गांधी तयार होते, मात्र त्यांनी अस्पृश्यांना राजकीय हक्क देण्याच्या मागणीचा विरोध केला. संपूर्ण परिषदेत आंबेडकर व गांधी यांचे एकमत होऊ शकले नाही.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७४ व १७५|language=मराठी}}</ref> परिषदेत म. गांधींनी असे म्हणले की, 'अस्पृश्यांचे प्रतिनिधित्व काँग्रेसच्या वतीने मी स्वतः करत असल्याने डॉ. आंबेडकर किंवा श्रीनिवासन हे अस्पृश्यांचे खरे प्रतिनिधी नाहीत'. गांधींच्या या भूमिकेचा अनिष्टपणा मि मॅक्डोनाल्ड यांच्या नजरेस आंबेडकरांनी आणून देताना गांधींच्या विधानाला गैरजबाबदार व्यक्तीचे विधान म्हणले. आंबेडकरांनी या परिषदेसमोर अस्पृश्यांच्या राजकीय अधिकारांची मागणी केली. त्यात, 'अस्पृश्यांना लोकसंख्येच्या प्रमाणात स्वतंत्र राजकीय हक्क मिळाले पाहिजे आणि अस्पृश्य मतदारसंघातून अस्पृश्यांनी आपले उमेदवार निवडले पाहिजेत, तसेच त्यांना नोकऱ्यांमध्ये व स्थानिक स्वराज्य संस्थांमध्ये, प्रांतिक व मध्यवर्ती कायदेमंडळात लोकसंख्येच्या प्रमाणात जागा मिळाव्यात' अशा प्रकारचा खलिता परिषदेला सादर केला.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर खंड ४ कालखंड १९२८ ते १९३२|last=खैरमोडे|first=चांगदेव भगवान|publisher=सुगावा प्रकाशन|year=जुलै २००३|isbn=|location=पुणे|pages=१६४(तृतीय आवृत्ती)}}</ref> १० नोव्हेंबर १९३१ रोजी लंडन येथील 'इन्स्टिट्यूट ऑफ इंटरनॅशनल अफेअर्स' या संस्थेच्या सभागृहात आंबेडकरांचे भाषण आयोजित करण्यात आले. भाषणात त्यांनी भारतातील अस्पृश्यांची दुःस्थिती कथन केली आणि त्यांच्या उत्कर्षाकरिता त्यांना स्वतंत्र राजकीय हक्क मिळणे किती आवश्यक आहे, तेही पटवून दिले. यावेळीही आंबेडकरांना अस्पृश्यांचे सर्वोच्च नेते म्हणून ओळख मिळाली. आंबेडकर लंडनहून मुंबईला २९ जानेवारी १९३२ रोजी पोहोचले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७५|language=मराठी}}</ref> भारताला संघराज्यात्मक राज्यघटना देण्यात यावी, असा विचार पहिल्या गोलमेज परिषदेत झाला होता. म्हणून दुसऱ्या गोलमेज परिषदेत भारताला भावी राज्यघटनेचे स्वरूप कसे असावे यावर विचारविनिमय झाला आणि 'फेडरल स्ट्रक्चर कमिटी' म्हणजेच एक प्रकारची संविधान समिती नेमण्यात आली, व तिच्यावर भारताच्या भावी संविधानाविषयी विचारविनिमय करण्याची जबाबदारी सोपण्यात आली. ३८ विद्वानांना या समितीचे प्रतिनिधी म्हणून नियुक्त केले गेले, ज्यात काही ब्रिटिश प्रतिनिधी आणि काही भारतीय प्रतिनिधी होते. या भारतीय प्रतिनिधींमध्ये आंबेडकरांनाही स्थान मिळाले, व सोबतच सयाजीराव गायकवाड, इतर संस्थानिक, म. गांधी, बॅ. जयकर, सर तेजबहादूर सप्रू इत्यादी भारतीयही समितीचे प्रतिनिधी होते. 'फेडरल स्ट्रक्चर कमिटी' या घटना समितीचे अध्यक्ष लॉर्ड सँकी होते. त्यांच्या अध्यक्षतेखाली ७ सप्टेंबर १९३१ ते ४ नोव्हेंबर १९३१ या कालावधीत बंकिंगहॅम पॅलेसमध्ये घटना समितीच्या बैठका घेण्यात आल्या. बैठकांत आंबेडकरांनी विद्वतेने युक्त विचार मांडले ज्यामुळे अध्यक्षांसह सर्व सभासद आंबेडकरांच्या बुद्धिमत्तेवर प्रभावित झाले. चर्चेत आंबेडकर विविध देशांतील राज्यघटनांच्या कलमांचा आधार देऊन बिनतोड उत्तरे देत.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७६|language=मराठी}}</ref> १६ सप्टेंबर १९३१ रोजी झालेल्या बैठकीत आंबेडकरांनी राज्यघटनेविषयी आपले विचार सविस्तरपणे व्यक्त केले. [[कायदेमंडळ]] एकच असावे, जर दोन कायदेमंडळ असावीत असे वाटत असल्यास कनिष्ठ कायदेमंडळात लोकांनी निवडून दिलेले (निर्वाचित) सदस्य असावेत व वरिष्ठ कायदेमंडळात प्रांतिक कायदेमंडळांनी निवडून दिलेले सदस्य असावेत. संस्थानिकांनी स्वतंत्र राहण्यापेक्षा संघराज्यात्मक भारतात सामील होण्यातच त्यांचे हित आहे. कायदेमंडळावर अस्पृश्यांचे प्रतिनिधी सरकारने नियुक्त केलेले नसावे, तर ते देखील लोकांनी निवडून दिलेले असावे. अस्पृश्यांचे प्रतिनिधी स्वतंत्र मतदारसंघातून अस्पृश्य मतदारांद्वारे निवडून दिलेले असावे. मागासवर्गीयांचे हित करणे, राज्यकारभाराचे प्रमुख ध्येय असावे. अंदाजपत्रकात अस्पृश्यांच्या प्रगतीसाठी भरपूर निधीची तरतूद असावी, असेही आंबेडकरांनी सुचवले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७७|language=मराठी}}</ref> आंबेडकर लंडनहून मुंबईला २९ जानेवारी १९३२ रोजी पोहोचले. या दिवशी सायंकाळी डॉ. सोळुंकी यांच्या अध्यक्षतेखाली आंबेडकरांना ११४ संस्थांच्यावतीने मानपत्र देण्याचा समारंभ दामोदर हॉलच्या मैदानात साजरा करण्यात आला. या सत्कारात आंबेडकर म्हणाले की, "तुम्ही सर्वांनी मला सहकार्य केले, माझ्या भुमिकांना पाठिंबा दिला, म्हणूनच मी अस्पृश्यांच्या राजकीय हक्कांसाठी यशस्वीपणे संघर्ष करु शकलो. माझा संघर्ष केवळ महार जातीच्या उद्धारासाठी नव्हे नसून भारतातील संपूर्ण अस्पृश्य समाजाच्या उद्धारासाठी आहे म्हणजेच आपल्या देशाच्या उद्धारासाठी आहे."<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७८|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांनी पुणे व कोल्हापूर भागात दौरे केले. पुणे येथील अहिल्याश्रमात पुणे जिल्हा बहिष्कृत समाजातर्फे व अखिल भारतीय अस्पृश्यतानिवारण संघातर्फे २१ मे १९३२ रोजी आंबेडकरांना रौप्य करंडकातून मानपत्रे प्रदान करण्यात आली. कोल्हापूर येथेही कर्नाटकच्या जनेतेद्वारे २३ मे १९३२ रोजी आंबेडकरांना समारंभापूर्वक मानपत्र देण्यात आले. दुसऱ्या दिवशी २४ मे रोजी त्यांना लंडनहून गोलमेज परिषदेच्या चिटणीसाची तार मिळाली, ज्यात राजकीय प्रश्नांच्या कामकाजासाठी त्यांना ताबडतोब लंडनला येण्याचे सुचवले होते. २६ मे रोजी आंबेडकर मुंबईहून लंडनकडे रवाना झाले आणि जून १९३२ मध्ये लंडनला पोहोचले. तेथील कामकाज आटोपवून ते १७ ऑगस्ट १९३२ रोजी मुंबईस परत आले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७८ व १७९|language=मराठी}}</ref> भारतीय जनतेला मतदानाचे अधिकार कोणत्या पात्रतेवर द्यावेत, याचा विचार करण्यासाठी 'इंडियन फ्रंचाईज कमिटी' नेमण्यात आली होती आणि तिच्या १७ सभासदांमध्ये आंबेडकरांचाही समावेश करण्यात आला होता.<ref name="auto22">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७९|language=मराठी}}</ref> दुसऱ्या गोलमेज परिषदेत ठरल्यानुसार इंग्रज सरकारने १७ ऑगस्ट १९३२ रोजी जातीय निवाडा जाहीर करून अस्पृश्यांना स्वतंत्र मतदार संघ देण्याची तरतूद मान्य केली. आंबेडकरांच्या अस्पृश्यांच्या राजकीय हक्कांच्या मागणीला यश मिळाले. मात्र याला [[महात्मा गांधी]]ंनी विरोध करून २२ सप्टेंबर १९३२ रोजी येरवाडा तुरूंगात प्राणांतिक उपोषण सुरू केले व अस्पृश्यांच्या स्वतंत्र मतदार संघाच्या मागणीस विरोध केला. त्यामुळे नाईलाजास्तव आंबेडकर यांनी २४ सप्टेंबर १९३२ [[पुणे करार]]ावर साक्षरी करून स्वतंत्र मतदार संघाची मागणी मागे घेतली व अस्पृश्यांसाठी संयुक्त राखीव मतदारसंघ मान्य केला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८०, १८१ व १८२|language=मराठी}}</ref> === तिसरी गोलमेज परिषद === ब्रिटिश सरकारने आंबेडकरांना तिसऱ्या गोलमेज परिषदेच्या कामकाजात सहभागी होण्यासाठी निमंत्रित केले. आंबेडकरांनी दुसऱ्या गोलमेज परिषदेच्या वेळी भारताच्या भावी राज्यघटनेविषयी महत्त्वाचे काम केले होते. ब्रिटिश सरकार भारताला वताहतीचे स्वराज्य देणार होते व त्याच्याबरोबरच राज्यकारभारासाठी स्वतंत्र राज्यघटना सुद्धा देणार होते. त्यामुळे त्यांनी तिसरी गोलमेज परिषद बोलावली होती.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८२|language=मराठी}}</ref> परिषदेत सहभागी होण्यासाठी आंबेडकर ७ नोव्हेंबर १९३२ रोजी एम.एन. व्हिक्टोरीया बोटीने इंग्लंडकडे रवाना झाले. लंडनला पोहोचल्यावर आंबेडकरांनी असे उद्गार काढले की, "ब्रिटिश सरकारने भारताला लवकरात लवकर स्वातंत्र्य देण्याचा प्रयत्न करावा." त्यावेळी मुंबईतील बाँबे क्रॉनियल या काँग्रेस पक्षीय वृत्तपत्राने २२ नोव्हेंबर १९३२ च्या अंकात आंबेडकरांच्या विधानाची नोंद घेतली आणि "डॉ. आंबेडकरांचे राष्ट्रप्रेम कोणाही राष्ट्रभक्तापेक्षा कधीच कमी नव्हते" असे म्हणले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८३|language=मराठी}}</ref> परिषदेत आंबेडकरांनी अशीही मागणी केली होती की, भारताची मध्यवर्ती सत्ता व प्रांतिय सत्ता या दोन्ही सत्ता एकाच वेळी भारतीयांच्या हातांत आल्या पाहिजेत. तिसऱ्या गोलमेज परिषदेचे कामकाज २१ नोव्हेंबर १९३२ रोजी सुरू झाले आणि २४ डिसेंबर १९३२ पर्यंत चालले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८३ व १८४|language=मराठी}}</ref> यावेळी भारतासंबंधीच्या घटनात्मक सुधारणेच्या संयुक्त समितीवर सभासद म्हणून आंबेडकरांचा समावेश करण्यात आला. तिसऱ्या गोलमेज परिषदेचे कामकाज संपल्यानंतर आंबेडकर २३ जानेवारी १९३३ रोजी बोटीने मुंबईस परत आले.<ref name="auto35">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८४|language=मराठी}}</ref> भारतासंबंधीच्या घटनात्मक सुधारणेच्या संयुक्त समितीच्या (जॉईंट कमिटी ऑन इंडियन कोन्स्टिट्युशनल रिफोर्म) बैठकांमध्ये सहभागी घेण्यासाठी आंबेडकर पुन्हा मुंबईहून बोटीने २४ एप्रिल १९३३ रोजी लंडनकडे निघाले आणि ६ मे १९३३ रोजी लंडनला पोहोचले. घटनात्मक सुधारणेच्या संयुक्त समितीच्या बैठका दोन टप्प्यात झाल्या. पहिला टप्पा ११ ते २८ जुलै १९३३ आणि दुसरा ३ ऑक्टोबर ते ७ नोव्हेंबर १९३३ या कालावधीत झाल्या.<ref name="auto35" /> या बैठकांमध्ये आंबेडकरांनी गव्हर्नरचे सर्व जातींच्या हितसंरक्षासाठी अधिकार, कनिष्ठ व वरिष्ठ तसेच प्रांतिय कायदेमंडळ, मध्यवर्ती व प्रांतिय सरकार यांचे अधिकार अशा विविध घटनात्मक प्रश्नांवर चर्चा केली. त्यांनी भारतीय १९१९ च्या कायद्यातील बऱ्याच उणिवा निदर्शनास आणून दिल्या. सरकारने नेमलेला सभासद मंत्री होऊ शकतो का?, असा एक नवीन मुद्दा आंबेडकरांनी चर्चेत उपस्थित केला होता. घटनापंडित आंबेडकरांना सखोल घटनात्मक ज्ञान होते. नोव्हेंबर १९३३ मध्ये समितीचे कामकाज संपले आणि ८ जानेवारी १९३४ रोजी आंबेडकर मुंबईला परत आले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८४ व १८५|language=मराठी}}</ref> गोलमेज परिषदांच्या निमित्ताने आंबेडकरांचे पाच वेळा लंडनला जाणे-येणे झाले. गोलमेज परिषदांतील सहभागामुळे त्यांना 'अस्पृश्यांचा महान नेता', 'कायदेपंडित' व 'बुद्धिमान व्यक्ती' म्हणून जागतिक पातळीवर ओळखले जाऊ लागले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८५|language=मराठी}}</ref> == पुणे करार == [[चित्र:M.R. Jayakar, Tej Bahadur Sapru and Dr. Babasaheb Ambedkar at Yerwada jail, in Poona, on 24 September 1932, the day the Poona Pact was signed.jpg|thumb|right|230px|२४ सप्टेंबर १९३२ रोजी, येरवडा कारागृहामध्ये जयकर, तेज बहादुर व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर. या दिवशी पुणे करावर सही झाली.]] {{मुख्य|पुणे करार}} {{quote box | border=2px | align=right | bgcolor = Cornsilk | title= | halign=center | quote=<poem> "युरोपीयन, अँग्लो इंडियन, भारतीय ख्रिश्चन, मुसलमान व शीख या अल्पसंख्याकांना स्वतंत्र मतदारसंघ दिला गेल्यामुळे राष्ट्राचे तुकडे पडतात असे जर गांधींना वाटत नसेल, तर केवळ बहिष्कृत वर्गासाठी (अस्पृश्य) स्वतंत्र मतदारसंघ दिल्यास अरिष्ट कोरळेल असे त्यांना वाटण्याचे काय कारण? त्याचबरोबर गांधी अमर नाहीत किंवा काँग्रेसही अमर नाही. अस्पृश्यतेचे निवारण करण्यासाठी व बहिष्कृत वर्गाचा दर्जा उंचावण्यासाठी आणि त्यांना सामावून घेण्यासाठी हिंदुस्तानात अनेक महात्म्यांनी आजपर्यंत प्रयत्न केले. पण प्रत्येकाला अपयश आले. महात्मे आले आणि गेले पण अस्पृश्य हे अस्पृश्यच राहिले." </poem> |salign=right |author= '''डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर''' <br /> इ.स. १९३२ मध्ये गांधींनी आमरण उपोषण सुरू केल्यानंतर दिलेली प्रतिक्रिया |source= <ref>{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकरी हितशत्रुंच्या जाणिवा|last=लोखंडे|first=भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=२०१२|isbn=|location=कोल्हापुर|pages=३६|language=मराठी}}</ref> }} १९१० च्या दशकाच्या अखेरीस डॉ. आंबेडकरांनी अस्पृश्यांचे राजकीय नेतृत्व करायला सुरुवात केली. त्यांनी अस्पृश्यांसाठी एक नवीन राजकीय आघाडी काढली. त्यांनी अस्पृश्यांच्या उद्धारासाठी व जातिसंस्थेविरुद्ध काहीही न करणाऱ्या पक्षांवर आणि ब्रिटिश सरकारवर टीका केली. [[महात्मा गांधी]] आणि [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|अखिल भारतीय काँग्रेस]] यांच्यावर अस्पृश्यांना दयनीय परिस्थितीत ढकलल्याचा आरोप आंबेडकरांनी केला. ८ ऑगस्ट, १९३० रोजी मागासवर्गीयांच्या सभेमध्ये आंबेडकरांनी आपला राजकीय दृष्टिकोन लोकांसमोर जाहीर केला, आणि ''मागासवर्गीयांनी काँग्रेस पक्ष व ब्रिटिश यांपासून स्वतंत्र झाल्याशिवाय ते सुरक्षित होणार नाहीत'' असे त्यानी सांगितले. या भाषणात त्यांनी [[मिठाचा सत्याग्रह|मिठाच्या सत्याग्रहावर]] सुद्धा टीका केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७९ ते १८२|language=मराठी}}</ref> [[गोलमेज परिषद|पहिल्या व दुसऱ्या गोलमेज परिषदेतील]] चर्चेच्या आधारे ब्रिटिश पंतप्रधान [[रॅम्से मॅकडोनाल्ड]] यांनी १७ ऑगस्ट, १९३२ रोजी जातीय निवाडा (कम्युनल अवॉर्ड) जाहीर केला. यानुसार भारतातील अस्पृश्यांना युरोपीयन, अँग्लो इंडियन, भारतीय ख्रिश्चन, मुसलमान व शीख यांच्याप्रमाणे राजकीय हक्क देण्याची तरतूद करण्यात आली होती. यामुळे अस्पृश्यांना दुहेरी राजकीय लाभ मिळणार होता. पहिला लाभ असा की, कायदेमंडळावर निवडून येण्याकरिता अस्पृश्यांना स्वतंत्र मतदार संघ मान्य करण्यात आले होते. त्या स्वतंत्र मतदारसंघातून अस्पृश्य उमेदवार निवडून येऊन प्रांतिक कायदेमंडळाचे सभासद बनू शकत होते. यावेळी अस्पृश्य उमेदवारांनी स्वतंत्र निवडून येण्यासाठी फक्त अस्पृश्य मतदारांवरच विसंबून राहता येत होते, त्यांना स्पृश्य मतदार मतदान करु शकत नव्हते. अस्पृश्यांसाठी विकास करण्यासाठी केवळ अस्पृश्य मतदारांमार्फतच अस्पृश्य प्रतिनिधी निवडण्यात येणार होता.<ref name="auto22" /> दुसरा लाभ असा की, अस्पृश्यांना दोन मतांचा अधिकार मान्य करण्यात आला होता. अस्पृश्यांचे मतदार संघ सामान्य मतदारसंघाच्या अंतर्गत होते. अस्पृश्य मतदार आपल्या दोन मतांपैकी एक मत अस्पृश्य उमेदवाराला देऊ शकत होते व दुसरे मत सामान्य स्पृश्य उमेदवाराला देऊ शकत होते. सामान्य (स्पृश्य) उमेदवाराला निवडणुकीत निवडून येण्यासाठी अस्पृश्य मतदारांवरही अवलंबून राहावे लागणार होते. अस्पृश्य उमेदवाराला निवडून येण्यासाठी स्पृश्य मतदारांवर अवलंबून राहण्याची गरज नव्हती. भारतातील स्पृश्यास्पृश्यभेद नष्ट होण्यासाठी आणि सामाजिक समता स्थापन होण्यासाठी ब्रिटिश सरकारने हे राजकीय हक्क मान्य केले होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७९-१८०|language=मराठी}}</ref> अस्पृश्यांचा हा राजकीय हक्क महात्मा गांधींना मान्य झाला नाही. त्यांनी अस्पृश्यांच्या स्वतंत्र मतदार संघाच्या हक्कास विरोध केला आणि तो बदलण्यासाठी [[पुणे|पुण्याच्या]] [[येरवडा तुरूंग|येरवडा तुरूंगात]] २० सप्टेंबर, १९३२ रोजी प्राणांतिक उपोषण सुरू केले. आंबेडकर अस्पृश्यांना मिळालेले हे राजकीय हक्क कोणत्याही स्थितीत सोडून देण्यास किंवा बदलण्यास तयार नव्हते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८०|language=मराठी}}</ref> ''प्राण गेला तरी बेहेत्तर, पण अस्पृश्यांना स्वतंत्र असे काही मिळू देणार नाही'' असे गांधी म्हणले.<ref>{{Cite book|title=माझी आत्मकथा|last=आंबेडकर|first=डॉ. बाबासाहेब|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२०१४|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=५३|language=मराठी}}</ref> सर्वसाधारण मतदारसंघातून मुसलमानांना वगळल्यानंतर जे मतदारसंघ शिल्लक राहतात त्यांच्यामध्ये स्पृश्य हिंदूंची संख्या फार मोठी असल्यामुळे अस्पृश्यांना केवळ स्वतःच्या सामर्थ्यावर कायदेमंडळात आपले प्रतिनिधी निवडून आणता येणार नाहीत. अस्पृश्य हे मुसलमानांसारखेच अल्पसंख्याक आणि त्यांच्याहूनही अधिक दुबळे व असंघटित आहेत म्हणून त्यांच्या हक्कांचे संरक्षण करण्यासाठी त्यांना स्वतंत्र मतदारसंघ द्यावेत असा युक्तिवाद आंबेडकरांनी गोलमेज परिषदेत केलेला होता. अस्पृश्य हे हिंदू धर्माचेच घटक आहेत असे गांधींच्या मतावर आंबेडकरांनी स्पष्ट केले की, स्पृश्य हिंदूप्रमाणे अस्पृश्यांना मंदिरात जाता येत नाही, हिंदू देवाच्या मूर्तीला स्पर्श करता येत नाही, हिंदू ग्रंथांचे वाचन करता येत नाही तसेच स्पृश्य हिंदू अस्पृश्यांना आपले धर्मबांधव मानत नाही व त्यांनी कोणताही धार्मिक अधिकार देत नाही. त्यामुळे अस्पृश्यांना हिंदू म्हणणे योग्य नाही. युरोपीयन, अँग्लो इंडियन, भारतीय ख्रिश्चन, मुसलमान व शीख या अल्पसंख्याकांना मिळालेल्या स्वंतत्र मतदारसंघास गांधींचा विरोध नव्हता, मात्र अस्पृश्यांना स्वतंत्र्य मतदारसंघ दिल्यास हिंदू समाज दुभंगेल तसेच राष्ट्राचे तुकडे पडतील असे गांधींना वाटत होते. त्यावर आंबेडकरांचे मत होते की युरोपीय, अँग्लो इंडियन, भारतीय ख्रिश्चन, मुसलमान व शीख या अल्पसंख्याकांना स्वतंत्र मतदारसंघ दिला गेल्यामुळे राष्ट्राचे तुकडे पडत नाही त्याप्रमाणे बहिष्कृत वर्गासाठी (अस्पृश्य) स्वतंत्र मतदारसंघ दिल्यास अरिष्ट कोरळणार नाही किंवा राष्ट्राचे तुकडे पडणार नाही. अस्पृश्यतेचे निवारण करण्यासाठी व बहिष्कृत वर्गाचा दर्जा उंचावण्यासाठी आणि त्यांना सामावून घेण्यासाठी अस्पृश्यांना स्वतंत्र्य मतदार संघ आवश्यक आहेत. अस्पृश्यता निर्मूलन हे अस्पृश्यांच्या सशक्तीकरणामुळेच होऊ शकते असा आंबेडकरांचा विचार होता तर स्पृश्य हिंदूंच्या हृदयपरिवर्तनाने अस्पृश्यता निर्मूलन होईल असे गांधींना वाटे.<ref>{{Cite book|title=माझी आत्मकथा|last=आंबेडकर|first=डॉ. बाबासाहेब|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२०१४|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=४१ ते ६४|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांना काँग्रेसचे नेते भेटू लागले आणि गांधींचे प्राण वाचविण्यास विनवू लागले. या कालावधीत देशात अशांतता निर्माण झाली होती. अखेर डॉ. आंबेडकर व महात्मा गांधी यांच्यात तडजोड होऊन २४ सप्टेंबर, १८३२ रोजी [[पुणे करार]] करण्यात आला, त्याद्वारे आंबेडकरांनी राखीव मतदारसंघाची मागणी मान्य करत स्वतंत्र मतदार संघाची मागणी मागे घेतली. मात्र या कराराबाबत आंबेडकर असमाधानी होते. ब्रिटिश सरकारने २६ सप्टेंबर, १९३२ रोजी पुणे करार मान्य केला, त्यानंतर गांधींनी २७ सप्टेंबर, १९३२ रोजी आपले प्राणांतिक उपोषण समाप्त केले. गांधींच्या उपोषणाचे वर्णन आंबेडकरांनी ''अस्पृश्यांच्या राजकीय अधिकारांना बगल देण्यासाठी गांधींनी खेळलेली राजकीय चाल होय'' असे नंतर केले. अस्पृश्यांच्या स्वतंत्र मतदारसंघाच्या मागणीस विरोध व पुणे करार या घटनांमुळे गांधी अस्पृश्य लोकांत अप्रिय बनले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८१|language=मराठी}}</ref> इ.स. १९४२ मध्ये आंबेडकरांनी स्वतः या कराराचा धिक्कार केला. आंबेडकरांनी आपल्या 'स्टेट ऑफ मायनॉरिटी' या ग्रंथातसुद्धा पुणे कराराबाबत नाराजी व्यक्त केली आहे. रिपब्लिकन पक्षातर्फेही अनेक धिक्कार सभा घेण्यात आल्या आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/gadchiroli/it-was-dabkare-who-had-done-punes-contract-babasaheb/|title=पुणे कराराचा बाबासाहेबांनीच केला होता धिक्कार|last=author/admin|date=2015-09-25|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2021-06-05}}</ref> === पुणे कराराचा संक्षिप्त मसुदा === # प्रांतीय विधानसभांमध्ये साधारण निवडणूक क्षेत्रांमधील जागांपैकी दलित वर्गासाठी पुढीलप्रमाणे राखीव जागा ठेवण्यात येतील: मद्रास - ३०, [[मुंबई]] व [[सिंध]] मिळून - १५, [[पंजाब]] - ७, [[बिहार]] व [[ओरिसा]] - १८, मध्य भारत - २०, [[आसाम]] - ७, बंगाल - ३०, मध्यप्रांत - २० अशा प्रकारे एकूण १४८ जागा. या ८ प्रांताच्या कायदेमंडळात हिंदूंच्या ७८७ जागा होत्या.<ref>{{Cite book|title=आधुनिक महाराष्ट्राचा इतिहास|last=गाठाळ|first=डॉ. एस.एस.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२०१९|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=४३०|language=मराठी}}</ref> # या जागांची निवडणूक संयुक्त निवडणूक संघ पद्धतीद्वारे केली जाईल. प्रत्येक राखीव जागेसाठी [[दलित]] वर्गातील ४ उमेदवारांचे पॅनल निवडले जाईल. या चार उमेदवारांतून ज्याला सर्वाधिक मते मिळतील तो उमेदवार विजयी जाहीर होईल. # केंद्रीय कार्यकारिणीमध्ये दलित वर्गाचे प्रतिनिधित्व वरील कलम दोननुसार होईल. # केंद्रीय कारिणीमध्ये दलित वर्गाच्या राखीव जागांची संख्या १८% असेल आणि त्यांची निवड वरील प्रकारे होईल. # वर उल्लेख केलेली उमेदवारांच्या पॅनलच्या प्राथमिक निवडींची व्यवस्था अशा केंद्रीय तसेच प्रांतिक कार्यकारिणींसाठी १० वर्षांनंतर समाप्त होईल. # जोपर्यंत दोन्ही संबंधित पक्षांद्वारा आपसांत समझौता होऊन दलितांच्या प्रतिनिधीस हटविण्याचा सर्वसंमत निर्णय होत नाही, तोपर्यंत प्रांतीय व केंद्रीय कार्यकारिणीमध्ये दलितांच्या जागांचे प्रतिनिधित्व कलम १ व ४ मध्ये दिले आहे त्याप्रमाणे अंमलात असेल. # केंद्रीय व प्रांतिक कार्यकारिणींच्या निवडणुकीत दलितांचा मतदानाचा अधिकार लोथियन समितीच्या अहवालानुसार असेल. # दलितांना स्थानिक निवडणुका व सरकारी नोकरीसाठी जातीय कारणामुळे डावलल्या जाऊ नयेत. पात्रता असलेल्या प्रत्येक दलितास नोकरीत घ्यावे. # सर्व प्रांतांत शैक्षणिक अनुदान देऊन दलितांना मुख्य प्रवाहात आणण्याचे काम करण्यात यावे.<ref>{{Cite book|title=आधुनिक महाराष्ट्राचा इतिहास|last=गाठाळ|first=डॉ. एस.एस.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२०१९|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=४२७ ते ४३०|language=मराठी}}</ref> == राजकीय कारकीर्द == [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar delivering a speech.jpg|thumb|एका सभेत भाषण करतांना आंबेडकर]] आंबेडकर हे राजनितीज्ञ होते, त्यांना भारतीय इतिहासातील एक आघाडीचे राजकारणी म्हणूनही ओळखले जाते. आंबेडकरांनी इ.स. १९१९ पासून सामाजिक व राजकीय क्षेत्रांमध्ये काम करायला सुरू केले होते. इ.स. १९५६ पर्यंत त्यांना अनेक राजकीय पदांवर नियुक्त केले गेले. === मुंबई विधानपरिषदेचे सदस्य (१९२६ – १९३७) === डिसेंबर १९२६ मध्ये मुंबईचे गव्हर्नर [[हेनरी स्टॅव्हले लॉरेन्स]] यांनी त्यांना [[मुंबई विधानपरिषद|मुंबई विधानपरिषदेचे]] (बॉम्बे लेजिस्लेटिव्ह काउन्सिल) सदस्य म्हणून नेमले. तेथे त्यांनी अनेकदा आर्थिक विषयांवर भाषणे दिली. ते १९३६ पर्यंत मुंबई विधानपरिषदेचे सदस्य होते.<ref>{{Cite book|title=Dr. Bhimrao Ramji Ambedkar (Vol. 7)|last=Khairmode|first=Changdev Bhawanrao|publisher=Maharashtra Rajya Sahilya Sanskruti Mandal, Matralaya|year=1985|isbn=|location=Mumbai|pages=273|language=Marathi}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ambedkar.org/ambcd/13A.%20Dr.%20Ambedkar%20in%20the%20Bombay%20Legislature%20PART%20I.htm|title=13A. Dr. Ambedkar in the Bombay Legislature PART I}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=AeGQ8Bnn3XwC&pg=PA231&lpg=PA231&dq=In+1926,+Ambedkar+was+appointed+as+a+member+of+the+Bombay+Legislature&source=bl&ots=by41UAOG17&sig=ACfU3U3_d32QkngHTej8KecSCmneqml_tw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwilwPjQkOnjAhUjH48KHUgDAL4Q6AEwEnoECAoQAQ#v=snippet&q=Dec.+1926+the+Bombay+Legislative+Council&f=false|title=Ambedkar and His Writings: A Look for the New Generation|first=Raj|last=Kumar|date=9 August 2008|publisher=Gyan Publishing House|via=Google Books}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/timeline/1920s.html|title=1920s|website=www.columbia.edu}}</ref> अस्पृश्यांना कोणतेही राजकीय अधिकार नसतानाही त्याना [[इ.स. १९३०]] मध्ये [[लंडन]] येथे भरलेल्या पहिल्या [[गोलमेज परिषद]]ेस अस्पृश्यांचे प्रतिनिधी म्हणून आमंत्रण दिले गेले. या परिषदेत त्यांनी भारतातील अस्पृश्यांच्या परिस्थितीबद्दल आवाज उठवला आणि अस्पृश्यता निर्मूलनाची मागणी केली. त्यांनी पहिल्या व दुसऱ्या गोलमेज परिषदांमध्ये दलित वर्गाच्या मूलभूत हक्कांचा एक जाहीरनामा तयार केला आणि अल्पसंख्याकांसाठी नेमलेल्या समितीसमोर सादर केला. त्या जाहीरनाम्यात अस्पृश्यांना स्वतंत्र मतदार संघाची मागणी केली होती. हा जाहिरनामा ब्रिटिश सरकारने मान्य केला. परंतु [[महात्मा गांधी]] यांनी स्वतंत्र्य मतदार संघाच्या संकल्पनेस प्रखर विरोध केला व [[पुणे]] येथील [[येरवडा कारागृह|येरवडा कारागृहात]] त्याविरुद्ध आमरण उपोषण सुरू केले. याचे पर्यवसान [[पुणे करार|पुणे करारात]] झाला.<ref name="auto39">{{Cite book|title=समाजशास्त्र (इयत्ता १२ वी)|last=लेखक मंडळ|first=महाराष्ट्र|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|year=२०१३|isbn=|location=पुणे|pages=१४३|language=मराठी}}</ref> === स्वतंत्र मजूर पक्ष, आणि मुंबई विधानसभेचे सदस्य व विरोधी पक्षनेते (१९३७ – १९४२) === {{मुख्यलेख|स्वतंत्र मजूर पक्ष}} 'कोणत्याही समाजात त्या देशातील सर्वसामान्य जनतेचा जीवनमार्ग हा राजकीय परिस्थितीने घडविलेला असतो. राजकीय सत्ता जनतेच्या आकांक्षांना मूर्त रूप देत असते. ती ज्यांच्या हातात असते त्यांना आपल्या आशा-आकांक्षांना मूर्त रूप देण्याची संधी प्राप्त होते. सत्ता त्यांचीच बटीक बनत असते.' हे आंबेडकरांनी जाणले. “या देशातील काँग्रेस पक्षाचे नेतृत्व भांडवलदार, जमिनदार व ब्राह्मणवर्ग यांच्या हातात असल्याने, राजकीय सत्ता त्यांच्याच हाती जाईल व येथील दलित कष्टकरी समाज गुलामासारखा राबविला जाईल,' असे आंबेडकरांना वाटत होते. असे होऊ नये यासाठी त्यांनी लोकशाही मूल्यांवर आधारित असणारा 'स्वतंत्र मजूर पक्ष' स्थापन करण्याचा निर्णय घेतला.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी स्थापन केलेला स्वतंत्र मजूर पक्ष जडण घडण आणि धोरण|last=कीर्ती|first=विमल|publisher=प्रबोधन प्रकाशन|year=२५ डिसेंबर १९७९|isbn=|location=नागपूर|pages=१५ (प्रथम आवृत्ती)}}</ref> अस्पृश्य वर्गांची स्वतंत्र्य राजकीय ओळख प्रस्थापित करण्यासाठी आंबेडकरांनी इ.स. १९३६ मध्ये [[स्वतंत्र मजूर पक्ष]]ाची (इंडिपेन्डन्ट लेबर पार्टी) स्थापना केली.<ref name="auto39" /> [[फेब्रुवारी १७|१७ फेब्रुवारी]] [[इ.स. १९३७|१९३७]] मध्ये [[मुंबई इलाखा|मुंबई इलाख्याच्या]] प्रांतिक विधानसभा निवडणुकीत त्यांच्या प्रयत्नांमुळे या पक्षाचे १७ पैकी १५ उमेदवार निवडून आले. १५ विजयी उमेदवारांपैकी १३ स्वतंत्र मजूर पक्षाचे तर २ हे स्वतंत्र मजूर पक्षाने पाठिंबा दिलेले उमेदवार होते. पक्षाला मिळालेले हे यश सर्वाधिक होते.<ref name="auto53">{{Cite web|url=https://www.loksatta.com/wanchitanche-vartaman-news/sukhadeo-thorat-article-about-ambedkar-movement-1749355/|title=विचारधारेपासून दुरावणारी आंबेडकरी चळवळ|date=13 सप्टेंबर 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last1=Jaffrelot |first1=Christophe |title=Dr Ambedkar and Untouchability: Analysing and Fighting Caste |year=2005 |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |location=London |isbn=1-85065-449-2 |pages=76–77 }}</ref> यावेळी आंबेडकरांची सुद्धा मुंबई विधानसभेचे सदस्य (आमदार) म्हणून निवड झाली. सन १९४२ पर्यंत ते विधानसभेचे सदस्य राहिले आणि यादरम्यान त्यांनी मुंबई विधानसभेत विरोधी पक्षनेते म्हणूनही काम केले.<ref name="auto39" /><ref>{{Cite book|title=Dr. Bhimrao Ramji Ambedkar (Vol. 7)|last=Khairmode|first=Changdev Bhawanrao|publisher=Maharashtra Rajya Sahilya Sanskruti Mandal, Matralaya|year=1985|isbn=|location=Mumbai|pages=245|language=Marathi}}</ref><ref>{{cite book |last1=Jaffrelot |first1=Christophe |title=Dr Ambedkar and Untouchability: Analysing and Fighting Caste |year=2005 |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |location=London |isbn=978-1-85065-449-0 |pages=76–77 }}</ref> १९३७मध्ये झालेल्या मुंबई विधानसभेच्या निवडणुकीत आंबेडकरांच्या विरुद्ध काँग्रेसने पहिले दलित क्रिकेट खेळाडू [[पी. बाळू|बाळू पालवणकरांना]] मैदानात उतरले होते. बाळूंनी निवडणूक लढवावी हा वल्लभभाई पटेलांचा आग्रह होता. या चुरशीच्या निवडणुकीत डॉ. आंबेडकरांना १३,२४५ तर बाळू यांना ११,२२५ मते मिळाली. या निवडणुकीत [[पा.ना. राजभोज]] सुद्धा उभे राहिले होते. पुणे करार घडवून आणण्यात दाक्षिणात्य सामाजिक नेते [[एम.सी. राजा]] आणि [[बाळू पालवणकर]] यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली होती.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-56751129|title=BBC News मराठी|language=mr}}</ref> ==== नेहरू व बोस यांच्याशी पहिल्यांदा भेटी ==== ऑक्टोबर १९३९ मध्ये आंबेडकरांची [[जवाहरलाल नेहरू]] यांचेशी पहिल्यांदा भेट झाली, तर २२ जुलै १९४० रोजी मुंबईत त्यांची [[सुभाषचंद्र बोस]] यांचेशी भेट झाली होती.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=boCDDwAAQBAJ&pg=RA2-PA1942&lpg=RA2-PA1942&dq=%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0+%E0%A4%B5+%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%9A%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0+%E0%A4%AC%E0%A5%8B%E0%A4%B8&source=bl&ots=s_oztjMot6&sig=ACfU3U2W0-B9SUdAwABfr0Hp2gGOL4UHjw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjlyqT_-p3nAhXl7HMBHUY6DYYQ6AEwDXoECAgQAQ#v=onepage&q=%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%20%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%9A%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%AC%E0%A5%8B%E0%A4%B8&f=false|title=Dr. Ambedkar : Jeevan Darshan|last=Makwana|first=Kishor|date=|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=978-93-5322-167-6|language=hi}}</ref> === शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन आणि ब्रिटिश भारताचे केंद्रीय मजूरमंत्री (१९४२ ते १९४६) === [[चित्र:A photograph of the election manifesto of the All India Scheduled Caste Federation, the party founded by Dr Ambedkar.jpg|thumb|right|300px|[[शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन|अखिल भारतीय दलित फेडरेशनचे]] निवडणूक घोषणापत्र, १९४६]] आपल्या राजकीय पक्षास राष्ट्रीय स्वरूप देण्यासाठी व सर्व अनुसूचित जातींना या पक्षाच्या झेंड्याखाली आणण्यासाठी त्यांनी '[[शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन|ऑल इंडिया शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन]]'ची (अखिल भारतीय अनुसूचित जाती महासंघाची) [[इ.स. १९४२]] मध्ये स्थापना केली.<ref name="auto39" /> शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन ही एक सामाजिक-राजकीय संघटना होती, या संस्थेचा प्रमुख उद्देश दलित-शोषित समाजाच्या हक्कांच्या मोहिमांसाठी होता. इ.स. १९४२ ते १९४६ या कालावधीत आंबेडकरांनी तत्कालीन भारताचे मध्यवर्ती सरकार असलेल्या संरक्षण सल्लागार समिती व व्हाईसरॉयच्या कार्यकारी समितीमध्ये कामगारमंत्री किंवा मजूरमंत्री म्हणून काम केले.<ref name="Sadangi">{{Cite book|दुवा=https://books.google.com/books?id=maFRVrOe1PQC&pg=PA239&dq=Scheduled+Castes+Federation&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjGk7_u-_fjAhXEbSsKHYrqCno4ChDrATABegQIARAK#v=onepage&q=Scheduled+Castes+Federation&f=false |title=Emancipation of Dalits and Freedom Struggle |last=Sadangi|पहिले नाव=|दिनांक=|संकेतस्थळ=|via=Google Books|archive-url=|archive-date=|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=|first=Himansu Charan|date=13 August 2008|publisher=Gyan Publishing House}}</ref><ref name="Keer">{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=B-2d6jzRmBQC&printsec=frontcover&dq=Scheduled+Castes+Federation&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjGk7_u-_fjAhXEbSsKHYrqCno4ChDrATAGegQIARAk#v=snippet&q=Scheduled+Castes+Federation&f=false|title=Dr. Ambedkar: Life and Mission|first=Dhananjay|last=Keer|date=13 August 1971|publisher=Popular Prakashan|via=Google Books}}</ref><ref name=autogenerated2>{{cite book |last1=Jaffrelot |first1=Christophe |title=Dr Ambedkar and Untouchability: Analysing and Fighting Caste |year=2005 |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |location=London |isbn=1-85065-449-2 |page=5 }}</ref> आंबेडकर हे १९४२ ते १९४६ दरम्यान व्हाइसरॉयच्या एक्झिक्युटिव्ह कौन्सिलमध्ये (कार्यकारी मंडळामध्ये) अर्थात ब्रिटिश भारताच्या केंद्रीय मंत्रिमंडळात कॅबिनेट मंत्री होते. त्यांच्याकडे कामगार खाते, ऊर्जा खाते आणि पाटबंधारे खाते होते. कामगार मंत्री, ऊर्जामंत्री व पाटबंधारे मंत्री म्हणून आंबडकरांनी केलेले काम आधुनिक भारताच्या उभारणीसाठी महत्त्वाचे ठरले आहे. कामगार, पाणी व वीज संबंधात आंबेडकरांनी अनेक उपाय योजना राबवल्या. ऊर्जा साक्षरता व जल साक्षरता यावरही त्यांनी लेखन व मार्गदर्शन केलेले आहे.<ref name="Keer"/><ref name=autogenerated2/><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com.au/books?id=maFRVrOe1PQC&pg=PA239&dq=Scheduled+Castes+Federation&hl=en&sa=X&redir_esc=y|title=Emancipation of Dalits and Freedom Struggle|last=Sadangi|first=Himansu Charan|date=2008|publisher=Gyan Publishing House|isbn=978-81-8205-481-3|language=en}}</ref> आंबेडकरांनी [[भारतीय स्वातंत्र्यलढा|भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यात]] सक्रियपणे भाग घेतला होता.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/news/2011/03/110331_history_this_day_akd|title=इतिहास के पन्नों से : भारत में दलाई लामा, अंबेडकर को भारत रत्न|website=BBC News हिंदी|url-status=live|accessdate=25 एप्रिल 2019}}</ref> पाकिस्तानची मागणी करणाऱ्या [[अखिल भारतीय मुस्लिम लीग|मुस्लिम लीगच्या]] [[लाहोर ठराव|लाहोर ठरावाच्या]] (१९४०) अनुसरणानंतर आंबेडकरांनी [[थॉट्स ऑन पाकिस्तान]] (पाकिस्तानवरील विचार) या नावाने ४०० पानांचे पुस्तक लिहिले व त्यात त्यांनी "[[पाकिस्तान]]" या संकल्पनेचे विश्लेषण केले. त्यांनी मुस्लिम लीगच्या [[मुसलमान]]ांसाठी वेगळा देश पाकिस्तानच्या मागणीवर टीका करीत ''हिंदूंनी मुस्लिमांच्या पाकिस्तानला स्वीकारले पाहिजे'' असा युक्तिवादही केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.nihcr.edu.pk/Latest_English_Journal/Pjhc%2035-2,%202014/4%20Punjab%20Boundary%20Line,%20Zulfiqar%20Ali.pdf|title=Wayback Machine|date=2018-04-02|website=web.archive.org|access-date=2021-06-05|archive-date=2018-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180402094202/http://www.nihcr.edu.pk/Latest_English_Journal/Pjhc%2035-2,%202014/4%20Punjab%20Boundary%20Line,%20Zulfiqar%20Ali.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{citation |last=Dhulipala |first=Venkat |title=Creating a New Medina |url=https://books.google.com/books?id=1Z6TBQAAQBAJ&pg=PR2 |date=2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05212-3 |ref={{sfnref|Dhulipala, Creating a New Medina|2015}} |pp=124,&nbsp;134,&nbsp;142–144,&nbsp;149}}</ref> === संविधान सभेचे सदस्य (१९४६ – १९५०) === आंबेडकरांनी स्थापन केलेला राजकीय पक्ष '[[शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन|ऑल इंडिया शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन]]' (अखिल भारतीय अनुसूचित जाती संघ) १९४६ मध्ये [[भारतीय संविधान सभा|भारतीय संविधान सभेसाठीच्या]] झालेल्या निवडणुकीत उत्तम कामगिरी करु शकला नाही. नंतर आंबेडकर मुस्लिम लीगची सत्ता असलेल्या बंगाल प्रांताच्या (आजचा [[बांगलादेश]]) मतदार संघातून संविधान सभेत निवडून गेले. ऑगस्ट १९४७ मध्ये आंबेडकरांची राज्यघटनेच्या मसुदा समितीचे अध्यक्ष म्हणून नियुक्ती झाली आणि त्यांच्या अध्यक्षतेखाली तयार झालेली [[भारताची राज्यघटना]] २६ जानेवारी १९५० रोजी अंमलात आली. भारतीय राज्यघटनेच्या निर्मितीत मोठे योगदान दिल्यामुळे आंबेडकरांना "भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार" म्हणून ओळखले जाते. स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर नेहरूंच्या मंत्रिमंडळात डॉ. आंबेडकरांना [[भारताचे कायदा व न्यायमंत्री]] म्हणून नियुक्त करण्यात आले. मात्र त्यांनी संसदेत मांडलेल्या [[हिंदू कोड बिल]]ास विरोध झाल्याने ते नेहरूंच्या मंत्रिमंडळातून राजीनामा देऊन बाहेर पडले.<ref>{{Cite book|title=समाजशास्त्र (इयत्ता १२ वी)|last=लेखक मंडळ|first=महाराष्ट्र|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|year=२०१३|isbn=|location=पुणे|pages=१४२ आणि १४३|language=मराठी}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.firstpost.com/india/attention-sanghis-when-the-muslim-league-rescued-ambedkar-from-the-dustbin-of-history-2196678.html|title=Attention BJP: When the Muslim League rescued Ambedkar from the 'dustbin of history' - Firstpost|date=2015-09-20|website=web.archive.org|access-date=2021-06-05|archive-date=2015-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20150920032027/http://www.firstpost.com/india/attention-sanghis-when-the-muslim-league-rescued-ambedkar-from-the-dustbin-of-history-2196678.html|url-status=bot: unknown}}</ref> === भारताचे केंद्रीय कायदा व न्यायमंत्री (१९४७ – १९५१) === [[चित्र:Dr. Ambedkar being sworn in as Minister of Law, 1947. V. N. Gadgil sitting next to him and Sir Servapalli Radhakrishnan on the extreme right.jpg|thumb|300px|सप्टेंबर १९४७ मध्ये स्वंतत्र भारताचे कायदेमंत्री पदाची शपत घेताना बाबासाहेब आंबेडकर. व्ही.एन. गाडगिळ त्यांच्या बाजूला बसलेले आणि [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन]] सर्वात उजवीकडे]] [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar being sworn in as independent India’s first Law Minister by President Dr. Rajendra Prasad, Prime Minister Jawaharlal Nehru looks on May 8, 1950.jpg|right|thumb|300px| मे १९५० रोजी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांना प्रजासत्ताक भारताचे पहिले कायदा व न्यायमंत्री म्हणून शपत देतांना राष्ट्रपती [[राजेंद्र प्रसाद]] व सोबत पंतप्रधान [[जवाहरलाल नेहरू]]]] [[चित्र:The first Cabinet of independent India.jpg|right|thumb|300px|३१ जानेवारी १९५० रोजी राष्ट्रपतींसह प्रजासत्ताक भारताच्या पहिल्या मंत्रीमंडळाचे छायाचित्र. मंत्रीमंडळातील सहकाऱ्यांसोबत कायदामंत्री डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (बसलेल्यापैकी डावीकडून पहिले), मध्यभागी राष्ट्रपती राजेंद्र प्रसाद, त्यांच्या उजवीकडे पंतप्रधान [[जवाहरलाल नेहरू]] व इतर मंत्री]] ब्रिटिश संसदेने भारताच्या स्वातंत्र्याचा ठराव १५ जुलै १९४७ रोजी स्वीकृत केल्यानंतर ३ ऑगस्ट, १९४७ रोजी भारताच्या मंत्रिमंडळातील मंत्र्यांची नावे जाहीर झाली. त्यात डॉ. आंबेडकरांची कायदे व न्यायमंत्री म्हणून नियुक्ती होती. यानंतर आंबेडकर संविधान समितीचे अध्यक्ष आणि कायदा व न्याय मंत्री अशी दुहेरी जबाबदारी पार पाडत होते. १५ ऑगस्टला देश स्वतंत्र झाल्यावर पंतप्रधान नेहरूंच्या नेतृत्वाखाली सप्टेंबर १९४७ मध्ये स्वतंत्र भारताचे पहिले कायदेमंत्री म्हणून आंबेडकरांनी पदाची शपथ घेतली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=सुरवाडे|first=विजय|publisher=वैभव प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कल्याण जि. ठाणे|pages=४५|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांनी सप्टेंबर १९४७ ते ऑक्टोबर १९५१ दरम्यान या पदावर कार्य केले. [[मुंबई]]तील वकिलांच्या संस्थेने ६ ऑगस्ट, १९४७ रोजी स्वतंत्र भारताच्या पहिल्या मंत्रिमंडळातील मंत्री म्हणून त्यांचा सत्कार केला. डॉ. आंबेडकरांनी २७ सप्टेंबर, १९५१ रोजी मंत्रीपदाचा राजीनामा पंतप्रधान नेहरूंकडे पाठविला. नेहरुंनी तो त्याच दिवशी स्वीकारला पण १ ऑक्टोबर, १९५१ रोजी आंबेडकरांनी नेहरूंना पत्र पाठवून अशी विनंती केली की ६ ऑक्टोबर, १९५१ रोजी लोकसभेत आपल्या राजीनाम्याविषयी निवेदन करेपर्यंत हा राजीनामा तहकूब समजावा. ४ ऑक्टोबर, १९५१ रोजी नेहरूंनी आंबेडकरांना त्यांची विनंती मान्य केल्याचे कळवले. ६ ऑक्टोबर, १९५१ रोजी सकाळी १० ते ११ वाजण्याच्या दरम्यान लोकसभेत आंबेडकर आपले राजीनाम्याचे निवेदन वाचून दाखविणार होते. परंतु लोकसभेचे उपसभापती [[अनंतशयनम अय्यंगार]] यांनी सायंकाळी ६ वाजता निवेदन वाचण्याचा आदेश दिला. वेळेतील हा बदल आंबेडकरांना अन्यायकारक वाटल्यामुळे ते रागातच लोकसभेतून बाहेर पडले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२६१|language=मराठी}}</ref> लोकसभेबाहेर त्यांनी आपले राजीनाम्यासंबंधीचे लिखित निवेदन वर्तमानपत्रांच्या प्रतिनिधींना दिले. त्या निवेदनात आंबेडकरांनी आपल्या राजीनाम्यामागची कारणे दिली होती.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२६१ व २६४|language=मराठी}}</ref><ref name="auto31">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/india/2016/04/160414_ambedkar_un_birth_century_cj_tk|title=‘असल उपचार है हिंदू शास्त्रों की पवित्रता का नाश’|website=BBC News हिंदी}}</ref> === राज्यसभा सदस्य (१९५२ – १९५६) === आंबेडकरांनी [[पहिली लोकसभा|१९५२ची पहिली भारतीय लोकसभा निवडणूक]] [[उत्तर मुंबई (लोकसभा मतदारसंघ)|बॉम्बे उत्तरमधून]] लढविली. त्यात ते त्यांचे माजी सहाय्यक आणि [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस पक्षाचे]] उमेदवार [[नारायण सदोबा काजरोळकर]] यांच्याकडून पराभूत झाले. त्यानंतर १९५२ मध्ये आंबेडकर [[राज्यसभा सभासद|राज्यसभेचे सदस्य]] झाले. सन १९५४ मध्ये [[भंडारा जिल्हा|भंडारा]] येथून झालेल्या पोटनिवडणुकीत त्यांनी पुन्हा लोकसभेत प्रवेश करण्याचा प्रयत्न केला, परंतु ते तिसऱ्या स्थानावर राहिले. यातही काँग्रेस पक्षाचा उमेदवार विजयी झाला. सन १९५७ मध्ये झालेल्या दुसऱ्या सार्वत्रिक लोकसभा निवडणूकीपर्यंत आंबेडकर यांचे निधन झाले होते. आंबेडकरांनी दोन मुदतींसाठी [[भारतीय संसद]]ेचे वरिष्ठ सभागृह असलेल्या राज्यसभेत मुंबई राज्याचे प्रतिनिधित्व केले. राज्यसभा सदस्य म्हणून त्यांचा पहिला कार्यकाळ ३ एप्रिल १९५२ ते २ एप्रिल १९५६ दरम्यान होता आणि त्यांचा दुसरा कार्यकाळ ३ एप्रिल १९५६ ते २ एप्रिल १९६२ दरम्यान होता. दुसऱ्या कार्यकाळाच्या मुदतीतच ६ डिसेंबर १९५६ रोजी त्यांचे निधन झाले.<ref>{{cite web|title=Alphabetical List Of Former Members Of Rajya Sabha Since 1952|url=http://164.100.47.5/Newmembers/alphabeticallist_all_terms.aspx|publisher=Rajya Sabha Secretariat, New Delhi|accessdate=5 March 2019}}</ref> === रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया === आंबेडकरांनी "शेड्युल्ड कास्ट फेडरेशन" बरखास्त करून [[भारतीय रिपब्लिकन पक्ष|रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया]] स्थापन करण्याची घोषणा १९५६ मध्ये केली होती. हा पक्ष स्थापन होण्यापूर्वीच त्यांचे निधन झाल्यानंतर त्यांच्या अनुयायांनी व कार्यकर्त्यांनी पक्ष स्थापन करण्याची योजना आखली. पक्ष स्थापन करण्यासाठी १ ऑक्टोबर १९५७ रोजी [[नागपूर]] येथे अध्यक्षीय मंडळाची बैठक झाली. या बैठकीत [[एन. शिवराज]], [[यशवंत आंबेडकर]], पी.टी. बोराळे, ए.जी. पवार, दत्ता कट्टी, [[दा.ता. रुपवते]] हे हजर होते. तिसऱ्या दिवशी ३ ऑक्टोबर १९५७ रोजी रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडियाची स्थापना झाली. [[एन. शिवराज]] यांची पक्षाचे अध्यक्ष म्हणून निवड करण्यात आली.<ref>{{Cite book|title=सूर्यपुत्र यशवंत आंबेडकर|last=खोब्रागडे|first=फुलचंद|publisher=संकेत प्रकाशन|year=२०१४|isbn=|location=नागपूर|pages=२० व २१|language=मराठी}}</ref> १९५७ साली दुसऱ्या लोकसभेत या पक्षाचे नऊ सदस्य निवडले गेले. आंबेडकरांचा या पक्षाला मिळालेले हे सर्वाधिक यश होय.<ref name="auto53" /> == शैक्षणिक कार्य == आंबेडकर हे उच्चविद्याविभूषित [[शिक्षणतज्ज्ञ]] होते. "शिक्षण हे वाघिणीचे दूध आहे, आणि जो ते प्राशन करेल तो वाघासारखा गुरगुरल्याशिवाय राहणार नाही." असे त्यांनी लिहिलेले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/jalgaon/dr-babasaheb-ambedkar-says-education-milk-wagheen/|title=डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर म्हणत, शिक्षण हे वाघिणीचे दूध...|last=author/lokmat-news-network|date=2019-12-01|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/nagpur/nagpur-satyapal-maharaj-column/articleshow/61989657.cms|title=जीवन शिक्षण गरजेचे!|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=YoCDDwAAQBAJ&pg=PT97&lpg=PT97&dq=%E0%A4%A1%E0%A5%89.+%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0+%E0%A4%B5+%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%82%E0%A4%A6&source=bl&ots=wafbE-SU6e&sig=ACfU3U1SwkgoasTORin6ywlDMDSdp94ZXA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjSo722-p3nAhUAIbcAHQL1Dfo4FBDoATAIegQICRAB|title=Dr. Ambedkar : Aayaam Darshan|last=Makwana|first=Kishor|date=2001-01-01|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=978-93-5322-165-2|language=hi}}</ref> ''प्राचीन हिंदू समाजातील जातीच्या नियमांनुसार कनिष्ठ जातींना शिक्षण घेण्याचा हक्क नव्हता तर केवळ उच्च जातींना शिक्षणाचा अधिकार होता. त्यामुळे कनिष्ठ जातींची स्थिती जवळपास गुलामासारखीच झाली होती. शिक्षणामुळेच कनिष्ठ जातींची स्थिती सुधारेल'' असा विचार करून आंबेडकरांनी शैक्षणिक कामे केली.<ref name="auto2">{{Cite book|title=समाजशास्त्र (इयत्ता १२ वी)|last=लेखक मंडळ|first=महाराष्ट्र|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|year=२०१३|isbn=|location=पुणे|pages=१४३ व १४४|language=मराठी}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2017/10/ambedkars-thoughts-on-education-an-overview-hindi/|title=आंबेडकर : हाशियाकृत समाज के शिक्षाशास्त्री|last=मीणा|first=Meenakshi Meena मीनाक्षी|date=2017-10-21|website=फॉरवर्ड प्रेस|language=hi-IN|access-date=2021-06-05}}</ref> === शैक्षणिक जागृती === आंबेडकरांच्या मते हजारो वर्षांपासून शिक्षण नाकारलेल्या कनिष्ठ जातींमध्ये अज्ञान व निरक्षरता होती. यामुळे त्यांचे उच्च जाती हलक्या प्रतीची कामे स्वतः न करता कनिष्ठ जातींकडून सक्तीने करून घेत. आंबेडकरांनी कनिष्ठ जातींना त्यांच्या या दयनीय स्थितीचे कारण शिक्षणाचा अभाव हेच आहे याची जाणिव आंबेडकरांनी करून दिली. कनिष्ठ जातींच्या लोकांनी त्यांच्या मुलांना शाळेत पाठवावे यासाठी आंबेडकरांनी त्यांना प्रोत्साहन दिले. या मुलांना शिष्यवृत्ती, गणवेश, भोजन व निवारा अशा सुविधा पुरविण्याचा प्रयत्न केला. त्यांनी आपल्या अनुयायांना "शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा" असा संदेश दिला.<ref name="auto2" /> === बहिष्कृत हितकारिणी सभेची स्थापना === {{मुख्य|बहिष्कृत हितकारिणी सभा}} कनिष्ठ जातीतील लोकांमध्ये शिक्षणाचा प्रसार व्हावा व त्यांची सामाजिक-आर्थिक स्थिती सुधारावी म्हणून २० जुलै १९२४ रोजी [[मुंबई]] येथे डॉ. आंबेडकरांनी [[बहिष्कृत हितकारिणी सभा]] या संस्थेची स्थापना केली. या संघटनेच्या वतीने [[सोलापूर]] येथे [[४ जानेवारी]], [[इ.स. १९२५]] रोजी एक वसतिगृह सुरू करून दलित, गरीब विद्यार्थ्यांना निवास, भोजन, कपडे व शैक्षणिक, साधनसामग्री पुरवली. आंबेडकरांनी या वसतिगृहास [[सोलापूर]] नगरपालिकेकडून रू. ४००००/–चे अनुदान मिळवून दिले. या संस्थेने ''सरस्वती विलास'' नावाचे मासिक व एक मोफत वाचनालयही सुरू केले.<ref name="auto4">{{Cite book|title=समाजशास्त्र (इयत्ता १२ वी)|last=लेखक मंडळ|first=महाराष्ट्र|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|year=२०१३|isbn=|location=पुणे|pages=१४४|language=मराठी}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Dr. Ambedkar Life And Mission|last=Keer|first=Dhanajay|publisher=Popular Prakashan|year=1995|isbn=|locationMumbai=|pages=62}}</ref> === दलित शिक्षणसंस्थेची स्थापना === {{मुख्य|डिप्रेस्ड क्लासेस एज्युकेशन सोसायटी}} १४ जून १९२८ रोजी आंबेडकरांनी दलित शिक्षणसंस्थेची स्थापना केली. दलितांच्या माध्यमिक शिक्षणाची सोय करणे हे या संस्थेचे मुख्य ध्येय होते. माध्यमिक शिक्षणाची जबाबदारी पेलण्यास ही संस्था समर्थ नसल्याने दलित विद्यार्थ्यांना वसतिगृहाची सुविधा उपलब्ध करून देण्यासाठी [[मुंबई]] सरकारने या संस्थेस मदत करावी असे आवाहन आंबेडकरांनी केले. त्यामुळे मुंबईच्या गव्हर्नरने ८ ऑक्टोबर, १९२८ रोजी माध्यमिक शाळेतील विद्यार्थ्यांसाठी ५ वसतिगृहे मंजूर केली. तसेच गव्हर्नरने दरमहा रू. ९०००/–चे अनुदानही वसतिगृहांना खर्चासाठी मंजूर केले. जेव्हा ही रक्कम खर्चासाठी अपूरी पडू लागली तेव्हा डॉ. आंबेडकर यांनी [[मुस्लिम]] व [[पारशी]] समुदायातील धर्मादाय संस्थांकडून व इतर काही देणगीदारांकडून आर्थिक मदत मिळवली.<ref name="auto4" /> === पीपल्स एज्युकेशन सोसायटीची स्थापना === {{मुख्य|पीपल्स एज्युकेशन सोसायटी}} अस्पृश्यांसह निम्न मध्यमवर्गास उच्च शिक्षण देण्यासाठी आंबेडकर यांनी ८ जुलै, १९४५ रोजी [[पीपल्स एज्युकेशन सोसायटी]] या शैक्षणिक संस्थेची स्थापना केली.<ref name="auto15">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.loksatta.com/lokprabha/peoples-education-society-and-dr-babasaheb-ambedkar-144407/|title=बाबासाहेबांच्या संस्थांचा राजकीय आखाडा!|दिनांक=2013-07-05|संकेतस्थळ=Loksatta|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> आंबेडकरांनी या संस्थेच्यावतीने सन १९४६ मध्ये [[मुंबई]]त सिद्धार्थ कला व विज्ञान महाविद्यालय, सन १९५० मध्ये [[औरंगाबाद]] येथे [[मिलिंद महाविद्यालय]], सन १९५३ मध्ये मुंबईत सिद्धार्थ वाणिज्य व अर्थशास्त्र महाविद्यालय तर सन १९५६ मध्ये मुंबईत [[सिद्धार्थ कॉलेज ऑफ लॉ, मुंबई|सिद्धार्थ विधी महाविद्यालय]] सर्व समाजांसाठी सुरू केले.<ref name="auto4" /> सध्या देशभरात या संस्थेची ३० पेक्षा जास्त महाविद्यालये आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/lokprabha/peoples-education-society-and-dr-babasaheb-ambedkar-144407/|title=बाबासाहेबांच्या संस्थांचा राजकीय आखाडा!|date=2013-07-05|website=Loksatta|language=mr-IN|access-date=2021-06-05}}</ref> == स्त्रियांच्या हक्कांसाठी लढा व कार्य == [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar with Women delegates of the Scheduled Caste Federation during the Conference of the Federation on July 8, 1942 at Nagpur..jpg|thumb|८ जुलै १९४२ रोजी नागपूर येथे फेडरेशनच्या परिषदेच्या वेळी अनुसूचित जाती महासंघाच्या महिला प्रतिनिधींसोबत डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] आंबेडकर स्त्रीमुक्तीचे समर्थक होते. त्यांच्यावर तथागत गौतम बुद्धांच्या शिकवणुकीचा आणि महात्मा जोतिबा फुलेंच्या कार्याचा प्रभाव होता. आंबेडकरांच्या मते बुद्ध हेच स्त्री स्वातंत्र्याचे आद्य पुरस्कर्ते होत. ज्येष्ठ सामाजिक कार्यकर्त्या आणि अभ्यासक डॉक्टर रूपा कुलकर्णी-बोधी यांच्या मते, ‘भारतीय स्त्रीमुक्तीची खरी वैचारिक बैठक भगवान बुद्धांच्या भक्कम अशा समतावादी तत्त्वज्ञानाच्या पायावर उभी आहे, बाहेरून आयात केलेल्या एखाद्या जेंडर बेस्ड विचारावर नाही! आणि कायद्याएवढेच आंबेडकरांचे महत्त्वाचे योगदान म्हणजे त्यांनी दिलेली ही शुद्ध भारतीय बैठक!’<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.satyahindi.com/opinion/bhimrao-ambedkar-parinirvan-divas-women-empowerment-champion-106146.html|title=महिला आज़ादी के बड़े पैरोकार थे बाबासाहेब आम्बेडकर|website=www.satyahindi.com|language=en|access-date=2021-06-08}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hindi.news18.com/news/nation/bhim-rao-ambedkar-is-hero-of-women-empowerment-despite-he-has-not-face-of-any-women-movement-2669494.html|title=बाबा साहब महिलाओं के भी मुक्तिदाता, फिर भी महिला आंदोलन का प्रतीक न बन सके|website=News18 India|access-date=2021-06-08|archive-date=2021-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210608102443/https://hindi.news18.com/news/nation/bhim-rao-ambedkar-is-hero-of-women-empowerment-despite-he-has-not-face-of-any-women-movement-2669494.html|url-status=dead}}</ref><ref name="auto63">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.haribhoomi.com/dr%20ambedkar%20role%20women%20empowerment|title=महिला सशक्तिकरण पर डॉ. भीम राव अंबेडकर का अतुल्य योगदान, जानिए 10 अहम बातें {{!}} Hari Bhoomi|last=haribhoomi.com|date=2016-03-08|website=www.haribhoomi.com|language=hi|access-date=2021-06-08|archive-date=2021-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210608102442/https://www.haribhoomi.com/dr%20ambedkar%20role%20women%20empowerment|url-status=dead}}</ref><ref name="auto51">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.prabhasakshi.com/personality/dr-bhimrao-ambedkar-was-a-true-advocate-of-women|title=जयंती विशेष: महिलाओं के सच्चे हिमायती थे डॉ. भीमराव अम्बेडकर|last=Prabhasakshi|date=2021-04-14|website=Prabhasakshi|language=hi|access-date=2021-06-08}}</ref><ref name="auto56">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/nagpur/babasahebs-world-refugee-womens-liberation/|title=बाबासाहेब जागतिक स्त्रीमुक्तीचे उद्धारक|last=author/admin|date=2016-06-20|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2021-06-08}}</ref><ref name="auto61">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bookganga.com/eBooks/Books/Details/4614091926855976695|title=स्त्रियांचे उद्धारक डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर-Striyanche Uddharak Dr. Babasaheb Ambedkar by Vasant Rajas - Anand Prakashan, Aurangabad - BookGanga.com|website=www.bookganga.com|access-date=2021-06-08}}</ref> आंबेडकरांच्या मते कोणत्याही समाजाचे मूल्यमापन त्या समाजातल्या स्त्रियांची परिस्थिती कशी आहे, यावरून करता येते. समाजाने स्त्रियांच्या विकासाकडे लक्ष केंद्रित करणे आवश्यक असल्याची त्यांची आग्रही भूमिका होती. ही समग्र प्रगती केवळ पुरुषांचीच नव्हे, तर स्त्रियांची देखील होणे गरजेचे आहे, हे भान त्यांना विद्यार्थिदशेतच आले होते. ते स्त्री शिक्षणाचे पुरस्कर्ते होते. [[औरंगाबाद]]ला त्यांनी [[मिलिंद महाविद्यालय]]ाची स्थापना केली इथे मुलींनाही प्रवेश दिला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/nazaria-dr-ambedkar-wanted-to-give-women-right-to/articleshow/17493392.cms|title=महिलाओं को हक दिलाना चाहते थे डॉ. आंबेडकर|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2021-06-08}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hindi.feminisminindia.com/2019/04/19/ambedkar-for-women-rights-hindi/|title=नारीवादी डॉ भीमराव अंबेडकर : महिला अधिकारों के लिए मील का पत्थर साबित हुए प्रयास|last=Arora|first=Jagisha|date=2019-04-18|website=फेमिनिज़म इन इंडिया|language=en-GB|access-date=2021-06-08}}</ref> [[चित्र:Dr Babasaheb Ambedkar in a group photograph with the female activists of 'Ambedkarite Movement'.jpg|thumb|अखिल भारतीय अस्पृश्य महिला परिषद, नागपूर, १९४२]] खाण कामगार स्त्रीला प्रसूती भत्ता, कोळसा खाणीत काम करणाऱ्या स्त्री कामगारांना पुरुषांइतकीच मजुरी, बहुपत्नीत्वाच्या प्रथेला पायबंद, मजूर व कष्टकरी स्त्रियांसाठी २१ दिवसांची किरकोळ रजा, एका महिन्याची हक्काची रजा, दुखापत झाल्यास नुकसान भरपाई आणि २० वर्षांची सेवा झाल्यावर निवृत्तिवेतनाची तरतूद यांसारख्या महत्त्वाच्या निर्णयांचा उल्लेख करायला हवा. कामगार किंवा नोकरी करणाऱ्या स्त्रीला प्रसूती रजा मिळवून देणारे आंबेडकर हे जगातील पहिले व्यक्ती आहेत, भारतानंतरच अनेक वर्षांनी इतर देशातील महिलांना प्रसूती रजा मंजूर झाल्या आहेत.<ref name="auto58">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hindi.theprint.in/opinion/women-movement-and-baba-saheb-ambedkar-views-on-that/48725/|title=महिला आंदोलन और बाबा साहेब आंबेडकर की विचार दृष्टि|last=सिंह|first=डॉ मुख्तयार|date=2019-03-08|website=ThePrint Hindi|language=en-US|access-date=2021-06-08}}</ref><ref name="auto54">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thelallantop.com/tehkhana/babasaheb-bhimrao-ambdekar-was-the-real-hero-of-women-empowerment-in-india/|title=आंबेडकर: महिला सशक्तीकरण के रियल पोस्टरबॉय|website=LallanTop - News with most viral and Social Sharing Indian content on the web in Hindi|language=hi|access-date=2021-06-08}}</ref> आंबेडकरांनी १९४७ मध्ये कायदे मंत्री असताना [[हिंदू संहिता विधेयक]] अर्थात [[हिंदू कोड बिल]]ाचा प्रस्ताव लोकसभेत मांडला. अस्पृश्यतेचे उच्चाटन, लग्नसंबंधातली स्त्री-पुरुष समानता, स्त्रियांना काडीमोड घेण्याचा अधिकार, वारसाहक्काचे लाभ स्त्रियांनाही देण्याची तरतूद या तत्त्वांचा यात समावेश होता.<ref name="auto58"/><ref name="auto54"/> आंबेडकरांच्या मते सामाजिक न्यायाचा लढा यशस्वी होण्यासाठी हिंदू समाजाच्या वैयक्तिक कायद्यामध्ये जाती व्यवस्था आणि पुरुषप्रधानता यांना नकार देऊन समान वैयक्तिक संबंधांची पायाभरणी करणे आवश्यक होते. या विधेयकाला प्रारंभी पंडित [[जवाहरलाल नेहरू]]ंचा पाठिंबा होता; पण [[काँग्रेस]]मधल्या सनातनी मंडळींचा टोकाचा विरोध आणि येऊ घातलेल्या निवडणुकांमुळे नेहरूंना प्रतिगामी शक्तींसमोर हार पत्करावी लागली. हिंदू कोड बिलाच्या विरोधात [[वल्लभभाई पटेल]] व [[राजेंद्र प्रसाद]] हे नेते प्रमुख होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.amarujala.com/columns/blog/hindu-code-bill-dr-babasaheb-ambedkar-significance-importance-nehru-and-the-hindu-code-bill|title=बाबा साहेब और हिंदू कोड बिल: महिलाओं की दशा सुधारने में मील का पत्थर बना एक कदम|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=2021-06-08}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://feminisminindia.com/2016/04/14/feminist-principles-of-dr-b-r-ambedkar/|title=13 Feminist Principles of Dr. B R Ambedkar on #AmbedkarJayanti|last=Team|first=F. I. I.|date=2016-04-13|website=Feminism In India|language=en-GB|access-date=2021-06-08}}</ref> [[संविधान]]ात आर्थिक प्रश्नांवर समान अधिकाराची तत्त्वे समाविष्ट करून अपेक्षित परिणाम होणार नाही, तर त्यासाठी हिंदू संहितेमध्ये सुधारणा करण्याची गरज आहे, असे त्यांचे मत होते. जातीय अन्याय आणि स्त्रियांवर होणारे अन्याय यांमागची मूळ कारणे एकमेकांमध्ये गुंतलेली आहेत, याविषयी आंबेडकर ठाम होते. घटनेला समांतर अशी परिपूर्ण हिंदू संहिता असावी, अशी त्यांची इच्छा होती; पण तसे होऊ शकले नाही. ज्या मतदानाच्या अधिकारासाठी युरोपमधल्या स्त्रियांना संघर्ष करावा लागला तो अधिकार भारतीय स्त्रियांना न मागताच आंबेडकरांनी  दिला. त्यांनी कुटुंबाचे योग्य नियोजन स्त्रियांशीच निगडित असल्याची स्पष्ट भूमिका घेतलेली दिसते.<ref name="auto63"/><ref name="auto51"/> आंबेडकरांनी आपल्या चळवळीत स्त्रियांना आवर्जून सहभागी करून घेतले. १९२७चा महाडचा चवदार तळ्याचा सत्याग्रह, १९३०चा नाशिकचा काळाराम मंदिर सत्याग्रह व १९४२ च्या नागपूरातल्या महिला परिषदेत स्त्रिया मोठ्या संख्येने सहभागी झाल्या होत्या. लग्न ही मुलीच्या प्रगतीमधली अडचण असून मुलीवर ते लादले जाऊ नये, “लग्नानंतर पत्नी ही नवऱ्याची मैत्रीण व समान अधिकार असलेली सहचारिणी असायला हवी. ती नवऱ्याची गुलाम व्हायला नको.” असे ते म्हणत. बायको कशी असावी, याबाबत पुरुषाचे मत घेतले जाते, तद्वतच स्त्रीचेही नवऱ्याविषयीचे मत, आवडी-निवडी विचारत घेतल्या पाहिजेत.<ref name="auto56"/><ref name="auto61"/><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://satyagrah.scroll.in/article/111044/hindu-code-bill-1955-history|title=हिंदू कोड बिल : महिलाओं को अधिकार दिलाने की इस ईमानदार पहल पर आरएसएस को क्या ऐतराज़ था?|last=भारद्वाज|first=अनुराग|website=Satyagrah|language=hi-IN|access-date=2021-06-08|archive-date=2021-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625160726/https://satyagrah.scroll.in/article/111044/hindu-code-bill-1955-history|url-status=dead}}</ref> स्त्रियांनी आपले हक्क मिळवण्यासाठी स्वतःही पुढे यायला हवे, हा विचार आंबेडकरांनी मांडला. आंबेडकरांचे भारतीय स्त्रियांसाठी अनेक कार्य आहेत. पण अनेक उच्चभ्रू आणि बहुजन समाजातल्या स्त्रिया आंबेडकरांच्या या कार्याविषयी अनभिज्ञ आहेत किंवा याबाबत जाणून घ्यायला तयार नाहीत. काही अभ्यासक व चळवळीतल्या उच्चवर्णीय आणि दलित स्त्रियांनीच आंबेडकरांच्या योगदानाची दखल घेतली असल्याचे दिसून येते. आंबेडकरांनी केवळ दलित स्त्रियांचा विचार केलेला नसून समस्त स्त्रीवर्गाचे प्रश्न ऐरणीवर आणले. हिंदू कोड बिलाच्या माध्यमातून सधन, उच्चभ्रू स्त्रियांचेच कल्याण होणार होते. हिंदू कोड बिलात सुचवलेल्या उपाययोजना पुढे कायद्याच्या रूपाने अमलात आल्या, त्याचा लाभ दलित-बहुजन स्त्रियांपेक्षा उच्चवर्णीय स्त्रियांनाच अधिक प्रमाणात झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2016/04/ambedkars-understated-feminism_hindi/|title=आंबेडकर का अल्पज्ञात स्त्रीवाद|last=धारा|first=Lalitha Dhara ललिता|date=2016-04-14|website=फॉरवर्ड प्रेस|language=hi-IN|access-date=2021-06-08}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.saamana.com/article-on-dr-babasaheb-ambedkar-and-women-empowerment/|title=लेख – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि महिला सक्षमीकरण {{!}} Saamana (सामना)|last=ऑनलाईन|first=सामना|language=en-US|access-date=2021-06-08|archive-date=2021-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210608110953/https://www.saamana.com/article-on-dr-babasaheb-ambedkar-and-women-empowerment/|url-status=dead}}</ref> == हिंदू कोड बिल == [[चित्र:Dr. Ambedkar addressing to students of Siddharth College, Mumbai during the inauguration of 'Students Parliament' on 25 September 1947.jpg|thumb|डॉ. आंबेडकर यांनी मुंबईच्या सिद्धार्थ महाविद्यालयात आयोजित केलल्या विद्यार्थी संसदेत हिंदू कोड बिलाच्या समर्थनात भाषण करताना. कारण विद्यार्थ्यांमध्ये राजकीय विचार रुजावेत यासाठी डॉ. आंबेडकर सतत प्रयत्नशील होते. (११ जून, १९५०)]] {{मुख्य|हिंदू कोड बिल}} भारतात प्राचीन काळापासून पुरुषप्रधान संस्कृती रूढ होती व समाजात स्त्रियांना दुय्यम स्थान होते. [[हिंदू कोड बिल]] (हिंदू सहिंता विधेयक) हे स्त्रीयांच्या सशक्तीकरणासाठी एक पाऊल होते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/ambedkar-was-in-favour-of-hindu-code-bill/articleshow/59906235.cms|title=Ambedkar was in favour of Hindu Code Bill: Jyoti Wankhede – Times of India|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=2018-04-02}}</ref> भारत स्वातंत्र्य झाला तेव्हा हिंदू समाजात पुरुष आणि महिलांना घटस्पोटाचा अधिकार नव्हता. पुरूषांना एकापेक्षा अधिक लग्न करण्याचे स्वतंत्र होते परंतु विधवांना दुसरे लग्न करु शकत नव्हती. विधवांना संपत्तीपासून सुद्धा वंचित ठेवण्यात आले होते.<ref>[https://m.youtube.com/watch?v=bN9kPv0Dro8][[सर्वव्यापी आंबेडकर]]<span> : राजकीय नेते आंबेडकर : - हिंदू कोड बिल</span></ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=u3McPRRXhm8|title=Pradhanmantri - Episode 5: Hindu Code Bill &#124; ABP News Hindi|via=www.youtube.com}}</ref> हिंदू कोड बील प्रथमतः १ ऑगस्ट १९४६ रोजी संसदेत मांडले गेले परंतु त्यावर कोणतीही संमती झाली नाही. नंतर ११ एप्रिल १९४७ रोजी संविधान सभेत आंबेडकर यांनी ते पुन्हा मांडले. या बिलाने हिंदू धर्मात त्याकाळी असलेल्या कुप्रथांना दूर केले त्या प्रथांचे वर्णन पुढील प्रमाणे, हिंदू धर्मातील "मिताक्षरा" (दायभाग आणि मिताक्षरा या संस्कृत ग्रंथात वारसा हक्काबद्दल मांडणी आहे.) नुसार वारसा हक्काने संपत्ती मुलांकडेच हस्तांतरण होत असे. आंबेडकरांनी हिंदू कोड बिलात सर्वसामान्य महिलांसोबतच विधवा व तिच्या मुलींना देखील समाविष्ट केले. याचाच अर्थ हिंदू कोडबीलातून त्यांनी मुलींना मुलांबरोबरीचा वारसा हक्कात दर्जा देवू केला. हिंदू दायभाग कायद्यानुसार महिलांना तिच्या पतीची संपत्ती विकता येत नसे. अर्थात ती पुढे पतीच्या भावांकडे अथवा मुलांकडे हक्काने जात असे. यावर हिंदू कोड बीलात महिलांना तीच्या पतीच्या मालकीची संपत्ती विकण्याचा अधिकार प्रदान करण्यात आला. हिंदू धर्मात त्याकाळी असलेल्या आणखी एका कुप्रथेनुसार दत्तक घेतलेल्या मुलाला संपत्तीचा अधिकार नसे. तो अधिकार प्रदान करण्याचा हिंदू कोडबीलात मांडला. हिंदू कोड बिलात बहुपत्नीत्व प्रथेला मज्जाव करून एक पत्नीत्वाचा पुरस्कार केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://dalithistorymonth.medium.com/the-hindu-code-bill-babasaheb-ambedkar-and-his-contribution-to-womens-rights-in-india-872387c53758|title=द हिंदू Code Bill — Babasaheb Ambedkar and his Contribution to Women’s Rights in India|last=Month|first=Dalit History|date=2019-04-17|website=Medium|language=en|access-date=2021-06-05}}</ref> संसदेच्या आत व बाहेर विद्रोहाचे वातावरण तयार झाले. सनातनी अनुयायांसह आर्य समाजी पर्यंत आंबेडकरांचे विरोधी झाले.<ref name="auto20">{{Cite web |url=https://m.thewirehindi.com/article/hindu-code-bill-controversy/6046/amp |title=आज ही के दिन 1947 में पेश हुआ हिंदू कोड बिल कट्टरपंथियों ने काटा था बवाल |website=m.thewirehindi.com |access-date=2021-04-06 |archive-date=2021-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205103120/https://m.thewirehindi.com/article/hindu-code-bill-controversy/6046/amp |url-status=dead }}</ref> भारतीय स्वातंत्र्यानंतर [[जवाहरलाल नेहरू]]ंनी कायदेमंत्री डॉ. आंबेडकरांवर हिंदू वैयक्तिक कायद्यास एक समान नागरी कायद्याच्या दृष्टीने पहिले पाऊल म्हणून काम करण्याची जबाबदारी सोपविली. डॉ. आंबेडकरांनी स्वतः एक समिती स्थापन केली. ज्यात ते समितीचे अध्यक्ष होते तर सदस्य के.के. भंडारकर, के.वाय. भांडारकर, कायामंत्री जी.आर. राजगोपाल आणि बॉम्बे बारचे एस.व्ही. गुप्ते होते. इ.स. १९४७ स्वातंत्र्यपूर्व काळात विधानसभेला सादर केलेल्या मसुद्यामध्ये समितीने केवळ किरकोळ बदल केले. पण विधेयक संविधान सभेसमोर ठेवण्यापूर्वी सनातनी हिंदू नेत्यांनी 'हिंदू धर्म धोक्यात आहे' अशी ओरड सुरू केली.<ref name="auto20" /><ref name="auto5">{{Cite web|url=https://satyagrah.scroll.in/article/111044/hindu-code-bill-1955-history|title=हिंदू कोड बिल : महिलाओं को अधिकार दिलाने की इस ईमानदार पहल पर आरएसएस को क्या ऐतराज़ था?|first=अनुराग|last=भारद्वाज|website=Satyagrah|access-date=2021-04-06|archive-date=2021-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625160726/https://satyagrah.scroll.in/article/111044/hindu-code-bill-1955-history|url-status=dead}}</ref> आंबेडकरांनी इ.स. १९४७ पासून सतत ४ वर्षे १ महिना २६ दिवस काम करून हिंदू कोड बिल तयार केले होते. हे बिल संसदेत [[फेब्रुवारी ५|५ फेब्रुवारी]] [[इ.स. १९५१|१९५१]] रोजी संसदेत मांडले. परंतु अनेक हिंदू सदस्यांसह, ज्या काही जणांनी मंत्रिमंडळात पूर्वी मंजूरी दिली होती त्यांनीही आता या बिलाला विरोध केला. ज्यांनी मंत्री मंडळात हिंदू कोड बिलास मंजूरी दिली होती ते तीन सदस्य बी.एन. राव, महामहोपाध्याय आणि गंगानाथ झा हे होत मुलतः या मसुदा समीतीचे अध्यक्ष देखील आंबेडकर असल्यामुळे हिंदू कोड बीलासाठी गठीत केलेल्या समितीची सदस्य संख्या ही डॉ. आंबेडकरांसह ३+१ अशी चार होती. आधीचे हिंदू कोड बीलास त्यांची सहमती होती परंतु डॉ. आंबेडकरांनी त्यावर कोणतीही कार्यवाही झाली नाही म्हणून नव्याने मांडलेल्या बीलाला त्या तीन सदस्यांनी देखील विरोध केला.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Levy|first=Harold Lewis|date=1968|title=Lawyer-Scholars, Lawyer-Politicians and द हिंदू Code Bill, 1921-1956|url=https://www.jstor.org/stable/3053005|journal=Law & Society Review|volume=3|issue=2/3|pages=303–316|doi=10.2307/3053005|issn=0023-9216}}</ref> [[भारताचे राष्ट्रपती]] [[राजेंद्र प्रसाद]], [[भारताचे गृहमंत्री]] व [[भारताचे उपपंतप्रधान|उपपंतप्रधान]] [[वल्लभभाई पटेल]], उद्योगमंत्री [[श्यामाप्रसाद मुखर्जी]], हिंदू महासभेचे सदस्य [[मदन मोहन मालवीय]] आणि पट्टाभी सीतारामय्या यांनी विधेयकाला विरोध केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://drambedkarbooks.com/tag/hindu-code-bill/|title=Hindu Code Bill {{!}} Dr. B. R. Ambedkar's Caravan|website=drambedkarbooks.com|language=en|access-date=2018-04-02|archive-date=2019-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190917022400/https://drambedkarbooks.com/tag/hindu-code-bill/|url-status=dead}}</ref> बाबासाहेब आंबेडकरांनी भारतीय स्त्रियांना कायद्याने हक्क, दर्जा आणि प्रतिष्ठा प्राप्त करून देण्याचा प्रयत्न हिंदू कोड बिलाच्या माध्यमातून केला होता. हे बिल सात वेगवेगळ्या घटकांशी निगडित कायद्याचे कलमात रूपांतर करू पाहणारे होते. हे सात घटक खालीलप्रमाणे : # जी व्यक्ती मृत्युपत्र न करता मृत पावली असेल अशा मृत हिंदू व्यक्तीच्या (स्त्री आणि पुरुष दोघांच्याही) मालमत्तेच्या हक्कांबाबत # मृताचा वारसदार ठरवण्याचा अधिकार # पोटगी # विवाह # घटस्फोट # दत्तकविधान # अज्ञानत्व व पालकत्व<ref name="auto5" /> या स्त्रियांच्या दृष्टीने महत्त्वाच्या असलेल्या विषयांवर संविधान सभेने ''जात, धर्म किंवा लिंगभेद करून मानवप्राण्यात कायदा भेदभाव करणार नाही, न्यायाच्या तराजूत सर्वांना एकाच मापात तोलले जाईल'' अशी घोषणा केली. या पार्श्वभूमीवर हिंदू स्त्रियांना त्याचे न्याय्य हक्क देण्यास विरोध झाला.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Chandrakala|first=S.Halli.|date=मार्च २०१६ |title=Dr.B.R. Ambedkar and Hindu Code Bill, Women Measure Legislation |url=https://www.onlinejournal.in/IJIRV2I3/002.pdf|journal=Imperial Journal of Interdisciplinary Research (IJIR)|volume=|pages=१ ते ४|via=|accessdate=2018-04-02|archive-date=2017-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809105846/http://www.onlinejournal.in/IJIRV2I3/002.pdf|url-status=dead}}</ref> या बिलातील घटस्फोट, द्विभार्या या कलमांना सनातनी मनोवृत्तीच्या विरोधकांनी तीव्र विरोध केला. हे बील तीन+एक सदस्यांनी आधी तयार केले परंतु उर्वरित तीन सदस्यांनी पुढे त्याला विरोध केला व या बिलासाठी डॉ. आंबेडकरांनी पुढे राजीनामा दिला. इतर तीन सदस्य किंवा संविधान सभेतील अन्य सदस्यांनी त्यांना साथ दिली नाही. मात्र हे बिल आंबेडकर मंत्रीपदी असताना मंजूर होऊ शकले नाही.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/news/india/ambedkar-resigned-as-law-minister-from-nehrus-cabinet-when-govt-refused-to-back-hindu-code-bill_1850749.html|title='Ambedkar resigned as law minister from Nehru's cabinet when govt refused to back Hindu Code Bill'|date=2016-01-31|website=Zee News|language=en|access-date=2021-06-05}}</ref> त्यामुळे दुःखीकष्टी होऊन आंबेडकरांनी [[२७ सप्टेंबर]] [[इ.स. १९५१]] रोजी कायदेमंत्री पदाचा राजीनामा दिला आणि नेहरूंनी तो मंजूर केला. राजीनामा दिल्यानंतर त्यावर लोकसभेमध्ये निवेदन करण्याची संधी उपसभापतींनी नाकारली. तत्कालीन नवशक्ती वृत्तपत्रात ''हिंदू कोड बिलाचा खून झाला'' अशी बातमी आली होती.<ref name="auto31" /><ref name="auto5" /><ref>दैनिक नवशक्ती दिनांक १२ ऑक्टो. १९५१ पृष्ठ ३</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Magre|first=Sunita|date=2017-12-17|title=dr babasaheb ambedkar and hindu code bill|url=https://www.researchgate.net/publication/321869023_dr_babasaheb_ambedkar_and_hindu_code_bill}}</ref> पुढे ज्या वारसा कायद्याला विरोध करण्यात आला होता तो बाजूला सारून प्रथम हिंदू विवाह कायदा हाती घेण्यात आला. हिंदू कोड बिलाचे चार वेगवेगळे भाग करून हे चार ही कायदे वेगवेगळ्या वेळी नेहरूंनी मंजूर करून घेतले. इ.स. १९५५-५६ मध्ये मंजूर झालेले चार हिंदू कायदे खालीलप्रमाणे: # हिंदू विवाह कायदा # हिंदू वारसाहक्क कायदा # हिंदू अज्ञान व पालकत्व कायदा # हिंदू दत्तक व पोटगी कायदा हे कायदे लोकसभेत मंजूर होत असताना त्याच्यांशी बाबासाहेबांचा थेट संबंध येत नव्हता, तेव्हा ते राज्यसभेत होते. हे कायदे मंजूर होणे म्हणजे भारतीय न्याय व कायदा व्यवस्थेच्या इतिहासातली एक क्रांतिकारक घटना होती असे मानले जाते. या कायद्यांनी भारतीय स्त्रियांच्या जीवनात आमूलाग्र परिवर्तन घडण्यास सुरुवात झाली. या कायद्यांनी स्त्री-पुरुषांच्या दर्जात कायद्याने समानता प्रस्थापित केली. बाबासाहेबांनी भारताचे कायदेमंत्री पदाचा राजीनामा देताना हिंदू कोड बिलाविषयी असे म्हणले होते की, “समाजातल्या वर्गावर्गातली असमानता, स्त्री-पुरुष यांच्यातली असमानता तशीच अस्पर्शित राहू देऊन, आर्थिक समस्यांशी निगडित कायदे संमत करीत जाणे म्हणजे आमच्या संविधानाची चेष्टा करणे आणि शेणाच्या ढिगारावर राजमहाल बांधण्यासारखे होय.”<ref name="auto20" /><ref name="auto5" /> == अर्थशास्त्रीय कार्य == [[चित्र:B.R. Ambedkar in 1950.jpg|left|thumb|274x274px|१९५० मधील बाबासाहेब आंबेडकर]] आंबेडकरांनी अर्थशास्त्रामध्ये अनेक पदव्या प्राप्त केल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2017/06/ambedkars-enlightened-economics-hindi/|title=प्रबुद्ध अर्थशास्त्र : आंबेडकर और उनकी आर्थिक दृष्टि|last=स्टीफेन|first=Cynthia Stephen सिंथिया|date=2017-06-15|website=फॉरवर्ड प्रेस|language=hi-IN|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2015/12/ambedkar-an-empathetic-economist-hindi/|title=आम्बेडकर : एक हमदर्द अर्थशास्त्री|last=गौहर|first=Rajesh Kumar ‘Gauher’ राजेश कुमार|date=2015-12-01|website=फॉरवर्ड प्रेस|language=hi-IN|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Ae57-Ao8FD0|title=SARVAVYAPI AMBEDKAR: EPISODE 11: Economist Ambedkar 2606|via=www.youtube.com}}</ref> अर्थशास्त्रामध्ये परदेशात डॉक्टरेट पदवी मिळवणारे ते पहिले भारतीय होते.<ref name=IEA>{{स्रोत पुस्तक|last=IEA|title=IEA Newsletter&nbsp;– The Indian Economic Association(IEA)|publisher=IEA publications|location=India|page=10|url=http://indianeconomicassociation.com/download/newsletter2013.pdf|chapter=Dr. B.R. Ambedkar's Economic and Social Thoughts and Their Contemporary Relevance| |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131016045757/http://indianeconomicassociation.com/download/newsletter2013.pdf|archivedate=16 October 2013|df=dmy-all}}</ref> त्यांनी अर्थशास्त्राचे प्राध्यापक म्हणूनही शिकवणी केली होती. अर्थशास्त्रज्ञ म्हणून त्यांनी असा युक्तिवाद केला की, औद्योगिकीकरण आणि कृषीवाढ भारतीय अर्थव्यवस्थेत वाढ करू शकतात. त्यांनी भारतातील प्राथमिक उद्योग म्हणून शेतीमधील गुंतवणूकीवर भर दिला. [[शरद पवार]] यांच्या मते, आंबेडकरांच्या दृष्टीकोनाने सरकारला अन्न सुरक्षा उद्दीष्ट साध्य करण्यास मदत केली.<ref name=TNN>{{स्रोत बातमी|last=TNN|title='Ambedkar had a vision for food self-sufficiency'|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/Ambedkar-had-a-vision-for-food-self-sufficiency/articleshow/24170051.cms|accessdate=15 October 2013|newspaper=द टाइम्स ऑफ इंडिया|date=15 October 2013| |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151017053453/http://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/Ambedkar-had-a-vision-for-food-self-sufficiency/articleshow/24170051.cms|archivedate=17 October 2015|df=dmy-all}}</ref> आंबेडकरांनी राष्ट्रीय आर्थिक आणि सामाजिक विकासाचे समर्थन केले. शिक्षण, सार्वजनिक स्वच्छता, समुदाय स्वास्थ्य, निवासी सुविधांना मूलभूत सुविधा म्हणून जोर दिला.<ref name=Mishra>{{स्रोत पुस्तक|last=Mishra|first=edited by S.N.|title=Socio-economic and political vision of Dr. B.R. Ambedkar|year=2010|publisher=Concept Publishing Company|location=New Delhi|isbn=818069674X|pages=173–174|url=https://books.google.com/books?id=N2XLE22ZizYC&pg=PA173&lpg=PA173&dq=the+contribution+of+Ambedkar+on+post+war+economic+development+plan+ofaIndia&source=bl&ots=rE-jG87hdH&sig=4JRU_C0-n6sfc9gRSgDoietEPEU&hl=en&sa=X&ei=2x1AUrSoF4i80QWhtoDwDg&ved=0CEoQ6AEwBQ#v=onepage&q=the%20contribution%20of%20Ambedkar%20on%20post%20war%20economic%20development%20plan%20of%20India&f=false}}</ref> त्यांनी ब्रिटिश शासनामुळे होणाऱ्या विकासाच्या नुकसानाची गणना केली.<ref name="Zelliot Ambedkar and America">{{स्रोत बातमी|last=Zelliot|first=Eleanor|title=Dr. Ambedkar and America|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/timeline/graphics/txt_zelliot1991.html|accessdate=15 October 2013|newspaper=A talk at the Columbia University Ambedkar Centenary|year=1991| |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131103155400/http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/timeline/graphics/txt_zelliot1991.html|archivedate=3 November 2013|df=dmy-all}}</ref> त्यांनी [[अर्थशास्त्र|अर्थशास्त्रावर]] तीन पुस्तके लिहिली: '[[ईस्ट इंडिया कंपनी]]चे भारतातील प्रशासन आणि अर्थकारण', '[[ब्रिटिश भारत|ब्रिटिश भारतातील]] प्रांतीय आर्थिक उत्क्रांती' आणि '[[द प्रॉब्लम ऑफ द रूपी|द प्रॉब्लम ऑफ रूपी: इट्स ओरीजीन अँड इट्स सल्यूशन]]'<ref name=autogenerated3>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jagran.com/editorial/apnibaat-ambedkars-economics-15156446.html|title=अंबेडकर का अर्थशास्त्र |accessdate=८ मार्च २०२३|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181212223647/https://www.jagran.com/editorial/apnibaat-ambedkars-economics-15156446.html|archivedate=१२ डिसेंबर २०१८}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.onlineresearchjournals.com/aajoss/art/60.pdf |title=Archived copy |accessdate=2012-11-28 | |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131102191100/http://www.onlineresearchjournals.com/aajoss/art/60.pdf |archivedate=2 November 2013 |df=dmy-all}}</ref><ref name=autogenerated1>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://drnarendrajadhav.info/drnjadhav_web_files/Published%20papers/Dr%20Ambedkar%20Philosophy.pdf |title=Archived copy |accessdate=2012-11-28 | |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130228060022/http://drnarendrajadhav.info/drnjadhav_web_files/Published%20papers/Dr%20Ambedkar%20Philosophy.pdf |archivedate=28 February 2013 |df=dmy-all}}</ref> या पुस्तकांत त्यांचे भारताच्या आर्थिक व्यवस्थेसंबंधीचे मूलगामी चिंतन अंतर्भूत आहे. १९२१ नंतर आंबेडकरांनी अर्थशास्त्रज्ञ सोडून राजकारण पत्करले. === चलनाच्या सुवर्ण विनिमय पद्धतीवरील विचार व भारतीय रिझर्व बँकेची स्थापना === आपल्या ‘‘प्रॉब्लेम ऑफ द रुपी’‘ या पुस्तकात रुपयाच्या अवमूल्यनावर आंबेडकरांनी त्यांचे विचार मांडलेले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/b-r-ambedkar-said-currency-should-be-replaced-every-10-years-prakash/|title=B R Ambedkar said currency should be replaced every 10 years: Prakash|date=2016-11-12|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2021-06-05}}</ref><ref name="loksatta.com"/> स्वतंत्र भारताचे चलन हे सोन्यात असावे, असा अर्थतज्ज्ञ लॉर्ड कान्स यांनी केलेला दावा आंबेडकरांनी खोडून काढला होता. त्याऐवजी [[सुवर्ण विनिमय परिमाण]] (गोल्ड एक्सचेंज स्टँडर्ड) अमलात आणावे, अशी शिफारस आंबेडकरांनी केली. त्यासंदर्भात सन १९२५ साली स्थापन केलेल्या [[हिल्टन यंग आयोग|हिल्टन यंग आयोगापुढे]] त्यांनी साक्षही दिली. त्यानंतर सन १९३५ साली [[भारतीय रिझर्व बँक]]ेची स्थापना करण्यात आली. भारताच्या मूलभूत आर्थिक विचारांचा पाया देखील आंबेडकरांच्या आर्थिक विचारांवर घातला गेला.<ref name="loksatta.com"/><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/-/articleshow/22494430.cms|title=अर्थतज्ज्ञ बाबासाहेबांचा विसर|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/hindi/special/ambedkar-jayanti-2018-calling-b-r-ambedkar-as-only-dalit-leader-is-unfair-blog-by-pavan-chaurasia/390983|title=आंबेडकर को मात्र ‘दलित-नेता’ कहना उनके साथ सबसे बड़ा अन्याय|date=2018-04-14|website=Zee News Hindi|language=hi|access-date=2021-06-05}}</ref> [[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स]] येथे त्यांच्या ‘द प्रॉब्लेम ऑफ द रुपी’ प्रबंधावरून प्रा. जॉन केन्स यांच्याशी मतभेद झाले होते. चलन आणि संबंधित विषयावर त्यावेळी प्रा. केन्स हे जागतिक पातळीवरील अंतिम अधिकारी समजले जात. प्रा. केन्स हे ''चलनाच्या मूल्यासाठी सुवर्ण विनिमय पद्धतीचाच अवलंब करावयास हवा'', या मताचे होते. सुवर्ण विनिमय पद्धतीत देशाच्या चलनाच्या मूल्याची सांगड ही सोन्याच्या मूल्याशी घातली जाते. या पद्धतीचा अवलंब करणारे देश आपल्या कागदी चलनाचे रूपांतर निश्चित दराने सोन्यामध्ये करून ठेवतात. तसेच अशा देशांत सोन्याची किंमत सरकार निर्धारित करते. परंतु सुवर्ण प्रमाण पद्धतीत मात्र प्रत्यक्ष चलनात काही प्रमाणात सोने वापरले जाते. पारतंत्र्यातील भारतात सुवर्ण विनिमय पद्धतीने रुपयाची हाताळणी केली जावी असे ब्रिटिश सरकार आणि प्रा. केन्स व इतरांचे मत होते. आंबेडकरांचे म्हणणे होते की, सुवर्ण विनिमय प्रमाण पद्धतीत चलनस्थैर्य येऊ शकत नाही. प्रा. केन्स आणि त्यांच्या मताचा पुरस्कार करणाऱ्या इतरांना वाटत होते की सुवर्ण विनिमय प्रमाण पद्धतीत रुपयाची किंमत आपोआपच स्थिर होऊ शकेल. आंबेडकरांना ते अमान्य होते. आपले मत सिद्ध करण्यासाठी आंबेडकरांनी इ. स. १८०० ते १८९३ या काळातील चलनमूल्यांचा धांडोळा घेतला. त्यातून मिळालेल्या दाखल्यांच्या आधारे त्यांनी साधार दाखवून दिले की, भारतासारख्या अविकसित देशात सुवर्ण विनिमय पद्धती अयोग्य आहे. शिवाय या पद्धतीत चलनवाढीचाही धोका असतो असा युक्तिवाद त्यांनी केला आणि ब्रिटिश सरकारवर थेट आरोप केला. आंबेडकरांच्या मते सुवर्ण विनिमय पद्धतीचा अवलंब करून ब्रिटिश सरकार रुपयाची किंमत कृत्रिमरीत्या चढी ठेवत असून, त्यामागे ब्रिटनमधून भारतात निर्यात करणाऱ्यांना जास्तीत जास्त नफा कसा होईल हाच विचार आहे.<ref name="loksatta.com"/> आंबेडकरांनी रुपयाच्या अवमूल्यनाची मागणी केली. ''रुपयाची सर्वसाधारण क्रयशक्ती जोपर्यंत आपण स्थिर करीत नाही तोपर्यंत रुपयाची किंमत अन्य कोणत्याही मार्गाने स्थिर होऊ शकत नाही. विनिमय पद्धतीत चलनाच्या दुखण्याची लक्षणे तेवढी कळू शकतात, तीत उपचार होऊ शकत नाहीत.’' ब्रिटिश सरकारने चलनाचा तिढा सोडवण्यासाठी [[रॉयल कमिशन]]ची स्थापना केली. या कमिशनसमोर आंबेडकरांनी दिलेल्या साक्षीत ''आपल्याला दोनच गोष्टी विचारात घ्याव्या लागतील. एक म्हणजे आपला विनिमयाचा दर आपण निश्चित करावा का? आणि केला तर अन्यांच्या तुलनेत त्याचे गुणोत्तर काय असावे?'' हे दोन प्रश्न मांडले. या वादात आंबेडकरांनी विनिमय दरनिश्चितीपेक्षा भाववाढ नियंत्रणास महत्त्व दिले. आंबेडकरांनी त्यावेळी यासंदर्भात जे काही लिखाण केले, प्रश्न उपस्थित केले, त्यातूनच अर्थव्यवस्थेच्या अत्यंत केंद्रस्थानी असलेली 'रिझव्‍‌र्ह बँक ऑफ इंडिया' ही एक संस्था जन्माला आली.<ref name="loksatta.com">{{Cite web|url=https://www.loksatta.com/lokrang/lekha/dr-dr-babasaheb-ambedkar-as-an-economist-1225190/|title=Latest Marathi News- Breaking News Today &#124; Read Marathi Batmya from Maharashtra, India ब्रेकींग मराठी न्यूज at https://loksatta.com/|date=10 एप्रि, 2016}}</ref> [[भारतीय रिझर्व्ह बँक]]ेची स्थापना आंबेडकरांच्या विचारांवर झालेली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/hindi/india/zee-jankari-important-facts-of-dr-bhimrao-ambedkar/288606|title=Zee जानकारी : किसने रची थी डॉ. अंबेडकर के बारे में भ्रम फैलाने की साजिश|date=2016-04-15|website=Zee News Hindi|language=hi|access-date=2021-06-05}}</ref>'' ब्रिटिश सरकारने सर हेन्री फाउलर यांच्या नेतृत्वाखाली फाउलर समिती नावाने भारतीय चलन समिती नेमली होती. आंबेडकरांनी यावर टीका केली होती.<ref name="loksatta.com"/> === स्वदेशी-विदेशी मालाबद्दल विचार === आंबेडकरांनी चलन व्यवस्थापन या विषयावर तसेच कररचनेपासून शेती ते स्वदेशी-परदेशी वादापर्यंत अनेक मुद्द्यांवर भाष्य केलेले आहे. {{quote box | border=2px | align=right | bgcolor = Cornsilk | title= | halign=center | quote=<poem> “स्वदेशी माल उत्पन्न करून हा दरिद्री देश सधन होईल अशी प्रवचने सांगणाऱ्या तारवठलेल्या स्वदेशी अर्थशास्त्रज्ञांनी लक्षात घ्यायला हवे की, परदेशी माल आयात होतो याचे कारण तो कमी किमतीत मिळतो. तसाच माल स्वदेशात उत्पन्न होत नाही. याचे कारण तो अधिक भावाचा पडल्यामुळे व्यापारात परदेशी मालापुढे त्याचा टिकाव लागत नाही. त्याचा टिकाव लागावा म्हणून परदेशी मालास अटकाव करा, या महामंत्राचा जप चालला आहे. पण परदेशी मालास अटकाव झाल्यास लोकांस अधिक भावाचा स्वदेशी माल विकत घेणे भाग पडेल याचा विचार करावा कोणी? असे केल्याने देशाचे कल्याण होईल, असे म्हणण्याऐवजी देशातील भांडवलवाल्यांचे कल्याण होईल. कारण अनियंत्रित व्यापार पद्धतीत मिळत असलेला स्वल्प भावाचा माल नियंत्रित व्यापार पद्धतीत गोरगरीबांना अधिक दाम देऊन विकत घ्यावा लागणार आहे. यात त्यांची होणारी नागवण ‘स्वदेशी’ या लाडक्या शब्दाने भरून निघेल असे मानून ते समाधान पावतील असे संभवत नाही. सुसंपन्नतेचा हा स्वदेशी मार्ग त्यांना भोवेल.” </poem> |salign=right |author= '''डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर''' <br /> ‘[[मूकनायक]]’ या नियतकालिकात २८ फेब्रुवारी १९२० रोजी |source= <ref name="loksatta.com"/> }} === वित्त आयोग === कायदेमंत्री असताना आंबेडकरांनी इ.स. १९५१ मध्ये तात्त्विक आधार त्यांच्या ''इव्होल्यूशन ऑफ प्रोव्हिन्शियल फायनान्स इन ब्रिटिश इंडिया'' या प्रबंधाचा आधार घेउन भारतीय [[वित्त आयोग]]ाची स्थापना केली. याला नंतर वित्तच्या ऊर्ध्व आणि क्षैतिज संतुलन समस्येच्या समाधानासाठी संविधानाच्या कलम २८० मध्ये घालण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://doj.gov.in/page/about-dr-b-r-ambedkar|title=About Dr. B. R. Ambedkar {{!}} Department of Justice {{!}} Ministry of Law & Justice {{!}} GoI|संकेतस्थळ=doj.gov.in|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/b-r-ambedkar-facts-1100782-2017-12-05|title=Remembering B R Ambedkar: Facts about the principal architect of the Constitution of India|last=DelhiDecember 5|पहिले नाव=India Today Web Desk New|last2=December 5|first2=2017UPDATED:|संकेतस्थळ=India Today|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|last3=Ist|first3=2017 18:13}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.constitutionofindia.net/constitution_assembly_debates/volume/9/1949-08-10|title=Constitution of India|website=www.constitutionofindia.net|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=N2XLE22ZizYC&pg=PA176&dq=finance+commission+ambedkar&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiS2_C0h9XmAhXN7XMBHUkWAvYQ6AEIQzAE#v=onepage&q=finance%20commission%20ambedkar&f=false|title=Socio-economic and Political Vision of Dr. B.R. Ambedkar|last=Mishra|first=S. N.|date=2010|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-8069-674-9|language=en}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=riTiTry4U3EC&pg=PA100&dq=finance+commission+ambedkar&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiS2_C0h9XmAhXN7XMBHUkWAvYQ6AEILzAB#v=onepage&q=finance%20commission%20ambedkar&f=false|title=Dr. Ambedkar and Social Justice|last=Chitkara|first=M. G.|date=2002|publisher=APH Publishing|isbn=978-81-7648-352-0|language=en}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=X_iBDwAAQBAJ&pg=PA26&dq=finance+commission+ambedkar&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiS2_C0h9XmAhXN7XMBHUkWAvYQ6AEIXTAI#v=onepage&q=finance%20commission%20ambedkar&f=false|title=January 2019 Exams Exclusive|last=Sharma|first=Dheeraj|last2=Exclusive|first2=Exams|date=2019-01-02|publisher=DHEERAJ SHARMA|language=en}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2017/06/ambedkars-enlightened-economics/|title=Ambedkar’s ‘enlightened economics’|last=स्टीफेन|first=Cynthia Stephen सिंथिया|date=2017-06-15|website=Forward Press|language=en-US|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hindi.news18.com/news/nation/birth-day-special-story-on-doctor-bhim-rao-ambedkar-1341320.html|title=वक्त से आगे थे बाबा साहेब, ऐसे मिला था 'आंबेडकर' उपनाम|website=News18 India|access-date=2021-06-05|archive-date=2019-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227162832/https://hindi.news18.com/news/nation/birth-day-special-story-on-doctor-bhim-rao-ambedkar-1341320.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.aajtak.in/education/story/bhimrao-ambedkar-birth-anniversary-know-works-of-ambedkar-for-india-tedu-651432-2019-04-14|title=जानें- अंबेडकर के वो काम, जिन्हें हमेशा याद रखेगा हिंदुस्तान|website=आज तक|language=hi|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/metro/delhi/power-road-and-water-delhi/dr-ambedkar-was-the-foundation-of-the-international-centre/articleshow/47030994.cms|title=डॉ आंबेडकर इंटरनैशनल सेंटर का हुआ शिलान्यास|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://pranabmukherjee.nic.in/sph040914.html|title=श्री प्रणब मुखर्जी: भारत के पूर्व राष्ट्रपति|website=pranabmukherjee.nic.in|access-date=2021-06-05}}</ref> === सरकारांमधील कर निर्धारण आणि कर उत्पन्नांचे वाटप === ब्रिटिश राजवटीतील ''सरकार आणि प्रांतीय सरकारांमधील कर निर्धारण आणि कर उत्पन्नांचे वाटप'' या विषयावर आंबेडकरांनी पीएच.डी शोधप्रबंध [[कोलंबिया विद्यापीठ|कोलंबिया विद्यापीठात]] सादर केला होता. त्या प्रबंधात त्यांनी कर उत्पन्न वाटपात कशी सुधारणा करता येईल त्यावर विचार मांडले होते. त्यांच्या या संशोधनाच्या आधारावरच भारतीय करनिर्धारण आणि कर उत्पन्नांचे केंद्र आणि राज्यातील वाटपाचे सूत्र तयार करण्यात आले आहे.<ref>{{Cite web|url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/jspui/bitstream/10603/161385/10/10_chapter%204.pdf|title=Shodhganga : a reservoir of Indian theses @ INFLIBNET}}</ref> १३व्या योजना आयोगाने सुद्धा आंबेडकरांच्या कर उत्पन्न वाटपाच्या तत्त्वावर धोरणे आखली आहेत.<ref>{{Cite web|url=https://openbudgetsindia.org/dataset/ee6bfb93-c336-4bc3-b92b-e91304fbdd3b/resource/51ab5bbf-86a0-4179-9cf3-fe5837f2f0e5/download/plan-summary.pdf|title=plan-summary.pdf|access-date=2020-12-04|archive-date=2022-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303230529/https://openbudgetsindia.org/dataset/ee6bfb93-c336-4bc3-b92b-e91304fbdd3b/resource/51ab5bbf-86a0-4179-9cf3-fe5837f2f0e5/download/plan-summary.pdf|url-status=dead}}</ref> == काश्मीर समस्येवरील विचार == [[भारतीय जनता पक्ष]]ाचे सदस्य सांगतात की आंबेडकरांनी भारतीय संविधानाची [[कलम ३७०]]चा विरोध केला होता, ज्याद्वारे [[जम्मू आणि काश्मिर]] राज्याला विशेष दर्जा दिला होता आणि याला त्यांच्या इच्छेविरुद्ध संविधानात सामील केले गेले.<ref name=Sehgal>{{cite book |last=Sehgal |first=Narender |title=Converted Kashmir: Memorial of Mistakes |year=1994 |publisher=Utpal Publications |location=Delhi |chapter-url=http://www.kashmir-information.com/ConvertedKashmir/Chapter26.html |accessdate=17 September 2013 |chapter=Chapter 26: Article 370 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130905070936/http://www.kashmir-information.com/ConvertedKashmir/Chapter26.html |archivedate=5 September 2013}}</ref><ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/india/b-r-ambedkar-was-not-in-favour-of-article-370-raghubar-das/articleshow/70559092.cms B R Ambedkar was not in favour of Article 370: Raghubar Das] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190902232425/https://timesofindia.indiatimes.com/india/b-r-ambedkar-was-not-in-favour-of-article-370-raghubar-das/articleshow/70559092.cms |date=2 September 2019 }}, The Times of India, 6 August 2019.</ref><ref>[https://www.dailyexcelsior.com/ambedkar-opposed-idea-for-special-status-provision-of-jk-at-planning-stage-itself-meghwal/ Ambedkar opposed idea for special status provision of J&K at planning stage itself: Meghwal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190821181040/https://www.dailyexcelsior.com/ambedkar-opposed-idea-for-special-status-provision-of-jk-at-planning-stage-itself-meghwal/ |date=21 August 2019 }}, Daily Excelsior, 14 August 2019.</ref> डॉ. पी.जी. ज्योतिकर यांच्या 'व्हिजनरी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर' या इंग्रजी पुस्तकानुसार, [[जम्मू आणि काश्मिर]]ला विशेष दर्जा देण्यास डॉ. आंबेडकरांचा विरोध होता.<ref name="auto44">{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.bbc.com/marathi/india-49292671|title=काश्मीरच्या कलम 370 चे नक्की जनक कोण? नेहरू की पटेल?|last=मकवाना|first=जय|date=2019-08-10|work=BBC News मराठी|access-date=2020-04-09|language=mr}}</ref> [[आरएसएस]]चे माजी प्रचारक [[बलराज मधोक]] यांच्यानुसार, जम्मू व काश्मिरच्या मुद्द्यावर आंबेडकरांनी काश्मिरी नेता [[शेख अब्दुल्ला]] यांना सांगितले होते की, "भारताने काश्मीरच्या सीमेचे रक्षण करावे, तेथील रस्ते तयार करावे, काश्मीरला अन्नपुरवठा पुरवठा करावा तसेच भारताच्या बरोबरीचा दर्जा मिळावा, अशी जर तुमची इच्छा असेल तर माझा [[कलम ३७०]]ला विरोध आहे. तसेच भारत सरकारकडे काश्मीरबद्दल मर्यादीत अधिकार असावे आणि भारतीय नागरिकांना काश्मीरमध्ये कोणतेच अधिकार नसावे. जर तुम्ही अशा प्रस्तावावर माझी मंजूरी घेत असाल तर मी भारताचा कायदा मंत्री म्हणून या प्रस्तावाला कधीच मान्यता देणार नाही."<ref name=Jamanadas>{{cite web |last=amanadas |first=Dr. K. |title=Kashmir Problem From Ambedkarite Perspective |url=http://www.ambedkar.org/jamanadas/KashmirProblem1.htm |publisher=ambedkar.org |accessdate=17 September 2013 | |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004225153/http://www.ambedkar.org/jamanadas/KashmirProblem1.htm |archivedate=4 October 2013 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite book|last=Sehgal|first=Narender|title=Converted Kashmir: Memorial of Mistakes|year=1994|publisher=Utpal Publications|location=Delhi|url=http://www.kashmir-information.com/ConvertedKashmir/Chapter26.html|accessdate=17 September 2013|chapter=Chapter 26: Article 370| |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130905070936/http://www.kashmir-information.com/ConvertedKashmir/Chapter26.html|archivedate=5 September 2013|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|last=Tilak |title=Why Ambedkar refused to draft Article 370 |url=http://india.indymedia.org/en/2003/08/6710.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20040207095529/http://www.india.indymedia.org/en/2003/08/6710.shtml |archive-date=7 February 2004 |publisher=Indymedia India |accessdate=17 September 2013 }}</ref> आंबेडकरांच्या भूमिकेमुळे नाराज झालेले शेख अब्दुल्ला जवाहरलाल नेहरूंकडे गेले. नेहरूंनी [[गोपाळस्वामी अय्यंगार]] यांना कलम ३७०चा मसुदा तयार करायला सांगितले. अय्यंगार बिनखात्याचे मंत्री होते. ते तत्कालीन संविधान सभेचे सदस्य होते. तसेच काश्मीरचे माजी दिवाणही होते.<ref name="auto44" /><ref>{{Cite book|title=व्हिजनरी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=ज्योतिकर|first=डॉ. पी. जी.|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=१५६ व १५७|language=इंग्लिश}}</ref> जनसंघाचे माजी अध्यक्ष व आरआरएसचे कार्यकर्ता [[बलराज मधोक]] यांनी त्यांच्या आत्मचरित्रात 'विभाजित काश्मीर आणि राष्ट्रवादी डॉ. आंबेडकर' या नावाने एक लिहिलेल्या प्रकरणात "ते (आंबेडकर) इतर कुठल्याही नेत्यापेक्षा अधिक राष्ट्रवादी होते आणि इतर बुद्धिजिवींपेक्षा जास्त सुशिक्षित होते, असे मला वाटते." असे लिहिले आहे.<ref name="auto44" /> आंबेडकरवादी प्रतीक टेंभुर्णे यांच्या मते आंबेडकरांच्या निधनाच्या चार दशकानंतर इ.स. १९९१ मध्ये [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ]]ाच्या ''तरुण भारत'' या प्रकाशनामध्ये ही अभिरुचि पहिल्यांदा समोर आली. याच्या सत्यतेची पुष्टी झालेली नाही.<ref>Subhash Gatade, [https://www.newsclick.in/shyama-prasad-mukherjees-role-official-myths-jk-busted Shyama Prasad Mukherjee’s Role: Official Myths on J&K Busted] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190821172453/https://www.newsclick.in/shyama-prasad-mukherjees-role-official-myths-jk-busted |date=21 August 2019 }}, News Click, 11 August 2019.</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://satyagrah.scroll.in/article/131098/kashmir-370-br-ambedkar-bayaan-sach|title=बीआर अंबेडकर का हवाला देकर धारा 370 हटाने के फैसले को सही बताना कितना सही है?|last=कुमार|पहिले नाव=दुष्यंत|संकेतस्थळ=Satyagrah|भाषा=hi-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-02-17|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2020-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20200217092038/https://satyagrah.scroll.in/article/131098/kashmir-370-br-ambedkar-bayaan-sach|url-status=dead}}</ref> आंबेडकरचरित्रकार [[धनंजय कीर]] यांच्यानुसार, जेव्हा एका संवाददाता संमेलनामध्ये आंबेडकरांना विचारले गेले की, कलम ३७० ने काश्मिर समस्येचे निरसन करण्यास मदत केली आहे का, तेव्हा त्यांनी उत्तर दिले की काश्मीरकडून भारताला सैन्य आणि अन्य आवश्यक सेवा प्रदान करण्याची अपेक्षा करणे अनुचित होते परंतु यासोबत विलय झालेला नाही.<ref>Soumyabrata Choudhury, [https://www.news18.com/news/opinion/opinion-the-story-of-ambedkars-scepticism-on-article-370-is-only-half-told-2262893.html Opinion: The Story of Ambedkar's Scepticism on Article 370 is Only Half Told] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190821172453/https://www.news18.com/news/opinion/opinion-the-story-of-ambedkars-scepticism-on-article-370-is-only-half-told-2262893.html |date=21 August 2019 }}, News18, 9 August 2019.</ref> आंबेडकर नेहरूंच्या परराष्ट्रनीतीवर असमाधानी होते.<ref name="auto10">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२६३|language=मराठी}}</ref> स्वातंत्र्यानंतरच्या लगेचच्या काळात भारताच्या ३५० कोटी रुपये वार्षिक उत्पन्नापैकी १८० कोटी रुपये केवळ सैन्यावर खर्च होत होता. सैन्यावरील प्रचंड खर्च कमी करायचा असेल तर आंबेडकरांच्या मतानुसार काश्मीरची फाळणी करणे, हा एक उपाय आहे. आंबेडकरांनी असा विचार मांडला की, ज्याप्रमाणे भारताची फाळणी करताना हिंदू बहुसंख्य भाग भारताकडे ठेवला आणि मुस्लिम बहुसंख्य भाग पाकिस्तानला दिला, त्याप्रमाणे हिंदू बहुसंख्य व बौद्ध बहुसंख्य असलेला काश्मिरचा भाग भारताला घ्यावा आणि मुस्लिम बहुसंख्य असलेला काश्मिरचा भाग पाकिस्तानला द्यावा. वाटल्यास युद्धबंदी भाग, काश्मिर खोरे आणि जम्मू-लडाख असे काश्मिरचे तीन भाग करावेत व त्या तिन्ही भागांत स्वतंत्रपणे सार्वत्रिक मतदान घेऊन घेऊन निर्णय करण्यात यावा. काश्मिरचे तीन भाग करून तीन भागात स्वतंत्रपणे सार्वमत घेण्याऐवजी जर संपूर्ण काश्मिरमध्ये सार्वमत घेण्यात आले तर काश्मिरमधील हिंदूंना व बौद्धांना त्यांच्या इच्छेविरुद्ध मुस्लिमांबरोबर पाकिस्तानात जावे लागेल आणि त्यांना पूर्व बंगालमधील हिंदूंप्रमाणे असह्य त्रास सहन करावा लागेल.<ref name="auto10"/> == संविधान निर्मितीतील योगदान == {{मुख्य|भारताचे संविधान|भारताची संविधान सभा}} [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar Chairman, Drafting Committee of the Indian Constitution with other members on Aug. 29, 1947.jpg|thumb|right|300px|भारतीय संविधान सभेच्या मसूदा समितीचे अध्यक्ष डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर समवेत समितीच्या इतर सदस्यांचे २९ ऑगस्ट १९४७ रोजी घेतलेले छायाचित्र. बसलेल्यापैंकी डावीकडून – एन. माधवराव, सय्यद सदुल्ला, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (अध्यक्ष), अल्लादी कृष्णास्वामी अय्यर, सर बेनेगल नरसिंह राव. उभे असलेल्यापैंकी डावीकडून — एस.एन. मुखर्जी, जुगल किशोर खन्ना व केवल कृष्णन]] [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar, chairman of the Drafting Committee, presenting the final draft of the Indian Constitution to Dr. Rajendra Prasad on 25 November, 1949.jpg|thumb|right|300px|घटनाकार [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] [[भारताचे संविधान]] संविधान सभेचे अध्यक्ष डॉ. [[राजेंद्र प्रसाद]] यांना सूपुर्द करतांनाचे छायाचित्र, [[२६ नोव्हेंबर]], [[इ.स. १९४९|१९४९]]]] {{quote box | border=2px | align=right | bgcolor = Cornsilk | title= | halign=center | quote=<poem>“डॉ. आंबेडकरांनी आपल्या सोबत विद्वता, कल्पनाशक्ती, तर्कनिष्ठा व वक्तृत्व आणि अनुभव पणास लावले, अतिशय क्लिष्ट अशा प्रकारच्या प्रश्नांवर देखील अतिशय दुर्लभ अशी त्यांची पकड होती आणि अशावेळी अतिशय प्रभावीपणे तिकतेच सुलभपणे ते मते मांडीत. जगातल्या सर्व सुधारलेल्या राष्ट्रांच्या घटनात्मक कायद्यांचे व त्यांच्या अंमलबजावणीचे त्यांना प्रचंड ज्ञान होते. तसेच १९३५च्या कायद्याचे बारकावेही त्यांना माहित होते, घटनेचा मसुदा चर्चिला जात असताना उद्भवलेल्या कोणत्याही टीकेला ते स्पष्ट आणि सुटसुटीतपणे स्पष्टीकरण देत. त्यांनी उत्तरे दिल्यानंतर सदस्यांच्या मनातील संदेश, गोंधळ, असंदिग्धपणा यांचे ढग नाहीसे होत. तर्कस्पष्ट युक्तिवाद, प्रभावी आणि सर्वांना समजणारे स्पष्टीकरण, कोणत्याही मुद्याला तात्काळ प्रतिवाद करून वाद संपुष्टात आणण्याची हातोटी त्यांच्याशिवाय [संविधान सभेच्या] अन्य कोणत्याही सदस्यात नव्हती. हे सारे करीत असताना विरोधकाने एखादा रास्त मुद्दा मांडला तर तो समजून घेऊन स्वीकारण्याचा उदारपणा देखील त्यांच्यात होता. म्हणूनच त्यांना आधुनिक मनू अथवा भारतीय राज्यघटनेचे जनक म्हणतात, ते साजेसेच आहे.” </poem> |salign=right |author= '''एस.व्ही. पायली''' <br /> जेष्ठ घटनातज्ज्ञ |source=<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=संविधान सभेतील भाषणे आणि चर्चा|last=|first=|publisher=युगसाक्षी प्रकाशन|year=|isbn=|location=नागपूर|pages=२१}}</ref> }} आंबेडकर जातिव्यवस्थेच्या विरोधात लढत होते, यासोबतच भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यातही त्यांचा सहभाग होता. ते सर्व भारतीय समाजांच्या विकासासाठी कार्यरत होते. इ.स. १९३० ते १९३२ दरम्यान झालेल्या गोलमेज परिषदांमध्ये त्यांनी अस्पृश्यांच्या हक्कांची आणि भारताच्या स्वातंत्र्याची मागणी केली होती. पहिल्या गोलमेज परिषदेतील आंबेडकरांचे भाषण ऐकल्यानंतर महात्मा गांधींनी त्यांना "उच्च दर्जाचे देशभक्त" म्हणले आहे. आपल्या पी.एचडी. व डीएससी प्रबंधांतूनही त्यांनी ब्रिटिशांनी भारताच्या चालवलेल्या आर्थिक शोषणाचे विस्तृत विश्लेषण केलेले आहे. आंबेडकरांवर मसुदा समितीचे अध्यक्ष म्हणून भारतीय संविधानाच्या निर्मितीची जबाबदारी सोपवली गेली होती. याशिवाय संविधान सभेच्या मूलभूत अधिकार समिती, अल्पसंख्यांक उपसमिती, सल्लागार समिती, ध्वज समिती, संघराज्य अधिकार समिती, संघराज्य घटना समिती व प्रांतिक घटना समिती अशा अनेक समित्यांवर सदस्य म्हणूनही आंबेडकरांनी काम केले.<ref>{{Cite book|title=भारताची राज्यघटना आणि प्रशासन|last=कोळंबे|first=रंजन|publisher=भगीरथ प्रकाशन, द्वितीय आवृत्ती|year= २०१९|isbn=|location=पुणे|pages=१३|language=मराठी}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.loksatta.com/lekha-news/the-formation-of-the-constitution-guidelines-and-dr-ambedkar-1225205/|title=संविधाननिर्मिती, मार्गदर्शक तत्त्वे व डॉ. आंबेडकर|दिनांक=2016-04-10|संकेतस्थळ=Loksatta|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> भारतीय राज्यघटनेच्या निर्मितीत मोठा सहभाग असल्यामुळे आंबेडकरांना ''भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार'' किंवा ''भारतीय संविधानाचे निर्माते'' म्हणले जाते.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://hindi.theprint.in/opinion/why-dr-ambedkar-is-called-the-creator-of-indian-constitution/100030/|title=डॉ. आंबेडकर को भारतीय संविधान का निर्माता क्यों कहा जाता है|last=|first=|date=|work=The Print Hindi|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://aajtak.intoday.in/education/story/constitution-day-samvidhan-divas-26-november-dr-bhim-rao-ambedkar-tedu-1-1140319.html|title=Constitution Day: ऐसे बना था भारत का संविधान, डॉ. अंबेडकर ने निभाया अहम रोल|संकेतस्थळ=aajtak.intoday.in|भाषा=hi|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> एप्रिल १९४६ मध्ये नवीन प्रांतिक सरकारांच्या कामकाजाला सुरुवात झाली. ब्रिटिश सरकारने भारताचा स्वातंत्र्य देऊ केले होते आणि स्वतंत्र भारताचा राज्यकारभार संविधानानुसार होत राहावा, म्हणून निवडून आलेल्या मध्यवर्ती व प्रांतिक कायदेमंडळांनी काही प्रतिनिधी निवडून संविधान समिती तयार करावी आणि त्या समितीने भारताची राज्यघटना तयार करण्याचे काम सुरू करावे, असे सुचवले होते. त्याचप्रमाणे मध्यवर्ती व प्रांतिक कायदेमंडळांनी संविधान समितीचे प्रतिनिधी निवडण्याचे काम केले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२२६ व २२७|language=मराठी}}</ref> १६ मे, १९४६ रोजी भारतमंत्री पेथिक लॉरेन्स, [[स्टॅफर्ड क्रिप्स]] आणि ए.व्ही. अलेक्झांडर या [[इंग्लडची संसद|ब्रिटनच्या मंत्रिमंडळाने]] भारतातील घटना परिषदेच्या (संविधान समितीच्या) निवडणूक प्रक्रियेचा तपशील जाहीर केला. त्यानुसार घटना परिषदेची निवडणूक प्रांतीय विधानसभांच्या सदस्यांनी केलेल्या मतदानानुसार जुलै १९४६मध्ये पार पडली. घटना परिषदेच्या एकूण २९६ सदस्यांपैकी १७५ सदस्य [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] पक्षाचे तर ३० काँग्रेसच्या पाठिंब्यावर निवडून आले होते. [[अखिल भारतीय मुस्लिम लीग|मुस्लिम लीगतर्फे]] निवडून आलेल्या ७३ सदस्यांनी घटनापरिषदेवर बहिष्कार घातल्यामुळे उरलेल्या २२३ सदस्यांमध्ये काँग्रेस पुरस्कृत सदस्य एकूण २०५ होते. त्यामुळे घटना परिषदेवर काँग्रेसचे प्रभुत्व होते.<ref>{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकरी हितशत्रुंच्या जाणिवा|last=लोखंडे|first=भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=२०१२|isbn=|location=कोल्हापुर|pages=६०|language=मराठी}}</ref> मुंबई कायदेमंडळात आंबेडकरांच्या [[शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन]]चे निवडून आलेले सभासद नव्हते. त्यामुळे आंबेडकर काँग्रेसच्या सहकार्याशिवाय मुंबई कायदेमंडळातून घटना समितीचे प्रतिनिधी सभासद होऊ शकत नव्हते. मुंबई कायदेमंडळाच्या काँग्रेसच्या सभासदांनी घटना समितीचे सभासद म्हणून बॅ. [[मुकुंद जयकर]] आणि [[क.मा. मुन्शी]] या दोघांची निवड केली. त्यामुळे आंबेडकरांना [[बंगाल प्रांत|बंगाल प्रांताच्या]] कायदेमंडळातील सभासदांचे सहकार्य घ्यावे लागले. आंबेडकरांनी बंगालमधून निवडून येण्याचा प्रयत्न केला. तेथे सर्व [[हिंदू|हिंदूंसाठी]] १८ जागा, [[मुसलमान|मुसलमानांसाठी]] ३३ जागा, [[अँग्लो-इंडियन]] १, [[ईस्ट इंडियन|भारतीय ख्रिश्चनांसाठी]] प्रत्येकी १ जागा आणि अनुसूचित जातीसाठी ७ जागा अशा एकूण ६० जागा होत्या. घटना परिषदेतील सदस्यांची निवडणूक प्रमाणशीर प्रतिनिधित्व पद्धतीनुसार घेण्यात आली. बंगालमधून घटना परिषदेत निवडून येण्यासाठी पहिल्या क्रमांकाची पसंतीची चार मते असा 'कोटा' ठरविण्यात आला. आंबेडकरांना पहिल्या क्रमांकाच्या पसंतीची पाच मते मिळाल्यामुळे ते विजयी झाले. भारतमंत्री पेथिक लॉरेन्स यांनी पंतप्रधान [[क्लेमेंट ॲटली|क्लेमंट ॲटलींना]] लिहिलेल्या पत्रात म्हणले आहे की, "बंगालमधील दलितवर्गीयांवर डॉ. आंबेडकरांचा प्रभाव आहे. ते कोणीही नाकारणार नाही. बंगाल विधानसभेत अनुसूचित जातीचे २५ सदस्य आहेत. या सर्व उमेदवारांनी डॉ. आंबेडकरांना मते दिली, त्याच सोबत काही अँग्लो-इंडियन सदस्यांनीही त्यांना मते दिली आहेत. डॉ. आंबेडकर बंगालमधून घटना परिषदेचे सदस्य म्हणून निवडून आले." या निवडणूकीत काँग्रेस सदस्यांनी आंबेडकरांना सहकार्य केले नव्हते.<ref>{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकरी हितशत्रुंच्या जाणिवा|last=लोखंडे|first=भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=२०१२|isbn=|location=कोल्हापुर|pages=६० व ६१|language=मराठी}}</ref> बॅ. [[जोगेंद्रनाथ मंडल]] व काही मुस्लिम लीगच्या सभासदांनी सुद्धा आंबेडकरांना मते दिली व ते घटना समितीचे सभासद म्हणून निवडून येण्यात यशस्वी झाले. त्यांनी काँग्रेसचे उमेदवार सरतचंद्र बोस यांचा पराभव केला होता.<ref name="auto30">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२२७|language=मराठी}}</ref> एप्रिल १९४६ मध्ये नवीन प्रांतिक सरकारांच्या कामकाजाला सुरुवात झाली. भारतात येऊन आपले कार्य करून इंग्लंडला परत गेलेल्या [[क्रिप्स मिशन]] आणि कॅबिनेट मिशन यांची स्वातंत्र्य होऊ घातलेल्या भारतात अस्पृश्यांचे स्वतंत्र राजकीय हक्कांकडे दुर्लक्ष केले असे वाटल्यामुळे अस्पृश्यांच्या राजकीय भवितव्याबाबत आंबेडकरांना चिंता वाटू लागली. याविषयी आंबेडकरांनी ब्रिटनचे पंतप्रधान [[क्लेमेंट ॲटली|ॲटली]] यांना तार पाठवली आणि अस्पृश्यांच्या राजकीय अस्तित्त्वासाठी न्याय्य मागण्या मान्य करण्याची विनंती केली. अस्पृश्यांना मताधिकार मिळवण्यात ते यशस्वी झाले होते. आंबेडकरांनी ''अस्पृश्यांना राजकीय अस्तित्त्व असावे'' या आशयाचे एक सविस्तर निवेडन तयार करून पंतप्रधान ॲटली, [[मजूर पक्ष|मजूर पक्षाच्या]] इतर नेत्यांना व हुजूर पक्षाचे नेते [[विन्स्टन चर्चिल]] यांना पाठवले. मात्र याचे उत्तर आले नाही. आंबेडकर दुसरे निवेदन घेउन इ.स. १९४६ मध्ये विमानाने [[दिल्ली]]हून [[कराची]]ला आणि कराचीहून लंडन गेले. लंडनमध्ये ते पंतप्रधान ॲटली, भारतमंत्री लॉर्ड पॅथिक लॉरेन्स, विरोधी पक्षनेते चर्चिल, आणि मजूर, [[हुजूर पक्ष|हुजूर]] व [[उदारमतवाद|उदारमतवादी]] या तिन्ही पक्षांच्या प्रमुख नेत्यांना भेटले. त्या सर्वांना छापील निवेदन दिले, आणि अस्पृश्यांची सामाजिक, आर्थिक, शैक्षणिक व राजकीय स्थिती सुधारण्यासाठी स्वतंत्र भारतात अस्पृश्यांना विशेष राजकीय हक्क ब्रिटिश सरकारकडून मिळणे आवश्यक असल्याचे सांगत राहिले. आंबेडकरांची [[विन्स्टन चर्चिल]] यांच्याशी भेट त्यांच्या [[केंट]]मधील वेस्टर्नहॅम येथील राहण्याच्या ठिकाणी झाली होती. त्यांनी चर्चिल बरोबर अस्पृश्योद्धाराच्या प्रश्नांवर चर्चा केली व चर्चिल यांनी आपला हुजूर पक्ष शक्य तितके सहकार्य करील, असे आश्वासन दिले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२२८-२२९|language=मराठी}}</ref> आंबेडकर १५ नोव्हेंबर, १९४६ रोजी मुंबईला पोहोचले. तोपर्यंत भारतात २० ऑक्टोबर, १९४६ रोजी मध्यवर्ती सरकारच्या मंत्रिमंडळाचा शपथविधी झाला होता. घटना समितीचे कामकाज सुरू झाल्यावर आंबेडकरांनी त्यात भाग घेतला. घटना समितीच्या १० डिसेंबर १९४६ च्या बैठकीत डॉ. [[राजेंद्र प्रसाद]] यांची घटना समितीचे अध्यक्ष म्हणून निवड करण्यात आली. ११ डिसेंबर पासून घटना समितीच्या बैठका सुरू झाल्या.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२२९|language=मराठी}}</ref> १३ डिसेंबर १९४६ रोजी घटना समितीच्या बैठकीत घटना समितीच्या कार्याचे ध्येय आणि साध्य स्पष्ट करणारा ठराव भारताचे पंतप्रधान [[जवाहरलाल नेहरू]] यांनी मांडला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२२९-२३०|language=मराठी}}</ref> २० जानेवारी १९४७ रोजी नेहरूंचा ठराव मान्य करण्यात आला. भारताला स्वतंत्र देण्याचे काम तत्परतेने व्हावे म्हणून ब्रिटिश सरकारने २४ मार्च १९४७ रोजी [[लॉर्ड वेव्हेल]]च्या जागी [[लुई माउंटबॅटन|लॉर्ड लुई माऊंटबॅटन]] यांना भारताचा व्हाईसरॉय म्हणून नियुक्त केले. ब्रिटिश सरकार जून १९४७ च्या सुमारास (अखंड किंवा विभाजित) भारताला पूर्ण स्वातंत्र्य देण्याच्या विचारात होते.<ref name="auto37">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३१|language=मराठी}}</ref> सुरुवातीला भारतातील बरीच संस्थान स्वतंत्र राहू इच्छित होती. कारण ब्रिटिश सरकार व कॅबिनेट मिशनने भारतातील संस्थानिकांना आपल्या इच्छेप्रमाणे स्वतंत्र राहावे किंवा भारतीय संघराज्यात विलीन व्हावे या मताचे होते. आंबेडकरांनी १८ जून १९४७ रोजी एक पत्रक काढून अखंड भारतातील संस्थानिकांना सुचवले की, संस्थानिकांना आपली संस्थाने स्वतंत्र भारतात विलीन करावीत आणि तसे करणेच त्यांच्या हिताचे आहे. अशा आशयाचे आंबेडकरांचे पत्रक '[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]'च्या १८ जून १९४७ च्या अंकातही प्रसिद्ध झाले होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३१ व २३२|language=मराठी}}</ref> माऊंटबॅटनने एक समिती स्थापन केली ज्यात काँग्रेसतर्फे जवाहलाल नेहरू, [[वल्लभभाई पटेल]], आचार्य जे.बी. कृपलानी; मुस्लिम लीगतर्फे [[मोहम्मद अली जिना]], [[लियाकत अली खान]], सरदार अबदूर रीव निस्तार आणि [[शीख]] समाजातर्फे सरदार बलदेवसिंग या सात जणांना सभासद म्हणून नेमले. समितीने ४ जून ते ७ जून १९४७ दरम्यान विचारविनिमय करून भारताच्या पाळणीचे तत्त्व मान्य केले. १२ जून १९४७ रोजी फाळणी समितीने आपला खलिता तयार केला व ब्रिटिश सरकारला पाठवला. १४ जून १९४७ रोजी मुंबईत [[महात्मा गांधी|गांधींच्या]] उपस्थित काँग्रेसची बैठक झाली व त्या बैठकीत काँग्रेसने फाळणी स्वीकारली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३२|language=मराठी}}</ref> ब्रिटिश सरकारने फाळणीचा खलिता ४ जुलै १९४७ रोजी [[हाउस ऑफ कॉमन्स|हाउस ऑफ कॉमन्समध्ये]] 'दि इंडिया इनडिपेडन्स बील' मांडले. १० जुलैला मोहंमद अली जीना यांना [[पाकिस्तान|पाकिस्तानचे]] गव्हर्नर म्हणून इंग्लंडमध्ये स्वीकारण्यात आले. २६ जुलै रोजी हे बील मंजूर झाले व त्यावर इंग्लंडच्या महाराजाने १८ जुलै १९४७ रोजी शिक्कामोर्तब केले. १५ ऑगस्ट १९४७ च्या मध्यरात्री [[भारत]] व [[पाकिस्तान]] अशी दोन राष्ट्रे स्वातंत्र्य झाले.<ref name="auto33">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३३|language=मराठी}}</ref> या [[भारताची फाळणी|फाळणीच्या]] घडामोडीत आंबेडकर नव्हते, ते अखंड भारताचे समर्थक होते. फाळणी झाली तेव्हा [[दंगल|दंगली]] उसळल्या. फाळणीमुळे बराच अस्पृश्य समाज नव्या पाकिस्तान गेला, त्यांना परत आणण्यासाठी आंबेडकरांना प्रयत्न केले पण तितकेसे यश मिळाले नाही.<ref name="auto1">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३५|language=मराठी}}</ref> फाळणीमुळे बंगाल प्रांताचा पूर्व भाग सुद्धा पाकिस्तानात गेला त्यामुळे आंबेडकरांचे भारतीय घटना समितीचे संपुष्टात येऊन ते पाकिस्तानच्या घटना समितीचे सदस्य बनले.<ref name="auto33" /> त्यांनी आपल्या सदस्यत्वाचा राजीनामा दिला व विभाजित भारताचा भाग असलेल्या पश्चिम बंगालच्या कायदेमंडळातर्फे घटना समितीचे सदस्य होण्यासाठी प्रयत्न करु लागले. मात्र त्यावेळी काँग्रेस पक्षाने आंबेडकरांना घटना समितीचे सभासद म्हणून निवडून देण्याचा निर्णय घेतला. पूर्वी घटना समितीच्या बैठकांमध्ये आंबेडकरांनी जी भाषणे केली त्यावरून त्यांचे कायदा व संविधान या विषयांवरील प्रभुत्व, बुद्धिमत्ता, दूरदृष्टी, देशप्रेम, व विविध विषयांमधील सखोल ज्ञान या सर्वांची जाणीव नेहरू, पटेल, प्रसाद यांच्यासह संविधान सभेतील सर्व सदस्यांना झाली होती. त्यामुळे भारताचे संविधान तयार करण्यासाठी आंबेडकरांचे सहकार्य घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे, असे त्यांना वाटले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३४|language=मराठी}}</ref> बंगालच्या फाळणीमुळे आंबेडकरांचे सदस्यत्व संपणार होते. त्यामुळे मुंबई प्रांतातून १९४७ च्या जुलैमध्ये आंबेडकर घटना परिषदेचे सदस्य म्हणून बिनविरोध निवडून येतील अशी व्यवस्था काँग्रेसने केली होती. आंबेडकर घटना परिषदेचे सदस्य म्हणून बंगालमधून निवडून आल्यानंतर ९ डिसेंबर १९४६ रोजी घटना परिषदेची पहिली सभा भरण्यापूर्वीच काँग्रेस नेते आंबेडकरांनी घटना परिषदेत पूर्ण सहकार्य करावे यासाठी प्रयत्न करु लागले होते.<ref>{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकरी हितशत्रुंच्या जाणिवा|last=लोखंडे|first=भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=२०१२|isbn=|location=कोल्हापुर|pages=६३ व ६४|language=मराठी}}</ref> यासाठी बॅ. जयकरांनी राजीनामा देऊन मुंबई प्रांतांतून रिकाम्या केलेल्या जागेवर डॉ. आंबेडकरांना निवडून आणावे असे डॉ. राजेंद्र प्रसादांनी मुंबई प्रांताचे मुख्यमंत्री [[बाळ गंगाधर खेर|बाळासाहेब खेर]] यांनी ३० जून १९४७ रोजी पत्र पाठवून कळवले होते. डॉ. राजेंद्र प्रसाद म्हणाले की, "''अन्य कोणतेही कारण विचारात घेतले तरी तरी घटना परिषदेतील आणि तिच्या विविध समित्यांतील डॉ. आंबेडकरांची कामगिरी इतकी उच्च प्रतीची आहे की; त्यांच्या सेवेला आपण मूकू नये असे वाटते. १४ जुलै १९४७ पासून घटना परिषदेचे नवे सत्र सुरू होत आहे. त्या सत्रात डॉ. आंबेडकर उपस्थित रहावेत अशी माझी तीव्र इच्छा आहे. म्हणून मुंबई प्रांतातून तुम्ही डॉ. आंबेडकरांना निवडून द्यावे.''"<ref>{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकरी हितशत्रुंच्या जाणिवा|last=लोखंडे|first=भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=२०१२|isbn=|location=कोल्हापुर|pages=६६ व ६७|language=मराठी}}</ref> घटना समितीवर निवडून आल्यानंतर तीचे सभासद म्हणून समितीच्या नोंदवहीत १४ जुलै १९४७ रोजी आंबेडकरांनी स्वाक्षरी केली.<ref name="auto10" /> यासोबतच पंतप्रधान नेहरू व उपपंतप्रधान पटेल यांनी भारताच्या मंत्रिमंडळात आंबेडकर यांना स्थान दिले व त्यांच्याकडे कायदा व न्याय खात्याची जबाबदारी सोपवली. आंबेडकर स्वतंत्र [[भारताचे कायदा व न्यायमंत्री|भारताचे पहिले कायदा व न्यायमंत्री]] झाले.<ref name="auto1" /> २० ऑगस्ट १९४७ रोजी संविधान सभेच्या अध्यक्षांनी स्वतंत्र भारताचा कायदा आणि त्या संबंधित सर्व कायदेशीर गोष्टींचा विचार करण्यासाठी एक सल्लागार समिती नेमली. डॉ. बी.आर. आंबेडकर, जी.व्ही. मावळणकर, पुरुषोत्तमदास टंडन, गोपालस्वामी अय्यंगार, बिधनचंद्र लाल मित्र, अल्लादी कृष्णस्वामी अय्यर आणि हुसेन इमाम अशी या समितीच्या सभासदांची नावे होती.<ref name="auto1" /> भारतीय घटना समितीने एकूण २२ समित्या स्थापन केल्या होत्या. त्यातील १२ समित्या या विशेष कामकाजासाठी (राज्यघटना कामकाज समित्या) होत्या तर १० समित्या या कार्यपद्धतीशी निगडित होत्या. २९ ऑगस्ट १९४७ रोजी संविधान सभेने एक ठराव पास करून भारतीय संविधानाचा मुसदा तयार करण्यासाठी मुसदा समिती तयार केली. २९ ऑगस्ट १९४७ रोजी मसुदा समितीची स्थापना करण्यात आली, आणि त्यात ७ सदस्यांचा समावेश करण्यात आला, त्यांपैकी एक सदस्य आंबेडकर होते. दुसऱ्या दिवशी ३० ऑगस्ट १९४७ रोजी मसुदा समितीच्या सदस्यांनी आंबेडकरांची मसुदा समितीच्या अध्यक्षपदी निवड केली. घटना समित्यांमध्ये मुसदा समिती ही सर्वात महत्त्वाची होती, आणि राज्यघटनेची निर्मिती करणे ही या समितीची महत्त्वाची जबाबदारी होती. विधिमंत्री डॉ. आंबेडकर हे मसुदा समितीचे अध्यक्ष होते व इतर सहा जण सदस्य होते. मसुदा समितीचे सदस्य म्हणून अलादी कृष्णस्वामी अय्यर, डॉ. कन्हैयालाल मुन्शी, गोपाळस्वामी अय्यंगर, मोहंमद सादुल्ला, [[टी.टी. कृष्णमचारी]] (डी.पी. खैतान यांच्या मृत्युनंतर नियुक्ती), एन. माधव राऊ (बी.एल. मित्तर यांनी राजीनामा दिल्यानंतर नियुक्ती) यांनी काम केले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३५ व २३६|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांना कायद्याचे व राज्यघटनेचे सखोल ज्ञान होते. त्यांनी इंग्लंड, अमेरिका, [[कॅनडा]], [[ऑस्ट्रेलिया]], [[फ्रान्स]], [[जर्मनी]], [[आयर्लंड]] यासारख्या सुमारे ६० देशांच्या [[संविधान|राज्यघटनांचा]] सखोल अभ्यास केला होता.<ref>{{Cite web|url=https://books.google.co.in/books?id=PKElDwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=indian+polity&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwia77PDu8rfAhVFfH0KHUceBFIQ6AEIGDAD#v=onepage&q=Ambedkar&f=false|title=INDIAN POLITY|first=M.|last=Laxmikanth|publisher=McGraw-Hill Education|accessdate=6 April 2019|via=Google Books}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/why-do-we-celebrate-constitution-day-of-india-a-look-at-dr-b-r-ambedkar-s-contribution-towards-the-indian-constitution-1396312-2018-11-26|title=Constitution Day: A look at Dr BR Ambedkar's contribution towards Indian Constitution|first1=India Today Web Desk New|last1=DelhiNovember 26|first2=2018UPDATED:|last2=November 26|first3=2018 15:31|last3=Ist|website=India Today|accessdate=6 April 2019}}</ref> तसेच त्यांनी [[कायदा|कायदाविषयक]] महत्त्वपूर्ण ग्रंथांचा बारकाईने अभ्यास केला होता. संविधान निर्मितीच्या कामासाठी आंबेडकरांना सुरुवातीच्या [[बौद्ध]] [[संघ]]ाच्या पद्धतींचे आणि अन्य बौद्ध ग्रंथांचे अध्ययन सुद्धा कामी आले.<ref>{{cite web|title=Some Facts of Constituent Assembly |work=Parliament of India |publisher=National Informatics Centre |url=http://parliamentofindia.nic.in/ls/debates/facts.htm |quote=On 29 August 1947, the Constituent Assembly set up an Drafting Committee under the Chairmanship of B. R. Ambedkar to prepare a Draft Constitution for India |accessdate=14 April 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511104514/http://parliamentofindia.nic.in/ls/debates/facts.htm |archivedate=11 May 2011 |df=dmy }}</ref><ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३६|language=मराठी}}</ref> ३० ऑगस्ट १९४७ पासून आंबेडकरांनी सहकाऱ्यांची मिळेल तशी साथ घेत संविधान मसुदा लिहून पूर्ण केला आणि तो मसुदा संविधान समितीचे अध्यक्ष राजेंद्र प्रसाद यांना २१ फेब्रुवारी १९४८ रोजी सादर केला. आंबेडकरांनी अवघ्या १४५ दिवसांत मसुदारुपी राज्यघटना तयार केली होती. मसुदारुपी ती घटना स्वतंत्र भारताच्या लोकांचे मत अजमावण्याच्या उद्देशाने देशासमोर ठेवण्यात आली. या मसुदारूपातील घटनेचे १८ भाग होते, त्या १८ भागांत ३१५ कलमे व ९ परिशिष्टे होती.<ref name="auto7">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३९|language=मराठी}}</ref> मसुदा समितीच्या बैठकीतील निर्णय एकमताने किंवा बहुमताने घेतले गेले होते. मसुदा तयार करताना मसुदा समितीने, घटना समितीद्वारा घेतलेल्या निर्णयाचे किंवा घटना समितीद्वारा कार्यान्वित केलेल्या विविध समित्यांनी घेतलेल्या निर्णयांचे अनुसरण केले होते. घटना समितीत झालेल्या चर्चेनंतर घटनेचा जो मसुदा प्रसिद्ध करण्यात आला त्यात ३०५ कलमे होती व ६ परिशिष्टे होती. आंबेडकर राज्यघटनेच्या निर्मितिप्रक्रियेत केंद्रस्थानी राहिले.<ref name="auto7" /> या काळात आंबेडकरांना [[मधुमेह|मधुमेहाचा]] आजार होता आणि त्यांचा त्यांना त्रास होता असे. त्यामुळे त्यांना रोजच उपचार घ्यावे लागत होते. मुंबईल्या मुक्कामात ते डॉ. मालवणकर यांच्या दवाखान्यात औषधोपचार घेण्यासाठी येत, तेव्हा तेथे डॉ. [[सविता आंबेडकर|शारदा कबीर]] (लग्नानंतरच्या डॉ. सविता आंबेडकर) यांच्याशी त्यांची ओळख झाली. मालवणरांनी आंबेडकरांवर उपचार करण्याचे काम डॉ. शारदा कबीर यांचेवर सोपवले होते. दोघांचा परिचय वाढत गेला व दोघांनी लग्न करण्याचा निर्णय घेतला. हा आंजरजातीय विवाह होता, कबीर या [[ब्राह्मण समाज|ब्राह्मण]] समाजातील होत्या. १५ एप्रिल १९४८ रोजी आंबेडकर यांच्या दिल्ली येथील हार्डिंग ॲव्हिन्यू या निवासस्थानी आंबेडकर व डॉ. शारदा कबीर यांचा विवाह झाला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४०|language=मराठी}}</ref> आंबेडकर राज्यघटनेच्या निर्मितिप्रक्रियेत केंद्रस्थानी राहिले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४१|language=मराठी}}</ref> २१ फेब्रुवारी १९४८ पासून जवळपास आठ महिने मुसदारुपी घटना चर्चेसाठी खुली ठेवली होती. त्यानंतर ४ नोव्हेंबर १९४८ रोजी घटना समितीची बैठक घेण्यात आली. या बैठकीत राजेंद्र प्रसादांनी जाहिर केले की, आंबेडकर आज घटना समितीपुढे घटनेचा मसुदा सादर करतील. घटना समितीचे सभासद दोन दिवस मुसदारूप घटनेवर आपले विचार व्यक्त करतील आणि दुरुत्याही सुचवतील. त्यानंतर आंबेडकरांनी घटना समितीपुढे घटनेचा मसुदा सादर केला आणि मसुद्यावर विवेचनात्मक विचार मांडले आणि भारताच्या राज्यघटनेची काही महत्त्वाची वैशिष्ट्ये सांगितली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४३|language=मराठी}}</ref> "घटना समितीने वेगवेगळ्या समित्या नियुक्त केल्या होत्या. त्या सर्व समितीच्या घटना समितीला आपले अहवाल सादर करीत होत्या. घटना समिती त्या अहवालांच्या आधारे कीही निर्णय घेत होती आणि ते निर्णय मसुदा समितीला कळवत होती. मसुदा समिती ते निर्णय आणि भारत सरकारचा १९३५चा कायदा विचारात घेऊन राज्यघटना तयार करण्याचे कार्य करीत होती, असे आपल्या भाषणाच्या सुरुवातीलाच आंबेडकरांनी सांगितले.<ref name="auto43">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४४|language=मराठी}}</ref> मसुदारूप घटना ३१५ कलमांची आणि ८ परिशिष्टांची आहे. मसुदारुपी घटनेत भारतीय संघराज्याचा मुख्य अधिकारी म्हणून एक पद आहे, ज्या भारतीय संघराज्याचा अध्यक्ष (राष्ट्रपती) असे म्हणले आहे. असे असले तरी या घटनेत अमेरिकेसारखे अध्यक्षीय पद्धतीचे सरकार स्वीकारलेले नाही तर संसदीय पद्धतीचे सरकार घटनेत स्वीकारले आहे. म्हणून [[राष्ट्रपती]] भारत देशावर राज्य करणार नाही. तो केंद्रिय मंत्रिमंडळाच्या सल्ल्यानेच कार्य करणार आहे. संसदेत बहुमताचे प्रभुत्व आहे. मंत्री संसदेचे सदस्य आहेत. मसुदारूप घटना संघराज्यात्मक आहे आणि एकात्मही आहे. तीमध्ये लोकशाही पद्धतीला प्राध्यान्य आहे."<ref name="auto43" /> संविधान सभेत भाषणाचा समारोप करताना आंबेडकर म्हणले की, "राज्यघटना कितीही चांगली असली तरी ती अमलात आणणारे लोक जर चांगले नसतील तर त्या राज्यघटनेचे मातेरे होते. मात्र राज्यघटना कितीही वाईट असली तरी ती राबविणारे लोक चांगले असतील तर ती राज्यघटना निःसंशय चांगली ठरते." संविधान सभेचे अध्यक्ष डॉ. राजेंद्र प्रसाद हेसुद्धा नागरी सेवेचे महत्त्व विशद करताना म्हणाले की, "राज्यघटनेत काही असेल अथवा नसेल, राज्यघटना काही सांगो अथवा न सांगो, देशाचे कल्याण या देशाचे शासन-प्रशासन कोणत्या प्रकारे केले जाते यावर अवलंबून राहील आणि शाळा-प्रशासन चालविणारे लोक कोण वा कसे आहेत त्यावर अधिक अवलंबून राहील."<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४४ व २४५|language=मराठी}}</ref> ४ नोव्हेंबर १९४८ रोजी आंबेडकरांनी आपल्या भाषणात घटनेची देशहिताची, राज्यहिताची व जनहिताची जी वैशिष्ट्ये सांगितली त्यावर प्रभावित होऊन घटना समितीच्या अनेक सभासदांनी ५ नोव्हेंबर १९४८ रोजीच्या बैठकीत घटनाकार आंबेडकर यांची प्रशंसा करणारी मते व्यक्त केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४५ ते २५१|language=मराठी}}</ref> संविधान सभेमध्ये मसुदा समितीचे सदस्य [[टी.टी. कृष्णमचारी]] यांनी सांगितले की, {{Quote|text="संविधान सभेने मसुदा समितीवर सात सदस्य नियुक्त केले होते. त्यापैकी एकाने या सभागृहाचा राजीनामा दिला आणि त्याची जागा दुसऱ्याने घेतली. एकाचा मृत्यू झाला आणि ती जागा रिक्तच राहिली. एक सदस्य अमेरिकेत निघून गेला आणि ती जागा भरली गेलीच नाही, आणि एक अन्य सभासद राज्याच्या राजकारणात गुंतून पडले आणि त्यामुळे तेवढी पोकळी निर्माण झाली. एक किंवा दोन व्यक्ती दिल्लीपासून बरेच लांब होते आणि त्यांची प्रकृती त्यांना उपस्थित राहण्याची अनुमती देत नव्हती. म्हणून सरतेशेवटी असे घडले की, संविधानाचा मसुदा तयार करण्याचे उत्तरदायित्व एकट्या डॉ. आंबेडकरांवर आले. कदाचित सभागृहाला या वास्तवाची जाणीव असावी. डॉ. आंबेडकरांनी ही जबाबदारी, हे कार्य अत्यंत योग्यपणे पार पडले, यात मला तीळमात्रही शंका नाही. म्हणून आम्ही त्यांचे ऋणी आहोत."<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/opinion/columns/ambedkar-constitution-narendra-modi-govt-2851111/|title=Denying Ambedkar his due|date=14 June 2016|accessdate=6 April 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://164.100.47.194/loksabha/writereaddata/cadebatefiles/C05111948.html|title=Constituent Assembly of India Debates|website=164.100.47.194|accessdate=6 April 2019}}</ref><ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४५ ते २४७|language=मराठी}}</ref>}} एस. नागप्पा म्हणाले की, "''या घटनेचा मुसदा तयार करण्याचे कष्ट घेतल्याबद्दल पुन्हा एकदा मी डॉ. आंबेडकर यांचे आभार मानतो. हे काम गुंतागुंतीचे आहे, याविषयी शंकाच नाही, तरी सुद्धा त्यांनी ते अतिशय यशस्वीपणे व कमी वेळेत केले.''"<ref name="auto47">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४७|language=मराठी}}</ref> ७ नोव्हेंबर १९४८ नंतर घटना समितीच्या बैठका लागोपाठ होत राहिल्या. घटनेच्या प्रत्येक कलमावर चर्चा करून एक-एक कलम स्वीकारण्यात आले. २० नोव्हेंबर १९४८ रोजीच्या बैठकीत घटनेचे अकरावे कलम स्वीकारण्यात आले आणि भारतातील [[अस्पृश्यता]] कायद्याने नष्ट करण्यात आली.<ref name="auto47" /> १४ नोव्हेंबर १९४९ रोजी घटना समितीचे शेवटचे चर्चासत्र सुरू झाले. यात आंबेडकरांनी घटनेच्या सुचनांविषयी, दुरुस्त्याविषषी भाषण केले आणि परिवर्तनीय मसुदारुपी राज्यघटना तिसऱ्या वाचनासाठी आणि मंजूर होण्यासाठी घटना समितीपुढे सादर केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४८|language=मराठी}}</ref> सभासदांनी परिवर्तित मसुदारुपी घटनेवर १७ नोव्हेंबर १९४९ रोजीच्या बैठकीत भाषणे केली. यावेळीही बऱ्याच सभासदांनी घटना तयार करण्यासाठी घेतलेल्या परिश्रमामुळे आंबेडकरांची प्रशंसा केली. सेठ गोविंददास यांनी आंबेडकरांना 'आधुनिक युगाचा मनू' म्हणले जात असल्याचे संविधान सभेत सांगितले. खंडुभाई के. देसाई यांनी आंबेडकरांनी दिलेल्या अत्यंत विद्वतापूर्ण भाषणांना अविस्मरणीय म्हणले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४९|language=मराठी}}</ref> तर के.एम. जेधे यांनी आंबेडकरांना थोर वकील व प्रचंड बुद्धी व क्षमता असलेले मानव म्हणले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२५०|language=मराठी}}</ref> २५ नोव्हेंबर १९४९ रोजी राज्यघटनेचे शिल्पकार आंबेडकर यांनी संविधान सभेत आपले उद्बोधक व ऐतिहासिक भाषण दिले. त्यांनी प्रारंभी घटनेच्यासंबंधीची तांत्रिक माहिती दिली. काही कलमांची व वैशिष्ट्यांची माहिती दिल्यानंतर ते आपल्या भाषणाच्या शेवटाकडे आले आणि थोडेसे गंभीर झाले. त्यावेळी त्यांनी देशाच्या भवितव्याविषयी आपल्या भावना व आपले विचार व्यक्त केले. स्वतंत्र भारतातील लोकशाहीविषयी आंबेडकर म्हणतात की, "जोपर्यंत इंग्रज सरकार होते, तोपर्यंत आपल्या देशातील चांगल्या वाईट गोष्टीची जबाबदारी आपण त्यांच्यावर टाकत होतो. पण आता आपण स्वतंत्र झाल्यामुळे चांगल्या वाईट गोष्टीची जबाबदारी आपलीच राहणार आहे. त्यामुळे आपल्याला आता अधिक जबाबदारीने वागावे लागणार आहे." नंतर देशाच्या सुरक्षिततेच्या संदर्भात आंबेडकर म्हणतात की, "भारताचे स्वातंत्र्य आपल्याच लोकांच्या विश्वासघाताने अनेकदा गेले आहे. आपल्याच लोकांनी देशद्रोह केला आणि भारत देश दुसऱ्यांच्या हाती दिला. [[मुहम्मद बिन कासिम]]ने जेव्हा [[सिंध]]वर स्वारी केली तेव्हा राजा दाहीरच्या सेनापतीने लाच घेतली आणि तो आपल्या राजाच्या मदतीला धावला नाही. यामुळे राजा दाहीरचा पराभव झाला. [[महंमद घोरी]]ला भारतावर स्वारी करण्याचे आमंत्रण राजा [[जयचंद]]ने दिले. [[शिवाजी महाराज]] स्वराज्यासाठी लढत होते, तेव्हा इतर मराठे सरदार शिवाजी महाराजांविरुद्ध लढत राहिले. आता पुन्हा तसेच होणार नाही ना? अशी मला चिंता वाटते. जर राजकीय नेत्यांनी आपल्या पक्षाचे मत हे राष्ट्र हितापेक्षा श्रेष्ठ मानले तर भारताचे स्वातंत्र्य पुन्हा धोक्यात येईल. असे झाले तर पुन्हा स्वातंत्र्य मिळविणे अशक्यच होऊन बसेल. यासाठी रक्ताच्या शेवटच्या थेंबापर्यंत आपण आपल्या स्वातंत्र्यासाठी लढले पाहिजे. मी हिंदू, मी मुसलमान, मी ख्रिश्चन, मी शिख, मी जैन-बौद्ध यांना दुय्यमत्व देऊन, मी प्रथम भारतीय व अंतिमतः ही भारतीयच आहे, असे आपण मानलेच पाहिजे".<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२५१ ते २५६|language=मराठी}}</ref> २६ नोव्हेंबर १९४९ च्या घटना समितीच्या बैठकीत घटना समितीचे अध्यक्ष डॉ. राजेंद्र प्रसाद हे आपल्या भाषण म्हणाले की, "''स्वतंत्र भारताची राज्यघटना तयार करण्यासाठी जी मसुदा समिती नियुक्त करण्यात आली, तिचे सभासद आणि प्रामुख्याने तिचे अध्यक्ष डॉ. आंबेडकर यांची निवड करण्याचा घटना समितीची निर्णय अगदी अचूक होता. आणि डॉ. आंबेडकरांनी उत्कृष्ट राज्यघटनेची निर्मिती करून तो निर्णय सार्थक सिद्ध केला आहे.''" आंबेडकर भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार व जगातले एक श्रेष्ठ घटनाकार म्हणून ओळखले जाऊ लागले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२५८|language=मराठी}}</ref> == हैदराबाद मुक्तिसंग्राम लढ्यातील योगदान == {{quote box | border=2px | align=right | bgcolor = Cornsilk | title= | halign=center | quote=<poem> "देशाला स्वातंत्र्य मिळाले तरी निजामाच्या जोखडाखाली अडकलेल्या हैदराबाद संस्थानातील लढ्याला डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या विचारांचे नतिक पाठबळ मिळाले होते. त्यातूनच मराठवाड्यात स्वातंत्र्याची पहाट झाली. धर्मसत्ता व राजसत्ता कधीच एकत्र नांदू शकत नाहीत, या शब्दांत बाबासाहेबांनी निजामाच्या धार्मिक सत्तेला विरोध केला होता." </poem> |salign=right |author= '''ज्येष्ठ स्वातंत्र्यसेनानी अ‍ॅड. [[भगवानराव देशपांडे]]''' <br /> |source= <ref name="ReferenceB">{{Cite web|url=https://www.loksatta.com/maharashtra/dr-ambedkar-thoughts-behind-haidrabad-mukti-sangram-1142105/|title=Latest Marathi News- Breaking News Today &#124; Read Marathi Batmya from Maharashtra, India ब्रेकींग मराठी न्यूज at https://loksatta.com/|date=18 सप्टें, 2015}}</ref> }} "हैदराबाद संस्थानात भाषण, लेखन, शिक्षण व सभा स्वातंत्र्य मिळत नाही तोपर्यंत नागरी स्वातंत्र्य येणार नाही, असे बाबासाहेबांनी सांगितले होते. शेड्युल्ड कास्ट फेडरेशनच्या माध्यमातून हैदराबाद संस्थानामध्येही दलितांना स्वातंत्र्याचा विचार बाबासाहेबांनी दिला होता", असेही भगवानराव देशपांडे म्हणले.<ref name="ReferenceB"/> १९४० च्या दशकामध्ये ब्रिटिशांनी हिंदुस्थानातील संस्थानिकांना आपले स्वतंत्र राष्ट्र घोषित करण्याची परवानगी दिली होती. मोहम्मद अली जिन्ना यांनी आपली पाकिस्तानाची मागणी यशस्वी केली, त्यानंतर हैदराबाद संस्थानाच्या निजामाने हे १७ ऑगस्ट १९४७ रोजी त्यांचे संस्थान हे स्वतंत्र राष्ट्र म्हणून घोषित केले. निजामाचे हैदराबाद संस्थान धर्मांध रजाकारांचे राज्य होते, जिथे न्याय हक्कांसारख्या मूलभूत अधिकारांवरच बंदी होती. इ.स. १९३८ ते १९४८ या कालखंडात आंबेडकर यांनासुद्धा हैदराबाद संस्थानात सभा, परिषद, मेळावे वा संमेलने घेण्यास मज्जाव घातला गेला होता. अशा या निजामांमुळे होणाऱ्या संभाव्य धोक्याचे निवारण करण्यासाठी तत्कालीन पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू, तत्कालीन गृहमंत्री वल्लभभाई पटेल आणि तत्कालीन कायदामंत्री आंबेडकर यांनी प्रयत्न केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.saamana.com/article-on-marathwada-sangram/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2021-09-19 |archive-date=2021-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210920211747/https://www.saamana.com/article-on-marathwada-sangram/ |url-status=dead }}</ref> भारत सरकारने जेव्हा हैदराबाद संस्थानावर पोलीस कारवाई केली तेव्हा आंबेडकर यांनी सरदार वल्लभभाई पटेल यांना पाठिंबा दिला होता. पोलीस कारवाईचा निर्णय घेण्यापूर्वी पटेल यांनी आंबेडकर यांच्याशी सविस्तर चर्चा केली होती. हैदराबादचा इतिहास आणि भूगोल पाहता निजाम स्वतंत्र राहणे शक्यच नाही, असे स्पष्टीकरण त्यावेळी आंबेडकरांनी पटेल यांना दिले होते. "आपण जर सैन्य पाठविण्याचा निर्णय घेणार असाल तर आंतरराष्ट्रीय पातळीवर त्याचे विपरीत परिणाम होतील. या घटनेची संयुक्त राष्ट्रसंघामध्ये चर्चा होईल. भारताचे सैन्य हैदराबाद संस्थानात घुसले व त्यांनी हैदराबाद संस्थानावर आक्रमण केले, असे अनेक अर्थ निघू शकतील", असे आंबेडकर म्हणाले. त्यामुळे आंबेडकरांनी असे सुचवले की आपण हैदराबाद संस्थानावर भारतीय सैन्यच पाठवू परंतु या कृतीला 'पोलीस ॲक्शन' हे नाव देऊ. पटेल यांनी आंबेडकरांच्या सूचनेचा स्वीकार केला आणि पुढे तेथे भारतीय सैन्य पाठवून कारवाई झाली व त्याला पोलीस ॲक्शन हा शब्द वापरला गेला. शेवटी भारतीय सैनिकांसमोर निजामाच्या सैनिकांचा पराभव झाला आणि १७ सप्टेंबर १९४८ रोजी निजामाचे राज्य भारतात सामील झाले.<ref>डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र - धनंजय कीर</ref><ref>हैदराबाद मुक्तिसंग्रामातील चित्तथरारक आठवणी - लक्ष्मणराव कापसे</ref><ref>डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर आणि हैदराबाद संस्थान - डॉ. शेषराव नरवाडे</ref> == बुद्ध जयंतीचे प्रणेते == [[File:Dr. Ambedkar speaking on Buddha Jayanti on 2 May 1950.jpg|thumb|२ मे १९५० रोजी [[नवी दिल्ली]] येथे झालेल्या [[बुद्ध जयंती]]च्या कार्यक्रमात बोलतांना बाबासाहेब आंबेडकर]] आंबेडकरांच्या अध्यक्षतेखाली २ मे १९५० रोजी भारतात पहिली सार्वजनिक [[बुद्ध जयंती]] [[दिल्ली]] येथे साजरी झाली होती. याप्रसंगी आंबेडकरांनी बुद्धांच्या जीवन कार्यावर विचार मांडले. या जयंती समारंभास अनेक देशांचे प्रतिनिधी, भिक्खू संघ व सुमारे वीस हजार लोकांचा समुदायही उपस्थित होता.<ref name="प्रणेते">{{स्रोत बातमी|url=|title=बुद्ध जयंतीचे प्रणेते डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=थोरात|first=ॲड. संदिप|date=१७ मे २०१२|work=दैनिक सम्राट|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|page=४|language=मराठी}}</ref> इ.स. १९५१ मध्ये आंबेडकरांच्याच अध्यक्षतेखाली तीन दिवसीय बुद्ध जयंती महोत्सव साजरा झाला. इ.स. १९५६ला आंबेडकरांनी आपल्या आयुष्यातील शेवटची बुद्ध जयंती दिल्लीतच साजरी केली. आंबेडकरांनी दिल्लीशिवाय महाराष्ट्रातही बुद्ध जयंतीस इ.स. १९५३ पासून सुरुवात केली. इ.स. १९५६ पर्यंत त्यांच्या अध्यक्षतेखाली व प्रमुख उपस्थितीत बुद्ध जयंतीचे महाराष्ट्रात भव्य कार्यक्रम झाले. महाराष्ट्रातले बुद्ध जयंतीचे कार्यक्रम प्रामुख्याने मुंबईत झाले. भारतात व महाराष्ट्रात बुद्ध जयंती महोत्सवाच्या परंपरेची सुरुवात आंबेडकरांनी केली, म्हणून त्यांना भारतातील सार्वजनिक बुद्ध जयंती महोत्सवाचे प्रणेते समजले जाते.<ref name="प्रणेते" /> ''इतर सर्व धर्म संस्थापकांच्या जन्मदिनी देशात सुट्टी मिळते. मग मानवतेचा महान संदेश देण्याऱ्या तथागत बुद्धांच्या जयंतीस सुट्टी का नाही? एक तर नियोजित सुट्ट्यातील एक सुट्टी कमी करा अथवा एक सुट्टी वाढवून आम्हाला द्या.'' अशी आग्रही मागणी डॉ. आंबेडकरांनी तत्कालीन केंद्र सरकारकडे केली होती. बुद्ध जयंती दिनी सार्वजनिक सुट्टी असावी ही १९४२ पासूनच मागणी होती. आंबेडकरांच्या प्रयत्नांमुळे व दबावामुळे २७ मे १९५३ रोजी केंद्र सरकारने बुद्ध जयंती निमित्त सार्वजनिक सुट्टी जाहीर केली. महाराष्ट्र सरकारने मात्र त्या वर्षी सार्वजनिक सुट्टी जाहीर केली नाही. या सर्व बाबींचा उल्लेख आंबेडकरांनी १९५३ च्या आपल्या मुंबईतील बुद्ध जयंती कार्यक्रमाच्या भाषणात स्वतः केला आहे.<ref name="प्रणेते" /> == बौद्ध धम्मात धर्मांतर== {{मुख्य|नवबौद्ध चळवळ|नवयान|बावीस प्रतिज्ञा|बौद्धधम्म प्रवर्तक डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर}}{{हे सुद्धा पहा|नवबौद्ध|धम्मचक्र प्रवर्तन दिन|दीक्षाभूमी|दीक्षाभूमी (चंद्रपूर)}} [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar addressing his followers during 'Dhamma Deeksha' at Deekshabhoomi, Nagpur 14 October 1956.jpg|thumb|१४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी, नागपूर येथे धम्म दीक्षा सोहळ्यामध्ये आपल्या अनुयायांना उद्देशून बोलताना आंबेडकर]] [[चित्र:Dr. Ambedkar being administered 'Dhamma Deeksha' by Bhante Chandramani (from Kushinara) at Nagpur on 14 October 1956.jpg|thumb|कुशीनाराचे भिक्खू महास्थविर चंद्रमणी यांचेकडून दीक्षा ग्रहण करताना आंबेडकर]] [[चित्र:Dikshabhumi.jpg|left|thumb|[[नागपूर]] येथील दीक्षाभूमीचा [[स्तूप]]]] '''{{Quote box | quoted = true | bgcolor = #F5F6CE | salign = right | quote = ''मी बुद्धांचा धम्म (बौद्ध धर्म) सर्वोत्तम मानतो. त्याची कोणत्याही धर्माशी तुलना केली जाऊ शकत नाही. विज्ञान मानणाऱ्या आधुनिक माणसाला जर कोणता धर्म आवश्यक वाटत असेल, तर तो फक्त एकच धर्म आहे, तो म्हणजे बौद्ध धर्म. मी गेली तीस वर्षे सर्व धर्मांचा अभ्यास करून या निष्कर्षाप्रत आलो आहे की बौद्ध धर्म हा जगातील सर्वश्रेष्ठ धर्म आहे.'' | source = ''' ''- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, [[भगवान बुद्ध आणि त्यांचा धम्म]] प्रस्तावनेमधून, ६ मार्च १९५६''' }} आंबेडकरांनी [[हिंदू धर्म]]ात सुधारणा करण्याचा प्रयत्न केला.<ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/> पण हिंदुंची मानसिकता बदलण्यास त्यांना अपयश आले. हिंदू धर्मात राहून अस्पृश्यांची आर्थिक स्थिती व सामाजिक दर्जा सुधारणार नाही, याची जाणीव त्यांना झाली.<ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/> तसेच अस्पृश्य हे हिंदूंच्या सामाजिक व धार्मिक गुलामगिरीतून मुक्त होणार नाही हेही त्यांना जाणवले.<ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/> त्यामुळे हिंदू धर्माचा त्याग करणे त्यांच्यासाठी आवश्यक ठरले.<ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/> त्यांनी असा विचार केला की, जसे स्वातंत्र्य हे भारतासाठी आवश्यक आहे, तसे धर्म बदलणे हे अस्पृश्यांसाठी आवश्यक आहे.<ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/> आंबेडकरांची धर्मांतराची संकल्पना होती की - अस्पृश्यांना हिंदू धर्मामध्ये चांगली वागणूक मिळत नाही. तसेच हिंदू धर्म जातिव्यवस्थेचा पुरस्कर्ता असून तो माणसांत भेद करतो, हिंदू धर्मात समता, स्वातंत्र्य आणि बंधुता नाही. आंबेडकरांनी हिंदू धर्म आणि समाजव्यवस्थेला असा प्रश्न केला, "जो धर्म अस्पृश्यांना मंदिरात जाऊ देत नाही, पाणी पिऊ देत नाही, ज्ञानार्जन करू देत नाही; आमच्या सारख्यांच्या सावलीचा विटाळ मानतो, हिंदू धर्म अस्पृश्यांना तुच्छ मानतो, अशा हिंदू धर्मात अस्पृश्यांनी का राहावे?"<ref name="गाठाळ २०१९ ४३३"/> सामाजिक कार्यकर्त्या [[रूपा कुलकर्णी-बोधी]] म्हणतात की, "बाबासाहेबांनी हिंदू धर्माला सुधारण्याचा बराच प्रयत्न केला. त्यांनी आकसाने बौद्ध धर्मात प्रवेश केलेला नाही. महाडचा सत्याग्रह, काळाराम मंदिराचा सत्याग्रह ही त्याचीच उदाहरणं आहेत. त्यांनी अनेक हिंदू नेत्यांशी चर्चा केली. त्यात अगदी एस. एम. जोशी, सावरकर, टिळकांचा मुलगा श्रीधर टिळक यांच्याशी चर्चा केली होती.<ref name="ReferenceC">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/marathi/india-58900160|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी बौद्ध धम्म स्वीकारण्यामागे काय कारणं होती?|via=www.bbc.com}}</ref> आंबेडकरांनी [[१३ ऑक्टोबर]] [[इ.स. १९३५|१९३५]] रोजी [[नाशिक]] जिल्ह्यातील [[येवले|येवला]] या गावी भरलेल्या परिषदेत [[हिंदू धर्म]]ाचा त्याग करण्याची घोषणा केली. धर्मांतराच्या या घोषणेनंतर [[ख्रिश्चन]], [[मुस्लिम]], [[शिख]], [[जैन]], [[बौद्ध]], [[यहूदी]] इत्यादी धर्मांच्या धर्मगुरूंनी आंबेडकरांनी त्यांच्या कोट्यवधी अनुयायांसह आपल्या धर्मात यावे यासाठी निमंत्रणे दिली तर काहींनी आमिषेही दाखवली. बॅरिस्टर [[मोहम्मद अली जिना]] यांनी जयकरांमार्फत आंबेडकरांनी [[इस्लाम]] स्वीकारावा, [[पाकिस्तान]]ाला यावे व पाकिस्तानाचे गव्हर्नर व्हावे असा प्रस्ताव ठेवला होता. तर त्यावेळेचे जगातील सर्वाधिक श्रीमंत संस्थान असलेल्या [[निझाम]]ाने आंबेडकरांनी अनुयायांसह इस्लाम स्वीकारल्यास प्रत्येक व्यक्ती मागे काही कोटी रुपये देण्याचे कबूल केले होते.<ref>{{Citation|last=Zee News|title=Baba Saheb : Documentary on complete personality of Dr Bhimrao Ambedkar {{!}} Part II|date=2016-04-14|url=https://m.youtube.com/watch?t=97s&v=65fxrTaebwQ|accessdate=2018-03-30}}</ref> परंतु त्यांना भारतभूमीतला, विवेकनिष्ट व मानवी मुल्ये जपणारा धर्म हवा होता म्हणून त्यांनी ह्या दोन्ही प्रस्ताव नाकारले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=३०७, ३०८, ३०९|language=मराठी}}</ref> ख्रिश्चन धर्माच्या विदेशी धर्मगुरूंनी त्यांना [[ख्रिश्चन धर्म]] स्वीकारण्याती विनंती केली आणि धर्म स्वीकारल्यानंतर जगातील सारेच ख्रिश्चन देश अस्पृश्यांचा सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय स्तर उंचावण्यास मदत करतील अशी हमी दिली होती. महाबोधी सोसायटीकडून [[बौद्ध]] [[भिक्खू]]ंनी त्यांनी [[बौद्ध धर्म]] स्वीकारावा अशी तार पाठवली होती. हा धर्म [[आशिया]] खंडातील एक प्रमुख धर्म होता. जो तुमचे व तुमच्या अनुयायांची उद्दिष्टे साध्य करेल, असे त्यात लिहिले हाते. आंबेडकर बुद्धिप्रमाण्यवादी होते, त्यांनी सन १९३५ च्या आपल्या धर्मांतरांच्या घोषणेनंतर २१ वर्षे जगातील विविध प्रमुख धर्मांचा अभ्यास केला. त्यानंतर त्यांचा कल मानवतावादी व विज्ञानवादी धर्म म्हणून बौद्ध धम्माकडे वळला.<ref>{{Cite book|title=आधुनिक महाराष्ट्राचा इतिहास|last=गाठाळ|first=डॉ. एस.एस.|publisher=कैलास प्रकाशन|year=२०१९|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=४४०|language=मराठी}}</ref> धर्मांतरापूर्वी मुंबईत १९४५ मध्ये मुंबई येथे [[सिद्धार्थ लॉ कॉलेज, मुंबई|सिद्धार्थ महाविद्यावय]] स्थापन केले.तसेच औरंगाबाद येथे इ.स. १९५० मध्ये [[मिलिंद महाविद्यालय]] सुरू करून त्याच्या परिसरास ''नागसेनवन'' असे नाव दिले. त्यांनी मुंबईतील आपल्या निवासस्थानाला [[राजगृह]] असे नाव दिले. त्यांनी ''१४ ऑक्टोबर १९५६, नागपूर'' हा धर्मांतराचे स्थळ व दिवस जाहीर केला. त्यानंतर भारतातील सर्व राज्यांतून लक्षावधी अस्पृश्य लोक नागपूर येथे धम्म दीक्षेकरिता येऊ लागले.<ref>{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकर आणि बौद्धधम्म|last=संघरक्षित|first=महास्थवीर|publisher=द कॉर्पोरेट बॉडी ऑफ द बुद्धा एज्युकेशन फाऊंडेशन|year=१९९०|isbn=|location=तैवान|pages=१४०|language=मराठी}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/ambedkar_buddha/00_pref_unpub.html| title=00_pref_unpub|संकेतस्थळ=www.columbia.edu|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2018-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180502081913/http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/ambedkar_buddha/00_pref_unpub.html|url-status=dead}}</ref> <span style="color: orange"> <blockquote>बाबासाहब करे पुकार बुद्ध धम्म का करो स्वीकार...</blockquote> <span style="color: blue"> <blockquote>आकाश पाताल एक करो बुद्ध धम्म का स्वीकार करो...</blockquote> अशा घोषणा देत आंबेडकरवाद्यांनी नागपूरात प्रवेश केला. नागपूर शहरात ५ लक्ष आंबेडकरानुयायी आले तेव्हा नागपूर शहराची लोकसंख्या दुप्पट झाली होती. त्या दिवशी [[विजयादशमी|अशोक विजयादशमी]] होती. [[सम्राट अशोक]] यांनी बौद्ध धम्माचा याच दिवशी स्वीकार केला होता. हे शपथग्रहण सकाळी ९.०० वाजता झाले. [[श्रीलंका|श्रीलंकेचे]] बौद्ध भिक्खू [[महास्थविर चंद्रमणी]] यांचेकडून आंबेडकर व [[सविता आंबेडकर]] यांनी [[त्रिशरण]] व [[पंचशील]] ग्रहण करून धम्मदीक्षा घेतली. त्यांनंतर नवदीक्षित बौद्ध आंबेडकरांनी स्वतः आपल्या सुमारे ५ लक्ष अनुयायांना त्रिशरण, पंचशील आणि [[बावीस प्रतिज्ञा]] देऊन बौद्ध धम्माची दीक्षा दिली.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.loksatta.com/lokprabha/babasaheb-ambedkar-and-religion-change-290869/|title=बाबासाहेब आणि धर्मातर|date=2013-12-06|work=Loksatta|access-date=2018-03-30|language=mr-IN}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://divyamarathi.bhaskar.com/article/EDT-babasaheb-ambedkar-column-2481860.html|title=डॉ. आंबेडकरांचा बौद्ध धम्म|date=2011-10-06|work=marathibhaskar|access-date=2018-03-14|language=mr}}</ref> आंबेडकरांनी १५ ऑक्टोबर रोजी सुद्धा ३ लक्ष अनुयायांना दीक्षा दिली, तर [[चंद्रपूर]] येथे १६ ऑक्टोबर रोजी ३ लक्ष लोकांना बौद्ध धम्माची दीक्षा दिली. तसेच अकोला येथे ५०० लोकांनी बौद्ध धम्माची दीक्षा घेतली. तीन दिवसांतच आंबेडकरांनी १० लाखापेक्षा अधिक लोकांना बौद्ध धम्माची दीक्षा देऊन जगातील बौद्धांची संख्या १० लाखांनी वाढवली.<ref name="auto28">{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकरी हितशत्रुंच्या जाणिवा|last=लोखंडे|first=भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=२०१२|isbn=|location=कोल्हापुर|pages=१५०|language=मराठी}}</ref> मार्च १९५९ च्या एका अहवालानुसार देशात १.५ ते २ कोटी अस्पृश्यांनी बौद्ध धर्म स्वीकारला होता.<ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=e-b2EzNRxQIC&printsec=frontcover&dq=ambedkar+and+buddhism&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiSiNXAuJnZAhXLro8KHR0HDhkQ6AEIJjAB#v=onepage&q=ambedkar%20and%20buddhism&f=false|title=Ambedkar and Buddhism|last=Sangharakshita|date=2006|publisher=Motilal Banarsidass Publishe|isbn=9788120830233|language=en}}</ref> आंबेडकरांनी धम्मदीक्षेसाठी अजब बंगला वस्तुसंग्रहालयातील बुद्धमूर्ती मध्य प्रदेशचे तत्कालीन मुख्यमंत्री तथा काँग्रेस नेते रविशंकर शुक्ला यांच्याकडून मागिवली होती.<ref>{{Cite web|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/babasaheb-ambedkar-had-taken-buddha-idol-from-madhya-pradesh-chief-minister-for-dhamma-daksha-125850294.html|title=बाबासाहेबांनी धम्मदीक्षेसाठी मध्य प्रदेशच्या मुख्यमंत्र्यांकडून घेतली होती बुद्धमूर्ती|website=Divya Marathi}}</ref> लक्षावधी अनुयायांसह आंबेडकरांनी बौद्ध धर्म स्वीकारल्यावर देशात बौद्ध धर्माचे पुनरूज्जीवन झाले. त्यांचे धर्मांतर जगातील एक सर्वात मोठे सामूहिक धर्मांतर होते. आंबेडकरांना ''बौद्ध धर्माचे प्रवर्तक'' तसेच ''बौद्ध धर्माचे पुनरूज्जीवक'' म्हणले जाऊ लागले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=३३२|language=मराठी}}</ref> महापरिनिर्वाणापर्यंत आंबेडकरांनी ३० लक्षापेक्षा जास्त लोकांना बौद्ध धर्मात आणण्याचे कार्य केले. [[अशोक|सम्राट अशोकानंतर]] बौद्ध धर्माचे प्रसार कार्य आंबेडकरांएवढे कोणत्याही भारतीयाने केले नाही.<ref>{{Cite book|title=आधुनिक महाराष्ट्राचा इतिहास|last=गाठाळ|first=डॉ. एस.एस.|publisher=कैलास प्रकाशन|year=२०१९|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=४४३|language=मराठी}}</ref> [[चित्र:22 Vows (in Marathi) administered by Most Revered Bodhisattva Dr. Babasaheb Ambedkar on the occasion of Buddhist Dhamma Deeksha on 14 October 1956 at Deeksha Bhoomi, Nagpur.jpg|thumb|right|२२ प्रतिज्ञांचा दीक्षाभूमीवरील स्तंभ]] आंबेडकरांनी बौद्धांना स्वतःच्या [[२२ प्रतिज्ञा]] वदवून घेतल्या. या बौद्ध धर्माचे सार आहेत. यांत बौद्ध धर्मात असलेला हिंदू देवी-देवता व संस्कृतीचा त्याग, बुद्धाचे पंचशील, त्रिशरण, अष्टांगमार्ग, दहा पारमिता, मानवी मूल्ये व तत्त्वे आहेत. या प्रतिज्ञा [[पंचशील]], [[अष्टांगिक मार्ग]] व [[दहा पारमिता]] अनुसरण्याच्या आहेत. आंबेडकरांच्या प्रतिज्ञा या आवाहन स्वरूपातील सूचनांसारखे आहेत. प्रतिज्ञा पाळण्याची ते कठोर सक्त ताकीद देत नाहीत किंवा कठोर भाषा वापरीत नाहीत. या २२ प्रतिज्ञा बौद्ध धर्माचा सांस्कृतिक भाग म्हणून महत्त्वाच्या आहेत.<ref>{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकर आणि बौद्धधम्म|last=संघरक्षित|first=महास्थवीर|publisher=द कॉर्पोरेट बॉडी ऑफ द बुद्धा एज्युकेशन फाऊंडेशन|year=१९९०|isbn=|location=तैवान|pages=१४९|language=मराठी}}</ref> अर्थतज्ज्ञ आणि राज्यसभेचे खासदार [[नरेंद्र जाधव]] म्हणतात की, "बाबासाहेबांनी बौद्ध धर्माचा स्वीकार केल्यावर त्यांचे महापरिनिर्वाण झाले. त्यामुळे बौद्ध धर्माचा प्रसार करण्याचे त्यांचे उद्दिष्ट पूर्ण झाले नाही. १४ ऑक्टोबर नंतर मुंबईत धर्मांतराचा मोठा सोहळा ठेवण्यात आला होता. त्यात प्रल्हाद केशव अत्रेंपासून अनेक नेते त्यात सहभागी होणार होते. मात्र त्यात डॉ. आंबेडकरांना सहभागी होता आले नाही. आम्ही बौद्ध धर्म स्वीकारला पण तो आचरण्यात आणण्याची यंत्रणा त्यांना उभारता आली नाही. ती यंत्रणा उभी राहिली मात्र आपापल्या पद्धतीने. अनेक ठिकाणी बौद्ध धर्माचे आचरण करण्यात येते पण त्याबद्दल प्रत्येकाची थिअरी असते. हे पद्धतशीरपणे व्हायला हवे होते, ते झाले नाही हे मान्य करावं लागेल."<ref name="ReferenceC"/> === आंबेडकरानंतर बौद्ध समाज === आंबेडकरांच्या निधनानंतर मुंबईहून त्यांच्या अस्थी [[दिल्ली]]ला नेण्यात आल्या. तेथे एक आठवड्यानंतर धर्मांतराचा कार्यक्रम होऊन ३०,००० लोकांनी बौद्ध धम्माची दीक्षा घेतली. नंतर अस्थींचे अनेक विभाजन केले गेले आणि त्यांचे भाग [[आग्रा]] सहित देशातील प्रमुख शहरात पाठवले गेले आणि प्रत्येक शहरात ठिकठिकाणी धर्मांतराचे कार्यक्रम झाले. अशाप्रकारे नागपूर येथील सामूदायिक धर्मांतरांची चळवळीची गती पुढे चालू राहिली. ७ डिसेंबर १९५६ ते १० फेब्रुवारी १९५६ पर्यंतच्या काळात [[मुंबई]], [[आग्रा]], [[दिल्ली]] यांसह देशातील वीस पेक्षा अधिक शहरांत धर्मांतराचे कार्यक्रम घडून आले. आंबेडकर यांच्या हस्ते दीक्षा घेतलेल्या १०,००,००० बौद्धांद्वारे दीक्षित नवबौद्धांची संख्या ४०,००,००० झाली.<ref name="auto55">{{संकेतस्थळ स्रोत| title=Ambedkar and Buddhism|दुवा=https://books.google.co.in/books?id=e-b2EzNRxQIC&printsec=frontcover&dq=ambedkar+and+buddhism&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiSiNXAuJnZAhXLro8KHR0HDhkQ6AEIJjAB#v=onepage&q=ambedkar%20and%20buddhism&f=false|प्रकाशक=Motilal Banarsidass Publishe|भाषा=en|दिनांक=2006}}</ref> १९५१ च्या जनगणनेनुसार सर्व भारतात अवघे १,८०,८२३ बौद्ध होते. त्यापैकी [[महाराष्ट्र]]ात २,४८७, [[पंजाब]]ात १,५५०, [[उत्तर प्रदेश]]ात ३,२२१, [[मध्य प्रदेश]]ात २,९९१ आणि बाकीचे बहुतेक सर्व बौद्ध ईशान्य भारतात होते. इ.स. १९५१ ते १९६१ या दशतकात महाराष्ट्रातील बौद्धांची अधिकृत संख्या २,४८७ वरून २७,८९,५०१ पर्यंत पोहोचली. तर १९५१ ते १९६१ मध्ये भारतातील अधिकृत बौद्धांची लोकसंख्या १,६७१ टक्क्यांनी वाढून १,८०,८२४ वरून ३२,५०,२२७ पर्यंत पोहोचली होती. धर्मांतरापूर्वी महाराष्ट्रातील [[अनुसूचित जाती]]त महारांचे प्रमाण ७०% इतके होते. धर्मांतरामुळे त्यांची विभागणी ३५% बौद्ध, व ३५% हिंदू महार अशी झाली.<ref name="auto28" /><ref name=":0" /><ref>भारतीय जनगणना, १९५१ व १९६१</ref> ही सरकारी जनगणनेची आकडेवारी होती पण प्रत्यक्षात मात्र भारतातील धर्मांतरित बौद्धांची लोकसंख्या ही या जनगणनेतील बौद्ध लोकसंख्येपेक्षा कितीतरी पटींनी अधिक होती.<ref name="auto55"/> मार्च १९५९ पर्यंत भारतातील धर्मांतरित बौद्धांची संख्या जवळ जवळ १.५ ते २ कोटी होती, जी भारतातील ४.५% लोकसंख्या होती.<ref name="auto55"/> २०११ च्या जनगणनेनुसार भारतातील एकूण बौद्ध लोकसंख्येपैकी ८७% पेक्षा जास्त लोक हे आंबेडकरवादी बौद्ध आहेत, ज्यांचे पूर्वज १९५६ मध्ये बौद्ध धर्मात परिवर्तित झाले होते.<ref>{{Cite web|url=https://www.financialexpress.com/india-news/dalits-who-converted-to-buddhism-better-off-in-literacy-and-well-being/745230/|title=Dalits who converted to Buddhism better off in literacy and well-being: Survey|date=2 July 2017}}</ref><ref>Peter Harvey, ''An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices'', p. 400. Cambridge University Press, 2012, {{ISBN|978-052185-942-4}}</ref><ref>''The New York Times guide to essential knowledge: a desk reference for the curious mind''. Macmillan 2004, page 513.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thequint.com/india/2017/06/17/dalits-converting-to-buddhism|title=Dalits Are Still Converting to Buddhism, but at a Dwindling Rate|date=17 June 2017|website=The Quint}}</ref> == मृत्यू == {{मुख्य|चैत्यभूमी|महापरिनिर्वाण दिन|डॉ. आंबेडकर राष्ट्रीय स्मारक}} [[चित्र:Maha Parinirvana of Dr. Babasaheb Ambedkar 05.jpg|thumb|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे महापरिनिर्वाण]] [[चित्र:The ocean of people waving the mortal remains of Dr. Babasaheb Ambedkar towards the 'Chaitya Bhoomi', Mumbai, which had never been seen in the history (7 December 1956).jpg|thumb|आंबेडकरांची मुंबईतील अंत्ययात्रा, ७ डिसेंबर १९५६]] [[चित्र:Chaitya Bhoomi, Mumbai – Samadhi place of Dr. Babasaheb Ambedkar.jpg|thumb|[[चैत्यभूमी]], आंबेडकरांचे समाधी स्थळ]] [[नागपूर]] व [[चंद्रपूर]] येथील धर्मांतराचे झाल्यावर आंबेडकर [[दिल्ली]]ला परतले. त्यानंतर काही आठवड्यात २० नोव्हेंबर १९५६ मध्ये ते [[नेपाळ]]मधील [[काठमांडू]]ला ‘‘वर्ल्ड फेलोशिप ऑफ बुद्धिस्ट‘’च्या चौथ्या परिषदेस हजर राहिले. तेथे त्यांनी ‘‘[[बुद्ध]] की [[कार्ल मार्क्स]]‘’ या विषयावर भाषण केले. त्यात त्यांनी ''भगवान बुद्धाचा मार्ग मार्क्स पेक्षा श्रेष्ठ आहे, ज्यात प्रेम, न्याय, बंधुत्व, विज्ञानवाद असून तो शोषण समाप्त करू शकतो'' असे सांगितले. आपल्या परतीच्या प्रवासात त्यांनी [[बनारस]]मध्ये दोन भाषणे दिली. दिल्लीमध्येही त्यांनी विविध बौद्ध समारंभांत भाग घेतला. त्यानंतर त्यानी राज्यसभेच्या अधिवेशनात भाग घेतला आणि आपल्या ‘‘भगवान बुद्ध आणि कार्ल मार्क्स’‘ या पुस्तकाचे शेवटचे प्रकरण लिहून पूर्ण केले. ५ डिसेंबरच्या सायंकाळी ‘‘बुद्ध आणि त्यांचा धम्म’‘ या ग्रंथाच्या प्रास्ताविक आणि परिचय या दोन प्रकरणांच्या प्रती आणून त्यांनी रात्री त्यांची तपासणी केली. दुसऱ्या दिवशी पहाटे १२.१५ वाजता [[६ डिसेंबर]] [[इ.स. १९५६]] रोजी दिल्लीला निवासस्थानी त्यांचे निधन ([[महापरिनिर्वाण]]) झाले. त्यावेळी त्यांचे वय ६४ वर्ष आणि ७ महिन्याचे होते. दिल्लीहून विशेष विमानाने त्यांचे पार्थिव [[मुंबई]]ला आणण्यात आले. मुंबई हे ठिकाण अत्यंविधीसीठी निश्चित झाले त्यानंतर देशभरातील त्यांचे अनुयायी मिळेल त्या साधनाने मुंबईला येऊ लागले. आंबेडकर यांच्या धर्मांतरानंतरच्या सात आठवड्यांत त्यांनी बौद्ध धम्माच्या प्रचारासाठी मोठे कार्य केले. आंबेडकरांची अंत्ययात्रा राजगृह (हिंदू कॉलनी), दादर येथून दुपारी १.४० वाजता निघाली. दादर व्हिन्सेन्ट रोड (आताचा डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर रोड), पोयबावडी, [[परळ]], एलफिन्स्टन ब्रिज, सयाी रोड, गोखले रोड (उत्तर व दक्षिण), रानडे रोडवरून दादर चौपाटीवरील हिंदू स्मशानभूमीत (आता चैत्यभूमी) सायकांळी ६ वाजता पोहोचली. चार मैल लांबीच्या या त्यांच्या अंत्ययात्रेत देशभरातून १५ लाखांवर लोक सामील झाले होते. ७ डिसेंबर १९५६ रोजी सायंकाळी ७.५० वाजता त्यांच्यावर [[मुंबई]] मध्ये बौद्ध पद्धतींनी अंत्यसंस्कार करण्यात आले. मुंबई हे त्यांच्या जीवनकार्यातील अधिकांश काळ मुख्यालय होते आणि तेथेच त्यांचे अजूनही सर्वात जास्त अनुयायी होते. मुंबई शहरातील ती सर्वात मोठी अत्यंयात्रा होती. त्यानंतर दहनसंस्कारास उपस्थित राहिलेल्यापैंकी एक लाख लोक त्यांच्या अस्थींबरोबर तैनातीने राजगृहापर्यंत गेले. परंतु दहनभूमी सोडण्यापूर्वी त्यांनी आंबेडकरांच्या इच्छेची पूर्ती करण्यासाठी म्हणून बौद्ध धम्माचा स्वीकार करण्याचा आग्रह धरला. त्यानुसार दीक्षा समारंभाचा कार्यक्रम होऊन तेथे उपस्थित असलेल्या बौद्ध भिक्खूंपैकी महापंडित डॉ. [[भदंत आनंद कौसल्यायन|आनंद कौसल्यायन]] यांनी त्रिशरण व पंचशील देऊन त्याच ठिकाणी १० लाख लोकांना बौद्धधम्माची दीक्षा दिली. एकाच वेळी दहा लक्षांवरील लोकांचे धर्मांतर हे जगातील सर्वात मोठे सामूहिक धर्मांतर होते.<ref name=":0" /> आंबेडकरांचे दिल्लीमध्ये आपल्या निवासस्थानी महापरिनिर्वाण झाले होते, तेथे भारत सरकारने [[डॉ. आंबेडकर राष्ट्रीय स्मारक]] निर्माण केले आहे. याला 'महापरिनिर्वाण स्थळ' म्हणूनही ओळखले जाते. १३ एप्रिल २०१८ रोजी भारताचे पंतप्रधान [[नरेंद्र मोदी]] यांच्या हस्ते स्मारकाचे लोकार्पन करण्यात आले. या स्मारकाच्या इमारतीची रचना पाने उघडलेल्या [[भारतीय संविधान]]ाच्या पुस्तकाप्रमाणे असून हा आकार "ज्ञानाच्या शोधाचे प्रतीक" आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://lokmat.news18.com/news/ambitious-br-ambedkar-museum-inaugurated-by-pm-narendra-modinew-287075.html|title=डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर राष्ट्रीय स्मारकाचं पंतप्रधानांच्या हस्ते लोकार्पण|संकेतस्थळ=News18 Lokmat|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-01-20|archive-date=2019-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190921220028/https://lokmat.news18.com/news/ambitious-br-ambedkar-museum-inaugurated-by-pm-narendra-modinew-287075.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://m.jagran.com/delhi/new-delhi-city-ncr-pm-modi-inaugurate-dr-ambedkar-national-memorial-in-delhi-17818230.html| title=पीएम मोदी ने अंबेडकर स्मारक का किया उद्घाटन, बोले- भ्रम फैलाती है कांग्रेस|access-date=2020-01-20|language=hi}}</ref> == वैयक्तिक जीवन == === कुटुंब === {{मुख्य|आंबेडकर कुटुंब}} [[चित्र:Rajagriha, Bombay, February 1934. (L to R) Yashwant, BR Ambedkar, Ramabai, Laxmibai, Mukundrao, and Tobby.jpg|thumb|right|300px|इ.स. १९३४ मध्ये मुंबईतील [[राजगृह]] येथील [[आंबेडकर कुटुंब]]ीय. चित्रात डावीकडून – [[यशवंत आंबेडकर|यशवंत]] (मुलगा), बाबासाहेब, [[रमाबाई आंबेडकर|रमाबाई]] (पत्नी), लक्ष्मीबाई (वहिणी; आनंदरावांची पत्नी), मुकंदराव (पुतण्या) व खाली बसलेला कुत्रा टॉब्बी.]] [[रमाबाई आंबेडकर|रमाबाईंना]] आंबेडकरांच्या पत्नी होत. त्यांनी रमाबाईंना लिहायला वाचायला शिकवले होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=८०|language=मराठी}}</ref> रमाबाई व बाबासाहेब यांना एकूण पाच अपत्य झाली – [[यशवंत आंबेडकर|यशवंत]], गंगाधर, रमेश, इंदू (मुलगी) व राजरत्न. यशवंत खेरीज इतर चार अपत्ये त्यांच्या वयाची दोन वर्षे पूर्ण होण्याच्या आतच दगावली. [[यशवंत आंबेडकर|यशवंत]] (१९१२–१९७७) हा एकमेव त्यांचा वंशज होता.<ref>{{Cite book|title=दलित समाजाचे पितामह डॉ. भीमराव आंबेडकर|last=जोगी|first=डॉ. सुनिल|publisher=डायमंड बुक्स|year=२००७|isbn=|location=|pages=५०|language=मराठी}}</ref> [[चित्र:Dr. B.R. Ambedkar with wife Dr. Savita Ambedkar in 1948.jpg|thumb|right|इ.स. १९४८ मध्ये दिल्ली येथे द्वितीय पत्नी [[डॉ. सविता आंबेडकर]] सोबत बाबासाहेब आंबेडकर]] इ.स. १९३५ मध्ये दीर्घ आजारानंतर आंबेडकरांच्या पत्नी [[रमाबाई आंबेडकर|रमाबाई]] यांचे निधन झाले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/nagpur-vidarbha-news/nagpur/tyagmurti-ramabai/articleshow/69513517.cms| title=त्यागमूर्ती रमाई! - tyagmurti ramabai|संकेतस्थळ=Maharashtra Times|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://zeenews.india.com/hindi/zee-hindustan/video/aaj-ka-itihas-today-is-ramabai-ambedkar-death-anniversary/531810| title=आज का इतिहास: आज हुआ था बाबा साहब भीमराव की पत्नी रमाबाई आंबेडकर का निधन|दिनांक=2019-05-27|संकेतस्थळ=Zee Hindustan|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> १९४० च्या दशकात [[भारताचे संविधान|भारतीय संविधानाचा]] मसुद्याचे काम पूर्ण करतावेळी डॉ. आंबेडकर खूप आजारी होते. त्यांच्या पायांमध्ये मज्जासंस्थाजन्य वेदना होत होत्या, त्यामुळे त्यांना रात्री झोप येत नसे. ते [[इन्सुलिन]] आणि [[होमिओपॅथी]]ची औषधे घेत होते.<ref>{{Cite news|url=https://www.womensweb.in/2018/05/savita-ambedkar-discredited-caste-woman-may18wk3/|title=The Woman Behind Dr. Ambedkar – Why Are Our Women Denied Their Rightful Place In History?|date=22 May 2018|work=Women's Web: For Women Who Do|access-date=13 November 2018|language=en-US|archive-date=2020-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200503070902/https://www.womensweb.in/2018/05/savita-ambedkar-discredited-caste-woman-may18wk3/|url-status=dead}}</ref> यावर उपचार घेण्यासाठी ते मुंबईला गेले आणि तेथे त्यांची डॉ. [[शारदा कृष्णराव कबीर]] यांच्याशी भेट झाली. कबीर या पुण्याच्या [[सारस्वत]] [[ब्राह्मण]] कुटुंबातील होत्या.<ref>{{Cite book|title=Maaisahebanche Agnidivya|last=Sukhadeve|first=P. V.|publisher=Kaushaly Prakashan|year=|isbn=|location=|pages=15|language=Marathi}}</ref> डॉ. कबीर यांची आंबेडकरांची वैद्यकीय काळजी घेतली. पुढे आंबेडकरांनी कबीरांशी १५ एप्रिल, १९४८ रोजी [[नवी दिल्ली]] येथील आपल्या निवासस्थानी नोंदणी पद्धतीने विवाह केला. विवाहसमयी आंबेडकरांचे वय ५७ वर्ष तर शारदा कबीर यांचे वय ३९ वर्ष होते.<ref>{{cite book |last=Keer |first=Dhananjay |title=Dr. Ambedkar: life and mission |year=2005 |origyear=1954 |publisher=Popular Prakashan |location=Mumbai |pages=403–404 |isbn=81-7154-237-9 |url=https://books.google.com/books?id=B-2d6jzRmBQC&pg=PA394 |accessdate=13 June 2012}}</ref> विवाहानंतर शारदा कबीरांनी '[[सविता आंबेडकर|सविता]]' हे नाव स्वीकारले.<ref>{{cite web | last=Pritchett | first=Frances |url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/timeline/1940s.html | title=In the 1940s | accessdate=13 June 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120623190913/http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/timeline/1940s.html | archivedate=23 June 2012 | df=dmy-all }}</ref> सविता आंबेडकरांना अपत्य नव्हते. आंबेडकरानुयायी लोक सविता आंबेडकरांना आदराने 'माई' किंवा 'माईसाहेब' म्हणत असत. मुंबईमध्ये २९ मे, २००३ रोजी वयाच्या ९३व्या वर्षी सविताबाईंचे त्यांचे निधन झाले.<ref>{{cite web |url=http://www.रीडिफ.कॉम/news/2003/may/29mai.htm |title=Archived copy |accessdate=20 जून 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161210075024/http://www.रीडिफ.कॉम/news/2003/may/29mai.htm |archivedate=10 December 2016 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/ambedkar_buddha/00_pref_unpub.html|title=00_pref_unpub|last=Pritchett|first=Frances|website=Columbia.edu|access-date=11 January 2020|archive-date=2018-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180502081913/http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/ambedkar_buddha/00_pref_unpub.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.loksatta.com/lekha-news/the-buddha-and-his-dhamma-dr-b-r-ambedkar-1594868/|title=उपोद्घाताची कथा..|date=3 December 2017|work=Loksatta|access-date=11 January 2020|language=mr-IN}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/pm-expresses-grief-over-death-of-savita-ambedkar/articleshow/47857884.cms|title=PM expresses grief over death of Savita Ambedkar – Times of India|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=11 January 2020|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/b-r-ambedkars-widow-passes-away/articleshow/47838403.cms|title=B R Ambedkar's widow passes away – Times of India|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=11 January 2020|language=en}}</ref> यशवंत आंबेडकरांचा विवाह [[मीरा आंबेडकर|मीरा]] यांचेशी झाला. त्यांना एकूण चार अपत्ये झाली, ती पुढील प्रमाणे : [[प्रकाश आंबेडकर|प्रकाश]] (बाळासाहेब), रमाबाई, [[भीमराव यशवंत आंबेडकर|भीमराव]] व [[आनंदराज आंबेडकर|आंनदराज]]. प्रकाश आंबेडकरांचे लग्न अंजली यांचेशी झाले असून त्यांना [[सुजात आंबेडकर|सुजात]] हा एक मुलगा आहे. तर रमाबाईंचा विवाह प्राध्यापक व अभ्यासक [[आनंद तेलतुंबडे|आनंद तेलतुबंडे]] यांचेशी झालेला असून त्यांना दोन मुली आहेत. भीमराव यांना एक मुलगी आहे व आनंदराज यांनाही दोन मुलगे आहेत. आंबेडकरांचा पुतण्या आनंदराव यांचे नातू [[राजरत्न आंबेडकर|राजरत्न]] आहेत, जे सध्या [[भारतीय बौद्ध महासभा|भारतीय बौद्ध महासभेचे]] राष्ट्रीय अध्यक्ष आहेत. [[आंबेडकर कुटुंब]]ातील हे सदस्य मात्र राजकारण, समाजकारण व [[आंबेडकरवादी चळवळ]]ीशी, तसेच बौद्ध चळवळींमध्ये काम करतात. === भाषाज्ञान === [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar written a letter to the Bonn University in fluent German language.jpg|thumb|300px|right|२५ फेब्रुवारी १९२१ रोजी जर्मनीतील बॉन विद्यापीठात शिक्षण घेण्यासाठी आंबेडकरांनी तिथल्या प्रशासनास अस्खलित जर्मन भाषेत लिहिलेले पत्र.<ref name="auto29">{{Cite web|url=https://www.loksatta.com/mumbai-news/dr-babasaheb-ambedkar-autobiography-marathi-articles-1452080/|title=डॉ. आंबेडकर चरित्रातील अज्ञात जर्मन दुवा!|date=21 एप्रिल 2017|website=Loksatta|url-status=live}}</ref>]] आंबेडकर हे [[बहुभाषी]] होते. ते [[मराठी भाषा|मराठी]], [[संस्‍कृत भाषा|संस्कृत]], [[पाली भाषा|पाली]], [[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]], [[हिंदी भाषा|हिंदी]], [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]], [[जर्मन भाषा|जर्मन]], [[फारसी भाषा|फारसी]], [[गुजराती भाषा|गुजराती]], [[बंगाली भाषा|बंगाली]], [[कन्नड भाषा|कन्नड]] अशा अकरा पेक्षा अधिक अनेक भारतीय व विदेशी भाषा शिकलेले होते. यापैकी इंग्रजी, हिंदी, गुजराती, व मराठीसह अनेक [[भाषा]]ंवर त्यांचे प्रभुत्व होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=७१, ८१, ८८, ८९, ९०|language=मराठी}}</ref><ref>{{Cite book|title=माझी आत्मकथा|last=आंबेडकर|first=डॉ. बाबासाहेब|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२०१४|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=२०, २३, १४४, १४९, १५०|language=मराठी}}</ref> जर्मन व फ्रेंच भाषा त्यांनी कोलंबिया विद्यापीठात आत्मसात केल्या.<ref name="auto29" /> === देव आणि धर्माबद्दल विचार === आंबेडकर [[नास्तिकता|नास्तिक]] होते. त्यांचा [[देव|देवावर]] अजिबात विश्वास नव्हता. पण ते [[निधर्मी]] किंवा [[धर्मविरोधी]] नव्हते, तर समाजासाठी [[धर्म]] आवश्यक आहे, हे त्यांनी मान्य केले. त्यांच्यासाठी धर्म हा [[नैतिक पाठराखण|नैतिक संहिता]], [[समता|समानता]], [[प्रेम]], [[न्याय]] यासारख्या मूल्यांचा संच म्हणून वैध होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2016/06/phule-ambedkar-ki-vaichariki-aur-virasat_bajrang-bihari-yiwari/|title=फुले-आंबेडकर की वैचारिकी और विरासत|last=तिवारी|first=Bajrang Bihari Tiwari बजरंग बिहारी|date=2016-06-05|website=फॉरवर्ड प्रेस|language=hi-IN|access-date=2021-08-27}}</ref> त्यांनी [[धर्मनिरपेक्षता]] या तत्त्वाचा पुरस्कार केला, तसेच त्यांनी संविधानामार्फत भारतीय राजकीय-सामाजिक समाज जीवनामध्ये हे तत्त्व रुजवले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/vishesh-news/dr-ambedkar-and-secularism-1167319/|title=डॉ. आंबेडकर आणि धर्मनिरपेक्षता|date=2015-12-06|website=Loksatta|language=mr-IN|access-date=2021-08-27}}</ref> स्वातंत्र्य, समानता आणि बंधुत्व शिकवणारा धर्म मला आवडतो, हे त्यांचे प्रचलित कथन आहे. मानव आणि धर्म या दोघांत तुलना करताना त्यांनी मानवास अधिक महत्त्वाचे ठरवले, तर धर्माला दुय्यम ठरवले. ते असे म्हणाले की, मानव हा धर्मासाठी नसून धर्म हा माणसासाठी आहे. आधुनिक जगामध्ये विज्ञानाच्या कसोटीवर टिकणारा धर्म त्यांना अपेक्षित होता. त्यामुळे त्यांनी बुद्ध धम्माला वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि मानवी मूल्य असणारा जगासाठी सर्वात उपयुक्त धर्म म्हणले आहे. आयुष्याच्या उत्तरार्धात त्यांचा कल बौद्ध धम्म अनुसरण्याकडे झुकला, आणि आयुष्याच्या अगदी अंतिम महिन्यांत त्यांनी अधिकृतपणे बौद्ध धम्म स्वीकारला. == पत्रकारिता == {{हे सुद्धा पहा|वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची वृत्तपत्रे}} [[चित्र:Cover page of Dr. Babasaheb Ambedkar's 'Mooknayak'.jpg|thumb|left|मूकनायकचा पहिला अंक, ३१ जानेवारी १९२०]] [[चित्र:Cover page of Dr. Babasaheb Ambedkar's 'Bahishkrut Bharat' Fortnightly.jpg|thumb|right|[[बहिष्कृत भारत]]चा २३ डिसेंबर १९२७ रोजीचा अंक]] २०२० मध्ये प्रकाशित झालेल्या वृत्तानुसार आंबेडकर प्रभावी पत्रकार व संपादक होते,<ref>{{Cite web|url=https://www.forwardpress.in/2020/01/mooknayak-100-years-journalism-ambedkar-hindi/|title=डॉ. आंबेडकर की पत्रकारिता : ‘मूकनायक’ से ‘प्रबुद्ध भारत’ की यात्रा|first=Siddharth|last=सिद्धार्थ|date=26 January 2020|website=फॉरवर्ड प्रेस}}</ref> वृत्तपत्रांच्या माध्यमातून समाजोन्नती करण्यासाठी त्यांनी एकूण ५ वृत्तपत्रे सुरू केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.forwardpress.in/2017/07/ambedkars-journalism-and-its-significance-today/| title=Ambedkar’s journalism and its significance today|last=चौबे|पहिले नाव=Kripashankar Chaube कृपाशंकर|दिनांक=2017-07-05|संकेतस्थळ=Forward Press|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://velivada.com/2018/03/28/dr-ambedkar-as-a-journalist/|title=Dr. Ambedkar As A Journalist|दिनांक=2018-03-28|संकेतस्थळ=Velivada|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|archive-date=2020-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200107153507/https://velivada.com/2018/03/28/dr-ambedkar-as-a-journalist/|url-status=dead}}</ref><ref name="auto49">https://marathivishwakosh.maharashtra.gov.in/khandas/khand17/index.php/23-2015-01-15-05-42-45/9964-2012-06-14-09-33-10?showall=&start=12</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://prahaar.in/%e0%a4%aa%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b0-%e0%a4%a1%e0%a5%89-%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%b8%e0%a4%be%e0%a4%b9%e0%a5%87%e0%a4%ac-%e0%a4%86%e0%a4%82%e0%a4%ac/|title=पत्रकार डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर {{!}}|last=Sawant|first=Rajesh|language=en-US|access-date=2021-06-08|archive-date=2019-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421155319/http://prahaar.in/%e0%a4%aa%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b0-%e0%a4%a1%e0%a5%89-%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%b8%e0%a4%be%e0%a4%b9%e0%a5%87%e0%a4%ac-%e0%a4%86%e0%a4%82%e0%a4%ac/|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.mahamtb.com/Encyc/2017/12/6/Article-on-journalist-babasaheb-Ambedkar-by-ravindra-gole.html| title=पत्रकार आंबेडकर|संकेतस्थळ=www.mahamtb.com|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2020-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714075733/https://www.mahamtb.com/Encyc/2017/12/6/Article-on-journalist-babasaheb-Ambedkar-by-ravindra-gole.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite journal|url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/104917|title=Dr Ambedkar as a journalist a study|date=31 December 2002}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.beedlive.com/newsdetail.php| title=beedlive|last=|पहिले नाव=|दिनांक=|संकेतस्थळ=www.beedlive.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20200202120210/http://www.beedlive.com/newsdetail.php|archive-date=2020-02-02|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|title=संग्रहित प्रत|url-status=dead}}</ref><ref name="auto14">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.mahanews.gov.in/Home/FrontMantralayDetails.aspx?str=utYf%2FMWKOh8%3D| title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर एक बहुआयामी व्यक्तीमत्त्व - डॉ. गंगाधर पानतावणे|last=|पहिले नाव=|दिनांक=|संकेतस्थळ=|archive-url=https://web.archive.org/web/20190103210546/https://www.mahanews.gov.in/Home/FrontMantralayDetails.aspx?str=utYf%2FMWKOh8%3D|archive-date=2019-01-03|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=|title=संग्रहित प्रत|url-status=dead}}</ref> ते त्यांच्या मते ''कोणतीही चळवळ यशस्वी होण्यासाठी तिला वर्तमानपत्राची आवश्यकता असते. ज्या चळवळीचे वर्तमानपत्र नसेल तिची अवस्था पंख तुटलेल्या पक्ष्याप्रमाणे होते.'' त्यांनी आपल्या चळवळीत वेगवेगळ्या कालावधीत पाच वर्तमानपत्रे वापरली.<ref name="auto49" /><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.forwardpress.in/2017/02/baba-sahab-dr-ambedkar-ka-srijnatmak-sahity/|title=बाबा साहेब डा. आंबेडकर का सृजनात्मक साहित्य|date=2017-02-10|work=फॉरवर्ड प्रेस|access-date=2018-03-26|language=hi-IN}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://prahaar.in/%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%A1%E0%A5%89-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%AC-%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC/|title=पत्रकार डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|website=prahaar.in|language=en-US|access-date=2018-03-26|archive-date=2018-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181111133834/http://prahaar.in/%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%A1%E0%A5%89-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%AC-%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC/|url-status=dead}}</ref> ३१ जानेवारी १९२० रोजी, आंबेडकरांनी अस्पृश्यांवरील अन्याय दाखविण्यासाठी ''[[मूकनायक]]'' हे पहिले [[पाक्षिक]] सुरू केले.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.bbc.com/marathi/india-51311062| title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या 'मूकनायक'ची आजही गरज का आहे?|last=येंगडे|first=सूरज|date=2020-01-31|work=BBC News मराठी|access-date=2020-04-09|language=mr}}</ref> यासाठी त्यांना [[कोल्हापूर संस्थान|कोल्हापूर संस्थानाचे]] छत्रपती [[शाहू महाराज]] यांनी आर्थिक मदत केली होती. ३ एप्रिल, इ.स. १९२७ रोजी त्यांनी ''[[बहिष्कृत भारत]]'' हे वृत्तपत्र सुरू केले. त्यांनी २९ जून १९२८ रोजी ''[[समता (वृत्तपत्र)|समता]]'' हे वृत्तपत्र सुरू केले. हे [[समाज समता संघ|समाज समता संघाचे]] मुखपत्र होते. २४ फेब्रुवारी १९३० रोजी त्यांनी [[जनता (वृत्तपत्र)|जनता]] तर ४ फेब्रुवारी १९५६ मध्ये [[प्रबुद्ध भारत]] हे वृत्तपत्र सुरू केले. इ.स. १९४४ मध्ये आंबेडकरांनी "आम्ही शासनकर्ती जमात बनणार" या शीर्षकाखाली ''जनता'' वृत्तपत्रात लेख लिहिला. या वृत्तपत्रांद्वारे आपल्या विचारांनी त्यांनी स्पृश्य आणि अस्पृश्यांना जागृत केले. त्यांची प्रत्रकारिता प्रभावी होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mahamtb.com/Encyc/2017/12/6/Article-on-journalist-babasaheb-Ambedkar-by-ravindra-gole.html|title=पत्रकार आंबेडकर|website=mahamtb.com|language=en|access-date=2018-03-26|archive-date=2018-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181111133957/http://mahamtb.com/Encyc/2017/12/6/Article-on-journalist-babasaheb-Ambedkar-by-ravindra-gole.html|url-status=dead}}</ref> आंबेडकर हे इंग्रजी भाषेचे विद्वान होते, परंतु त्यावेळी महाराष्ट्रातील बहुतांश दलित जनता केवळ मराठी वाचत असे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.forwardpress.in/2017/02/baba-sahab-dr-ambedkar-ka-srijnatmak-sahity/| title=बाबा साहेब डा. आंबेडकर का सृजनात्मक साहित्य|last=राजबहादुर|पहिले नाव=Raj Bahadur|दिनांक=2017-02-10|संकेतस्थळ=फॉरवर्ड प्रेस|भाषा=hi-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> त्यामुळे त्यांनी ही सर्व पाक्षिके व साप्ताहिके मराठी भाषेमध्ये प्रकाशित केली. [[गंगाधर पानतावणे]] यांच्या १९८७मधील आंबेडकरांया पत्रकारितेवरील पी.एच.डी. शोध प्रबंधानुसार"या मुकनायकाने (आंबेडकर) बहिष्कृत भारतामधील लोकांना प्रबुद्ध भारताकडे नेले. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे महान पत्रकार होते."<ref name="auto14" /> == पुरस्कार आणि सन्मान == [[चित्र:Dr. Ambedkar with Mr. Wallace Stevens at Columbia University, New York (USA), while receiving LL.D. (Doctorate of Laws) for being the 'Chief Architect of the Constitution of India'.jpg|thumb|५ जून १९५२ रोजी, आंबेडकर [[कोलंबिया विद्यापीठ]]ाची मानध एलएल.डी. ही डॉक्टरेट पदवी स्वीकारल्यानंतर त्यांच्यासोबत [[वॅलन्स स्टीव्हन्स]].]] [[चित्र:D.Litt. Degree Certificate of Dr. B. R. Ambedkar from Osmania University.jpg|thumb|१२ जानेवारी १९५३ रोजी, हैदराबादच्या [[उस्मानिया विद्यापीठ]]ाकडून आंबेडकर यांना दिलेली डी.लिट्. ही मानद पदवी]] === राष्ट्रीय सन्मान === * '''भारतरत्न''' : सन १९९० मध्ये आंबेडकरांना मरणोत्तर "[[भारतरत्न]]" हा देशाच्या सर्वोच्च नागरी पुरस्कार प्रदान करण्यात आला.<ref>{{Cite news|url=https://www.mapsofindia.com/my-india/india/list-of-bharat-ratana-award-winners|title=List of Bharat Ratna Award Winners 1954–2017|date=12 July 2018|work=My India|access-date=17 January 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bharatratna.co.in/bharat-ratna-awardees.htm|title=List Of Bharat Ratna Awardees|website=bharatratna.co.in|access-date=17 January 2020|archive-date=2018-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20181124205711/http://www.bharatratna.co.in/bharat-ratna-awardees.htm|url-status=dead}}</ref> आंबेडकरांना भारतरत्न देण्याचे [[भारत सरकार]]ने एप्रिल १९९० च्या पहिल्या आठवड्यात जाहिर केले. आणि [[१४ एप्रिल]] [[इ.स. १९९०|१९९०]] रोजी त्यांना मरणोत्तर [[भारतरत्‍न]] या पुरस्काराने गौरवले गेले. डॉ. आंबेडकरांना दिलेला ‘[[भारतरत्न]]' पुरस्कार भारताचे राष्ट्रपती [[रामस्वामी वेंकटरमण]] यांचे हस्ते डॉ. [[सविता आंबेडकर]] यांनी स्वीकारला. [[१४ एप्रिल]] [[इ.स. १९९०|१९९०]] हा त्यांचा शताब्धी जयंती दिन होता. हा पुरस्कार सोहळा [[राष्ट्रपती भवन]]ातील दरबार हॉल/ अशोक हॉलमध्ये संपन्न झाला होता.<ref>{{Cite book|title=माईसाहेबांचे अग्निदिव्य|last=सुखदेवे|first=पी.व्ही.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=|isbn=|location=|pages=५०|language=मराठी}}</ref> === मानद पदव्या === * '''डॉक्टर ऑफ लॉ''' (एलएलडी) : ही सन्माननीय पदवी ५ जून १९५२ रोजी अमेरिकेतील [[कोलंबिया विद्यापीठ]]ाने प्रदान केली. 'भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार, मंत्रिमंडळाचे सदस्य आणि राज्यसभेचे सदस्य, भारताच्या प्रमुख नागरिकांपैकी एक, एक महान समाजसुधारक आणि मानवी हक्कांचा शूर समर्थक' असे कोलंबिया विद्यापीठाने त्यांना दिलेल्या मानपत्रात संबोधण्यात आले आहे.<ref>{{cite web|url=https://globalcenters.columbia.edu/content/bhimrao-ramji-ambedkar|title=Bhimrao Ramji Ambedkar {{!}} Columbia Global Centers|website=globalcenters.columbia.edu|access-date=13 November 2018}}</ref><ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२७९|language=मराठी}}</ref> * '''डॉक्टर ऑफ लिटरेचर''' (डी.लिट.) : ही सन्माननीय पदवी १२ जानेवारी १९५३ रोजी [[तेलंगाणा]] राज्यातील हैदराबादमधील [[उस्मानिया विद्यापीठ]]ाने प्रदान केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२७|language=मराठी}}</ref> === बौद्ध उपाध्या === भारतीय बौद्ध विशेषतः [[नवयान]]ी अनुयायी आंबेडकरांना '[[बोधिसत्त्व]]' व '[[मैत्रेय]]' मानतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|author= Fitzgerald, Timothy| title= The Ideology of Religious Studies|दुवा=https://books.google.com/books?id=R7A1f6Evy84C&pg=PA129| year=2003|प्रकाशक= Oxford University Press|isbn= 978-0-19-534715-9|page=129}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|author=M.B. Bose|editor=Tereza Kuldova and Mathew A. Varghese| title=Urban Utopias: Excess and Expulsion in Neoliberal South Asia |दुवा=https://books.google.com/books?id=6c9NDgAAQBAJ&pg=PA144 |year=2017|प्रकाशक=Springer|isbn=978-3-319-47623-0|pages=144–146}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.esakal.com/sampadakiya/sudhir-maske-article-dr-br-ambedkar-241452|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: प्रज्ञा, शिल, करुणेचा महासागर ! &#124; eSakal|website=www.esakal.com}}</ref> इ.स. १९५५ मध्ये, [[काठमांडू]], [[नेपाळ]] येथे झालेल्या जागतिक बौद्ध परिषदेत सहभागी बौद्ध [[भिक्खू]]ंनी त्यांना 'बोधिसत्व' ही उपाधी प्रदान केली. त्यानंतर [[दलाई लामा]] एकदा डॉ. आंबेडकरांना भेटले असता दलाई लामांनी सुद्धा त्यांना 'बोधिसत्व' संबोधले होते. === टपाल तिकिटे === [[भारतीय टपाल सेवा|भारतीय टपाल]]ने इ.स. १९६६, १९७३, १९९१, २००१ आणि २०१३ मध्ये आंबेडकरांच्या जन्मदिनानिमित्त त्यांची टपाल तिकिटे काढली होती. याशिवाय इ.स. २००९, २०१५, २०१६ व २०१७ मध्ये त्यांना अन्य टपाल तिकिटांवर चित्रित केले गेले आहे.<ref>[https://colnect.com/en/stamps/years/country/8663-India/item_name/Ambedkar Ambedkar on stamps]. colnect.com</ref><ref>[[commons:Category:B. R. Ambedkar on stamps|B. R. Ambedkar on stamps]]. commons.wikimedia.org</ref> === नाणे === * इ.स. १९९० मध्ये, भारत सरकारने आंबेडकरांची १००वी जयंती साजरी करण्याकरिता त्यांच्या सन्मानार्थ ₹१ चे नाणे काढले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://drantiques.in/2018/11/03/dr-bhim-rao-ambedkar-centenary-special-coin-commemoration-1990/|title=Dr Bhimrao Ambedkar centenary special coin commemoration (1990):- – Dr. Antiques|access-date=2020-04-14|archive-date=2019-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190801165142/https://drantiques.in/2018/11/03/dr-bhim-rao-ambedkar-centenary-special-coin-commemoration-1990/|url-status=dead}}</ref> * आंबेडकरांची १२५व्या जयंतीच्या निमित्ताने ₹१० आणि ₹१२५ची नाणी २०१५ मध्ये काढले गेले होते. या सर्व नाण्यांवर एका बाजूला आंबेडकरांचे चित्र कोरलेले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/economy/pm-narendra-modi-releases-rs-10-rs-125-commemorative-coins-honouring-dr-babasaheb-ambedkar/175185/|title=PM Narendra Modi releases Rs 10, Rs 125 commemorative coins honouring Dr Babasaheb Ambedkar|date=6 December 2015|website=The Financial Express|access-date=16 January 2019}}</ref> === तैलचित्रे === * [[मंत्रालय]] (महाराष्ट्र) : मंत्रालयाच्या इमारतीत आंबेडकरांचे तैलचित्र व त्यासोबत संविधान प्रस्ताविकेचे अनावरण ९ सप्टेंबर २०१९ रोजी तत्कालीन मुख्यमंत्री [[देवेंद्र फडणवीस]] यांच्या हस्ते करण्यात आले. हे तैलचित्र रमेश कांबळे यांनी साकारले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/navi-mumbai/babasaheb-oil-painting/articleshow/71028194.cms |title=बाबासाहेबांचे तैलचित्र |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ= महाराष्ट्र टाइम्स |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20230402011910/https://maharashtratimes.com/maharashtra/navi-mumbai/babasaheb-oil-painting/articleshow/71028194.cms |विदा दिनांक=२ एप्रिल २०२३}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.nagpurtoday.in/chief-minister-devendra-fadnavis-unveiled-an-oil-painting-of-dr-babasaheb-ambedkar/09091953 |title=Chief Minister Devendra Fadnavis unveiled an oil painting of Dr Babasaheb Ambedkar |लेखक= |दिनांक= |भाषा=इंग्रजी | संकेतस्थळ= Nagpur Today |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२ एप्रिल २०२३ |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20210302171245/https://www.nagpurtoday.in/chief-minister-devendra-fadnavis-unveiled-an-oil-painting-of-dr-babasaheb-ambedkar/09091953 |विदा दिनांक=२ मार्च २०२१}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.etvbharat.com/marathi/maharashtra/state/mumbai/inauguration-of-dr-babasaheb-ambedkars-oil-portrait-in-mantralaya/mh20190911082310089|title=डॉ.बाबासाहेब आंबेडकरांच्या तैलचित्राचे मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्या हस्ते अनावरण|first=E. T. V.|last=Bharat|date=11 सप्टें, 2019|website=ETV Bharat News}}</ref> === द कोलंबियन्स अहेड ऑफ देअर टाइम === सन २००४ मध्ये [[कोलंबिया विद्यापीठ]]ाने आंबेडकरांचा सर्वश्रेष्ठ विद्वान म्हणून सन्मान केला. इ.स. २००४ मध्ये आपल्या स्थापनेला २५० वर्ष पूर्ण झाले त्यानिमित्ताने कोलंबिया विद्यापीठाने आपल्या विद्यापीठात आजपर्यंत शिकलेल्या सर्वात बुद्धिमान अशा शंभर सर्वश्रेष्ठ विद्यार्थ्यांची 'द कोलंबियन्स अहेड ऑफ देअर टाइम' नावाने एक यादी प्रसिद्ध केली आहे, ज्यात 'भीमराव आंबेडकर' हे नाव पहिल्या स्थानावर होते. यावेळी विद्यापीठाने आंबेडकरांचा उल्लेख "आधुनिक भारताचा निर्माता" असा केला होता.<ref>{{Cite web|url=https://lokmat.news18.com/amp/news/article-70063.html|title=कोलंबिया विद्यापीठात महामानवाचा गौरव &#124; News – News18 Lokmat, Today's Latest Marathi News|website=lokmat.news18.com|access-date=2020-04-14|archive-date=2020-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804065118/https://lokmat.news18.com/amp/news/article-70063.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://c250.columbia.edu/c250_celebrates/remarkable_columbians/bhimrao_ambedkar.html|title=Bhimrao Ambedkar|website=c250.columbia.edu|access-date=2018-03-19}}</ref> "विश्वविख्यात कोलंबिया विद्यापीठाच्या ४५० वर्षांच्या इतिसाहात डॉ. आंबेडकर यांच्यासारखा अत्यंत विद्वान विद्यार्थी एकही नव्हता", असे खुद्द विद्यापीठाच्या कुलगुरूंनी मला प्रत्यक्ष सांगितल्याचे [[भालचंद्र मुणगेकर]] यांनी म्हणले.<ref name="auto32">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/babasaheb-understood-by-world-but-not-in-india/articleshow/60819188.cms|title=जगाला बाबासाहेब समजले देशाला नाहीच - babasaheb understood by world, but not in india|संकेतस्थळ=Maharashtra Times|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> === गुगल डुडल === [[गुगल]]ने १४ एप्रिल २०१५ रोजी आपले मुख्यपृष्ठ डुडलच्या माध्यमातून आंबेडकरांचा १२४वा जन्मदिवस साजरा केला होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://lh3.googleusercontent.com/vk66VJ12cmvzjaxJJbWrpz8bDWPaRTxC5Ta6SNvi5hlUXlJfm3cH-yKHwzHG9pk3vWIz5cvYE-6xMiHGE_7s91fy_aLVBJqxSNWpf_E |title=Archived copy |accessdate=2015-04-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150414003026/http://lh3.googleusercontent.com/vk66VJ12cmvzjaxJJbWrpz8bDWPaRTxC5Ta6SNvi5hlUXlJfm3cH-yKHwzHG9pk3vWIz5cvYE-6xMiHGE_7s91fy_aLVBJqxSNWpf_E |archivedate=14 April 2015 |df=dmy-all}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last1=Gibbs|first1=Jonathan|title=B. R. Ambedkar's 124th Birthday: Indian social reformer and politician honoured with a Google Doodle|url=https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/news/b-r-ambedkar-indian-social-reformer-and-politician-honoured-with-a-google-doodle-10174529.html|accessdate=14 April 2015|publisher=The Independent|date=14 April 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150414000658/http://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/news/b-r-ambedkar-indian-social-reformer-and-politician-honoured-with-a-google-doodle-10174529.html|archivedate=14 April 2015|df=dmy-all}}</ref> हे डुडल [[भारत]], [[अर्जेंटिना]], [[चिली]], [[आयर्लंड]], [[पेरू]], [[पोलंड]], [[स्वीडन]] आणि [[युनायटेड किंग्डम]] या देशांमध्ये चित्रित करण्यात आले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indianexpress.com/article/trending/google-tributes-doodle-to-b-r-ambedkar-for-125th-birth-anniversary/|title=B R Ambedkar 124th birth anniversary: Google doodle changes in 7 countries as tribute|date=14 April 2015|work=द इंडियन एक्सप्रेस |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150707224447/http://indianexpress.com/article/trending/google-tributes-doodle-to-b-r-ambedkar-for-125th-birth-anniversary/|archivedate=7 July 2015|df=dmy-all}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.dnaindia.com/india/report-google-doodle-marks-dr-br-ambedkar-s-124th-birth-anniversary-2077330|title=Google's BR Ambedkar birth anniversary doodle on 7 other countries apart from India|date=14 April 2015|work=dna |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150707202543/http://www.dnaindia.com/india/report-google-doodle-marks-dr-br-ambedkar-s-124th-birth-anniversary-2077330|archivedate=7 July 2015|df=dmy-all}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/google/google-doodle/11534732/B.R.-Ambedkar-a-hero-of-Indias-independence-movement-honoured-by-Google-Doodle.html|title=B.R. Ambedkar, a hero of India's independence movement, honoured by Google Doodle|date=14 April 2015|work=Telegraph.co.uk |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160105014345/http://www.telegraph.co.uk/technology/google/google-doodle/11534732/B.R.-Ambedkar-a-hero-of-Indias-independence-movement-honoured-by-Google-Doodle.html|archivedate=5 January 2016|df=dmy-all}}</ref> === ट्विटर इमोजी === इ.स. २०१७ मध्ये, १२६व्या आंबेडकर जयंतीनिमित्त [[ट्विटर]]कडून खास इमोजी तयार करून आंबेडकरांना अभिवादन करण्यात आले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.loksatta.com/desh-videsh-news/twitter-salutes-iconic-dr-ambedkar-with-emoji-hashtags-1451841/| title=बाबासाहेब आंबेडकर जयंतीनिमित्त ट्विटरकडून खास इमोजी|date=2017-04-13|work=Loksatta|access-date=2020-01-20|language=मराठी}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://m.lokmat.com/storypage.php?catid=2&newsid=18865198| title=डॉ बाबासाहेब आंबेडकर जयंतीनिमित्त ट्विटरचे खास हॅशटॅग|date=2017-04-14|work=Lokmat|access-date=2020-01-20|language=mr}}</ref> === समर्पित विशेष दिवस === * [[महाराष्ट्र]]ात आंबेडकरांची जयंती "[[ज्ञान दिन]]" म्हणून साजरी केली जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.bhaskar.com/| title=Hindi News; Latest Hindi News, Breaking Hindi News Live, Hindi Samachar (हिंदी समाचार), Hindi News Paper Today|संकेतस्थळ=Dainik Bhaskar|भाषा=hi|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.majhapaper.com/विषय/%e0%a4%9c%e0%a5%8d%e0%a4%9e%e0%a4%be%e0%a4%a8-%e0%a4%a6%e0%a4%bf%e0%a4%b5%e0%a4%b8/| title=ज्ञान दिवस Archives|संकेतस्थळ=Majha Paper|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.india.com/marathi/maharashtra/babasaheb-ambedkar-jayanti-2017-ambedkar-jayanti-to-be-celebrated-as-gyan-diwas/|title=Babasaheb Ambedkar Jayanti 2017: Ambedkar Jayanti to be celebrated as ‘Gyan Diwas’ {{!}} डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जयंती आता ‘ज्ञान दिवस’ म्हणून साजरी होणार|last=desale|first=sunil|website=India.com|language=en|access-date=2020-01-20|archive-date=2019-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190529015637/https://www.india.com/marathi/maharashtra/babasaheb-ambedkar-jayanti-2017-ambedkar-jayanti-to-be-celebrated-as-gyan-diwas/|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://lokmat.news18.com/maharastra/ambedkar-jayanti-celebrated-as-world-knowledge-day-258209.html|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जयंती आता 'ज्ञान दिवस' म्हणून साजरा होणार {{!}} News – News18 Lokmat, Today's Latest Marathi News|संकेतस्थळ=News18 Lokmat|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|archive-date=2018-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180805233920/https://lokmat.news18.com/maharastra/ambedkar-jayanti-celebrated-as-world-knowledge-day-258209.html|url-status=dead}}</ref> आंबेडकरांना 'ज्ञानाचे प्रतीक' मानले जाते. [[महाराष्ट्र शासन]]ाने इ.स. २०१७ मध्ये आंबेडकर जयंती 'ज्ञान दिन' म्हणून साजरी करण्याचा निर्णय घेतला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://aajdinank.com/news/news/maharashtra/3595/DR.AMBEDKAR.html| title=डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर जयंती आता ‘ज्ञान दिवस’ म्हणून साजरी होणार|संकेतस्थळ=aajdinank.com/|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2018-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180805233733/http://aajdinank.com/news/news/maharashtra/3595/DR.AMBEDKAR.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.mahapolitics.com/%e0%a4%a1%e0%a5%89-%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%b8%e0%a4%be%e0%a4%b9%e0%a5%87%e0%a4%ac-%e0%a4%86%e0%a4%82%e0%a4%ac%e0%a5%87%e0%a4%a1%e0%a4%95%e0%a4%b0-%e0%a4%af%e0%a4%be%e0%a4%82/| title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जन्मदिवस ज्ञान दिवस म्हणून होणार साजरा – Mahapolitics|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> * [[७ नोव्हेंबर]] हा आंबेडकरांचा शाळा प्रवेश दिवस महाराष्ट्रामध्ये '[[विद्यार्थी दिन (महाराष्ट्र)|विद्यार्थी दिन]]' म्हणून साजरा केला जातो. महाराष्ट्र शासनाने हा निर्णय २७ ऑक्टोबर २०१७ रोजी घेतला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.esakal.com/pune/pune-news-dr-ambedkar-79512| title=डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर यांचा शाळा प्रवेश दिन आता विद्यार्थी दिवस|website=www.esakal.com|language=mr|access-date=2020-01-20}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://m.lokmat.com/mumbai/architect-constitution-dr-november-7-student-day-favor-dr-babasaheb-ambedkar/| title=राज्यघटनेचे शिल्पकार डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या प्रीत्यर्थ ७ नोव्हेंबर ‘विद्यार्थी दिवस’|date=2017-10-28|work=Lokmat|access-date=2020-01-20|language=मराठी}}</ref> आंबेडकर हे आदर्श विद्यार्थी होते, ते विद्वान असूनही त्यांनी स्वतःला आजन्म विद्यार्थी मानले. या दिवशी राज्यातील सर्व [[शाळा]] आणि [[कनिष्ठ महाविद्यालय]]ात आंबेडकरांच्या विविध पैलूंवर अनेक कार्यक्रम आयोजित केले जातात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.dainikprabhat.com/%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%AC-%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B6%E0%A4%BE/| title=बाबासाहेब आंबेडकरांचा शाळा प्रवेश दिन “विद्यार्थी दिवस’ ओळखला जाणार {{!}} Dainik Prabhat, Marathi News Paper, Pune.|website=www.dainikprabhat.com|language=en-US|access-date=2020-01-20|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2018-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615004921/http://www.dainikprabhat.com/%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%AC-%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B6%E0%A4%BE/|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.loksatta.com/mumbai-news/ambedkar-admission-day-will-celebrate-as-a-student-day-1576631/| title=आंबेडकरांचा शाळा प्रवेश दिन आता विद्यार्थी दिवस|date=2017-10-28|work=Loksatta|access-date=2020-01-20|language=mr-IN}}</ref> * आंबेडकरांच्या सन्मानार्थ [[भारतीय संविधान दिन]] (राष्ट्रीय विधी दिन) [[२६ नोव्हेंबर]] रोजी साजरा केला जातो.<ref>{{cite web|title=Govt. to observe November 26 as Constitution Day|url=http://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/live-pm-modi-at-mumbai-lays-foundation-for-fourth-terminal-at-jnpt/article7749798.ece|publisher=द हिन्दू|accessdate=20 November 2015|date=11 October 2015}}</ref> भारत सरकारने आंबेडकरांचे १२५वे जयंती वर्ष साजरे केले जात असताना त्यांना एक प्रकारची श्रद्धांजली वाहण्यासाठी २६ नोव्हेंबर २०१५ रोजी पहिला अधिकृत संविधान दिन साजरा केला.<ref>{{Cite web|url=https://aajtak.intoday.in/education/story/constitution-day-samvidhan-divas-26-november-dr-bhim-rao-ambedkar-tedu-1-1140319.html|title=Constitution Day: ऐसे बना था भारत का संविधान, डॉ. अंबेडकर ने निभाया अहम रोल|website=aajtak.intoday.in}}</ref> संविधानाबाबत जनजगृती करण्यासाठी आणि आंबेडकरांच्या विचारांचा प्रसार करण्याच्या उद्देशाने देशभरात २६ नोव्हेंबर हा दिवस 'संविधान दिन' म्हणून साजरा केला जातो.<ref name=IT>{{cite news|title=November 26 to be observed as Constitution Day: Facts on the Constitution of India|url=http://indiatoday.intoday.in/education/story/constitution-of-india/1/496659.html|accessdate=20 November 2015|work=इंडिया टुडे|date=12 October 2015|archive-date=2015-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20151114203645/http://indiatoday.intoday.in/education/story/constitution-of-india/1/496659.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Law Day Speech|url=http://supremecourtofindia.nic.in/speeches/lawdayspeech.pdf|publisher=Supreme Court of India|accessdate=20 November 2015}}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या सामान्य प्रशासन विभागाने २४ नोव्हेंबर २००८ला आदेश काढून '२६ नोव्हेंबर' हा दिवस संविधान दिन म्हणून साजरा करण्याचे घोषित केले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.lokmat.com/nagpur/constitution-day-special-craftsman-e-z-khobragade/| title=संविधान दिन विशेष : शिल्पकार ठरले ई. झेड. खोब्रागडे|last=Tue|पहिले नाव=लोकमत न्यूझ नेटवर्क on|last2=November 26|दिनांक=2019-11-26|संकेतस्थळ=Lokmat|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|last3=2019 10:34am}}</ref> * आंबेडकरांच्या सन्मानार्थ ५ जुलै हा दिवस 'लॉयर्स डे' (वकील दिन) म्हणून साजरा केला जातो. आंबेडकरांनी ५ जुलै १९२३ रोजी वकिली व्यवसायाला सुरुवात केली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/do-not-confine-dr-ambedkar-to-the-constitution/articleshow/71052631.cms| title=डॉ. आंबेडकरांना राज्यघटनेपुरते मर्यादित ठेवू नका|संकेतस्थळ=Maharashtra Times|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> * आंबेडकरांनी २५ डिसेंबर १९२७ रोजी '[[मनुस्मृती]]' या ग्रंथाचे जाहिरपणे दहन केले होते. त्यामुळे '२५ डिसेंबर' हा दिवस '[[मनुस्मृती दहन दिन]]' म्हणून पाळला जातो. * आंबेडकरांनी अशोक विजयादशमीच्या दिवशी १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी नागपूर येथे 'बौद्ध धर्म' स्वीकारला होता व तसेच लाखो लोकांना बौद्ध धर्माची दीक्षा दिली होती. त्यांच्या या कृतीमुळे बौद्ध धर्माचे प्रवर्तन झाले त्यामुळे 'अशोक विजयादशमी' किंवा १४ ऑक्टोबर हा दिवस '[[धम्मचक्र प्रवर्तन दिन]]' म्हणून साजरा केला जातो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/dhammchakra-pravartan-din-news-in-marathi-125855855.html|title=दीक्षा घेणाऱ्यांची संख्या हजारोंनी वाढली; दीक्षाभूमीवरील गर्दी मात्र बरीच रोडावली|website=Divya Marathi}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/nagpur-news/devendra-fadnavis-nitin-gadkari-to-attend-60th-dhamma-chakra-day-on-october-11-1470283|title=Devendra Fadnavis, Nitin Gadkari To Attend 60th Dhamma Chakra Day On October 11|website=NDTV.com}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bhaskarhindi.com/news/55-thousand-followers-took-the-initiation-of-buddhism-88262|title=55 हजार अनुयायियों ने ली बौद्ध धर्म की दीक्षा,दीक्षाभूमि पर जुटे बौद्ध अनुयायी|first=Dainik Bhaskar|last=Hindi|date=7 October 2019|website=दैनिक भास्कर हिंदी|access-date=2020-04-14|archive-date=2019-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20191008050952/https://www.bhaskarhindi.com/news/55-thousand-followers-took-the-initiation-of-buddhism-88262|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bhaskarhindi.com/news/62nd-dhammachakra-pravartan-day-on-dikshabhoomi-nagpur-maharashtra-51123|title=धम्म दीक्षा के लिए नागपुर के साथ दिल्ली-मुंबई और औरंगाबाद भी थे लिस्ट में|first=Dainik Bhaskar|last=Hindi|date=18 October 2018|website=दैनिक भास्कर हिंदी|access-date=2020-04-14|archive-date=2019-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20191022051529/https://www.bhaskarhindi.com/news/62nd-dhammachakra-pravartan-day-on-dikshabhoomi-nagpur-maharashtra-51123|url-status=dead}}</ref> * आंबेडकरांनी २० मार्च १९२७ रोजी [[महाड सत्याग्रह|महाडचा सत्याग्रह]] केला होता. त्यामुळे २० मार्च हा दिवस "[[सामाजिक सबलीकरण दिन]]" म्हणून साजरा केला जातो.<ref>{{cite press release | url=http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2003/rmar2003/20032003/r200320038.html | title=March 20 observed as social empowerment day to commemorate Mahad Satyagrah by Dr. Ambedkar | publisher=Press Information Bureau | date=20 March 2003 | accessdate=29 March 2020}}</ref> == प्रभाव व वारसा == {{हे सुद्धा पहा|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची}} [[चित्र:125 feet Ambedkar Statue in Hyderabad, Telangana (cropped).jpg|इवलेसे|१२५ फुट उंचीचा [[डॉ. बी.आर. आंबेडकर पुतळा, हैदराबाद]]]] [[चित्र:Dr. Ambedkar and the constitution 2015 stamp of India.jpg|180px|इवलेसे|उजवे|भारताच्या २०१५ च्या टपाल तिकिटावर डॉ. आंबेडकर आणि भारतीय संविधान]] [[चित्र:People paying tribute at the central statue of Bodhisattva Babasaheb Ambedkar in Dr. Babasaheb Ambedkar Marathwada University, India.png|180px|इवलेसे|उजवे|[[औरंगाबाद]] येथील [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ]]ातील आंबेडकरांच्या मध्यवर्ती पुतळ्याला अभिवादन करताना एक आंबेडकरवादी कुटुंब]] [[चित्र:Dr Bhimrao Ramji Ambedkar 1891-1956 Indian crusader for social justice lived here 1921-1922.jpg|180px|इवलेसे|उजवे|आंबेडकर समर्पित निळी पट्टी, जी लंडन येथील [[डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर स्मारक]]ाच्या भिंतीवर लावलेली आहे]] डॉ. आंबेडकर यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे व कर्तृत्त्वाचे मूल्यांकन करताना जगातील अनेक विद्वानांनी त्यांना ''या शतकातील युगप्रवर्तक'' म्हणून संबोधले आहे.<ref name="ReferenceA">{{स्रोत पुस्तक|title=डॉ. आंबेडकरी प्रणाली आणि आपण|last=लोखंडे|first=डॉ. भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=१३ एप्रिल २०१२|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=५ व २७४}}</ref><ref name="लोखंडे २०१२ २२०">{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकरी हितशत्रुंच्या जाणिवा|last=लोखंडे|first=भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=२०१२|isbn=|location=कोल्हापुर|pages=२२०|language=मराठी}}</ref> त्याच काळातील बंगालचा गव्हर्नर रिचर्ड कॅसे म्हणतो की, डॉ. आंबेडकर बुद्धिमत्तेचा व ज्ञानाचा मूळ झरा आहे.<ref name="ReferenceA"/><ref name="लोखंडे २०१२ २२०"/> तर त्यांना बुद्ध धम्माची दीक्षा देणारे महास्थवीर भदन्त चंद्रमणी त्यांना ''या युगातील भगवान बुद्ध'' म्हणतात.<ref name="ReferenceA"/><ref name="लोखंडे २०१२ २२०"/> [[भालचंद्र मुणगेकर|डॉ. भालचंद्र मुणगेकर]] म्हणतात, की "विसाव्या शतकावर महात्मा गांधींचा निर्विवाद प्रभाव होता, तर प्रचंड विद्वत्ता, ताकद व विचारप्रवर्तक योगदानामुळे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी एकविसावे शतक गाजवले."<ref name="auto32" /> [[नरेंद्र जाधव]] म्हणतात की, "महात्मा गांधी हे 'भारताचे राष्ट्रपिता' होते तर डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे 'प्रजासत्ताक भारताचे राष्ट्रपिता' होते!"<ref>https://southasiamonitor.org/videogallery-details.php?nid=29402&type=videogallery{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> महात्मा गांधींऐवजी आंबेडकर "प्रतिकार आणि सामाजिक प्रबोधनाचे नवे प्रतीक" ठरले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.news18.com/news/opinion/why-ambedkar-has-replaced-gandhi-as-the-new-icon-of-resistance-and-social-awakening-2437333.html|title=Why Ambedkar Has Replaced Gandhi as the New Icon of Resistance and Social Awakening|संकेतस्थळ=www.news18.com|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> आंबेडकरांचा सामाजिक-राजकीय सुधारक म्हणून आधुनिक भारतावर मोठा प्रभाव पडला आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|first=Barbara R.|last=Joshi|title=Untouchable!: Voices of the Dalit Liberation Movement|url=https://books.google.com/books?id=y9CUItMT1zQC&pg=PA13|year=1986|publisher=Zed Books|pages=11–14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160729072018/https://books.google.com/books?id=y9CUItMT1zQC&pg=PA13|archivedate=29 July 2016|df=dmy-all}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|first=D.|last=Keer|title=Dr. Ambedkar: Life and Mission|url=https://books.google.com/books?id=B-2d6jzRmBQC&pg=PA61|year=1990|publisher=Popular Prakashan|page=61 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160730015400/https://books.google.com/books?id=B-2d6jzRmBQC&pg=PA61|archivedate=30 July 2016|df=dmy-all}}</ref> स्वातंत्र्योत्तर काळात भारतातील त्यांच्या सामाजिक-राजकीय विचारांचा राजकारणामध्ये आदर आहे. त्यांच्या पुढाकारामुळे जीवनाच्या विविध क्षेत्रात परिणाम झाला आहे आणि आज भारताची सामाजिक-आर्थिक आणि कायदेशीर प्रोत्साहनांद्वारे सामाजिक-आर्थिक धोरणे, शिक्षण आणि सकारात्मक कृती पाहता भारताचा दृष्टिकोन बदलला आहे. स्वतंत्र भारताचे प्रथम कायदामंत्री म्हणून त्यांची नियुक्ती झाली आणि संविधानाचा मसूदा तयार करण्याऱ्या मसूदा समितीचे ते अध्यक्ष झाले. त्यांनी वैयक्तिक स्वातंत्र्यावर पूर्णपणे विश्वास ठेवला आणि जातीरहित समाजाचा पुरस्कार केला. जातिव्यवस्थेवर केलेल्या त्यांच्या विधानांनी त्यांना सनातनी हिंदुंमध्ये विवादास्पद व अलोकप्रिय बनविले. तथापि, दलित व दलितेतर हिंदू समाजावरही त्यांच्या विचारांचा व कार्यांचा प्रभाव पडला आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|first=Susan|last=Bayly|title=Caste, Society and Politics in India from the Eighteenth Century to the Modern Age|url=https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&pg=PA259|year=2001|publisher=Cambridge University Press|page=259 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160801081134/https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&pg=PA259|archivedate=1 August 2016|df=dmy-all}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.loksatta.com/desh-videsh-news/unknown-10-factors-of-baba-saheb-ambedkar-1662923/|title=डॉ. बाबासाहेबांच्या या १० गोष्टी तुम्हाला माहित आहेत का?|दिनांक=2018-04-14|संकेतस्थळ=Loksatta|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> त्यांच्या बौद्ध धर्मात केलेल्या धर्मांतराने भारतात व परदेशात बौद्ध तत्त्वज्ञानाच्या अभिव्यक्तीमध्ये पुनरुज्जीवन घडून आले.<ref>{{स्रोत पुस्तक |last1=Naik |first1=C.D |title=Thoughts and philosophy of Doctor B.R. Ambedkar |edition=First |year=2003 |publisher=Sarup & Sons |location=New Delhi |isbn=81-7625-418-5 |oclc=53950941 |page=12 |chapter=Buddhist Developments in East and West Since 1950: An Outline of World Buddhism and Ambedkarism Today in Nutshell}}</ref> आंबेडकर हे भारतातील ''निदर्शकांचे प्रतीक'' बनले आहेत. भारतातील राष्ट्रीय स्तरावरील होणाऱ्या निदर्शनांमधील किंवा आंदोलनांमधील निदर्शनकर्ते आंबेडकरांची प्रतिमा हाती घेऊन त्याच्या नावाचा जयघोष करून आपल्या मागण्या सादर करीत असतात.<ref>{{Cite web|url=https://time.com/5770511/india-protests-br-ambedkar/|title=As India’s Constitution Turns 70, Opposing Sides Fight Over Its Author’s Legacy|website=Time|access-date=2021-02-13|archive-date=2021-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128072951/https://time.com/5770511/india-protests-br-ambedkar/|url-status=dead}}</ref> प्रामुख्याने दलितांचे प्रतीक समजले जाणारे आंबेडकर इतर मागासवर्गीयांचेही ([[ओबीसी]]ंचे) प्रतीक बनले आहेत. दलित व आदिवासीखेरीज इतर मागासवर्गीय, अल्पसंख्य, तसेच सवर्ण समाज सुद्धा आंबेडकरांना आपले प्रेरणास्रोत मानतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.dnaindia.com/india/report-why-only-dalit-icon-ambedkar-is-an-obc-icon-too-2204394|title=Why only Dalit icon, Ambedkar is an OBC icon too|last=Srivastava|पहिले नाव=Kanchan|दिनांक=2016-04-21|संकेतस्थळ=DNA India|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/lucknow-city-political-consciousness-of-the-upper-castes-also-influenced-by-babasaheb-research-by-babasaheb-bhimrao-ambedkar-university-lucknow-jagran-special-21700565.html|title=दल में नहीं हर दिल में बसे डा.भीमराव आंबेडकर, सवर्णों की राजनीतिक चेतना में भी शामिल हुए बाबा साहेब|website=Dainik Jagran|language=hi|access-date=2021-06-16}}</ref> {{Photomontage | photo1a = Dr Babasaheb Ambedkar at home Rajgriha – 1946.jpg | photo1b = Maharajah_of_Kolhapur_1912.jpg | photo1c = Mphule.jpg | photo1d = | photo2a = | photo2b = | photo2c = | photo2d = | spacing = 1 | color_border = white | color = white | size = 480 | text = डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, [[राजर्षी शाहू महाराज]] व [[महात्मा जोतीराव फुले]] | text_background = white }} महाराष्ट्राला तीन प्रमुख [[समाजसुधारक|समाजसुधारकांचा]] वैचारिक वारसा लाभला असल्यामुळे या राज्यास "[[फुले-शाहू-आंबेडकरांचा महाराष्ट्र]]" असे म्हणतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/editorial/only-then-will-dream-maharashtra-shahu-phule-ambedkar-and-yashwantrao-chavan-happen/|title=maharashtra day: ...तरच शाहू, फुले, आंबेडकर अन् यशवंतराव चव्हाणांच्या स्वप्नातील महाराष्ट्र घडेल|last=author/online-lokmat|date=2020-05-01|website=lokmat|language=mr-in|access-date=2020-08-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/editorial/samwad/phule-shahu-ambedkar-just-for-speech/articleshow/71461791.cms|title=‘फुले-शाहू-आंबेडकर’ भाषणापुरतेच!|website=maharashtra times|language=mr|access-date=2020-08-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2016/11/shahu-phule-aur-ambedkar-ke-bich-ki-mahatvpurn-kadi/|title=शाहू : फुले और आंबेडकर के बीच की महत्वपूर्ण कड़ी|last=धारा|first=lalitha dhara ललिता|date=2016-11-25|website=फॉरवर्ड प्रेस|language=hi-in|access-date=2020-08-05}}</ref> भारतात आणि इतरत्र अनेकदा त्यांना ''बाबासाहेब'' म्हणले जाते, ज्याचा मराठीत अर्थ "आदरणीय" किंवा "आदरणीय पिता" असा होय. कोट्यवधी भारतीय त्यांना "महान मुक्तिदाता" मानतात. सप्टेंबर १९२७ पासून, डॉ. भीमराव आंबेडकर यांना त्यांचे कार्यकर्ते व अनुयायी सन्मानपूर्वक "डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर" म्हणून संबोधित करु लागले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=|pages=१३८|language=मराठी}}</ref><ref>{{Cite book|title=महाराष्ट्राचा समग्र इतिहास|last=कठारे|first=डॉ. अनिल|publisher=कल्पना प्रकाशन|year= २०१७|isbn=|location=नांदेड|page=६९०|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांना मुख्यत्वे भीम तसेच काहीदा भीमा, भिवा, भीमराव, भीमराज, बाबा, बा भिमा, बाबासाहेब यासारख्या नावांनीही संबोधिले जाते. त्यांच्या "भीम" नावाचा वापर [[भीम जन्मभूमी]], [[भीम जयंती]], [[जय भीम]], भीम स्तंभ, [[भीम गीत]], [[भीम ध्वज]], [[भीम आर्मी]], भीम नगर, [[भीम ॲप]], भीम सैनिक, [[भीम गर्जना]] सारख्या अनेक ठिकाणी केला जातो.<ref>{{cite web|url=https://www.loksatta.com/mumbai-news/ambedkri-flame-of-bhim-crowd-in-chaityabhoomi-1801336/|title=चैत्यभूमीवरील 'भीम'गर्दीत आंबेडकरी विचारांची ज्योत|date=7 December 2018|website=Loksatta|language=mr-IN|access-date=20 January 2020}}</ref> आंबेडकर यांचे नाव भीमराव होते त्यामुळे त्यांनी निर्माण केलेल्या शक्तीला 'भीमशक्ती' संबोधण्याचा प्रघात आहे. महाडच्या सत्याग्रहाच्या प्रसंगानंतर आंबेडकरी शक्तीला भीमशक्ती म्हणले जाऊ लागले, परंतु हा शब्द प्रामुख्याने १९५७ च्या दुसऱ्या सार्वत्रिक निवडणुकीनंतर प्रचारात आला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.loksatta.com/vishesh-news/shivshakti-bhimshakti-1115649/|title=शिवशक्ती-भीमशक्ती : एक मृगजळ|दिनांक=2015-06-21|संकेतस्थळ=Loksatta|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> [[आंबेडकरवाद]]ी लोक एकमेकांना नमस्कार किंवा अभिवादन करण्यासाठी "[[जय भीम]]" शब्द उच्चारतात. 'जय भीम'मुळे आंबेडकरांप्रती असलेला आदर व्यक्त केला जातो. "जय भीम" या शब्दातील 'जय'चा अर्थ 'विजय' होय, व 'भीम' हे आंबेडकरांचे नाव आहे; तसेच जयभीम या संयुक्त शब्दाचा अर्थ "डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा विजय असो" असा आहे. 'जयभीम' या प्रेरणादायी शब्दाची सुरुवात [[एल.एन. हरदास]] यांनी इ.स. १९३९ मध्ये केली होती. सर्वप्रथम [[डिसेंबर २०|२० डिसेंबर]] [[इ.स. १९४१|१९४१]] पासून स्वतः आंबेडकर अभिवादन म्हणून 'जयभीम' वापरू लागले.<ref>{{Cite book|last=Christophe|first=Jaffrelot|year=2005|title=Dr Ambedkar and untouchability: analysing and fighting caste|pages=154–155|ISBN=978-1-85065-449-0|ref=harv}}</ref><ref>{{Cite book|last=Ramteke|first=P. T.|title=Jai Bhim che Janak Babu Hardas L. N.|language = mr}}</ref><ref>{{Cite web|last=Jamnadas|first=K.|title=Jai Bhim and Jai Hind|url=http://www.ambedkar.org/jamanadas/JaiBhim.htm|access-date=2021-02-13|archive-date=2018-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180325082336/http://www.ambedkar.org/jamanadas/JaiBhim.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.esakal.com/vidarbha-news/nagpur/babu-hardas-l-n-still-neglected-251532|title=कोण होते 'जयभीम'चे जनक? का अजूनही आहेत उपेक्षित? {{!}} eSakal|संकेतस्थळ=www.esakal.com|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2020-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125152129/https://www.esakal.com/vidarbha-news/nagpur/babu-hardas-l-n-still-neglected-251532|url-status=dead}}</ref> [[निळा रंग]] आंबेडकरांच्या विचारधारा आणि आंबेडकरी चळवळीचे प्रतीक मानला जातो. आंबेडकरांच्या समता सैनिक दलाचा आणि राजकीय पक्षांचा निळा रंग होता. 'तारे असलेला निळा झेंडा' हा समता सैनिक दलाचा ध्वज आहे. 'या ध्वजाचा अर्थ आहे स्वातंत्र्य, समता, बंधुता आणि आपले उद्दिष्ट गाठण्यासाठी संघर्ष करणे,' असे समता सैनिक दलाच्या घटनेत लिहिले आहे. शेड्युल कास्ट फेडरेशनचा ध्वज निळा होता. १९५७ मध्ये आंबेडकरांच्या सहकाऱ्यांनी भारतीय रिपब्लिकन पक्ष स्थापन केला. तेव्हा डॉ. आंबेडकरांनी दिलेला निळा रंग कायम ठेवण्यात आला. डॉ. आंबेडकरांच्या काळातच निळा रंग हा क्रांतीचे प्रतीक ठरला होता. डॉ. आंबेडकरांचे नेतृत्व म्हणजे निळा झेंडा असे समीकरण होते.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/marathi/india-59537984|title=आंबेडकरी चळवळ आणि निळ्या रंगाचे नाते काय? निळ्या रंगाचे महत्त्व काय?|via=www.bbc.com}}</ref> अनेक [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी|सार्वजनिक संस्था, विद्यापीठे, महाविद्यालये, वास्तु, रस्ते, इत्यादी गोष्टी आंबेडकरांच्या सन्मानार्थ त्यांच्या नावाने नामांकित]] आहेत. त्यापैकी [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]], [[डॉ. बी.आर. आंबेडकर राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्थान, जालंधर]], [[आंबेडकर विद्यापीठ दिल्ली]], [[डॉ. आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार]] आहेत. सन १९९० मध्ये, भारतीय [[संसद भवन]]ाच्या मध्यवर्ती कक्षात [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे तैलचित्र, संसद भवन|आंबेडकरांचे मोठे अधिकृत तैलचित्र]] लावण्यात आले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://164.100.47.194/loksabha/writereaddata/our%20parliament/List%20of%20Statues%20and%20Portraits.htm|title=Lok Sabha|website=164.100.47.194|access-date=2020-07-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://rajyasabha.nic.in/rsnew/picture_gallery/dr_brambedkar.asp|title=Rajya Sabha|website=rajyasabha.nic.in|access-date=2020-07-14}}</ref> भारतातील गावात, शहरात, चौकात, रेल्वे स्थानक, उद्याने, स्मारके या ठिकाणी आंबेडकरांचे पुतळे मोठ्या संख्येने स्थापित केलेले आहेत.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/india/2015/10/151002_ambedkar_cage_statue_tamilnadu_sr|title='सलाखों' में आंबेडकर की मूर्तियां|date=2 ऑक्टो, 2015|website=BBC News हिंदी}}</ref> भारताबाहेर सुद्धा त्यांचे काही पुतळे उभारण्यात आले आहेत. <ref>https://www.livemint.com/news/india/watch-tallest-statue-of-ambedkar-outside-india-unveiled-in-maryland-us-11697348235292.html</ref><ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/dr-b-r-ambedkars-statue-unveiled-at-koyasan-university-in-japan/articleshow/48903558.cms?from=mdr|title=Dr B R Ambedkar's statue unveiled at Koyasan University in Japan|date=10 सप्टें, 2015|via=The Economic Times - The Times of India}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/pm-narendra-modi-inaugurates-ambedkar-memorial-in-london-1243419|title=PM Narendra Modi Inaugurates Ambedkar Memorial in London|website=www.ndtv.com}}</ref> १४ एप्रिल २०२३ रोजी १३२व्या आंबेडकर जयंतीदिनी “[[डॉ. बी.आर. आंबेडकर पुतळा, हैदराबाद|१२५ फुट डॉ. बी.आर. आंबेडकरांचा पुतळा]]” [[तेलंगणा]]ची राजधानी [[हैदराबाद]] येथे उभारण्यात आला आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Nanisetti|first=Serish|url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/125-foot-ambedkar-statue-to-be-ready-for-opening-in-hyderabad-by-april-14/article66435459.ece|title=125-foot Ambedkar statue to be ready for opening in Hyderabad by April 14|date=2023-01-28|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> या पुतळ्याची एकूण उंची १७५ फूट असून तो ५० फुट उंचीच्या चबुतऱ्यावर उभा आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://thewire.in/urban/in-photos-construction-of-125-foot-ambedkar-statue-in-full-swing-in-hyderabad|title=In Photos: Construction of 125 Foot Ambedkar Statue in Full Swing in Hyderabad|website=The Wire|access-date=2023-04-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/telangana-news/125-feet-tall-br-ambedkar-statue-unveiled-by-kcr-in-hyderabad-3948353|title=125 Feet Tall BR Ambedkar Statue Unveiled By KCR In Hyderabad|website=NDTV.com|access-date=2023-04-14}}</ref> [[चित्र:The bronze statue of BR Ambedkar in Ambedkar Memorial Park, Lucknow, identical to Lincoln's.jpg|thumb|लखनौमधील [[आंबेडकर मेमोरिअल पार्क|आंबेडकर स्मारकातील]] आंबेडकरांचा पुतळा]] लखनौमधील [[आंबेडकर मेमोरिअल पार्क|आंबेडकर स्मारक पार्क]] त्यांच्या स्मृतींना समर्पित आहे. येथील [[चैत्य]]ामध्ये त्यांचे जीवनचरित्र दाखवणारी स्मारके आहेत. या स्मारकातील बसलेल्या स्थितीतील आंबेडकरांचा कांस्य पुतळा हा [[वॉशिंग्टन, डी.सी.]] मध्ये असलेल्या [[लिंकन स्मारक|लिंकन स्मारकातील]] [[अब्राहम लिंकन]] यांच्या पुतळ्याप्रमाणे बनवण्यात आला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Dr. B.R. Ambedkar Samajik Parivartan Sthal |url=http://www.up-tourism.com/destination/lucknow/other_attraction.htm |publisher=Department of Tourism, Government of UP, Uttar Pradesh |accessdate=17 July 2013 |quote=New Attractions |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130719163239/http://www.up-tourism.com/destination/lucknow/other_attraction.htm |archivedate=19 July 2013 |df=dmy-all}}</ref><ref name="Ambedkar Memorial Lkh">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Ambedkar Memorial, Lucknow/India|url=http://in.remmers.com/fileadmin/remmers-in/references/india/IND_Lucknow_Ambedkar_Memorial.pdf|publisher=Remmers India Pvt. Ltd|accessdate=17 July 2013|quote=Brief Description |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131102211326/http://in.remmers.com/fileadmin/remmers-in/references/india/IND_Lucknow_Ambedkar_Memorial.pdf|archivedate=2 November 2013|df=dmy-all}}</ref> १९२० च्या दशकात आंबेडकर विद्यार्थी म्हणून [[लंडन]]मध्ये ज्या इमारतीत राहिले, ती तीन मजली वास्तू [[महाराष्ट्र सरकार]]ने विकत घेऊन त्याचे संग्रहालयात रूपांतर केले. इ.स. २०१५ मध्ये त्यांचे हे [[डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर स्मारक]] झाले.<ref>[http://www.hindustantimes.com/india/maharashtra-government-buys-br-ambedkar-s-house-in-london/story-y2c9YAdgdEOzUPWH1lcXHM.html Maharashtra government buys BR Ambedkar's house in London] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160425144149/http://www.hindustantimes.com/india/maharashtra-government-buys-br-ambedkar-s-house-in-london/story-y2c9YAdgdEOzUPWH1lcXHM.html |date=25 April 2016 }}, Hindustan Times, 27 August 2015.</ref> २०१२ मध्ये, [[सीएनएन आयबीएन]], हिस्ट्री टिव्ही१८ व [[आऊटलुक इंडिया]] यांच्या संयुक्त उपक्रमाद्वारे घेण्यात आलेल्या ''[[द ग्रेटेस्ट इंडियन]]'' सर्वेक्षणात [[जवाहरलाल नेहरू|नेहरू]] व [[वल्लभभाई पटेल|पटेल]] यांना मागे टाकत आंबेडकर पहिल्या क्रमांकावर आले. या सर्वेक्षणात २८ परीक्षक होते आणि देश-विदेशातील २० कोटीपेक्षा अधिक लोकांनी यात मते दिली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=The Greatest Indian after Independence: BR Ambedkar |url=http://ibnlive.in.com/videos/282480/the-greatest-indian-after-independence-br-ambedkar.html |publisher=IBNlive |date=15 August 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121106012934/http://ibnlive.in.com/videos/282480/the-greatest-indian-after-independence-br-ambedkar.html |archivedate=6 November 2012 |df=dmy-all}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=The Greatest Indian |url=http://www.historyindia.com/TGI/ |publisher=historyindia |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120808090032/http://www.historyindia.com/TGI/ |archivedate=8 August 2012 |df=dmy-all}}</ref> तत्पूर्वी, इ.स. २००७ मध्ये झालेल्या सर्वेक्षणात ''६० सर्वश्रेष्ठ भारतीयां''मध्ये आंबेडकरांचा सुद्धा समावेश होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20080421-60-greatest-indians-736022-2008-04-11|title=60 greatest Indians|last=April 11|पहिले नाव=S. Prasannarajan|last2=April 21|first2=2008 ISSUE DATE:|संकेतस्थळ=India Today|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|last3=August 13|first3=2008UPDATED:|last4=Ist|first4=2008 18:30}}</ref> आंबेडकरांच्या राजकीय तत्त्वज्ञानाने मोठ्या संख्येने राजकीय पक्ष, प्रकाशने, कामगार संघटनांचा आणि विविध संस्थांचा उगम झाला आहे, हे संपूर्ण भारतात आणि विशेषतः महाराष्ट्रात जास्त सक्रिय आहेत. बौद्ध धर्माबद्दलच्या त्यांच्या प्रबंधामुळे भारताच्या लोकसंख्येतील मोठ्या वर्गांमध्ये बौद्ध तत्त्वज्ञानाबद्दल रूची वाढली आहे. सन १९५६ मधील आंबेडकरांच्या नागपूर येथील धर्मांतर सोहळ्याचे अनुकरण करत, वर्तमान काळातील मानवाधिकार कार्यकर्त्यांद्वारे मोठ्या प्रमाणावर बौद्ध धर्मांतर सोहळे आयोजित केले जातात.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.hindu.com/2007/05/28/stories/2007052806851200.htm|title=One lakh people convert to Buddhism|work=द हिंदू|date=28 May 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100829082828/http://www.hindu.com/2007/05/28/stories/2007052806851200.htm|archivedate=29 August 2010|df=dmy-all}}</ref> भारतीय बौद्ध अनुयायी विशेषतः [[नवयान]]ी आंबेडकरांना "[[बोधिसत्त्व]]" व "[[मैत्रेय]]" असे संबोधतात.<ref name="Fitzgerald2003">{{स्रोत पुस्तक|author= Fitzgerald, Timothy|title= The Ideology of Religious Studies|url=https://books.google.com/books?id=R7A1f6Evy84C&pg=PA129| year=2003|publisher= Oxford University Press|isbn= 978-0-19-534715-9|page=129}}</ref><ref name="KuldovaVarghese2017">{{स्रोत पुस्तक|author=M.B. Bose|editor=Tereza Kuldova and Mathew A. Varghese|title=Urban Utopias: Excess and Expulsion in Neoliberal South Asia |url=https://books.google.com/books?id=6c9NDgAAQBAJ&pg=PA144 |year=2017|publisher=Springer|isbn=978-3-319-47623-0|pages=144–146}}</ref><ref>{{harvtxt|Michael|1999}}, p. 65, notes that "The concept of Ambedkar as a Bodhisattva or enlightened being who brings liberation to all backward classes is widespread among Buddhists." He also notes how Ambedkar's pictures are enshrined side-to-side in Buddhist Vihars and households in Indian Buddhist homes.</ref> [[शाहू महाराज|राजर्षी शाहू महाराजांनी]] आंबेडकरांच्या कार्याविषयीचा आदरभाव व्यक्त करण्यासाठी त्यांना लिहिलेल्या एका पत्रात ''रा. लोकमान्य आंबेडकर'' असा मायना महाराजांनी लिहिला होता.<ref>{{Cite book|title=राजर्षी शाहू छत्रपती: जीवन व शिक्षणकार्य|last=भगत|first=रा.तु.|publisher=रिया पब्लिकेशन्स|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापुर|pages=६४|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरी विचारांचा प्रभाव भारतातच नाही तर जगभरातल्या समता लढ्यांमध्ये सुद्धा दिसतो.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/marathi/india-46472649|title=डॉ. आंबेडकरांची गांधीजींवर टीका : 'वास्तव, कडवटपणा, संताप यांचं मिश्रण'|date=७ डिसेंबर २०१८ |via=www.bbc.com}}</ref> तसेच आंबेडकरांचे [[तत्त्वज्ञान]] [[आंबेडकरवाद]] हा मानवी मूल्यांवर आधारित आहे. त्यांच्या तत्त्वज्ञानातून इतर देशातील शोषित लोकांना प्रेरणा मिळाली आहे. [[जपान]]मध्ये [[बुराकू]] नावाची एक शोषित जमात आहे. या जमातीच्या नेत्यांनी भारतात येऊन आंबेडकरांच्या तत्त्वज्ञानाचा अभ्यास केला व त्यापासून प्रभावित झाले. ते नेते आंबेडकरांच्या तत्त्वज्ञानाचा बुराकू जमातीत प्रसार करीत आहे. बुराकू जमात ही आंबेडकरांना आपले प्रेरणास्थान मानते.<ref>Yengde, Suraj (11 October 2018) [https://thewire.in/caste/at-japan-convention-dalit-and-burakumin-people-forge-solidarity At Japan Convention, Dalit and Burakumin People Forge Solidarity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190414232224/https://thewire.in/caste/at-japan-convention-dalit-and-burakumin-people-forge-solidarity |date=14 April 2019 }}. ''The Wire''</ref><ref>Kumar, Chetham (14 October 2018) [https://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/jai-bhim-jai-burakumin-working-for-each-other/articleshow/66197117.cms Jai Bhim Jai Burakumin: Working for each other] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203115050/https://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/jai-bhim-jai-burakumin-working-for-each-other/articleshow/66197117.cms |date=3 February 2019 }}. ''Times of India''.</ref> [[नेपाळ]]मधील दलितही आंबेडकरांपासून प्रभावित झाले आहेत. ते आंबेडकरांकडे आपला मुक्तिदाता म्हणून पाहतात आणि नेपाळी आंबेडकरवादी चळवळही चालवतात. आंबेडकरांच्या तत्त्वज्ञानाचे पालन करणे: "शिका, संघटित व्हा, संघर्ष करा" हा जातीनिष्ठ भेदभाव आणि अस्पृश्यता दूर करण्याचा एकमेव मार्ग असल्याचे त्यांचे मत आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.forwardpress.in/2014/06/nepals-dalits-should-turn-to-ambedkar-gahatraj-hindi/|title=आंबेडकर से जुड़ें नेपाल के दलित : गहतराज|first=Vidya Bhushan Rawat विद्या भूषण|last=रावत|date=1 जून, 2014}}</ref> [[युरोप]]मधील [[हंगेरी]] देशातील [[रोमा जिप्सी|जिप्सी]] लोकांचे नेते जानोस ओरसोस यांच्यावरही आंबेडकरांच्या विचारांचा प्रभाव पडला. त्यांनी आंबेडकरांचे विचार जिप्सो लोकांमध्ये पेरून त्यांच्यात परिवर्तन घडवून आणले.<ref name=":1">{{Citation|last=Bouddha Jiwan|title=Ambedkar in Hungary Hindi Dubbed|date=2016-11-01|url=https://m.youtube.com/watch?v=5isB43Rr5sU|accessdate=2018-03-26}}</ref> १९९० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात, काही [[हंगेरी|हंगेरियन]] रोमानी लोकांना स्वतःच्या परिस्थितीत आणि भारतातील दलित लोकांच्या परिस्थितीत साम्यता आढळून आली; त्यांनी आंबेडकरांच्या धर्मांतरापासून प्रेरित होऊन बौद्ध धर्मांत रूपांतरित होण्यास सुरुवात केली. हंगेरीयन लोकांनी सन २००७ मध्ये [[साजोकाझा]] गावात [[डॉ. आंबेडकर हायस्कूल, हंगेरी|डॉ. आंबेडकर हायस्कूल]] नावाची शाळा सुरू केली. हंगेरीत आंबेडकरांच्या नावाने तीन विद्यालये सुरू करण्यात आली आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://drambedkarbooks.com/2016/04/15/first-dr-ambedkar-statue-installed-at-the-heart-of-europe-hungary/|title=First Dr. Ambedkar statue installed at the heart of Europe – Hungary!|दिनांक=2016-04-15|संकेतस्थळ=Dr. B. R. Ambedkar's Caravan|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|archive-date=2018-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20181221041408/https://drambedkarbooks.com/2016/04/15/first-dr-ambedkar-statue-installed-at-the-heart-of-europe-hungary/|url-status=dead}}</ref> येथे विद्यार्थ्यांना आंबेडकरांचे धडे शिकवले जातात. त्यामध्ये आंबेडकरांचा शिक्षणासाठीचा संघर्ष, जातिविरोधी चळवळी व भारतीय संविधान निर्मितीतील योगदान या बाबी शिकवल्या जातात. या शाळेत १४ एप्रिल २०१६ रोजी आंबेडकरांचा अर्धपुतळा स्थापन करण्यात आला आहे, जो हंगेरीतील [[जय भीम नेटवर्क, हंगेरी|जयभीम नेटवर्क]]ने शाळेस भेट दिला होता.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-sundaymagazine/Ambedkar-in-Hungary/article15941919.ece|title=Ambedkar in Hungary|date=2009-11-22|work=द हिंदू|access-date=2018-03-26|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी |url=http://www.hindu.com/mag/2009/11/22/stories/2009112250120300.htm |title=Magazine / Land & People: Ambedkar in Hungary |work=द हिंदू |date=22 November 2009 |accessdate=17 July 2010 |location=Chennai, India |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100417181130/http://www.hindu.com/mag/2009/11/22/stories/2009112250120300.htm |archivedate=17 April 2010 |df=dmy-all}}</ref> २५ डिसेंबर १९५४ रोजी आंबेडकरांनी देहूरोड येथे भगवान बुद्धांच्या मूर्तीची प्रतिष्ठापना केली होती. या दिनाच्या निमित्ताने २५ डिसेंबर, २०१९ रोजी सुमारे एक लाख आंबेडकरी बौद्ध अनुयायांनी बुद्धवंदना म्हणली.<ref>{{Cite web|url=https://www.loksatta.com/pune-news/dr-babasaheb-ambedkars-followers-say-mahabuddha-vandana-msr-87-2044820/|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या अनुयायांनी म्हटली महाबुद्धवंदना|date=२५ डिसेंबर २०१९ }}</ref> === भारतीय समाजावरील प्रभाव === डॉ. आंबेडकरांचा भारतीय समाज जीवनावर अनेक प्रकारे प्रभाव पडलेला आहे. ==== जातिव्यवस्थेचे उच्चाटन ==== आंबेडकरांच्या कार्यामुळे भारतीय समाजात सुमारे ५००० वर्षापासून प्रचलित असलेल्या जातिव्यवस्थेत बदल सुरू झाले. विषमतेवर आधारलेल्या जातिव्यवस्थेच्या जागी समतेवर आधारलेली [[लोकशाही]] व्यवस्था प्रस्थापित होण्यास चालना मिळाली.<ref name="auto4" /> तसेच [[विवाह]], [[धर्म]], [[अर्थशास्त्र|अर्थ]], [[शिक्षण]] [[राज्य]] या सामाजिक संस्थांतही परिवर्तन सुरू झाले. [[नवबौद्ध]]ांनी हिंदूविवाह पद्धती नाकारली व बौद्ध विवाहपद्धती स्वीकारली. आंबेडकरांच्या पुरोगामी विचारांमुळे दलितांनी [[बलुता पद्धती]]चा त्याग केला. त्यामुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा चेहरामोहरा बदलला. जे लोक शिक्षणापासून वंचित होते त्यांनी शिक्षण घेणे सुरू केल्याने शिक्षणाचे सर्वत्रीकरण घडून आले. [[आरक्षण]]ाच्या धोरणामुळे [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती]]ंना राजकीय व प्रशासकीय सत्ता मिळाली. परिणामी समाजातील सर्व घटकांना राजकीय सहभाग मिळणे शक्य झाले.<ref name="auto11" /> ====अस्पृश्यांची उन्नती==== डॉ. आंबेडकरांच्या कार्यामुळे अस्पृश्यांना त्यांच्यावर होणाऱ्या अन्यायाची जाणीव झाली. परिणामी त्याच्यांत आत्मविश्वास व आत्मविष्कार निर्माण झाला. आपणच आपल्या विकासासाठी लढा दिला पाहिजे, याची जाणीव झाली. आंबेडकरांनी अस्पृश्यांच्या उन्नतीसाठी राज्यघटनेत ज्या विशेष तरतुदी केल्या, त्यामुळे अस्पृश्यांच्या हक्कांना घटनात्मक वैधता प्राप्त झाली. भारत सरकारच्या विविध समाजकल्याणकारी योजनांचे मोठे श्रेय आंबेडकरांच्या कार्यास जाते. आंबेडकरांच्या प्रयत्नांमुळेच अस्पृश्यांना शिक्षणसंस्था, कायदेमंडळ, पंचायत राज्यव्यवस्था, सरकारी नोकऱ्या इत्यादींमध्ये आरक्षण मिळाले. याचा परिणाम म्हणून अस्पृश्यांमध्ये ऊर्ध्वगामी सामाजिक गतिशीलतेस चालना मिळाली.<ref>{{Cite book|title=समाजशास्त्र (इयत्ता १२ वी)|last=लेखक मंडळ|first=महाराष्ट्र|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|year=२०१३|isbn=|location=पुणे|pages=१४४ व १४५|language=मराठी}}</ref> ====बौद्ध धर्माचा प्रसार==== इसवी सन पूर्व ३ऱ्या शतकात [[सम्राट अशोक]]ांच्या काळात भारताचा राज्यधर्म असलेल्या बौद्ध धर्माचा ११व्या शतकानंतर भारतात झाला. आंबेडकरांनी बौद्ध धर्म स्वीकारल्याने बौद्ध धर्माच्या प्रसारास चालना मिळाली. [[महाराष्ट्र]], [[उत्तर प्रदेश]], [[पंजाब]], [[मध्य प्रदेश]], [[गुजरात]] व इतरही काही राज्यांत लाखो लोकांनी बौद्ध धर्म स्वीकारला, इतरही उच्चशिक्षित लोकही बौद्ध धर्माकडे आकर्षित झाले. त्यांनी [[बौद्ध तत्त्वज्ञान]], [[बौद्ध साहित्य|साहित्य]] व [[पाली भाषा]] यांच्या अभ्यासाला सुरुवात केली. आंबेडकरांनी बौद्ध धर्म स्वीकारल्याने भारतात बौद्ध धर्माचे पुनरुज्जीवन झाले.<ref name="auto11">{{Cite book|title=समाजशास्त्र (इयत्ता १२ वी)|last=लेखक मंडळ|first=महाराष्ट्र|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|year=२०१३|isbn=|location=पुणे|pages=१४५|language=मराठी}}</ref> १९५६ नंतर दरवर्षी अखंडपणे हजारों-लाखोंच्या संख्येने लोक बौद्ध धर्म स्वीकारत आहेत. २००१ ते २०११ च्या जनगणनेवरून भारतातील [[अनुसूचित जाती]]मध्ये अत्यंत वेगाने वाढणारा धर्म म्हणजे बौद्ध धर्म होय. २०११ च्या जनगणनेनुसार, एकूण भारतीय बौद्धांत सुमारे १३% पूर्वीपासूनचे म्हणजेच पारंपारिक बौद्ध आहेत तर ८७% [[नवयान]]ी बौद्ध किंवा [[नवबौद्ध]] आहेत. आणि देशातील जवळजवळ ९०% नवयानी बौद्ध हे [[महाराष्ट्र]] राज्यात आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.indiaspendhindi.com/cover-story/%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AC%E0%A5%8C%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7-%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE-%E0%A4%85%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A4%BE|title=दलितों का बौद्ध धर्म अपनाना जारी, लेकिन परिवर्तन दर कम|last=मउदगिल|first=मनु|date=2017-06-23|work=IndiaSpend|access-date=2018-03-16|language=en-US}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.nationaldastak.com/country-news/buddhism-has-brought-literacy-gender-equality-and-well-being-to-dalits/|title=Page not found|संकेतस्थळ=National Dastak|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2018-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20180801124755/http://www.nationaldastak.com/country-news/buddhism-has-brought-literacy-gender-equality-and-well-being-to-dalits/|url-status=dead}}</ref> ====दलित चळवळीचा उदय==== आंबेडकरांच्या प्रयत्नांमुळे [[दलित चळवळ]]ीचा उदय झाला. सुरुवातीस केवळ [[महार]] लोकच या चळवळीत सहभागी झाले होते. शिक्षणप्रसाराबरोबरच इतर मागास जातीही आंबेडकरांच्या तत्त्वज्ञानाने प्रभावित झाल्या व त्यांनी त्यांच्या हक्कांसाठी चळवळी सुरू केल्या. दलित चळवळीला आज प्रामुख्याने [[आंबेडकरी चळवळ]] किंवा [[आंबेडकरवादी चळवळ]] म्हणले जाते.<ref name="auto11" /> == लोकप्रिय संस्कृतीमध्ये == आंबेडकरांच्या जीवनावर व विचारांवर आधारित अनेक पुस्तके, गीते ([[भीमगीते]]), स्मारके अशा अनेक गोष्टींची निर्मिती झालेली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/dr-babasaheb-ambedkar-in-marathi-serial-abn-97-2031123/|title=वाहिन्यांत भीम दिसतो गा..|दिनांक=2019-12-08|संकेतस्थळ=Loksatta|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> आंबेडकरांच्या प्रेरणेतून देशाच्या प्रत्येक भाषेत आंबेडकरवादी निर्माण झाले आहेत.<ref name="auto6" /> आंबेडकरांवर दरवर्षी अनेक संशोधक आणि साहित्यिक नवनवीन ग्रंथ लिहित असतात.<ref name="auto6" /> विदेशातदेखील आंबेडकरी साहित्याची विशेष मागणी असून, आंबेडकरी साहित्याचा अनुवाद इंग्रजीत मोठ्या प्रमाणात होत आहे. सर्वत्र आंबेडकरांच्या ग्रंथांचा, प्रतिमांचा आणि आंबेडकरी साहित्यांचा प्रचंड खप होतो.<ref name="auto6" /> [[दीक्षाभूमी]] आणि [[चैत्यभूमी]]वर तर दरवर्षी कोट्यवधी रूपयांची पुस्तके विकली जातात. शिक्षणापासून वंचित ठेवण्यात आलेल्या समाजात आंबेडकरांमुळे ज्ञानर्जनाची वृत्ती निर्माण झाली.<ref name="auto6">[[लोकराज्य]], एप्रिल २०१५; संपादक: चंद्रशेखर ओक, प्रकाशित: माहिती व जनसंपर्क महासंचालनालय, [[महाराष्ट्र शासन]], पृष्ठ ९</ref> आंबेडकरांच्या जीवनावर चरित्र लिहून त्यांच्या जीवनावर प्रकाश टाकण्याचे काम जवळपास ११० चरित्रकारांनी केले आहे. चरित्रकारांनी कथा, काव्य, कादंबरी, जातककथा, नाटक व चित्रमयकथा अशा अनेक रचनांमध्ये चरित्र लिहिल्याचे दिसून येते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/95755/8/07_chapter%203.pdf|title=Shodganga|last=|first=|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=१२३|title=Dr babasaheb ambedkar lekhan aani bhashne Khand 18 va bhag 1 2 3cha chikitsak abhyas}}</ref> आंबेडकरांच्या महापरिनिर्वाणानंतर त्यांच्या तत्त्वज्ञानामुळे देशातील शोषित समाज जागृत होत आहे.<ref name=":1" /><ref name="auto6" /> आंबेडकरांनी भारतात बौद्ध धम्माचे पुनरूज्जीवन केले. ही घटना भारतातील बौद्ध धम्माचे इतिहासाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वपूर्ण आहे. इतर देशांत विशेषतः बौद्ध राष्ट्रांत आंबेडकरांचे ग्रंथ मोठ्या प्रमाणात वाचले जात आहेत.<ref name="auto6" /> [[महाराष्ट्र]] शासनाने प्रकाशित केलेल्या [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: लेखन आणि भाषणे]] या २४ खंडाच्या ग्रंथांना जगभरातून मोठी मागणी आहे.<ref name="auto6" /> [[तैवान]] देशातील एक बौद्ध संस्था आंबेडकरांच्या धार्मिक ग्रंथांच्या जगातील विविध भाषेत लाखो प्रती प्रकाशित करून त्यांना मोफत वाटत असते.<ref name="auto6" /><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.budaedu.org/ebooks/6-EN.php|title=English eBooks|संकेतस्थळ=www.budaedu.org|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|archive-date=2020-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20200330063119/http://www.budaedu.org/ebooks/6-EN.php|url-status=dead}}</ref> ''[[भीमायन|भीमायन : एक्सपीरियन्सेस ऑफ अनटचेबिलिटी]]'' (भीमायन : अस्पृश्यतेचे अनुभव) हे आंबेडकरांचे एक ग्राफिक चरित्र आहे, ज्याला परधन-गोंड कलाकार, [[दुर्गाबाई व्याम]], सुभाष व्याम, आणि लेखक श्रीविज्ञान नटराजन आणि [[एस. आनंद]] यांनी बनवले आहे. या पुस्तकात आंबेडकरांच्या लहानपणापासून ते प्रौढत्वापर्यंतच्या अस्पृश्यतेच्या अनुभवांना दर्शवण्यात आले आहे. सीएनएनने त्यास शीर्ष ५ प्रसिद्ध कॉमिक पुस्तकांपैकी एक म्हणले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/europe/05/19/graphic.novels/index.html |title=The top five political comic books |last1=Calvi |first1=Nuala |date=23 May 2011 |publisher=CNN |accessdate=14 April 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130109004845/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/europe/05/19/graphic.novels/index.html |archivedate=9 January 2013 |df=dmy-all}}</ref> [[चित्र:Buddhist flag of Indian Buddhists.jpg|thumb|200px|right|[[भीम ध्वज]]]] आंबेडकरांचा [[अशोकचक्र]]ांकित [[भीम ध्वज]] हा बौद्ध व दलित आंदोलनात आंबेडकरवाद्यांद्वारे वापण्यात येत असतो.<ref name="auto13" /><ref>{{Cite web|url=https://www.lokmat.com/yavatmal/jai-bhim-carrot-thunderstruck/|title=‘जय भीम’च्या गजराने दुमदुमला आसमंत|date=१४ एप्रिल २००९ |website=Lokmat}}</ref> या ध्वजाचा रंग [[निळा]] असून तो समतेचे व त्यागाचे प्रतिक मानला जातो. हा ध्वज भारतीय बौद्धांचा प्रतिकध्वज सुद्धा मानला जातो. अनेकदा या ध्वजावर '[[जय भीम]]' शब्द लिहिलेले असतात.<ref name="auto13" /> [[नवयान]] ही बौद्ध धर्माची एक संकल्पना आंबेडकरांनी तयार केली.<ref name="auto13" /> आंबेडकरांचा जन्मदिन हा [[आंबेडकर जयंती]] एक उत्सव म्हणून हा संपूर्ण भारतभर साजरा जातो, तर देशातील अनेक राज्यांत या दिवशी सार्वजनिक सुटी असते. जगातील अनेक देशांत सुद्धा दरवर्षी [[आंबेडकर जयंती]] साजरी होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mea.gov.in/ambedkar.htm|title=Dr. B. R. Ambedkar &#124; MEA|website=www.mea.gov.in}}</ref> आंबेडकरांची पहिली सार्वजनिक जयंती आंबेडकरानुयायी सदाशिव रणपिसे यांनी १४ एप्रिल १९२८ रोजी [[पुणे|पुण्यात]] साजरी केली होते.<ref>एप्रिल २०१८ चे लोकराज्य (महाराष्ट्र शासनाचे मासिक)</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.loksatta.com/desh-videsh-news/how-birth-anniversary-started-of-babasaheb-ambedkar-1660712/|title=बाबासाहेबांची जयंती कधी आणि कोणी सुरू केली?|date=2018-04-14|work=Loksatta|access-date=2020-01-12|language=मराठी}}</ref> [[महाराष्ट्र]]ात आंबेडकर जन्मदिन "[[ज्ञान दिवस]]" म्हणून साजरा केला जातो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.india.com/marathi/maharashtra/babasaheb-ambedkar-jayanti-2017-ambedkar-jayanti-to-be-celebrated-as-gyan-diwas/|title=Babasaheb Ambedkar Jayanti 2017: Ambedkar Jayanti to be celebrated as ‘Gyan Diwas’ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जयंती आता ‘ज्ञान दिवस’ म्हणून साजरी होणार|last=desale|first=sunil|website=India.com|language=इंग्लिश|access-date=2020-01-20|archive-date=2019-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190529015637/https://www.india.com/marathi/maharashtra/babasaheb-ambedkar-jayanti-2017-ambedkar-jayanti-to-be-celebrated-as-gyan-diwas/|url-status=dead}}</ref> अमेरिकेतील [[संयुक्त राष्ट्रसंघ]]ामध्ये सन २०१६, २०१७ व २०१८ या वर्षांमध्ये आंबेडकर जयंती साजरी झालेली आहे. संयुक्त राष्ट्रसंघाने आंबेडकरांचा 'वैश्विक प्रणेता" म्हणून गौरव केला आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/world/ambedkar-jayanti-celebrated-for-the-first-time-outside-india-as-un-organises-special-event-2730772.html|title=Ambedkar Jayanti celebrated for the first time outside India as UN organises special event – Firstpost|website=firstpost.com|access-date=2018-11-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://velivada.com/2017/04/29/dr-ambedkar-jayanti-celebrated-at-united-nations/|date=2017-04-29|title=Dr Ambedkar Jayanti celebrated at United Nations|website=velivada.com|access-date=2018-11-09|archive-date=2018-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20181108025726/http://velivada.com/2017/04/29/dr-ambedkar-jayanti-celebrated-at-united-nations/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.newindianexpress.com/world/2018/apr/14/un-celebrates-ambedkars-legacy-fighting-inequality-inspiring-inclusion-1801468.html|title=UN celebrates Ambedkar's legacy 'fighting inequality, inspiring inclusion'|work=The New Indian Express|access-date=2018-11-09}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newsstate.com/world-news/babasaheb-ambedkar-jayanti-celebrated-in-united-nations-article-52584.html|title=संयुक्त राष्ट्र में मनाई गई डॉ. बाबासाहेब भीमराव आंबेडकर जयंती - News State|work=newsstate.com|access-date=2018-11-09|language=इंग्लिश|archive-date=2019-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190419065326/https://www.newsstate.com/world-news/babasaheb-ambedkar-jayanti-celebrated-in-united-nations-article-52584.html|url-status=dead}}</ref> == चित्रपट, मालिका आणि नाटके == आंबेडकर यांच्या जीवनावर व विचारांवर आधारित अनेक चित्रपटांची, दूरचित्रवाणी मालिकांची आणि नाटकांची निर्मिती करण्यात आलेली आहे. इसवी सन २००० मध्ये [[जब्बार पटेल]] यांनी इंग्लिश भाषेत ''[[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (चित्रपट)|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]'' चित्रपट दिग्दर्शित केला, ज्यात अभिनेता [[मामुट्टी]] हे मुख्य भूमिकेत होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thehindubusinessline.com/blink/cover/b-r-ambedkar-resurgence-of-an-icon/article8447300.ece|title=Resurgence of an icon Babasaheb Ambedkar}}</ref> हा चित्रपट राष्ट्रीय फिल्म विकास महामंडळ आणि सरकारच्या सामाजिक न्याय आणि सबलीकरण मंत्रालयाने प्रायोजित केला होता. या चित्रपटाला तीन राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाले होते.<ref>{{स्रोत बातमी | last =Viswanathan | first =S | title =Ambedkar film: better late than never | work=द हिंदू | date =24 May 2010 |url=http://www.thehindu.com/opinion/Readers-Editor/article435886.ece | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110910142933/http://www.thehindu.com/opinion/Readers-Editor/article435886.ece | archivedate =10 September 2011 }}</ref> [[श्याम बेनेगल]] यांनी दिग्दर्शित केलेल्या भारतीय संविधानाच्या निर्मितीवरील एक टीव्ही लघु-मालिका ''[[संविधान (मालिका)|संविधान]]'' मध्ये आंबेडकरांची प्रमुख भूमिका [[सचिन खेडेकर]] यांनी साकारली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.imdb.com/title/tt3562784/?ref_=fn_al_tt_1|title=Samvidhaan: The Making of the Constitution of India (TV Mini-Series 2014)|author=Ramnara|date=5 March 2014|work=IMDb|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150527221343/http://www.imdb.com/title/tt3562784/?ref_=fn_al_tt_1|archivedate=27 May 2015l}}</ref> अरविंद गौर यांनी दिग्दर्शित केलेल्या आणि राजेशकुमार यांनी लिहिलेल्या ''आंबेडकर आणि गांधी'' नाटकात या दोन मान्यवर व्यक्तिमत्त्वांचा शोध घेतला गेला.<ref>{{स्रोत बातमी |url=http://www.hindu.com/fr/2009/07/17/stories/2009071750610300.htm |title=A spirited adventure |first=P. |last=Anima |work=द हिंदू |date=17 July 2009 |accessdate=14 August 2009 |location=Chennai, India |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110102102157/http://www.hindu.com/fr/2009/07/17/stories/2009071750610300.htm |archivedate=2 January 2011}}</ref> === लघुपट === * '''महापुरुष डॉ. आंबेडकर''' हा १९६८ मध्ये आंबेडकरांवर निर्मित मराठी लघुपट आहे. या लघुपटाची निर्मिती महाराष्ट्र शासनाच्या प्रसिद्धी संचालनालयातर्फे १९६८ च्या जुलै महिन्यात करण्यात आली होती. ‘व्हटकर प्रॉडक्शन्स’ या बॅनरखाली निर्मित करण्यात आलेल्या या लघुपटाचे दिग्दर्शन नामदेव व्हटकर यांनी केले होते. सुमारे १८ मिनिटांच्या या लघुपटाला संगीतकार [[दत्ता डावजेकर]] यांनी संगीत दिले होते. अभिनेते डेव्हिड अब्राहम यांनी लघुपटाचे निवेदन केले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1711586|title=एनएफएआई संग्रह में डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पर1968 की एक दुलर्भ शॉर्ट फिल्म|website=pib.gov.in|access-date=2021-04-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.firstpost.com/entertainment/rare-1968-marathi-short-film-on-br-ambedkar-acquired-by-national-film-archive-of-india-9526261.html|title=Rare 1968 Marathi short film on BR Ambedkar acquired by National Film Archive of India - Entertainment News , Firstpost|date=2021-04-14|website=Firstpost|access-date=2021-04-14}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.jagran.com/news/national-ambedkar-jayanti-2021-many-leaders-including-pm-modi-paid-tribute-21557117.html|title=Dainik Jagran|language=hi}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/cities/pune-news/rare-1968-short-film-on-dr-babasaheb-ambedkar-now-in-nfai-collection-101618330721856.html|title=Rare 1968 short film on Dr Babasaheb Ambedkar now in NFAI collection|date=2021-04-13|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2021-04-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/india/nfai-included-rare-short-film-on-babasaheb-ambedkar-in-its-collection/articleshow/82056101.cms|title=बाबासाहेब आंबेडकर पर बनी दुर्लभ लघु फिल्म को एनएफएआई ने अपने संग्रह में किया शामिल|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2021-04-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/website/story/entertainment-news-rare-copy-of-marathi-short-film-on-br-ambedkar-acquired-by-national-film-archive-of-india/380191|title=Rare Copy Of 1968 Marathi Short Film On BR Ambedkar Acquired By National Film Archive Of India|website=www.outlookindia.com/|access-date=2021-04-14}}</ref> === चित्रपटे === {{मुख्य|:वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधी चित्रपट}} * '''[[भीम गर्जना]]''' : हा सन १९९० मधील विजय पवार दिग्दर्शित [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता कृष्णानंद यांनी साकारली होती.<ref name="cinestaan.com">{{Cite web|url=https://www.cinestaan.com/movies/yugpurush-dr-babasaheb-ambedkar-19901|title=Yugpurush Dr. Babasaheb Ambedkar (1993) – Review, Star Cast, News, Photos|website=Cinestaan|access-date=29 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623225009/https://www.cinestaan.com/movies/yugpurush-dr-babasaheb-ambedkar-19901|archive-date=23 June 2018}}</ref><ref name="marathifilmdata.com">{{Cite web|url=https://www.marathifilmdata.com/chitrapat/yugapurush-dr-babasaheb-aambedakar/|title=युगपुरुष डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर|website=मराठी चित्रपट सूची|access-date=24 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181115015216/http://www.marathifilmdata.com/chitrapat/yugapurush-dr-babasaheb-aambedakar/|archive-date=15 November 2018}}</ref><ref name="baiae.org">{{Cite web|url=https://www.baiae.org/index.php/blog/item/138-yugpurush-dr-babasaheb-ambedkar-1993-marathi-full-movie.html|title=Yugpurush Dr Babasaheb Ambedkar (1993) &#124; Marathi Full Movie – BAIAE Japan|website=www.baiae.org|access-date=2020-04-14|archive-date=2019-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228150417/https://www.baiae.org/index.php/blog/item/138-yugpurush-dr-babasaheb-ambedkar-1993-marathi-full-movie.html|url-status=dead}}</ref> * '''[[बालक आंबेडकर]]''' : हा सन १९९१ मधील बसवराज केस्थर दिग्दर्शित [[कन्नड भाषा|कन्नड]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता चिरंजीवी विनय यांनी साकारली होती. हा आंबेडकरांच्या बालपणीच्या जीवनावर आधारित चित्रपट होता.<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt3530436/mediaviewer/rm1474442496|title=Balak Ambedkar (1991)|via=www.imdb.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/showtimes/title/tt3530436|title=Balak Ambedkar Showtimes|website=IMDb}}</ref> * '''[[डॉ. आंबेडकर (चित्रपट)|डॉ. आंबेडकर]]''' : हा [[इ.स. १९९२]] मधील परपल्ली भारत दिग्दर्शित [[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता [[आकाश खुराना]] यांनी साकारली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.filmibeat.com/celebs/bharat-parepalli.html|title=All you want to know about #BharatParepalli|website=FilmiBeat|language=en|access-date=2021-02-25}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=Narasimham|first=M. L.|url=https://www.thehindu.com/features/cinema/on-location-a-feel-good-love-story/article2931850.ece|title=द हिंदू|date=2012-02-25|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.sakshi.com/news/movies/bharat-ratna-dr-b-r-ambedkar-jayanti-14th-april-229969|title=మనకు గుర్తులేని...మన అంబేడ్కర్|date=2015-04-13|website=Sakshi|language=te|access-date=2021-02-25}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://moviegq.com/movie/dr-ambedkar-2787|title=Dr. Ambedkar 1992 Telugu Movie Wiki,Cast Crew,Songs,Videos,Release Date|website=MovieGQ|language=en|access-date=2021-02-25}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://moviegq.com/movie/dr-ambedkar-2787/cast-crew|title=Dr. Ambedkar 1992 Telugu Movie Cast Crew,Actors,Director, Dr. Ambedkar Producer,Banner,Music Director,Singers & Lyricists|website=MovieGQ|language=en|access-date=2021-02-25}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indiancine.ma/AGRZ|title=Dr Ambedkar (1992)|website=Indiancine.ma|access-date=2021-02-25}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.gomolo.com/dr-ambedkar-movie/18060|title=Dr. Ambedkar (1992)|website=gomolo.com|access-date=2021-02-25|archive-date=2017-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170314202405/http://www.gomolo.com/dr-ambedkar-movie/18060|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://peoplepill.com/people/akash-khurana|title=About Bharath Parepalli: Indian film director and screenwriter {{!}} Biography, Facts, Career, Wiki, Life|last=peoplepill.com|website=peoplepill.com|language=en|access-date=2021-02-25}}</ref> * '''[[युगपुरुष डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]''' : हा सन १९९३ मधील शशिकांत नरवाडे दिग्दर्शित [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता नारायण दुलारे यांनी साकारली होती.<ref name="cinestaan.com" /><ref name="marathifilmdata.com" /><ref name="baiae.org" /> * '''[[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (चित्रपट)|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]''' : हा सन २००० मधील [[जब्बार पटेल]] दिग्दर्शित [[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता [[मामुट्टी]] यांनी साकारली होती. हा चित्रपट अनेक भारतीय भाषांमध्ये डब झालेला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.weeklysadhana.in/view_article/nandini-atmasidhi-on-ambedkar-from-cinemascope|title=सिनेमास्कोपमधले आंबेडकर|website=www.weeklysadhana.in|language=en|access-date=2022-07-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thehindubusinessline.com/blink/cover/resurgence-of-an-icon/article8447300.ece|title=Resurgence of an icon|first=Vivek|last=Kumar|website=@businessline|accessdate=20 March 2019}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.रीडिफ.कॉम/entertai/2000/jun/27jabb.htm |title=रीडिफ.कॉम, A revolutionary who changed the life of millions of people. Movies: Jabbar Patel on his latest film, Dr Babasaheb Ambedkar |publisher=रीडिफ.कॉम |date=2000-06-27 |accessdate=2011-07-31 }}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/opinion/Readers-Editor/Ambedkar-film-better-late-than-never/article16302923.ece|title=Ambedkar film: better late than never|first=S.|last=Viswanathan|date=24 May 2010|accessdate=20 March 2019|via=www.thehindu.com|newspaper=द हिंदू}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/interview/story/19970430-i-could-not-really-visualise-myself-as-ambedkar-mammootty-830228-1997-04-30|title=I could not really visualise myself as Ambedkar: Mammootty|first1=Jacob George|last1=April 30|first2=1997 ISSUE DATE|last2=April 30|first3=1997UPDATED|last3=April 30|first4=2013 15:05|last4=Ist|website=India Today|accessdate=20 March 2019}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/for-them-ambedkar-was-god-says-mammootty/articleshow/64635715.cms|title=For them, Ambedkar was God, says Mammootty – Times of India|संकेतस्थळ=द टाइम्स ऑफ इंडिया|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/snapshots-of-life-outside-the-ring/|title=Snapshots of life outside the ring|date=29 October 2009|accessdate=14 May 2019}}</ref><ref>http://indianexpress.com/article/cities/pune/pune-a-film-festival-that-celebrates-freedom2962539/{{dead link|date=September 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''[[डॉ. बी.आर. आंबेडकर (चित्रपट)|डॉ. बी.आर. आंबेडकर]]''' : हा सन २००५ मधील शरण कुमार किब्बूर दिग्दर्शित [[कन्नड भाषा|कन्नड]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकरांची भूमिका अभिनेता विष्णूकांत बी.जे. यांनी साकारली होती.<ref>{{cite web|title=Dr B R Ambedkar (2005) Kannada movie: Cast & Crew|url=https://chiloka.com/movie/dr-b-r-ambedkar-2005#movie_details_list|website=chiloka.com|accessdate=23 November 2019}}</ref><ref>{{cite web|title=Dr{{!}}{{!}} B.R. Ambedkar Cast & Crew, Dr{{!}}{{!}} B.R. Ambedkar Kannada Movie Cast, Actor, Actress, Director – Filmibeat|url=https://www.filmibeat.com/kannada/movies/dr-b-r-ambedkar/cast-crew.html|website=FilmiBeat|accessdate=23 November 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hotstar.com/us/movies/dr-b-r-ambedkar/1000106324|title=Dr B R Ambedkar – Hotstar Premium|website=Hotstar|accessdate=28 December 2019|archive-date=2020-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203114122/https://www.hotstar.com/us/movies/dr-b-r-ambedkar/1000106324|url-status=dead}}</ref> * '''[[:en:Periyar (2007 film)|पेरियार]]''' : हा सन २००७ मधील ज्ञान राजशेकरन दिग्दर्शित [[पेरियार]] यांच्या जीवनावर आधारित एक [[तामिळ भाषा|तामिळ]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकरांची भूमिका मोहन रामन यांनी साकारली होती.<ref>{{Cite web|url=http://www.kollywoodtoday.net/news/making-of-periyar/|title=Making of Periyar|date=२५ फेब्रुवारी २००७|access-date=2020-04-14|archive-date=2018-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180406040310/http://www.kollywoodtoday.net/news/making-of-periyar/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.रीडिफ.कॉम/movies/2007/may/02periyar.htm|title=Periyar is path-breaking|website=www.रीडिफ.कॉम}}{{मृत दुवा|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.filmysouth.com/Tamil_Movie_Reviews/PeriyarNew/October-08-2007/Periyar_New_attempts_in_Tamil_cinema.html|title=Periyar_New_attempts_in_Tamil_cinema|last=|पहिले नाव=|दिनांक=10-08-2007|संकेतस्थळ=|archive-url=https://web.archive.org/web/20120307091440/http://www.filmysouth.com/Tamil_Movie_Reviews/PeriyarNew/October-08-2007/Periyar_New_attempts_in_Tamil_cinema.html|archive-date=2012-03-07|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=|title=संग्रहित प्रत|url-status=dead}}</ref> * '''[[जोशी की कांबळे]]''' : हा सन २००८ मधील शेखर सरतांडेल दिग्दर्शित एक मराठी चित्रपट आहे. या चित्रपटात 'भीमरावांचा जयजयकार' हे एक [[भीमगीत]] आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.marathifilmdata.com/chitrapat/joshi-ki-kambale/|title=जोशी की कांबळे|संकेतस्थळ=मराठी चित्रपट सूची|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|archive-date=2020-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200216190045/https://www.marathifilmdata.com/chitrapat/joshi-ki-kambale/|url-status=dead}}</ref> * '''[[डेबू]]''' : हा सन २०१० मधील निलेश जळमकर दिग्दर्शित [[गाडगे बाबा]] यांच्या जीवनावर आधारित एक [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांचीही भूमिका साकारली गेली होती. * '''[[रमाबाई भिमराव आंबेडकर (चित्रपट)|रमाबाई भिमराव आंबेडकर]]''' : हा सन २०११ मधील प्रकाश जाधव दिग्दर्शित [[रमाबाई आंबेडकर]] यांच्या जीवनावर आधारित एक [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता गणेश जेथे यांनी साकारली होती.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://marathi.webdunia.com/article/marathi-film-stars/%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%88-%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5%E0%A4%B0-%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80%E0%A4%A4-%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%9F-110100100010_1.htm|title=रमाबाई आंबेडकरांवर मराठीत चित्रपट|last=वेबदुनिया|access-date=2018-05-09|language=en}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.marathifilmdata.com/chitrapat/ramabai-bhimrao-ambedkar-ramai/|title=रमाबाई भिमराव आंबेडकर (रमाई) - मराठी चित्रपट सूची|work=मराठी चित्रपट सूची|access-date=2018-05-09|language=en-US}}{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''[[शूद्रा: द राइझिंग|शूद्र: द राइझिंग]]''' : हा सन २०१२ मधील [[संजीव जयस्वाल]] दिग्दर्शित आणि आंबेडकरांना समर्पित [[हिंदी भाषा|हिंदी]] चित्रपट आहे. [[शूद्र]]ांच्या जीवनावर आधारित हा चित्रपट आहे. 'जय जय भीम' हे चित्रपटाचे एक आंबेडकरांवरील गाणे आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/north/story/congress-dalit-anthem-2014-general-elections-dr-br-ambedkar-118142-2012-10-09|title=Congress releases 'Dalit anthem' to woo community ahead of 2014 general elections|first1=|date=October 9, 2012 |website=India Today}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.livemint.com/Consumer/6nnJc915E2imyZKE0jkVtJ/Ten-Indian-films-on-the-caste-system.html|title=Ten Indian films on the caste system|first=Lata|last=Jha|date=23 July 2018|website=www.livemint.com|access-date=29 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180726015709/https://www.livemint.com/Consumer/6nnJc915E2imyZKE0jkVtJ/Ten-Indian-films-on-the-caste-system.html|archive-date=26 July 2018}}</ref> * '''[[अ जर्नी ऑफ सम्यक बुद्ध]]''' : हा सन २०१३ मधील प्रवीण दामले दिग्दर्शित [[गौतम बुद्ध]] यांच्या जीवनावर आधारित एक हिंदी चित्रपट आहे. आंबेडकर यांच्या [[भगवान बुद्ध आणि त्यांचा धम्म|द बुद्ध अँड हिज धम्म]] या ग्रंथावर आधारित हा चित्रपट आहे.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/Film-on-Buddha-based-on-Ambedkars-book-to-be-released-on-March-15/articleshow/18944610.cms|title=Film on Buddha based on Ambedkar's book to be released on March 15 &#124; Nagpur News – Times of India|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt3056820/|title=A Journey of Samyak Buddha (2013) – IMDb|via=m.imdb.com|access-date=24 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170212084950/http://www.imdb.com/title/tt3056820/|archive-date=12 February 2017}}</ref> * '''[[रमाबाई (चित्रपट)|रमाबाई]]''' : हा सन २०१६ मधील एम. रंगनाथ दिग्दर्शित [[रमाबाई आंबेडकर]] यांच्या जीवनावर आधारित एक [[कन्नड भाषा|कन्नड]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता सिद्धाराम कर्णिक यांनी साकारली होती.<ref>{{cite news|last1=Khajane|first1=Muralidhara|title=Remembering Ramabai|url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/remembering-ramabai/article7101466.ece|accessdate=21 October 2015|work=द हिंदू|date=14 April 2015}}</ref><ref name="tnie1">{{cite web|title=Yagna's Next Chronicles Dr Ambedkar's Wife|url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/Yagnas-Next-Chronicles-Dr-Ambedkars-Wife/2015/04/28/article2786164.ece|publisher=The New Indian Express|accessdate=21 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151021123111/http://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/Yagnas-Next-Chronicles-Dr-Ambedkars-Wife/2015/04/28/article2786164.ece|archivedate=21 October 2015}}</ref><ref>{{cite news|title=Yajna Shetty Plays Dr.BR. Ambedkar's wife in Ramabai|url=http://www.chitraloka.com/news/11718-yajna-shetty-plays-dr-br-ambedkar-s-wife-in-ramabai.html|accessdate=21 October 2015|work=Chitraloka|date=17 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150503084722/http://chitraloka.com/news/11718-yajna-shetty-plays-dr-br-ambedkar-s-wife-in-ramabai.html|archivedate=3 May 2015}}</ref><ref>{{cite web|title=Ramabai Ambedkar...audition of the artists|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Ramabai-Ambedkar/speednewsbytopic/keyid-256954.cms|publisher=द टाइम्स ऑफ इंडिया|accessdate=21 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151021125521/http://timesofindia.indiatimes.com/Ramabai-Ambedkar/speednewsbytopic/keyid-256954.cms|archivedate=21 October 2015}}</ref> * '''[[बोले इंडिया जय भीम]]''' : हा सन २०१६ मधील सुबोध नागदेवे दिग्दर्शित [[एल.एन. हरदास]] यांच्या जीवनावर आधारित एक [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांची भूमिका श्याम भीमसरिया यांनी साकारली होती.<ref>{{Cite web |url=https://www.thenewsminute.com/article/daliff-film-and-cultural-festival-celebrating-dalit-art-life-and-pride-97574 |title=DALIFF: A film and cultural festival celebrating Dalit art, life and pride |access-date=29 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190808120454/https://www.thenewsminute.com/article/daliff-film-and-cultural-festival-celebrating-dalit-art-life-and-pride-97574 |archive-date=8 August 2019 }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.thenewsminute.com/article/kaala-pariyerum-perumal-first-ever-dalit-film-and-cultural-fest-new-york-95838|title=First ever dalit film festival|last=|पहिले नाव=|दिनांक=|संकेतस्थळ=www.thenewsminute.com|archive-url=|archive-date=|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/us-to-host-its-first-dalit-film-and-cultural-festival-in-columbia-varsity/articleshow/67875502.cms|title=US to host its first Dalit film and cultural festival in Columbia varsity &#124; Nagpur News – Times of India|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=29 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190208143233/https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/us-to-host-its-first-dalit-film-and-cultural-festival-in-columbia-varsity/articleshow/67875502.cms|archive-date=8 February 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://silverscreen.in/news/pa-ranjith-dalit-film-festival-in-new-york-nagraj-manjule-subodh-nagdeve-kaala/|title=Pa Ranjith Among Three Filmmakers Who Win At The Dalit Film Festival In New York|date=5 March 2019|access-date=29 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190808110325/https://silverscreen.in/news/pa-ranjith-dalit-film-festival-in-new-york-nagraj-manjule-subodh-nagdeve-kaala/|archive-date=8 August 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/pa-ranjith-to-be-part-of-dalit-film-festival-in-us/article26123842.ece|title=Pa. Ranjith to be part of Dalit film festival in U.S.|first=Udhav|last=Naig|date=30 January 2019|via=www.thehindu.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt6080232/|title=Bole India Jai Bhim (2016) – IMDb|via=m.imdb.com|access-date=24 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312132625/http://www.imdb.com/title/tt6080232/|archive-date=12 March 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movie-details/bole-india-jai-bhim/movieshow/61264061.cms|title=Bole India Jai Bhim Movie: Showtimes, Review, Trailer, Posters, News & Videos &#124; eTimes|via=timesofindia.indiatimes.com}}</ref> * '''[[सरणं गच्छामि]]''' : हा सन २०१७ मधील प्रेम राज दिग्दर्शित भारतीय संविधानावर आणि आंबेडकरांच्या विचारांवर आधारित एक [[तेलुगु भाषा|तेलुगु]] चित्रपट आहे. "आंबेडकर सरणं गच्छामि" (अर्थ: मी आंबेडकरांना शरण जातो) हे चित्रपटाचे एक गाणे असून त्यात आंबेडकर यांचीही भूमिका साकारली गेली आहे.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/ambedkar-song-saranam-gachami/videoshow/61306345.cms|title=Ambedkar &#124; Song – Saranam Gachami – Times of India Videos|website=timesofindia.indiatimes.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.filmibeat.com/telugu/movies/saranam-gacchami.html|title=Saranam Gacchami (2017) &#124; Saranam Gacchami Movie &#124; Saranam Gacchami Telugu Movie Cast & Crew, Release Date, Review, Photos, Videos|website=FilmiBeat|access-date=29 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170705050535/http://www.filmibeat.com/telugu/movies/saranam-gacchami.html|archive-date=5 July 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movie-details/saranam-gacchami/movieshow/61306390.cms|title=Saranam Gacchami Movie: Showtimes, Review, Trailer, Posters, News & Videos &#124; eTimes|via=timesofindia.indiatimes.com|access-date=29 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190324102547/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movie-details/saranam-gacchami/movieshow/61306390.cms|archive-date=24 March 2019}}</ref> * '''[[बाळ भिमराव]]''' : हा सन २०१८ मधील प्रकाश नारायण दिग्दर्शित एक [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपट आहे, आंबेडकर यांची भूमिका बाल कलाकार मनीष कांबळे यांनी साकारली होती. हा आंबेडकरांच्या बालपणीच्या जीवनावर आधारित चित्रपट होता.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movie-details/bal-bhimrao/movieshow/63201906.cms|title=Bal Bhimrao Movie: Showtimes, Review, Trailer, Posters, News & Videos &#124; eTimes|via=timesofindia.indiatimes.com|access-date=25 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815081623/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movie-details/bal-bhimrao/movieshow/63201906.cms|archive-date=15 August 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nagpurtoday.in/bal-bhimraos-poster-launched/03032049,%20https://www.nagpurtoday.in/bal-bhimraos-poster-launched/03032049|title=Bal Bhimrao’s Poster launched|first=Nagpur|last=News|website=www.nagpurtoday.in}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com//movies/bal-bhimrao/ET00071946?utm_source=FBLIKE&fbrefresh=1|title=Bal Bhimrao Movie (2018) &#124; Reviews, Cast & Release Date in|website=BookMyShow}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movie-details/bal-bhimrao/movie-showtimes/nagpur/173/63201906|title=Bal Bhimrao Movie Show Time in Nagpur &#124; Bal Bhimrao in Nagpur Theaters &#124; eTimes|via=timesofindia.indiatimes.com}}</ref> * '''[[रमाई (चित्रपट)|रमाई]]''' : हा सन २०१९ मधील बाळ बरगाले दिग्दर्शित [[रमाबाई आंबेडकर]] यांच्या जीवनावर आधारित एक [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपट आहे. यात रमाबाईंची भूमिका अभिनेत्री [[वीणा जामकर]] यांनी तर आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता सागर तळाशीकर यांनी साकारली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.lokmat.com/marathi-cinema/veena-jamkar-ramabai-ambedkar-ramai-film/|title=रमाई या चित्रपटात वीणा जामकर दिसणार रमाबाई आंबेडकर यांच्या भूमिकेत|last=author/lokmat-news-network|दिनांक=2018-07-16|संकेतस्थळ=Lokmat|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.marathifilmdata.com/latestnews/%e0%a4%b5%e0%a5%80%e0%a4%a3%e0%a4%be-%e0%a4%9c%e0%a4%be%e0%a4%ae%e0%a4%95%e0%a4%b0-%e0%a4%b0%e0%a4%ae%e0%a4%be%e0%a4%88%e0%a4%9a%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a4%be-%e0%a4%ad%e0%a5%82%e0%a4%ae%e0%a4%bf/|title=वीणा जामकर "रमाई"च्या भूमिकेत|संकेतस्थळ=मराठी चित्रपट सूची|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|archive-date=2019-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190921134012/https://www.marathifilmdata.com/latestnews/%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%A3%E0%A4%BE-%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%B0-%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%88%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%AD%E0%A5%82%E0%A4%AE%E0%A4%BF/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/actress-veena-jamkar-to-act-as-ramabai-ambedkar-in-ramai/articleshow/65011139.cms|title=Actress Veena Jamkar to act as Ramabai Ambedkar in 'Ramai'|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=30 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190423015343/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/actress-veena-jamkar-to-act-as-ramabai-ambedkar-in-ramai/articleshow/65011139.cms|archive-date=23 April 2019}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.tarunbharat.com/news/678232|title=Tarun Bharat|last=|पहिले नाव=|दिनांक=|संकेतस्थळ=तरुण भारत|archive-url=|archive-date=|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.mumbailive.com/mr/marathi-film/actress-veena-jamkar-will-play-role-of-ramabai-ambedkar-in-ramai-film-34827|title=अखेर ‘रमाई’च्या रूपात अवतरणार वीणा!|संकेतस्थळ=Mumbai Live|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> * '''[[ओरिजिन (चित्रपट)|ओरिजिन]]''' : अमेरिकन चित्रपट निर्माती [[एवा डुवर्ने]] आंबेडकर यांच्यावर [[हॉलिवूड]] मधून चित्रपट बनवला आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thequint.com/entertainment/netflix-film-by-celebrated-black-filmmaker-will-feature-br-ambedkars-character|title=Netflix Film by Celebrated Black Filmmaker Will Feature BR Ambedkar's Character|last=Harad|first=Tejas|date=2022-11-09|website=TheQuint|language=en|access-date=2022-11-13}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.shethepeople.tv/shestars/ava-duvernays-film-on-br-ambedkar/|title=Ava DuVernay's film on BR Ambedkar, Read More For Details|language=en-US|access-date=2022-11-13}}</ref> ===टीव्ही मालिका === * '''[[डॉ. आंबेडकर (मालिका)|डॉ. आंबेडकर]]''' : ही इ.स. १९९२-९३ मध्ये [[दूरदर्शन|डीडी नॅशनल]]वर प्रसारित झालेली एक हिंदी डॉक्युमेंट्री मालिका आहे, ज्यामध्ये आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता [[सुधीर कुलकर्णी]] यांनी साकारली आहे. * '''[[प्रधानमंत्री (मालिका)|प्रधानमंत्री]]''' : ही सन २०१३-१४ मधील [[एबीपी न्यूझ]]वर प्रसारित झालेली एक हिंदी दूरचित्रवाणी मालिका आहे, ज्यामध्ये आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता [[सुरेंद्र पाल]] यांनी साकारली आहे.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Surendra-Pal-Shishir-Sharma-Anang-Desai-in-Idea-of-India/articleshow/19862288.cms|title=Surendra Pal, Shishir Sharma &Anang Desai in Idea of India – Times of India|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=24 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170324130320/http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Surendra-Pal-Shishir-Sharma-Anang-Desai-in-Idea-of-India/articleshow/19862288.cms|archive-date=24 March 2017}}</ref> * '''[[संविधान (मालिका)|संविधान]]''' : ही सन २०१४ मधील [[राज्यसभा टीव्ही]]वर प्रसारित झालेली एक [[इंग्लिश]]-[[हिंदी]] दूरचित्रवाणी मालिका आहे, ज्यामध्ये आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता [[सचिन खेडेकर]] यांनी साकारली आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/sachin-khedekar/288046|title=Sachin Khedekar|date=14 October 2013|website=Outlook|access-date=23 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191223113817/https://www.outlookindia.com/magazine/story/sachin-khedekar/288046|archive-date=23 December 2019}}</ref> * '''[[सर्वव्यापी आंबेडकर]]''' : ही [[एबीपी माझा]] दूरचित्रवाणी वाहिनीने बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या [[आंबेडकर जयंती|शतकोत्तर रौप्य महोत्सवी जयंती निमित्त]] (इ.स. २०१६ मध्ये) सुरू केलेली १३ भागांची मालिका होती, ज्यात आंबेडकरांचे ११ बहुआयामी व्यक्तीमत्वाचे पैलू दाखवण्यात आले.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?app=desktop&v=K5bQZzsQ31o|title=- YouTube|website=www.youtube.com}}</ref> * '''[[गर्जा महाराष्ट्र]]''' : ही सन २०१८-१९ मधील [[सोनी मराठी]]वर प्रसारित झालेली एक मराठी दूरचित्रवाणी मालिका आहे, ज्यामध्ये आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता प्रशांत चौधप्पा यांनी साकारली आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.sonyliv.com/details/episodes/5974080828001/1-December-2018---Garja-Maharashtra---B.-R.-Ambedkar|title=Sony LIV|website=www.sonyliv.com|access-date=2020-04-14|archive-date=2019-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228150417/https://www.sonyliv.com/details/episodes/5974080828001/1-December-2018---Garja-Maharashtra---B.-R.-Ambedkar|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/marathi/jitendra-joshi-to-host-garja-maharashtra-a-new-reality-show/articleshow/65437374.cms|title=Jitendra Joshi to host 'Garja Maharashtra', a new reality show – Times of India|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=29 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190429150820/https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/marathi/jitendra-joshi-to-host-garja-maharashtra-a-new-reality-show/articleshow/65437374.cms|archive-date=29 April 2019}}</ref> * '''[[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: महामानवाची गौरवगाथा]]''' : ही सन २०१९-२० मध्ये [[स्टार प्रवाह]]वर प्रसारित झालेली एक मराठी दूरचित्रवाणी मालिका आहे, ज्यामध्ये आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता [[सागर देशमुख]] यांनी साकारली आहे. बाल कलाकार अमृत गायकवाड याने आंबेडकरांच्या बालपणीची भूमिका तर अभिनेता [[संकेत कोर्लेकर]] यांनी त्यांच्या तरुणपणीची भूमिका साकारली आहे.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/marathi/a-new-show-based-on-the-life-of-babasaheb-bhimrao-ambedkar-to-go-on-air-soon/articleshow/68023249.cms|title=A new show based on the life of Babasaheb Bhimrao Ambedkar to go on-air soon|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=30 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425050725/https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/marathi/a-new-show-based-on-the-life-of-babasaheb-bhimrao-ambedkar-to-go-on-air-soon/articleshow/68023249.cms|archive-date=25 April 2019}}</ref> * '''[[एक महानायकः डॉ. बी.आर. आंबेडकर]]''' : ही सन २०१९-२० मधील [[अँड टिव्ही]]वर प्रसारित होत असलेली एक हिंदी दूरचित्रवाणी मालिका आहे, ज्यामध्ये आंबेडकर यांच्या बालपणीची भूमिका बालकलाकार आयुध भानुशाली याने साकारली आहे, तर अभिनेता अथर्व कर्वे यांनी त्यांच्या तरुणपणीची भूमिका साकारत आहे. मालिकेची कथा पुढे गेल्यानंतर आंबेडकरांची मुख्य भूमिका अभिनेता [[प्रसाद जावडे]] साकारतील.<ref>{{Cite web|url=https://www.timesnowhindi.com/entertainment/television/video/ek-mahanayak-dr-b-r-ambedkar-serial-promo-release/267842|title=संविधान के निर्माता बीआर आंबेडकर की कहानी पर्दे पर, जल्‍द शुरू होने वाला है नया धारावाहिक 'एक महानायक' &#124; TV|access-date=2019-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191116101527/https://www.timesnowhindi.com/entertainment/television/video/ek-mahanayak-dr-b-r-ambedkar-serial-promo-release/267842|archive-date=2019-11-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/ambedkars-life-to-be-brought-alive-in-tv-series/1682354|title=Ambedkar''s life to be brought alive in TV series|website=www.outlookindia.com/|access-date=2019-12-13}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://theprint.in/features/a-new-tv-show-on-b-r-ambedkar-raises-questions-of-responsible-representation/331115/|title=A new TV show on B.R. Ambedkar raises questions of responsible representation|दिनांक=2019-12-06|संकेतस्थळ=web.archive.org|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2019-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206175753/https://theprint.in/features/a-new-tv-show-on-b-r-ambedkar-raises-questions-of-responsible-representation/331115/|url-status=bot: unknown}}</ref> * '''आंबेडकर - द लेजंड''' ही [[संजीव जयस्वाल]] दिग्दर्शित आंबेडकर यांच्यावर आधारीत एक आगामी वेब मालिका आहे. आंबेडकरांच्या महापरिनिर्वाणाच्या निमित्ताने सीरिजचा ट्रेलर ६ डिसेंबर २०२१ रोजी प्रदर्शित झाला आहे. ही सीरिज ‘बाबा प्ले’ या ओटीटी प्लॅटफॉर्मरवर प्रदर्शित होणार आहे. या सीरिजमध्ये अभिनेता [[विक्रम गोखले]] मुख्य भूमिका साकारणार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/bollywood-news/a-biopic-series-on-dr-ambedkar-announces-veteran-actor-vikram-gokhale-play-main-role/articleshow/88259017.cms|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या भूमिकेत विक्रम गोखले ; सीरिजचा ट्रेलर पाहिलात का?|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2021-12-16}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan/dr-ambedkar-the-legend-baba-play-announces-a-biopic-series-starring-veteran-actor-vikram-gokhale-dcp-98-2717480/|title=विक्रम गोखले साकारणार डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची भूमिका ; वेब मालिकाचा ट्रेलर प्रदर्शित|website=Loksatta|language=mr|access-date=2021-12-16}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/manoranjan/sanjeev-jaiswal-inform-that-ambedkar-the-legend-series-is-coming-soon-bam92|title=विक्रम गोखले डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या भूमिकेत; 'या' वेब मालिकाचा ट्रेलर प्रदर्शित I Babasaheb Ambedkar {{!}} Sakal|website=www.esakal.com|access-date=2021-12-16}}</ref> === नाटके === आंबेडकर यांच्यावर विविध भाषेत असंख्य नाटके तयार केलेली आहेत. * 'बाबासाहेब: द ग्रँड म्युझिकल' हे आंबेडकर यांच्या जीवनावरील नाटक 25 फेब्रुवारी ते 12 मार्च 2022 पर्यंत दिल्लीत प्रदर्शित झाले आहे. दिल्ली सरकारने या भव्य नाटकाचे आयोजन केले होते. अभिनेता [[रोहित रॉय]] याने नाटकामध्ये आंबेडकरांची भूमिका साकारली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/cities/delhi/story/br-ambedkar-musical-show-delhi-tickets-life-of-ambedkar-show-1917154-2022-02-24|title=Grand musical play on Ambedkar’s life to be screened in Delhi from tomorrow|website=India Today|language=en|access-date=2023-04-02}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.livemint.com/news/india/delhi-govt-to-organise-musical-play-on-life-of-br-ambedkar-see-details-here-11644649809698.html|title=Delhi govt to organise musical play on life of BR Ambedkar. See details here|last=Livemint|date=2022-02-12|website=livemint.com|language=en|access-date=2023-04-02}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/cities/delhi-news/babasaheb-ambedkar-comes-to-life-in-delhi-101645807415896.html|title=Babasaheb Ambedkar comes to life in Delhi|date=2022-02-25|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2023-04-02}}</ref> * ''वादळ निळ्या क्रांतीचे'' (नाटक, लेखक - प्रा. रामनाथ चव्हाण) * ''डॉ. आंबेडकर आणि गांधीजी'' - नाटक * ''प्रतिकार'' - नाटक * अरविंद गौर यांनी दिग्दर्शित केलेले आणि राजेशकुमार यांनी लिहिलेले ''आंबेडकर आणि गांधी'' नाटक == हे सुद्धा पहा == * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्याबद्दल व्यक्त झालेली मते]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे सहयोगी]] * [[सर्वव्यापी आंबेडकर]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची ग्रंथसंपदा व इतर लेखन]] * [[आंबेडकरवाद]] * [[विद्यार्थी दिवस (महाराष्ट्र)]] * [[ज्ञान दिवस (महाराष्ट्र)]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा जीवनक्रम]] * [[आंबेडकर कुटुंब]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्यावरील पुस्तके]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे विचार]] * [[जय भीम]] * [[नवयान]] * [[सर्वात महान भारतीय (सर्वेक्षण)]] == नोंदी आणि टीपा == {{Notelist}} * [[सदस्य:Sandesh9822/बाबासाहेब आंबेडकर/संदर्भ दुवे]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == {{कॉमन्स वर्ग|B. R. Ambedkar|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर}} {{विकिक्वोटविहार}} * [https://www.bbc.com/hindi/media-56744433 वो भीमराव बाबासाहेब आंबेडकर जिन्हें आप नहीं जानते होंगे - विवेचना (हिंदीमध्ये)] * [https://www.bbc.com/hindi/india-56732192 डॉ आंबेडकर: रात भर किताबें पढ़ते और फिर सवेरे अख़बारों में रम जाते - विवेचना; रेहान फ़ज़ल; बीबीसी संवाददाता; 14 एप्रिल 2021 (हिंदीमध्ये)] * [https://www.bbc.com/marathi/india-43756471 बीबीसी: दृष्टिकोन : न्यू यॉर्क आणि शिकागोमध्येही फडकतोय आंबेडकरांचा निळा झेंडा – डॉ. गेल ऑमवेट, ज्येष्ठ समाजशास्त्रज्ञ; 13 एप्रिल 2018] * [https://mr.vikaspedia.in/education/childrens-corner/92d93e93092494092f-90792493f93993e938/921949-92c93e92c93e93893e93994792c-90690292c947921915930 डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (विकासपीडिया)] * [https://maharashtratimes.com/editorial/samwad/prof-dr-satish-yadav-article-on-dr-babasaheb-ambedkar-and-farmers/articleshow/82012003.cms शेतकऱ्यांचे बाबासाहेब] * [https://www.saamana.com/article-by-pro-hari-narake-on-babasaheb-aambedkar/ डॉ. आंबेडकरांचे चीनविषयी विचार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200529220116/https://www.saamana.com/article-by-pro-hari-narake-on-babasaheb-aambedkar/ |date=2020-05-29 }} ** [https://maharashtratimes.com/editorial/article/babasaheb-and-china/articleshow/75121822.cms डॉ. आंबेडकरांचे चीनविषयी विचार] * [https://www.bbc.com/marathi/india-46460676 डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी २६ फेब्रुवारी १९५५ला बीबीसी रेडिओला दिलेली एक प्रदीर्घ मुलाखत, ज्यात त्यांनी महात्मा गांधी यांच्या भूमिकेबाबत परखड मते व्यक्त केली होती.] * [https://omprakashkashyap.wordpress.com/2016/12/06/%E0%A4%A1%E0%A5%89-%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%86%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A4/ डॉ. आंबेडकरांचे आर्थिक चिंतन (हिंदीमध्ये)] * [http://www.symbiosis.ac.in/Museums/Dr-Babasaheb-Ambedkar-Museum.php सिंबायोसिस सोसायटीचे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संग्रहालय व स्मारक, पुणे - अधिकृत संकेतस्थळ इंग्लिश] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170414103234/http://symbiosis.ac.in/Museums/Dr-Babasaheb-Ambedkar-Museum.php |date=2017-04-14 }} * [http://www.symbiosis-ambedkarmemorial.com/ सिम्बायोसिस डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संग्रहालय] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615035225/http://www.symbiosis-ambedkarmemorial.com/ |date=2011-06-15 }} * [http://www.ambedkar.org/ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे/संबंधित लेख] * [http://c250.columbia.edu/c250_celebrates/remarkable_columbians/bhimrao_ambedkar.html कोलंबिया विद्यापीठाद्वारे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा सन्मान] {{डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर}} {{भारतरत्‍न}} {{बोधिसत्व}} {{भारतीय स्वातंत्र्यलढा}} {{बौद्ध विषय सूची}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:आंबेडकर, भीमराव रामजी}} [[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|*]] [[वर्ग:इ.स. १८९१ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९५६ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:आंबेडकर कुटुंब|भीमराव]] [[वर्ग:इंग्लिश भाषेमधील साहित्यिक]] [[वर्ग:ऐतिहासिक व्यक्ती]] [[वर्ग:नवयान बौद्ध]] [[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]] [[वर्ग:बोधिसत्व]] [[वर्ग:बौद्ध तत्त्वज्ञ]] [[वर्ग:बौद्ध विद्वान]] [[वर्ग:बौद्ध लेखक]] [[वर्ग:भारतरत्‍न पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] [[वर्ग:भारतीय बौद्ध]] [[वर्ग:भारतीय लेखक]] [[वर्ग:भारतीय तत्त्वज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय इतिहाससंशोधक]] [[वर्ग:भारतीय अर्थशास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय कायदामंत्री]] [[वर्ग:भारतीय वकील]] [[वर्ग:भारतीय मानववंशशास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय शिक्षणतज्ज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय समाजसुधारक]] [[वर्ग:भारतीय पत्रकार]] [[वर्ग:भारतीय संविधान]] [[वर्ग:भारतीय संविधान सभेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय राज्यशास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय कायदेपंडित]] [[वर्ग:भारतीय समाजशास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय नास्तिक]] [[वर्ग:द ग्रेटेस्ट इंडियन]] [[वर्ग:भारतीय आत्मचरित्रकार]] [[वर्ग:दलित नेते]] [[वर्ग:दलित राजकारणी]] [[वर्ग:मराठी राजकारणी]] [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:मराठी समाजसुधारक]] [[वर्ग:धर्मांतरित बौद्ध]] [[वर्ग:धर्मसुधारक]] [[वर्ग:बौद्ध संप्रदायांचे संस्थापक]] [[वर्ग:राज्यसभा सदस्य]] [[वर्ग:इंग्लिश भाषी भारतीय लेखक]] [[वर्ग:जातीविरोधी कार्यकर्ते]] [[वर्ग:मराठी समाजसेवक]] [[वर्ग:लंडन विद्यापीठाचे माजी विद्यार्थी]] pk5rxzxs2gxzpae8l5urzwhyinmydon 0 5002 2701149 2561594 2026-08-12T00:13:37Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701149 wikitext text/x-wiki {{संदर्भहीन लेख}} {{देश |राष्ट्र_प्रचलित_नाव = पोर्तुगाल |राष्ट्र_अधिकृत_नाव_स्थानिकभाषेमध्ये = República Portuguesa |राष्ट्र_अधिकृत_नाव_मराठीमध्ये = पोर्तुगीज प्रजासत्ताक |राष्ट्र_ध्वज = Flag of Portugal.svg |राष्ट्र_चिन्ह =Coat_of_arms_of_Portugal.svg |राष्ट्र_ध्वज_नाव = |राष्ट्र_चिन्ह_नाव = |जागतिक_स्थान_नकाशा = LocationPortugal.svg |राष्ट्र_नकाशा = Portugal-CIA WFB Map.png |ब्रीद_वाक्य = O Bem Da Nação ([[पोर्तुगाली भाषा|पोर्तुगाली]]) <br /> ''राष्ट्राचे हित'' |राजधानी_शहर = [[लिस्बन]] |सर्वात_मोठे_शहर = लिस्बन |राष्ट्रप्रमुख_नाव = [[आनिबाल काव्हाको सिल्व्हा]] |पंतप्रधान_नाव = [[पेद्रो पासुस कुएलू]] |सरन्यायाधीश_नाव = |राष्ट्र_गीत = [[आ पोर्तुगीजा]] (A Portuguesa) |राष्ट्रगान = |स्वातंत्र्यदिवस_दिनांक = [[जून २४]], [[इ.स. ११२८|११२८]](प्राप्ती)<br />[[ऑक्टोबर ५]], [[इ.स. ११४३|११४३]](मान्यता) |प्रजासत्ताकदिन_दिनांक = |राष्ट्रीय_भाषा = [[पोर्तुगीज भाषा|पोर्तुगीज]] |इतर_प्रमुख_भाषा = |राष्ट्रीय_चलन = [[युरो]] (EUR) |राष्ट्रीय प्राणी = |राष्ट्रीय पक्षी = |राष्ट्रीय_फूल = |क्षेत्रफळ_क्रमवारी_क्रमांक = ११० |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = ९२,३९१ |क्षेत्रफळ_जलव्याप्त_टक्के = ०.५ |लोकसंख्या_क्रमवारी_क्रमांक = ७६ |लोकसंख्या_संख्या = १,०४,९५,००० |लोकसंख्या_घनता = ११४ |प्रमाण_वेळ = [[पश्चिम युरोपीय प्रमाणवेळ]] |यूटीसी_कालविभाग = + ० |आंतरराष्ट्रीय_दूरध्वनी_क्रमांक = ३५१ |आंतरजाल_प्रत्यय = .pt |जीडीपी_क्रमवारी_क्रमांक = ४१ |जीडीपी_डॉलरमध्ये = २०३.४ अब्ज |जीडीपी_राष्ट्रीय_चलनामध्ये = |दरडोई_जीडीपी_क्रमवारी_क्रमांक = ३७ |दरडोई_जीडीपी_डॉलरमध्ये = १९,३३५ |दरडोई_जीडीपी_राष्ट्रीय_चलनामध्ये = }} '''पोर्तुगाल''' हा [[पश्चिम युरोप]]ामधील [[इबेरियन द्वीपकल्प|इबेरिया द्वीपकल्प]]ावर वसलेला एक [[देश]] आहे. पोर्तूगाल [[युरोप]]ातील सर्वात पश्चिमेकडील देश आहे. या देशाच्या [[उत्तर]] व पूर्वेला [[स्पेन]] हा देश तर दक्षिणेला व पश्चिमेला [[अटलांटिक]] [[महासागर]] आहे. [[लिस्बन]] ही पोर्तुगालची [[राजधानी]] व सर्वात मोठे [[शहर]] आहे. {{भूगोलावरील अपूर्ण लेख}} == इतिहास == पोर्तुगाल हा स्पेनचा एक भाग होता. नंतर तो स्वतंत्र झाला. === नावाची व्युत्पत्ती === ===प्रागैतिहासिक कालखंड=== == भूगोल == === चतुःसीमा === पोर्तुगालच्या उत्तर व पूर्वेस [[स्पेन]] तर पश्चिम व दक्षिणेस [[अटलांटिक महासागर]] आहेत. === राजकीय विभाग === ===मोठी शहरे=== * [[लिस्बन]] * [[पोर्तू]] * [[मिन्हो]] * [[अव्हेरो]] * [[कॉइम्ब्रा]] * [[अल्गार्व्हे]] * [[विसू, पोर्तुगाल]] == समाजव्यवस्था == === वस्तीविभागणी === ===धर्म=== === शिक्षण === ===संस्कृती=== == राजकारण == ==अर्थतंत्र== == दुवे == * [http://www.visitportugal.com/Cultures/en-US/default.html Travel and Tourism office website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926234753/http://www.visitportugal.com/Cultures/en-US/default.html |date=2007-09-26 }} {{माहितीचौकट युरोपातील देश}} [[वर्ग:पोर्तुगाल]] n13ttw3sqwgy6j4mm2g7inx9c0dq5lm 0 9353 2701189 2610264 2026-08-12T04:23:26Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701189 wikitext text/x-wiki ''हा लेख पुरुष संघाबद्दल आहे. महिला संघासाठी, [[भारत राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ]] पहा.'' {{Infobox cricket team | name = भारत | image = Flag of India.svg | nickname = मेन इन ब्ल्यू | association = [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] | test_captain = [[रोहित शर्मा]] | od_captain = [[रोहित शर्मा]] | t20i_captain = [[सूर्यकुमार यादव]] | coach = [[गौतम गंभीर]] | test_status_year = १९३१ | icc_status = पूर्ण सदस्य | icc_member_year = १९२६ | icc_region = [[आशियाई क्रिकेट परिषद |एसीसी]] | test_rank = २रा | odi_rank = १ला | t20i_rank = १ला | test_rank_best = १ला <small>(१ एप्रिल १९७३)</small><!-- संघ प्रथमच सर्वकालीन सर्वोत्तम रँकिंगवर पोहोचल्याची तारीख --> | odi_rank_best = १ला <small>(जानेवारी २०१३)</small><!-- संघ प्रथमच सर्वकालीन सर्वोत्तम रँकिंगवर पोहोचल्याची तारीख --> | t20i_rank_best = १ला<ref>{{cite news|url=https://www.news18.com/cricketnext/news/india-topple-sri-lanka-to-become-no-1-team-in-icc-t20-rankings-678179.html|title= श्रीलंकेला मागे टाकत आयसीसी टी२० क्रमवारीत भारत १ल्या क्रमांकावर|work=[[न्यूज १८]]|date=2 April 1974|access-date=७ जानेवारी २०२१|archive-date=९ जानेवारी २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109014612/https://www.news18.com/cricketnext/news/india-topple-sri-lanka-to-become-no-1-team-in-icc-t20-rankings-678179.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.jagranjosh.com/current-affairs/india-ranked-as-no-1-cricket-team-in-icc-t20-rankings-1396527007-1|work=जागरण जोश |title=आयसीसी टी२० क्रमवारीत भारत पहिल्या क्रमांकावर|date=३ एप्रिल २०१४|access-date=११ जुलै २०२४|archive-date=९ जानेवारी २०२१ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109095820/https://www.jagranjosh.com/current-affairs/india-ranked-as-no-1-cricket-team-in-icc-t20-rankings-1396527007-1|url-status=live}}</ref> <small>(२८ मार्च २०१४)</small><!-- संघ प्रथमच सर्वकालीन सर्वोत्तम रँकिंगवर पोहोचल्याची तारीख --> | first_test = वि {{cr|ENG}}, [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] येथे; २५-२८{{nbsp}}जून १९३२ | most_recent_test = वि {{cr|NZ}}, [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगलोर]] येथे; १६-२०{{nbsp}}ऑक्टोबर २०२४ | num_tests = ५८२ | num_tests_this_year = ९ | test_record = १८०/१७९ <br/>(२२२ अनिर्णित, १ बरोबरी) | test_record_this_year = ७/२ <br/>(० अनिर्णित) | wtc_apps = २ | wtc_first = [[२०१९-२०२१ आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप|२०१९-२०२१]] | wtc_best = [[File:Simple silver cup.svg|16px]] उपविजेते ([[२०१९-२०२१ आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप|२०१९-२१]], [[२०२१-२०२३ आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप|२०२१-२३]]) | first_odi = वि {{cr|ENG}}, [[हेडिंगले क्रिकेट ग्राउंड|हेडिंगले]], [[लीड्स]] येथे; १३ जुलै १९७४ | most_recent_odi = वि {{cr|SL}}, [[आर. प्रेमदासा स्टेडियम]], [[कोलंबो]] येथे; ७ ऑगस्ट २०२३ | num_odis = १,०५८ | num_odis_this_year = ३ | odi_record = ५५९/४४५<br/>(१० बरोबरीत, ४४ अनिर्णित) | odi_record_this_year = ०/२<br/>(१ बरोबरी, ० अनिर्णित) | wc_apps = १३ | wc_first = [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]] | wc_best = [[File:Simple gold cup.svg|16px]] चॅम्पियन्स ([[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]], [[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]]) | first_t20i = वि {{cr|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] येथे; १{{nbsp}}डिसेंबर २००६ | most_recent_t20i = वि {{cr|BAN}} [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हैदराबाद]] येथे; १२ ऑक्टोबर २०२४ | num_t20is = २३८ | num_t20is_this_year = २३ | t20i_record = १५७/६९<br/>(६ बरोबरी, ६ अनिर्णित) | t20i_record_this_year = १९/१<br/>(२ बरोबरी, १ अनिर्णित) | wt20_apps = ९ | wt20_first = [[२००७ आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२०|२००७]] | wt20_best = [[File:Simple gold cup.svg|16px]] चॅम्पियन्स ([[२००७ आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२०|२००७]], [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]) | h_pattern_la = | h_pattern_b = _IndTest23 | h_pattern_ra = | h_pattern_pants = _blue_stripes_adidas | h_leftarm = FFFFFF | h_body = 1350C1 | h_rightarm = FFFFFF | h_pants = FFFFFF | a_pattern_la = _ind_odi24 | a_pattern_b = _ind_odi24 | a_pattern_ra = _ind_odi24 | a_pattern_pants = _white_stripes_adidas | a_leftarm = 0889E6 | a_body = 0889E6 | a_rightarm = 0889E6 | a_pants = 0889E6 | t_pattern_la = _blueborder | t_pattern_b = _ind_t20wc_24 | t_pattern_ra = _blueborder | t_pattern_pants = _white_stripes_adidas | t_leftarm = FB671DFF | t_body = 1350C1 | t_rightarm = FB671DFF | t_pants = 1350C1 | asofdate = २० ऑक्टोबर २०२४ | website = {{URL|https://bcci.tv}} }}'''भारताचा पुरुष राष्ट्रीय क्रिकेट संघ''' पुरुषांच्या आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये भारताचे प्रतिनिधित्व करतो. भारतीय क्रिकेट संघ [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] (BCCI) द्वारे शासित असून  [[कसोटी सामना|कसोटी]], [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेट|आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] (ODI) आणि [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] (T20I) दर्जा असलेला [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समितीचा]] (आयसीसी) [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश|पूर्ण सभासद]] आहे. भारतीय संघ सध्याचा [[आय.सी.सी. पुरुष टी२० विश्वचषक|टी२० विश्वविजेता]] आहे. भारतीय संघाने आजवर खेळलेल्या ५८२ [[कसोटी सामना|कसोटी]] सामन्यांपैकी १८० सामन्यांमध्ये विजय मिळवला असून १७९ सामने गमावले आहेत. उर्वरित सामन्यांपैकी २२२ अनिर्णित राहिले तर १ बरोबरीत सुटला आहे. २० ऑक्टोबर २०२४ पर्यंत, भारत १२१ रेटिंग गुणांसह [[आयसीसी कसोटी चॅम्पियनशिप]]<nowiki/>मध्ये दुसऱ्या क्रमांकावर आहे. भारताने पहिल्या दोन आवृत्त्यांमध्ये ([[२०१९-२१ विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा अंतिम सामना|२०२१]], [[२०२३ आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप फायनल|२०२३]]) [[आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप|आयसीसी जागतिक कसोटी चॅम्पियनशिप]]<nowiki/>चा अंतिम सामना खेळला आहे. कसोटी स्पर्धांमध्ये [[बॉर्डर-गावस्कर चषक]] ([[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]]<nowiki/>विरुद्ध), [[फ्रीडम चषक (क्रिकेट)|फ्रीडम चषक]] ([[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिके]]<nowiki/>विरुद्ध), [[अँथनी डि मेलो चषक]] आणि [[पतौडी चषक]] ([[इंग्लंड क्रिकेट संघ|इंग्लंड]]<nowiki/>विरुद्ध) यांचा समावेश होतो. संघाने १,०५८ [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेट|आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] सामने खेळले आहेत. ज्यामधील ५५९ सामन्यांमध्ये विजय, ४४५ सामन्यांमध्ये पराभव, १० सामन्यांमध्ये बरोबरी उर्वरित ४४ सामने अनिर्णित राहिले आहेत. जून २०२४पर्यंत, भारत १२२ रेटिंग गुणांसह [[आयसीसी पुरुषांची एकदिवसीय संघ क्रमवारी|आयसीसी एकदिवसीय चॅम्पियनशिपमध्ये]] प्रथम क्रमांकावर आहे. भारतीय संघाने [[क्रिकेट विश्वचषक, १९८३|१९८३]], [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०११|२०११]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०२३|२०२३]]<nowiki/>मध्ये चार वेळा [[क्रिकेट विश्वचषक|विश्वचषका]]<nowiki/>च्या अंतिम फेरी गाठण्यामध्ये यशस्वी झाला आहे आणि त्यापैकी [[क्रिकेट विश्वचषक, १९८३|१९८३]] आणि [[क्रिकेट विश्वचषक, २०११|२०११]] अशा दोनदा विश्वचषक स्पर्धेचे जेतेपद मिळविण्यात संघाला यश आले. विश्वचषक जिंकणारा हा दुसरा संघ होता ([[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज]] नंतर) आणि [[क्रिकेट विश्वचषक, २०११|२०११]] मध्ये स्पर्धा जिंकल्यानंतर मायदेशात विश्वचषक जिंकणारा भारतीय संघ पहिलाच होता. भारताने [[२००२ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२००२]] आणि [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] मध्ये दोनदा [[आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] जिंकली आहे. याशिवाय, त्यांनी [[१९८४ आशिया चषक|१९८४]], [[१९८८ आशिया चषक|१९८८]], [[१९९०-९१ आशिया चषक|१९९०-९१]], [[१९९५ आशिया चषक|१९९५]], [[२०१० आशिया चषक|२०१०]], [[२०१८ आशिया चषक|२०१८]] आणि [[२०२३ आशिया चषक|२०२३]] अशा ७ वेळा [[आशिया चषक|एकदिवसीय आशिया चषक]] जिंकला आहे. राष्ट्रीय संघाने आजपर्यंत २३८ [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळले आहेत. त्यापैकी १५७ जिंकले, ६९ गमावले आहेत, ६ बरोबरी आणि ६ सामने अनिर्णित राहिले आहेत. जूलै २०२४ पर्यंत, भारत [[आयसीसी पुरुष टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी|आयसीसी आंतरराष्ट्रीय टी२० चॅम्पियनशिपमध्ये]] २६७ रेटिंग गुणांसह प्रथम क्रमांकावर आहे. भारताने [[२००७ आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२०|२००७]] आणि [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]] मध्ये दोनदा [[आय.सी.सी. पुरुष टी२० विश्वचषक|आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक]] विजेतेपदाला गवसणी घातली आहे. त्यांनी [[२०१६ आशिया चषक|२०१६]] मध्ये [[आशिया चषक|ट्वेंटी२० आशिया चषक]] आणि [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुषांची स्पर्धा|२०२२]] मध्ये [[आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट|आशियाई क्रीडा स्पर्धा]] जिंकल्या आहेत. २०२४ मध्ये [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिके]]विरुद्ध चॅम्पियनशिप जिंकणारा भारत सध्याचा [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|टी२० विश्वचषक]] चॅम्पियन आहे. त्यांच्या विजयाचा आनंद साजरा करण्यासाठी, बीसीसीआयने संपूर्ण ४२ सदस्यीय तुकडीसाठी एकूण १२५ कोटी रुपयांची बक्षीस रक्कम दिली.<ref>{{Cite news|last=स्पोर्ट्स न्यूज डेस्क|first=|url=https://www.loksatta.com/krida/icc-t20-world-cup/how-will-the-prize-money-of-rs-125-crore-be-distributed-among-indian-team-know-how-much-money-will-be-deducted-in-tax-vbm-97-4464763/|title=टीम इंडियात बक्षिसाच्या १२५ कोटी रुपयांच्या रकमेचे वितरण कसे होणार? टॅक्समध्ये किती पैसे कापले जातील? जाणून घ्या|newspaper=[[लोकसत्ता]]|language=mr|access-date=३० जुलै २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20240706014249/https://www.loksatta.com/krida/icc-t20-world-cup/how-will-the-prize-money-of-rs-125-crore-be-distributed-among-indian-team-know-how-much-money-will-be-deducted-in-tax-vbm-97-4464763/|archive-date=६ जुलै २०२४|url-status=live}}</ref> == इतिहास == === सुरुवातीचा इतिहास (१७००-१९१८) === ब्रिटिशांनी इ. स. १७०० च्या सुरुवातीला भारतात क्रिकेट आणले आणि १७२१ मध्ये पहिला क्रिकेट सामना खेळविला गेला.<ref>{{Cite book|title=भारतीय युद्धांचा इतिहास|last=डाऊनिंग|first=क्लेमेंट|year=१७३७|editor=विल्यम फॉस्टर|location=लंडन}}</ref> तो गुजरातच्या कोळ्यांनी खेळला. त्यावेळी [[गुजरात|गुजरातचे]] [[कोळी समाज|कोळी]] [[समुद्री चाचे]] होते आणि ते [[ब्रिटीश]] जहाजे नेहमी लुटत असत म्हणून [[ईस्ट इंडिया कंपनी]]<nowiki/>ने कोळींना क्रिकेट खेळून वळविण्याचा प्रयत्न केला आणि तो यशस्वी झाला.<ref>{{Cite book|title=भारतीय युद्धांचा इतिहास|last=डाऊनिंग|first=क्लेमेंट|year=१९७८|page=१८९|oclc=5905776}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/views/in-focus/news/the-christmas-the-kolis-took-cricket-2910376|title=द ख्रिसमस द कोलीज टूक क्रिकेट|last=ड्रू|first=जॉन|date=६ डिसेंबर २०२१|website=द डेली स्टार|language=en|url-status=live|access-date=५ डिसेंबर २०२१}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://scroll.in/article/1013180/how-east-india-traders-brought-cricket-to-indian-shores-300-years-ago-this-fortnight|title=पूर्व भारतातील व्यापाऱ्यांनी या पंधरवड्याच्या ३०० वर्षांपूर्वी क्रिकेट भारतीय किनाऱ्यावर कसे आणले|last=ड्रू|first=जॉन|date=२१ डिसेंबर २०२१|website=Scroll.in|language=en-US|url-status=live|access-date=१ नोव्हेंबर २०२३}}</ref> १८४८ मध्ये, मुंबईतील [[पारशी]] समुदायाने ओरिएंटल क्रिकेट क्लबची स्थापना केली, जो भारतीयांनी स्थापन केलेला पहिला क्रिकेट क्लब आहे. संथ सुरुवातीनंतर, युरोपियन लोकांनी अखेरीस १८७७ मध्ये पारशींना सामना खेळण्यासाठी आमंत्रित केले.<ref name="Cricket and Politics in Colonial India">{{cite news|title=कॉलोनीयल भारतातील क्रिकेट आणि राजकारण|work=रामचंद्र गुहा|year=१९९८|jstor=६५१०७५}}</ref> १९१२ पर्यंत, मुंबईतील पारशी, हिंदू, शीख आणि मुस्लिम दरवर्षी युरोपियन लोकांसोबत चतुरंगी स्पर्धा खेळत असत. १९०० च्या दशकाच्या सुरुवातीस, काही भारतीय इंग्लंड क्रिकेट संघासाठी खेळायला गेले. यापैकी काहींचे ब्रिटीशांनी खूप कौतुक केले, ज्यामध्ये की [[रणजितसिंहजी]] आणि [[दुलीपसिंहजी]] यांचा समावेश होता आणि त्यांची नावे नंतर [[रणजी करंडक]] आणि [[दुलीप करंडक]] ह्या भारतातील दोन प्रमुख प्रथम श्रेणी स्पर्धांसाठी वापरली गेली. १९११ मध्ये, पतियाळाचे भूपिंदर सिंग यांच्या नेतृत्वाखाली भारतीय पुरुष क्रिकेट संघ [[भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९११|ब्रिटिश बेटांच्या पहिल्या अधिकृत दौऱ्यावर]] गेला होता, परंतु केवळ हा संघ इंग्लंडच्या राष्ट्रीय क्रिकेट संघाशी नाही तर केवळ इंग्लिश काऊंटी संघांविरुद्ध खेळला होता<ref>{{cite web|url=https://cricketarchive.com/Archive/Events/0/India_in_British_Isles_1911.html|title=ब्रिटिश बेटांवर भारत, १९११|work=क्रिकेट अर्काईव्ह|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121109185255/http://cricketarchive.com/Archive/Events/0/India_in_British_Isles_1911.html|archive-date=९ नोव्हेंबर २०१२|access-date=२१ सप्टेंबर २००६}}</ref><ref>{{Cite news|last=अल्डरमन|first=एल्गन|url=https://www.thetimes.co.uk/article/hundreds-and-heatwaves-the-story-of-the-1911-all-india-tour-to-england-that-helped-shape-the-countrys-identity-znfmhlwbp|title=शेकडो आणि उष्णतेच्या लाटा: 1911 च्या अखिल भारतीय इंग्लंड दौऱ्याची कथा ज्याने देशाची ओळख निर्माण करण्यास मदत केली|newspaper=[[द टाइम्स]]|language=en|issn=0140-0460|access-date=२९ नोव्हेंबर २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20211129022632/https://www.thetimes.co.uk/article/hundreds-and-heatwaves-the-story-of-the-1911-all-india-tour-to-england-that-helped-shape-the-countrys-identity-znfmhlwbp|archive-date=२९ नोव्हेंबर २०२१|url-status=live}}</ref> === कसोटी दर्जा (१९१८–१९७०) === [[चित्र:Probir_Sen_with_Queen_Elizabeth_II.png|डावे|इवलेसे|180x180अंश|[[भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९५२|१९५२ मध्ये इंग्लंडच्या दौऱ्यात]] भारतीय क्रिकेट संघाच्या सदस्यांसह [[दुसरी एलिझाबेथ]]]] [[चित्र:Lala_Amarnath_at_Lord's_1936.jpg|डावे|इवलेसे|200x200अंश|[[लॉर्ड्स|लॉर्ड्सवर]] [[मिडलसेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|मिडलसेक्सविरुद्धच्या]] सामन्यादरम्यान फलंदाजी करताना [[लाला अमरनाथ]], सी. १९३६<ref>लाला अमरनाथ हे भारताकडून खेळताना कसोटी शतक झळकावणारे पहिले भारतीय फलंदाज आहेत.</ref>]] भारताला १९२६ मध्ये [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेमध्ये]] आमंत्रित करण्यात आले आणि [[भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९३२|१९३२ मध्ये इंग्लंडमध्ये]] भारताने त्यावेळचे सर्वोत्तम मानले जाणारे भारतीय फलंदाज [[सी.के. नायडू]], यांच्या नेतृत्वाखाली कसोटी खेळणारे राष्ट्र म्हणून पदार्पण केले.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/about/the-icc/history-of-icc/1909-1963|title=१९०९-१९६३ - इम्पीरियल क्रिकेट कॉन्फरन्सच|work=आयसीसी|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240222135726/https://www.icc-cricket.com/about/the-icc/history-of-icc/1909-1963|archive-date=२२ फेब्रुवारी २०२४|access-date=१२ जुलै २०२४}}</ref> [[लंडन]]<nowiki/>मधील [[लॉर्ड्स]] येथे दोन्ही संघांमधील एकमेव कसोटी सामना खेळला गेला. यावेळी भारतीय संघाची फलंदाजीत तितकीशी मजबूत नव्हती<ref>{{Cite web|url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/on-this-day-in-1932-india-played-its-first-ever-test-match20220625101205/|title=१९३२ मध्ये या दिवशी भारताने पहिला कसोटी सामना खेळला होता|website=एएनआय न्यूज|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230320065716/https://www.aninews.in/news/sports/cricket/on-this-day-in-1932-india-played-its-first-ever-test-match20220625101205/|archive-date=२० मार्च २०२३|access-date=१२ जुलै २०२४}}</ref> आणि संघ १५८ धावांनी पराभूत झाला.<ref>{{cite web|url=http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/1930S/1932/IND_IN_ENG/|title=भारताचा इंग्लंड दौरा, १९३२|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20061225022912/http://www.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1930S/1932/IND_IN_ENG/|archive-date=२५ डिसेंबर २००६|access-date=१२ जुलै २०२४}}</ref> भारताने [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९३३-३४|१९३३ मध्ये पुरुषांच्या पहिल्या कसोटी क्रिकेट मालिकेचे]] आयोजन केले होते. इंग्लंड हा पाहुणा संघ होता ज्याने बॉम्बे (आता मुंबई) आणि कलकत्ता (आता कोलकाता) येथे दोन कसोटी सामने खेळले. पाहुण्यांनी मालिका २-० ने जिंकली. १९३० आणि १९४०  च्या दशकात भारतीय संघाने आपल्या कामगिरीमध्ये सतत सुधारणा केली परंतु या काळात संघाला आंतरराष्ट्रीय विजय मिळवता आला नाही. १९४० च्या सुरुवातीच्या काळात, [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धा]]<nowiki/>मुळे भारतीय संघ कोणतेही कसोटी क्रिकेट सामने खेळू शकला नाही. स्वतंत्र देश म्हणून संघाची पहिली मालिका [[डॉन ब्रॅडमन]]<nowiki/>च्या ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट संघाविरुद्ध (त्यावेळच्या [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघाला]] दिलेले नाव) [[भारतीय क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९४७-४८|१९४७-४८ मध्ये ऑस्ट्रेलियामध्ये]] खेळवली गेली. भारताने खेळलेली ही पहिली कसोटी मालिका होती जी इंग्लंडविरुद्ध खेळली गेली नव्हती. ऑस्ट्रेलियाच्या पुरुष क्रिकेट संघाने पाच सामन्यांची मालिका ४-० ने जिंकली, ब्रॅडमनने त्याच्या शेवटच्या ऑस्ट्रेलियन उन्हाळ्यात भारतीय गोलंदाजीला त्रास दिला.<ref>{{cite web|url=http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/1940S/1947-48/IND_IN_AUS/|title=भारताचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९४८|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20060509070811/http://www.cricinfo.com/link_to_database/ARCHIVE/1940S/1947-48/IND_IN_AUS/|archive-date=९ मे २००६|access-date=१२ जुलै २०२४}}</ref> त्यानंतर भारताने मायदेशात पहिली कसोटी मालिका इंग्लंडविरुद्ध नाही तर [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९४८-४९|१९४८]] मध्ये [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज]]<nowiki/>विरुद्ध खेळली. वेस्ट इंडीजने पाच सामन्यांची कसोटी मालिका १-० ने जिंकली.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/west-indies-tour-of-india-1948-49-61938|title=वेस्टइंडीजचा भारत दौरा|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151216100515/http://www.espncricinfo.com/ci/content/series/61938.html|archive-date=१६ डिसेंबर २००६|access-date=१२ जुलै २०२४}}</ref> भारताने [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा भारत, पाकिस्तान आणि सिलोन दौरा, १९५१-५२|१९५२]] मध्ये मद्रास येथे त्यांच्या २४व्या सामन्यात पहिला कसोटी विजय इंग्लंडविरुद्ध नोंदविला.<ref>{{cite web |url=http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/1950S/1951-52/ENG_IN_IND/|title=इंग्लंडचा भारत दौरा, १९५१-५२|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20060509070817/http://www.cricinfo.com/link_to_database/ARCHIVE/1950S/1951-52/ENG_IN_IND/|archive-date=९ मे २००६|access-date=८ मार्च २०२२}}</ref> नंतर त्याच वर्षी, त्यांनी [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९५२-५३|पहिली कसोटी मालिका]] जिंकली, जी [[पाकिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पाकिस्तान]]<nowiki/>विरुद्ध होती.<ref name="bb">{{cite news|url=http://www.deccanchronicle.com/editorial/dc-comment/beyond-boundaries-340|title=बियॉंड बाउंड्रीज|date=२९ मार्च २०११|newspaper=[[डेक्कन क्रॉनिकल]]|access-date=१ एप्रिल २०११|archive-url=https://web.archive.org/web/20110401092623/http://www.deccanchronicle.com/editorial/dc-comment/beyond-boundaries-340|archive-date=१ एप्रिल २०११|url-status=dead}}</ref> भारतीय संघाने १९५० च्या सुरुवातीच्या काळात खेळामधील सुधारणा सुरू ठेवली आणि [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९५५-५६|१९५६]] मध्ये [[न्यू झीलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|न्यू झीलंड]] विरुद्धच्या  मालिकेमध्ये विजय मिळवला. तथापि, दशकाच्या उर्वरित काळात ते पुन्हा जिंकू शकले नाहीत आणि बलाढ्य ऑस्ट्रेलियन आणि इंग्लिश संघांकडून त्यांना वाईटरित्या पराभव पत्करावा लागला. २४ ऑगस्ट [[भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९५९|१९५९]] रोजी, संघ कसोटीत एका डावाने पराभूत झाला आणि हा इंग्लंडकडून भारताचा आतापर्यंतचा पहिलाच ५-० असा पूर्ण पराभव होता.<ref>{{cite web|url=https://www.cricketcountry.com/articles/india-suffer-whitewash-at-the-hands-of-england-in-1959-30271|title=इंडिया सफर ०-५ व्हाईटवॉश इन इंग्लंड इन १९५९|date=२४ ऑगस्ट २०१३|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005061246/https://www.cricketcountry.com/articles/india-suffer-whitewash-at-the-hands-of-england-in-1959-30271|archive-date=५ ऑक्टोबर २०२२|access-date=१२ जुलै २०२४}}</ref> त्यापुढच्या दशकात घरच्या मैदानावर मजबूत रेकॉर्ड असलेला संघ म्हणून भारताची प्रतिष्ठा निर्माण झाली. त्यांनी [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा भारत, पाकिस्तान आणि सिलोन दौरा, १९६१-६२|१९६१-६२]] मध्ये घरच्या मैदानावर इंग्लंडविरुद्ध भारतीय संघाने पहिली कसोटी मालिका जिंकली आणि त्यानंतर [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९६४-६५|न्यू झीलंडविरुद्धची मालिकाही]] जिंकली. त्याशिवाय [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९६०-६१|पाकिस्तान]] आणि [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९६४-६५|ऑस्ट्रेलियाविरुद्धच्या]] घरच्या मालिका आणि [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९६३-६४|इंग्लंडविरुद्धची दुसरी मालिका]] अनिर्णित राखण्यात यश मिळविले. याच कालावधीत भारताने उपखंडाबाहेर [[भारतीय क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, १९६७-६८|१९६७-६८ मध्ये न्यू झीलंडविरुद्ध]] पहिली मालिका जिंकली.<ref>{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/india-in-new-zealand-test-series-1967-68-60422|title=न्यू झीलंडमधील कसोटी मालिकेत भारत, न्यू झीलंड कसोटी मालिकेत भारत १९६७/६८ धावसंख्या, सामन्यांचे वेळापत्रक, सामने, गुण सारणी, निकाल, बातम्या|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220118182638/https://www.espncricinfo.com/series/india-in-new-zealand-test-series-1967-68-60422|archive-date=१८ जानेवारी २०२२|access-date=१२ जुलै २०२४}}</ref> १९७० च्या दशकात भारताच्या गोलंदाजीची गुरुकिल्ली होती भारतीय फिरकी चौकडी - [[बिशनसिंग बेदी]], [[इरापल्ली प्रसन्ना]], [[भागवत चंद्रशेखर|बी.एस. चंद्रशेखर]] आणि [[श्रीनिवासराघवन वेंकटराघवन]]. या काळात [[सुनील गावस्कर]] आणि [[गुंडप्पा विश्वनाथ]] या भारतातील दोन सर्वोत्तम फलंदाजांचा उदयही झाला. भारतीय खेळपट्ट्या फिरकीला साथ देणाऱ्या होत्या आणि त्यामुळे फिरकी चौकडीच्या गोलंदाजीसमोर विरोधी फलंदाजी कोलमडून पडत असे.<ref>{{cite news|last1=दिनकर|first1=एस.|url=https://www.thehindu.com/sport/cricket/the-legendary-spin-quartet-through-the-eyes-of-vv-kumar/article31863869.ece|title=व्ही.व्ही.कुमारच्या नजरेतून दिग्गज फिरकी चौकडी|date=१८ जून २०२०|newspaper=द हिंदू|access-date=१२ जुलै २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005060924/https://www.thehindu.com/sport/cricket/the-legendary-spin-quartet-through-the-eyes-of-vv-kumar/article31863869.ece|archive-date=५ ऑक्टोबर २०२२|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.sportskeeda.com/cricket/indias-famed-spin-quartet-gold-standard-hunting-packs|title=इंडियाज फेम्ड स्पिन क्वार्टेट - द गोल्ड स्टॅंडर्ड फॉर हंटिंग इन पॅक्स|date=२० सप्टेंबर २०१६|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005060926/https://www.sportskeeda.com/cricket/indias-famed-spin-quartet-gold-standard-hunting-packs|archive-date=५ ऑक्टोबर २०२२|access-date=१२ जुलै २०२४}}</ref> अजित वाडेकर यांच्या नेतृत्वाखाली १९७१ मध्ये [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज]] ([[भारतीय क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९७०-७१|फेब्रुवारी-एप्रिल १९७१]]) आणि [[इंग्लंड क्रिकेट संघ|इंग्लंड]]<nowiki/>मध्ये ([[भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९७१|जुलै-ऑगस्ट १९७१]]) झालेल्या लागोपाठच्या मालिका विजयात ह्या चौकडीची कामगिरी मोठी होती. गावस्कर यांनी [[भारतीय क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९७०-७१|वेस्ट इंडीज विरुद्ध मालिकेत]] ७७४ धावा केल्या तर मालिकेतील दुसऱ्या कसोटी सामन्यात [[दिलीप सरदेसाई]]<nowiki/>च्या ११२ धावांनी कसोटी विजयात मोठी भूमिका बजावली.<ref>{{cite web|url=https://theprint.in/sport/how-sunil-gavaskar-took-on-west-indies-50-yrs-ago-became-indias-1st-sports-superstar/616779/|title=सुनील गावस्कर यांनी ५० वर्षांपूर्वी वेस्ट इंडीजचा सामना कसा केला आणि ते भारताचे पहिले स्पोर्ट्स सुपरस्टार बनले|website=[[द प्रिंट]] ||date=६ मार्च २०२१|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005060223/https://theprint.in/sport/how-sunil-gavaskar-took-on-west-indies-50-yrs-ago-became-indias-1st-sports-superstar/616779/|archive-date=५ ऑक्टोबर २०२२|access-date=१२ जुलै २०२४}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cricketcountry.com/articles/sunil-gavaskar-scores-a-world-record-774-runs-in-his-debut-series-25397|title=सुनील गावस्कर यांच्या पदार्पणातील मालिकेत ७७४ धावा|date=१९ एप्रिल २०१३|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005060225/https://www.cricketcountry.com/articles/sunil-gavaskar-scores-a-world-record-774-runs-in-his-debut-series-25397|archive-date=५ ऑक्टोबर २०२२|access-date=१२ जुलै २०२४}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/news/2007/jul/17/guardianobituaries.cricket|title=दिलीप सरदेसाई, भारताला यश मिळवण्यात मदत करण्यात महत्त्वाची भूमिका असलेला फलंदाज|date=१६ जुलै २००७|website=दगार्डियन.कॉम|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329164635/https://www.theguardian.com/news/2007/jul/17/guardianobituaries.cricket|archive-date=२९ मार्च २०२३|access-date=१२ जुलै २०२४}}</ref>[[चित्र:CK_Nayudu_1930s.jpg|इवलेसे|[[सी.के. नायडू]], भारताचे पहिले कसोटी कर्णधार]] === एकदिवसीय क्रिकेट आणि आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक यश (१९७०-१९८५) === १९७१ मध्ये पुरुषांच्या [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेट]]<nowiki/>च्या आगमनाने क्रिकेट विश्वात एक नवीन आयाम निर्माण केला. तथापि, या टप्प्यावर एकदिवसीय सामन्यांमध्ये भारताला मजबूत मानले जात नव्हते आणि कर्णधार गावस्करसारखे फलंदाज त्यांच्या फलंदाजीच्या बचावात्मक दृष्टिकोनासाठी ओळखले जात होते. भारताची सुरुवात एकदिवसीय सामन्यांमध्ये एक कमकुवत संघ म्हणून झाली आणि [[क्रिकेट विश्वचषक]] स्पर्धेच्या पहिल्या दोन आवृत्त्यांमध्ये दुसऱ्या फेरीमध्ये सुद्धा पोहोचू शकला नाही.<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cricket/team-india-on-the-brink-of-odi-record-at-vizag-remain-torchbearers-of-50-over-format/story-B1DIaBOhWX4DP2chPHzk6M.html|title=विशाखापट्टणम येथे टीम इंडिया विक्रमाच्या उंबरठ्यावर, ५०-षटकांच्या क्रिकेटमध्ये अग्रेसर|date=२३ ऑक्टोबर २०१८|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181024113206/https://www.hindustantimes.com/cricket/team-india-on-the-brink-of-odi-record-at-vizag-remain-torchbearers-of-50-over-format/story-B1DIaBOhWX4DP2chPHzk6M.html|archive-date=२४ ऑक्टोबर २०१८|access-date=१३ जुलै २०२४}}</ref> [[क्रिकेट विश्वचषक, १९७५|१९७५ मध्ये पहिल्या विश्वचषकात]] इंग्लंडविरुद्ध गावस्करच्या कुप्रसिद्ध १७४ चेंडूत नाबाद ३६ धावांच्या संथ खेळीमुळे भारत फक्त ३ बाद १३२ धावांपर्यंत मजल मारू शकला आणि संघाला २०२ धावांनी पराभव पत्करावा लागला.<ref>{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/sunil-gavaskar-s-indian-world-cup-go-slow-500411|title=सनीज वर्ल्ड कप गो-स्लो|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220106022910/https://www.espncricinfo.com/story/sunil-gavaskar-s-indian-world-cup-go-slow-500411|archive-date=६ जानेवारी २०२२|access-date=१३ जुलै २०२४}}</ref> याउलट, भारताने कसोटी सामन्यांमध्ये एक मजबूत संघ उतरवला आणि घरच्या मैदानावर ते विशेषतः मजबूत होते, जिथे त्यांचे स्टायलिश फलंदाज आणि मोहक फिरकीपटू यांचे संयोजन सर्वोत्तम होते. भारताने १९७६ मध्ये पोर्ट-ऑफ-स्पेन येथे वेस्ट इंडीज विरुद्धच्या तिसऱ्या कसोटी सामन्यात तत्कालीन कसोटी विक्रम प्रस्थापित केला, जेव्हा त्यांनी विजयासाठी मिळालेले ४०३ धावांचे आव्हान विश्वनाथच्या ११२ धावांमुळे पार केले.<ref>{{cite web|url=https://www.cricketcountry.com/articles/when-india-successfully-chased-a-400-plus-target-against-the-west-indies-to-change-world-cricket-forever-25127|title=जेव्हा भारताने वेस्ट इंडीजविरुद्ध ४०० हून अधिक धावांच्या लक्ष्याचा यशस्वी पाठलाग करून जागतिक क्रिकेटला कायमचे बदलून टाकले|date=१२ एप्रिल २०१३|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230416091541/https://www.cricketcountry.com/articles/when-india-successfully-chased-a-400-plus-target-against-the-west-indies-to-change-world-cricket-forever-25127|archive-date=१६ एप्रिल २०१३|access-date=१३ जुलै २०२४}}</ref> [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९७६-७७|नोव्हेंबर १९७६ मध्ये संघाने कानपूर येथे]] आणखी एक विक्रम प्रस्थापित केला. भारतीय संघाने न्यू झीलंड विरुद्ध ९ बाद ५२४ धावांवर डाव घोषित केला. ह्या डावामध्ये  कोणत्याही फलंदाजाने वैयक्तिक शतक केले नव्हते.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/most-run-outs-and-the-lowest-score-never-made-139825|title=सर्वाधिक जास्त धावचीत, आणि सर्वात कमी धावसंख्या जी कधीच केली गेली नाही|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230114170548/https://www.espncricinfo.com/story/most-run-outs-and-the-lowest-score-never-made-139825|archive-date=१४ जानेवारी २०२३|access-date=१३ जुलै २०२४}}</ref> सहा फलंदाजांनी अर्धशतके केली होती, आणि [[मोहिंदर अमरनाथ]]<nowiki/>च्या सर्वाधिक ७० धावा होत्या.<ref>{{cite web|url=https://www.sportskeeda.com/cricket/highest-test-totals-without-a-century-and-half-century|title=शतक आणि अर्धशतकाशिवाय सर्वोच्च कसोटी धावसंख्या|date=३० जून २०१५|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230114170549/https://www.sportskeeda.com/cricket/highest-test-totals-without-a-century-and-half-century|archive-date=१४ जानेवारी २०२३|access-date=१३ जुलै २०२४}}</ref> ही खेळी कसोटी क्रिकेटमधील केवळ आठवी घटना होती जिथे सर्व अकरा फलंदाजांनी वैयक्तिक दुहेरी धावसंख्या गाठली.<ref>{{Cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/283056.html|title=नोंदी. कसोटी सामने. सांघिक नोंदी. एका डावात दुहेरी धावसंख्या गाठणारे सर्वाधिक फलंदाज|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220106022910/https://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/283056.html|archive-date=६ जानेवारी २०२२|access-date=१३ जुलै २०२४}}</ref> [[चित्र:IndiaTestResults Mr.jpg|इवलेसे|१९३२ ते मार्च २०२४ पर्यंतच्या सर्व कसोटी संघांविरुद्ध भारताच्या कसोटी सामन्यांचे निकाल दर्शविणारा आलेख]] १९८० च्या दशकात, भारताने आक्रमक शैलीचे फलंदाज तयार केले. ज्यामध्ये मनगटी फटकेबाजीसाठी प्रसिद्ध [[मोहम्मद अझहरुद्दीन|मोहम्मद अझरुद्दीन]], [[दिलीप वेंगसरकर]] आणि अष्टपैलू [[कपिल देव]] आणि [[रवी शास्त्री]] असे तडाखेबाज फलंदाज होते. भारताने [[क्रिकेट विश्वचषक, १९८३|१९८३ क्रिकेट विश्वचषक]] जिंकला तेव्हा त्यांनी [[क्रिकेट विश्वचषक, १९८३ - अंतिम सामना|अंतिम सामन्यात]] फेव्हरिट आणि दोन वेळचे गतविजेते वेस्ट इंडीजचा लॉर्ड्स येथे पराभव केला. असे असतानाही, संघाने कसोटी सामन्यांमध्ये मात्र खराब कामगिरी केली.  सलग २८ कसोटी सामन्यांमध्ये संघ विजय मिळवू शकला नाही. [[१९८४ आशिया चषक|१९८४]] मध्ये भारताने [[आशिया चषक]] जिंकला आणि [[१९८५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व अजिंक्यपद चषक|१९८५ मध्ये ऑस्ट्रेलियामध्ये क्रिकेटचे विश्व अजिंक्यपद]] जिंकले. मात्र याशिवाय भारतीय उपखंडाबाहेर भारत हा एक कमकुवत संघच राहिला. भारताचा [[भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९८६|१९८६ मधील इंग्लंड विरुद्धचा कसोटी मालिका]] विजय हा पुढील १९ वर्षांसाठी उपखंडाबाहेर भारताचा शेवटचा कसोटी मालिका विजय राहिला. १९८० च्या दशकात गावस्कर आणि कपिल देव (आजपर्यंतचे भारताचे सर्वोत्कृष्ट अष्टपैलू) त्यांच्या कारकिर्दीच्या शिखरावर होते. गावस्कर यांनी कसोटी क्रिकेट मध्ये विक्रमी ३४ शतके केली आणि १०,००० धावांचा टप्पा गाठणारा तो पहिला फलंदाज ठरला. नंतर कपिल देव ४३४ बळी घेऊन कसोटी क्रिकेटमध्ये सर्वाधिक बळी घेणारे गोलंदाज बनले.<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cricket/30th-january-1994-when-kapil-dev-became-the-leading-wicket-taker-in-the-world/story-kPD30xZAgFfJJg2iTatJPO.html|title=३० जानेवारी १९९४: जेव्हा कपिल देव जगातील आघाडीचे विकेट घेणारे गोलंदाज बनले.|date=३० जानेवारी २०१९|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230114164938/https://www.hindustantimes.com/cricket/30th-january-1994-when-kapil-dev-became-the-leading-wicket-taker-in-the-world/story-kPD30xZAgFfJJg2iTatJPO.html|archive-date=१४ जानेवारी २०२३|access-date=१३ जुलै २०२४}}</ref>  गावसकर आणि कपिल यांच्यादरम्यान अनेकद कर्णधारपदाची देवाणघेवाण केल्यामुळे हा काळ अस्थिर नेतृत्वासाठी सुद्धा प्रसिद्ध होता.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/news/was-replaced-as-captain-despite-india-winning-west-indies-series-sunil-gavaskar/articleshow/76689090.cms|title=सुनील गावस्कर: भारताने वेस्ट इंडीज मालिका जिंकूनही कर्णधारपदाची बदली करण्यात आली|date=२९ जून २०२०|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220106022912/https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/news/was-replaced-as-captain-despite-india-winning-west-indies-series-sunil-gavaskar/articleshow/76689090.cms|archive-date=६ जानेवारी २०२२|access-date=६ जानेवारी २०२२|agency=इंडो-अशियन न्यूज सर्व्हिस}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/sunil-gavaskar-on-why-kapil-dev-was-dropped-for-1984-kolkata-test-why-would-i-drop-my-only-match-winner-1776640-2021-03-07|title=१९८४ च्या कोलकाता कसोटीसाठी कपिल देवला का वगळण्यात आले याबद्दल सुनील गावस्कर: 'मी माझ्या एकमेव मॅचविनरला का वगळू'|date=७ मार्च २०२१|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230114165444/https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/sunil-gavaskar-on-why-kapil-dev-was-dropped-for-1984-kolkata-test-why-would-i-drop-my-only-match-winner-1776640-2021-03-07|archive-date=१४ जानेवारी २०२३|access-date=१३ जुलै २०२४}}</ref> === २० व्या शतकाचा उत्तरार्ध (१९८५-२०००) === १९८९ आणि १९९० मध्ये [[सचिन तेंडुलकर]] आणि [[अनिल कुंबळे]] यांना राष्ट्रीय संघात समाविष्ट केल्याने संघात आणखी सुधारणा झाली. पुढील वर्षी, [[अमर सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|अमरसिंगनंतरचा]] भारताचा सर्वात वेगवान गोलंदाज [[जवागल श्रीनाथ|जवागल श्रीनाथने]] आंतरराष्ट्रीय पदार्पण केले. असे असूनही, १९९० च्या दशकात, भारताने उपखंडाबाहेर ३३ पैकी एकही कसोटी जिंकली नाही तर मायदेशात ३० पैकी १७ कसोटी जिंकल्या. मायदेशात खेळवल्या गेलेल्या [[क्रिकेट विश्वचषक, १९९६|१९९६ क्रिकेट विश्वचषक]] उपांत्य फेरीत शेजारी [[श्रीलंका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|श्रीलंकेने]] बाद केल्यानंतर, वर्षभरात संघ बदलांना समोर गेला. लॉर्ड्स वरील एकाच कसोटीत [[सौरव गांगुली]] आणि [[राहुल द्रविड]] यांनी पदार्पण केले आणि कालांतराने  ते संघाचे कर्णधार बनले. तेंडुलकरची १९९६ च्या उत्तरार्धात अझरुद्दीनच्या जागी कर्णधार म्हणून नियुक्ती केली गेली, परंतु वैयक्तिक आणि सांघिक कामगिरीमध्ये घसरणीनंतर तेंडुलकरने कर्णधारपद सोडले आणि १९९८ च्या सुरुवातीला अझरुद्दीनला पुन्हा कर्णधार म्हणून नियुक्त करण्यात आले.<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cricket/sachin-tendulkar-wasn-t-the-most-motivational-captain/story-FYXRNxp04IcXr8fFION8GI.html|title='सचिन तेंडुलकरकडे मजबूत संघ नव्हता पण तो सर्वात प्रेरणादायक कर्णधारही नव्हता'|date=५ सप्टेंबर २०२०|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003151936/https://www.hindustantimes.com/cricket/sachin-tendulkar-wasn-t-the-most-motivational-captain/story-FYXRNxp04IcXr8fFION8GI.html|archive-date=३ ऑक्टोबर २०२२|access-date=१३ जुलै २०२४}}</ref> [[चित्र:Kumble_edited.jpg|इवलेसे|६१९ बळींसह, अनिल कुंबळे कसोटीत सर्वाधिक बळी घेणारा जगातील चौथा आणि भारताचा सर्वाधिक कसोटी आणि एकदिवसीय विकेट घेणारा गोलंदाज आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/player/anil-kumble-30176|title=अनिल कुंबळे|publisher=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090211161513/http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/player/30176.html|archive-date=११ फेब्रुवारी २००९|access-date=१३ जुलै २०२४}}</ref>]] [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ च्या क्रिकेट विश्वचषकात]] उपांत्य फेरीत पोहोचण्यात अपयशी ठरल्यानंतर, तेंडुलकरला पुन्हा कर्णधार बनवण्यात आले आणि संघाला [[भारतीय क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९९९-२०००|ऑस्ट्रेलियाच्या दौऱ्यावर]] ३-० आणि त्यानंतर [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९९९-२०००|दक्षिण आफ्रिकेविरुद्ध]] घरच्या मैदानावर २-० असा पराभव पत्करावा लागला. तेंडुलकरने पुन्हा कधीही संघाचे कर्णधारपद न स्वीकारण्याची शपथ घेऊन राजीनामा दिला.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/the-reasons-behind-tendulkar-s-decision-to-quit-87629|title=तेंडुलकरच्या राजीनामा देण्याच्या निर्णयामागील कारणे|access-date=१३ जुलै २०२४}}</ref> === मॅच फिक्सिंगच्या गर्तेतून विश्वविजेतेपदापर्यंत (२०००-२०१५) === इ.स. २००० मध्ये संघाचे आणखी नुकसान झाले जेव्हा माजी कर्णधार अझरुद्दीन आणि सहकारी फलंदाज [[अजय जडेजा]] यांना मॅच फिक्सिंग प्रकरणात अडकवण्यात आले आणि त्यांना अनुक्रमे आजीवन आणि पाच वर्षांची बंदी घालण्यात आली.<ref>{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/firstcricket/sports-news/on-this-day-in-2000-mohammad-azharuddin-ajay-jadeja-played-their-last-international-match-before-being-banned-10742521.html|title=२००० साली या दिवशी: मोहम्मद अझरुद्दीन, अजय जडेजा यांच्यावर बंदी घालण्यापूर्वी त्यांनी त्यांचा शेवटचा आंतरराष्ट्रीय सामना खेळला.|date=३ जून २०२२|website=फर्स्टपोस्ट|language=en|access-date=१३ जुलै २०२४}}</ref><ref>{{Cite news|last=बालचंद्रन|first=कनिष्का|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/supriya-sobti-gupta-on-caught-out-i-wanted-to-bring-out-the-human-element-in-indian-crickets-match-fixing-saga/article66702429.ece|title='कॉट आउट' वर सुप्रिया सोबती गुप्ता: मला भारतीय क्रिकेटच्या मॅच फिक्सिंग गाथेतील मानवी घटक बाहेर आणायचे होते|date=६ एप्रिल २०२३|work=द हिंदू|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=१३ जुलै २०२४}}</ref> या कालावधीचे वर्णन बीबीसीने "भारतीय क्रिकेटची सर्वात वाईट वेळ" असे केले आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.sportskeeda.com/cricket/10-embarrassing-moments-no-indian-cricket-fan-relive|title=१० विस्मरणीय क्षण जे कोणत्याही भारतीय क्रिकेट चाहत्याला पुन्हा जगायचे नाहीत|last=अनंतसुब्रमणिअन|first=विघ्नेश|date=१० नोव्हेंबर २०१७|website=www.sportskeeda.com|language=en-in|access-date=१३ जुलै २०२४}}</ref> तथापि, नवीन मुख्य - तेंडुलकर, द्रविड, कुंबळे आणि गांगुली - त्यांच्यासोबत असे पुन्हा घडू न देण्याची शपथ घेतली आणि भारतीय क्रिकेटला काळोखाच्या गर्तेतून बाहेर काढले. पहिल्या तिघांनी वैयक्तिक महत्त्वाकांक्षा बाजूला ठेवल्या ज्यामुळे गांगुली त्यांना एका नव्या युगात घेऊन जाऊ शकेल.<ref name="bbc.co.uk">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-19352766|title=भारतीय क्रिकेट: मधल्या फळीतील निवृत्ती हा एका युगाचा शेवट आहे|date=२३ ऑगस्ट २०२२|work=बीबीसी न्यूज|access-date=१३ जुलै २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20151018224629/http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-19352766|archive-date=१८ ऑक्टोबर २०१५|url-status=live}}</ref> गांगुलीच्या नेतृत्वाखाली आणि भारताचे पहिले परदेशी प्रशिक्षक [[जॉन राईट]] यांच्या मार्गदर्शनाखाली भारतीय संघाने मोठ्या सुधारणा केल्या.<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/news/external-affairs-minister-s-jaishankar-lauds-india-nz-bilateral-cricket-ties-says-nation-will-never-forget-john-wright-stephen-fleming/articleshow/94739423.cms|title=परराष्ट्र मंत्री एस जयशंकर यांनी भारत-न्यू झीलंड द्विपक्षीय क्रिकेट संबंधांचे कौतुक केले, म्हणतात की राष्ट्र जॉन राइट, स्टीफन फ्लेमिंगला कधीही विसरणार नाही|date=९ ऑक्टोबर २०२२|newspaper=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=१४ जुलै २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306095802/https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/news/external-affairs-minister-s-jaishankar-lauds-india-nz-bilateral-cricket-ties-says-nation-will-never-forget-john-wright-stephen-fleming/articleshow/94739423.cms|archive-date=६ मार्च २०२३|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.news18.com/cricketnext/news/july-5th-1956-indias-first-foreign-coach-john-wright-is-born-1801327.html|title=५ जुलै १९५६ - भारताचे पहिले परदेशी प्रशिक्षक जॉन राइट यांचा जन्म|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306095809/https://www.news18.com/cricketnext/news/july-5th-1956-indias-first-foreign-coach-john-wright-is-born-1801327.html|archive-date=६ मार्च २०२३|access-date=१४ जुलै २०२४}}</ref> [[दुसरी कसोटी, २०००-०१ बॉर्डर-गावस्कर चषक|कोलकाता कसोटी सामन्यात]], फॉलोऑन केल्यानंतर कसोटी सामना जिंकणारा भारत कसोटी क्रिकेटच्या इतिहासातील फक्त तिसरा संघ ठरला. [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघनायक|ऑस्ट्रेलियन कर्णधार]] [[स्टीव्ह वॉ]]<nowiki/>ने भारताला "अंतिम सीमा" असे नाव दिले कारण त्याचा संघ भारतात कसोटी मालिका जिंकण्यास असमर्थ ठरला.<ref>{{cite web|url=http://static.espncricinfo.com/db/NATIONAL/IND/NEWS/STEVEWAUGH_COLUMN.html|title=I am proud that everybody gave 100%|author=स्टीव्ह वॉ|work=फ्रॉम द वॉ फ्रंट|publisher=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071017222838/http://www.cricinfo.com/link_to_database/NATIONAL/IND/NEWS/STEVEWAUGH_COLUMN.html|archive-date=१७ ऑक्टोबर २००७|access-date=१४ जुलै २०२४}}</ref> [[२००२ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२००२]] मध्ये, भारत श्रीलंकेसह [[आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी]]<nowiki/>चा संयुक्त विजेता होता आणि त्यानंतर दक्षिण आफ्रिकेतील [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक]] स्पर्धेत ते अंतिम फेरीत पोहोचले. अंतिम सामन्यात संघाला ऑस्ट्रेलियाकडून पराभव पत्करावा लागला. कसोटी मालिकेतील पराभवानंतर [[भारतीय क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २००५-०६|२००६ च्या सुरुवातीला पाकिस्तानमध्ये]] एकदिवसीय मालिका जिंकून भारताने दुसऱ्या डावात फलंदाजी करताना सलग १७ एकदिवसीय विजयाचा विश्वविक्रम केला.<ref>{{cite web|url=http://www.hinduonnet.com/2005/03/02/stories/2005030204681900.htm|title=टीडब्लूआयकडे भारत-पाकिस्तान मालिकेचे उत्पादन हक्क|work=द हिंदू - स्पोर्ट|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071126145458/http://hinduonnet.com/2005/03/02/stories/2005030204681900.htm|archive-date=२६ नोव्हेंबर २००७|access-date=१४ जुलै २०२४}}</ref> सप्टेंबर २००७ मध्ये, भारताने दक्षिण आफ्रिकेत झालेल्या [[२००७ आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२०|पहिला-वहिला]] [[आय.सी.सी. पुरुष टी२० विश्वचषक|आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक]] अंतिम सामन्यात पाकिस्तानचा पाच धावांनी पराभव करून जिंकला.<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/icc-mens-t20-world-cup/on-this-day-in-2007-india-clinched-inaugural-icc-t20-world-cup/articleshow/94416092.cms|title=२००७ मध्ये या दिवशी भारताने आयसीसी टी२० विश्वचषक जिंकला होता|date=२४ सप्टेंबर २०२२|newspaper=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=१४ जुलै २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20230427193425/https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/icc-mens-t20-world-cup/on-this-day-in-2007-india-clinched-inaugural-icc-t20-world-cup/articleshow/94416092.cms|archive-date=२७ एप्रिल २०२३|url-status=live}}</ref> २ एप्रिल २०११ रोजी, भारताने [[क्रिकेट विश्वचषक, २०११ - अंतिम सामना|अंतिम सामन्यात]] श्रीलंकेचा पराभव करून [[क्रिकेट विश्वचषक, २०११|२०११ क्रिकेट विश्वचषक]] जिंकला, अशा प्रकारे दोनदा विश्वचषक जिंकणारा वेस्ट इंडीज आणि ऑस्ट्रेलियानंतरचा तिसरा संघ बनला.<ref>[https://www.espncricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2010-11-381449/india-vs-sri-lanka-final-433606/match-report धोनी आणि गंभीरच्या खेळीने भारताची विश्वचषकला गवसणी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111212222457/http://www.espncricinfo.com/icc_cricket_worldcup2011/content/current/story/509121.html|date=१२ डिसेंबर २०११}} ईएसपीएन क्रिकइन्फो. Retrieved 12 December 2011</ref> तसेच मायदेशात विश्वचषक जिंकणारा भारत पहिला संघ होता.<ref>{{Cite web|url=https://www.wionews.com/photos/throwback-to-icc-cricket-world-cup-2011-india-becomes-first-team-to-win-final-on-home-soil-219190|title=आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक २०११ पुनरावलोकन: मायदेशात विश्वचषक जिंकणारा भारत पहिला संघ ठरला|date=१६ मे २०१९|website=WION|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201025072029/https://www.wionews.com/photos/throwback-to-icc-cricket-world-cup-2011-india-becomes-first-team-to-win-final-on-home-soil-219190|archive-date=२५ ऑक्टोबर २०२०|access-date=१४ जुलै २०२२}}</ref> [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी]]<nowiki/>च्या अंतिम सामन्यात भारताने इंग्लंडला पराभूत केले आणि महेंद्रसिंग धोनी पुरुष क्रिकेट संघाचा इतिहासातील पहिला कर्णधार बनला ज्याने [[क्रिकेट विश्वचषक]], [[आय.सी.सी. पुरुष टी२० विश्वचषक|आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक]] आणि [[आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] या तीन प्रमुख आयसीसी ट्रॉफी जिंकल्या.<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/ms-dhoni-retires-only-international-captain-to-win-3-icc-trophies-1711628-2020-08-15|title=एमएस धोनी ३ आयसीसी ट्रॉफी जिंकणारा एकमेव आंतरराष्ट्रीय कर्णधार म्हणून निवृत्त झाला|date=१५ ऑगस्ट २०२०|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814135155/https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/ms-dhoni-retires-only-international-captain-to-win-3-icc-trophies-1711628-2020-08-15|archive-date=१४ ऑगस्ट २०२२|access-date=१४ जुलै २०२४}}</ref><ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/ms-dhoni-retires-2011-world-cup-final-2007-t20-world-cup-2013-champions-trophy/article28321561.ece|title=धोनीची निवृत्ती: ३ आयसीसी ट्रॉफी जिंकणारा एकमेव कर्णधार|date=१५ ऑगस्ट २०२०|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221201153021/https://sportstar.thehindu.com/cricket/ms-dhoni-retires-2011-world-cup-final-2007-t20-world-cup-2013-champions-trophy/article28321561.ece|archive-date=१ डिसेंबर २०२२|access-date=१४ जुलै २०२४}}</ref> [[चित्र:India_Vs_New_zealand_One_day_International,_10_December_2010_(6159883395).jpg|डावे|इवलेसे|२०१० मध्ये न्यू झीलंडविरुद्ध गडी बाद केल्यानंतर आनंद साजरा करताना भारतीय खेळाडू]] बांगलादेशमध्ये आयोजित [[२०१४ आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२०|२०१४ आयसीसी पुरुष विश्व ट्वेंटी२०]] मध्ये, भारताने अंतिम फेरीत श्रीलंकेकडून पराभूत झाल्याने आणखी एक आयसीसी ट्रॉफी जिंकण्यापासून दूर राहिला.<ref>{{cite web|url=https://www.news18.com/cricketnext/news/on-this-day-in-2014-sri-lanka-won-the-t20-world-cup-beating-india-in-the-final-4942574.html|title=२०१४ मध्ये या दिवशी: श्रीलंकेने अंतिम सामन्यात भारताला हरवून टी२० विश्वचषक जिंकला|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230416035754/https://www.news18.com/cricketnext/news/on-this-day-in-2014-sri-lanka-won-the-t20-world-cup-beating-india-in-the-final-4942574.html|archive-date=१६ एप्रिल २०२३|access-date=१४ जुलै २०२४}}</ref> [[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक]] स्पर्धेच्या उपांत्य फेरीत भारत अंतिम ऑस्ट्रेलियाविरुद्ध पराभूत झाला, जे पुढे जाऊन विजेते ठरले.<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/new-zealand-in-india-2016/top-stories/team-indias-world-cup-2015-report-card/articleshow/46722646.cms#:~:text=After%20winning%20seven%20games%20in,fell%20to%20a%20superior%20Australia.|title=टीम इंडियाचे वर्ल्ड कप २०१५ रिपोर्ट कार्ड|date=२८ मार्च २०१५|newspaper=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=१४ जुलै २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20210703181242/https://timesofindia.indiatimes.com/sports/new-zealand-in-india-2016/top-stories/Team-Indias-World-Cup-2015-report-card/articleshow/46722646.cms#:~:text=After%20winning%20seven%20games%20in,fell%20to%20a%20superior%20Australia.|archive-date=३ जुलै २०२१|url-status=live}}</ref> === आशिया चषक २०१६ ते दुसरे टी२० विश्वविजेतेपद (२०१६ पासून पुढे) === त्यानंतर भारताने २०१६ ची सुरुवात [[२०१६ आशिया चषक]] जिंकून केली, संघ संपूर्ण स्पर्धेत अपराजित राहिला. <ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/new-zealand-in-india-2016/top-stories/india-beat-bangladesh-to-win-record-sixth-asia-cup-title/articleshow/51282149.cms|title=भारताने बांगलादेशचा पराभव करत विक्रमी सहाव्या आशिया चषकाचे विजेतेपद पटकावले|date=७ मार्च २०१६|newspaper=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=१४ जुलै २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418042553/https://timesofindia.indiatimes.com/sports/new-zealand-in-india-2016/top-stories/india-beat-bangladesh-to-win-record-sixth-asia-cup-title/articleshow/51282149.cms|archive-date=१८ एप्रिल २०२३|url-status=live}}</ref> त्यानंतर घरच्या मैदानावर आयोजित केल्या गेलेल्या [[२०१६ आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२०|२०१६ आयसीसी ट्वेंटी२० विश्वचषक स्पर्धे]]<nowiki/>साठी भारतीय संघाला जिंकण्यासाठी पसंती दिली जात होती, परंतु संघ उपांत्य फेरीत स्पर्धेचे विजेते वेस्ट इंडीजकडून पराभूत झाला.<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/march-31-2016-india-face-defeat-vs-west-indies-in-world-cup-semifinal-1785458-2021-03-31|title=३१ मार्च २०१६: एमएस धोनीच्या नेतृत्वाखालील भारताचा टी२० विश्वचषक स्पर्धेत वेस्ट इंडीज विरुद्ध पराभवाचा सामना|date=३१ मार्च २०२१|website=इंडिया टुडे|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220407145932/https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/march-31-2016-india-face-defeat-vs-west-indies-in-world-cup-semifinal-1785458-2021-03-31|archive-date=७ एप्रिल २०२२|access-date=१४ जुलै २०२४}}</ref> भारताने [[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी]]<nowiki/>च्या त्यांच्या पहिल्या सामन्यात पाकिस्तानला पराभूत केले परंतु अंतिम फेरीत त्याच प्रतिस्पर्ध्यांकडून संघाला पराभव पत्करावा लागला, २००७ नंतर प्रथमच ते स्पर्धेच्या या टप्प्यावर भेटले होते.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-champions-trophy-2017-1022345/bangladesh-vs-india-2nd-semi-final-1022373/match-report|title=प्रबळ भारताचा आणखी एका अंतिम फेरीत प्रवेश|author1=सिद्धार्थ मोंगा|date=१५ जून २०१७|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170616080737/http://www.espncricinfo.com/icc-champions-trophy-2017/content/story/1103898.html|archive-date=१६ जून २०१७|access-date=१४ जुलै २०२४}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-champions-trophy-2017-1022345/india-vs-pakistan-final-1022375/match-report|title=इंडिया हुडू ब्रोकन इम्फॅटिकली बाय पाकिस्तान|author1=अँड्र्यू फिडेल फर्नांडो|date=१८ जून २०१७|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221208131413/https://www.espncricinfo.com/series/icc-champions-trophy-2017-1022345/india-vs-pakistan-final-1022375/match-report|archive-date=८ डिसेंबर २०२२|access-date=१४ जुलै २०२४}}</ref> भारतीय संघाची पुढील प्रमुख जागतिक स्पर्धा [[क्रिकेट विश्वचषक, २०१९|२०१९ क्रिकेट विश्वचषक]] होती जिथे गट फेरीमध्ये संघ सात विजय आणि फक्त यजमान राष्ट्र इंग्लंडविरुद्धच्या एका पराभवासह गटात पहिल्या स्थानावर राहिला.<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket-world-cup-2019/story/india-vs-new-zealand-world-cup-2019-team-india-road-to-semifinals-1564810-2019-07-08|title=विश्वचषक २०१९: भारताचा उपांत्य फेरीपर्यंतचा प्रवास|date=८ जुलै २०१९|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230416040926/https://www.indiatoday.in/sports/cricket-world-cup-2019/story/india-vs-new-zealand-world-cup-2019-team-india-road-to-semifinals-1564810-2019-07-08|archive-date=१६ एप्रिल २०२३|access-date=१४ जुलै २०२४}}</ref> त्यांनी उपांत्य फेरी गाठली परंतु उपांत्य सामन्यांत न्यू झीलंडकडून १८ धावांनी पराभव पत्करावा लागला.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2019-1144415/india-vs-new-zealand-1st-semi-final-1144528/full-scorecard|title=२०१९ विश्वचषक उपांत्य सामना भारत वि न्यू झीलंड|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003165738/https://www.espncricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2019-1144415/india-vs-new-zealand-1st-semi-final-1144528/full-scorecard|archive-date=३ ऑक्टोबर २०२२|access-date=१४ जुलै २०२४}}</ref> संघाकडून [[रोहित शर्मा]]<nowiki/>ने सर्वाधिक ६४८ धावा केल्या. भारत [[२०१९-२१ विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा अंतिम सामना]] न्यू झीलंड विरुद्ध [[साउथहँप्टन|साउथहॅम्प्टन]] येथे खेळला ज्यामध्ये त्यांचा आठ गड्यांनी पराभव झाला.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-test-championship-2019-2021-1195334/india-vs-new-zealand-final-1249875/full-scorecard|title=अंतिम निकाल, साउथहॅम्प्टन, जून १८ – २३, २०२१, आयसीसी विश्व कसोटी चॅम्पियनशिप|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003165550/https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-test-championship-2019-2021-1195334/india-vs-new-zealand-final-1249875/full-scorecard|archive-date=३ ऑक्टोबर २०२२|access-date=१४ जुलै २०२४}}</ref> [[२०२२ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२२ टी२० विश्वचषक स्पर्धेत]] भारत उपांत्य फेरीसाठी पात्र ठरला होता, परंतु त्यांचा इंग्लंडकडून दहा गाड्यांनी पराभव झाला होता. ऑस्ट्रेलियाविरुद्ध घरच्या भूमीवर २-१ ने [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२२-२३|मालिका जिंकल्यानंतर]], भारत [[२०२३ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद अंतिम सामना]] ऑस्ट्रेलिया विरुद्ध ओव्हल येथे खेळला ज्यात त्यांचा २०९ धावांनी पराभव झाला.<ref>{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-test-championship-2021-2023-1268315/australia-vs-india-final-1358412/full-scorecard|title=ऑस्ट्रेलिया वि भारत, आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद २०२१-२०२३, लंडन येथील अंतिम सामना, ०७ - ११, २०२३ - पूर्ण धावफलक|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|language=en|access-date=१४ जुलै २०२४}}</ref> भारताने आर. प्रेमदासा स्टेडियमवर [[२०२३ आशिया चषक]] अंतिम सामन्यात  श्रीलंकेविरुद्ध दहा गडी राखून विजय मिळवला.<ref>{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/asia-cup-2023-1388374/sri-lanka-vs-india-final-1388414/full-scorecard|title=श्रीलंका वि भारत, कोलंबो येथील अंतिम सामना, आशिया चषक, सप्टेंबर १७, २०२३ - पूर्ण धावफलक|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|language=en|access-date=१४ जुलै २०२४}}</ref> नऊ गडी बाद करणारा  [[कुलदीप यादव]] स्पर्धेतील सर्वोत्तम खेळाडू ठरला.<ref>{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/asia-cup-2023-1388374/stats|title=आशिया चषक २०२३ आकडेवारी – आशिया चषक|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|language=en|access-date=१४ जुलै २०२४}}</ref> दरम्यान, [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुषांची स्पर्धा|२०२२ आशियाई खेळांमध्ये]] अफगाणिस्तानविरुद्धचा अंतिम सामना पावसामुळे रद्द झाल्याने अग्रमानांकित भारतीय पुरुष क्रिकेट संघाला सुवर्णपदक मिळाले.<ref>{{Cite web|url=https://olympics.com/en/news/asian-games-2023-men-cricket-final-india-vs-afghanistan-gold-result-score|title=आशियाई खेळात भारत|url-status=live}}</ref> [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक]] स्पर्धेत भारताने ऑस्ट्रेलियावर सहा गडी राखून विजय मिळवून सुरुवात केली होती. त्यांनी श्रीलंकेविरुद्ध ३०२ धावांनी जोरदार विजय मिळवून उपांत्य फेरीत प्रवेश केला आणि त्यानंतर न्यू झीलंडविरुद्ध ७० धावांनी उपांत्य फेरीत विजय मिळवला. [[सचिन तेंडुलकर]]<nowiki/>च्या विक्रमाला मागे टाकत [[विराट कोहली]] ५० एकदिवसीय शतके पूर्ण करणारा पहिला खेळाडू बनला. तसेच, मोहम्मद शमीने एकदिवसीय विश्वचषकामधील, भारतीयासाठी सर्वोत्तम गोलंदाजी केली (७/५७). संपूर्ण विश्वचषकादरम्यान अपराजित राहिलेल्या भारतीय संघाला अंतिम फेरीत मात्र ऑस्ट्रेलियाकडून सहा गाडी राखून पराभव स्वीकारावा लागला. विराट कोहली एकदिवसीय विश्वचषकात सर्वाधिक ७६५ धावा करणारा खेळाडू होता, ज्या एका विश्वचषक स्पर्धेतील सर्वाधिक धावा होत्या.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/kohli-describes-his-50th-odi-hundred-as-the-perfect-picture-1408904|title=कोहलीने त्याच्या ५० व्या एकदिवसीय शतकाच्या प्रसंगाचे वर्णन 'परफेक्ट पिक्चर' असे केले|access-date=१४ जुलै २०२४}}</ref> भारताने [[२०२४ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अंतिम सामना|अंतिम]] सामन्यात [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिके]]<nowiki/>ला पराभूत करून [[२०२४ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४ टी२० विश्वचषक]] जिंकला.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/t20cricketworldcup/news/live-india-and-south-africa-face-off-in-t20-world-cup-final|title=दक्षिण आफ्रिकेविरुद्धच्या द्वंद्वयुद्धानंतर भारताचे टी२० विश्वचषकावर शिक्कामोर्तब|website=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240629191653/https://www.icc-cricket.com/tournaments/t20cricketworldcup/news/live-india-and-south-africa-face-off-in-t20-world-cup-final|date=२९ जून २०२४|archive-date=२९ जून २०२४|access-date=१४ जुलै २०२४}}</ref> इंग्लंड आणि वेस्ट इंडीज नंतर दोनदा चषक जिंकणारा तो तिसरा संघ बनला आणि संपूर्ण स्पर्धेत अपराजित राहून स्पर्धा जिंकणारा पहिला संघ बनला. [[अर्शदीप सिंग]]<nowiki/>ने सर्वाधिक १७ बळी घेतले.<ref>{{Cite news|last=अचल|first=अश्विन|url=https://www.thehindu.com/sport/cricket/icc-twenty20-world-cup-2024-final-india-vs-south-africa-in-bridgetown-on-june-29-2024/article68349405.ece|title=भारत वि दक्षिण आफ्रिका, टी२० विश्वचषक अंतिम सामना: १७ वर्षांनंतर भारताने दुसरा टी२० विश्वचषक जिंकला|date=२९ जून २०२४|work=द हिंदू|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=१४ जुलै २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20240701152749/https://www.thehindu.com/sport/cricket/icc-twenty20-world-cup-2024-final-india-vs-south-africa-in-bridgetown-on-june-29-2024/article68349405.ece|archive-date=१ जुलै २०२४|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.sportingnews.com/ca/cricket/news/india-history-first-ever-team-win-t20-cricket-world-cup-undefeated/f3fed7d806c1ff72a325c807|title=टी२० क्रिकेट विश्वचषक स्पर्धेत अपराजित राहून विजेतेपद पटकावणारा पहिला संघ बनून भारताने रचला इतिहासातील|date=२९ जून २०२४}}</ref> == प्रशासकीय संस्था == {{Main|भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ}} भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ (बीसीसीआय) ही भारतीय क्रिकेट संघ आणि भारतातील प्रथम श्रेणी क्रिकेटची प्रशासकीय संस्था आहे. हे मंडळ १९२९ पासून कार्यरत आहे आणि [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] (आयसीसी) मध्ये भारताचे प्रतिनिधित्व करते. याचे मुख्यालय [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रा]]<nowiki/>तील [[चर्चगेट]] येथे 'क्रिकेट सेंटर' मध्ये आहे. हे जगातील सर्वात श्रीमंत क्रीडा संघटनांपैकी एक आहे, २००६ ते २०१० या कालावधीत भारताच्या सामन्यांचे प्रसारण हक्क $६१२,०००,००० मध्ये विकले गेले.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/2006/02/18/stories/2006021803840100.htm|title=निम्ब्सने किक्रेटचे हक्क $६१२ दशलक्ष किमतीमध्ये घेतले|work=द हिंदू|location=भारत|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070110084913/http://www.thehindubusinessline.com/2006/02/18/stories/2006021803840100.htm|archive-date=१० जानेवारी २००७|access-date=१४ जुलै २०२४}}</ref> [[रॉजर बिन्नी]] सध्या बीसीसीआयचे अध्यक्ष आहेत आणि [[जय शाह]] सचिव आहेत. [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] भारताचे आगामी सामने भविष्यातील दौरे कार्यक्रमाद्वारे ठरवते. तथापि, बीसीसीआयने, क्रिकेट जगतातील आपल्या प्रभावशाली आर्थिक स्थिती सह, आयसीसीच्या कार्यक्रमाला अनेकदा आव्हान दिले आहे आणि [[बांगलादेश राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|बांगलादेश]] किंवा [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे]] बरोबरच्या दौऱ्या पेक्षा अधिक कमाईची शक्यता असलेल्या भारत, [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] आणि [[इंग्लंड क्रिकेट संघ|इंग्लंड]] यांच्यातील अधिक मालिका आयोजित केल्या आहेत.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/icc-facing-threat-from-india-231378|title=भारताच्या भीतीला आयसीसीला द्यावे लागणार तोंड|date=३ जानेवारी २००६|publisher=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20070208025021/http://content-usa.cricinfo.com/india/content/story/231378.html|archive-date=८ फेब्रुवारी २००७|access-date=१४ जुलै २०२४}}</ref> भूतकाळात, प्रायोजकत्वाबाबत बीसीसीआयने आयसीसीशी संघर्षही केला आहे.<ref>{{cite web|url=http://tvnz.co.nz/view/page/425822/161040|title=भारताचे आयसीसीला आव्हान|publisher=टीव्हीएनझेड|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20070208210740/http://tvnz.co.nz/view/page/425822/161040|archive-date=८ फेब्रुवारी २००७|access-date=१४ जुलै २०२४}}</ref> === निवड समिती === भारतीय क्रिकेट संघाची निवड बीसीसीआयच्या प्रादेशिक निवड धोरणाद्वारे होते, जिथे प्रत्येक पाच प्रदेशाचे प्रतिनिधित्व एक निवडकर्ता करतो आणि बीसीसीआयने निवड समितीचे अध्यक्ष म्हणून नामनिर्देशित केलेल्या सदस्यांपैकी एक असतो. यामुळे काहीवेळा हे निवडकर्ते त्यांच्या प्रदेशाबाबत पक्षपाती आहेत की नाही यावर वाद निर्माण झाला आहे.<ref name="selection">{{cite web|url=http://www.tribuneindia.com/2006/20060730/main4.htm|title=निवड धोरण क्षेत्रीय नाही : पवार|work=द ट्रिब्यून|location=भारत|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20070208054326/http://www.tribuneindia.com/2006/20060730/main4.htm|archive-date=८ फेब्रुवारी २००७|access-date=१४ जुलै २०२४}}</ref> १८ नोव्हेंबर २०२२ पर्यंत, [[चेतन शर्मा]] मुख्य निवडकर्ता होते आणि [[देबाशिष मोहंती]], [[हरविंदरसिंग]] आणि [[सुनील जोशी]] सदस्य होते. [[२०२२ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२२ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक]] स्पर्धेत संघाच्या अयशस्वी कामगिरीनंतर संपूर्ण पॅनेलची हकालपट्टी करण्यात आली.<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/news/t20-world-cup-fallout-bcci-sacks-entire-chetan-sharma-led-selection-committee/articleshow/95610511.cms|title=टी२० विश्वचषक परिणाम: बीसीसीआयकडून संपूर्ण निवड समितीची हकालपट्टी, नवीन समितीसाठी कर्णधारपद विभाजित करणे हे मुख्य काम|date=१८ नोव्हेंबर २०२२|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=१४ जुलै २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20221119065836/https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/news/t20-world-cup-fallout-bcci-sacks-entire-chetan-sharma-led-selection-committee/articleshow/95610511.cms|archive-date=१९ नोव्हेंबर २०२२|url-status=live}}</ref> ७ जानेवारी २०२३ रोजी, शर्मा यांची पुन्हा [[शिवसुंदर दास]], [[सुब्रतो बॅनर्जी]], [[सलील अंकोला]] आणि [[श्रीधरन शरथ]] यांच्यासह मुख्य निवडकर्ता म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.<ref>{{Cite web|url=https://www.bcci.tv/articles/2023/news/55555971/bcci-announces-all-india-senior-men-selection-committee-appointments|title=बीसीसीआय कडून अखिल भारतीय वरिष्ठ पुरुष निवड समितीच्या नियुक्त्यांची घोषणा|website=www.bcci.tv|language=en|access-date=१७ जुलै २०२३}}</ref> एका खाजगी वृत्तवाहिनीने केलेल्या स्टिंग ऑपरेशनमध्ये शर्मा यांनी भारतीय संघावर अनेक भडक टिप्पण्या केल्याचं पाहिल्यानंतर त्यांनी आपल्या पदाचा राजीनामा दिला आणि त्यांच्या जागी शिवसुंदर दास ह्यांची अंतरिम मुख्य निवडकर्ता म्हणून नेमणूक झाली.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/news/chetan-sharma-resigns-as-bcci-chief-selector/articleshow/98002265.cms?from=mdr|title=चेतन शर्मा यांचा बीसीसीआयच्या मुख्य निवडकर्ता पदाचा राजीनामा|date=१७ फेब्रुवारी २०२३|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|issn=0971-8257|access-date=१४ जुलै २०२४}}</ref> ४ जुलै २०२३रोजी, [[अजित आगरकर]] यांची नवीन मुख्य निवडकर्ता म्हणून नियुक्ती करण्यात आली आणि त्यांनी शर्मा यांची जागा घेतली.<ref>{{cite news|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/127044/ajit-agarkar-named-india-mens-chief-selector|title=भारताच्या मुख्य पुरुष निवडकर्ता म्हणून अजित आगरकरची निवड|date=४ जुलै २०२३|publisher=क्रिकबझ्झ|access-date=१४ जुलै २०२४}}</ref> त्यांनी दास, बॅनर्जी, अंकोला आणि शरथ यांना निवड समितीमध्ये सामील केले.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/sport/cricket/bcci-names-ajit-agarkar-indias-new-chairman-of-selectors/article67044611.ece|title=बीसीसीआयकडून अजित आगरकर यांची भारताच्या निवड समितीचे नवे अध्यक्ष म्हणून नियुक्त|date=५ जुलै २०२३|work=द हिंदू|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=१४ जुलै २०२४}}</ref> == संघाचे रंग == भारत आपले कसोटी क्रिकेट सामने नेव्ही ब्लू कॅप आणि हेल्मेट सह पारंपारिक सफेद गणवेशात खेळतो. मर्यादित षटकांच्या सामन्यांमध्ये परिधान केलेल्या गणवेशात आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय आणि आंतरराष्ट्रीय टी२० साठी निळ्या रंगाच्या वेगवेगळ्या छटा असतात, काहीवेळा भारतीय ध्वजातील रंगांचा स्प्लॅश असतो.<ref>{{Cite web|url=https://www.wionews.com/photos/iconic-shades-of-blue-evolution-of-team-indias-jersey-from-1985-to-2021-420376|title=निळ्या रंगाच्या आयकॉनिक शेड्स: १९८५ ते २०२१ पर्यंत टीम इंडियाच्या जर्सीची उत्क्रांती|date=१३ ऑक्टोबर २०२१|website=WION|language=en-us|access-date=१४ जुलै २०२४}}</ref> [[चित्र:India_WSC_kit_1984-88.png|thumb|[[१९८५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व अजिंक्यपद चषक|क्रिकेट विश्व अजिंक्यपद]] दरम्यान भारताची क्रिकेट किट.|सीमा|59x59अंश]] [[क्रिकेट विश्वचषक, १९९२|१९९२]] आणि [[क्रिकेट विश्वचषक, १९९९|१९९९]] क्रिकेट विश्वचषकादरम्यान, भारतीय संघाची किट अनुक्रमे इंटरनॅशनल स्पोर्ट्स क्लोदिंग (ISC) आणि ASICS द्वारे प्रायोजित करण्यात आली होती,<ref>{{Cite web|url=https://www.cricket.com.au/news/feature/history-of-odi-kits-coloured-clothing-world-series-cricket-1992-world-cup-john-cooper-isc-australia/2021-09-16|title=रंगसंगती: क्रिकेटच्या कपड्यांच्या क्रांतीची कथा|website=cricket.com.au|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230509043225/https://www.cricket.com.au/news/feature/history-of-odi-kits-coloured-clothing-world-series-cricket-1992-world-cup-john-cooper-isc-australia/2021-09-16|archive-date=९ मे २०२३|access-date=१४ जुलै २०२४}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/181003|title=क्लासिक वर्ल्ड कप किट्स – १९९९|website=www.icc-cricket.com|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200430120021/https://www.icc-cricket.com/news/181003|archive-date=३० एप्रिल २०२०|access-date=१४ जुलै २०२४}}</ref> परंतु त्यानंतर २००१ पर्यंत कोणतेही अधिकृत किट प्रायोजक नव्हते. भारतीय संघासाठी अधिकृत किट प्रायोजक नसताना, ओमटेक्सने संघासाठी शर्ट आणि पँट उत्पादित केले, तर काही खेळाडूंनी डिसेंबर २००५ पर्यंत [[आदिदास]] आणि [[रिबॉक]] सारख्या त्यांच्या वैयक्तिक प्रायोजकांनी त्यांना प्रदान केलेल्या पँट घालणे निवडले. डिसेंबर २००५ मध्ये, [[नाइके|नाइकेने]] आपले प्रतिस्पर्धी आदिदास आणि रिबॉकला मागे टाकले आणि जानेवारी २००६ मध्ये सुरू झालेल्या [[भारतीय क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २००५-०६|भारतीय संघाच्या पाकिस्तान दौऱ्यापूर्वी]] पाच वर्षांसाठी करार मिळवला.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2005/12/25/world/asia/nike-wins-bid-to-equip-indian-cricket-team.html|title=नाइकेने भारतीय क्रिकेट संघाला सुसज्ज करण्यासाठी बोली जिंकली|date=२५ डिसेंबर २००५|work=द न्यूयॉर्क टाइम्स|language=en-US|issn=0362-4331|access-date=१४ जुलै २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20230506014830/https://www.nytimes.com/2005/12/25/world/asia/nike-wins-bid-to-equip-indian-cricket-team.html|archive-date=६ मे २०२३|url-status=live|agency=एजन्सी फ्रान्स-प्रेस}}</ref> नाइके टीम इंडियासाठी दीर्घकाळ किट पुरवठादार होता. त्यांना २०११<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Nike-to-remain-sponsor-of-Team-India-kit/articleshow/8085543.cms|title=नाइके टीम इंडिया किटचे प्रायोजक राहील – टाइम्स ऑफ इंडिया|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=१४ जुलै २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129143602/https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Nike-to-remain-sponsor-of-Team-India-kit/articleshow/8085543.cms|archive-date=२९ नोव्हेंबर २०१८|url-status=live}}</ref> आणि २०१६<ref>{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/players-bcci-unhappy-with-nike-4807576/|title=किट प्रायोजक नाइकेवर खेळाडू, बीसीसीआय नाराज|date=२२ ऑगस्ट २०१७|work=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en-US|access-date=१४ जुलै २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129142441/https://indianexpress.com/article/sports/cricket/players-bcci-unhappy-with-nike-4807576/|archive-date=२९ नोव्हेंबर २०१८|url-status=live}}</ref> असा दोनवेळा करार वाढवून मिळाला होता. नाइकेने सप्टेंबर २०२० मध्ये आपला करार संपुष्टात आणल्यानंतर,<ref>{{Cite web|url=https://www.financialexpress.com/sports/bcci-to-float-fresh-tender-for-apparel-sponsorship-after-nike-decides-against-renewing-its-contract/2028397/|title=नाइकेने कराराचे नूतनीकरण न करण्याचा निर्णय घेतल्यानंतर बीसीसीआय पोशाख प्रायोजकत्वासाठी नवीन निविदा काढणार|date=१९ जुलै २०२०|website=द फिनान्शियल एक्सप्रेस|language=en-US|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125203208/https://www.financialexpress.com/sports/bcci-to-float-fresh-tender-for-apparel-sponsorship-after-nike-decides-against-renewing-its-contract/2028397/|archive-date=२५ नोव्हेंबर २०२०|access-date=१४ जुलै २०२४}}</ref>मोबाइल प्रीमियर लीग ह्या ऑनलाइन गेमिंग प्लॅटफॉर्मची उपकंपनी एमपीएल स्पोर्ट्स अपेरल अँड ॲक्सेसरीजने नोव्हेंबर २०२० मध्ये [[भारतीय क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२०-२१|भारतीय संघाच्या ऑस्ट्रेलिया दौऱ्यापूर्वी]] नाइकेची किट उत्पादक म्हणून जागा घेतली. हा करार डिसेंबर २०२३ पर्यंत चालणार होता.<ref>{{Cite web|url=https://www.financialexpress.com/sports/mpl-sports-apparel-and-accessories-becomes-new-kit-sponsor-of-indian-cricket-team/2119340/|title=एमपीएल स्पोर्ट्स अपेरल अँड आणि ॲक्सेसरीज, भारतीय क्रिकेट संघाचे नवीन किट प्रायोजक|date=२ नोव्हेंबर २०२०|website=द फिनान्शियल एक्सप्रेस|language=en-US|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201102100626/https://www.financialexpress.com/sports/mpl-sports-apparel-and-accessories-becomes-new-kit-sponsor-of-indian-cricket-team/2119340/|archive-date=२ नोव्हेंबर २०२०|access-date=१४ जुलै २०२४}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.bcci.tv/articles/2020/news/147428/bcci-announces-mpl-sports-as-official-kit-sponsor-for-team-india|title=बीसीसीआय कडून एमपीएल स्पोर्ट्स टीम इंडियासाठी अधिकृत किट प्रायोजक म्हणून घोषित|website=भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201117053205/https://www.bcci.tv/articles/2020/news/147428/bcci-announces-mpl-sports-as-official-kit-sponsor-for-team-india|archive-date=१७ नोव्हेंबर २०२०|access-date=१४ जुलै २०२४}}</ref> नोव्हेंबर २०२२ मध्ये, एमपीएल स्पोर्ट्सने त्यांचा करार संपण्यापूर्वी करारातून बाहेर पडण्याचा निर्णय घेतला आणि त्यांचे अधिकार केवल किरण क्लोदिंग लिमिटेड (KKCL) ला सुपूर्द केले.<ref>{{Cite web|url=https://www.livemint.com/sports/cricket-news/byjus-mpl-want-to-exit-sponsorship-deal-with-bcci-11671667265482.html|title=बायजूज, एमपीएलला बीसीसीआय सोबतच्या प्रायोजकत्व करारातून बाहेर पडण्याची इच्छा|date=२२ डिसेंबर २०२२|website=मिंट|language=en|access-date=१४ जुलै २०२४}}</ref> जानेवारी २०२३ मध्ये, एमपीएलने मे २०२३पर्यंत अंतरिम प्रायोजक म्हणून केवल किरण क्लोदिंग लिमिटेड (KKCL) आणि किलर जीन्स (KKCL च्या मालकीचा ब्रँड) यांची नियुक्ती केली.<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cricket/indias-kit-sponsor-changes-without-official-announcement-new-jersey-launched-for-sri-lanka-t20is-101672723355953.html|title=अधिकृत घोषणेशिवाय भारताचे किट प्रायोजक बदलले, श्रीलंकेविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय टी२० साठी नवीन जर्सी लाँच|date=३ जानेवारी २०२३|website=हिंदुस्थान टाइम्स|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230104162850/https://www.hindustantimes.com/cricket/indias-kit-sponsor-changes-without-official-announcement-new-jersey-launched-for-sri-lanka-t20is-101672723355953.html|archive-date=३ जानेवारी २०२३|access-date=१४ जुलै २०२४}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/sports/kkcls-killer-replaces-mpl-sports-as-official-kit-sponsor-of-team-india/articleshow/96788356.cms?from=mdr|title=KKCL's किलर ने एमपीएल स्पोर्ट्सची जागा टीम इंडियाचा अधिकृत किट प्रायोजक म्हणून घेतली|date=६ जानेवारी २०२३|work=द इकॉनॉमिक टाइम्स|issn=0013-0389|access-date=१४ जुलै २०२४}}</ref> फेब्रुवारी २०२३ मध्ये, आदिदास KKCL च्या जागी [[२०२३ आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप फायनल|आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद अंतिम सामन्यापूर्वी]] जून २०२३ मध्ये पाच वर्षांच्या प्रायोजकत्व कराराची सुरुवात करेल अशी घोषणा करण्यात आली.<ref>{{Cite web|url=https://www.livemint.com/companies/news/adidas-to-sponsor-india-cricket-team-kit-in-350-cr-deal-11676999572818.html|title=आदिदास ₹३५० कोटींमध्ये भारतीय क्रिकेट संघाचे किट प्रायोजित करणार|last=खोसला|first=वरुनी|date=२१ फेब्रुवारी २०२३|website=मिंट|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230309112553/https://www.livemint.com/companies/news/adidas-to-sponsor-india-cricket-team-kit-in-350-cr-deal-11676999572818.html|archive-date=९ मार्च २०२३|access-date=१४ जुलै २०२४}}</ref> मे २०२३ मध्ये, [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]]<nowiki/>ने अधिकृतपणे आदिदासला मार्च २०२८ पर्यंत चालणाऱ्या पुढील पाच वर्षांसाठी त्यांचे किट प्रायोजक म्हणून घोषित केले.<ref name="bcci.tv">{{Cite web|url=https://www.bcci.tv/articles/2023/news/55556004/bcci-and-adidas-announce-multi-year-partnership-as-official-kit-sponsor-of-the-indian-cricket-team|title=बीसीसीआय आणि आदिदासने भारतीय क्रिकेट संघाचे अधिकृत किट प्रायोजक म्हणून बहु-वर्षीय भागीदारीची घोषणा केली|website=www.bcci.tv|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230526043933/https://www.bcci.tv/articles/2023/news/55556004/bcci-and-adidas-announce-multi-year-partnership-as-official-kit-sponsor-of-the-indian-cricket-team|archive-date=२६ मे २०२३|access-date=१४ जुलै २०२४}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cricket/bcci-announces-adidas-as-indias-new-kit-sponsor-101684733779418.html|title=भारतीय क्रिकेट संघाच्या किटचे नवे प्रायोजक म्हणून आदिदासचे नाव|date=२२ मे २०२३|website=हिंदुस्थान टाइम्स|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230526043931/https://www.hindustantimes.com/cricket/bcci-announces-adidas-as-indias-new-kit-sponsor-101684733779418.html|archive-date=२६ मे २०२३|access-date=१४ जुलै २०२४}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/adidas-to-be-indias-kit-sponsor-till-2028-1377689|title=आदीदास २०२८ पर्यंत भारताचा किट प्रायोजक असणार|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230529061854/https://www.espncricinfo.com/story/adidas-to-be-indias-kit-sponsor-till-2028-1377689|archive-date=२९ मे २०२३|access-date=१४ जुलै २०२४}}</ref> {| class="wikitable" !कालावधी !किट निर्माता !शर्ट प्रायोजक <ref>{{Cite web|url=https://www.mensxp.com/sports/cricket/125143-brands-that-have-sponsored-indian-cricket-jersey.html|title=बायजू लवकर बाहेर पडण्याचा विचार करत असल्याने, आतापर्यंत भारतीय जर्सीला प्रायोजित केलेल्या प्रत्येक ब्रँडचे नाव|date=२२ डिसेंबर २०२२|website=www.mensxp.com|language=en-IN|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230506014833/https://www.mensxp.com/sports/cricket/125143-brands-that-have-sponsored-indian-cricket-jersey.html|archive-date=६ मे २०२३|access-date=१४ जुलै २०२४}}</ref> |- |[[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] |आयएससी | |- |[[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] |एएसआयसीएस | rowspan="2" |[[आयटीसी लिमिटेड]] ([[विल्स]] & [[आयटीसी हॉटेल्स]]) |- |१९९३–२००१ | |- |२००१–२००५ |ओमटेक्स | rowspan="2" |[[सहारा इंडिया परिवार|सहारा]] |- |२००६–२०१३ | rowspan="4" |[[नाइके]] |- |२०१४–२०१७ |[[स्टार इंडिया]] |- |२०१७–२०१९ |[[ओप्पो]] |- |२०१९–२०२० | rowspan="3" |[[बायजूज]] |- |२०२०–२०२२ |[[मोबाईल प्रीमियर लीग|एमपीएल स्पोर्ट्स]] |- |२०२३ |किलर जीन्स |- |२०२३ – सद्य |[[आदिदास]] |[[ड्रीम११]] |} {| class="wikitable" |+आयसीसी स्पर्धांसाठी प्रायोजकत्व !स्पर्धा !किट उत्पादक !स्लीव्ह प्रायोजक |- |[[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक]] | rowspan="4" | | rowspan="5" | |- |[[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक]] |- |[[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक]] |- |[[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक]] |- |[[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक]] |आयएससी |- |[[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक]] | rowspan="2" | | rowspan="4" |विल्स |- |[[१९९८ आयसीसी नॉकआउट चषक]] |- |[[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक]] |एएसआयसीएस |- |[[२००० आयसीसी नॉकआउट चषक]] | |- |[[२००६ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२००२ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक]] | rowspan="3" |ओमटेक्स | |- |[[२००३ क्रिकेट विश्वचषक]] |ॲम्बी व्हॅली |- |[[२००४ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक]] | rowspan="10" |सहारा |- |[[२००६ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक]] | rowspan="14" |नाइके |- |[[२००७ क्रिकेट विश्वचषक]] |- |[[२००७ आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२०|२००७ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक]] |- |[[२००९ आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२०|२००९ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक]] |- |[[२००९ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक]] |- |[[२०१० आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२०|२०१० आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक]] |- |[[२०११ क्रिकेट विश्वचषक]] |- |[[२०१२ आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२०|२०१२ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक]] |- |[[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक]] |- |[[२०१४ आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२०|२०१४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक]] | rowspan="3" |[[स्टार इंडिया]] |- |[[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक]] |- |[[२०१६ आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२०|२०१६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक]] |- |[[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक]] | rowspan="2" |[[ओप्पो]] |- |[[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक]] |- |[[२०१९-२१ विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा अंतिम सामना|२०२१ विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] | rowspan="3" |एमपीएल स्पोर्ट्स | rowspan="3" |बायजूज |- |[[२०२१ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक]] |- |[[२०२२ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२२ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक]] |- |[[२०२३ आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप फायनल|२०२३]] [[२०१९-२१ विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा अंतिम सामना|विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] | rowspan="3" |[[आदिदास]] | |- |[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक]] | rowspan="2" |ड्रीम ११ |- |[[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक]] |} == प्रायोजकत्व == {| class="wikitable" style="font-size: 85%; text-align:center; margin-left:1em; float:right" |+सद्य प्रायोजक आणि पार्टनर्स<ref>{{Cite web|url=https://www.bcci.tv/|title=भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|website=www.bcci.tv|language=en|url-status=live|access-date=१७ जुलै २०२४}}</ref> !संघ प्रायोजक |[[ड्रीम११]] |- !किट प्रायोजक |[[आदिदास]] |- !मुख्य प्रायोजक |[[आयडीएफसी फर्स्ट बँक]] |- !अधिकृत पार्टनर्स |[[एसबीआय लाइफ इन्शुरन्स कंपनी|एसबीआय लाईफ]] [[कॅम्पा]] [https://atomberg.com/ ॲटम्बर्ग टेक्नॉलॉजीस] |- !अधिकृत प्रसारक |[[व्हायकॉम१८|वायकॉम१८]] ([[स्पोर्ट्स१८]] & [[जिओ सिनेमा]]) |} === संघ प्रायोजकत्व === १ जुलै २०२३ रोजी [[ड्रीम११]] (स्पोर्टा टेक्नॉलॉजिस प्रा. लि.)ची संघासाठी प्रायोजक म्हणून घोषणा करण्यात आली.<ref>{{Cite web|url=https://www.bcci.tv/articles/2023/news/55556010/bcci-announces-dream11-as-the-new-team-india-lead-sponsor|title=बीसीसीआयने ड्रीम ११ ची नवीन टीम इंडियाचे मुख्य प्रायोजक म्हणून घोषणा केली|website=www.bcci.tv|language=en|access-date=१५ जुलै २०२४}}</ref> त्यांचे प्रायोजकत्व तीन वर्षांच्या कालावधीसाठी ३१ मार्च २०२६ पर्यंत चालणार आहे.<ref>{{Cite news|last=फारुकी|first=जावेद|url=https://economictimes.indiatimes.com/tech/startups/dream11-bags-team-india-jersey-sponsor-rights-at-base-price-of-rs-358-crore/articleshow/101403947.cms|title=ड्रीम११ ने टीम इंडियाच्या जर्सीचे प्रायोजक हक्क ३५८ कोटी रुपयांच्या मूळ किमतीत मिळवले|date=१ जुलै २०२३|work=द इकॉनॉमिक टाइम्स|issn=0013-0389|access-date=१५ जुलै २०२४}}</ref> यापूर्वी, [[ओप्पो|ओप्पोने]] त्यांना अधिकार सुपूर्द केल्यानंतर ५ सप्टेंबर २०१९ ते ३१ मार्च २०२३ पर्यंत [[बायजू]] हे भारतीय संघाचे प्रायोजक होते.<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/sport/star-india-asks-bcci-for-discount-in-current-deal-exiting-byjus-wants-board-to-encash-bank-guarantee/article66356451.ece#:~:text=However%2C%20in%20June%2C%20BYJU's%20extended,will%20be%20paid%20via%20installments.|title=स्टार इंडियाने बीसीसीआयला सध्याच्या डीलमध्ये सवलत मागितली आहे, बाहेर पडणाऱ्या बायजूच्या बोर्डाकडून बँक गॅरंटी कॅश करण्याची इच्छा आहे.|date=९ जानेवारी २०२३|newspaper=द हिंदू|access-date=१६ जुलै २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20230416034059/https://www.thehindu.com/sport/star-india-asks-bcci-for-discount-in-current-deal-exiting-byjus-wants-board-to-encash-bank-guarantee/article66356451.ece#:~:text=However%2C%20in%20June%2C%20BYJU's%20extended,will%20be%20paid%20via%20installments.|archive-date=१६ एप्रिल २०२३|url-status=live}}</ref> ओप्पोचे प्रायोजकत्व २०१७ ते २०२२ पर्यंत चालणार होते, पण त्यांनी ते बायजूला दिले. ७ मार्च २०२२ रोजी, बायजूने त्याचे प्रायोजकत्व एका वर्षासाठी वाढवले.<ref>{{Cite web|url=https://m.cricbuzz.com/cricket-news/121360/bcci-extends-jersey-contract-with-byjus-by-one-year|title=बीसीसीआयने बायजूचे जर्सीचे प्रायोजकत्व एका वर्षाने वाढवले|work=क्रिकबझ्झ|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307103510/https://m.cricbuzz.com/cricket-news/121360/bcci-extends-jersey-contract-with-byjus-by-one-year|archive-date=७ मार्च २०२२|access-date=१६ जुलै २०२४}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/oppo-wins-indian-team-sponsorship-rights-till-2022-1085746|title=ओप्पोने २०२२ पर्यंत भारतीय संघ प्रायोजकत्व हक्क जिंकले|date=७ मार्च २०१७|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180319152508/http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18842869/oppo-wins-indian-team-sponsorship-rights-2022|archive-date=१९ मार्च २०१८|access-date=१६ जुलै २०२४}}</ref> यापूर्वी, भारतीय संघ सप्टेंबर २०१९ ते मार्च २०२३ पर्यंत बायजूने प्रायोजित केला होता, त्याआधी मे २०१७ ते ऑगस्ट २०१९ पर्यंत ओप्पो, जानेवारी २०१४ ते मार्च २०१७ पर्यंत [[स्टार इंडिया]],<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/star-wins-indian-team-sponsorship-rights-698825|title=स्टारने भारतीय संघाचे प्रायोजकत्व हक्क जिंकले|date=९ डिसेंबर २०१३|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180111132957/http://www.espncricinfo.com/india/content/story/698825.html|archive-date=११ जानेवारी २०१८|access-date=१६ जुलै २०२४}}</ref> [[सहारा इंडिया परिवार]] जून २००१  ते डिसेंबर २०१३<ref>{{Cite web|url=https://www.sahara.in/sports.html|title=सहारा इंडिया परिवार :: अवलोकन. जगातील सर्वात मोठे कुटुंब|website=www.sahara.in|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328012417/http://www.sahara.in/sports.html|archive-date=२८ मार्च २०२३|access-date=१६ जुलै २०२४}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/sahara-signs-biggest-deal-in-cricket-world-102705|title=सहाराने क्रिकेट विश्वातील सर्वात मोठा करार केला|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230529060428/https://www.espncricinfo.com/story/sahara-signs-biggest-deal-in-cricket-world-102705|archive-date=२९ मे २०२३|access-date=१६ जुलै २०२४}}</ref> आणि [[आयटीसी लिमिटेड]] ([[विल्स]] आणि [[आयटीसी हॉटेल्स]] ब्रँडसह) जून १९९३ ते मे २००१ पर्यंत प्रायोजक होते.<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/india/itc-stubs-out-sports-sponsorship/cid/936108|title=आयटीसी स्टब्स् आऊट स्पॉन्सरशिप|website=www.telegraphindia.com|language=en|access-date=१ जुलै २०२३}}</ref><ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/media/entertainment/sahara-india-ends-ties-with-bcci-withdraws-sponsorship-pulls-out-of-ipl/articleshow/11752002.cms|title=सहारा इंडियाने बीसीसीआय सोबतचे संबंध संपवले, प्रायोजकत्व काढून घेतले आणि आयपीएलमधून बाहेर काढले|date=४ फेब्रुवारी २०१२|newspaper=द इकॉनॉमिक टाइम्स|access-date=१६ जुलै २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20230416035105/https://economictimes.indiatimes.com/industry/media/entertainment/sahara-india-ends-ties-with-bcci-withdraws-sponsorship-pulls-out-of-ipl/articleshow/11752002.cms|archive-date=१६ एप्रिल २०२३|url-status=live}}</ref> === अधिकृत भागीदार === ९ जानेवारी २०२४ रोजी, बीसीसीआयने २०२४-२६ या कालावधीसाठी देशांतर्गत आणि आंतरराष्ट्रीय हंगामासाठी [[कॅम्पा]] आणि [https://atomberg.com/ ॲटमबर्ग टेक्नॉलॉजीज] यांना अधिकृत भागीदार म्हणून घोषित केले.<ref>{{Cite web|url=https://www.bcci.tv/articles/2024/news/55556083/bcci-announces-campa-and-atomberg-technologies-as-official-partners-for-india-home-cricket-season-2024-26|title=बीसीसीआयने भारताच्या मायदेशातील २०२४-२६ हंगामासाठी अधिकृत भागीदार म्हणून कॅम्पा आणि ॲटमबर्ग टेक्नॉलॉजीजची घोषणा केली|website=www.bcci.tv|language=en|url-status=live|access-date=१७ जुलै २०२४}}</ref> २० सप्टेंबर २०२३ रोजी, बीसीसीआयने [[एसबीआय लाइफ इन्शुरन्स कंपनी|एसबीआय लाईफ]]<nowiki/>ला २०२३-२६ दरम्यानच्या स्थानिक आणि आंतरराष्ट्रीय हंगामासाठी अधिकृत भागीदार म्हणून घोषित केले.<ref>{{Cite web|url=https://www.bcci.tv/articles/2023/news/55556044/bcci-announces-sbi-life-as-official-partner-for-bcci-domestic-international-season-2023-26|title=बीसीसीआयकडून एसबीआय लाईफची बीसीसीआय डोमेस्टिक आणि इंटरनॅशनल मोसम २०२३-२६साठी अधिकृत भागीदार म्हणून घोषणा|website=www.bcci.tv|language=en|access-date=१७ जुलै २०२४}}</ref> ऑगस्ट २०२३मध्ये, [[आयडीएफसी फर्स्ट बँक|आयडीएफसी फर्स्ट बँके]]<nowiki/>ने २०२३-२६ हंगामासाठी भारतात खेळल्या गेलेल्या सर्व आंतरराष्ट्रीय आणि देशांतर्गत सामन्यांसाठी सध्याचे मुख्य प्रायोजक म्हणून [[मास्टरकार्ड|मास्टरकार्डची]] जागा घेतली.<ref>{{Cite web|url=https://www.bcci.tv/articles/2022/news/55555921/mastercard-acquires-title-sponsorship-rights-for-all-bcci-international-and-domestic-home-matches|title=आयडीएफसी फर्स्ट बँकेने बीसीसीआयच्य सर्व आंतरराष्ट्रीय आणि देशांतर्गत घरच्या सामन्यांसाठी मुख्य प्रायोजकत्व अधिकार प्राप्त केले|website=www.bcci.tv|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220905140744/https://www.bcci.tv/articles/2022/news/55555921/idfcfirstbank-acquires-title-sponsorship-rights-for-all-bcci-international-and-domestic-home-matches|archive-date=५ सप्टेंबर २०२२|access-date=१७ जुलै २०२४}}</ref> शीर्षक प्रायोजकत्व सुरुवातीला २०१५ आणि २०२३ दरम्यान खेळल्या गेलेल्या सर्व सामन्यांसाठी [[पेटीएम]]<nowiki/>ला देण्यात आले होते <ref>{{Cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/bcci-awards-title-sponsorship-rights-to-paytm-for-five-more-years/article29203032.ece|title=बीसीसीआयकडून पेटीएमला आणखी पाच वर्षांसाठी शीर्षक प्रायोजकत्व अधिकार प्रदान|last=स्पोर्टस्टार|first=टीम|date=२१ ऑगस्ट २०१९|website=sportstar.thehindu.com|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227045646/https://sportstar.thehindu.com/cricket/bcci-awards-title-sponsorship-rights-to-paytm-for-five-more-years/article29203032.ece|archive-date=२७ डिसेंबर २०१९|access-date=१७ जुलै २०२४}}</ref>  परंतु त्यांनी ते २०२२ मध्ये मास्टरकार्डकडे सुपूर्द केले. ३० ऑगस्ट २०१९ रोजी, अधिकृत भागीदारांच्या हक्कांसाठी अभिव्यक्ती स्वारस्य प्रक्रियेच्या समाप्तीनंतर, बीसीसीआयने घोषणा केली की स्पोर्टा टेक्नॉलॉजीस प्रा. लि. (ड्रीम११), लाफार्जहोल्सीम (एसीसी सिमेंट्स, आणि [[अंबुजा सिमेंट्स]]) आणि [[ह्युंदाई मोटर्स इंडिया]] लिमिटेड यांनी २०१९-२०२३ दरम्यान बीसीसीआय आंतरराष्ट्रीय आणि देशांतर्गत सामन्यांसाठी अधिकृत भागीदारांचे अधिकार संपादन केले आहेत.<ref>{{Cite web|url=http://www.bcci.tv/articles/2019/news/130357/dream11-lafargeholcim-and-hyundai-awarded-official-partners-rights-for-bcci-international-and-domestic-seasons-2019-23|title=ड्रीम११, लाफार्जहोल्सीम आणि ह्युंदाई यांना बीसीसीआयने आंतरराष्ट्रीय आणि देशांतर्गत हंगाम २०१९-२३ साठी अधिकृत भागीदारांचे अधिकार प्रदान केले|website=भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210916193215/https://www.bcci.tv/articles/2019/news/130357/dream11-lafargeholcim-and-hyundai-awarded-official-partners-rights-for-bcci-international-and-domestic-seasons-2019-23|archive-date=१६ सप्टेंबर २०२१|access-date=१७ जुलै २०२४}}</ref> [[डिझ्नी स्टार]] आणि [[एअरटेल]] हे यापूर्वीचे शीर्ष प्रायोजक होते.<ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/sport/cricket/2017/feb/27/star-india-not-renewing-jersey-sponsorship-for-indian-cricket-team-1575465.html|title=स्टार इंडिया भारतीय क्रिकेट संघासाठी जर्सीच्या प्रायोजकत्वाचे नूतनीकरण करणार नाही|date=२८ फेब्रुवारी २०१७|website=द न्यू इंडियन एक्सप्रेस|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220106092828/https://www.newindianexpress.com/sport/cricket/2017/feb/27/star-india-not-renewing-jersey-sponsorship-for-indian-cricket-team-1575465.html|archive-date=६ जानेवारी २०२२|access-date=१७ जुलै २०२४}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/airtel-wins-team-india-home-series-sponsorship-80689-2010-08-20|title=एअरटेलने टीम इंडियाच्या होम सीरिजचे प्रायोजकत्व जिंकले|date=२० ऑगस्ट २०१०|website=इंडिया टुडे|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220106092829/https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/airtel-wins-team-india-home-series-sponsorship-80689-2010-08-20|archive-date=६ जानेवारी २०२२|access-date=१७ जुलै २०२४|agency=प्रेस ट्रस्ट ऑफ इंडिया}}</ref> === अधिकृत प्रसारक === [[व्हायकॉम१८]] हे भारतात खेळल्या जाणाऱ्या पुरुषांच्या सर्व आंतरराष्ट्रीय आणि देशांतर्गत सामन्यांचे मार्च २०२८ पर्यंत अधिकृत प्रसारक आहेत.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/news/star-sports-india-bags-bcci-media-rights-for-rs-6138-1-crore/articleshow/63628236.cms|title=व्हायकॉम१८ ने बीसीसीआय मीडिया अधिकार ५९६३ कोटी रुपयांमध्ये मिळवले – टाइम्स ऑफ इंडिया|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=१७ जुलै २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129143557/https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/news/star-sports-india-bags-bcci-media-rights-for-rs-6138-1-crore/articleshow/63628236.cms|archive-date=२९ नोव्हेंबर २०१८|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.insidesport.in/cricket-bcci-media-rights-bcci-looks-for-temporary-broadcast-partner-for-home-series-in-june-media-rights-tender-to-be-released-after-ipl-2023-follow-live-updates/|title=बीसीसीआयने जूनमध्ये मायदेशातील मालिकेसाठी तात्पुरता प्रसारण पार्टनर शोधला, आयपीएल २०२३ नंतर प्रसारण हक्क निविदा प्रसिद्ध केल्या जातील|date=२७ मार्च २०२३|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230421032734/https://www.insidesport.in/cricket-bcci-media-rights-bcci-looks-for-temporary-broadcast-partner-for-home-series-in-june-media-rights-tender-to-be-released-after-ipl-2023-follow-live-updates/|archive-date=२१ एप्रिल २०२३|access-date=१७ जुलै २०२४}}</ref> [[स्पोर्ट्स१८]] आंतरराष्ट्रीय आणि देशांतर्गत सामने टीव्हीवर प्रसारित करतील, तर ते ओटीटी (ओव्हर द टॉप) प्लॅटफॉर्म म्हणून [[जिओ सिनेमा]] वर थेट प्रक्षेपित केले जातील.<ref>{{Cite web|url=https://www.businesstoday.in/latest/trends/story/bcci-media-rights-viacom18-bags-rights-for-5-years-leaving-disney-star-sony-pictures-network-behind-396404-2023-08-31|title=व्हायकॉम१८ कडे ५ वर्षांसाठी भारतीय क्रिकेट संघाच्या मायदेशातील सामन्यांसाठीचे टीव्ही आणि डिजिटल दोन्ही हक्क|date=३१ ऑगस्ट २०१३|website=बिझनेस टुडे|language=en|access-date=१७ जुलै २०२४}}</ref> == आंतरराष्ट्रीय मैदाने == {{Main|भारतातील आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदानांची यादी}}{{location map+|India|float=center|width=450|caption=भारतातील सक्रिय आंतरराष्ट्रीय स्टेडियमची ठिकाणे|places={{location map~|India|label=<small>[[नरेंद्र मोदी स्टेडियम|नरेंद्र मोदी]]</small>|position=top|lat=23.5|long=72.35}} {{location map~|India|label=<small>[[सवाई मानसिंह स्टेडियम|सवाई मानसिंह]]</small>|position=left|lat=26.9|long=75.8}} {{location map~|India|label=<small>[[बाराबती स्टेडियम|बाराबती]]</small>|position=right|lat=20.27|long=85.52}} {{location map~|India|label=<small>[[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी]]</small>|position=right|lat=17.797358|long=83.351944}} {{location map~|India|label=<small>[[वानखेडे स्टेडियम|वानखेडे]]</small>|position=left|lat=18.9389|long=72.8258}} {{location map~|India|label=<small>[[ब्रेबॉर्न स्टेडियम|ब्रेबॉर्न]]</small>|position=top|lat=18.93|long=72.82}} {{location map~|India|label=<small>[[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम|एमसीए]]</small>|position=bottom|lat=18.67|long=73.70}} {{location map~|India|label=<small>[[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|एसव्हीएन, रायपूर]]</small>|position=right|lat=21.203384|long=81.823948}} {{location map~|India|label=<small>[[इडन गार्डन्स]]</small>|position=right|lat=22.33|long=88.20}} {{location map~|India|label=<small>[[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम|एसीए]]</small>|position=right|lat=26.14|long=91.73}} {{location map~|India|label=<small>[[अरुण जेटली स्टेडियम|अरुण जेटली]]</small>|position=left|lat=28.70|long=77.13}} {{location map~|India|label=<small>[[ग्रीन पार्क]]</small>|position=left|lat=26.4|long=80.23}} {{location map~|India|label=<small>[[ग्रीनफील्ड आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|ग्रीनफील्ड]]</small>|position=bottom|lat=8.571|long=76.884}} {{location map~|India|label=<small>[[हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम|एचपीसीए]]</small>|position=top|lat=32.197|long=76.325}} {{location map~|India|label=<small>[[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम (हैदराबाद)|राजीव गांधी, हैदराबाद]]</small>|position=bottom|locator_position=right|lat=17.4065991|long=78.5504324}} {{location map~|India|label=<small>[[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम (बंगळूर)|चिन्नास्वामी]]</small>|position=left|locator_position=right |lat = 12.978|long=77.599}} {{location map~|India|label=<small>[[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम (चेन्नई)|चिदंबरम]]</small>|position=right|lat=13.09|long=80.27}} {{location map~|India|label=<small>[[इंद्रजित सिंह बिंद्रा स्टेडियम|आय एस बिंद्रा]]</small>|position=left|lat = 30.78|long=76.69}} {{location map~|India|label=<small>[[होळकर स्टेडियम|होळकर]]</small>|position=right|lat = 22.59|long=76.69}} {{location map~|India|label=<small>[[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम (डेहराडून)|राजीव गांधी, डेहराडून]]</small>|position=right|lat = 30.18|long=78.06}} {{location map~|India|label=<small>[[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम|व्हीसीए]]</small>|position=right| lat=21.06|long=79.03}} {{location map~|India|label=<small>[[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम संकुल|जेएससीए]]</small>|position=right|lat=23.34|long=85.30}} {{location map~|India|label=<small>[[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम|एससीए]]</small>|position=right|lat=22.363|long=70.710}} {{location map~|India|label=<small>[[भारतरत्न श्री अटलबिहारी वाजपेयी इकाना क्रिकेट स्टेडियम|अटलबिहारी वाजपेयी]]</small>|position=right|lat=26.51|long=80.57}} {{location map~|India|label=<small>[[शहीद विजय सिंह पथिक क्रीडा संकुल|व्ही एस पथिक]]</small>|position=bottom|lat=28.47|long=77.52}}}} भारतात अनेक जगप्रसिद्ध क्रिकेट स्टेडियम आहेत. बहुतांश मैदाने बीसीसीआयच्या नियंत्रणाखाली नसून विविध राज्य क्रिकेट मंडळांच्या प्रशासनाखाली आहेत. बॉम्बे जिमखाना हे भारतातील पहिले मैदान होते ज्याने भारतीय क्रिकेट संघाचा संपूर्ण क्रिकेट सामना आयोजित केला होता. तो सामना १८७७ साली पारशी आणि युरोपियन यांच्यादरम्यान खेळवला गेला होता. भारतात कसोटी सामन्याचे आयोजन करणारे पहिले स्टेडियम देखील १९३३ साली बॉम्बेमधील जिमखाना मैदान होते. ह्या मैदानावर आतापर्यंत तो एकमेव कसोटी सामना आयोजित केला गेला होता. १९३३ च्या मालिकेतील दुसरी आणि तिसरी कसोटी [[ईडन गार्डन्स]] आणि [[चेपॉक]] येथे आयोजित करण्यात आली होती. दिल्लीतील [[फिरोजशाह कोटला मैदान]] हे स्वातंत्र्यानंतर कसोटी सामन्याचे आयोजन करणारे पहिले स्टेडियम होते. [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९४८-४९|१९४८ मध्ये वेस्ट इंडीजविरुद्धच्या पाच कसोटी सामन्यांच्या मालिकेतील]] तो पहिला सामना होता जो अनिर्णित राहिला. भारतात २१ मैदाने आहेत ज्यांनी किमान एक [[कसोटी क्रिकेट मैदानांची यादी|अधिकृत कसोटी सामना]] आयोजित केला आहे. अलिकडच्या वर्षांत, भारतात जागतिक दर्जाच्या क्रिकेट स्टेडियमच्या संख्येत वाढ झाली आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cities/others/mohalis-mullanpur-stadium-named-after-maharaja-yadavindra-singh-101616963863958.html|title=मोहालीच्या मुल्लानपूर स्टेडियमला महाराजा यादवेंद्र सिंह यांचे नाव|date=२९ मार्च २०२१|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005110206/https://www.hindustantimes.com/cities/others/mohalis-mullanpur-stadium-named-after-maharaja-yadavindra-singh-101616963863958.html|archive-date=५ ऑक्टोबर २०२२|access-date=१७ जुलै २०२४}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newindianexpress.com/cities/hyderabad/2020/jan/08/cricketer-rohit-sharma-lays-stone-for-international-cricket-stadium-in-hyderabad-2084662.html|title=क्रिकेट खेळाडू रोहित शर्माकडून हैदराबादमधील आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियमचे भूमिपूजन|date=८ जानेवारी २०२०|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005110206/https://www.newindianexpress.com/cities/hyderabad/2020/jan/08/cricketer-rohit-sharma-lays-stone-for-international-cricket-stadium-in-hyderabad-2084662.html|archive-date=५ ऑक्टोबर २०२२|access-date=१७ जुलै २०२४}}</ref> भारतातील [[अहमदाबाद]], [[गुजरात]] येथील [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]] हे सध्या जगातील सर्वात मोठे क्रिकेट स्टेडियम आहे.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-56165699|title=इंग्लंड विरुद्ध भारत: मोटेरा हे जगातील सर्वात मोठे क्रिकेट स्टेडियम|date=२४ फेब्रुवारी २०२१|work=बीबीसी न्यूज|language=en-GB|access-date=१७ जुलै २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20230104165512/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-56165699|archive-date=४ जानेवारी २०२३|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/world-s-largest-cricket-stadium-in-motera-named-narendra-modi-stadium-1772484-2021-02-24|title=मोटेरा येथील १ लाखांहून अधिक चाहत्यांच्या आसनक्षमतेच्या सर्वात मोठ्या क्रिकेट स्टेडियमचे नरेंद्र मोदी स्टेडियम असे नामकरण|date=२४ फेब्रुवारी २०२१|website=इंडिया टुडे|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221004000110/https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/world-s-largest-cricket-stadium-in-motera-named-narendra-modi-stadium-1772484-2021-02-24|archive-date=४ ऑक्टोबर २०२२|access-date=१७ जुलै २०२४}}</ref> [[कोलकाता]] येथील [[ईडन गार्डन्स|ईडन गार्डन्सने]] सर्वाधिक कसोटींचे आयोजन केले आहे आणि हे जगातील कोणत्याही क्रिकेट स्टेडियममध्ये तिसऱ्या क्रमांकाची सर्वाधिक आसनक्षमता असलेले स्टेडियम आहे. १८६४मध्ये स्थापित, हे भारतातील सर्वात ऐतिहासिक स्टेडियमपैकी एक आहे, ज्याने अनेक ऐतिहासिक आणि वादग्रस्त सामने आयोजित केले आहेत.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/india/content/ground/57980.html|title=मैदाने: ईडन गार्डन्स|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20061006041632/http://content-usa.cricinfo.com/india/content/ground/57980.html|archive-date=६ ऑक्टोबर २००६|access-date=१७ जुलै २०२४}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.sportskeeda.com/cricket/top-10-cricket-matches-eden-gardens-kolkata|title=ईडन गार्डन्स, कोलकाता येथे १० महत्त्वाचे क्रिकेट सामने|date=२१ सप्टेंबर २०१६|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005063550/https://www.sportskeeda.com/cricket/top-10-cricket-matches-eden-gardens-kolkata|archive-date=५ ऑक्टोबर २०२२|access-date=१७ जुलै २०२४}}</ref> भारतातील इतर प्रमुख स्टेडियममध्ये [[अरुण जेटली स्टेडियम|अरुण जेटली क्रिकेट स्टेडियमचा]] समावेश आहे, ज्याची स्थापना १८८३ मध्ये झाली. ह्या मैदानांवर [[अनिल कुंबळे|अनिल कुंबळेने]] [[पाकिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पाकिस्तानविरुद्ध]] एका डावात घेतलेल्या दहा विकेट्ससह अनेक संस्मरणीय सामने आयोजित केले गेले आहेत.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/india/content/ground/58040.html|title=मैदाने: फिरोज शाह कोटला|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20061014233541/http://content-usa.cricinfo.com/india/content/ground/58040.html|archive-date=१४ ऑक्टोबर २००६|access-date=१७ जुलै २०२४}}</ref> [[बॉम्बे जिमखाना|बॉम्बे जिमखान्याने]] भारतातील पहिल्या कसोटी सामन्याचे यजमानपद भूषवले होते, जी आजपर्यंत आयोजित केलेली एकमेव कसोटी होती.<ref>{{cite web|url=https://www.sportskeeda.com/cricket/inaugural-home-venues-10-test-playing-nations|title=१० कसोटी खेळणाऱ्या देशांची मायदेशातील उद्घाटन सामन्याची स्थळे|date=१५ फेब्रुवारी २०१७|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415152022/https://www.sportskeeda.com/cricket/inaugural-home-venues-10-test-playing-nations|archive-date=१५ एप्रिल २०२३|access-date=१७ जुलै २०२४}}</ref> १९७४ मध्ये स्थापन झालेल्या [[वानखेडे स्टेडियम|वानखेडे स्टेडियमची]] प्रेक्षक क्षमता ३३,००० इतकी आहे आणि सध्या ते शहरातील सर्वात लोकप्रिय ठिकाण आहे. ह्या मैदानावर २४  कसोटी सामन्यांचे आयोजन केले गेले आहेत. हे मैदान [[मुंबई]]<nowiki/>तच असलेल्या [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम|ब्रेबॉर्न स्टेडियमचे]] अनधिकृत उत्तराधिकारी आहे. मुंबईला अनेकदा भारतीय क्रिकेटची राजधानी मानली जाते याचे कारण येथील क्रिकेटचे चाहते आणि येथून निर्माण होणारे प्रतिभावंत खेळाडू (पहा [[मुंबई क्रिकेट संघ]]).  हे स्टेडियम नियमितपणे मोठ्या कसोटी सामन्यांचे आयोजन करते.<ref>{{cite web|url=https://www.rediff.com/cricket/special/see-shastri-what-makes-mumbai-cricket-special/20230107.htm|title=मुंबई क्रिकेटर्सना काय खास बनवते|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230416034757/https://www.rediff.com/cricket/special/see-shastri-what-makes-mumbai-cricket-special/20230107.htm|archive-date=१६ एप्रिल २०२३|access-date=१७ जुलै २०२४}}</ref> [[चेपॉक|चेपॉकमधील]] [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]] हे एक महत्त्वाचे ऐतिहासिक भारतीय क्रिकेट मैदान मानले जाते, ज्याची स्थापना १९०० च्या दशकाच्या सुरुवातीला करण्यात आली होती आणि ते भारताच्या पहिल्या कसोटी विजयाचे ठिकाण होते.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/india/content/ground/58008.html|title=मैदाने: एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20061104024506/http://content-usa.cricinfo.com/india/content/ground/58008.html|archive-date=४ नोव्हेंबर २००६|access-date=१७ जुलै २०२४}}</ref> == कर्णधार == {{Main|भारत राष्ट्रीय क्रिकेट कर्णधारांची यादी}} आजवर एकूण ३५ पुरुषांनी किमान एका कसोटी सामन्यात भारतीय पुरुष क्रिकेट संघाचे नेतृत्व केले आहे. त्यापैकी जरी फक्त सहा जणांनी २५ पेक्षा जास्त सामन्यांमध्ये संघाचे नेतृत्व केले आहे आणि सहा जणांनी एकदिवसीय सामन्यांमध्ये संघाचे नेतृत्व केले आहे परंतु कसोटीमध्ये नाही. भारताच्या पुरुष क्रिकेट संघाचे पहिले कर्णधार [[सी. के. नायडू]] होते, ज्यांनी इंग्लंडविरुद्धच्या चार सामन्यांमध्ये संघाचे नेतृत्व केले; [[भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९३२|१९३२ साली इंग्लंडमध्ये एक]] आणि [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९३३-३४|१९३३-३४ मध्ये घरच्या मैदानावर तीन सामन्यांची मालिका]]. [[लाला अमरनाथ]], पुरुष क्रिकेट संघाचे भारताचे चौथे कर्णधार आणि भारताकडून खेळताना कसोटी क्रिकेटमध्ये शतक झळकावणारे पहिले भारतीय होते. त्यांनी स्वतंत्र्यानंतरच्या भारतीय संघाच्या पहिल्या कसोटी सामन्यात संघाचे नेतृत्व केले. [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९५२-५३|१९५२-५३ मध्ये पाकिस्तान विरुद्ध मायदेशात]] झालेल्या तीन सामन्यांच्या मालिकेत त्यांनी संघाचा पहिला कसोटी विजय आणि पहिला मालिका विजय मिळवला. १९५२ ते १९६१-६२ पर्यंत, भारतीय पुरुष क्रिकेट संघात [[विजय हजारे]], [[पॉली उम्रीगर]] आणि [[नरी कॉन्ट्रॅक्टर]] असे अनेक कर्णधार होऊन गेले.<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/individual/list_captains.html?class=1;id=6;type=team|title=कसोटी कर्णधारांची यादी|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220207120351/https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/individual/list_captains.html?class=1;id=6;type=team|archive-date=७ फेब्रुवारी २०२२|access-date=१९ जुलै २०२२}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/captains-of-one-day-cricket-team-of-india-1544187909-1|title=भारताच्या एकदिवसीय क्रिकेट संघाच्या कर्णधारांची यादी|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211207062809/https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/captains-of-one-day-cricket-team-of-india-1544187909-1|archive-date=७ डिसेंबर २०२१|access-date=१९ जुलै २०२२}}</ref> पतौडीचे नवाब, [[मन्सूर अली खान पतौडी]] हे १९६१-६२ ते १९६९-७० पर्यंत ३६ कसोटी सामन्यांसाठी पुरुष संघाचे कर्णधार होते आणि त्यानंतर १९७४-७५ मध्ये [[वेस्ट इंडीज|वेस्ट इंडीजविरुद्ध]] आणखी चार सामन्यांसाठी त्यांनी संघाचे नेतृत्व केले. त्याच्या कर्णधारपदाच्या कारकिर्दीच्या सुरुवातीच्या वर्षांत, वेस्ट इंडीज, इंग्लंड आणि ऑस्ट्रेलियामध्ये संघावर व्हाईटवॉशची नामुष्की ओढवली. तथापि, १९६७-६८ मध्ये, पतौडी यांनी भारतीय पुरुष क्रिकेट संघाचे नेतृत्व न्यू झीलंडच्या पहिल्या दौऱ्यावर केले. ही कसोटी मालिका भारताने मालिका ३-१ ने जिंकली.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/tempting-tastes-dished-up-when-india-visits-new-zealand-121468|title=टेम्पटिंग टेस्ट्स डीश्ड अप व्हेन इंडिया व्हिजिट्स न्यू झीलंड|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230416041226/https://www.espncricinfo.com/story/tempting-tastes-dished-up-when-india-visits-new-zealand-121468|archive-date=१६ एप्रिल २०२३|access-date=१९ जुलै २०२४}}</ref> १९७०-७१ मध्ये [[अजित वाडेकर]] यांनी पतौडी यांच्याकडून कर्णधारपद स्वीकारले. वाडेकर यांच्या नेतृत्वाखाली भारताने वेस्ट इंडीज आणि इंग्लंडमध्ये पहिली कसोटी मालिका जिंकली. भारताने १९७४ मध्ये पहिला पुरुष एकदिवसीय सामना खेळला, तोही त्यांच्या नेतृत्वाखाली.<ref>{{cite web|url=https://www.business-standard.com/article/sports/former-india-captain-ajit-wadekar-a-skewed-technician-died-at-age-of-77-118081600051_1.html|title=इंग्लंड आणि विंडीजमध्ये भारताला पहिले विजय मिळवून देणारे अजित वाडेकर यांचे ७७ व्या वर्षी निधन|date=१६ ऑगस्ट २०१८|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230416041447/https://www.business-standard.com/article/sports/former-india-captain-ajit-wadekar-a-skewed-technician-died-at-age-of-77-118081600051_1.html|archive-date=१६ एप्रिल २०२३|access-date=१९ जुलै २०२४}}</ref> १९७५ क्रिकेट विश्वचषकात [[श्रीनिवासराघवन वेंकटराघवन]] यांच्या नेतृत्वाखाली भारताने पूर्व आफ्रिकेविरुद्ध पहिला पुरुष आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना जिंकला. १९७५-७६ आणि १९७८-७९ दरम्यान, [[बिशन सिंग बेदी]] यांनी २२ कसोटी आणि ४ एकदिवसीय सामन्यांमध्ये संघाचे नेतृत्व केले, त्यापैकी सहा कसोटी आणि एक एकदिवसीय सामन्यामध्ये संघाला विजय मिळाला.<ref>{{cite web|url=https://www.sportskeeda.com/player/bishan-singh-bedi|title=बिशन सिंग बेदी|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221004031120/https://www.sportskeeda.com/player/bishan-singh-bedi|archive-date=४ ऑक्टोबर २०२२|access-date=१९ जुलै २०२४}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/profiles/3815/bishan-bedi#!|title=बिशन बेदी|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221004031115/https://www.cricbuzz.com/profiles/3815/bishan-bedi#!|archive-date=४ ऑक्टोबर २०२२|access-date=१९ जुलै २०२४}}</ref> [[सुनील गावस्कर]] यांनी १९७८-७९ मध्ये पुरुषांच्या कसोटी आणि एकदिवसीय कर्णधारपदाची सूत्रे हातात घेतली. त्यांनी  ४७ कसोटी सामने आणि ३७ एकदिवसीय सामन्यांमध्ये भारताचे नेतृत्व केले, त्यापैकी ९ कसोटी आणि १४ एकदिवसीय सामने जिंकले. त्यांच्यानंतर १९८० मध्ये कर्णधारपदाची जबाबदारी स्वीकारणाऱ्या [[कपिल देव]] यांनी ३४ कसोटी सामन्यांपैकी ४ सामन्यांमध्ये विजय मिळवला. कपिल देव यांनी [[क्रिकेट विश्वचषक, १९८३|१९८३ च्या क्रिकेट विश्वचषकासह]], ७४ पैकी ३९ एकदिवसीय सामन्यांमध्ये भारताला विजय मिळवून दिला. कपिल देव यांनी [[भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९८६|१९८६ साली इंग्लंडमध्ये]] २-० कसोटी विजय मिळवला. १९८७-८८ आणि १९८९-९० दरम्यान, भारताकडे [[दिलीप वेंगसरकर]], [[रवी शास्त्री]] आणि [[कृष्णम्माचारी श्रीकांत]] हे तीन कर्णधार होते. वेंगसरकर यांनी १९८७ च्या क्रिकेट विश्वचषकानंतर कपिल देव यांच्याकडून कर्णधारपद स्वीकारले. कर्णधार म्हणून त्याच्या पहिल्या मालिकेत त्याने दोन शतकांनी सुरुवात केली असली तरी, त्याच्या कर्णधारपदाचा काळ अशांत होता आणि [[भारतीय क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९८८-८९|१९८९ च्या सुरुवातीला वेस्ट इंडीजचा]] विनाशकारी दौरा आणि [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] सोबत झालेल्या वादामुळे त्यांना आपले स्थान गमवावे लागले. <ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/player/dilip-vengsarkar-35654|title=दिलीप वेंगसरकरचे कर्णधारपद|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211206220434/https://www.espncricinfo.com/player/dilip-vengsarkar-35654|archive-date=६ डिसेंबर २०२१|access-date=१९ जुलै २०२४}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/profiles/3832/dilip-vengsarkar|title=दिलीप वेंगसरकर|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211207062810/https://www.cricbuzz.com/profiles/3832/dilip-vengsarkar|archive-date=७ डिसेंबर २०२१|access-date=१९ जुलै २०२४}}</ref> [[मोहम्मद अझरुद्दीन|मोहम्मद अझरुद्दीनने]] १९८९ मध्ये पदभार स्वीकारल्यापासून भारताच्या पुरुष क्रिकेट संघाचे सहा नियमित कसोटी कर्णधार आहेत. अझरुद्दीनने १९८९-९० ते १९९८-९९ या कालावधीत ४७ कसोटी सामन्यांमध्ये संघाचे नेतृत्व केले, त्यामधील १४ जिंकले आणि १७४ एकदिवसीय सामन्यांपैकी ९० जिंकले. त्यानंतर १९९६ च्या उत्तरार्धात कर्णधारपद स्वीकारणाऱ्या [[सचिन तेंडुलकर|सचिन तेंडुलकरने]] २५ कसोटी सामने आणि ७३ एकदिवसीय सामन्यांमध्ये पुरुष क्रिकेट संघाचे नेतृत्व केले; तेंडुलकर एक कर्णधार म्हणून तुलनेने अयशस्वी होता, त्याने फक्त ४ कसोटी सामने आणि २३ एकदिवसीय सामने जिंकले.<ref>{{cite news|url=http://www.firstpost.com/sports/tendulkar-on-his-captains-ganguly-was-aggressive-rahul-methodical-dhoni-instinctive-1791655.html|title=तेंडुलकर त्याच्या कर्णधारांबाबत: गांगुली आक्रमक, राहुल पद्धतशीर, धोनी सहज|date=७ नोव्हेंबर २०१४|work=[[फर्स्टपोस्ट]]|access-date=१९ जुलै २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20150715070716/http://www.firstpost.com/sports/tendulkar-on-his-captains-ganguly-was-aggressive-rahul-methodical-dhoni-instinctive-1791655.html|archive-date=१५ जुलै २०१५|url-status=live|}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.oneindia.in/sports/replacing-sachin-tendulkar-with-azharuddin-as-captain-in-1997-big-mystery-1553577.html|title=१९९७ मध्ये सचिनच्या जागी अझहरला कर्णधार म्हणून नियुक्त करणे: जेव्हा निवडकर्त्यांनी चेंडू फिरवला|date=६ नोव्हेंबर २०१४|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141109181442/http://news.oneindia.in/sports/replacing-sachin-tendulkar-with-azharuddin-as-captain-in-1997-big-mystery-1553577.html|archive-date=९ नोव्हेंबर २०१४|access-date=१९ जुलै २०२४}}</ref> [[सौरव गांगुली]] २००० मध्ये कसोटी आणि एकदिवसीय अशा दोन्ही प्रकारांमध्ये पुरुष संघाचा नियमित कर्णधार बनला.<ref>{{cite web|url=https://www.thebridgechronicle.com/sports/how-sourav-ganguly-became-indian-captain-2000-ahead-anil-kumble-and-ajay-jadeja|title=२००० मध्ये अनिल कुंबळे आणि अजय जडेजा यांच्या मागे सौरव गांगुली भारतीय कर्णधार कसा बनला?|date=२३ जुलै २०२०|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221004031605/https://www.thebridgechronicle.com/sports/how-sourav-ganguly-became-indian-captain-2000-ahead-anil-kumble-and-ajay-jadeja|archive-date=४ ऑक्टोबर २०२२|access-date=२८ जुलै २०२४}}</ref> तो २००५-०६ पर्यंत कर्णधार राहिला आणि तत्कालीन सर्वात यशस्वी भारतीय कर्णधार बनला, त्याने ४९ पैकी २१ कसोटी सामने आणि १४६ एकदिवसीय सामन्यांपैकी ७६ सामने जिंकले. त्याच्या नेतृत्वाखाली, भारत श्रीलंकेसह २०२२ आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफीचा सहविजेता आणि २००३ क्रिकेट विश्वचषकाचा उपविजेता बनला. गांगुलीच्या नेतृत्वाखाली भारताने मायदेशात केवळ तीन कसोटी गमावल्या आणि इंग्लंड आणि ऑस्ट्रेलियामध्ये कसोटी मालिका अनिर्णित राखण्यात यश मिळवले. [[राहुल द्रविड|राहुल द्रविडने]] २००५ मध्ये पुरुषांच्या कसोटी कर्णधारपदाची जबाबदारी स्वीकारली. २००६ मध्ये, त्याने भारताला वेस्ट इंडीजमध्ये ३०  वर्षांहून अधिक काळातील पहिला कसोटी मालिका विजय मिळवून दिला.<ref>{{Cite news|last=उग्र|first=शारदा|url=https://www.indiatoday.in/magazine/sport/story/20060717-thanks-to-dravid-kumble-team-india-tastes-victory-in-west-indies-after-35-years-782712-2006-07-17|title=द्रविड, कुंबळे यांच्यामुळे टीम इंडियाने ३५ वर्षांनंतर वेस्ट इंडीजमध्ये विजयाची चव चाखली|date=१७ जुलै २००६|work=इंडिया टुडे|language=en|access-date=१९ जुलै २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317140938/https://www.indiatoday.in/magazine/sport/story/20060717-thanks-to-dravid-kumble-team-india-tastes-victory-in-west-indies-after-35-years-782712-2006-07-17|archive-date=१७ मार्च २०२२|url-status=live}}</ref> द्रविड पदावरून पायउतार झाल्यानंतर सप्टेंबर २००७ मध्ये, [[महेंद्रसिंग धोनी|महेंद्रसिंग धोनीला]] पुरुषांच्या एकदिवसीय आणि टी२० संघांचे नवे कर्णधार म्हणून नियुक्त करण्यात आले. कर्णधारपदाची सूत्रे हाती घेतल्यानंतर लगेचच धोनीने संघाला [[२००७ आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२०|पुरुषांच्या पहिल्या ट्वेंटी२० विश्वचषक]] विजेतेपदापर्यंत नेले. [[अनिल कुंबळे|अनिल कुंबळेची]] नोव्हेंबर २००७ मध्ये कसोटी कर्णधार म्हणून नियुक्ती करण्यात आली होती, परंतु १४ कसोटी सामन्यांमध्ये संघाचे नेतृत्व केल्यानंतर नोव्हेंबर २००८ मध्ये त्यांने आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमधून निवृत्ती घेतली. धोनीने त्याच्यानंतर पुरुषांचा कसोटी कर्णधार म्हणून पदभार स्वीकारला आणि अशा प्रकारे तो सर्व प्रकारांमध्ये कर्णधार बनला. धोनीच्या नेतृत्वाखाली, भारतीय पुरुष क्रिकेट संघाने २१ महिने (नोव्हेंबर २००९ ते ऑगस्ट २०११) [[आयसीसी पुरुषांची कसोटी संघ क्रमवारी|आयसीसी पुरुषांच्या कसोटी संघ क्रमवारीत]] प्रथम क्रमांकाचे स्थान राखले आणि सर्वाधिक सलग ९ एकदिवसीय सामन्यांमध्ये विजय मिळवण्याचा राष्ट्रीय विक्रम केला.<ref>{{cite web|url=http://www.google.com/hostednews/canadianpress/article/ALeqM5gOJEqagSwUYDvgJXf2lhE0pHlBjA|title=द कॅनेडियन प्रेस: फायनल जिंकून श्रीलंकेने भारताकडून ५-० असा पराभव नाकारला|date=१३ फेब्रुवारी २००९|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20090213041951/http://www.google.com/hostednews/canadianpress/article/ALeqM5gOJEqagSwUYDvgJXf2lhE0pHlBjA|archive-date=१३ फेब्रुवारी २००९}}</ref> धोनीने [[२०११ क्रिकेट विश्वचषक]] आणि [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक]]<nowiki/>मध्येही संघाला विजय मिळवून दिला होता. अशा प्रकारे, २०११ मधील आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक, [[२००७ आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२०|२००७ मधील आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक]] आणि २०१३ मधील आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी या तीनही प्रमुख आयसीसी ट्रॉफी जिंकणारा धोनी इतिहासातील पहिला कर्णधार बनला.<ref>{{Cite web|url=https://www.timesnownews.com/sports/cricket/article/on-this-day-ms-dhoni-became-first-captain-to-win-all-three-icc-titles-by-winning-2013-champions-trophy/610507|title=या दिवशी एमएस धोनीने २०१३ चॅम्पियन्स ट्रॉफी जिंकून तीनही आयसीसी विजेतेपद जिंकणारा पहिला कर्णधार बनला.|date=२३ जून २०२०|website=[[टाइम्स नाऊ]]|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111091707/https://www.timesnownews.com/sports/cricket/article/on-this-day-ms-dhoni-became-first-captain-to-win-all-three-icc-titles-by-winning-2013-champions-trophy/610507|archive-date=११ जानेवारी २०२२|access-date=१९ जुलै २०२४}}</ref> तथापि, २०११ ते २०१४ या काळात संघाने परदेशातील कसोटीत खराब कामगिरी केली आणि धोनीने डिसेंबर २०१४मध्ये कसोटी क्रिकेटमधून निवृत्ती घेतली आणि [[विराट कोहली|विराट कोहलीला]] नवीन कसोटी कर्णधार म्हणून नियुक्त केले गेले.<ref>{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/ms-dhoni-retires-from-test-cricket-814975|title=धोनी कसोटी क्रिकेट मधून निवृत्त|date=३० डिसेंबर २०१४|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317140538/https://www.espncricinfo.com/story/ms-dhoni-retires-from-test-cricket-814975|archive-date=१७ मार्च २०२२|access-date=१९ जुलै २०२४}}</ref> धोनीने जानेवारी २०१७ मध्ये एकदिवसीय आणि टी२० संघांच्या कर्णधारपदाचा राजीनामा दिला आणि त्याच्यानंतर या पदावरकोहली आला.<ref>{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/ms-dhoni-gives-up-india-s-odi-and-t20-captaincy-1075558|title=एमएस धोनीने भारताचे एकदिवसीय आणि टी२० कर्णधारपद सोडले|date=४ जानेवारी २०१७|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317140714/https://www.espncricinfo.com/story/ms-dhoni-gives-up-india-s-odi-and-t20-captaincy-1075558|archive-date=१७ मार्च २०२२|access-date=१९ जुलै २०२२}}</ref> कोहलीच्या नेतृत्वाखाली, भारत १९ कसोटी सामन्यांमध्ये अपराजित होता, ज्याची सुरुवात न्यू झीलंड विरुद्ध ३-० मालिका विजयापासून झाली आणि ऑस्ट्रेलियाविरुद्ध २-१ने मालिका जिंकून शेवट झाला. भारताने सलग नऊ कसोटी मालिका जिंकण्याचा पराक्रम देखील केला होता, श्रीलंकेत श्रीलंकेवर ३-० मालिका जिंकून सुरुवात झाली आणि घरच्या मैदानावर श्रीलंकेवर १-०ने मालिका जिंकून त्याचा शेवट झाला. ऑस्ट्रेलिया आणि दक्षिण आफ्रिकेनंतर भारत हा फक्त तिसरा संघ बनला ज्याने इतर सर्व कसोटी खेळणाऱ्या देशांविरुद्ध त्यांची सर्वात अलीकडील कसोटी मालिका एकाच वेळी जिंकली. कसोटी सामन्यांतील विजयाच्या टक्केवारीनुसार, [[अजिंक्य रहाणे|अजिंक्य रहाणेनंतर]] कोहली हा भारताचा दुसरा सर्वात यशस्वी कसोटी कर्णधार होता, (किमान दोन सामन्यांमध्ये नेतृत्व करताना)  त्याने ५८% पेक्षा जास्त कसोटी सामने जिंकले होते.<ref>{{Cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/individual/list_captains.html?class=1&id=6&type=team|title=भारतीय क्रिकेट संघ नोंदी आणि आकडेवारी|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329163507/https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/individual/list_captains.html?class=1;id=6;type=team|archive-date=२९ मार्च २०२३|access-date=7 February 2022}}</ref> नोव्हेंबर २०२१ मध्ये, कोहलीने पदाचा राजीनामा दिल्यानंतर [[रोहित शर्मा|रोहित शर्माची]] भारतीय पुरुष क्रिकेट संघाचा नवीन टी२०कर्णधार म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.<ref>{{Cite news|last=|first=|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/new-zealand-in-india/rohit-sharma-named-india-t20i-captain-for-new-zealand-series/articleshow/87617405.cms|title=न्यू झीलंड मालिकेसाठी रोहित शर्माची भारताच्या टी२० कर्णधारपदी निवड|date=१० नोव्हेंबर २०२१|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=१९ जुलै २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20220109083726/https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/new-zealand-in-india/rohit-sharma-named-india-t20i-captain-for-new-zealand-series/articleshow/87617405.cms|archive-date=९ जानेवारी २०२२|url-status=live}}</ref> कोहलीने [[२०२१ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|टी२० विश्वचषक २०२१]] मध्ये भारताचे टी२० मधील शेवटचे नेतृत्व केले. रोहित शर्माच्या कायमस्वरूपी कर्णधारपदाच्या पहिल्या मालिकेदरम्यान टी२० मालिकेत भारताने घरच्या मैदानावर [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२१-२२|न्यू झीलंडचा ३-० असा धुव्वा]] उडवला.<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-vs-new-zealand-t20i-test-series-realistic-rahul-dravid-1879521-2021-11-22|title=भारताने न्यू झीलंडचा व्हाईटवॉश केला: नव्याने सुरुवात करताना वास्तववादी होण्याची गरज|last=मुण्डयुर|first=रोहित|date=२२ नोव्हेंबर २०२१|website=इंडिया टुडे|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220118182354/https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-vs-new-zealand-t20i-test-series-realistic-rahul-dravid-1879521-2021-11-22|archive-date=१८ जानेवारी २०२२|access-date=१९ जुलै २०२४}}</ref> [[भारतीय क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२१-२२|डिसेंबर २०२१ मध्ये, दक्षिण आफ्रिकेविरुद्धच्या मालिके]]<nowiki/>पूर्वी कोहलीच्या जागी शर्माची भारतीय पुरुष क्रिकेट संघाचा नवीन एकदिवसीय कर्णधार म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.<ref name="hindustantimes.com">{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cricket/rohit-sharma-named-india-s-new-odi-captain-to-take-over-from-virat-kohli-starting-south-africa-series-101638971547848.html|title=विराट कोहलीच्या जागी रोहित शर्मा भारताच्या वनडे कर्णधारपदी, पुढील महिन्यात सुरू होणाऱ्या दक्षिण आफ्रिका मालिकेतून कर्णधारपदाची सूत्रे स्वीकारणार|date=८ डिसेंबर २०२१|website=हिंदुस्थान टाइम्स|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220127045611/https://www.hindustantimes.com/cricket/rohit-sharma-named-india-s-new-odi-captain-to-take-over-from-virat-kohli-starting-south-africa-series-101638971547848.html|archive-date=२७ जानेवारी २०२२|access-date=१९ जुलै २०२४}}</ref> दक्षिण आफ्रिकेविरुद्धच्या कसोटी मालिकेतील पराभवानंतर कोहलीने नंतर कसोटी कर्णधारपदही सोडले.<ref name="photogallery.indiatimes.com">{{Cite web|url=https://photogallery.indiatimes.com/sports/cricket/virat-kohli-quits-indias-test-captaincy-cricketers-pay-tribute-to-the-former-skipper-with-throwback-pictures/articleshow/88945176.cms|title=विराट कोहलीने भारताचे कसोटी कर्णधारपद सोडले: क्रिकेट खेळाडूंनी थ्रोबॅक चित्रांसह माजी कर्णधाराला श्रद्धांजली वाहिली. फोटोगॅलरी - ETimes|website=photogallery.indiatimes.com|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220117075819/https://photogallery.indiatimes.com/sports/cricket/virat-kohli-quits-indias-test-captaincy-cricketers-pay-tribute-to-the-former-skipper-with-throwback-pictures/articleshow/88945176.cms|archive-date=१७ जानेवारी २०२२|access-date=१९ जुलै २०२४}}</ref> शर्माने [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२१-२२|श्रीलंकेविरुद्धच्या कसोटी मालिकेपूर्वी]] कोहलीची जागा घेतली<ref name="icc-cricket.com">{{Cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/2475079|title=रोहित शर्माची भारताचा पूर्णवेळ कसोटी कर्णधार म्हणून नियुक्ती|website=www.icc-cricket.com|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220305034922/https://www.icc-cricket.com/news/2475079|archive-date=५ मार्च २०२२|access-date=१९ जुलै २०२४}}</ref> आणि आता तो भारतीय पुरुष क्रिकेट संघाचा पूर्णवेळ कर्णधार आहे. २०२४ मध्ये, संघाने [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४ टी२० विश्वचषक]] जिंकल्यानंतर, रोहित शर्माने फॉर्मेटमधून निवृत्ती घेतली, [[सूर्यकुमार यादव|सूर्यकुमार यादवला]] नवीन टी२० कर्णधार म्हणून नियुक्त केले गेले. == सद्य संघ == [[चित्र:Shubman Gill.jpg|इवलेसे|[[शुभमन गिल]] २०२५मध्ये भारतीय राष्ट्रीय क्रिकेट संघाचा कर्णधार झाला.]] बीसीसीआयने २८ फेब्रुवारी २०२४ रोजी २०२३-२४ साठी वार्षिक खेळाडूंच्या करारांची यादी जाहीर केली.<ref name=":1">{{cite web|url=https://www.bcci.tv/articles/2024/news/55556102/bcci-announces-annual-player-retainership-2023-24-team-india-senior-men-?platform=international&type=menu|title=बीसीसीआयने वार्षिक खेळाडू रिटेनरशिप २०२३-२४ जाहीर केली - भारतीय संघ (वरिष्ठ पुरुष खेळाडू)|date=२८ फेब्रुवारी २०२४|work=बीसीसीआय|access-date=२० जुलै २०२४|archive-date=2024-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241127212607/https://www.bcci.tv/articles/2024/news/55556102/bcci-announces-annual-player-retainership-2023-24-team-india-senior-men-?platform=international&type=menu|url-status=dead}}</ref> ठराविक कालावधीत (१ ऑक्टोबर २०२३ ते ३० सप्टेंबर २०२४) किमान तीन कसोटी किंवा आठ एकदिवसीय सामने किंवा दहा टी-२० खेळण्याच्या निकषांची पूर्तता करून खेळाडूंना प्रो-रेटा आधारावर ‘क’ श्रेणीच्या वार्षिक खेळाडू करारामध्ये सुधारित केले जाऊ शकते. बीसीसीआयमध्ये करारबद्ध असलेल्या, जून २०२३ पासून भारताकडून खेळलेल्या किंवा अलीकडील कसोटी, एकदिवसीय किंवा टी२० संघांमध्ये नाव असलेल्या प्रत्येक सक्रिय खेळाडूची ही यादी आहे. अनकॅप्ड खेळाडूंना तिरक्या अक्षरांमध्ये सूचीबद्ध केले आहे.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.bcci.tv/players?platform=international&type=men|title=भारतीय पुरुष क्रिकेट खेळाडू श्रेणी. बीसीसीआय|website=www.bcci.tv|language=en|access-date=२० जुलै २०२४}}</ref> * [[रोहित शर्मा]], [[विराट कोहली]], आणि [[रवींद्र जडेजा]] या कालावधीत [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] खेळले पण २०२४ टी० विश्वचषकानंतर टी२० प्रकारांतून निवृत्त झाले. ''शेवटचे अद्यतन: ३० जून २०२४'' ;यादी {| class="wikitable" !चिन्ह !अर्थ |- |सीजी |बीसीसीआय सोबत करार श्रेणी |- |क्र. |सर्व प्रकारांमध्ये खेळाडूचा शर्ट क्रमांक |- |प्रकार |खेळाडू त्याच्या संपूर्ण कारकिर्दीत नाही तर अलीकडे कोणत्या विशिष्ट प्रकारामध्ये खेळला आहे, |} {| class="wikitable" ! style="text-align:center; background:#0077FF; color:#FF8800; | नाव ! style="text-align:center; background:#0077FF; color:#FF8800; | वय ! style="text-align:center; background:#0077FF; color:#FF8800; | फलंदाजी पद्धत ! style="text-align:center; background:#0077FF; color:#FF8800; | गोलंदाजी पद्धत ! style="text-align:center; background:#0077FF; color:#FF8800; | स्थानिक संघ ! style="text-align:center; background:#0077FF; color:#FF8800; | आयपीएल संघ ! style="text-align:center; background:#0077FF; color:#FF8800; | सीजी ! style="text-align:center; background:#0077FF; color:#FF8800; | प्रकार<!--Note this refers to the forms in which they've played for India in the past year, not over their entire career--> ! style="text-align:center; background:#0077FF; color:#FF8800; | क्र. ! style="text-align:center; background:#0077FF; color:#FF8800; | कर्णधारपद ! style="text-align:center; background:#0077FF; color:#FF8800; | शेवटची कसोटी ! style="text-align:center; background:#0077FF; color:#FF8800; | शेवटचा आं.ए.दि. ! style="text-align:center; background:#0077FF; color:#FF8800; | शेवटचा आं.टी२० |- ! colspan="13" |फलंदाज |- |[[ऋतुराज गायकवाड]] |{{age|1997|01|31}} |उजव्या हाताने|| {{n/a}} |[[महाराष्ट्र क्रिकेट संघ|महाराष्ट्र]] |[[चेन्नई सुपर किंग्स]] | align="center" |क |ए.दि., टी२० |३१ ||| {{n/a}} |{{cricon|SA}} २०२३ |{{cricon|ZIM}} २०२४ |- |[[शुभमन गिल]] |{{age|1999|09|08}} |उजव्या हाताने |उजव्या हाताने [[ऑफ स्पिन]] |[[पंजाब क्रिकेट संघ|पंजाब]] |[[गुजरात टायटन्स]] | align="center" |अ |कसोटी, ए.दि., टी२० |७७ | |{{cricon|ENG}} २०२४ |{{cricon|AUS}} २०२३ |{{cricon|ZIM}} २०२४ |- |[[श्रेयस अय्यर]] |{{age|1994|12|06}} |उजव्या हाताने |उजव्या हाताने [[लेग स्पिन]] |[[मुंबई क्रिकेट संघ|मुंबई]] |[[कोलकाता नाईट रायडर्स]]|| {{n/a}} |कसोटी, ए.दि., टी२० |९६ | |{{cricon|ENG}} २०२४ |{{cricon|SA}} २०२३ |{{cricon|AUS}} २०२३ |- |[[यशस्वी जयस्वाल]] |{{age|2001|12|28}} |डावखुरा |उजव्या हाताने [[लेग स्पिन]] |[[मुंबई क्रिकेट संघ|मुंबई]] |[[राजस्थान रॉयल्स]] | align="center" |ब |कसोटी, टी२० |६४ | |{{cricon|ENG}} २०२४|| {{n/a}} |{{cricon|श्रीलंका}} २०२४ |- |[[सरफराज खान]] |{{age|1997|10|22}} |उजव्या हाताने |उजव्या हाताने [[लेग ब्रेक]] |[[मुंबई क्रिकेट संघ|मुंबई]]|| {{n/a}} | align="center" |क |कसोटी |९७ | |{{cricon|ENG}} २०२४|| {{n/a}} || {{n/a}} |- |[[विराट कोहली]] |{{age|1988|11|05}} |उजव्या हाताने |उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]] |[[दिल्ली क्रिकेट संघ|दिल्ली]] |[[रॉयल चॅलेंजर्स बंगलोर]] | align="center" |अ+ |कसोटी, ए.दि. |१८ | |{{cricon|SA}} २०२४ |{{cricon|AUS}} २०२३ |{{cricon|SA}} २०२४ |- |[[देवदत्त पडिक्कल]] |{{age|2000|7|7}} |डावखुरा|| {{n/a}} |[[कर्नाटक क्रिकेट संघ|कर्नाटक]] |[[लखनौ सुपर जायंट्स]]|| {{n/a}} |कसोटी |३७ | |{{cricon|ENG}} २०२४|| {{n/a}} |{{cricon|SRI}} २०२१ |- |[[रजत पाटीदार]] |{{age|1993|6|1}} |उजव्या हाताने|| {{n/a}} |[[मध्य प्रदेश क्रिकेट संघ|मध्य प्रदेश]] |[[रॉयल चॅलेंजर्स बंगलोर]] | align="center" |क |कसोटी, ए.दि. |८७ | |{{cricon|ENG}} २०२४ |{{cricon|SA}} २०२३|| {{n/a}} |- |[[रोहित शर्मा]] |{{age|1987|04|30}} |उजव्या हाताने |उजव्या हाताने [[ऑफ ब्रेक]] |[[मुंबई क्रिकेट संघ|मुंबई]] |[[मुंबई इंडियन्स]] | align="center" |अ+ |कसोटी, ए.दि. |४५ |कसोटी, ए.दि.(क) |{{cricon|ENG}} २०२४ |{{cricon|AUS}} २०२३ |{{cricon|SA}} २०२४ |- |[[रिंकू सिंग]] |{{age|1997|10|12}} |डावखुरा |उजव्या हाताने [[ऑफ ब्रेक]] |[[उत्तर प्रदेश क्रिकेट संघ|उत्तर प्रदेश]] |[[कोलकाता नाईट रायडर्स]] | align="center" |क |ए.दि., टी२० |३५ ||| {{n/a}} |{{cricon|SA}} २०२३ |{{cricon|SL}} २०२४ |- |[[साई सुदर्शन]] |{{age|2001|10|12}} |डावखुरा |उजव्या हाताने [[लेग ब्रेक]] |[[तामिळनाडू क्रिकेट संघ|तामिळनाडू]] |[[गुजरात टायटन्स]]|| {{n/a}} |ए.दि., टी२० |६६ ||| {{n/a}} |{{cricon|SA}} २०२३ |{{cricon|ZIM}} २०२४ |- |[[सूर्यकुमार यादव]] |{{age|1990|09|14}} |उजव्या हाताने |उजव्या हाताने [[ऑफ स्पिन]] |[[मुंबई क्रिकेट संघ|मुंबई]] |[[मुंबई इंडियन्स]] | align="center" |ब |ए.दि., टी२० |६३ | |{{cricon|AUS}} २०२३ |{{cricon|AUS}} २०२३ |{{cricon|SA}} २०२४ |- ! colspan="13" |अष्टपैलू |- |[[शाहबाज अहमद]] |{{age|1994|12|12}} |डावखुरा |[[डावखुरा ऑर्थोडॉक्स स्पिन|मंदगती डावखुरा ऑर्थोडॉक्स]] |[[बंगाल क्रिकेट संघ|बंगाल]] |[[सनरायझर्स हैदराबाद]]|| {{n/a}} |टी२० |४७ ||| {{n/a}} |{{cricon|BAN}} २०२२ |{{cricon|AFG|२०१३}} २०२३ |- |[[रविचंद्रन आश्विन]] |{{age|1986|09|07}} |उजव्या हाताने |उजव्या हाताने [[ऑफ स्पिन]] |[[तामिळनाडू क्रिकेट संघ|तामिळनाडू]] |[[राजस्थान रॉयल्स]] | align="center" |अ |कसोटी, ए.दि. |९९ | |{{cricon|ENG}} २०२४ |{{cricon|AUS}} २०२३ |{{cricon|ENG}} २०२२ |- |[[शिवम दुबे]] |{{age|1993|6|26}} |डावखुरा |उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]] |[[मुंबई क्रिकेट संघ|मुंबई]] |[[चेन्नई सुपर किंग्स]] | align="center" |क |टी२० |२५ ||| {{n/a}} |{{cricon|WIN}} २०१९ |{{cricon|SL}} २०२४ |- |[[रवींद्र जडेजा]] |{{age|1988|12|06}} |डावखुरा |[[डावखोरा ऑर्थोडॉक्स स्पिन|मंदगती डावखुरा ऑर्थोडॉक्स]] |[[सौराष्ट्र क्रिकेट संघ|सौराष्ट्र]] |[[चेन्नई सुपर किंग्स]] | align="center" |अ+ |कसोटी, ए.दि. |८ | |{{cricon|ENG}} २०२४ |{{cricon|AUS}} २०२३ |{{cricon|SA}} २०२४ |- |[[हर्षित राणा]] |{{age|2001|12|22}} |उजव्या हाताने |उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|जलद-मध्यमगती]] |[[दिल्ली क्रिकेट संघ|दिल्ली]] |[[कोलकाता नाईट रायडर्स]] |{{n/a}} |ए.दि. | | |{{n/a}} |{{n/a}} |{{n/a}} |- |[[हार्दिक पंड्या]] |{{age|1993|10|11}} |उजव्या हाताने |उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यम-जलदगती]] |[[वडोदरा क्रिकेट संघ|वडोदरा]] |[[मुंबई इंडियन्स]] | align="center" |अ |ए.दि., टी२० |३३ |ए.दि., टी२० (उक) |{{cricon|ENG}} २०१८ |{{cricon|BAN}} २०२३ |{{cricon|SL}} २०२४ |- |[[रियान पराग]] |{{age|2001|11|10}} |उजव्या हाताने |उजव्या हाताने [[लेग स्पिन]] |[[आसाम क्रिकेट संघ|आसाम]] |[[राजस्थान रॉयल्स]]|| {{n/a}} |''टी२०'' |१२ ||| {{n/a}} || {{n/a}} |{{cricon|SL}} २०२४ |- |[[अक्षर पटेल]] |{{age|1994|01|23}} |डावखुरा |[[डावखोरा ऑर्थोडॉक्स स्पिन|मंदगती डावखुरा ऑर्थोडॉक्स]] |[[गुजरात क्रिकेट संघ|गुजरात]] |[[दिल्ली कॅपिटल्स]] | align="center" |ब |कसोटी, ए.दि., टी२० |२० | |{{cricon|ENG}} २०२४ |{{cricon|SA}} २०२३ |{{cricon|SL}} २०२४ |- |[[अभिषेक शर्मा]] |{{age|2000|09|04}} |डावखुरा |[[डावखोरा ऑर्थोडॉक्स स्पिन|मंदगती डावखुरा ऑर्थोडॉक्स]] |[[पंजाब क्रिकेट संघ|पंजाब]] |[[दिल्ली कॅपिटल्स]]|| {{n/a}} |टी२० |४ |||{{n/a}} || {{n/a}} |{{cricon|ZIM}} २०२४ |- |[[वॉशिंग्टन सुंदर]] |{{age|1999|10|05}} |डावखुरा |उजव्या हाताने [[ऑफ स्पिन]] |[[तामिळनाडू क्रिकेट संघ|तामिळनाडू]] |[[सनरायझर्स हैदराबाद]] | align="center" |क |ए.दि., टी२० |५ | |{{cricon|ENG}} २०२१ |{{cricon|SA}} २०२३ |{{cricon|SL}} २०२४ |- |[[तिलक वर्मा]] |{{age|2002|11|8}} |डावखुरा |उजव्या हाताने [[ऑफ स्पिन]] |[[हैदराबाद क्रिकेट संघ|हैदराबाद]] |[[मुंबई इंडियन्स]] | align="center" |क |ए.दि., टी२० |७२ ||| {{n/a}} |{{cricon|SA}} २०२३ |{{cricon|AFG|२०१३}} २०२४ |- ! colspan="13" |यष्टीरक्षक |- |[[श्रीकर भरत]] |{{age|1993|10|3}} |उजव्या हाताने|| {{n/a}} |[[आंध्र प्रदेश क्रिकेट संघ|आंध्र]] |[[कोलकाता नाईट रायडर्स]] | align="center" |क |कसोटी |१४ | |{{cricon|ENG}} २०२४|| {{n/a}} || {{n/a}} |- |[[ध्रुव जुरेल]] |{{age|2001|1|21}} |उजव्या हाताने|| {{n/a}} |[[उत्तर प्रदेश क्रिकेट संघ|उत्तर प्रदेश]] |[[राजस्थान रॉयल्स]] | align="center" |क |कसोटी, टी२० |१६ | |{{cricon|ENG}} २०२४|| {{n/a}} |{{cricon|ZIM}} २०२४ |- |[[ईशान किशन]] |{{age|1998|07|18}} |डावखुरा|| {{n/a}} |[[झारखंड क्रिकेट संघ|झारखंड]] |[[मुंबई इंडियन्स]] |{{n/a}} |ए.दि., टी२० |३२ | |{{cricon|WIN}} २०२३ |{{cricon|AFG|२०१३}} २०२३ |{{cricon|AUS}} २०२३ |- |[[लोकेश राहुल]] |{{age|1992|04|18}} |उजव्या हाताने|| {{n/a}} |[[कर्नाटक क्रिकेट संघ|कर्नाटक]] |[[लखनौ सुपर जायंट्स]] | align="center" |अ |कसोटी, ए.दि. |१ | |{{cricon|ENG}} २०२४ |{{cricon|SA}} २०२३ |{{cricon|ENG}} २०२२ |- |[[संजू सॅमसन]] |{{age|1994|11|11}} |उजव्या हाताने|| {{n/a}} |[[केरळ क्रिकेट संघ|केरळ]] |[[राजस्थान रॉयल्स]] | align="center" |क |ए.दि., टी२० |९ ||| {{n/a}} |{{cricon|SA}} २०२३ |{{cricon|SL}} २०२४ |- |[[जितेश शर्मा]] |{{age|1993|10|22}} |उजव्या हाताने|| {{n/a}} |[[विदर्भ क्रिकेट संघ|विदर्भ]] |[[पंजाब किंग्स]] | align="center" |क |टी२० |६ ||| {{n/a}} || {{n/a}} |{{cricon|AFG|२०१३}} २०२४ |- |[[रिषभ पंत]] |{{age|1997|10|04}} |डावखुरा|| {{n/a}} |[[दिल्ली क्रिकेट संघ|दिल्ली]] |[[दिल्ली कॅपिटल्स]] | align="center" |ब |टी२० |१७ | |{{cricon|BAN}} २०२२ |{{cricon|NZ}} २०२२ |{{cricon|SL}} २०२४ |- ! colspan="13" |जलदगती गोलंदाजी |- |[[खलील अहमद]] |{{age|1997|12|05}} |उजव्या हाताने |डावखुरा [[जलदगती गोलंदाजी|जलद-मध्यमगती]] |[[राजस्थान क्रिकेट संघ|राजस्थान]] |[[दिल्ली कॅपिटल्स]]|| {{n/a}} |टी२० | ||| {{n/a}} |{{cricon|WIN}} २०१९ |{{cricon|SL}} २०२४ |- |[[जसप्रीत बुमराह]] |{{age|1993|12|06}} |उजव्या हाताने |उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|जलदगती]] |[[गुजरात क्रिकेट संघ|गुजरात]] |[[मुंबई इंडियन्स]] | align="center" |अ+ |कसोटी, ए.दि., टी२० |९३ |कसोटी (उक) |{{cricon|ENG}} २०२४ |{{cricon|AUS}} २०२३ |{{cricon|SA}} २०२४ |- |[[दीपक चहर]] |{{age|1992|08|07}} |उजव्या हाताने |उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]] |[[राजस्थान क्रिकेट संघ|राजस्थान]] |[[चेन्नई सुपर किंग्स]]|| {{n/a}} |टी२० |९० ||| {{n/a}} |{{cricon|BAN}} २०२२ |{{cricon|AUS}} २०२३ |- |[[यश दयाल]] |{{age|1997|12|13}} |उजव्या हाताने |डावखुरा [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यम-जलदगती]] |[[उत्तर प्रदेश क्रिकेट संघ|उत्तर प्रदेश]] |[[रॉयल चॅलेंजर्स बंगलोर]] | align="center" |फ|| {{n/a}} || {{n/a}} ||| {{n/a}} ||{{n/a}} || {{n/a}} |- |[[आकाश दीप]] |{{age|1996|12|15}} |उजव्या हाताने |उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|जलद-मध्यमगती]] |[[बंगाल क्रिकेट संघ|बंगाल]] |[[रॉयल चॅलेंजर्स बंगलोर]] | align="center" |फ |कसोटी |४१ | |{{cricon|ENG}} २०२४|| {{n/a}} || {{n/a}} |- |[[तुषार देशपांडे]] |{{age|1995|05|15}} |उजव्या हाताने |उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]] |[[मुंबई क्रिकेट संघ|मुंबई]] |[[चेन्नई सुपर किंग्स]]|| {{n/a}} |टी२० | ||| {{n/a}} ||{{n/a}} || {{cricon|ZIM}} २०२४ |- |[[विद्वत कावेरप्पा]] |{{age|1999|02|25}} |उजव्या हाताने |उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|जलद-मध्यमगती]] |[[कर्नाटक क्रिकेट संघ|कर्नाटक]] |[[पंजाब किंग्स]] | align="center" |फ|| {{n/a}} || {{n/a}} ||| {{n/a}} ||{{n/a}} || {{n/a}} |- |[[अवेश खान]] |{{age|1996|12|13}} |उजव्या हाताने |उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|जलद-मध्यमगती]] |[[मध्य प्रदेश क्रिकेट संघ|मध्य प्रदेश]] |[[राजस्थान रॉयल्स]] | align="center" |क |ए.दि., टी२० |६५ ||| {{n/a}} |{{cricon|SA}} २०२३ |{{cricon|ZIM}} २०२४ |- |[[मुकेश कुमार]] |{{age|1993|10|12}} |उजव्या हाताने |उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]] |[[बंगाल क्रिकेट संघ|बंगाल]] |[[दिल्ली कॅपिटल्स]] | align="center" |क |कसोटी, ए.दि., टी२० |४९ | |{{cricon|ENG}} २०२४ |{{cricon|SA}} २०२३ |{{cricon|ZIM}} २०२४ |- |[[प्रसिद्ध कृष्ण]] |{{age|1996|02|19}} |उजव्या हाताने |उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|जलद-मध्यमगती]] |[[कर्नाटक क्रिकेट संघ|कर्नाटक]] |[[राजस्थान रॉयल्स]] | align="center" |क |कसोटी, ए.दि., टी२० |२४ | |{{cricon|SA}} २०२४ |{{cricon|AUS}} २०२३ |{{cricon|AUS}} २०२३ |- |[[उमरान मलिक]] |{{age|1999|11|22}} |उजव्या हाताने |उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|जलदगती]] |[[जम्मू आणि काश्मीर क्रिकेट संघ|जम्मू आणि काश्मीर]] |[[सनरायझर्स हैदराबाद]] | align="center" |फ |ए.दि. |२१ ||| {{n/a}} |{{cricon|WIN}} २०२३ |{{cricon|NZ}} २०२३ |- |[[मोहम्मद शमी]] |{{age|1990|09|03}} |उजव्या हाताने |उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|जलदगती]] |[[बंगाल क्रिकेट संघ|बंगाल]] |[[गुजरात टायटन्स]] | align="center" |अ |ए.दि. |११ | |{{cricon|AUS}} २०२३ |{{cricon|AUS}} २०२३ |{{cricon|ENG}} २०२२ |- |[[अर्शदीप सिंग]] |{{age|1999|02|05}} |डावखुरा |डावखुरा [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यम-जलदगती]] |[[पंजाब क्रिकेट संघ|पंजाब]] |[[पंजाब किंग्स]] | align="center" |क |ए.दि., टी२० |२ ||| {{n/a}} |{{cricon|SA}} २०२३ |{{cricon|SL}} २०२४ |- |[[मोहम्मद शमी]] |{{age|1994|03|13}} |उजव्या हाताने |उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|जलदगती]] |[[हैदराबाद क्रिकेट संघ|हैदराबाद]] |[[रॉयल चॅलेंजर्स बंगलोर]] | align="center" |अ |कसोटी, ए.दि., टी२० |७३ | |{{cricon|AUS}} २०२३ |{{cricon|AUS}} २०२३ |{{cricon|ENG}} २०२२ |- |[[शार्दूल ठाकूर]] |{{age|1991|10|16}} |उजव्या हाताने |उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]] |[[मुंबई क्रिकेट संघ|मुंबई]] |[[चेन्नई सुपर किंग्स]] | align="center" |क |कसोटी, ए.दि. |५४ | |{{cricon|SA}} २०२३ |{{cricon|BAN}} २०२३ |{{cricon|WIN}} २०२२ |- |[[जयदेव उनाडकट]] |{{age|1991|10|18}} |उजव्या हाताने |डावखुरा [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]] |[[सौराष्ट्र क्रिकेट संघ|सौराष्ट्र]] |[[सनरायझर्स हैदराबाद]]|| {{n/a}} |ए.दि. |९१ | |{{cricon|WIN}} २०२३ |{{cricon|WIN}} २०२३ |{{cricon|BAN}} २०१८ |- |[[विजयकुमार वैशाख]] |{{age|1997|01|31}} |उजव्या हाताने |उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]] |[[कर्नाटक क्रिकेट संघ|कर्नाटक]] |[[रॉयल चॅलेंजर्स बंगलोर]] | align="center" |फ|| {{n/a}} || {{n/a}} ||| {{n/a}} ||{{n/a}} || {{n/a}} |- |[[मयंक यादव]] |{{age|2002|06|17}} |उजव्या हाताने |उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|जलदगती]] |[[दिल्ली क्रिकेट संघ|दिल्ली]] |[[लखनौ सुपर जायंट्स]]|| {{n/a}} |टी२०|| {{n/a}} | || {{n/a}} ||{{n/a}} |{{cricon|BAN}} २०२४ |- ! colspan="13" |फिरकी गोलंदाज |- |[[रवी बिश्नोई]] |{{age|2000|09|04}} |उजव्या हाताने |उजव्या हाताने [[लेग स्पिन]] |[[गुजरात क्रिकेट संघ|गुजरात]] |[[लखनौ सुपर जायंट्स]] | align="center" |क |टी२० |५६ ||| {{n/a}} |{{cricon|RSA}} २०२२ |{{cricon|SL}} २०२४ |- |[[कुलदीप यादव]] |{{age|1994|12|14}} |डावखुरा |[[डावखोरा अन-ऑर्थोडॉक्स स्पिन|डावखुरा मनगटी फिरकी]] |[[उत्तर प्रदेश क्रिकेट संघ|उत्तर प्रदेश]] |[[दिल्ली कॅपिटल्स]] | align="center" |ब |कसोटी, ए.दि., टी२० |२३ | |{{cricon|ENG}} २०२४ |{{cricon|SA}} २०२३ |{{cricon|SA}} २०२४ |- |[[साई किशोर]] |{{age|1996|11|06}} |डावखुरा |[[डावखुरा ऑर्थोडॉक्स स्पिन|मंदगती डावखुरा ऑर्थोडॉक्स]] |[[तामिळनाडू क्रिकेट संघ|तामिळनाडू]] |[[गुजरात टायटन्स]]|| {{n/a}} |टी२० |६० ||| {{n/a}} || {{n/a}} |{{cricon|AFG|२०१३}} २०२३ |} === वेतन श्रेणी === [[बीसीसीआय]] आपल्या खेळाडूंना केंद्रीय करार प्रदान करते, त्यांचे वेतन खेळाडूच्या महत्त्वानुसार श्रेणीबद्ध केले जाते. खेळाडूंचे वेतन खालीलप्रमाणे आहे.<ref name=":1" /> * अ+ श्रेणी – {{INRConvert|7|c|-3}} * अ श्रेणी – {{INRConvert|5|c|-3}} * ब श्रेणी– {{INRConvert|3|c|-3}} * क श्रेणी– {{INRConvert|1|c|-3}} * फ श्रेणी – तेजगती गोलंदाजी करार ; सामना मानधन खेळाडूंना प्रत्येक कसोटी सामन्यासाठी {{INRConvert|15|l}}, प्रति आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यासाठी {{INRConvert|6|l}} आणि प्रति आंतरराष्ट्रीय टी२०साठी {{INRConvert|3|l}} इतके मानधन मिळते. ==प्रशिक्षक== {| class="wikitable" |- ! style="background:#0077FF; color:#FF8800; text-align:center; | स्थान ! style="background:#0077FF; color:#FF8800; text-align:center; | नाव |- | मुख्य प्रशिक्षक | {{flagicon|IND}} [[गौतम गंभीर]]<ref>{{Cite web |date=९ जुलै २०२४|title=भारतीय संघाच्या मुख्य प्रशिक्षकपदी राहुल द्रविडच्या जागी गौतम गंभीरची नियुक्ती |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/gautam-gambhir-replaces-rahul-dravid-as-team-indias-head-coach-101720533797682.html |access-date=२२ जुलै २०२४|website=हिंदुस्थान टाइम्स|language=en}}</ref> |- | rowspan="2" | सहाय्यक प्रशिक्षक | {{flagicon|IND}} [[अभिषेक नायर]] |- | {{flagicon|Netherlands}} [[रॉयन टेन डोशेटे]] |- |गोलंदाजी प्रशिक्षक | {{flagicon|IND}} [[साईराज बहुतुले]]''(अंतरिम)'' |- | क्षेत्ररक्षण प्रशिक्षक | {{flagicon|IND}} टी दिलीप |- | फिजिओ | {{flagicon|IND}} कमलेश जैन |} ===मागील प्रशिक्षक=== {| class="wikitable" |- ! कार्यकाळ !! प्रशिक्षक |- | १९७१ || {{flagicon|IND}} [[केकी तारापोर]] |- | १९७१-१९७४ || {{flagicon|IND}} [[हेमू अधिकारी]] |- | १९७८ || {{flagicon|IND}} [[दत्ता गायकवाड]] |- | १९८०-१९८१ || {{flagicon|IND}} [[सलीम दुराणी]] |- | १९८२ || {{flagicon|IND}} [[अशोक मांकड]] |- | १९८३-१९८७ || {{flagicon|IND}} [[पीआर मान सिंग]] |- | १९८८ || {{flagicon|IND}} [[चंदू बोर्डे]] |- | १९९०-१९९१ || {{flagicon|IND}} [[बिशन सिंग बेदी]] |- | १९९१-१९९२ || {{flagicon|IND}} [[अब्बास अली बेग]] |- | १९९२-१९९६ || {{flagicon|IND}} [[अजित वाडेकर]] |- | १९९६ || {{flagicon|IND}} [[संदीप पाटील]] |- | १९९६-१९९७ || {{flagicon|IND}} [[मदन लाल]] |- | १९९७-१९९९ || {{flagicon|IND}} [[अंशुमन गायकवाड]] |- | १९९९-२००० || {{flagicon|IND}} [[कपिल देव]] |- | २०००-२००५ || {{flagicon|NZ}} [[जॉन राइट]] |- | २००५-२००७ || {{flagicon|AUS}} [[ग्रेग चॅपेल]] |- | २००७ || {{flagicon|IND}} [[रवी शास्त्री]] ''(अंतरिम)'' |- | २००७-२००८ || {{flagicon|IND}} [[लालचंद राजपूत]] |- | २००८-२०११ || {{flagicon|SA}} [[गॅरी कर्स्टन]] |- | २०११-२०१५ || {{flagicon|ZIM}} [[डंकन फ्लेचर]] |- | २०१४-२०१६ || {{flagicon|IND}} [[रवी शास्त्री]] ''(संघ संचालक)'' |- | २०१६ || {{flagicon|IND}} [[संजय बांगर]] (''अंतरिम)'' |- | २०१६-२०१७ || {{flagicon|IND}} [[अनिल कुंबळे]] |- | २०१७ || {{flagicon|IND}} [[संजय बांगर]] ''(अंतरिम)'' |- | २०१७-२०२१ || {{flagicon|IND}} [[रवी शास्त्री]] |- | २०२१-२०२४ || {{flagicon|IND}} [[राहुल द्रविड]] |- | २०२४ || {{flagicon|IND}} [[व्ही.व्ही.एस. लक्ष्मण]] ''(अंतरिम)'' |- | २०२४–सद्य || {{flagicon|IND}} [[गौतम गंभीर]] |} ==आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील कामगिरी== ''वर्षाच्या रकान्याभोवतीच्या लाल कडा [[भारत]]ामध्ये खेळल्या गेलेल्या स्पर्धा दर्शवतो.'' {| class="wikitable" style="text-align:center" |+'''सूची''' |style="background:gold" width="20"| |align="left"| '''विजेते''' |- |style="background:silver" width="20"| |align="left"| '''उपविजेते''' |- |style="background:#cc9966" width="20"| |align="left"| '''उपांत्य फेरी''' |} ===आय.सी.सी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा=== {| class="wikitable" style="text-align: center" |- !colspan="19" | विश्व कसोटी अजिंक्यपद नोंदी |- ! width="245" rowspan="3" | वर्ष ! colspan="10" | स्पर्धेचा टप्पा ! width="300" ! rowspan="3" | अंतिम सामन्याचे यजमान ! width="500" rowspan="3" | अंतिम सामना ! width="200" rowspan="3" | स्पर्धेतील स्थान |- ! width="20" rowspan="2" | स्थान !! colspan="5" | सामने !! width="20" rowspan="2" | {{abbr|व|वजावट}} !! width="20" rowspan="2" | {{abbr|स्प.गु.|स्पर्धा केलेले गुण}} !! width="20" rowspan="2" | गुण !! width="20" rowspan="2" | {{abbr|प|स्पर्धा केलेल्या गुणांपैकी मिळविलेल्या गुणांचे अंश (पर्सेन्टाईल)}} |- ! width="20" | {{abbr|सा|सामने}} !! width="20" | {{abbr|वि|विजय}} !! width="20" | {{abbr|प|पराभव}} !! width="20" | {{abbr|अ|अनिर्णित}} !! width="20" | {{abbr|ब|बरोबरी}} |- style="background:silver;" | '''[[२०१९-२१ विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|२०१९–२०२१]]'''<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-test-championship-2019-2021-1195334/points-table-standings|title=२०१९-२१ विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा गुणफलक|access-date=२२ जुलै २०२४|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|archive-date=१२ ऑगस्ट २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210812091730/https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-test-championship-2019-2021-1195334/points-table-standings|url-status=live}}</ref> || १/९ || १७ || १२ || ४ || १ || ० || ० || ७२० || ५२० || '''७२.२''' || {{flagicon|England}}[[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], इंग्लंड|| {{Cr|NZL}} विरुद्ध ८ गड्यांनी पराभव || '''[[२०१९-२१ विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा अंतिम सामना|उपविजेते]]''' |- style="background:silver;" | '''[[२०२१-२३ विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|२०२१–२०२३]]'''<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/world-test-championship/standings|title=२०२१-२३ विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा गुणफलक|access-date=२२ जुलै २०२४|archive-date=१ ऑगस्ट २०१९|archive-url=https://web.archive.org/web/20190801071654/https://www.icc-cricket.com/world-test-championship/standings|url-status=live}}</ref> ||२/९|| १८ || १० || ५ || ३ || ० || ५ || २१६ || १२७ || '''५८.८०''' || {{flagicon|England}} [[द ओव्हल]], इंग्लंड|| {{Cr|AUS}} विरुद्ध २०९ धावांनी पराभव || '''[[२०२३ आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप फायनल|उपविजेते]]''' |} ===आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक=== {{main|क्रिकेट विश्वचषक स्पर्धेत भारत}} {| class="wikitable" style="text-align: center; width:85%" |- !colspan=9|विश्वचषक नोंदी |- ! width=100 |यजमान आणि वर्ष ! width=150 |फेरी ! width=50 |स्थान ! width=50 |सामने ! width=50 |विजय ! width=50 |पराभव ! width=50 |बरोबरी ! width=50 |अनिर्णित ! width=50 |संघ |- |{{flagicon|ENG}} [[क्रिकेट विश्वचषक, १९७५|१९७५]]<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/prudential-world-cup-1975-60793|title=प्रुडेंशियल विश्वचषक १९७५|access-date=२२ जुलै २०२४|archive-date=६ डिसेंबर २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20211206022506/https://www.espncricinfo.com/series/prudential-world-cup-1975-60793|url-status=live}}</ref> ||गट फेरी||६/८||३||१||२||०||०||[[क्रिकेट विश्वचषक, १९७५ - संघ#भारत|संघ]] |- |{{flagicon|ENG}} [[क्रिकेट विश्वचषक, १९७९|१९७९]]<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/prudential-world-cup-1979-60806|title=प्रुडेंशियल विश्वचषक १९७९|access-date=२२ जुलै २०२४|archive-date=६ डिसेंबर २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20211206024322/https://www.espncricinfo.com/series/prudential-world-cup-1979-60806|url-status=live}}</ref> ||गट फेरी||७/८||३||०||३||०||०||[[क्रिकेट विश्वचषक, १९७९ - संघ#भारत|संघ]] |- style="background:gold;" |{{flagicon|ENG}} {{flagicon|WAL}} '''[[क्रिकेट विश्वचषक, १९८३|१९८३]]'''<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/prudential-world-cup-1983-60832|title=प्रुडेंशियल विश्वचषक १९८३|access-date=२२ जुलै २०२४|archive-date=६ डिसेंबर २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20211206032439/https://www.espncricinfo.com/series/prudential-world-cup-1983-60832|url-status=live}}</ref>||'''[[क्रिकेट विश्वचषक, १९८३ - अंतिम सामना|विजेते]]'''||'''१/८'''||'''८'''||'''६'''||'''२'''||'''०'''||'''०'''||'''[[क्रिकेट विश्वचषक, १९८३ - संघ#भारत|संघ]]''' |-bgcolor="#cc9966" |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|IND}} {{flagicon|PAK}} '''[[क्रिकेट विश्वचषक, १९८७|१९८७]]'''<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/reliance-world-cup-1987-88-60876|title=रिलायन्स विश्वचषक १९८७/८८|access-date=२२ जुलै २०२४|archive-date=१५ ऑगस्ट २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815114752/https://www.espncricinfo.com/series/reliance-world-cup-1987-88-60876|url-status=live}}</ref>||'''उपांत्य फेरी'''||'''३/८'''||'''७'''||'''५'''||'''२'''||'''०'''||'''०'''||'''[[क्रिकेट विश्वचषक, १९८७ - संघ#भारत|संघ]]''' |- |{{flagicon|AUS}} {{flagicon|NZL}} [[क्रिकेट विश्वचषक, १९९२|१९९२]]<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/benson-hedges-world-cup-1991-92-60924|title=बेन्सन आणि हेजेस विश्वचषक १९९१/९२|access-date=२२ जुलै २०२४|archive-date=१३ जून २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20240613030259/https://www.espncricinfo.com/series/benson-hedges-world-cup-1991-92-60924|url-status=live}}</ref>||गट फेरी ||७/९||८||२||५||०||१||[[क्रिकेट विश्वचषक, १९९२ - संघ#भारत|संघ]] |-bgcolor="#cc9966" |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|IND}} {{flagicon|PAK}} {{flagicon|SRI}} '''[[क्रिकेट विश्वचषक, १९९६|१९९६]]'''<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/wills-world-cup-1995-96-60981|title=विल्स विश्वचषक १९९५/९६|access-date=२२ जुलै २०२४|archive-date=२० ऑगस्ट २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20220820020900/https://www.espncricinfo.com/series/wills-world-cup-1995-96-60981|url-status=live}}</ref>||'''उपांत्य फेरी'''||'''३/१२'''||'''७'''||'''४'''||'''३'''||'''०'''||'''०'''||'''[[क्रिकेट विश्वचषक, १९९६ - संघ#भारत|संघ]]''' |- |{{flagicon|England}} {{flagicon|IRL}} {{flagicon|NED}} {{flagicon|SCO}} {{Flagicon|Wales}}[[क्रिकेट विश्वचषक, १९९९|१९९९]]<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/reliance-world-cup-1987-88-60876|title=आयसीसी विश्वचषक १९९९|access-date=२२ जुलै २०२४|archive-date=१५ ऑगस्ट २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815114752/https://www.espncricinfo.com/series/reliance-world-cup-1987-88-60876|url-status=live}}</ref>||सुपर ६||६/१२||८||४||४||०||०||[[क्रिकेट विश्वचषक, १९९९ - संघ#भारत|संघ]] |- style="background:silver;" |{{flagicon|RSA}} {{flagicon|ZIM}} {{flagicon|KEN}} '''[[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]]'''<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124|title=आयसीसी विश्वचषक २००३|access-date=२२ जुलै २०२४|archive-date=४ ऑक्टोबर २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20221004033344/https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124|url-status=live}}</ref>||'''[[क्रिकेट विश्वचषक, २००३ - अंतिम सामना|उपविजेते]]'''||'''२/१४'''||'''११'''||'''९'''||'''२'''||'''०'''||'''०'''||'''[[क्रिकेट विश्वचषक, २००३ - संघ#भारत|संघ]]''' |- |{{flagicon|WIN}} [[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७]]<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2006-07-125929|title=आयसीसी विश्वचषक २००७|access-date=२२ जुलै २०२४|archive-date=३० सप्टेंबर २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20220930020750/https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2006-07-125929|url-status=live}}</ref>||गट फेरी ||९/१६||३||१||२||०||०||[[क्रिकेट विश्वचषक, २००७ - संघ#गट ब|संघ]] |- style="background:gold;" |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|IND}} {{flagicon|SRI}} {{flagicon|BAN}} '''[[क्रिकेट विश्वचषक, २०११|२०११]]'''<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2010-11-381449|title=आयसीसी किक्रेट विश्वचषक २०११|access-date=२२ जुलै २०२४|archive-date=४ ऑक्टोबर २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20221004095352/https://www.espncricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2010-11-381449|url-status=live}}</ref>||'''[[क्रिकेट विश्वचषक, २०११ - अंतिम सामना|विजेते]]'''||'''१/१४'''||'''९'''||'''७'''||'''१'''||'''१'''||'''०'''||'''[[क्रिकेट विश्वचषक, २०११ - संघ#भारत|संघ]]''' |-bgcolor="#cc9966" |{{flagicon|AUS}} {{flagicon|NZL}} '''[[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]]'''<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2014-15-509587|title=आयसीसी किक्रेट विश्वचषक २०१५|access-date=२२ जुलै २०२४|archive-date=४ ऑक्टोबर २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20221004095353/https://www.espncricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2014-15-509587|url-status=live}}</ref>||'''उपांत्य फेरी'''||'''३/१४'''||'''८'''||'''७'''||'''१'''||'''०'''||'''०'''||'''[[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५ - संघ#भारत|संघ]]''' |-bgcolor="#cc9966" |{{flagicon|ENG}} {{flagicon|WAL}} '''[[क्रिकेट विश्वचषक, २०१९|२०१९]]'''<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2019-1144415|title=आयसीसी किक्रेट विश्वचषक २०१९|access-date=२२ जुलै २०२४|archive-date=४ ऑक्टोबर २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20221004095358/https://www.espncricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2019-1144415|url-status=live}}</ref>||'''उपांत्य फेरी'''||'''३/१०'''||'''१०'''||'''७'''||'''२'''||'''०'''||'''१'''||'''[[क्रिकेट विश्वचषक, २०१९ - संघ#भारत|संघ]]''' |-style="background:silver;" |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|IND}} '''[[क्रिकेट विश्वचषक, २०२३|२०२३]]'''<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2023-24-1367856|title=आयसीसी क्रिकेट विश्व चषक २०२३|access-date=२२ जुलै २०२४|archive-date=२५ फेब्रुवारी २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20240225030513/https://www.espncricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2023-24-1367856|url-status=live}}</ref>||'''[[क्रिकेट विश्वचषक, २०२३ - अंतिम सामना|उपविजेते]]'''||'''२/१०'''||'''११'''||'''१०'''||'''१'''||'''०'''||'''०'''||'''[[क्रिकेट विश्वचषक, २०२३ - संघ#भारत|संघ]]''' |- |{{flagicon|SA}} {{flagicon|ZIM}} {{flagicon|NAM}} [[क्रिकेट विश्वचषक, २०२७|२०२७]]<ref name=”icc_world”>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/2354682|title=यूएसए टी२० विश्वचषक आयोजित करणार: २०२४ ते २०३१ पर्यंतच्या आयसीसी पुरुष स्पर्धेच्या यजमानांची पुष्टी|access-date=२२ जुलै २०२४|archive-date=५ डिसेंबर २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20211205110854/https://www.icc-cricket.com/news/2354682|url-status=live}}</ref>|| colspan="9" |'''पात्रता ठरणे अद्याप बाकी आहे''' |- |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|IND}} {{flagicon|BAN}} [[क्रिकेट विश्वचषक, २०३१|२०३१]]<ref name=”icc_world”/>|| colspan="9" |'''सहयजमान म्हणून पात्र''' |- |'''एकूण'''||'''२ विजेतीपदे'''||'''१३/१३'''||'''९६'''||'''६३'''||'''३०'''||'''१'''||'''२'''|| |} ===आयसीसी टी२० विश्वचषक=== {| class="wikitable" style="text-align: center; width:85%" |- !colspan=9|टी२० विश्वचषक नोंदी |- ! width=100 |यजमान आणि वर्ष ! width=150 |फेरी ! width=50 |स्थान ! width=50 |सामने ! width=50 |विजय ! width=50 |पराभव ! width=50 |बरोबरी ! width=50 |अनिर्णित ! width=50 |संघ |- style="background:gold;" |{{flagicon|RSA}} '''[[२००७ आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२०|२००७]]'''<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-2007-08-286109|title=आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०, २००७|access-date=२२ जुलै २०२४|archive-date=८ डिसेंबर २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208211355/https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-2007-08-286109|url-status=live}}</ref>||'''[[२००७ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२० अंतिम सामना|विजेते]]'''||'''१/१२'''||'''७'''||'''४'''||'''१'''||'''१'''||'''१'''||'''[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा खेळणारे संघ (२००७)#गट ड|संघ]]''' |- |{{flagicon|ENG}} [[२००९ आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२०|२००९]]<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/437/icc-world-t20-2009/matches|title=आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०, २००९|access-date=२२ जुलै २०२४|archive-date=६ डिसेंबर २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20211206031655/https://www.cricbuzz.com/cricket-series/437/icc-world-t20-2009/matches|url-status=live}}</ref> ||सुपर ८||७/१२||५||२||३||०||०||[[२००९ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२० संघ#भारत|संघ]] |- |{{flagicon|WIN}} [[२०१० आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२०|२०१०]]<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/454/icc-world-t20-2010/matches|title=आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०, २०१०|access-date=२२ जुलै २०२४|archive-date=६ डिसेंबर २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20211206031655/https://www.cricbuzz.com/cricket-series/454/icc-world-t20-2010/matches|url-status=live}}</ref>||सुपर ८||८/१२||५||२||३||०||०||[[२०१० आयसीसी विश्व ट्वेंटी२० संघ#भारत|संघ]] |- |{{flagicon|SRI}} [[२०१२ आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२०|२०१२]]<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/2114/icc-world-t20-2012/matches|title=आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०, २०१२|access-date=२२ जुलै २०२४|archive-date=६ डिसेंबर २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20211206033740/https://www.cricbuzz.com/cricket-series/2114/icc-world-t20-2012/matches|url-status=live}}</ref>||सुपर ८|||५/१२||५||४||१||०||०||[[२०१२ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२० संघ#भारत|संघ]] |- style="background:silver;" |{{flagicon|BAN}} '''[[२०१४ आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२०|२०१४]]'''<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/2243/icc-world-twenty20-2014/matches|title=आयसीसी विश्व ट्वेंटी२० २०१४|access-date=२४ जुलै २०२४|archive-date=६ डिसेंबर २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20211206033741/https://www.cricbuzz.com/cricket-series/2243/icc-world-twenty20-2014/matches|url-status=live}}</ref> ||'''[[२०१४ आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२० अंतिम सामना |उपविजेते]]'''||'''२/१६'''||'''६'''||'''५'''||'''१'''||'''०'''||'''०'''||'''[[२०१४ आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२० संघ #भारत|संघ]]''' |-bgcolor="lemonchiffon" |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|IND}} '''[[२०१६ आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२०|२०१६]]'''<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/2263/icc-world-t20-2016/matches|title=आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२० २०१६ |access-date=२४ जुलै २०२४|archive-date=६ डिसेंबर २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20211206033742/https://www.cricbuzz.com/cricket-series/2263/icc-world-t20-2016/matches|url-status=live}}</ref> ||'''उपांत्य फेरी'''||'''४/१६'''||'''५'''||'''३'''||'''२'''||'''०'''||'''०'''||'''[[२०१६ आयसीसी विश्व टी-ट्वेंटी संघ#भारत|संघ]]''' |- |{{flagicon|UAE}} {{flagicon|OMA}} [[२०२१ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-2021-22-1267897|title=आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक २०२१/२२|access-date=२४ जुलै २०२४|archive-date=३ डिसेंबर २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203063312/https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-2021-22-1267897|url-status=live}}</ref> ||सुपर १२||६/१६||५||३||२||०||०||[[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक - संघ#भारत|संघ]] |-bgcolor="#cc9966" |{{flagicon|AUS}} '''[[२०२२ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२२]]'''<ref name=”usa”>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/2354682|title=यूएसए टी२० विश्वचषक आयोजित करणार: २०२४-२०३१ आयसीसी पुरुष स्पर्धेच्या यजमानांची पुष्टी|access-date=२४ जुलै २०२४|archive-date=५ डिसेंबर २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20211205110854/https://www.icc-cricket.com/news/2354682|url-status=live}}</ref> ||'''उपांत्य फेरी'''||'''३/१६'''||'''६'''||'''४'''||'''२'''||'''०'''||'''०'''||'''[[२०२२ आय.सी.सी. पुरूष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक संघ#भारत|संघ]]''' |- style="background:gold;" |{{cricon|West Indies}} {{flagicon|USA}} '''[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]'''<ref name=”usa”/> ||[[२०२४ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अंतिम सामना|'''विजेते''']]||'''१/२०'''||'''९'''||'''८'''||'''०'''||'''०'''||'''१'''||[[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक संघ#भारत|'''संघ''']] |- |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|IND}} {{flagicon|SL}} [[२०२६ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२६]]<ref name=”usa”/> ||colspan=9|'''सहयजमान म्हणून पात्र''' |- |{{flagicon|AUS}} {{flagicon|NZ}} [[२०२८ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२८]]<ref name=”usa”/> ||colspan=9|'''अनिर्धारित''' |- |{{flagicon|ENG}} {{flagicon|WAL}} {{flagicon|IRE}} {{flagicon|SCO}} [[२०३० आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०३०]]<ref name=”usa”/> ||colspan=9|'''अनिर्धारित''' |- | '''एकूण'''||'''२ विजेतीपदे'''|| ||'''५३'''||'''३५'''||'''१५'''||'''१'''||'''२'''|| |} ===आयसीसी अजिंक्यपद चषक=== {| class="wikitable" style="text-align: center; width:85%" |- !colspan=9|अजिंक्यपद चषक नोंदी |- ! width=100 |यजमान आणि वर्ष ! width=150 |फेरी ! width=50 |स्थान ! width=50 |सामने ! width=50 |विजय ! width=50 |पराभव ! width=50 |बरोबरी ! width=50 |अनिर्णित ! width=50 |संघ |- style="background:#cc9966;" |{{flagicon|Bangladesh}} '''[[१९९८ आयसीसी नॉकआउट चषक|१९९८]]'''<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/wills-international-cup-1998-99-61033|title=विल्स आंतरराष्ट्रीय चषक १९९८/९९|access-date=२५ जुलै २०२४|archive-date=२९ सप्टेंबर २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929140635/https://www.espncricinfo.com/series/wills-international-cup-1998-99-61033|url-status=live}}</ref>||'''उपांत्य फेरी'''||'''३/९'''||'''२'''||'''१'''||'''१'''||'''०'''||'''०'''||'''[[१९९८ आयसीसी नॉकआउट चषक संघ#भारत|संघ]]''' |- style="background:silver;" |{{flagicon|Kenya}} '''[[२००० आयसीसी नॉकआउट चषक|२०००]]'''<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/745/icc-knockout-2000/matches|title=आयसीसी नॉकआऊट, २०००|access-date=२५ जुलै २०२४|archive-date=१५ ऑगस्ट २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815142447/https://www.cricbuzz.com/cricket-series/745/icc-knockout-2000/matches|url-status=live}}</ref>||'''[[२००० आयसीसी नॉकआउट चषक#अंतिम सामना|उपविजेते]]'''||'''२/११'''||'''४'''||'''३'''||'''१'''||'''०'''||'''०'''||'''[[२००० आयसीसी नॉकआउट चषक संघ#भारत|संघ]]''' |-bgcolor="gold" |{{flagicon|Sri Lanka}} '''[[२००२ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२००२]]'''<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-champions-trophy-2002-03-61114|title=आयसीसी चॅम्पियन्स चषक २००२/०३|access-date=२५ जुलै २०२४|archive-date=१६ ऑगस्ट २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20220816093531/https://www.espncricinfo.com/series/icc-champions-trophy-2002-03-61114|url-status=live}}</ref>||'''[[२००२ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक#अंतिम सामना|विजेते]]'''||'''१/१२'''||'''५'''||'''३'''||'''०'''||'''०'''||'''२'''||'''[[२००२ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक संघ#भारत|संघ]]''' |-bgcolor= |{{flagicon|England}} [[२००४ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२००४]]<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/829/icc-champions-trophy-2004/matches|title=२००४ चॅम्पियन्स चषक|access-date=२५ जुलै २०२४|archive-date=३ ऑक्टोबर २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003170555/https://www.cricbuzz.com/cricket-series/829/icc-champions-trophy-2004/matches|url-status=live}}</ref>||गट फेरी||७/१२||२||१||१||०||०||[[२००४ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक संघ#भारत|संघ]] |- style="background:;" |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|India}} [[२००६ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२००६]]<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-champions-trophy-2006-07-232694|title=आयसीसी चॅम्पियन्स चषक २००६/०७|access-date=२५ जुलै २०२४|archive-date=३ ऑक्टोबर २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003170552/https://www.espncricinfo.com/series/icc-champions-trophy-2006-07-232694|url-status=live}}</ref>||गट फेरी|||५/१०||३||१||२||०||०||[[२००६ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक संघ#भारत|संघ]] |- style="background:;" |{{flagicon|South Africa}} [[२००९ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२००९]]<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-champions-trophy-2009-10-374074|title=आयसीसी चॅम्पियन्स चषक २००९/१०|access-date=२५ जुलै २०२४|archive-date=२९ सप्टेंबर २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929140648/https://www.espncricinfo.com/series/icc-champions-trophy-2009-10-374074|url-status=live}}</ref>||गट फेरी||५/८||३||१||१||०||१||[[२००९ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक संघ#भारत|संघ]] |-bgcolor=gold |{{flagicon|England}} {{flagicon|WAL}} '''[[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]]'''<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-champions-trophy-2013-566910|title=आयसीसी चॅम्पियन्स चषक २०१३|access-date=२५ जुलै २०२४|archive-date=७ सप्टेंबर २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20220907065225/https://www.espncricinfo.com/series/icc-champions-trophy-2013-566910|url-status=live}}</ref>||'''[[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक#अंतिम सामना|विजेते]]'''||'''१/८'''||'''५'''||'''५'''||'''०'''||'''०'''||'''०'''||'''[[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक संघ#भारत|संघ]]''' |-bgcolor=silver |{{flagicon|England}} {{flagicon|WAL}} '''[[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१७]]'''<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-champions-trophy-2017-1022345|title=आयसीसी चॅम्पियन्स चषक २०१७|access-date=२५ जुलै २०२४|archive-date=१२ ऑगस्ट २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20220813025258/https://www.espncricinfo.com/series/icc-champions-trophy-2017-1022345|url-status=live}}</ref>||'''[[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक#अंतिम सामना|उपविजेते]]'''||'''२/८'''||'''५'''||'''३'''||'''२'''||'''०'''||'''०'''||'''[[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक संघ#भारत|संघ]]''' |- |{{flagicon|PAK}} [[२०२५ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०२५]]<ref name=”usa”/> ||colspan=9|'''पात्र''' |- |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|IND}} [[२०२९ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०२९]]<ref name=”usa”/> ||colspan=9|'''यजमान म्हणून पात्र''' |- |'''एकूण'''||'''२ विजेतीपदे'''||||'''२९'''||'''१८'''||'''८'''||'''०'''||'''३'''|| |} ===आशिया चषक === {| class="wikitable" style="text-align: center; width:85%" |- !colspan=8|आशिया चषक नोंदी |- ! width=150 |यजमान आणि वर्ष!! width="150" |फेरी !! width=50 |स्थान!! width=50 |सामने !! width="50" |विजय!! width=50 |पराभव!! width=50 |बरोबरी !! width=50 |अनिर्णित |-bgcolor=gold |{{flagicon|UAE}} '''[[१९८४ आशिया चषक|१९८४]]'''<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/511/india-pakistan-sri-lanka-in-united-arab-emirates-1984-asia-cup/matches|title=भारत, पाकिस्तान, श्रीलंका, संयुक्त अरब अमीराती, १९८४ (एशिया कप) मध्ये|access-date=२८ जुलै २०२४|archive-date=६ डिसेंबर २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20211206032028/https://www.cricbuzz.com/cricket-series/511/india-pakistan-sri-lanka-in-united-arab-emirates-1984-asia-cup/matches|url-status=live}}</ref>|| '''विजेते'''||'''१/३'''||'''२'''||'''२'''||'''०'''||'''०'''||'''०''' |- |{{flagicon|SRI}} [[१९८६ आशिया चषक|१९८६]]<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/austral-asia-cup-1985-86-60863|title=ऑस्ट्रल-आशिया चषक १९८५/८६|access-date=२८ जुलै २०२४|archive-date=१५ ऑगस्ट २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815114438/https://www.espncricinfo.com/series/austral-asia-cup-1985-86-60863|url-status=live}}</ref>||colspan=7| ''' ''स्पर्धेवर बहिष्कार'' '''<ref>{{cite web|url=https://www.mykhel.com/cricket/asia-cup-history-when-india-pulled-out-of-the-asia-cup-098847.html|title=आशिया चषक इतिहास: जेव्हा भारताने आशिया चषकातून माघार घेतली |date=१२ सप्टेंबर २०१८|access-date=२८ जुलै २०२४|archive-date=६ डिसेंबर २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20211206033006/https://www.mykhel.com/cricket/asia-cup-history-when-india-pulled-out-of-the-asia-cup-098847.html|url-status=live}}</ref> |-bgcolor=gold |{{flagicon|BAN}} '''[[१९८८ आशिया चषक|१९८८]]'''<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/wills-asia-cup-1988-89-60889|title=विल्स आशिया चषक १९८८/८९|access-date=२८ जुलै २०२४|archive-date=३ ऑक्टोबर २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003165939/https://www.espncricinfo.com/series/wills-asia-cup-1988-89-60889|url-status=live}}</ref>||'''[[१९८८ आशिया चषक#अंतिम सामना|विजेते]]'''||'''१/४'''||'''४'''||'''३'''||'''१'''||'''०'''||'''०''' |-bgcolor=gold |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|IND}} '''[[१९९०-९१ आशिया चषक|१९९०-९१]]'''<ref>{{cite web|url=https://wisden.com/comp/3995/asia-cup-1990-91|title=आशिया चषक १९९०/९१|access-date=२८ जुलै २०२४|archive-date=५ ऑक्टोबर २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005061853/https://wisden.com/comp/3995/asia-cup-1990-91|url-status=live}}</ref>||'''[[१९९०-९१ आशिया चषक#अंतिम सामना|विजेते]]'''|| '''१/३'''||'''३'''||'''२'''||'''१'''||'''०'''||'''०''' |-bgcolor=gold |{{flagicon|UAE}} '''[[१९९५ आशिया चषक|१९९५]]'''<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/pepsi-asia-cup-1994-95-60971|title=पेप्सी आशिया चषक १९९४/९५|access-date=२८ जुलै २०२४|archive-date=५ ऑक्टोबर २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005061852/https://www.espncricinfo.com/series/pepsi-asia-cup-1994-95-60971|url-status=live}}</ref>||'''[[१९९५ आशिया चषक#अंतिम सामना|विजेते]]''' || '''१/४'''||'''४'''||'''३'''||'''१'''||'''०'''||'''०''' |-bgcolor=silver |{{flagicon|SRI}} '''[[१९९७ आशिया चषक|१९९७]]'''<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/pepsi-asia-cup-1997-61008|title=पेप्सी आशिया चषक १९९७|access-date=२८ जुलै २०२४|archive-date=५ ऑक्टोबर २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005061853/https://www.espncricinfo.com/series/pepsi-asia-cup-1997-61008|url-status=live}}</ref>||'''[[१९९७ आशिया चषक#अंतिम सामना|उपविजेते]]'''||'''२/४'''||'''४'''||'''१'''||'''२'''||'''०'''||'''१''' |- |{{flagicon|BAN}} [[२००० आशिया चषक|२०००]]<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/asia-cup-2000-61067|title=२००० आशिया चषक|access-date=२८ जुलै २०२४|archive-date=५ ऑक्टोबर २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005093852/https://www.espncricinfo.com/series/asia-cup-2000-61067|url-status=live}}</ref>|| पहिली फेरी || ३/४||३||१||२||०||० |-bgcolor=silver |{{flagicon|SRI}} '''[[२००४ आशिया चषक|२००४]]'''<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/asia-cup-2004-61152|title=२००४ आशिया चषक|access-date=२८ जुलै २०२४|archive-date=५ ऑक्टोबर २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005092346/https://www.espncricinfo.com/series/asia-cup-2004-61152|url-status=live}}</ref>||'''[[२००४ आशिया चषक#अंतिम सामना |उपविजेते]]''' || '''२/६'''||'''६'''||'''३'''||'''३'''||'''०'''||'''०''' |-bgcolor=silver |{{flagicon|PAK}} '''[[२००८ आशिया चषक|२००८]]'''<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/asia-cup-2008-298014|title=२००८ आशिया चषक|access-date=२८ जुलै २०२४|archive-date=५ ऑक्टोबर २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005092345/https://www.espncricinfo.com/series/asia-cup-2008-298014|url-status=live}}</ref>||'''[[२००८ आशिया चषक#अंतिम सामना |उपविजेते]]'''||'''२/६'''||'''६'''||'''४'''||'''२'''||'''०'''||'''०''' |-bgcolor=gold |{{flagicon|SRI}} '''[[२०१० आशिया चषक|२०१०]]'''<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/asia-cup-2010-424694|title=२०१० आशिया चषक|access-date=२८ जुलै २०२४|archive-date=५ ऑक्टोबर २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005093850/https://www.espncricinfo.com/series/asia-cup-2010-424694|url-status=live}}</ref>|| '''[[२०१० आशिया चषक#अंतिम सामना |विजेते]]''' ||'''१/४'''||'''४'''||'''३'''||'''१'''||'''०'''||'''०''' |- |{{flagicon|BAN}} [[२०१२ आशिया चषक|२०१२]]<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/asia-cup-2011-12-524504|title=आशिया चषक २०११/१२|access-date=२८ जुलै २०२४|archive-date=५ ऑक्टोबर २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005092350/https://www.espncricinfo.com/series/asia-cup-2011-12-524504|url-status=live}}</ref>|| पहिली फेरी ||३/४||३||२||१||०||० |- |{{flagicon|BAN}} [[२०१४ आशिया चषक|२०१४]]<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/asia-cup-2013-14-671665|title=२०१४ आशिया चषक|access-date=२८ जुलै २०२४|archive-date=४ ऑक्टोबर २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20221004100112/https://www.espncricinfo.com/series/asia-cup-2013-14-671665|url-status=live}}</ref>||पहिली फेरी||३/५||४||२||२||०||० |-bgcolor=gold |{{flagicon|BAN}} '''[[२०१६ आशिया चषक|२०१६]]'''<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/asia-cup-2015-16-966595|title=पुरुष टी२० आशिया चषक २०१५/१६|access-date=२८ जुलै २०२४|archive-date=४ ऑक्टोबर २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20221004100101/https://www.espncricinfo.com/series/asia-cup-2015-16-966595|url-status=live}}</ref>||'''[[२०१६ आशिया चषक#अंतिम सामना|विजेते]]''' ||'''१/५'''||'''५'''||'''५'''||'''०'''||'''०'''||'''०''' |-bgcolor=gold |{{flagicon|UAE}} '''[[२०१८ आशिया चषक|२०१८]]'''<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/asia-cup-2018-1153237|title=२०१८ आशिया चषक|access-date=२८ जुलै २०२४|archive-date=३ ऑक्टोबर २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003171032/https://www.espncricinfo.com/series/asia-cup-2018-1153237|url-status=live}}</ref>||'''[[२०१८ आशिया चषक#अंतिम सामना|विजेते]]'''||'''१/६'''||'''६'''||'''५'''||'''०'''||'''१'''||'''०''' |-bgcolor="#cc9966" |{{Flagicon|UAE}} [[२०२२ आशिया चषक|२०२२]]<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/asia-cup-2022-1327237|title=२०२२ आशिया चषक|access-date=२८ जुलै २०२४|archive-date=३ ऑक्टोबर २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003034858/https://www.espncricinfo.com/series/asia-cup-2022-1327237|url-status=live}}</ref>||सुपर चार|| ३/६||५||३||२||०||० |-bgcolor=gold |{{Flagicon|PAK}} {{Flagicon|SRI}} '''[[२०२३ आशिया चषक|२०२३]]'''<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/asia-cup-2023-1388374/match-schedule-fixtures-and-results|title=आशिया चषक २०२३|access-date=१७ सप्टेंबर २०२३}}</ref> ||'''[[२०२३ आशिया चषक#अंतिम सामना|विजेते]]'''||'''१/६''' ||'''६''' ||'''४''' || '''१'''|| '''०'''|| '''१''' |- |'''एकूण'''||'''८ विजेतीपदे''' ||'''१५/१६''' ||'''६५'''||'''४३'''||'''१९'''||'''१'''||'''२''' |} ===इतर स्पर्धा=== ====आशियाई खेळ==== {| class="wikitable" style="text-align: center; width:85%" |- !colspan=10|आशियाई खेळ नोंदी |- ! width=150 |वर्ष ! width=150 |फेरी ! width=50 |स्थान ! width=50 |सामने ! width=50 |विजय ! width=50 |पराभव ! width=50 |बरोबरी ! width=50 |अनिर्णित |- |{{flagicon|CHN}} २०१०|| colspan=7 | ''' ''सहभाग नाही'' ''' |- |{{flagicon|South Korea}} २०१४ || colspan=7 | ''' ''सहभाग नाही'' ''' |- style="background:gold;" |{{flagicon|CHN}} '''[[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुषांची स्पर्धा|२०२२]]'''<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/asian-games-men-s-cricket-competition-2023-1398685/match-schedule-fixtures-and-results|title=आशियाई खेळ पुरुष क्रिकेट स्पर्धा २०२३|access-date=२८ जुलै २०२४}}</ref>||'''सुवर्ण पदक'''||'''१/१४'''||'''३'''||'''२'''||'''०'''||'''०'''||'''१''' |- |'''एकूण'''|| '''१ विजेतेपद'''|| '''१/३''' ||'''३'''||'''२'''||'''०'''||'''०'''||'''१''' |} ====राष्ट्रकुल खेळ==== {| class="wikitable" style="text-align: center; width:85%" |- ! colspan="10" |राष्ट्रकुल खेळ नोंदी |- ! width="150" |वर्ष ! width="150" |फेरी ! width="50" |स्थान ! width="50" |सामने ! width="50" |विजय ! width="50" |पराभव ! width="50" |बरोबरी ! width="50" |अनिर्णित |- |{{flagicon|MAS}} १९९८<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/commonwealth-games-1998-99-460200|title=राष्ट्रकुल खेळ १९९८/९९|access-date=२८ जुलै २०२४|archive-date=१५ ऑगस्ट २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815115857/https://www.espncricinfo.com/series/commonwealth-games-1998-99-460200|url-status=live}}</ref>||गट फेरी||९/१६||३||१||१||०||१ |- |'''एकूण'''||'''० विजेतीपदे'''|| '''१/१''' ||'''३'''||'''१'''||'''१'''||'''०'''||'''१''' |- |} ===बंद झालेल्या स्पर्धा=== {|class="wikitable" |- style="background:#ccc;" ! colspan=7|इतर/बंद झालेल्या स्पर्धा |- style="background:#ccc;" ! ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका ! [[आशिया कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] ! [[ऑस्ट्रेलेशिया चषक]] ! नॅटवेस्ट मालिका ! विश्व अजिंक्यपद चषक ! नेहरू चषक ! [[१९९३-९४ हिरो चषक|हिरो चषक]] |- | style="vertical-align:top;"| * {{flagicon|AUS}} [[१९८०-८१ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८०–८१]]: ३रे स्थान * {{flagicon|AUS}} [[१९८५-८६ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८५-८६]]: उपविजेते * {{flagicon|AUS}} [[१९९१-९२ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९९१-९२]]: उपविजेते * {{flagicon|AUS}} [[कार्लटन आणि युनायटेड मालिका, १९९९-२०००|१९९९–२०००]]: ३रे स्थान * {{flagicon|AUS}} [[२००३-०४ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|२००३-०४]]: उपविजेते * {{flagicon|AUS}} [[२००७-०८ कॉमनवेल्थ बँक मालिका|२००७-०८]]: '''विजेते''' * {{flagicon|AUS}} [[कॉमनवेल्थ बँक मालिका, २०११-१२|२०११-१२]]: ३रे स्थान * {{flagicon|AUS}} [[कार्लटन मिड त्रिकोणी मालिका (ऑस्ट्रेलियामध्ये), २०१४-१५|२०१४-१५]]: ३रे स्थान | style="vertical-align:top;"| * {{flagicon|IND}} {{flagicon|PAK}} {{flagicon|SRI}} [[१९९८-९९ आशिया कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|१९९९]]: गट फेरी | style="vertical-align:top;"| * {{flagicon|UAE}} [[१९८६ ऑस्ट्रेलेशिया चषक|१९८६]]: उपविजेते * {{flagicon|UAE}} [[१९९० ऑस्ट्रेलेशिया चषक|१९९०]]: गट फेरी * {{flagicon|UAE}} [[१९९४ ऑस्ट्रेलेशिया चषक|१९९४]]: उपविजेते | style="vertical-align:top;"| * {{flagicon|ENG}} [[२००२ नॅटवेस्ट मालिका|२००२]]: '''विजेते''' | style="vertical-align:top;"| * {{flagicon|AUS}} [[१९८५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व अजिंक्यपद चषक|१९८५]]: '''विजेते''' | style="vertical-align:top;"| * {{flagicon|IND}} [[१९८९-९० नेहरू चषक|१९८९]]: उपांत्य फेरी | style="vertical-align:top;"| * {{flagicon|IND}} [[१९९३-९४ हिरो चषक|१९९३]]: '''विजेते''' |} ==उल्लेखनीय कामगिरी== ===आयसीसी=== *'''[[आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप|विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]]:''' ** उपविजेते (२): [[२०१९-२१ विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|२०१९-२१]], [[२०२१-२३ विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|२०२१-२३]] *'''[[क्रिकेट विश्वचषक|विश्वचषक]]:''' ** '''विजेते (२):''' [[क्रिकेट विश्वचषक, १९८३|१९८३]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०११|२०११]]<ref name="BBC-Power">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/9444277.stm|title=भारताने श्रीलंकेला मागे टाकून क्रिकेट विश्वचषक जिंकला|publisher=बीबीसी स्पोर्ट|date=२ एप्रिल २०११|access-date=२९ जुलै २०२४|first=सॅम|last=शेरिंघम| archive-url= https://web.archive.org/web/20110403035451/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/9444277.stm| archive-date= ३ एप्रिल २०११| url-status=live}}</ref> ** उपविजेते (२): [[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०२३|२०२३]] *'''[[आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|टी२० विश्वचषक]]:''' ** '''विजेते (२):''' [[२००७ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००७]], [[२०२४ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]] ** उपविजेते (१): [[२०१४ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१४]] *'''[[आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|चॅम्पियन्स चषक]]:''' ** '''विजेते (२):''' [[२००२ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२००२]], [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] ** उपविजेते (२): [[२००० आयसीसी नॉकआउट चषक|२०००]], [[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१७]] ===एसीसी=== *'''[[आशिया चषक]]:''' ** '''विजेते (८):''' [[१९८४ आशिया चषक|१९८४]], [[१९८८ आशिया चषक|१९८८]], [[१९९०-९१ आशिया चषक|१९२०-९१]], [[१९९५ आशिया चषक|१९९५]], [[२०१० आशिया चषक|२०१०]], [[२०१६ आशिया चषक|२०१६]], [[२०१८ आशिया चषक|२०१८]], [[२०२३ आशिया चषक|२०२३]] ** उपविजेते (३): [[१९९७ आशिया चषक|१९९७]], [[२००४ आशिया चषक|२००४]], [[२००८ आशिया चषक|२००८]] ===इतर=== *'''[[आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट|आशियाई खेळ]]''' ** '''सुवर्ण पदक (१):''' [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट|२०२२]] ==आकडेवारी== ===कसोटी=== '''प्रतिस्पर्धी संघांविरुद्ध सामन्यांच्या नोंदी''' {{प्रतिस्पर्ध्यानुसार भारताच्या कसोटी क्रिकेट नोंदी}} {{col-begin}} {{col-break}} '''भारताकडून सर्वाधिक कसोटी धावा'''<ref>{{Cite web|title=भारतीय क्रिकेट संघ नोंदी आणि आकडेवारी |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?class=1;id=6;type=team|access-date=२९ जुलै २०२४|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|archive-date=२३ डिसेंबर २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20221223144759/https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?class=1;id=6;type=team|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" |- style="background:#bdb76b;" ! खेळाडू!!धावा!!सरासरी |- |[[सचिन तेंडुलकर]]|| १५,९२१ || ५३.७८ |- |[[राहुल द्रविड]]|| १३,२६५ || ५२.६३ |- |[[सुनील गावसकर]]|| १०,१२२ || ५१.१२ |- |'''[[विराट कोहली]]''' || ८,९४७ || ४८.८९ |- |[[व्ही.व्ही.एस. लक्ष्मण]]|| ८,७८१ || ४५.९७ |- |[[वीरेंद्र सेहवाग]]|| ८,५०३ || ४९.४३ |- |[[सौरव गांगुली]]|| ७,२१२ || ४२.१७ |- |'''[[चेतेश्वर पुजारा]]'''|| ७,१९५ || ४३.६० |- |[[दिलीप वेंगसरकर]]|| ६,८६८ || ४२.१३ |- |[[मोहम्मद अझरुद्दीन]]|| ६,२१५ || ४५.०३ |} {{col-break}} '''भारताकडून सर्वाधिक कसोटी बळी'''<ref>{{Cite web|title=भारतीय क्रिकेट संघ नोंदी आणि आकडेवारी |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?class=1;id=6;type=team|access-date=२९ जुलै २०२४|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|archive-date=२९ जुलै २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20240729060752/https://www.espncricinfo.com/records/team/bowling-most-wickets-career/india-6/test-matches-1|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" |- style="background:#bdb76b;" ! खेळाडू!!बळी!!सरासरी |- |[[अनिल कुंबळे]]|| ६१९|| २९.६५ |- |'''[[रविचंद्रन अश्विन]]'''|| ५२७ || २३.६५ |- |[[कपिल देव]]|| ४३४ || २९.६४ |- |[[हरभजन सिंग]]|| ४१७ || ३२.४६ |- |[[इशांत शर्मा]] || ३११ || ३२.४० |- |[[झहीर खान]]|| ३११ || ३२.९४ |- |'''[[रवींद्र जडेजा]]'''|| ३०३ || २३.८७ |- |[[बिशनसिंग बेदी ]]|| २६६ || २८.७१ |- |[[भागवत चंद्रशेखर]]|| २४२ || २९.७४ |- |[[जवागल श्रीनाथ]]|| २३६ || ३०.४९ |} {{col-end}} ===आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय=== '''प्रतिस्पर्धी संघांविरुद्ध सामन्यांच्या नोंदी''' {{साचा:प्रतिस्पर्ध्यानुसार भारताच्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेट नोंदी}} {{col-begin}} {{col-break}} '''भारताकडून सर्वाधिक आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय धावा'''<ref>{{Cite web|title=भारत क्रिकेट संघ नोंदी आणि आकडेवारी|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?class=2&id=6&type=team|access-date=२९ जुलै २०२४|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|archive-date=२९ मार्च २०२३|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329163523/https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?class=2;id=6;type=team|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" |- style="background:#bdb76b;" ! खेळाडू!!धावा!!सरासरी |- |[[सचिन तेंडुलकर]]|| १८,४२६ || ४४.८३ |- |'''[[विराट कोहली]]'''|| १३,९०६ || ५८.१८ |- |[[सौरव गांगुली]]|| ११,२२१ || ४०.९५ |- |'''[[रोहित शर्मा]]'''|| १०,८६६ || ४९.१६ |- |[[राहुल द्रविड]]|| १०,७६८ || ३९.१५ |- |[[महेंद्रसिंग धोनी]]|| १०,५९९ || ५०.२३ |- |[[मोहम्मद अझरुद्दीन]]|| ९,३७८ || ३६.९२ |- |[[युवराज सिंग]]|| ८,६०९ || ३६.४७ |- |[[वीरेंद्र सेहवाग]]|| ७,९९५ || ३५.३७ |- |'''[[शिखर धवन]]'''|| ६,७९३ || ४४.११ |} {{col-break}} '''भारताकडून सर्वाधिक आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय बळी<ref>{{Cite web|title=भारत क्रिकेट संघ नोंदी आणि आकडेवारी|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?class=2&id=6&type=team|access-date=२९ जुलै २०२४|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|archive-date=२९ मार्च २०२३|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329163503/https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?class=2;id=6;type=team|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" |- style="background:#bdb76b;" ! खेळाडू!!बळी!!सरासरी |- |[[अनिल कुंबळे]]|| ३३४|| ३०.८३ |- |[[जवागल श्रीनाथ]]|| ३१५|| २८.०८ |- |[[अजित आगरकर]]|| २८८ || २७.८५ |- |[[झहीर खान]]|| २६९ || ३०.११ |- |[[हरभजन सिंग]]|| २६५ || ३३.४७ |- |[[कपिल देव]]|| २५३|| २७.४५ |- |'''[[रवींद्र जडेजा]]'''|| २२०|| ३६.५२ |- |[[वेंकटेश प्रसाद]]|| १९६|| ३२.३० |- |'''[[मोहम्मद शमी]]'''|| १९५|| २४.६५ |- |[[इरफान पठाण]]|| १७३ || २९.७२ |} {{col-end}} ===आंतरराष्ट्रीय ट्वेन्टी२०=== '''प्रतिस्पर्धी संघांविरुद्ध सामन्यांच्या नोंदी''' {{प्रतिस्पर्ध्यानुसार भारताच्या आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेट नोंदी}} {{col-begin}} {{col-break}} '''भारताकडून सर्वाधिक आंतरराष्ट्रीय टी२० धावा'''<ref>{{Cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?class=3&id=6&type=team|title=भारत क्रिकेट संघ नोंदी आणि आकडेवारी |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=३० जुलै २०२४|archive-date=२९ मार्च २०२३|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329163511/https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?class=3;id=6;type=team|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" |- style="background:#bdb76b;" ! खेळाडू!!धावा!!सरासरी!!स्ट्राईक रेट |- |[[रोहित शर्मा]]|| ४,२३१ || ३२.०५|| १४०.८९ |- |[[विराट कोहली]]|| ४,१८८ || ४८.६९ || १३७.०४ |- |'''[[सूर्यकुमार यादव]]'''|| २,३४०|| ४३.३३ || १६७.७४ |- |'''[[लोकेश राहुल]]'''|| २,२५६ || ३७.७५ || १३९.१२ |- |'''[[शिखर धवन]]'''|| १,७५९|| २७.९२|| १२६.३६ |- |[[महेंद्रसिंग धोनी]]|| १,६१७ || ३७.६० || १२६.१३ |- |[[सुरेश रैना]]|| १,६०५ || २९.१८ || १३४.८७ |- |'''[[हार्दिक पंड्या]]'''|| १,४९२ || २६.६४ || १४०.८८ |- |[[युवराज सिंग]]|| १,१७७ || २६.१२ || १३९.९२ |- |'''[[रिषभ पंत]]'''|| १,१५८ || २२.७० || १२६.५५ |} {{col-break}} '''भारताकडून सर्वाधिक आंतरराष्ट्रीय टी२० बळी'''<ref>{{Cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?class=3&id=6&type=team|title=भारत क्रिकेट संघ नोंदी आणि आकडेवारी |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=३० जुलै २०२४|archive-date=२९ मार्च २०२३|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329163505/https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?class=3;id=6;type=team|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" |- style="background:#bdb76b;" ! खेळाडू!!बळी!!सरासरी |- |'''[[युझवेन्द्र चहल]]'''|| ९६ || २५.०९ |- |'''[[भुवनेश्वर कुमार]]'''|| ९० || २३.१० |- |'''[[जसप्रीत बुमराह]]'''|| ८९ || १७.७४ |- |'''[[हार्दिक पंड्या]]'''|| ८४ || २५.४८ |- |'''[[अर्शदीप सिंग]]'''|| ७९ || १९.१० |- |'''[[रविचंद्रन अश्विन]]'''|| ७२ || २३.३३ |- |'''[[कुलदीप यादव]]'''|| ६९ || १४.०७ |- |'''[[अक्षर पटेल]]'''|| ५८ || २३.४३ |- |[[रवींद्र जडेजा]]|| ५४ || २९.८५ |- |'''[[रवी बिश्नोई]]'''|| ४२ || १८.१९ |} {{col-end}} '' '''ठळक मजकुरातील''' खेळाडू अजूनही सक्रिय आहेत.'' ==वैयक्तिक विक्रम== {{See also|भारताच्या कसोटी क्रिकेट खेळाडूंची नामसूची|भारताच्या एकदिवसीय क्रिकेट खेळाडूंची यादी|भारताच्या टी२० क्रिकेट खेळाडूंची यादी}} [[File:Tendulkar closup.jpg|thumb|२००८ मध्ये ऑस्ट्रेलियाविरुद्धच्या सामन्यादरम्यान [[सचिन तेंडुलकर]]ने आपले ३८ वे कसोटी [[शतक (क्रिकेट)|शतक]] साजरे केले. त्याच्या नावावर कसोटी आणि एकदिवसीय सामन्यांमध्ये जगातील सर्वाधिक धावा आणि शतके करणारा खेळाडू यासह [[सचिन तेंडुलकरच्या क्रिकेटमधील विक्रमांची यादी|अनेक जागतिक विक्रम]] आहेत.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/player/sachin-tendulkar-35320 |title=सचिन तेंडुलकर |publisher=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३० जुलै २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20120915165421/http://content-www.cricinfo.com/india/content/player/35320.html |archive-date=१५ सप्टेंबर २०२२}}</ref>]] [[सचिन तेंडुलकर]], ज्याने १९८९ मध्ये १६ वर्षांच्या वयात भारताकडून खेळण्यास सुरुवात केली आणि त्यानंतर कसोटी आणि एकदिवसीय क्रिकेट या दोन्ही क्रिकेटच्या इतिहासात सर्वाधिक धावा करणारा खेळाडू बनला, त्याच्याकडे मोठ्या प्रमाणात राष्ट्रीय फलंदाजी विक्रम आहेत. कसोटी आणि एकदिवसीय सामन्यांमध्ये सर्वाधिक खेळण्याचा, कसोटी आणि एकदिवसीय सामन्यांमध्ये सर्वाधिक धावा आणि कसोटीत सर्वाधिक शतके करण्याचा विक्रम त्याच्या नावावर आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/profiles/25/sachin-tendulkar|title=सचिन तेंडुलकर:Cricbuzz.com|access-date=३० जुलै २०२४|archive-date=२ जुलै २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20220702143856/https://www.cricbuzz.com/profiles/25/sachin-tendulkar|url-status=live}}</ref> चेन्नईत [[वीरेंद्र सेहवाग]]ने केलेली ३१९ धावा ही भारतीयांची सर्वोच्च धावसंख्या आहे. हे भारतीयाचे [[कसोटी क्रिकेट सामन्यातील त्रिशतकांची यादी|कसोटी क्रिकेटमधले दुसरे तिहेरी शतक]] आहे, ३०९ धावांचे पहिले शतक सुद्धा सेहवागनेच [[पाकिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पाकिस्तान]] विरुद्ध केले होते. २०१६ मध्ये [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] येथे [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०१६-१७#५वी कसोटी|इंग्लंड विरुद्धची ७५९/७]] ही संघाची आतापर्यंतची सर्वोच्च धावसंख्या आहे, तर २०२० मध्ये [[भारतीय क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२०-२१#१ली कसोटी|ऑस्ट्रेलियाविरुद्धच्या सामन्यात सर्वबाद ३६]] ही सर्वात नीचांकी धावसंख्या आहे.<ref>{{cite web |title=भारत सर्वबाद ३६- त्यांची आजवरची नीचांकी कसोटी धावसंख्या - ऑस्ट्रेलियाचा मालिकेच्या पहिल्या सामन्यात विजय|url=https://www.skysports.com/cricket/news/12175/12166962/india-all-out-for-36-their-lowest-ever-test-score-as-australia-romp-to-victory-in-series-opener |website=स्कायस्पोर्ट्स.कॉम |access-date=३० जुलै २०२४ |archive-date=२ फेब्रुवारी २०२१ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202142422/https://www.skysports.com/cricket/news/12175/12166962/india-all-out-for-36-their-lowest-ever-test-score-as-australia-romp-to-victory-in-series-opener |url-status=live }}</ref> एकदिवसीय सामन्यांमध्ये, [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०११#४था एकदिवसीय सामना|२०११-१२ मध्ये इंदूर येथे वेस्ट इंडीजविरुद्ध ४१८/५]] ही संघाची सर्वोच्च धावसंख्या आहे. [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७ च्या विश्वचषकात]] बर्म्युडा विरुद्धच्या सामन्यात भारताने ४१३/५ धावा केल्या, जी त्यावेळच्या क्रिकेट विश्वचषक इतिहासातील सर्वोच्च धावसंख्या होती. त्याच सामन्यात, भारताने एकदिवसीय सामन्यात सर्वाधिक २५७ धावांनी जिंकण्याचा विश्वविक्रम प्रस्थापित केला.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/match/3135#scorecard|title=बर्म्युडा वि भारत सामना १२|access-date=३० जुलै २०२४|archive-date=१२ ऑगस्ट २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20220812161159/https://www.icc-cricket.com/match/3135#scorecard|url-status=live}}</ref> भारताकडे काही अतिशय मजबूत गोलंदाजी आकडेवारीसुद्धा आहे, फिरकी गोलंदाज [[अनिल कुंबळे]] हा ६०० कसोटी बळी घेतलेल्या चार गोलंदाजांच्या एलिट गटाचा सदस्य आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/profiles/98/anil-kumble|title=अनिल कुंबळे|access-date=३० जुलै २०२४|archive-date=३ मे २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503093114/https://www.cricbuzz.com/profiles/98/anil-kumble|url-status=live}}</ref> १९९९ मध्ये, कुंबळेने दिल्लीतील [[फिरोजशाह कोटला]] येथे पाकिस्तानविरुद्ध ७४ धावांत १० गडी बाद केल्यानंतर कसोटी सामन्याच्या डावात सर्व दहा बळी घेणारा [[जिम लेकर]] नंतर दुसरा गोलंदाज ठरला.<ref>{{cite web|url=https://www.news18.com/cricketnext/news/watch-on-this-day-in-1999-anil-kumble-picks-10-wickets-in-an-innings-against-pakistan-4738955.html|title=१९९९ मध्ये याच दिवशी अनिल कुंबळेने पाकिस्तानविरुद्ध एका डावात १० बळी घेतले होते|access-date=३० जुलै २०२४|archive-date=१४ ऑगस्ट २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814133144/https://www.news18.com/cricketnext/news/watch-on-this-day-in-1999-anil-kumble-picks-10-wickets-in-an-innings-against-pakistan-4738955.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/anil-kumble-10-wickets-22-years-february-7-india-vs-pakistan-1766744-2021-02-07|title=फेब्रुवारी ७, १९९९: अनिल कुंबळे यांनी जिम लेकरचे अनुकरण करत दिल्लीत पाकिस्तान विरुद्ध ऐतिहासिक १० गडी बाद केले.|date=७ फेब्रुवारी २०२१|access-date=३० जुलै २०२४|archive-date=१ डिसेंबर २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20221201153021/https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/anil-kumble-10-wickets-22-years-february-7-india-vs-pakistan-1766744-2021-02-07|url-status=live}}</ref> भारतीय क्रिकेट संघाचे अनेक विक्रम देखील जागतिक विक्रम आहेत, उदाहरणार्थ तेंडुलकरची शतकी संख्या (कसोटी आणि एकदिवसीय सामन्यांमध्ये) आणि धावसंख्या (कसोटी आणि एकदिवसीय सामन्यांमध्येही).<ref>{{cite web|date=६ एप्रिल २०२०|title=सचिन तेंडुलकरच्या सर्व प्रकारांमधील १०० शतकांची संपूर्ण माहिती |url=https://www.timesofsports.com/cricket/news/sachin-tendulkars-list-of-centuries/ |access-date=३० जुलै २०२४ |website=टाइम्स ऑफ स्पोर्ट्स |archive-date=१४ ऑगस्ट २०२२ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220814133424/https://www.timesofsports.com/cricket/news/sachin-tendulkars-list-of-centuries/ |url-status=live }}</ref> [[महेंद्रसिंग धोनी |धोनीने]] २००५ मध्ये श्रीलंकेविरुद्ध नाबाद १८३ धावांची खेळी ही एकदिवसीय सामन्यातील यष्टिरक्षकाचा विश्वविक्रम आहे.<ref>{{cite news|url=https://sports.ndtv.com/cricket/on-this-day-in-2005-dhoni-registered-his-highest-odi-score-2594379|title=या दिवशी २००५ मध्ये: महेंद्रसिंग धोनीने त्याची सर्वोच्च एकदिवसीय धावसंख्या नोंदवली|newspaper=एनडीटीव्हीस्पोर्ट्स.कॉम |access-date=३० जुलै २०२४|archive-date=५ मे २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505035504/https://sports.ndtv.com/cricket/on-this-day-in-2005-dhoni-registered-his-highest-odi-score-2594379|url-status=live}}</ref> एकदिवसीय सामन्यांमध्ये सलग १७ वेळा धावांचा यशस्वी पाठलाग करण्याचा विक्रम भारतीय क्रिकेट संघाकडे आहे.<ref>{{cite web|url = https://www.espncricinfo.com/story/dravid-rues-faulty-execution-248029|title = द्रविडला चुकीच्या अंमलबजावणीची हळहळ|work = ईएसपीएनक्रिकइन्फो|access-date = ३० जुलै २०२४|date = २१ मे २००६|archive-date = ९ मार्च २०२२|archive-url = https://web.archive.org/web/20220309033207/https://www.espncricinfo.com/story/dravid-rues-faulty-execution-248029|url-status = live}}</ref> विजयाची ही शृंखला [[भारतीय क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २००६|मे २००६ मध्ये वेस्ट इंडीज]] विरुद्धच्या नाट्यमय सामन्यात संपली, ज्यात भारताल फक्त एका धावाने पराभव स्वीकारावा लागला.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/india-tour-of-west-indies-2006-219430/west-indies-vs-india-2nd-odi-239916/live-cricket-score|title=दुसरी वनडे, किंग्स्टन, २० मे २००६, भारताचा वेस्ट इंडीज दौरा|access-date=३० जुलै २०२४|archive-date=१४ ऑगस्ट २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814134404/https://www.espncricinfo.com/series/india-tour-of-west-indies-2006-219430/west-indies-vs-india-2nd-odi-239916/live-cricket-score|url-status=live}}</ref> २४ फेब्रुवारी २०१० रोजी [[ग्वाल्हेर]] येथे दक्षिण आफ्रिकेविरुद्ध एका एकदिवसीय डावात २०० धावा करणारा सचिन तेंडुलकर हा पहिला फलंदाज होता (त्याने १४७ चेंडूंत २५ चौकार आणि ३ षटकारांसह नाबाद २०० धावा केल्या होत्या).<ref>{{cite web|url=https://www.newindianexpress.com/sport/cricket/2022/Feb/24/on-this-day-in-2010-tendulkar-creates-history-by-scoring-first-double-century-in-mens-odi-cricket-2423187.html|title=२०१० मध्ये या दिवशी: सचिनने पुरुषांच्या एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये पहिले द्विशतक झळकावून इतिहास रचला.|date=२४ फेब्रुवारी २०२२ |access-date=३० जुलै २०२४|archive-date=१४ ऑगस्ट २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814134404/https://www.newindianexpress.com/sport/cricket/2022/feb/24/on-this-day-in-2010-tendulkar-creates-history-by-scoring-first-double-century-in-mens-odi-cricket-2423187.html#:~:text=T20%20World%20Cup-,On%20this%20day%20in%202010%3A%20Tendulkar%20creates%20history%20by%20scoring,25%20fours%20and%203%20sixes.|url-status=live}}</ref>८ डिसेंबर २०११ रोजी, हा विक्रम भारताच्याच [[वीरेंद्र सेहवाग]]ने मोडला, ज्याने इंदूरमध्ये वेस्ट इंडीज विरुद्ध १४९ चेंडूंत (२५ चौकार आणि ७ षटकार) २१९ धावा केल्या.<ref>{{cite web|url=https://www.india.com/sports/on-this-day-in-2011-virender-sehwag-became-second-indian-batter-to-score-odi-double-century-5128492/#:~:text=Sehwag%2C%20went%20on%20to%20score,the%20match%20by%20153%20runs.|title=या दिवशी २०११ मध्ये: वीरेंद्र सेहवाग एकदिवसीय द्विशतक झळकावणारा दुसरा भारतीय फलंदाज ठरला.|date=८ डिसेंबर २०२१|access-date=३० जुलै २०२४|archive-date=१४ ऑगस्ट २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814134731/https://www.india.com/sports/on-this-day-in-2011-virender-sehwag-became-second-indian-batter-to-score-odi-double-century-5128492/#:~:text=Sehwag%2C%20went%20on%20to%20score,the%20match%20by%20153%20runs.|url-status=live}}</ref> १३ नोव्हेंबर २०१४ रोजी हा विक्रम आणखी एक भारतीय सलामीवीर फलंदाज [[रोहित शर्मा]]ने मोडला, ज्याने [[कोलकाता]], [[पश्चिम बंगाल]] येथे श्रीलंकेविरुद्ध १७३ चेंडूंत (३३ चौकार आणि ९ षटकार) २६४ धावा केल्या. २०१३ मध्ये, धोनी तीन प्रमुख आयसीसी ट्रॉफी जिंकणारा इतिहासातील पहिला कर्णधार बनला- [[क्रिकेट विश्वचषक, २०११|२०११ मध्ये आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक]], [[२००७ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००७ मध्ये आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०]] आणि [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३ मध्ये आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी]].<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/ms-dhoni-retires-only-international-captain-to-win-3-icc-trophies-1711628-2020-08-15|title=महेंद्रसिंग धोनीची निवृत्ती: ३ आयसीसी ट्रॉफी जिंकणारा एकमेव आंतरराष्ट्रीय कर्णधार|date=१५ ऑगस्ट २०२०|access-date=३० जुलै २०२४|archive-date=१४ ऑगस्ट २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814135153/https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/ms-dhoni-retires-only-international-captain-to-win-3-icc-trophies-1711628-2020-08-15|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/ms-dhoni-retires-2011-world-cup-final-2007-t20-world-cup-2013-champions-trophy/article28321561.ece|title=धोनी निवृत्ती: ३ आयसीसी ट्रॉफी जिंकणारा एकमेव आंतरराष्ट्रीय कर्णधार|date=१५ ऑगस्ट २०२०|access-date=३० जुलै २०२४|archive-date=१ डिसेंबर २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20221201153021/https://sportstar.thehindu.com/cricket/ms-dhoni-retires-2011-world-cup-final-2007-t20-world-cup-2013-champions-trophy/article28321561.ece|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.sportskeeda.com/cricket/players-who-have-won-all-3-icc-titles|title=४ भारतीय खेळाडू ज्यांनी सर्व ३ आयसीसी पुरस्कार जिंकले आहेत|date=२० डिसेंबर २०१८ |access-date=३० जुलै २०२४|archive-date=१४ ऑगस्ट २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814135154/https://www.sportskeeda.com/cricket/players-who-have-won-all-3-icc-titles|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.sportzcraazy.com/list-of-double-centuries-by-rohit-sharma-in-odis-cricket/|title=एकदिवसीय क्रिकेटमधील रोहित शर्माच्या द्विशतकांची यादी|date=३० एप्रिल २०२०|access-date=३० जुलै २०२४|archive-date=१ डिसेंबर २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20221201153023/https://www.sportzcraazy.com/list-of-double-centuries-by-rohit-sharma-in-odis-cricket/|url-status=live}}</ref> २०१६ मध्ये, [[२०१४ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०]] आणि [[२०१६ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०]] मध्ये लागोपाठ मालिकावीराचा पुरस्कार जिंकणारा कोहली पहिला क्रिकेट खेळाडू बनला. [[रोहित शर्मा]] जुलै २०२४ पर्यंत आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये सर्वाधिक धावा करणारा आणि संयुक्तपणे सर्वाधिक आंतरराष्ट्रीय टी२० शतके करणारा खेळाडू आहे.<ref>{{Cite web |date=५ जुलै २०२४|title=विराट कोहली वि रोहित शर्मा: सर्वाधिक धावा, शतके आणि विजयांसह कोण निवृत्त होणार?|url=https://www.timesnownews.com/sports/cricket/virat-kohli-vs-rohit-sharma-who-retired-with-most-runs-centuries-and-wins-article-111511338 |access-date=३० जुलै २०२४ |website=टाइम्स नाऊ|language=en}}</ref> २०१७ मध्ये, [[रविचंद्रन अश्विन]] हा इतिहासातील सर्वात जलद २५० बळी घेणारा क्रिकेट खेळाडू बनला.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/stats-r-ashwin-the-fastest-to-250-test-wickets-1081965|title=अश्विन – सर्वात जलद २५० कसोटी बळी|access-date=३० जुलै २०२४|archive-date=१४ ऑगस्ट २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814140959/https://www.espncricinfo.com/story/stats-r-ashwin-the-fastest-to-250-test-wickets-1081965|url-status=live}}</ref> ==चाहता वर्ग== {{Main|भारतामधील क्रिकेट}} [[File:Flagcricket.jpg|thumb|डावे|[[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]]वर भारत आणि ऑस्ट्रेलिया यांच्यातील सामन्यादरम्यान भारतीय क्रिकेट संघाचे समर्थक [[भारतीय ध्वज]] फडकवताना]] ऑस्ट्रेलिया, इंग्लंड आणि दक्षिण आफ्रिकेसारख्या राष्ट्रांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर प्रवासी भारतीय असल्यामुळे, जेव्हा जेव्हा भारत या प्रत्येक राष्ट्रांमध्ये खेळतो तेव्हा भारतीय चाहत्यांची संख्या मोठ्या प्रमाणावर अपेक्षित असते. गेल्या काही वर्षांपासून अनेक अधिकृत चाहते गट तयार झाले आहेत. बार्मी आर्मी सारखे भारतीय गट स्वामी आर्मी किंवा इंडियन आर्मी,<ref>{{cite web|title=भारत आर्मीचा इतिहास|url=http://www.bharat-army.com/history/|publisher=www.bharat-army.com|access-date=३० जुलै २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20150702052108/http://www.bharat-army.com/history/|archive-date=२ जुलै २०१५|url-status=live}}</ref> २००३/०४ मध्ये जेव्हा भारताने ऑस्ट्रेलियाचा दौरा केला तेव्हा त्यांच्या समर्थनासाठी खूप सक्रिय होते. क्रिकेट संघाला अनेक लोकप्रिय भारतीय गाण्यांचे श्रेय देण्यासाठी ते ओळखले जातात.<ref>{{cite news|url=http://www.theage.com.au/articles/2003/12/27/1072308727357.html?from=storyrhs|title=स्वामी आर्मी रोअर्स टू फुल बॅटल क्राय|work=द एज न्यूजपेपर न्यूजपेपर |access-date=३० जुलै २०२४|location=मेलबर्न|date=२८ डिसेंबर २००३|archive-url=https://web.archive.org/web/20071017155413/http://www.theage.com.au/articles/2003/12/27/1072308727357.html?from=storyrhs|archive-date=१७ ऑक्टोबर २००७|url-status=live}}</ref> चाहत्यांचे शत्रुत्व आणि सीमापार तणावामुळे भारतीय आणि पाकिस्तानी क्रिकेट संघांमध्ये जोरदार स्पर्धा निर्माण झाली आहे. या दोन राष्ट्रांमधील दौऱ्यांमध्ये, क्रिकेट पाहण्यासाठी सीमा ओलांडू इच्छिणाऱ्या हजारो चाहत्यांना सामावून घेण्यासाठी क्रिकेट व्हिसा वापरला जातो. चाहत्यांचे समर्थन हे बीसीसीआयच्या आर्थिक यशाचे प्रमुख कारण आहे.<ref>{{cite web|url = http://www.tribuneindia.com/2005/20050221/sports.htm#1|title =पाक क्रिकेट चाहत्यांसाठी १०,००० व्हिसा|work = द ट्रिब्युन, चंदीगड|access-date = ३० जुलै २००६|archive-url = https://web.archive.org/web/20060903055335/http://www.tribuneindia.com/2005/20050221/sports.htm#1|archive-date = ३ सप्टेंबर २००६|url-status = live}}</ref> [[File:A Cricket fan at the Chepauk stadium, Chennai.jpg|thumb|सुधीर कुमार चौधरी, भारतीय क्रिकेट संघाचे चाहता, भारताच्या मायदेशातील सर्व सामन्यांना स्वतःचे शरीर भारतीय ध्वजाच्या रंगाने रंगवून प्रवास करतो.<ref>{{cite web|url=http://www.cricinfo.com/columns/content/story/296783.html|title=अ स्नेक चार्मर अँड ॲन इन्व्हेस्टमेंट गुरु|last=बिनॉय|first=जॉर्ज|date=४ जून २००७|publisher=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=२० जुलै २०२४|archive-date=२८ फेब्रुवारी २०१०|archive-url=https://web.archive.org/web/20100228205111/http://www.cricinfo.com/columns/content/story/296783.html|url-status=live}}</ref><ref name=ticket>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/1540753.cms|title=सचिन इज धिस फॅन्स मॅच टिकेट|date=३१ जानेवारी २००७|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=३० जुलै २०२४|archive-date=२७ फेब्रुवारी २०१०|archive-url=https://web.archive.org/web/20100227055204/http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/1540753.cms|url-status=live}}</ref>]] तथापि, अशी मोठ्या प्रमाणात क्रिकेटप्रेमी लोकसंख्या असण्याचे तोटे सुद्धा आहेत. बऱ्याच भारतीयांसाठी क्रिकेट खूपच प्रिय आहे त्यामुळे भारतीय संघाचा झालेला पराभव ते सहज स्वीकारू शकत नाहीत. काही प्रकरणांमध्ये, विशेषतः पाकिस्तानला झालेल्या पराभवानंतर किंवा लांबलचक निराशाजनक कामगिरीनंतर, रस्त्यांवर खेळाडूंचे पुतळे जाळल्याच्या आणि खेळाडूंच्या घरांची तोडफोड केल्याच्या घटना घडल्या आहेत.<ref>{{cite news|url = http://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/hi/newsid_2870000/newsid_2871400/2871497.stm|title = गांगुलीज डेप्ट ऑफ ग्रॅटिट्यूड|work = बीबीसी न्यूज|access-date = ३० जुलै २०२४|date = २१ मार्च २०२३|archive-url = https://web.archive.org/web/20090113015842/http://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/hi/newsid_2870000/newsid_2871400/2871497.stm|archive-date = १३ जानेवारी २००९|url-status = live}}</ref> अनेक प्रकरणांमध्ये, खेळाडू नकारात्मक कारणांमुळे मीडियाच्या टीकेस पात्र झाले आहेत, हे गांगुलीला भारतीय संघातून वगळण्याचे एक कारण मानले जाते. कधी कधी एखादा सामना वादाच्या भोवऱ्यात सापडला की त्याची परिणती पराभवात झाली आहे. उदाहरणार्थ, १९६९ मध्ये [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]]वर ऑस्ट्रेलियाविरुद्ध भारताचा पराभव झाला तेव्हा चाहत्यांनी ऑस्ट्रेलियन ड्रेसिंग रूमला वेढा घालण्यापूर्वी मैदानावर दगड आणि बाटल्या फेकण्यास तसेच स्टँडला आग लावण्यास सुरुवात केली होती.<ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/sports/down-memory-lane-riots-of-1969-tied-test-and-mother-of-all-comebacks/articleshow/97623403.cms?from=mdr|title=इंडिया व ऑस्ट्रेलिया: रायोट्स ऑफ १९६९, टाइड टेस्ट अँड मदर ऑफ ऑल कमबॅक्स |newspaper=द इकॉनॉमिक टाइम्स |date=५ फेब्रुवारी २०२३|access-date=३० जुलै २०२४}}</ref> याच दौऱ्यात, तिकीटांची जास्त विक्री झाल्यावर [[इडन गार्डन्स]]वर चेंगराचेंगरी झाली आणि भारताचा आणखी एक पराभव झाला; त्यानंतर ऑस्ट्रेलियन संघाच्या बसवर विटांनी फेकण्यात आल्या.<ref name="Riots">{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/i-predict-a-riot-243910|title = आय प्रेडीक्ट अ रायॉट|author=अँड्रयू मिलर|author2=मार्टिन विल्यम्स|access-date = ३० जुलै २०२४|archive-url = https://web.archive.org/web/20070208133819/http://content-usa.cricinfo.com/columns/content/story/243910.html|archive-date = ८ फेब्रुवारी २००७|url-status = live|date = ११ एप्रिल २००६}}</ref> [[क्रिकेट विश्वचषक, १९९६|१९९६ च्या क्रिकेट विश्वचषकादरम्यानही]] अशीच एक घटना घडली होती, जिथे भारत [[ईडन गार्डन्स]]वर श्रीलंकेकडून उपांत्य फेरीत हरला होता. या प्रकरणात, चाहत्यांचे वर्तन भारतीय संघाच्या निराशाजनक कामगिरीमुळे होते. कर्णधार [[मोहम्मद अझरुद्दीन]]च्या सुरक्षेसाठी त्याच्या घरी सशस्त्र रक्षक ठेवावा लागला होता.<ref name="Riots" /> १९९९मध्ये, ईडन गार्डन्स येथे पाकिस्तान विरुद्धच्या कसोटीत पाकिस्तानचा वेगवान गोलंदाज [[शोएब अख्तर]]ची धडक लागून सचिन धावबाद झाल्याचे पाहिल्यानंतर दंगल झाली, ज्यामुळे पोलिसांना प्रेक्षकांना बाहेर काढावे लागले आणि रिकाम्या स्टेडियममध्ये खेळ खेळायला लागला. २००६ मध्ये, लागोपाठच्या सामन्यांमध्ये अपयशी ठरल्याने तेंडुलकर [[इंग्लंड क्रिकेट संघ|इंग्लंड]]विरुद्ध बाद झाल्यावर मुंबईच्या प्रेक्षकांनी त्याला वेठीस धरले.<ref name="Sachinboo">{{cite web|url = http://www.indiadaily.org/entry/sachin-tendulkar-booed-by-wankhede-crowd/|title = सचिन तेंडुलकर बुऊड बाय वानखेडे क्राऊड|work = इंडिया डेली|access-date = ३० जुलै २०२४|archive-url = https://web.archive.org/web/20061011174138/http://www.indiadaily.org/entry/sachin-tendulkar-booed-by-wankhede-crowd/|archive-date = ११ ऑक्टोबर २००६|url-status = dead}}</ref> प्रादेशिकतेमुळे निवडीवर परिणाम झाला किंवा स्थानिक खेळाडूंना प्रादेशिक पक्षपाती पाठिंबा मिळाल्यामुळे खेळाडूंच्या संदर्भात अनेकदा चाहते निषेध करतात. २००५ मध्ये, जेव्हा गांगुलीला संघातून वगळण्यात आले, तेव्हा गांगुलीचे मूळ शहर कोलकातामध्ये तीव्र प्रदर्शने करण्यात आली.<ref>{{cite web|url = http://in.rediff.com/cricket/2005/dec/15protest.htm|title = गांगुलीच्या वगळण्यावरून कोलकात्यात निदर्शने|work = रेडीफ|access-date = ३१ जुलै २०२४|archive-url = https://web.archive.org/web/20051218094401/http://in.rediff.com/cricket/2005/dec/15protest.htm|archive-date = १८ डिसेंबर २००५|url-status = live}}</ref> त्यानंतर [[कोलकाता]] येथे भारताचा [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिके]]विरुद्ध सामना झाला. गांगुलीच्या वगळण्याच्या प्रत्युत्तरात भारताऐवजी दक्षिण आफ्रिकेला पाठिंबा देणाऱ्या प्रेक्षकांनी भारतीय संघाचा निषेध केला.<ref>{{cite web|url=https://www.indiatimes.com/sports/for-the-love-of-dada-when-eden-gardens-turned-against-india-because-ganguly-was-not-playing-501704.html|title=दादांच्या प्रेमापोटी - जेव्हा ईडन गार्डन्स भारताविरुद्ध वळले कारण गांगुली खेळत नव्हता|date=२६ मे २०२०|access-date=३१ जुलै २०२४|archive-date=७ डिसेंबर २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20211207061538/https://www.indiatimes.com/sports/for-the-love-of-dada-when-eden-gardens-turned-against-india-because-ganguly-was-not-playing-501704.html|url-status=live}}</ref> निवडीबाबत भारतातील तत्सम प्रादेशिक विभागणीमुळे संघाविरुद्ध निदर्शनेही झाली आहेत, ओडिशातील प्रादेशिक कलिंग कामगार सेना पक्षाच्या राजकीय कार्यकर्त्यांनी संघात स्थानिक खेळाडू नसल्यामुळे कटक येथे एकदिवसीय सामान्यासाठी संघाच्या आगमनात व्यत्यय आणले आणि तेव्हा प्रशिक्षक [[ग्रेग चॅपेल]] यांना एका कार्यकर्त्याने धक्काबुक्की केली.<ref>{{cite news|title =बाराबती स्टेडियमच्या सुरक्षेचा प्रश्न|url =https://www.espncricinfo.com/story/security-concerns-over-barabati-stadium-s-future-277430|date=२४ जानेवारी २००७|access-date=३१ जुलै २०२४|publisher=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|archive-url =https://web.archive.org/web/20070127090954/http://content-aus.cricinfo.com/indvwi/content/current/story/277430.html|archive-date =२७ जानेवारी २००७|url-status =live}}</ref> [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक बाद फेरी|१९८७ विश्वचषकाच्या उपांत्य फेरीत]] [[वानखेडे स्टेडियम]]वरील गर्दीने [[सुनील गावस्कर]] यांना [[फिलिप डिफ्रेटस]]ने त्रिफळाचीत केल्यानंतर अशीच वागणूक दिली होती.<ref name="Sachinboo" /> निकालांच्या यशस्वी साखळीचे, विशेषतः कट्टर प्रतिस्पर्धी पाकिस्तानविरुद्धचे विजय किंवा विश्वचषक सारख्या प्रमुख स्पर्धांमधील विजयांचे भारतीय चाहत्यांकडून विशेष आनंदाने स्वागत केले जाते.<ref>{{cite web|url = https://www.tribuneindia.com/2004/20040402/sports.htm#5|title = संपूर्ण राष्ट्र आनंदाने उफाळून आले|work = द ट्रिब्यून, चंदिगढ |access-date = ३१ जुलै २०२४|archive-url = https://web.archive.org/web/20060910193235/http://www.tribuneindia.com/2004/20040402/sports.htm#5|archive-date = १० सप्टेंबर २००६|url-status = live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.outlookindia.com/sports/india-pakistan-cricket-rivalry-a-war-without-shooting-magazine-234361|title=भारत-पाकिस्तान क्रिकेट शत्रुत्व: गोळीशिवाय युद्ध|date=३ नोव्हेंबर २०२२|access-date=३१ जुलै २०२४|archive-date=२० एप्रिल २०२३|archive-url=https://web.archive.org/web/20230420211702/https://www.outlookindia.com/sports/india-pakistan-cricket-rivalry-a-war-without-shooting-magazine-234361|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.dw.com/en/india-vs-pakistan-a-complex-cricket-rivalry-hitting-new-heights/a-63488368|title=भारत वि पाकिस्तान: अ कॉम्प्लेक्स रायव्हलरी हीटिंग न्यू हाईट्स|website=डॉइश वेले|access-date=३१ जुलै २०२४|archive-date=२१ एप्रिल २०२३|archive-url=https://web.archive.org/web/20230421160831/https://www.dw.com/en/india-vs-pakistan-a-complex-cricket-rivalry-hitting-new-heights/a-63488368|url-status=live}}</ref> == हे सुद्धा पहा == # [[भारतीय क्रिकेट संघनायक]] # [[भारताच्या कसोटी क्रिकेट खेळाडूंची नामसूची]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == {{भारतातील राष्ट्रीय क्रिकेट स्पर्धा}} {{क्रिकेट विश्वचषक, २०११ - संघ}} {{राष्ट्रीय क्रिकेट संघ}} {{भारतीय संघ २०१५ क्रिकेट विश्वचषक}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये भारत]] [[वर्ग:राष्ट्रीय क्रिकेट संघ]] 2y4m1gljt5awigs4xvyeyjmvusxdc91 0 12985 2701148 2684681 2026-08-11T23:59:37Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701148 wikitext text/x-wiki {{मुखपृष्ठ सदर टीप |तारीख = १ ऑक्टोबर |वर्ष = २०१० }} {{माहितीचौकट शहर | नाव = पॅरिस | स्थानिक = Paris | प्रकार = राजधानी | चित्र = Paris montage.jpg | चित्र_वर्णन = वरून घडाळ्याच्या काट्याप्रमाणे: [[लूव्र संग्रहालय|लूव्र]], [[आर्क दे त्रायॉं]], [[व्हर्सायचा राजवाडा]], [[सीन नदी]]वरील अनेक पूल व पार्श्वभूमीमधील अनेक ऐतिहासिक वस्तू, व [[आयफेल टॉवर]] | ध्वज = Flag of Paris.svg | चिन्ह = Grandes Armes de Paris.svg | नकाशा१ = फ्रान्स |latd = 48 |latm = 51 |lats = 24 |latNS = N |longd = 2 |longm = 21 |longs = 30 |longEW = E | देश = फ्रान्स | राज्य = | प्रांत = [[इल-दा-फ्रान्स]] | जिल्हा = | स्थापना = इ.स. पूर्व ४२०० | महापौर = बरत्रां देलानोए | क्षेत्रफळ = ८६.९ | उंची = | लोकसंख्या = २२,०३,८१७ | घनता = २५,३६० | वेळ = [[मध्य युरोपीय प्रमाणवेळ]] | वेब = http://www.paris.fr | nostub = yes }} '''पॅरिस''' ({{lang-fr|Paris}} {{ध्वनी|Fr-Paris.oga|पारि}}) ही [[फ्रान्स]] देशाची राजधानी व सगळ्यात मोठे शहर आहे. उत्तर फ्रान्समध्ये [[इल-दा-फ्रान्स]] ह्या प्रांतात [[सीन नदी]]च्या काठावर वसलेले पॅरिस महानगर ({{lang-fr|Région parisienne}}) [[युरोप]]ातील सर्वाधिक लोकसंख्येच्या महानगरांपैकी एक आहे.<ref name="metropolitan_areas">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&srt=pnan&col=aohdq&va=&pt=a|title="World Metropolitan Areas"|लेखक=Stefan Helders, World Gazetteer|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-01-18|archive-date=2007-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20071001000616/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&srt=pnan&col=aohdq&va=&pt=a|url-status=dead}}</ref> पॅरिस शहराची लोकसंख्या २१,९३,०३१ इतकी तर महानगर पॅरिसची लोकसंख्या १,१८,३६,९७० एवढी आहे.<ref name="paris_AU99_pop">{{Fr icon}} {{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.recensement.insee.fr/RP99/rp99/wr_page.affiche?p_id_nivgeo=M&p_id_loca=001&p_id_princ=POP1&p_theme=ALL&p_typeprod=ALL&p_langue=FR|title="Aire Urbaine '99 – pop totale par sexe et âge"|लेखक=Institut National de la Statistique et des Études Économiques|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2006-04-10}}</ref> राजकीय, शैक्षणिक, सांस्कृतिक, सामाजिक, कला व क्रीडा ह्या सर्व क्षेत्रात फ्रान्समध्ये अग्रेसर असणारे पॅरिस हे एक महत्त्वाचे जागतिक शहर मानले जाते.<ref name="GaWC">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html|title="The World According to GaWC 2008"|लेखक=Globalization and World Cities (GaWC) Study Group and Network, [[Loughborough University]]|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2010-04-19|archive-date=2016-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160811203314/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html|url-status=dead}}</ref> येथे [[युनेस्को]], [[आर्थिक सहयोग व विकास संघटना]] इत्यादी अनेक आंतरराष्ट्रीय संस्थांची मुख्यालये आहेत. पॅरिस महानगराचे एकूण उत्पन्न ५५२.७ अब्ज [[युरो]]<ref name=Paris_GDP>{{Fr icon}} {{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/donnees-detaillees/cnat-region/pib_reg.xls|title=Produits Intérieurs Bruts Régionaux (PIBR) en valeur en millions d'euros|लेखक=Institut National de la Statistique et des Études Économiques|फॉरमॅट=XLS|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2010-02-10}}</ref> एवढे असून ते युरोपामध्ये सर्वांत जास्त तर जगात सहाव्या क्रमांकावर आहे.<ref name="UN">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://esa.un.org/unup/index.asp?panel=2|title=World Urbanization Prospects: The 2007 Revision Population Database|प्रकाशक=The United Nations|अ‍ॅक्सेसदिनांक=21 November 2009|archive-date=2008-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20081218103032/http://esa.un.org/unup/index.asp?panel=2|url-status=dead}}</ref> २०१० साली घेण्यात आलेल्या एका अहवालानुसार पॅरिस हे जगातील सर्वांत महागडे शहर आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.economist.com/daily/chartgallery/displaystory.cfm?story_id=15659589|title="The cost of living in cities, Trop Cher?"|लेखक=Economist Intelligence Unit|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2010-03-10}}</ref> २००९<ref name="mori-m-foundation.or.jp">{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/research/project/6/pdf/GPCI2009_English.pdf |title=संग्रहित प्रत |access-date=2010-08-05 |archive-date=2014-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140629143736/http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/research/project/6/pdf/GPCI2009_English.pdf |url-status=dead }}</ref> व २०१०<ref name="http://www.knightfrank.com/wealthreport/">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.knightfrank.com/wealthreport|title=The Wealth Report 2018 - Knight Frank|website=www.knightfrank.com}}</ref><ref name="http://blog.propertynice.com/new-york-the-big-apple-s-the-most-nfluential-city-delhi-mumbai-count-too/">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://blog.propertynice.com/new-york-the-big-apple-s-the-most-nfluential-city-delhi-mumbai-count-too/|title=propertynice.com|website=blog.propertynice.com|access-date=2010-08-05|archive-date=2012-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20121114202735/http://blog.propertynice.com/new-york-the-big-apple-s-the-most-nfluential-city-delhi-mumbai-count-too/|url-status=dead}}</ref> साली पॅरिसला जगातील सर्वोच्च ३ महत्त्वाच्या व प्रभावशाली शहरांमध्ये स्थान मिळाले आहे. २०२०<ref name="http://www.citymayors.com/statistics/richest-cities-2020.html">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.citymayors.com/statistics/richest-cities-2020.html|title=City Mayors: Richest cities in the world in 2020 by GDP|website=www.citymayors.com}}</ref> व २०२५<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.ukmediacentre.pwc.com/content/detail.aspx?releaseid=3421&newsareaid=2 |title=संग्रहित प्रत |access-date=2010-08-05 |archive-date=2012-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310120538/https://www.ukmediacentre.pwc.com/content/detail.aspx?releaseid=3421&newsareaid=2 |url-status=dead }}</ref> सालामधील जगातील १० सर्वांत श्रीमंत व समृद्ध शहरांमध्ये देखील पॅरिसचा उल्लेख आहे. ह्या गटातील इतर शहरे [[शांघाय]], [[साओ पाउलो]], [[तोक्यो]], [[न्यू यॉर्क]] व [[लंडन]] ही आहेत. पॅरिस हे जगातील सर्वांत लोकप्रिय पर्यटन स्थळांपैकी एक आहे. येथे दरवर्षी अंदाजे ४.५ कोटी लोक भेट देतात.<ref name=tourism>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Tourism|दुवा=http://www.iledefrance.fr/english/sports-loisirs-tourisme/tourism/tourism/|लेखक=Île-de-France Regional Council|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-01-19|archive-date=2011-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021065709/http://www.iledefrance.fr/english/sports-loisirs-tourisme/tourism/tourism/|url-status=dead}}</ref> जगप्रसिद्ध [[आयफेल टॉवर]] व [[लूव्र]] संग्रहालय तसेच इतर अनेक ऐतिहासिक वास्तू, संग्रहालये व उद्याने पॅरिसमध्ये आहेत. == नाव == ''पॅरिस'' हे नाव [[लोह युग|लोह युगादरम्यान]] ह्या भागात वसाहत करणाऱ्या ''पारिसी'' ह्या जमातीवरून ठेवण्यात आलेले आहे. रोमन युगादरम्यान ह्या शहराचे नाव ''लुतेतिया'' (''Lutetia Parisiorum'') असे होते. इ.स. ३६० - ३६३ मध्ये त्याचे पुन्हा नामांतर करून पॅरिस हे नाव ठेवण्यात आले.<ref>[http://en.parisinfo.com/museums-monuments-paris/special-reports-1/paris-through-the-ages/guide/paris-through-the-ages_the-city-of-antiquity The City of Antiquity], official history of Paris by The Paris Convention and Visitors Bureau</ref> पॅरिस शहराची अनेक टोपणनावे आहेत परंतु ''प्रकाशाचे शहर'' (''{{lang-fr|La Ville-Lumière}}'') हे सर्वांत लोकप्रिय टोपणनाव आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा = http://www.paris.fr/portail/english/Portal.lut?page_id=8125|title = English Version of "Presentation of the City". this name is from the famous greek god sarah larsen|अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2009-04-30|archive-date = 2009-03-06|archive-url = https://web.archive.org/web/20090306035056/http://www.paris.fr/portail/english/Portal.lut?page_id=8125|url-status = dead}}</ref> पॅरिसच्या नागरिकांना ''पारिजियां'' (''Parisiens'') असे संबोधले जाते.<ref>Dictionnaire de la langue française, ''Larousse étymologique'', Librairie Larousse, Paris, 1971, p. 535</ref> पॅरिस याच नावाची शहरे फ्रान्सशिवाय इलिनॉय, अर्कान्सॉं, इडाहो, टेनेसी आणि [[टेक्सास]] या पाच अमेरिकन राज्यांमध्येही आहेत. == इतिहास == [[चित्र:Romanbathparis.jpg|thumb|left|[[रोमन साम्राज्य]]ाचे अवशेष]] पॅरिस येथे सापडलेले सर्वांत जुने पुरातात्त्विक अवशेष इ.स. पूर्व ४२०० सालातील असल्याचा अंदाज बांधला गेला आहे.<ref name="roman_chronology">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.paris.culture.fr/en/ow_chrono.htm|लेखक=Mairie de Paris|title=Paris, Roman City - Chronology|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2006-07-16}}</ref> पारिसी ही जमात इ.स. पूर्व २५० दरम्यान [[सीन नदी]]च्या काठावर वसाहत करून राहत असल्याच्या खुणा सापडल्या आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.celticgrounds.com/chapters/appendix/celtic_tribes.htm |title=celticgrounds.com |प्रकाशक=celticgrounds.com |दिनांक= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2010-06-15}}</ref> [[रोमन साम्राज्य]]ाने इ.स. पूर्व ५२ ते अंदाजे इ.स. ५०८ ह्या दरम्यान पॅरिसवर राज्य केले व ह्या काळात पॅरिस हे एक सुबत्त शहर बनले.<ref name="roman_city">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.paris.culture.fr/en/|लेखक=Mairie de Paris|title=Paris, Roman City - The City|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2006-07-16}}</ref> परंतु रोमन साम्राज्याचा अस्तानंतर काही काळ पॅरिसची अधोगती होत गेली.<ref name="roman_chronology" /> फ्रॅंकिश राजा [[क्लोव्हिस पहिला]] ह्याने इ.स. ५०८ साली पॅरिस ही आपल्या राज्याची राजधानी बनवली. पॅरिसवर ब्रिटिशांची पहिली स्वारी विल्यम्स याच्या रूपाने इ.स. १०६६ मध्ये झाली. [[जोन ऑफ आर्क]]ने १०० वर्षांच्या संघर्षानंतर इ.स. १४२० मध्ये पॅरिसवर विजय मिळवला. इ.स. १४३० मध्ये [[हेन्री सहावा, इंग्लंड|हेन्री सहावा]] ह्याचा फ्रान्सचा राजा म्हणून राज्याभिषेक झाला आणि त्याच्या पुढच्याच वर्षी जोन ऑफ आर्कला भर चौकात जिवंत जाळण्यात आलं. [[चार्ल्स सातवा, फ्रान्स|चार्ल्स सातवा]] याने इ.स. १४३७ मध्ये पॅरिसवरचं ब्रिटिशराज संपुष्टात आणलं. त्यानंतर उत्तरोत्तर या शहराची भरभराट होत गेली..<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshowarchive.cms?msid=1298938 |title=पॅरिसचा इतिहास |प्रकाशक=महाराष्ट्र टाइम्स |दिनांक= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2010-07-08 |archive-date=2011-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713025343/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshowarchive.cms?msid=1298938 |url-status=dead }}</ref> [[चित्र:Exposition Universelle de Paris 1889 - Universitäts- und Landesbibliothek Darmstadt.jpg|thumb|१८८९ सालामधील पॅरिसचे चित्र]] इ.स. १३४८ ते १३५० दरम्यान [[युरोप]]ात आलेल्या [[काळा मृत्यू|काळ्या मृत्यूच्या]] साथीच्या आधी पॅरिसची लोकसंख्या २ लाख एवढी होती.<ref>[http://www1.american.edu/TED/bubonic.htm The Role of Trade in Transmitting the Black Death] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111130809/http://www1.american.edu/TED/bubonic.htm |date=2012-01-11 }}. TED Case Studies.</ref> १५व्या व १६व्या शतकामध्ये [[प्लेग]] हा रोग पॅरिस शहरात थैमान घालीत असे.<ref>Vanessa Harding (2002). "''[http://books.google.com/books?id=JCPXfSUlUV8C&pg=PA25&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false The dead and the living in Paris and London, 1500-1670.]''". p.25. ISBN 0-521-81126-0</ref> १४६६ साली येथे आलेल्या प्लेगच्या साथीमध्ये ४०,००० लोक दगावले.<ref>[http://www.1911encyclopedia.org/Plague Plague].{{मृत दुवा}} [http://wayback.archive.org/web/20080301094953/http://www.1911encyclopedia.org/Plague विदागारातील आवृत्ती] 1911 Edition of the Encyclopaedia Britannica.</ref> तसेच १८३२ व १८४९ साली येथे आलेल्या [[कॉलरा]]च्या साथीमध्ये २०,००० लोक मरण पावले.<ref name="cholera">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.amicale-genealogie.org/Histoires_temps-passe/Epidemies/chol01.htm|title="Le Cholera"|लेखक=Amicale Généalogie, La Petite Gazette Généalogique|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2006-04-10|भाषा=French|archive-date=2006-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20060223134543/http://www.amicale-genealogie.org/Histoires_temps-passe/Epidemies/chol01.htm|url-status=dead}}</ref> फ्रान्समध्ये १८व्या शतकाच्या शेवटास [[फ्रेंच राज्यक्रांती|क्रांती]]दरम्यान घडलेल्या हालचालींचे पॅरिस हे एक महत्त्वपूर्ण केंद्र होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.victorianweb.org/history/hist7.html|title=consulted 29 November 2008|प्रकाशक=Victorianweb.org|दिनांक=2007-08-10|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-05-05}}</ref> १८व्या व १९व्या शतकामध्ये युरोपात झालेल्या [[औद्योगिक क्रांती]]मुळे पॅरिसच्या विकासाला मोठी चालना मिळाली. ह्या दरम्यान फ्रान्समध्ये अनेक रेल्वेमार्ग बांधले गेले ज्यामुळे पॅरिसमध्ये स्थलांतराचा अविरत ओघ सुरू झाला. १८५२ साली [[नेपोलियन ३रा|तिसऱ्या नेपोलियनने]] पॅरिसमधील अरुंद व गुंतागुंतीचे रस्ते जमीनदोस्त करून रूंद व सुंदर मार्ग बांधले जे आजही अस्तित्वात आहेत.<ref>Jones, Colin (2005) ''Paris: The Biography of a City'' (New York, NY: Penguin Viking), pp. 318–319.</ref> १९व्या शतकाच्या शेवटास पॅरिसमध्ये अनेक आंतरराष्ट्रीय प्रदर्शनांचे आयोजन केले गेले ज्यामुळे कला, तंत्रज्ञान, वास्तूशास्त्र, पर्यटन इत्यादी बाबतीत पॅरिस हे जगातील एक मोठे केंद्र बनले.<ref name=Jones334>Jones, Colin (2005) ''Paris: The Biography of a City'' (New York, NY: Penguin Viking), p. 334.</ref> जगप्रसिद्ध [[आयफेल टॉवर]] व [[पॅरिस मेट्रो]] ह्यांच्या मुळ कल्पना ह्याच प्रदर्शनांमधून साकारण्यात आलेल्या आहेत. [[चित्र:Crowds of French patriots line the Champs Elysees-edit2.jpg|thumb|ऑगस्ट १९४४ मध्ये [[नाझी जर्मनी]]च्या तावडीतून पॅरिसची सुटका]] [[पहिले महायुद्ध|पहिल्या महायुद्धादरम्यान]] वाटाघाटी व डावपेचांचे पॅरिस हे एक महत्त्वपूर्ण केंद्र होते. दोन महायुद्धांच्या मधल्या काळात कला व संस्कृती ह्या क्षेत्रांत पॅरिसचे महत्त्व प्रचंड वाढले. ह्याच काळात [[पाब्लो पिकासो|पिकासो]]सह अनेक जगप्रसिद्ध कलाकारांनी पॅरिस येथे वास्तव्य केले होते. [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धामध्ये]] १४ जून १९४० रोजी पॅरिसचा पाडाव झाला व [[ॲडॉल्फ हिटलर|अ‍ॅडॉल्फ हिटलर]]च्या सेनेने पॅरिसवर कब्जा मिळवला.<ref>{{स्रोत पुस्तक|आडनाव=Humphrys|पहिलेनाव=Julian|title =BBC History magazine| प्रकाशक=Bristol Magazines Ltd|issn=1469-8552|महिना=June|वर्ष=2010}}</ref> त्यानंतर पुढची ४ वर्षे पॅरिस [[नाझी जर्मनी]]च्या सत्तेखाली होते.<ref name="overy">{{स्रोत पुस्तक|पहिलेनाव=Richard|आडनाव=Overy|title=Why the Allies Won|पृष्ठे=215–216|प्रकाशक=Pimlico|वर्ष=2006|आयएसबीएन=1845950658}}</ref> तरीही ह्या काळामध्ये पॅरिसवर कोणतेही मोठे हवाई हल्ले झाले नाहीत व जवळजवळ संपूर्ण शहर पडझडीपासुन बचावले गेले. दुसऱ्या महायुद्धानंतर पॅरिसचा मोठ्या प्रमाणावर विकास झाला. येथे मोठी उपनगरे, नवीन व्यापारी जिल्हा, अनेक भुयारी रेल्वे मार्ग, द्रुतगती महामार्ग बांधले गेले.<ref>{{Fr_icon}} {{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.cndp.fr/revueTDC/913-81441.htm|title=La région parisienne en chantier|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-08-03|लेखक=Émilie Willaert, professor of History and Geography|archive-date=2008-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20081007160127/http://www.cndp.fr/revueTDC/913-81441.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{Fr_icon}} {{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.univ-mlv.fr/mastergu/Docs_IMO/Memimo_0304/Toulza.PDF|title=La conception du RER|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-08-03|लेखक=Jérome Toulza, [[University of Marne la Vallée|Université de Marne-la-Vallée]]|फॉरमॅट=PDF|archive-date=2008-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20080809032708/http://www.univ-mlv.fr/mastergu/Docs_IMO/Memimo_0304/Toulza.PDF|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3884/is_200603/ai_n17181949/pg_1?tag=artBody;col1|title=City infrastructures and city dwellers: Accommodating the automobile in twentieth-century Paris|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-08-03|लेखक=Mathieu Flonneau|प्रकाशक=The Journal of Transport History|archive-date=2009-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20090629114835/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3884/is_200603/ai_n17181949/|url-status=dead}}</ref> १९७० सालानंतर मात्र काही प्रमाणात पॅरिस शहर लयाला गेले आहे. शहराच्या काही भागातील नागरिकांचे दरडोई उत्पन्न युरोपामध्ये सर्वाधिक आहे<ref>{{Fr_icon}} {{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.journaldunet.com/solutions/0601/060116_prestas-hauts-de-seine-delaage.shtml|title=Roland de Laage (Devoteam) : "L'Ouest parisien, ce sont des départements technologiques à haute valeur ajoutée"|प्रकाशक=Journal du net|दिनांक=16 January 2006|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-08-03|archive-date=2021-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210117004435/http://www.journaldunet.com/solutions/0601/060116_prestas-hauts-de-seine-delaage.shtml|url-status=dead}}</ref><ref>{{Fr_icon}} {{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://strates.revues.org/document1155.html|title=Une région parisienne à deux vitesses - L'accroissement des disparités spatiales dans l'Île-de-France des années 1980|लेखक=Pierre Beckouche|प्रकाशक = Strates - Matériaux pour la recherche en sciences sociales|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-08-03}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page?_pageid=1996,39140985&_dad=portal&_schema=PORTAL&screen=detailref&language=en&product=REF_TB_regional&root=REF_TB_regional/t_reg/t_reg_eco/tgs00026|title=Disposable income per NUTS level 2 regions in Europe|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-08-03|प्रकाशक=[[Eurostat]]}}</ref> तर इतर भागांमध्ये गरिबी, बेरोजगारी व बकाली<ref>{{Fr_icon}} {{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.univ-paris8.fr/sociologie/fichiers/sauvadet-journalparis8.pdf|title=Les jeunes de la cité - Processus de ghettoïsation et mode de socialisation|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-08-03|लेखक=Thomas Sauvadet|प्रकाशक=[[Paris 8 University|Université Paris 8]]|फॉरमॅट=PDF|archive-date=2013-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130814115742/http://www2.univ-paris8.fr/sociologie/fichiers/sauvadet-journalparis8.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{Fr_icon}} {{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://fig-st-die.education.fr/actes/actes_2005/viellard-baron/article.htm|title=Les quartiers sensibles, entre disqualification visible et réseaux invisibles|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-08-03|लेखक=Hervé Vieillard-Baron, professor at the [[Paris 8 University|Université Paris 8]]|archive-date=2010-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20100526141832/http://fig-st-die.education.fr/actes/actes_2005/viellard-baron/article.htm|url-status=dead}}</ref> ह्या कारणामुळे येथील सामाजिक अस्थैर्य वाढत राहिले आहे. [[दहशतवाद]] हा पॅरिसमधील एक प्रमुख कायदा व सुरक्षेचा विषय बनला आहे. ७ जानेवारी २०१५ रोजी दोन मुस्लिम अतिरेक्यांनी [[शार्ली एब्दो]] ह्या उपहासात्मक मासिकाच्या मुख्य कार्यालयावर हल्ला चढवला ज्यात तीन पोलीस अधिकाऱ्यांसह १३ लोक ठार झाले. हा हल्ला शार्ली एब्दोने [[मोहम्मद पैगंबर]]ाचे व्यंगचित्र छापल्यामुळे करण्यात आला. १३ नोव्हेंबर २०१५ रोजी [[आयसिस]]ने पॅरिस महानगरामध्ये घडवून आणलेल्या [[नोव्हेंबर २०१५ पॅरिस हल्ले|हल्ल्यांमध्ये]] १२९ लोक मृत्यूमुखी पडले. दुसऱ्या महायुद्धानंतर पॅरिसमध्ये घडलेली ही सर्वात हिंसक घटना होती. == भूगोल == पॅरिस शहर [[सीन नदी]]च्या काठांवर सपाट भागावर वसले आहे. येथील सर्वांत खोल ठिकाण समुद्रसपाटीपासुन ११५ फूट तर सर्वांत उंच टेकडी ४२७ फूट उंच आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.paris-walking-tours.com/montmartre.html|title=Montmartre|प्रकाशक=Paris-walking-tours.com|दिनांक=|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-01-06|archive-date=2019-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190106231034/https://www.paris-walking-tours.com/montmartre.html|url-status=dead}}</ref> सध्या पॅरिसचे क्षेत्रफळ १०५.३९ वर्ग किमी इतके आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|लेखक=Mairie de Paris|दुवा=http://www.paris.fr/portail/english/Portal.lut?page_id=8125&document_type_id=5&document_id=29918&portlet_id=18748|title=Note: 100 ha.=1 km2|प्रकाशक=Paris.fr|दिनांक=2007-11-15|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-05-05|archive-date=2009-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20090306220509/http://www.paris.fr/portail/english/Portal.lut?page_id=8125&document_type_id=5&document_id=29918&portlet_id=18748|url-status=dead}}</ref> === हवामान === पॅरिसमधील हवामान इतर [[पश्चिम युरोप]]ीय शहरांप्रमाणे सौम्य व आर्द्र आहे.<ref name="climate">{{Fr icon}} {{संकेतस्थळ स्रोत| दुवा=http://www.paris.fr/portail/accueil/Portal.lut?page_id=4946&document_type_id=5&document_id=3076&portlet_id=10579 |title="Géographie de la capitale - Le climat" |लेखक=Institut National de la Statistique et des Études Économiques |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2006-05-24}}</ref> {{Weather box |location = Paris (1971–2000) |metric first = Y |single line = Y |Jan high C = 6.9 |Feb high C = 8.2 |Mar high C = 11.8 |Apr high C = 14.7 |May high C = 19.0 |Jun high C = 22.7 |Jul high C = 25.2 |Aug high C = 25.0 |Sep high C = 20.8 |Oct high C = 15.8 |Nov high C = 10.4 |Dec high C = 7.8 |year high C = 15.5 |Jan low C = 2.5 |Feb low C = 2.8 |Mar low C = 5.1 |Apr low C = 6.8 |May low C = 10.5 |Jun low C = 13.3 |Jul low C = 15.5 |Aug low C = 15.4 |Sep low C = 12.5 |Oct low C = 9.2 |Nov low C = 5.3 |Dec low C = 3.6 |year low C = 8.5 |Jan precipitation mm = 53.7 |Feb precipitation mm = 43.7 |Mar precipitation mm = 48.5 |Apr precipitation mm = 53 |May precipitation mm = 65 |Jun precipitation mm = 54.6 |Jul precipitation mm = 63.1 |Aug precipitation mm = 43 |Sep precipitation mm = 54.7 |Oct precipitation mm = 59.7 |Nov precipitation mm = 51.9 |Dec precipitation mm = 58.7 |year precipitation mm = 649.6 |Jan precipitation days = 10.2 |Feb precipitation days = 9.3 |Mar precipitation days = 10.4 |Apr precipitation days = 9.4 |May precipitation days = 10.3 |Jun precipitation days = 8.6 |Jul precipitation days = 8 |Aug precipitation days = 6.9 |Sep precipitation days = 8.5 |Oct precipitation days = 9.5 |Nov precipitation days = 9.7 |Dec precipitation days = 10.7 |Jan sun = 55.8 |Feb sun = 86.8 |Mar sun = 130.2 |Apr sun = 174.0 |May sun = 201.5 |Jun sun = 219.0 |Jul sun = 238.7 |Aug sun = 220.1 |Sep sun = 171.0 |Oct sun = 127.1 |Nov sun = 75.0 |Dec sun = 49.6 |year sun = 1630 |source 1 = मेतेओ फ्रान्स,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://climat.meteofrance.com/chgt_climat2/climat_france?CLIMAT_PORTLET.path=climatstationn%2F75114001 |title=Climatological Information for Paris, France|publisher=Meteo France}}</ref>|date=August 2010}} == शहर रचना == [[चित्र:Paris Night.jpg|800px|thumb|center|संध्याकाळच्या वेळेला टिपलेले पॅरिस शहराचे दृष्यपटल]] == अर्थकारण == [[युरोप]]ाच्या व जगाच्या अर्थकारणात पॅरिसचा महत्त्वाचा सहभाग आहे. २००८ साली पॅरिस शहराचा [[वार्षिक सकल उत्पन्न|जीडीपी]] ५५२.१ अब्ज [[युरो]] <ref name=Paris_GDP /> एवढा होता. एका अहवालानुसार ह्या बाबतीत जगातील शहरांमध्ये पॅरिसचा सहावा क्रमांक लागतो.<ref name="pricewater">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562|title=Global city GDP rankings 2008-2025|प्रकाशक=Pricewaterhouse Coopers|अ‍ॅक्सेसदिनांक=20 November 2009|archive-date=2011-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20110504031739/https://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562|url-status=dead}}</ref> पॅरिस हा जर वेगळा देश असता तर जागतिक जीडीपी क्रमवारीमध्ये त्याचा १७वा क्रमांक लागला असता.<ref name="gdp_world_rank">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GDP.pdf|फॉरमॅट=PDF|title=Gross domestic product 2008|लेखक=World Bank|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2010-02-10}}</ref> [[फ्रान्स]]च्या एकूण लोकसंख्येच्या १८.८% लोकसंख्या पॅरिस महानगरामध्ये एकवटली असली तरीही फ्रान्सच्या एकूण उत्पन्नामध्ये पॅरिसचा वाटा २८.९% इतका आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=99&ref_id=CMRSOS02139|title=Population estimée des régions par tranche d'âge au 1er janvier|कृती=Institut National de la Statistique et des Études Économiques|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2010-02-10|भाषा=French}}</ref> पॅरिस महानगरामध्ये एकूण ३७ [[फॉर्च्युन ग्लोबल ५००]] कंपन्यांची मुख्यालये आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2008/cities/|title=Fortune Global 500 - Top cities|लेखक=[[Fortune (magazine)|''Fortune'']] magazine|दिनांक=2008-07-21|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-07-28|archive-date=2010-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20100529093252/http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2008/cities/|url-status=dead}}</ref> ह्या बाबतीत पॅरिसचा जगात दुसरा क्रमांक ([[तोक्यो]]च्या खालोखाल) लागतो. असे असतानाही पॅरिसच्या काही गरीब व दुर्लक्षित उपनगरांमध्ये २० ते ४०% लोक बेरोजगार आहेत. [[चित्|right|thumb|250 px|पॅरिसमधील [[ला दिफॉं]] व्यापारी जिल्हा]] पॅरिसच्या पश्चिम भागातील [[ला दिफॉं]] हा युरोपातील सर्वांत मोठा औद्योगिक व व्यावसायिक जिल्हा आहे. पॅरिसची अर्थव्यवस्था मोठ्या प्रमाणावर व्यवस्था उद्योगावर अवलंबुन असली तरी युरोपातील उत्पादन उद्योगाचे पॅरिस हे मोठे केंद्र आहे. विशेषतः वाहने, विमाने व इलेक्ट्रॉनिक उत्पादने पॅरिस भागात बनवली जातात. पर्यटन हा पॅरिसमधील एक मोठा व्यवसाय असून ६.२% लोक ह्या व्यवसायात काम करतात.<ref name="workforce">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.insee.fr/fr/insee_regions/idf/rfc/docs/alapage234.pdf|title="Les emplois dans les activités liées au tourisme: un sur quatre en Ile-de-France"|कृती=Institut National de la Statistique et des Études Économiques|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2006-04-10|फॉरमॅट=PDF|भाषा=French}}</ref> === पॅरिसचा जीडीपी === आर्थिक दृष्ट्या पॅरिस हे जगातील सर्वांत मोठ्या केंद्रांपैकी एक आहे.<ref name=pricewater /> {| class="wikitable" |- ! क्र. ! महानगर ! २००८ [[वार्षिक सकल उत्पन्न|जीडीपी]]<br />(अब्ज [[अमेरिकन डॉलर|डॉलर्समध्ये]]) |- | ०१ | [[तोक्यो]] | १,४७९ |- | ०२ | [[न्यू यॉर्क]] | १,४०६ |- | ०३ | [[लॉस एंजेल्स]] | ७९२ |- | ०४ | [[शिकागो]] | ५७४ |- | ०५ | [[लंडन]] | ५६५ |- | '''०६''' | '''पॅरिस''' | '''५६४''' |- | ०७ | [[ओसाका]] | ४१७ |- | ०८ | [[मेक्सिको सिटी]] | ३९० |- | ०९ | [[फिलाडेल्फिया]] | ३८८ |- | १० | [[साओ पाउलो]] | ३८८ |} == प्रशासन == ज्यांचा लोकसंख्या वाढीबरोबर विस्तार झाला नाही अशा जगातील फार थोड्या शहरांपैकी पॅरिस हे एक आहे. पॅरिस शहराच्या प्रशासकीय सीमा १८६० सालापासून बदलल्या गेलेल्या नाहीत. === शहर प्रशासन === [[चित्र:Par Arr.jpg|right|thumb|350 px|पॅरिसचे २० जिल्हे]] [[चित्र:Élysée Palace 2009.JPG|right|thumb|[[पाले दे लेलिजे]], फ्रेंच राष्ट्राध्यक्षांचे शासकीय निवासस्थान]] [[चित्र:Palais Luxembourg Sunset Edit.JPG|thumb|right|पाले दू लक्झेंबर्ग, फ्रेंच सेनेटची वास्तू]] १८६० साली पॅरिस शहर एकूण २० प्रशासनिक जिल्ह्यांमध्ये ({{lang-fr|''arrondissements''}}) विभागण्यात आले जे आजही कायम आहेत. {| class="wikitable" |- ! जिल्हा|| क्षेत्रफळ (वर्ग किमी) || लोकसंख्या<br />(मार्च १९९९ गणना) || लोकसंख्या<br />(जुलै २००५ अंदाज) || घनता (२००५)<br />(प्रति चौरस किमी) |- align="center" | [[:en:1st arrondissement of Paris|१वा]] R || 1.826 || 16,888 || 17,700 || 9,693 |- align="center" | [[:en:2nd arrondissement of Paris|२रा]] R || 0.992<td>19,585 || 20,700 || 20,867 |- align="center" | [[:en:3rd arrondissement of Paris|३रा]] R || 1.171 || 34,248 || 35,100 || 29,974 |- align="center" | [[:en:4th arrondissement of Paris|४वा]] R || 1.601 || 30,675 || 28,600 || 17,864 |- align="center" | [[:en:5th arrondissement of Paris|५वा]] L || 2.541 || 58,849 || 60,600 || 23,849 |- align="center" | [[:en:6th arrondissement of Paris|६वा]] L || 2.154 || 44,919 || 45,200 || 20,984 |- align="center" | [[:en:7th arrondissement of Paris|७वा]] L || 4.088 || 56,985 || 55,400 || 13,552 |- align="center" | [[:en:8th arrondissement of Paris|८वा]] R || 3.881 || 39,314 || 38,700 || 9,972 |- align="center" | [[:en:9th arrondissement of Paris|९वा]] R || 2.179 || 55,838 || 58,500 || 26,847 |- align="center" | [[:en:10th arrondissement of Paris|१०वा]] R || 2.892 || 89,612 || 88,800 || 30,705 |- align="center" | [[:en:11th arrondissement of Paris|११वा]] R || 3.666 || 149,102 || 152,500 || 41,598 |- align="center" | [[:en:12th arrondissement of Paris|१२वा]] R || 16.324 || 136,591 || 138,300 || 21,687 |- align="center" | [[:en:13th arrondissement of Paris|१३वा]] L || 7.146 || 171,533 || 181,300 || 25,371 |- align="center" | [[:en:14th arrondissement of Paris|१४वा]] L || 5.621 || 132,844 || 134,700 || 23,964 |- align="center" | [[:en:15th arrondissement of Paris|१५वा]] L || 8.502 || 225,362 || 232,400 || 27,335 |- align="center" | [[:en:16th arrondissement of Paris|१६वा]] R || 16.305 || 161,773 || 149,500 || 19,054 |- align="center" | [[:en:17th arrondissement of Paris|१७वा]] R || 5.669 || 160,860 || 160,300 || 28,277 |- align="center" | [[:en:18th arrondissement of Paris|१८वा]] R || 6.005 || 184,586 || 188,700 || 31,424 |- align="center" | [[:en:19th arrondissement of Paris|१९वा]] R || 6.786 || 172,730 || 187,200 || 27,586 |- align="center" | [[:en:20th arrondissement of Paris|२०वा]] R || 5.984 || 182,952 || 191,800 || 32,052 |} === राजधानी === पॅरिस ही फ्रान्सची [[जगातील देशांच्या राजधानींची यादी|राष्ट्रीय राजधानी]] असल्यामुळे पुष्कळशी महत्त्वाची सरकारी कार्यालये पॅरिसमध्ये स्थित आहेत. [[पाले दे लेलिजे]] हे फ्रान्सच्या [[:वर्ग:फ्रान्सचे राष्ट्राध्यक्ष|राष्ट्राध्यक्षांचे]] शासकीय निवासस्थान व ओतेल मातियों ({{lang-fr|''Hôtel Matignon''}}) हे फ्रान्सच्या [[:वर्ग:फ्रान्सचे पंतप्रधान|पंतप्रधानांचे]] कार्यालय पॅरिसमध्ये आहेत. फ्रेंच संसदेच्या दोन्ही गृहांच्या (सेनेट व असेंब्ली) वास्तू व फ्रान्सचे सर्वोच्च न्यायालय पॅरिसमध्येच आहेत. राष्ट्रीय राजधानीसोबतच पॅरिस [[इल-दा-फ्रान्स]] ह्या प्रांताची देखील राजधानी आहे. == वस्तीविभागणी == {| border="0" style="border: 1px solid #999; background-color:#ffffff;width:280px;clear:right;font-size:90%;line-height:130%;margin-left:8px;" align="right" |+ '''पॅरिस प्रदेशाची लोकसंख्या'''<br /><small>(२००७ मधील गणनेनुसार)</small> |- bgcolor=#fbfbfb | colspan="5"|[[चित्र:Paris uu ua jms.png|330px|center]] |- bgcolor=#BDBBD7 style="color:#000080;text-align:center;font-size:105%;" |style="padding:3px;"| '''भाग'''||style="padding:3px;"|'''लोकसंख्या'''<br /><small>२००७</small> ||style="padding:3px;"|'''क्षेत्रफळ'''<br /><small>वर्ग किमी</small>||style="padding:3px;"|'''घनता'''<br /><small>/ वर्ग किमी</small>||style="padding:5px;white-space:nowrap;"|'''१९९९-२००७'''<br />'''संख्यावाढ''' |- bgcolor="#EFEFEF" | '''पॅरिस शहर'''<br /><small> (७५वा विभाग)</small>|| align=right | २१,९३,०३१ || align=right | १०५ || align=right | २०,८०७ || align=right | +०.४०%/वर्ष |- bgcolor=#fbfbfb | style="white-space:nowrap;"|'''आंतरिक भाग''' <br /><small>(९२, ९३ व ९४वे विभाग)</small>|| align=right | ४३,४९,६४० || align=right | ६५७ || align=right | ६,६२२ || align=right | +०.९५%/वर्ष |- bgcolor="#EFEFEF" | style="white-space:nowrap;"|'''बाह्य भाग''' <br /><small>(७७, ७८, ९१ व ९५वे विभाग)</small>|| align=right | ५०,५६,१७३ || align=right | ११,२५० || align=right | ४४९ || align=right | +०.७०%/वर्ष |- bgcolor=#fbfbfb | '''[[इल-दा-फ्रान्स]]'''<br /><small>(संपूर्ण प्रदेश)</small>|| align=right | १,१५,९८,८४४ || align=right | १२,०१२ || align=right | ९६६ || align=right | +०.७४%/वर्ष |} १९९९ सालच्या जनगणनेनुसार पॅरिस शहराची लोकसंख्या २१,२५,२४६ इतकी होती. १९२१ साली पॅरिसच्या लोकसंख्येने २९ लाख इतका उच्चांक गाठला होता. त्यानंतरच्या काळात उपनगरांच्या वाढीमुळे अनेक लोकांनी उपनगरांमध्ये स्थलांतर केल्यामुळे मूळ पॅरिस शहराची लोकसंख्या घसरत राहिली. जगातील जवळजवळ सर्व मोठ्या शहरांमध्ये अशा तऱ्हेचा प्रवाह आढळतो परंतु पॅरिसच्या बाबतीत ही लोकसंख्या घट लक्षणीय आहे. परंतु जुलै २००४ मधील अंदाजानुसार १९५४ नंतर प्रथमच पॅरिसची लोकसंख्या वाढल्याचे संकेत मिळाले आहेत. पॅरिस हे जगातील सर्वाधिक [[लोकसंख्या घनता|दाट वस्ती]] असलेल्या शहरांपैकी एक आहे. येथे दर वर्ग किमी जागेमध्ये २४,४४८ लोक राहतात. ११वा जिल्हा सर्वाधिक लोकसंख्या घनतेचा असून ह्या जिल्ह्यामध्ये दर वर्ग किमी जागेमध्ये ४०,६७२ वस्ती आहे. पेरिस हे [[फ्रान्स]]मधील पाचवे सर्वाधिक लोकसंख्या घनतेचे शहर आहे व वरील क्रमांकाची सर्व शहरे ही पॅरिसची उपनगरे आहेत. ऐतिहासिक काळापासून इतर देशांमधून स्थलांतर करणाऱ्या लोकांसाठी पॅरिस हे एक मोठे आकर्षण राहिले आहे.<ref>{{cite web | title=When town halls turn to Mecca | website=The Economist | date=2008-12-04 | url=https://www.economist.com/international/2008/12/04/when-town-halls-turn-to-mecca | access-date=2025-11-12}}</ref><ref>{{cite web | last=Dr. | first=R. | title=Latest Statistics | website=World Jewish Population | url=https://www.simpletoremember.com/vitals/world-jewish-population.htm | access-date=2025-11-12}}</ref><ref>{{cite web | title=Muslim population in European cities | website=Islam in Europe | date=2007-11-23 | url=http://islamineurope.blogspot.com/2007/11/muslim-population-in-european-cities.html | access-date=2025-11-12}}</ref> युरोपामधील सर्वाधिक देशांतरवासी लोक राहत असलेल्या शहरांमध्ये पॅरिसचा वरचा क्रमांक लागतो. १९९९ च्या गणनेनुसार पॅरिसमधील १९.४% नागरिक इतर देशांमध्ये जन्मले आहेत.<ref name="foreign born">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.recensement.insee.fr/RP99/rp99/wr_page.affiche?p_id_nivgeo=M&p_id_loca=001&p_id_princ=MIG3&p_theme=ALL&p_typeprod=ALL&p_langue=FR|title="Aire urbaine 99 : Paris - Migrations (caractère socio-économique selon le lieu de naissance)"|लेखक=Institut National de la Statistique et des Études Économiques|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2006-07-06|भाषा=French}}</ref><ref name="current immigration">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.insee.fr/fr/ffc/chifcle_fiche.asp?tab_id=498|title="Flux d'immigration permanente par motif en 2003"|लेखक=Institut National de la Statistique et des Études Économiques|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2006-06-25|भाषा=French}}</ref> फ्रान्सने एकोणिसाव्या शतकात आफ्रिका आणि आजूबाजूच्या मुस्लिम राष्ट्रांवर वर्चस्व स्थापित केल्यापासून मुस्लिम पॅरिसमध्ये येऊ लागले. त्यात प्रामुख्याने [[अल्जीरिया]] आणि [[उत्तर आफ्रिका|उत्तर आफ्रिकेतून]] स्थलांतरित झालेल्यांचा भरणा आहे. आजमितीला फ्रान्समध्ये दुसरा धर्म [[इस्लाम धर्म|इस्लाम]] आहे. == वाहतूक व्यवस्था == [[चित्र:Gare du Nord Paris.jpg|right|thumb|गार दू नॉर्द हे पॅरिसमधील रेल्वे स्थानक युरोपातील सर्वात वर्दळीचे आहे.]] [[चित्र:Air France B747-428 (F-GITC and F-GITH) at Paris-Charles de Gaulle Airport.jpg|left|thumb|[[एर फ्रान्स]]चा कार्यकेंद्र पॅरिसच्या [[चार्ल्स दि गॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|चार्ल्स दि गॉल]] येथे आहे.]] पॅरिस शहरामधील वाहतूक व्यवस्था विभिन्न व अत्यंत गुंतागुंतीची आहे. ''Syndicat des transports d'Île-de-France (STIF)'' ही संस्था पॅरिसमधील मुख्य वाहतूक प्रशासन संस्था आहे.<ref name="stif">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.stif-idf.fr/|title="Le web des voyageurs franciliens"|लेखक=Syndicat des Transports d'Ile-de-France (STIF)|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2006-04-10|भाषा=French|archive-date=2006-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20060411124843/http://www.stif-idf.fr/|url-status=dead}}</ref> ह्या संस्थेद्वारे पॅरिस भागात ६५४ [[बस]] मार्ग, [[पॅरिस मेट्रो|मेट्रो भुयारी रेल्वे]], उपनगरी रेल्वे व [[ट्राम]] मार्ग चालवले जातात. [[पॅरिस मेट्रो|मेट्रो]] ही पॅरिसमधील सर्वांत महत्त्वाची दळणवळण सेवा आहे. मेट्रोचे एकूण १६ मार्ग व ३०० स्थानके आहेत. मेट्रोच्या दोन स्थानकांमधील अंतर अत्यंत कमी असल्यामुळे मेट्रोचे मार्ग पॅरिसच्या उपनगरांमध्ये वाढवणे अवघड झाले आहे. मेट्रोचे बरेचसे मार्ग जुने आहेत. ऑक्टोबर १९९८ मध्ये ७० वर्षांनंतर पॅरिसमधे नवा मेट्रोचा मार्ग सुरू करण्यात् आला. मेट्रोवरील ताण कमी करण्यासाठी १९७७ साली आरईआर ({{lang-fr|Réseau Express Régional}}) ही नवीन जलद वाहतूक सेवा सुरू करण्यात आली. आरईआर सेवेचे ५ मार्ग व २५७ स्थानके आहेत व ह्यांद्वारे पॅरिसची उपनगरे जोडली गेली आहेत. ह्या व्यतिरिक्त पॅरिसमध्ये ४ ट्राम मार्ग कार्यरत आहेत तर ६ नवीन मार्गांचे काम सुरू आहे. फ्रेंच रेल्वेचे पॅरिस हे सर्वांत मोठे व मध्यवर्ती केंद्र आहे. पॅरिस शहरात सहा रेल्वे स्थानके आहेत व चार द्रुतगती रेल्वे मार्ग पॅरिसमधून जातात. पॅरिस भागात [[पॅरिस ओर्लि विमानतळ|ओर्लि]] व [[चार्ल्स दि गॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|चार्ल्स दि गॉल]] हे दोन मोठे विमानतळ आहेत. २००९ साली चार्ल्स दि गॉल हा [[युरोप]]ातील दुसरा तर जगातील सहाव्या क्रमांकाचा वर्दळीचा विमानतळ होता<ref name="ReferenceA">[[:en:Busiest airports in Europe by passenger traffic|Busiest_airports_in_Europe_by_passenger_traffic]]</ref> तर ओर्लि हा युरोपातील ११व्या क्रमांकाचा विमानतळ होता.<ref name="ReferenceA"/> [[एर फ्रान्स]] ह्या फ्रान्सच्या राष्ट्रीय विमानसेवेचा चार्ल्स दि गॉल हा सर्वांत मोठा हब आहे. पॅरिसमध्ये एकूण सहा लांब पल्ल्याची [[रेल्वे स्थानक]]े आहेत. एस.एन.सी.एफ. ({{lang-fr|Société Nationale des Chemins de fer français}}) ह्या फ्रान्समध्ये रेल्वे सेवा चालवणाऱ्या कंपनीच्या [[टीजीव्ही]] ह्या दृतगती रेल्वेचे चार प्रमुख मार्ग पॅरिसमधून जातात. [[युरोस्टार]] ह्या [[चॅनल टनेल]]मधून जाणाऱ्या रेल्वेमुळे पॅरिस ते [[लंडन]] हा रेल्वे प्रवास शक्य आहे. तसेच युरोपातील [[ब्रसेल्स]], [[क्योल्न]] इत्यादी अनेक शहरांमध्ये अतिजलद फ्रेंच रेल्वे गाड्या पोचतात. [[फ्रान्सच्या राष्ट्रीय व द्रुतगती महामार्गांचे पॅरिसमध्ये मोठे जाळे आहे. पॅरिस शहराभोवती तीन द्रुतगती मार्ग अस्तित्वात आहेत. पॅरिसमध्ये एकूण २,००० किमी लांबीचे महामार्ग व द्रुतगती मार्ग आहेत. ह्या अद्ययावत रस्ता व रेल्वे मार्गांमुळे युरोपातील जवळजवळ सर्व मोठ्या शहरांमध्ये पॅरिसहून १२ तासांच्या आत पोचता येते. == संस्कृती == [[चित्र:Palais Garnier.jpg|right|thumb|पाले गानिये]] प्राचीन काळापासून पॅरिस हे युरोपामधील कलेचे व संस्कृतीचे माहेरघर मानले गेले आहे. पॅरिसमध्ये शहरामध्ये अनेक नाट्यगृहे, कलागृहे व [[ऑपेरा]]गृहे आहेत. ह्यांपैकी उल्लेखनीय म्हणजे १९व्या शतकात बांधले गेलेले व २,२०० आसनक्षमता असलेले ''[[पाले गानिये]]'' व आधुनिक ''ओपेरा बास्तिये'' (''[[:en:Opéra Bastille|Opéra Bastille]]'') ही होत. पॅरिस शहरामध्ये अनेक विख्यात संग्रहालये आहेत. [[लूव्र]] हे सर्वांत मोठे संग्रहालय तर ''म्यूझी पिकासो'', ''म्यूझी रोदि'', ''म्यूझी नास्योनाल दार्त मोदेर्न'' ही इतर काही प्रसिद्ध संग्रहालये आहेत. पॅरिस शहरात अनेक वार्षिक संगीत व कला महोत्सव आयोजित केले जातात. == शिक्षण == नवव्या शतकामध्ये पॅरिसमधील सर्व चर्चेना आपापल्या विभागामध्ये वाचन, लिखाण व मुळगणिताचे शिक्षण तर सर्व [[प्रमुख चर्च]]ना [[भौतिकशास्त्र]], कला व भाषांचे शिक्षण देण्याचे आदेश दिले गेले होते. ऐतिहासिक काळापासुन [[नोत्र देम दे पॅरिस|नोत्र देम]] ह्या प्रमुख चर्चमध्ये उच्च शिक्षण दिले गेले आहे. बाराव्या शतकामधे [[पॅरिस विद्यापीठ]]ाची स्थापना करण्यात आली. त्यानंतरच्या काळात १९७० सालापर्यंत पॅरिस विद्यापीठ हे युरोपामधील उच्च शिक्षणाचे एक प्रमुख स्थान होते. १९७० साली पॅरिस विद्यापीठाचे विघटन करून १३ स्वतंत्र विद्यापीठे निर्माण करण्यात आली. [[चित्र:La Sorbonne 3.jpg|thumb|left|[[पॅरिस विद्यापीठ]]]] फ्रान्समधील सर्वांत प्रतिष्ठित प्राथमिक व माध्यमिक शाळांपैकी अनेक शाळा पॅरिस शहरात आहेत. उच्च शिक्षणासाठी पॅरिस हे युरोपातील व जगातील सर्वांत मोठ्या स्थानांपैकी एक आहे. सध्या पॅरिस महानगर भागामधे १७ सरकारी विद्यापीठे आहेत व २००५ सालच्या मोजणीनुसार ह्या विद्यापीठांमधे ३,५९,७४९ विद्यार्थी उच्च शिक्षण घेत आहेत.<ref name="StudentNumbers">{{संकेतस्थळ स्रोत|लेखक=Regional Chamber of Commerce and Industry, Paris – Île-de-France|वर्ष=2006|दुवा=http://www.paris-iledefrance.cci.fr/pdf/eco_regionale/chiffres_cles/2006/anglais/cc_2006_en_15-21.pdf|title=Paris Region : key figures 2006|फॉरमॅट=PDF|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2006-07-04|archive-date=2006-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20060722235423/http://www.paris-iledefrance.cci.fr/pdf/eco_regionale/chiffres_cles/2006/anglais/cc_2006_en_15-21.pdf|url-status=dead}}</ref>. ह्या बाबतीत पॅरिसचा युरोपामधे पहिला कमांक लागतो.<ref name="EuropeanStudents">{{Fr icon}} {{संकेतस्थळ स्रोत|लेखक=Céline Rozenblat, Patricia Cicille, Delegation for Spatial Planning and Regional Action (Datar)|वर्ष=2006|दुवा=http://www.diact.gouv.fr/Datar_Site/DATAR_Metropoles.nsf/76f84e7666af90b6c125655a0046b83c/30207c6b28edd873c1256e59003d0619/$FILE/Villes%20europ%C3%A9ennes.pdf|title=Les villes européennes – Analyse comparative (page 42)|फॉरमॅट=PDF|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2006-07-04|archive-date=2007-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024047/http://www.diact.gouv.fr/Datar_Site/DATAR_Metropoles.nsf/76f84e7666af90b6c125655a0046b83c/30207c6b28edd873c1256e59003d0619/$FILE/Villes%20europ%C3%A9ennes.pdf|url-status=dead}}</ref> ह्या व्यतिरिक्त पॅरिस भागात अनेक प्रतिष्ठित खाजगी उच्च विद्यालये ({{lang-fr|grandes écoles}}) आहेत ज्यांमधे २,४०,७७८ अतिरिक्त विद्यार्थी उच्च शिक्षण घेत आहेत.{{clear}} == खेळ == [[फुटबॉल]] व [[रग्बी लीग|रग्बी]] हे पॅरिसमधील सर्वांत लोकप्रिय खेळ आहेत. [[पॅरिस सेंट-जर्मन एफ.सी]] हा क्लब पॅरिसमध्ये स्थित आहे. [[१९९८ फिफा विश्वचषक|१९९८ च्या फुटबॉल विश्वचषक]] स्पर्धेसाठी बांधले गेलेले [[स्ताद दा फ्रान्स]] हे [[फ्रान्स फुटबॉल संघ|फ्रान्सचे राष्ट्रीय स्टेडियम]] पॅरिसच्या [[सेंत-देनिस]] ह्या उपनगरामध्ये स्थित आहे. येथे ८०,००० प्रेक्षकांची सोय होऊ शकते. पॅरिसमध्ये [[१९०० उन्हाळी ऑलिंपिक|१९००]] आणि [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिक|१९२४]] सालच्या [[ऑलिंपिक]] खेळांचे, २००७ मधील रग्बी विश्वचषकाचे तसेच [[१९३८ फिफा विश्वचषक|१९३८]] आणि [[१९९८ फिफा विश्वचषक|१९९८]] मधील [[फिफा विश्वचषक|फुटबॉल विश्वचषकांचे]] आयोजन केले गेले होते. [[व्हेलोद्रोम दे व्हिन्सेनेस]] हे १९०० ऑलिंपिक स्पर्धांचे तर [[स्ताद ओलिंपिक इव्ह-दू-मॅनूआ]] हे १९२४ ऑलिंपिक स्पर्धेचे प्रमुख स्थान होते. [[युएफा यूरो २०१६]] स्पर्धेमधील अनेक सामने [[पार्क दे प्रेंस]] येथे तसेच अंतिम फेरीचा सामना [[स्ताद दा फ्रान्स]] येथे खेळवण्यात येईल. [[टूर दे फ्रान्स]] ह्या जगप्रसिद्ध सायकल शर्यतीचा शेवट दरवर्षी पॅरिसमधील [[शॉंज एलिजे]] ह्या रस्त्यावर केला जातो. [[टेनिस]] हा देखील पॅरिसमधील एक लोकप्रिय खेळ आहे. येथील [[रोलां गारो]]वरील तांबड्या मातीच्या कोर्टवर दर मे महिन्यामध्ये [[फ्रेंच ओपन]] स्पर्धा खेळली जाते. फ्रेंच ओपन ही वर्षातील चार [[ग्रँड स्लॅम (टेनिस)|ग्रँड स्लॅम]] स्पर्धांपैकी एक आहे. == पर्यटन स्थळे == [[चित्र:Pont des Arts, Paris.jpg|center|700 px|thumb|पॅरिसमधील लोकप्रिय पर्यटनस्थळे]] फ्रान्स देशातील तीन सर्वाधिक लोकप्रिय वास्तू पॅरिस शहरामध्ये आहेत: [[आयफेल टॉवर]], [[नोत्र देम दे पॅरिस]] व [[आर्क दे त्रायॉं]]. तसेच [[शॉंज-एलिजे]] हा प्रसिद्ध रस्ता, [[लूव्र]] हे जगातील सर्वाधिक भेट दिले जाणारे संग्रहालय व इतर अनेक ऐतिहासिक व प्रसिद्ध वास्तू पॅरिस शहरात आहेत. == संदर्भ == * {{स्रोत पुस्तक|लेखक=[[Vincent Cronin]]|title=Paris on the Eve, 1900-1914|प्रकाशक=[[Harper Collins]]|स्थान=New York|वर्ष=1989|आयएसबीएन=0-312-04876-9}} * {{स्रोत पुस्तक|लेखक=Vincent Cronin|title=Paris:City of Light, 1919-1939|प्रकाशक=Harper Collins|स्थान=New York|वर्ष=1994|आयएसबीएन=0-00-215191-X }} * {{स्रोत पुस्तक|लेखक=Jean Favier|title=Paris|प्रकाशक=[[Fayard]]|दिनांक=1997-04-23|आयएसबीएन=2-213-59874-6|भाषा=French}} * {{स्रोत पुस्तक|लेखक=Jacques Hillairet|title=Connaissance du Vieux Paris|प्रकाशक=Rivages|दिनांक=2005-04-22|आयएसबीएन=2-86930-648-2|भाषा=French}} * {{स्रोत पुस्तक|लेखक=Colin Jones|title=Paris: The Biography of a City|प्रकाशक=[[Penguin Books|Penguin Viking]]|स्थान=New York|वर्ष=2004|आयएसबीएन=0670033936}} * {{स्रोत पुस्तक|लेखक=Rosemary Wakeman|title=The Heroic City: Paris, 1945-1958|प्रकाशक=University of Chicago Press|वर्ष=2009|आयएसबीएन=9780226870236}} == टिपा == {{संदर्भयादी|colwidth=30em}} == बाह्य दुवे == * {{official|http://www.paris.fr/}} {{कॉमन्स|Paris|पॅरिस}} {{युरोपियन संघाच्या राजधानीची शहरे}} {{उन्हाळी ऑलिंपिक यजमान शहरे}} [[वर्ग:पॅरिस| ]] [[वर्ग:फ्रान्समधील शहरे]] [[वर्ग:युरोपातील देशांच्या राजधानीची शहरे]] [[वर्ग:उन्हाळी ऑलिंपिक यजमान शहरे]] mqaqlu0j0s9md9dncwnid9a7z3vo9zb 0 14983 2701292 2547535 2026-08-12T09:51:25Z Aryan Bagkar 152513 /* */ 2701292 wikitext text/x-wiki {{इतिहासलेखन}} {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = शहाजीराजे मालोजीराजे भोसले | पदवी = सरलष्कर | चित्र =Shahajiraje Bhosale.jpg | चित्र_शीर्षक = शहाजीराजे भोसले यांचे चित्रण करणारे रेखाचित्र (इ.स. १९२३) | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राजचिन्ह_चित्र = | राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = | राज्यारोहण = | राज्याभिषेक = | राज्यव्याप्ती = [[पश्चिम महाराष्ट्र]], [[कोकण]],<br /> [[सह्याद्री|सह्याद्री डॊंगररांगांपासून]] [[नागपूर|नागपूरपर्यंत]] <br />आणि<br /> [[उत्तर महाराष्ट्र]], [[खानदेश|खानदेशापासून]] <br />[[भारत|दक्षिण भारतात]] [[तंजावर]] पर्यंत | राजधानी = | पूर्ण_नाव = शहाजीराजे मालोजीराजे भोसले | इतर_पदव्या = सरलष्कर, महाराज फरझन्द. | जन्म_दिनांक = [[१८ मार्च]] [[इ.स. १५९४|१५९४]] | जन्म_स्थान = [[वेरूळ]], [[घृष्णेश्वर]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्यू_दिनांक = [[२३ जानेवारी]] [[इ.स. १६६४|१६६४]] | मृत्यू_स्थान = [[होदिगेरे]] (चन्नागरी जवळ), [[कर्नाटक]] | पूर्वाधिकारी = | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[व्यंकोजी भोसले]] ([[तंजावर]]) <br> [[छत्रपती शिवाजीराजे भोसले]] ([[पुणे]]) | वडील = [[मालोजीराजे भोसले]] | आई = [[उमाबाई]] | भाऊ = [[शरीफजीराजे भोसले]] | पत्नी = [[जिजाबाई]],<br>[[तुकाबाई]],<br> [[नरसाबाई]] | संतती = [[संभाजीराजे भोसले (थोरले)]], <br />[[छत्रपती शिवाजीराजे भोसले]],<br>[[व्यंकोजी भोसले]],<br>कोयाजी,<br>संताजी | राजवंश = [[भोसले]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = [[होन]] | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | तळटिपा = |}} '''शहाजीराजे भोसले''' हे पराक्रम, युद्धप्रसंगीची बुद्धिमत्ता, उत्तम प्रशासन, व स्वतंत्र राज्यकारभार या मूलभूत गुण-कौशल्य असलेले ऐतिहासिक व्यक्तिमत्त्व होते. ते छत्रपती शिवाजी महाराजांचे वडील होते ==शहाजी महाराजांचा जन्म== मालोजी भोसले यांची पत्नी दीपाबाई (उमाबाई)हिच्या पोटी वेरूळ इथे शहाजी यांचा जन्म १८मार्च १५९४ रोजी झाला.(शहाजींच्या जन्मतारखेबद्दल इतिहासकारांत मतभेद आहेत.) काहींच्या मते मालोजी भोसले यांची मुख्य राणी उमा ही असून तिच्या पोटी शहाजी यांचा जन्म झाला, [[बाबाजीराजे भोसले]] यांच्या घरात [[मालोजीराजे भोसले]] आणि [[उमाबाई भोसले]] यांच्या पोटी शहाजीराजे यांचा जन्म झाला. त्यांच्या जन्माच्या वेळी त्यांच्या मातोश्री उमाबाईंनी अहमदनगरजवळील शहाशरीफ पीराला (अहमदनगर जवळील मुकुंदनगर भागात तारकपूर बस स्टँडपाशी) नवस बोलल्यामुळे त्यांनी आपल्या दोन्ही मुलांची नावे शहाजी व शरीफजी अशी ठेवली. पुढे सिंदखेडराजा येथील [[लखुजीराव जाधव]] यांच्या मुलीशी म्हणजेच जिजाबाईंशी शहाजीराजे यांचा डिसेंबर [[इ.स. १६०५]] मध्ये विवाह झाला. या वेळी लखुजीराव व मालोजीराजे हे दोघेही निजामशाहीत होते. पुढे लगेचच मालोजीराजांचा दुर्दैवी मृत्यू झाला. कालांतराने जसेजसे शहाजीराजे मोठे होत गेले, तसतशी पराक्रम, राजकारण, मुत्सद्देगिरी या बाबतीत त्यांची कीर्ती वाढत सर्वदूर पसरत गेली. अहमदनगर जवळच्या भातवडी येथे झालेल्या युद्धात शहाजीराजे यांनी प्रथम गनिमी काव्याचा वापर केला.जिथे मोघल सैन्य वस्तीला होते त्या वरील भागात असलेल्या धरणाची भिंत फोडून दहा हजार सैन्यानिशी दोन लाख सैन्याच्या पाडाव केला. १६ सप्टेंबर १६३३ रोजी संगमनेर तालुक्यातील पेमगिरी येथील भिमगडावर (शहागडावर) लहानग्या मुर्तजा या निजमास मांडी वर घेऊन स्वतः सिंहासनाधिश्वर झाले व हे राज्य सलग तीन वर्षे चालवले म्हणजेच स्वराज्याचा संकल्प शाहागडवर घेतला.म्हणूनच शहागड हा किल्ला पुढे शहाजी महाराजांची स्वराज्य संकल्प भूमी म्हणून उदयास आली ==अहमदनगरच्या निजामशाहीत== [[मालोजीराजे भोसले]] आपला भाऊ [[विठोजीराजे भोसले]] इ.स.१५७७ मध्ये सहकुटुंब सिंदखेड येथे लाखुजीराजे जाधव यांच्याकडे नोकरीस आले होते. तद्नंतर शहाजींचे पिता मालोजीराजे यांनी लखुजीराजे जाधव यांची नोकरी सोडून इ.स. १५९९ साली अहमदनगरच्या निजामाची नोकरी मिळवली. ==भातवडीचे युद्ध == मुघल शहेनशाह शहाजाहा याने [[इ.स.१६२४]] लष्कर खानला १.२ लाखाचे सैन्यासह रवाना केले. सोबत आदिलशहा ८० हजाराचे सैन्य घेऊन निघाला . शहाजीराजांकडे २० हजाराचे सैन्य होते. त्यातील् १० हजार अहमदनगरच्या रक्षणासाठी ठेवून, १० हजार त्यांनी स्वतःकडे ठेवले. एवढ्या मोठ्या सैन्याला प्रचंड पाणी लागेल म्हणून मुघल आणि आदिलशाही सैन्याने उत्तर-दक्षिण वाहणाऱ्या मेखरी नदीजवळ भातवडी येथे छावणी उभी केली. एरवी दुष्काळी असलेल्या अहमदनगरला तेव्हा चांगला पाऊस झाला होता. शहाजीराजांनी छावणीच्या उत्तरेस धरणाला असे तडे पाडले, की रात्री झोपलेल्या मुघल आणि आदिलशाही छावणीला काही कळण्यापूर्वीच छावणीची वाताहात झाली. तेव्हा अनेक योद्धे शहाजीराजांचे बंदी झाले, अणि शहाजीराजांचे नाव भारतवर्षात दुमदुमले. याच लढाईत शहाजीराजांचे बंधू शरीफजी धारातीर्थी पडले. भातवडी हे गावं अहमदनगर पासून १५ किमी अंतरावर आहें. ==निजामशाहीची अखेर== नंतर निजामशाही वजीर, . फतेह खान, व जहान खान ने निजामाला मारले, आणि शहाजीराजाना निजामशाहीसाठी मिळवले. शहाजहानने दरम्यान निजामशाहीतील सगळ्या पुरुषाना ठार करवले. उद्देश असा की निजामशहीला वारस रहाणार नाही. तेव्हा शहाजीराजानी, निजामाच्या नात्यातील छोट्या मुर्तझाला गादीवर बसवून स्वतः कारभार हाती घेतला, व जणू स्वतःवरच छत्र धारण केले. ही घटना [[अहमदनगर]] जिल्ह्यातील, [[संगमनेर]] तालुक्यातील [[पेमगिरी]] किल्ल्यावर घडली. त्यांचा हा स्वतंत्र राज्यकारभार जवळजवळ ३ वर्षे टिकला होता. त्यानी मुर्तझाच्या आईला त्याच्या सुरक्षिततेची हमी दिली. दिल्लीचा बादशहा शहाजहानने ४८,००० सैन्य निजामशाही, आदिलशाही संपवण्यासाठी पाठवले तेव्हा घाबरून आदिलशहा, शहाजहानला मिळाला. शहाजी व निजामशाहीचा टिकाव लागणे शक्य नव्हते, तरीही शहाजीने नेटाने लढा चालू ठेवला. दरम्यान छोटा मुर्तझा शहाजहानच्या हाती लागला. तेव्हा त्याच्या सुरक्षिततेसाठी आणि त्याच्या आईला दिलेल्या शब्दासाठी त्यांनी शहाजहानशी तह केला. या तहांतर्गत मुर्तझा शहाजहानकडे सुरक्षित राहील आणि शहाजी आदिलशाहीला मिळेल. शहाजहानने सावधगिरी म्हणून शहाजीराजांना दक्षिणेला [[बंगळूर]]ची जहागिरी दिली. बॅंगलोर हे शहर[[विजयनगरचे साम्राज्य|विजयनगर साम्राज्य]] चे एक जहागिरदार, केम्पे गौड़ा 1 यांचेद्वारे 1537 मध्ये स्थापित केले गेले होते. त्यांनी विजयनगर साम्राज्यामधून स्वातंत्र्याची घोषणा केली होती. 1638 मध्ये, सेनापती शाहजी भोसले यांच्यासोबत रानादुल्ला खान यांच्या नेतृत्वाखाली आदिलशाही बीजापुर सेना द्वारे बेंगलोरवर कब्जा केला गेला होता, ज्यांनी केंम्पे गौड़ा 3 यांना पराजित केले होते. आणि बेंगलोरची शाहजी यांना जहागिर (संपत्ती) च्या स्वरूपात बहाल केली ‌गेली‌ होती. आदिलशाहीत असताना शहाजीराजांनी पुणे परगणा निजामशाहीकडून काबीज केला होता तोही त्यांच्याकडेच ठेवला. शहाजीराजांना बंगळूरचा प्रदेश फार आवडला. शहाजीराजे व त्यांचे थोरले चिरंजीव संभाजीराजे यांनी आपल्या मनातील स्वराज्य संकल्पनेला मूर्त स्वरूप देण्याचे या ठिकाणी ठरविले. शहाजी मुळातच उत्तम प्रशासक व पराक्रमी योद्धे होते. त्यानी दक्षिणेतील राजांवर विजय मिळवून दक्षिणेला आदिलशहीचा विस्तार केला. पण हे करताना त्या हरलेल्या राजाना शिक्षा किंवा देहदंड न करता त्याना मांडलिक केले. त्यामुळे गरज पडली तेव्हा हे राजे शहाजींच्या मदतीला आले. == हिंदवी स्वराज्य == शहाजीराजांनी आपले पुत्र शिवाजी महाराजांना पुण्यात आपल्या जहागिरीवर स्वतंत्र कारभार चालविण्यासाठी पाठवून स्वराज्य स्थापनेसाठी बरीच अनुकूल परिस्थिती निर्माण करून दिली. शिवाजीराजांबरोबर [[दादोजी कोंडदेव]], [[बाजी पासलकर]], [[रघुनाथ बल्लाळ अत्रे]], [[कान्होजी जेधे नाईक]] व सातारचे [[शिंदे देशमुख]] हेही पुण्यात आले. राज्यकारभारासाठीची आवश्यक राजमुद्राही शहाजीराजांनीच शिवरायांना दिली. शिवाजीच्या वाढत्या कारवायांना पायबंद घालण्यासाठी आणि शहाजीराजांची यांस फूस आहे या संशयाने आदिलशाहीने, मुख्य वजीर नवाब मुस्तफाखान याने [[बाजी घोरपडे]], [[मंबाजी भोसले]], [[बाजी पवार]], [[बाळाजी हैबतराव]], [[फतहखान]], [[आझमखान]] यांच्या साहाय्याने शहाजीराजांना दगा देऊन कर्नाटकातील जिंजीजवळ कैद केले. साखळदंडांनी बांधून भर विजापुरातून शहाजीराजांना दरबारात हजर करण्यात आले. तो दिवस होता २५ जुलै, [[इ.स. १६४८]] चा. हे कळताच शिवाजी महाराजांनी मुत्सद्दीपणाने राजकारण करत दिल्लीत मोगल सुलतान शहाजहानला एक पत्र पाठवले. स्वतः आपण व आपले पिता शहाजीराजे हे दिल्लीपतीची चाकरी करू इच्छितात असे त्यांनीहिले. या बदल्यात शहाजीराजांची विजापूरच्या कैदेतून मुक्तता करावी ही अट घातली. अशा प्रकारे शिवाजी महाराजांनी शहाजीराजांच्या सुटकेसाठी दिल्लीच्या बादशहाला मधाचे बोट लावले होते. हा प्रयत्न यशस्वी ठरला. शहाजीराजांची दि. १६ मे, [[इ.स. १६४९]] रोजी सन्मानपूर्वक सुटका झाली. अफझलखान स्वराज्यावर चालून आला तेव्हा, अफझलखानाच्या दगाबाजी माहिती असल्याने शहाजीराजेंनी १७,००० फौज विजापूर बाहेर खडी ठेवली होती. शहाजीराजांच्या कारकिर्दीचा आढावा घेतला असता असे लक्षात येते की त्यांनी स्वाभिमान राखत [[आदिलशाही]], [[मुघल साम्राज्य|मुघलशाही]] व [[निजामशाही]] - या सर्व सत्ताधीशांकडे काम केले. त्यांच्या कारकिर्दीचे महत्त्वाचे टप्पे पुढीलप्रमाणे, *[[इ.स. १६२५]] ते [[इ.स. १६२८]] - [[आदिलशाही]] *[[इ.स. १६२८]] ते [[इ.स. १६२९]] - [[निजामशहा (अहमदनगर)|निजामशाही]] *[[इ.स. १६३०]] ते [[इ.स. १६३३]] - [[मुघल साम्राज्य|मुघलशाही]] *[[इ.स. १६३३]] ते [[इ.स. १६३६]] - [[निजामशहा (अहमदनगर)|निजामशाही]] *[[इ.स. १६३६]] ते [[इ.स. १६६४]] - [[आदिलशाही]] पुढे [[इ.स. १६६१]]-[[इ.स. १६६२]] दरम्यान शहाजीराजे महाराष्ट्रात आले होते. त्यांनी त्यानंतरचा काही काळ शिवाजीराजे व जिजाबाईंसमवेत घालवला. आपण लावलेल्या स्वराज्याच्या रोपट्याचा आज विशाल वटवृक्ष झाल्याचे पाहून ते धन्य झाले. काही काळानंतर ते पुन्हा आपल्या जहागिरीत परतले. माघ शुद्ध ५, म्हणजेच २३ जानेवारी,[[इ.स. १६६४]] रोजी होदेगिरीच्या जंगलात शिकारीला गेले असताना त्यांच्या घोड्याचा एका वृक्षवेलीमध्ये पाय अडकला व ते खाली कोसळले आणि त्यातच त्यांचा दुर्दैवी मृत्यू झाला. शिवाजी महाराजांचे सावत्र भाऊ व्यंकोजीराजांनी राजपरंपरेप्रमाणे शहाजीराजांची उत्तरक्रिया केली व समाधी शिमोग्याजवळ होदेगिरी (जिल्हा दावणगिरी- कर्नाटक) येथे बांधली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/3129505.cms |title=काळ, काम आणि वेग यातीलच ही शर्यत |access-date=2013-09-12 |archive-date=2008-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080929154948/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/3129505.cms |url-status=dead }}</ref> =वारसा= शहाजीराजे आपल्या कारकिर्दीत मुघल आणि आदिल सत्तेत सरदार म्हणून राहिले तरी त्यांची महत्वकांक्षा स्वतंत्र राज्य स्थापनेची होती. त्यानी तसा दोनदा प्रयत्न केला, पण त्यास यश नाही आले. त्यांचे स्वप्न त्यांचे पुत्र [[शिवाजी राजे]] (महाराष्ट्र) आणि [[व्यंकोजी राजे]] (तंजावर) यानी प्रत्यक्षात आणले. =संदर्भ= {{संदर्भयादी}} * "[[राजा शिवछत्रपती]]", लेखक : [[बळवंत मोरेश्वर पुरंदरे|बाबासाहेब पुरंदरे]] * "http://en.wikipedia.org/wiki/Shahaji" {{मराठा साम्राज्य}}स्वराज्यजननी जिजामाता मालिका [[वर्ग:भोसले घराणे]] [[वर्ग:ऐतिहासिक व्यक्ती]] [[वर्ग:निजामशाही]] [[वर्ग:इ.स. १५९४ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १६६४ मधील मृत्यू]] eh8k33n9thjw1k91ncup6ytuiz8t48x 0 16707 2701030 1240738 2026-08-11T15:00:32Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2701030 wikitext text/x-wiki दक्षपुत्री '''विश्वा''' ही [[हिंदू धर्म|हिंदू]] पौराणिक कथांमधील [[दक्ष|प्रजापती दक्षाची]] कन्या आणि महर्षी [[धर्म (देव)|धर्माची]] पत्नी मानली जाते.<ref>विष्णू पुराण, अंश १, अध्याय १५</ref> विश्वा आणि धर्म यांच्यापासून [[विश्वदेव]] नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या दहा प्रमुख देवांचा जन्म झाला.<ref>वेट्टम माणी (१९७५). पुराणिक एनसायक्लोपीडिया, मोतीलाल बनारसीदास, पृष्ठ ८५५.</ref> हे विश्वेदेव [[वेद|वैदिक]] परंपरेत अत्यंत पवित्र आणि मंगलकारी मानले जातात, ज्यांची पूजा विशेषतः [[श्राद्ध|श्राद्धविधी]] आणि [[यज्ञ|यज्ञांमध्ये]] केली जाते. दक्षपुत्री विश्वाचे नाव तिच्या पुत्रांच्या महत्त्वामुळे आणि धार्मिक परंपरेतील स्थानामुळे विशेष उल्लेखनीय मानले जाते. {{विस्तार}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:हिंदू पौराणिक व्यक्ती]] fsugaleyq6pvclzsl1rvrs75anonjhf 0 17007 2701132 2376838 2026-08-11T21:48:01Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701132 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट चित्रपट | नाव = पक पक पकाऽऽक | छायाचित्र = | चित्र रुंदी = | चित्र शीर्षक = | निर्मिती वर्ष = २००५ | भाषा = मराठी | देश = [[भारत]] | निर्मिती = | दिग्दर्शन = [[गौतम जोगळेकर]] | कथा = गौतम जोगळेकर | पटकथा = गौतम जोगळेकर | संवाद = [[संजय मोने]] | संकलन = इम्रान खान<br/>फैसल खान | छाया = [[संजय जाधव]] | कला = | गीते = [[श्रीरंग गोडबोले]]<br/>[[जितेंद्र जोशी]]<br/>[[गौतम जोगळेकर]]<br/>[[संजय मोने]] | संगीत = [[के.सी. लॉय]]<br/>[[आशिष रेगो]] | ध्वनी = [[प्रदीप देशपांडे]] | पार्श्वगायन = [[रवींद्र साठे]]<br/>[[सुदेश भोसले]]<br/>[[वैशाली सामंत]]<br/>[[श्रेया घोशाल]]<br/>[[यश नार्वेकर]]<br/>[[विनोद राठोड]]<br/>[[के.सी. लॉय]]<br/>[[नाना पाटेकर]] | नृत्यदिग्दर्शन = | वेशभूषा = मंजिरी जोगळेकर | रंगभूषा = अभय मोहिते | साहस दृष्ये = | ऍनिमेशन = | विशेष दृक्परिणाम = | प्रमुख कलाकार = [[सक्षम कुलकर्णी]]<br/>[[नारायणी शास्त्री]]<br/>[[उषा नाडकर्णी]]<br/>[[ज्योती सुभाष]]<br/>[[नाना पाटेकर]] | प्रदर्शन तारीख = | अवधी = | पुरस्कार = | संकेतस्थळ दुवा = | तळटिपा = | imdb_id = }}'''''पक पक पकाऽऽक''''' हा 2005 चा भारतीय [[मराठी भाषा|मराठी]] भाषेतील मुलांचा साहसी विनोदी-नाट्यपट आहे जो गौतम जोगळेकर दिग्दर्शित आहे आणि एसओसी फिल्म्सच्या बॅनरखाली आशिष रेगो निर्मित आहे. == कलाकार == * [[नाना पाटेकर]] - डॉ. गणपत काळभोर (भूत्या) * [[सक्षम कुलकर्णी]] - ओमकार शिंदे (चिखलू) * [[नारायणी शास्त्री]] - सायली दळवी (साळू) * [[ज्योती सुभाष]] - शांता शिंदे (आजी) * [[विजय पटवर्धन]] - मास्तर रमेश सुळे (गुरुजी) * [[आनंद इंगळे]] * [[उषा नाडकर्णी]] ==यशालेख== * एशियन फेस्टिव्हल ऑफ फर्स्ट फिल्म्स (२००५) सिंगापूर येथे सक्षम कुलकर्णी यास 'सर्वोत्कृष्ट अभिनेता' हा पुरस्कार प्राप्त. ==पार्श्वभूमी== अख्ख्या गावाला ज्याची भिती आहे अश्या 'भुत्या'रुपी वैद्याशी खट्याळ 'चिखलू'ची मैत्री होते आणि एरव्ही आपल्या वात्रट कृत्यांनी गावाला भंडावून सोडणारा चिखलू भुत्याचा संगतीने सुधारून गावकऱ्यांना कसा मदत करतो त्याची गंमतीशीर कथा म्हणजे 'पक पक पकाऽऽक'. ==कथानक== एक तरुण खोडकर मुलगा चिखलू/चिकलू (शक्षम) एका मोठ्या जंगलात जातो ज्याला भुत्या (नाना) नावाच्या राक्षसाने पछाडले आहे. अनेक चकमकींमधून, चिकलूने एका भूताशी मैत्री केली आणि त्यांचे आयुष्य कायमचे बदलून जाते. ==उल्लेखनीय== या चित्रपटात खालील गाणी आहेत. *[[भुत्याचे नमन]] *[[तुझं लगीन साळू]] *[[सकाळ झाली चिखलू उठला]] *[[डिपारी डिपांग अडाणीपणाच्या नानाची टांग]] ==संदर्भ== *[http://www.altfg.com/awards/2005/asian_first_film.htm एशियन फेस्टिव्हल ऑफ फर्स्ट फिल्म्स(२००५)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070310210530/http://www.altfg.com/awards/2005/asian_first_film.htm |date=2007-03-10 }} *[http://www.asianfirstfilms.com/index.htm 'एशियन फेस्टिव्हल ऑफ फर्स्ट फिल्म्स'चे अधिकृत संकेतस्थळ] {{विस्तार}} p39nh9lm6xt93iph4er0ls8t7wfpo6e 0 18802 2701295 2689201 2026-08-12T10:11:34Z Aryan Bagkar 152513 /* */ 2701295 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भूतपूर्व देश | राष्ट्र_अधिकृत_नाव_स्थानिकभाषेमध्ये = ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ | राष्ट्र_अधिकृत_नाव_मराठीमध्ये = राष्ट्रकूट साम्राज्य | सुरुवात_वर्ष = [[इ.स. ७५३]] | शेवट_वर्ष = [[इ.स. ९८२]] | राष्ट्र_ध्वज = | राष्ट्र_चिन्ह = | राष्ट्र_ध्वज_नाव = | राष्ट्र_चिन्ह_नाव = | जागतिक_स्थान_नकाशा = Map of the Rashtrakuta Empire.png | ब्रीद_वाक्य = | राजधानी_शहर = [[मान्यखेट]] | सर्वात_मोठे_शहर = | शासन_प्रकार = राजतंत्र | राष्ट्रप्रमुख_नाव = | पंतप्रधान_नाव = | राष्ट्रीय_भाषा = [[कन्नड भाषा|कन्नड]], [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] | इतर_प्रमुख_भाषा = | राष्ट्रीय_चलन = | क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = १७ लक्ष | लोकसंख्या_संख्या = | लोकसंख्या_घनता = }} {| class="infobox" style="width: 22em" |- |colspan="2" style="text-align:center;background-color:#99CCCC"|<big>'''[[राष्ट्रकूट|राष्ट्रकूट राजे]]'''</big> (७५३-९८२) |- |[[दंतिदुर्ग]] |(७३५-७५६) |- |[[कृष्ण राष्ट्रकूट पहिला]] |(७५६-७७४) |- |[[गोविंद राष्ट्रकूट दुसरा]] |(७७४-७८०) |- |[[ध्रुव धरावर्ष]] |(७८०-७९३) |- |[[गोविंद राष्ट्रकूट तिसरा]] |(७९३-८१४) |- |[[अमोघवर्ष]] |(८१४-८७८) |- |[[कृष्ण राष्ट्रकूट तिसरा]] |(८७८-९१४) |- |[[इंद्र राष्ट्रकूट तिसरा]] |(९१४-९२९) |- |[[अमोघवर्ष दुसरा]] |(९२९-९३०) |- |[[गोविंद राष्ट्रकूट चौथा]] |(९३०-९३६) |- |[[अमोघवर्ष तिसरा]] |(९३६-९३९) |- |[[कृष्ण राष्ट्रकूट तिसरा]] |(९३९-९६७) |- |[[खोट्टिग अमोघवर्ष]] |(९६७-९७२) |- |[[कर्क राष्ट्रकूट दुसरा]] |(९७२-९७३) |- |[[इंद्र राष्ट्रकूट चौथा]] |(९७३-९८२) |- | style="background-color:#CCFFCC;" |[[तैलप दुसरा]]<br>('''''[[पश्चिम चालुक्य राजघराणे]]''''') | style="background-color:#CCFFCC;" |(९७३-९९७) |} '''राष्ट्रकूट''' हे [[इ.स. ७५३]] - [[इ.स. ९८२]] या कालखंडादरम्यान [[भारतीय उपखंड|भारतीय उपखंडाच्या]] [[दक्षिण]], [[मध्य]] व काही अंशी उत्तरेकडील भूभागावर पसरलेल्या साम्राज्यावर राज्य करणारे क्षत्रिय मराठा राजघराणे होते. या कालखंडात राष्ट्रकुटांनी आंतरसंबंधित, परंतु स्वतंत्र असणाऱ्या विविध कुळशाखांमधून राज्य केले. राष्ट्रकूट राजघराणे याच्या भरभराटीच्या काळात राष्ट्रकुटांची सत्ता ही विंध्य पर्वतापासून ते दक्षिणेला [[कन्याकुमारी]]पर्यंत पसरलेली होती. [[दंतिदुर्ग]] हा या घराण्यातील प्रथम सत्ताधीश, त्याची सत्ता महाराष्ट्रामध्ये होती. [[पहिला कृष्ण राष्ट्रकूट|कृष्णराजा पहिला]] याने [[वेरुळ]]चे सुप्रसिद्ध [[कैलास मंदिर]] खोदले. राष्ट्रकूट राजा अमोघवर्षाच्या काळात [[जैन]] धर्माचा प्रसार झाला. [[अजिंठा]]-[[वेरूळ]] येथील लेणी राष्ट्र कुटांच्या काळात कोरण्यात आली. गोविंद राष्ट्रकुट १ला हा राष्ट्रकूट साम्राज्याचा प्रभावी राजा होऊन गेला त्याने साम्राज्य विस्तारासाठी मोठे प्रयत्न केले. राष्ट्रकुटांच्या कालखंड हा महाराष्ट्राच्या संदर्भामध्ये वैभव संपन्न असा कालखंड होता, या काळामध्ये सांस्कृतिक दृष्ट्याही महाराष्ट्राचे मोठी प्रगती घडून आली. राष्ट्रकूट घराण्यातील दंतिदुर्ग हा पहिला पराक्रमी शासक होता राष्ट्रकूट घराण्याची सत्ता विंध्य पर्वतापासून ते दक्षिणेला कन्याकुमारीपर्यंत पसरलेली होती. दंतिदुर्गनंतर त्याचा चुलता कृष्ण पहिला हा गादीवर आला, त्याने चालुक्यांची सत्ता समुळ नष्ट केली. कृष्ण पहिला या राजाने वेरुळचे प्रसिद्ध कैलास मंदिर खोदले, त्यानंतर आलेल्या राष्ट्रकूट राजांनी उत्तर भारतात आपला प्रभाव निर्माण केला. अमोघवर्ष हा राष्ट्रकूट घराण्यातील कर्तबगार राजा होता. त्यांनी रत्नमालिका व कवी राजमार्ग या दोन ग्रंथांची रचना केली. त्याने सोलापूरजवळ मानखेड किंवा [[मालखेड]] हे नवे नगर वसवले. परमार आणि [[कल्याणी|कल्याणीचे चालुक्य]] यांनी केलेल्या आक्रमणाने राष्ट्रकूट घराण्याचा ऱ्हास झाला. == हे सुद्धा पहा== *[[भारतातील सर्वात मोठ्या साम्राज्यांची यादी]] *[[मौर्य साम्राज्य]] *[[चालुक्य राजघराणे|चालुक्य राजवंश]] {{भारतीय राजवंश}} [[वर्ग:भारतीय राजवंश]] [[वर्ग:भारतीय साम्राज्ये]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचा इतिहास]] [[वर्ग:कर्नाटकचा इतिहास]] ezhezc673cawxtsapg1joacb4h9cijv 0 18820 2701257 2520718 2026-08-12T06:19:15Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701257 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय शहर |नाव=भुसावळ |जिल्हा_नाव=[[जळगाव जिल्हा|जळगाव]] |राज्य_नाव=[[महाराष्ट्र]] |दूरध्वनी_कोड=०२५८२ }} {{अशुद्धलेखन}} '''भुसावळ''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[जळगाव जिल्हा|जळगाव जिल्ह्याचा]] एक तालुका आहे. भुसावळ हे गाव उत्तर महाराष्ट्रात येते. भारतातल्या मोठ्या रेल्वे जंक्शनपैकी हे एक आहे. मनमाड, भोपाळ आणि नागपूरकडे जाणारे रेल्वेमार्ग भुसावळहून निघतात. महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे भुसावळ हे आशिया खंडातील सर्वात मोठे रेल्वे यार्ड आहे. येथे आशिया खंडातले रेल्वेचे दुसऱ्या क्रमांकाचे मोठे इंजिन प्रांगण (लोकोमोटिव्ह यार्ड) आहे. भुसावळ शेजारीच दोन आयुध निर्माण कारखाने व एक औष्णिक <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.mahagenco.in/INSTALLED-CAPACITY-01.shtm |title=महाजेनकोचे संकेतस्थळ |access-date=2009-08-03 |archive-date=2009-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090815103543/http://www.mahagenco.in/INSTALLED-CAPACITY-01.shtm |url-status=dead }}</ref> विद्युत निर्मिती केंद्र आहे. भुसावळ हे गाव [[तापी नदी]]शेजारी वसले आहे. या गावाची लोकसंख्या जवळपास ४ लाख आहे. भुसावळ हे 21°02′50.56″N 75°47′15.99″E वसलेले आहे. त्याची सरासरी उंची २०९ [ ६८५ फूट ] मीटर आहे . भुसावळ हा जळगावातील सर्वात मोठा तालुका आहे, आणि हा तालुका राष्ट्रीय महामार्ग ६ वर वसलेला आहे. जग प्रसिद्ध अजिंठा लेणी येथून अवघ्या ६० किलो मीटर अंतरावर आहे. भुसावळची इंग्लिश मधील स्पेलिंग [ Bhusawal & Bhusaval ] Central Goverment India आंनी नगरपालिकेने वापरली आहे . ==लोकसंख्या आणि साक्षरता.== भुसावळची लोकसंख्या २०४,०१६ {२ लाख चार हजार सोळा} आहे . त्यात पुरुष प्रमाण १०५,१६४ आणि महिला ९८ ,८५२ आहेत . भुसावळचे साक्षरता प्रमाण हे ९०.५३% आहे जे भारतातल्या शहरी साक्षरतेच्या ८५% पेक्षाही जास्त आहे. साक्षरतेचे पुरुष आणि महिला प्रमाण हे ९४.९४% आणि ८५% अनुक्रमे आहे . ==नद्या== भुसावळ हे तापी नदीच्या तीरावर वसलेले शहर आहे. तापी नदी भारतातील एक प्रमुख नदी असून तिची लांबी ७२४ किलोमीटर इतकी आहे . [[तापी नदी|तापी]] नदीचा उगम मध्य प्रदेशातील बैतुल येथे होतो. नर्मदा आणि तापी ह्या नद्या पश्चिमेकडे वाहतात आणि अरबी समुद्राला मिळतात. ==रस्ता== {{बदल}} भुसावळ हे शहर हायवे ४२ वर स्थित आहे. वरणगाव रोड, खडका रोड, साक्री फाटा जामनेर रोड, जळगाव रोड हे देखील खूप व्यस्त रोड्स आहेत . भुसावळच्या बाहेर जाण्यासाठी एकून चार रस्ते आहेत. नाशिक इथून फक्त साडे तीन तासांच्या अंतरावर आहे आणि जळगाव अर्ध्या तासाच्या अंतरावर आहे जे भारताच्या पूर्व राष्ट्रपती प्रतिभा पाटील ह्यांचे घर आहे. शेगाव येथून १२० किलोमीटर अंतरावर आहे. ==रेल्वेमार्ग== [[भुसावळ रेल्वे स्थानक]] देशातील सगळ्या मोठ्या शहरांशी जोडलेले आहे. ==संदर्भ== <references/> == बाह्य दुवे == * http://www.ebrightmedia.com/article/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130619112918/http://www.ebrightmedia.com/article/ |date=2013-06-19 }} ई ब्राईट मिडिया.कॉम] * [http://bhusawal.com/bhusawal.com भुसावळ.कॉम] * [http://www.mahagenco.in/INSTALLED-CAPACITY-01.shtm महाजेनकोचे संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815103543/http://www.mahagenco.in/INSTALLED-CAPACITY-01.shtm |date=2009-08-15 }} *http://www.ecoindia.com/rivers/tapi.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181118173313/http://www.ecoindia.com/rivers/tapi.html |date=2018-11-18 }} इको इंडिया टूर्स अँड ट्रॅव्हल्स [[वर्ग:वीज निर्मिती प्रकल्प असणारी गावे]] [[वर्ग:भुसावळ]] avd9f5a8dyk12daqm20ffd7gmb1cb8r 0 20438 2701307 2368074 2026-08-12T11:29:11Z AlphaVictorDelta0107 158019 AlphaVictorDelta0107 ने लेख [[शिवनारायण चंदरपॉल]] वरुन [[शिवनारायण चंद्रपाल]] ला हलविला: अचूक नाव 2368074 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेटपटू संपूर्ण माहिती | image = Shivnarine Chanderpaul.jpg | देश= वेस्ट इंडीझ | देश_इंग्लिश_नाव = West Indies | पूर्ण नाव = | उपाख्य = शिव, टायगर, चंदर्स, चंदा, द ग्रेट मॅन | नाव = शिवनारायण चंदरपॉल | living = true | दिनांकजन्म = १६ | महिनाजन्म = ८ | वर्षजन्म = १९७४ | स्थान_जन्म = युनिटी व्हिलेज | देश_जन्म = [[गयाना]] | दिनांकमृत्यू = | महिनामृत्यू = | वर्षमृत्यू = | स्थान_मृत्यू = | देश_मृत्यू = | heightft = ५ | heightinch = ८ | heightm = | फलंदाजीची पद्धत = डावखोरा | गोलंदाजीची पद्धत = उजव्या हाताने [[लेग स्पिन]] | विशेषता = [[फलंदाज]] | नाते = [[टॅगनारायण चंदरपॉल]] (मुलगा), [[लॉरेंस प्रीत्तीपॉल]] (चुलत भाउ) | international = true | कसोटी सामना पदार्पण दिनांक = १७ मार्च | कसोटी सामना पदार्पणवर्ष = १९९४ | कसोटी सामना पदार्पण विरूद्ध = इंग्लंड | कसोटी सामने = | शेवटचा कसोटी सामना दिनांक = ५ डिसेंबर | शेवटचा कसोटी सामना वर्ष = २०१० | शेवटचा कसोटी सामना विरूद्ध = श्रीलंका | आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना पदार्पण दिनांक = १७ ऑक्टोबर | आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना पदार्पणवर्ष = १९९४ | आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना पदार्पण विरूद्ध = भारत | आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामने = | शेवटचा आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना दिनांक = ६ फेब्रुवारी | शेवटचा आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना वर्ष = २०११ | शेवटचा आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना विरूद्ध = श्रीलंका | एकदिवसीय शर्ट क्र = | संघ१ = {{cr|Guyana}} | वर्ष१ = १९९१-सद्य | संघ क्र.१ = | संघ२ = [[{{EngDomCrname|Durham}}]] | वर्ष२ = २००७-०९ | संघ क्र.२ = | संघ३ = [[{{iplname|Royal Challengers Bangalore}}]] | वर्ष३ = २००८ | संघ क्र.३ = | संघ४ = [[{{EngDomCrname|Lancashire}}]] | वर्ष४ = २०१० | संघ क्र.४ = | चेंडू = | columns = ४ | column१ = [[कसोटी सामना|कसोटी]] | सामने१ = १२९ | धावा१ = ९,०६३ | फलंदाजीची सरासरी१ = ४८.९८ | शतके/अर्धशतके१ = २२/५५ | सर्वोच्च धावसंख्या१ = २०३* | चेंडू१ = १,६८० | बळी१ = ८ | गोलंदाजीची सरासरी१ = १०५.६२ | ५ बळी१ = ० | १० बळी१ = ० | सर्वोत्तम गोलंदाजी१ = १/२ | झेल/यष्टीचीत१ = ५०/– | column२ = [[एकदिवसीय क्रिकेट|ए.सा.]] | सामने२ = २६३ | धावा२ = ८,६६४ | फलंदाजीची सरासरी२ = ४१.६५ | शतके/अर्धशतके२ = ११/५९ | सर्वोच्च धावसंख्या२ = १५० | चेंडू२ = ७४० | बळी२ = १४ | गोलंदाजीची सरासरी२ = ४५.४२ | ५ बळी२ = ० | १० बळी२ = ० | सर्वोत्तम गोलंदाजी२ = ३/१८ | झेल/यष्टीचीत२ = ७३/– | column३ = [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्र.श्रे.]] | सामने३ = २६४ | धावा३ = १९,१०१ | फलंदाजीची सरासरी३ = ५४.२६ | शतके/अर्धशतके३ = ५५/९८ | सर्वोच्च धावसंख्या३ = ३०३* | चेंडू३ = ४,६३४ | बळी३ = ५६ | गोलंदाजीची सरासरी३ = ४३.८० | ५ बळी३ = ० | १० बळी३ = ० | सर्वोत्तम गोलंदाजी३ = ४/४८ | झेल/यष्टीचीत३ = १४१/– | column४ = [[लिस्ट - अ सामने|लि.अ.]] | सामने४ = ३७९ | धावा४ = १२,१६२ | फलंदाजीची सरासरी४ = ४१.७९ | शतके/अर्धशतके४ = १२/८८ | सर्वोच्च धावसंख्या४ = १५० | चेंडू४ = १,६८१ | बळी४ = ५६ | गोलंदाजीची सरासरी४ = २४.७८ | ५ बळी४ = ० | १० बळी४ = ० | सर्वोत्तम गोलंदाजी४ = ४/२२ | झेल/यष्टीचीत४ = १०९/– | दिनांक= ७ फेब्रुवारी | वर्ष = २०११ | source = http://www.cricketarchive.com/Archive/Players/2/2119/2119.html CricketArchive }} {{Stub-वेस्ट इंडीझचे क्रिकेटपटू}} {{वेस्ट इंडिज संघ - क्रिकेट विश्वचषक, २०११}} {{वेस्ट इंडिज संघ - क्रिकेट विश्वचषक, २००७}} {{वेस्ट इंडिज संघ - क्रिकेट विश्वचषक, २००३}} {{वेस्ट इंडिज संघ - क्रिकेट विश्वचषक, १९९९}} {{वेस्ट इंडिज संघ - क्रिकेट विश्वचषक, १९९६}} [[वर्ग:वेस्ट इंडीजचे क्रिकेट खेळाडू|चंदरपॉल, शिवनारायण]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] sfzqvt02jw0jl9j9gebpxhxbr9ienuz 0 25067 2701051 2697706 2026-08-11T15:56:00Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701051 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''डिपार्टमेन्ट ऑफ स्पेस''' ही [[भारत सरकार]]च्या [[पंतप्रधान कार्यालय, भारत|पंतप्रधान कार्यालयाच्या]] थेट नियंत्रणाखाली काम करणारी प्रशासकीय संस्था आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.dos.gov.in/dos/about-dos|title=About Department of Space|publisher=Department of Space, Government of India|access-date=2026-07-29}}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[भारत|भारतातील]] अवकाश विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि उपग्रह मोहिमांच्या विकासाला गती देण्याच्या उद्देशाने ३१ मे १९७२ रोजी अंतराळ आयोगाची स्थापना करण्यात आली आणि १ जून १९७२ रोजी या विभागाची अधिकृतपणे निर्मिती झाली.<ref>{{Cite book|last=Rao|first=U. R.|title=India's Rise as a Space Power|year=2014|publisher=Foundation Books|page=45|isbn=978-93-82993-48-3}}</ref> भारताची राष्ट्रीय अंतराळ संशोधन संस्था [[भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था|'इस्रो']] ही या विभागाची मुख्य कार्यकारी संस्था म्हणून काम करते.<ref>{{Cite web|url=https://www.isro.gov.in/Profile.html|title=ISRO Profile|publisher=Indian Space Research Organisation|access-date=2026-07-29}}</ref> याशिवाय [[राष्ट्रीय सुदूर संवेदन केंद्र|नॅशनल रिमोट सेन्सिंग सेंटर]], [[भौतिक संशोधन प्रयोगशाळा]], [[उत्तर-पूर्व अंतराळ उपयोगात्मक केंद्र|नॉर्थ ईस्टर्न स्पेस ॲप्लिकेशन्स सेंटर]] आणि [[न्यूस्पेस इंडिया लिमिटेड]] यांसारख्या अनेक महत्त्वाच्या शैक्षणिक, संशोधन व व्यावसायिक संस्थांचे संचालन आणि नियंत्रण याच विभागामार्फत केले जाते.<ref>{{Cite book|last=Harvey|first=Brian|title=The Emerging Space Powers: The New Space Programs of Ireland, India, Iran, Israel and Korea|year=2010|publisher=Springer Science & Business Media|page=158|isbn=978-1-4419-0873-5}}</ref> सामाजिक विकास, दळणवळण, हवामान अंदाज आणि नॅव्हिगेशन यांसारख्या क्षेत्रांत अवकाश तंत्रज्ञानाचा वापर करून देशाला स्वावलंबी बनवणे हे या विभागाचे मुख्य ध्येय आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.dos.gov.in/dos/vision-and-mission|title=Vision and Mission|publisher=Department of Space, Government of India|access-date=2026-07-29}}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{विस्तार}} {{भारतीय अंतराळ संशोधन}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था]] [[वर्ग:भारत सरकारचे विभाग]] r6qkmzqrj9qmvcpf5lwhe7a54g8zko2 0 25337 2701024 2697930 2026-08-11T14:03:35Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701024 wikitext text/x-wiki {{जुलै दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|जुलै|२९|२१०|२११}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == === तिसरे शतक === * [[इ.स. २३८|२३८]] - [[रोम]]मध्ये [[प्रेटोरियन रक्षक|प्रेटोरियन रक्षकांनी]] [[पुपियेनस]] आणि [[बाल्बिनस]] या दोन [[रोमन सम्राट|रोमन सम्राटांना]] त्यांच्या महालातून खेचून नेले. रस्त्यातून धिंड काढल्यावर त्यांचा वध केला गेला आणि १३ वर्षांच्या [[गॉर्डियन तिसरा, रोमन सम्राट|गॉर्डियन तिसऱ्याला]] सम्राटपदी बसवले गेले.<ref>{{Cite book|last=Gibbon|first=Edward|title=The History of the Decline and Fall of the Roman Empire|year=1776|publisher=Strahan & Cadell|page=185}}</ref> === अठरावे शतक === * [[इ.स. १७८०|१७८०]] - [[जेम्स ऑगस्टस हिकी]] यांनी 'कलकत्ता जनरल ॲडव्हर्टायझर' या नावाने एक साप्ताहिक सुरू केले.<ref>{{Cite book|last=Barns|first=Margarita|title=The Indian Press: A History of the Growth of Public Opinion in India|year=1940|publisher=George Allen & Unwin|page=48}}</ref> पुढे याचे वर्तमानपत्रात रूपांतर झाले. '[[हिकीज बेंगॉल गॅझेट]]' हे भारतातील पहिले वर्तमानपत्र म्हणून ओळखले जाते.<ref>{{Cite book|last=Sarkar|first=Partha|title=History of Indian Journalism|year=2012|publisher=Kalyani Publishers|page=12}}</ref> === एकोणिसावे शतक === * [[इ.स. १८६१|१८६१]] - [[कॅन्सस]] हे [[अमेरिका|अमेरिकेचे]] ३४ वे राज्य बनले.<ref>{{Cite web|url=https://www.kssos.org/other/about_kansas.html|title=Kansas Statehood|publisher=Kansas Secretary of State|access-date=2026-07-29}}</ref> * [[इ.स. १८८६|१८८६]] - [[कार्ल बेंझ]] यांना जगातील पहिल्या पेट्रोलेनिंजिनवर चालणाऱ्या [[मोटारगाडी|मोटारगाडीचे]] पेटंट मिळाले.<ref>{{Cite web|url=https://www.mercedes-benz.com/en/innovation/heritage/patent-motor-car/|title=Benz Patent Motor Car: The birth of the modern automobile|publisher=Mercedes-Benz Group|access-date=2026-07-29}}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === विसावे शतक === * [[इ.स. १९७५|१९७५]] - इंडियन नॅशनल थिएटर निर्मित '[[ती फुलराणी]]' या नाटकाचा पहिला प्रयोग [[मुंबई]]तील [[रवींद्र नाट्य मंदिर]] येथे झाला.<ref>{{Cite book|last=Deshpande|first=P. L.|title=Ti Phulrani: History and Stage Production|year=1978|publisher=Mouj Prakashan|page=5}}</ref> * [[इ.स. १९९६|१९९६]] - [[फ्रान्स]]ने [[अणुचाचणी|अणुचाचण्या]] बंद केल्याचे जाहीर केले.<ref>{{Cite news|date=30 January 1996|title=France Ends Nuclear Testing Program|newspaper=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1996/01/30/world/france-ends-nuclear-testing-program.html|access-date=2026-07-29}}</ref> === एकविसावे शतक === * [[इ.स. २००६|२००६]] - [[इरफान पठाण]]ने [[कसोटी क्रिकेट|कसोटी सामन्याच्या]] पहिल्याच षटकात तीन बळींची [[हॅटट्रिक]] करून नवा विक्रम नोंदवला.<ref>{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/india-tour-of-pakistan-2005-06-208833/pakistan-vs-india-3rd-test-238188/full-scorecard|title=3rd Test, Karachi, Jan 29 - Feb 2 2006, India tour of Pakistan|publisher=ESPNcricinfo|access-date=2026-07-29}}</ref> == जन्म == * [[इ.स. १२७४|१२७४]] - [[संत निवृत्तीनाथ]], वारकरी संप्रदायातील संत आणि [[संत ज्ञानेश्वर|ज्ञानेश्वरांचे]] थोरले बंधू व गुरू.<ref>{{Cite book|last=Ranade|first=R. D.|title=Mysticism in India: The Poet-Saints of Maharashtra|year=1933|publisher=State University of New York Press|page=32}}</ref> * [[इ.स. १६०५|१६०५]] - [[सायमन डाख]], जर्मन कवी.<ref>{{Cite book|last=Basset|first=C.|title=German Poets of the Seventeenth Century|year=1911|publisher=Clarendon Press|page=89}}</ref> * [[इ.स. १७६३|१७६३]] - [[फिलिप चार्ल्स ड्युरॅम]], [[रॉयल नेव्ही]]चा दर्यासारंग.<ref>{{Cite book|last=Tracy|first=Nicholas|title=Who's Who in Nelson's Navy|year=2006|publisher=Chatham Publishing|page=124|isbn=978-1-86176-244-3}}</ref> * [[इ.स. १८४३| १८४३]] - [[विल्यम मॅकिन्ले]], [[अमेरिका|अमेरिकेचे]] २५ वे राष्ट्राध्यक्ष.<ref>{{Cite web|url=https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/presidents/william-mckinley/|title=William McKinley|publisher=The White House|access-date=2026-07-29|archive-date=2023-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230309154551/https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/presidents/william-mckinley/|url-status=dead}}</ref> * [[इ.स. १८५३|१८५३]] - [[मधुसूदन राव]], [[ओडिया भाषा|ओडिया]] साहित्यिक आणि कवी.<ref>{{Cite book|last=Mansinha|first=Mayadhar|title=History of Oriya Literature|year=1962|publisher=Sahitya Akademi|page=180}}</ref> * [[इ.स. १८७१|१८७१]] - [[चंद्रशेखर गोऱ्हे|कवी चंद्रशेखर गोऱ्हे]], मराठी कवी.<ref>{{Cite book|last=Deshpande|first=A. N.|title=Modern Marathi Literature|year=1966|publisher=Subhash Prakashan|page=94}}</ref> * [[इ.स. १८८३|१८८३]] - [[बेनितो मुसोलिनी]], [[इटली]]चा हुकूमशहा.<ref>{{Cite book|last=Bosworth|first=R. J. B.|title=Mussolini|year=2002|publisher=Hodder Arnold|page=42|isbn=978-0-340-73144-4}}</ref> * [[इ.स. १८९८|१८९८]] - [[इसिदोर आयझॅक राबी]], [[नोबेल पारितोषिक]] विजेता अमेरिकन भौतिकशास्त्रज्ञ.<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1944/rabi/biographical/|title=Isidor Isaac Rabi Biographical|publisher=Nobel Media AB|access-date=2026-07-29}}</ref> * [[इ.स. १९०४|१९०४]] - [[जे.आर.डी. टाटा]], भारतीय उद्योगपती आणि [[भारत रत्न]].<ref>{{Cite book|last=Lala|first=R. M.|title=Beyond the Last Blue Mountain: A Life of J.R.D. Tata|year=1992|publisher=Viking|page=15|isbn=978-0-670-84430-2}}</ref> * [[इ.स. १९०५|१९०५]] - [[दाग हॅमरशील्ड]], [[संयुक्त राष्ट्रे|संयुक्त राष्ट्रांचे]] द्वितीय महासचिव.<ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/sg/en/content/dag-hammarskj%C3%B6ld|title=Dag Hammarskjöld Biography|publisher=United Nations|access-date=2026-07-29}}</ref> * [[इ.स. १९२२|१९२२]] - [[बळवंत मोरेश्वर पुरंदरे|बाबासाहेब पुरंदरे]], मराठी इतिहाससंशोधक, लेखक आणि नाटककार.<ref>{{Cite news|date=15 November 2021|title=Babasaheb Purandare passes away|newspaper=The Indian Express|url=https://indianexpress.com/article/india/babasaheb-purandare-dead-7622944/|access-date=2026-07-29}}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[इ.स. १९२२|१९२२]] - [[प्रो. राजेंद्र सिंह|रज्जू भैय्या]], [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ|राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे]] ४ थे सरसंघचालक.<ref>{{Cite book|last=Chitkara|first=M. G.|title=Rashtriya Swayamsevak Sangh: Supreme Sacrifice|year=2004|publisher=APH Publishing|page=110|isbn=978-81-7648-616-3}}</ref> * [[इ.स. १९२५|१९२५]] - [[शिवराम दत्तात्रेय फडणीस]], मराठी व्यंगचित्रकार.<ref>{{Cite book|last=Phadnis|first=S. D.|title=Chitranubhava|year=1998|publisher=Jyotsna Prakashan|page=8}}</ref> * [[इ.स. १९३७|१९३७]] - [[डॅनियेल मॅकफॅडेन]], [[नोबेल पारितोषिक]] विजेता अमेरिकन अर्थशास्त्रज्ञ.<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/2000/mcfadden/facts/|title=Daniel L. McFadden Facts|publisher=Nobel Media AB|access-date=2026-07-29}}</ref> * [[इ.स. १९५९|१९५९]] - [[संजय दत्त]], हिंदी चित्रपट अभिनेता.<ref>{{Cite book|last=Yasser|first=Usman|title=Sanjay Dutt: The Crazy Untold Story of Bollywood's Bad Boy|year=2018|publisher=Juggernaut Books|page=12|isbn=978-93-86228-58-1}}</ref> * [[इ.स. १९७०|१९७०]] - [[जॉन रेनी]], झिम्बाब्वेचा क्रिकेट खेळाडू.<ref>{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/john-rennie-55700|title=John Rennie Profile|publisher=ESPNcricinfo|access-date=2026-07-29}}</ref> * [[इ.स. १९७०|१९७०]] - [[राज्यवर्धनसिंह राठोड]], भारतीय नेमबाज आणि राजकारणी.<ref>{{Cite web|url=https://www.olympics.com/en/athletes/rajyavardhan-s-rathore|title=Rajyavardhan Singh Rathore Profile|publisher=International Olympic Committee|access-date=2026-07-29}}</ref> * [[इ.स. १९७५|१९७५]] - [[लंका डिसिल्वा]], [[श्रीलंका|श्रीलंकेचा]] क्रिकेट खेळाडू.<ref>{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/lanka-de-silva-48468|title=Lanka de Silva Profile|publisher=ESPNcricinfo|access-date=2026-07-29}}</ref> * [[इ.स. १९८०|१९८०]] - [[फर्नांडो गॉन्झालेझ]], [[चिले]]चा टेनिस खेळाडू.<ref>{{Cite web|url=https://www.atptour.com/en/players/fernando-gonzalez/g415/overview|title=Fernando Gonzalez ATP Profile|publisher=ATP Tour|access-date=2026-07-29}}</ref> == मृत्यू == * [[इ.स. २३८|२३८]] - [[पुपियेनस]], [[रोमन सम्राट]].<ref>{{Cite book|last=Gibbon|first=Edward|title=The History of the Decline and Fall of the Roman Empire|year=1776|publisher=Strahan & Cadell|page=185}}</ref> * [[इ.स. २३८|२३८]] - [[बाल्बिनस]], [[रोमन सम्राट]].<ref name="Gibbon1776">{{Cite book|last=Gibbon|first=Edward|title=The History of the Decline and Fall of the Roman Empire|year=1776|publisher=Strahan & Cadell|page=185}}</ref> * [[इ.स. १०३०|१०३०]] - [[दुसरा ओलाफ, नॉर्वे|ओलाफ दुसरा]], [[नॉर्वे]]चा राजा.<ref>{{Cite book|last=Snorri|first=Sturluson|title=Heimskringla: History of the Kings of Norway|year=1964|publisher=University of Texas Press|page=240|isbn=978-0-292-73061-8}}</ref> * [[इ.स. १०९९|१०९९]] - [[पोप अर्बन दुसरा]], [[कॅथोलिक चर्च|कॅथोलिक चर्चचे]] २५१ वे पोप.<ref>{{Cite book|last=Runciman|first=Steven|title=A History of the Crusades, Volume 1|year=1951|publisher=Cambridge University Press|page=330}}</ref> * [[इ.स. ११०८|११०८]] - [[पहिला फिलिप, फ्रान्स|पहिला फिलिप]], [[फ्रान्स|फ्रांसचा]] राजा.<ref>{{Cite book|last=Hallam|first=Elizabeth|title=Capetian France 987–1328|year=1980|publisher=Longman|page=112|isbn=978-0-582-48909-7}}</ref> * [[इ.स. १६४४|१६४४]] - [[पोप अर्बन आठवा|पोप अर्बन आठवा]], कॅथोलिक चर्चचे २३५ वे पोप.<ref>{{Cite book|last=Pastor|first=Ludwig von|title=The History of the Popes, Volume 29|year=1938|publisher=Kegan Paul, Trench, Trübner & Co.|page=400}}</ref> * [[इ.स. १८९०|१८९०]] - [[व्हिन्सेंट व्हॅन गो|फिंसेंत फान घो]], डच [[चित्रकार]].<ref>{{Cite book|last=Naifeh|first=Steven|title=Van Gogh: The Life|year=2011|publisher=Random House|page=850|isbn=978-0-375-50748-0}}</ref> * [[इ.स. १९००|१९००]] - [[पहिला उंबेर्तो, इटली|पहिला उंबेर्तो]], [[इटली]]चा राजा.<ref>{{Cite book|last=Mack Smith|first=Denis|title=Italy and Its Monarchy|year=1989|publisher=Yale University Press|page=138|isbn=978-0-300-05132-2}}</ref> * [[इ.स. १९६३|१९६३]] - [[सदाशिव आत्माराम जोगळेकर]], मराठी लेखक व संपादक.<ref>{{Cite book|last=जोशी|first=महादेवशास्त्री|title=भारतीय संस्कृतिकोश|year=१९६८|publisher=भारतीय संस्कृतिकोश मंडळ|page=१८२}}</ref> * [[इ.स. १९८७|१९८७]] - [[बिभूतीभूषण मुखोपाध्याय]], बंगाली लेखक.<ref>{{Cite book|last=Dutt|first=K. C.|title=Who's Who of Indian Writers: 1999|year=1999|publisher=Sahitya Akademi|page=780}}</ref> * [[इ.स. १९९०|१९९०]] - [[ब्रुनो क्रायस्की]], [[ऑस्ट्रिया|ऑस्ट्रियाचे]] चान्सेलर.<ref>{{Cite news|date=30 July 1990|title=Bruno Kreisky, Former Chancellor of Austria, Dies at 79|newspaper=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1990/07/30/obituaries/bruno-kreisky-former-chancellor-of-austria-dies-at-79.html|access-date=2026-07-29}}</ref> * [[इ.स. १९९३|१९९३]] - [[गोपाळकृष्ण लक्ष्मण चंद्रात्रेय|रँग्लर जी. एल. चंद्रात्रेय]], भारतीय गणितज्ञ व शिक्षणतज्ज्ञ.<ref>{{Cite journal|title=Obituary: Prof. G. L. Chandratreya|journal=The Mathematics Student|volume=62|pages=250|year=1993}}</ref> * [[इ.स. १९९४|१९९४]] - [[डोरोथी हॉजकिन|डोरोथी क्रोफूट हॉजकिन]], [[नोबेल पारितोषिक]] विजेती ब्रिटिश [[रसायनशास्त्र|रसायनशास्त्रज्ञ]].<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1964/hodgkin/biographical/|title=Dorothy Crowfoot Hodgkin Biographical|publisher=Nobel Media AB|access-date=2026-07-29}}</ref> * [[इ.स. १९९५|१९९५]] - [[रूपेश कुमार]], हिंदी चित्रपट अभिनेते, दिग्दर्शक आणि निर्माते.<ref>{{Cite news|date=30 July 1995|title=Actor-Director Rupesh Kumar Passes Away|newspaper=The Indian Express|page=7}}</ref> * [[इ.स. २०००|२०००]] - [[देवेन्द्र मुर्डेश्वर]], भारतीय बासरीवादक.<ref>{{Cite book|last=Ranade|first=Ashok Da.|title=Hindustani Music|year=2006|publisher=National Book Trust|page=142}}</ref> * [[इ.स. २००१|२००१]] - [[राम मेघे]], महाराष्ट्राचे माजी शिक्षणमंत्री आणि राजकारणी.<ref>{{Cite news|date=30 July 2001|title=Former Maharashtra Education Minister Ram Meghe passes away|newspaper=Times of India|page=4}}</ref> * [[इ.स. २००८|२००८]] - [[इश्मीत सिंग सोधी]], भारतीय पार्श्वगायक.<ref>{{Cite news|date=30 July 2008|title=Voice of India winner Ishmeet Singh drowns in Maldives|newspaper=Hindustan Times|url=https://www.hindustantimes.com/india/voice-of-india-winner-ishmeet-singh-drowns-in-maldives/story-sK6mI6N0j9p4Q3W4T5gX4L.html|access-date=2026-07-29}}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[इ.स. २०१९|२०१९]] - [[जॉर्ज फर्नांडिस]], भारतीय पत्रकार, राजकारणी आणि केंद्रीय मंत्री.<ref>{{Cite news|date=29 January 2019|title=George Fernandes, Former Defence Minister, Dies At 88|newspaper=NDTV|url=https://www.ndtv.com/india-news/former-defence-minister-george-fernandes-dies-at-88-1984818|access-date=2026-07-29}}</ref> == प्रतिवार्षिक पालन == ==बाह्य दुवे== {{बीबीसी आज||july/29}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[जुलै २७]] - [[जुलै २८]] - '''जुलै २९''' - [[जुलै ३०]] - [[जुलै ३१]] ([[जुलै महिना]]) ---- {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] 97sngjviiceem91s0yzlm5wflsr9j3y 0 25338 2701025 2697703 2026-08-11T14:06:06Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701025 wikitext text/x-wiki {{जुलै दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|जुलै|३०|२११|२१२}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == * [[इ.स. ७६२|७६२]] - [[अब्बासी खलिफत|खलिफा]] [[अल-मन्सूर]] याने [[बगदाद]] शहराची स्थापना केली.<ref>{{Cite book|last=Kennedy|first=Hugh|title=When Baghdad Ruled the Muslim World|year=2004|publisher=Da Capo Press|page=12|isbn=978-0-306-81480-8}}</ref> * [[इ.स. १५०२|१५०२]] - [[क्रिस्टोफर कोलंबस]] आपल्या चौथ्या सफरीदरम्यान [[होन्डुरास]]च्या किनाऱ्याजवळील बे आयलंड्स बेटांतील [[ग्वानाहा]] येथे उतरला.<ref>{{Cite book|last=Morison|first=Samuel Eliot|title=Admiral of the Ocean Sea: A Life of Christopher Columbus|year=1942|publisher=Little, Brown and Company|page=588}}</ref> * [[इ.स. १६२९|१६२९]] - [[इटली]]च्या [[नेपल्स]] शहरात भूकंप होऊन सुमारे १०,००० लोकांचा मृत्यू झाला.<ref>{{Cite book|last=Gunn|first=Angus M.|title=Encyclopedia of Disasters: Environmental Events and Human History|year=2007|publisher=Greenwood|page=85|isbn=978-0-313-34002-4}}</ref> * [[इ.स. १७२९|१७२९]] - [[बाल्टिमोर|बाल्टिमोर, मेरीलँड]] शहराची स्थापना झाली.<ref>{{Cite book|last=Scharf|first=J. Thomas|title=The Chronicle of Baltimore|year=1874|publisher=Turnbull Brothers|page=18}}</ref> * [[इ.स. १८११|१८११]] - [[चिहुआहुआ (शहर)|चिहुआहुआ, मेक्सिको]] येथे स्पॅनिश राज्यकर्त्यांनी मेक्सिकन स्वातंत्र्य चळवळीचे नेते फादर [[मिगेल हिदाल्गो इ कॉस्तिया]] यांना मृत्युदंड दिला.<ref>{{Cite book|last=Hamnett|first=Brian R.|title=Roots of Insurgency: Mexican Regions, 1750–1824|year=1986|publisher=Cambridge University Press|page=125|isbn=978-0-521-32148-8}}</ref> * [[इ.स. १८६६|१८६६]] - [[न्यू ऑर्लिअन्स]] येथे राजकीय पक्षाच्या बैठकीदरम्यान दंगल भडकून ४० जणांचा मृत्यू आणि १५० जण जखमी झाले.<ref>{{Cite book|last=Hollandsworth|first=James G.|title=An Absolute Massacre: The New Orleans Race Riot of July 30, 1866|year=2001|publisher=LSU Press|page=105|isbn=978-0-8071-2733-9}}</ref> * [[इ.स. १८७१|१८७१]] - [[स्टेटन आयलंड फेरी]]बोटीवर स्फोट होऊन ८५ प्रवासी ठार झाले.<ref>{{Cite news|date=31 July 1871|title=The Westfield Disaster|newspaper=The New York Times|url=https://www.nytimes.com|access-date=2026-07-29}}</ref> * [[इ.स. १९३०|१९३०]] - [[उरुग्वे राष्ट्रीय फुटबॉल संघ|उरुग्वेने]] [[मॉंतेविदेओ]] येथे झालेल्या अंतिम सामन्यात अर्जेंटिनाचा पराभव करून [[१९३० फिफा विश्वचषक|पहिला फिफा विश्वचषक]] जिंकला.<ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1930uruguay|title=1930 FIFA World Cup Uruguay|publisher=FIFA|access-date=2026-07-29}}</ref> * [[इ.स. १९४५|१९४५]] - [[दुसरे महायुद्ध]] - [[जपान|जपानी]] [[आय-५८ (पाणबुडी)|आय-५८ पाणबुडीने]] [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेची]] [[युएसएस इंडियानापोलिस (सीए-३५)|युएसएस इंडियानापोलिस]] ही नौका बुडवली; यात ८८३ नौसैनिकांचा मृत्यू झाला.<ref>{{Cite book|last=Stanton|first=Doug|title=In Harm's Way: The Sinking of the USS Indianapolis|year=2001|publisher=Henry Holt and Co.|page=145|isbn=978-0-8050-6632-6}}</ref> * [[इ.स. १९६५|१९६५]] - [[अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष]] [[लिंडन बी. जॉन्सन]] यांनी 'सोशल सिक्युरिटी ॲक्ट ऑफ १९६५' वर स्वाक्षरी करून [[मेडिकेर]] व [[मेडिकेड]] कार्यक्रमांची स्थापना केली.<ref>{{Cite web|url=https://www.cms.gov/about-cms/history|title=History of Medicare and Medicaid|publisher=Centers for Medicare & Medicaid Services|access-date=2026-07-29}}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[इ.स. १९७१|१९७१]] - [[अपोलो १५]] हे अंतराळयान [[चंद्र|चंद्रावर]] उतरले.<ref>{{Cite web|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/apollo/missions/apollo15.html|title=Apollo 15 Mission Overview|publisher=NASA|access-date=2026-07-29}}</ref> * [[इ.स. १९७१|१९७१]] - [[मोरिओका, जपान]] येथे [[ऑल निप्पॉन एरवेझ]]च्या [[बोईंग ७२७]] आणि [[जपानी वायुसेना|जपानी वायुसेनेच्या]] [[नॉर्थ अमेरिकन एफ-८६ साब्रे|एफ-८६]] विमानांची हवेत टक्कर होऊन १६२ जणांचा मृत्यू झाला.<ref>{{Cite web|url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=19710730-0|title=All Nippon Airways Flight 58 Accident Description|publisher=Aviation Safety Network|access-date=2026-07-29}}</ref> * [[इ.स. १९८०|१९८०]] - [[व्हानुआतु]] देशाने [[युनायटेड किंगडम]] आणि [[फ्रांस]] कडून स्वातंत्र्य मिळवले.<ref>{{Cite book|last=MacClancy|first=Jeremy|title=To Kill a Bird with Two Stones: A Short History of Vanuatu|year=1980|publisher=Vanuatu Cultural Centre|page=110}}</ref> === एकविसावे शतक === * [[इ.स. २००६|२००६]] - लेबेनॉनमधील कना येथे [[इस्रायली वायुसेना|इस्रायली वायुसेनेच्या]] हल्ल्यात २८ नागरिकांचा (ज्यात १६ बालकांचा समावेश होता) मृत्यू झाला.<ref>{{Cite news|date=31 July 2006|title=Qana air strike kills dozens of civilians|newspaper=The Guardian|url=https://www.theguardian.com|access-date=2026-07-29}}</ref> * [[इ.स. २०१४|२०१४]] - [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यातील]] [[माळीण (आंबेगाव)|माळीण]] गावावर [[माळीण दुर्घटना|दरड कोसळून]] १५१ जणांचा मृत्यू झाला.<ref>{{Cite news|date=31 July 2014|title=Malin landslide: Death toll reaches 151|newspaper=The Indian Express|url=https://indianexpress.com/article/india/india-others/pune-landslide-death-toll-rises-to-151/|access-date=2026-07-29}}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == जन्म == * [[इ.स. १८१८|१८१८]] - [[एमिली ब्रॉंटे]], [[इंग्लंड|इंग्लिश]] लेखिका.<ref>{{Cite book|last=Miller|first=Lucasta|title=The Brontë Myth|year=2002|publisher=Anchor Books|page=45|isbn=978-0-385-72035-9}}</ref> * [[इ.स. १८५५|१८५५]] - [[जॉर्ज विल्हेल्म फॉन सीमेन्स]], जर्मन उद्योगपती आणि बँक व्यावसायिक.<ref>{{Cite book|last=Gall|first=Lothar|title=Siemens: 1847–1945|year=1998|publisher=Müller|page=120}}</ref> * [[इ.स. १८६३|१८६३]] - [[हेन्री फोर्ड]], अमेरिकन उद्योगपती आणि फोर्ड मोटार कंपनीचे संस्थापक.<ref>{{Cite book|last=Brinkley|first=Douglas|title=Wheels for the World: Henry Ford, His Company, and a Century of Progress|year=2003|publisher=Viking|page=10|isbn=978-0-670-03181-8}}</ref> * [[इ.स. १९२४|१९२४]] - [[एस. एन. गोयंका]], भारतीय विपश्यना ध्यानाचे आचार्य आणि [[पद्मभूषण]] पुरस्कार विजेते.<ref>{{Cite news|date=30 September 2013|title=Vipassana pioneer S N Goenka dies at 89|newspaper=The Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com|access-date=2026-07-29}}</ref> * [[इ.स. १९४७|१९४७]] - [[आर्नोल्ड श्वार्झनेगर]], ऑस्ट्रियन-अमेरिकन अभिनेता, बॉडीबिल्डर आणि [[कॅलिफोर्निया]]चे ३८ वे गव्हर्नर.<ref>{{Cite book|last=Schwarzenegger|first=Arnold|title=Total Recall: My Unbelievably True Life Story|year=2012|publisher=Simon & Schuster|page=12|isbn=978-1-4516-6243-6}}</ref> * [[इ.स. १९७३|१९७३]] - [[सोनू निगम]], भारतीय पार्श्वगायक आणि संगीतकार.<ref>{{Cite news|date=30 July 2019|title=Sonu Nigam: The Voice of Modern Bollywood|newspaper=Hindustan Times|url=https://www.hindustantimes.com|access-date=2026-07-29}}</ref> * [[इ.स. १९८०|१९८०]] - [[जेम्स अँडरसन]], [[इंग्लंड क्रिकेट संघ|इंग्लिश]] क्रिकेट खेळाडू.<ref>{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/james-anderson-8969|title=James Anderson Profile|publisher=ESPNcricinfo|access-date=2026-07-29}}</ref> == मृत्यू == * [[इ.स. ५७९|५७९]] - [[पोप बेनेडिक्ट पहिला]], कॅथोलिक चर्चचे ६२ वे पोप.<ref>{{Cite book|last=Kelly|first=J. N. D.|title=The Oxford Dictionary of Popes|year=1986|publisher=Oxford University Press|page=64|isbn=978-0-19-213964-1}}</ref> * [[इ.स. १७१८|१७१८]] - [[विल्यम पेन]], [[पेनसिल्व्हेनिया]] प्रांताचे संस्थापक आणि क्वेकर नेते.<ref>{{Cite book|last=Geiter|first=Mary K.|title=William Penn|year=2000|publisher=Routledge|page=180|isbn=978-0-582-29901-6}}</ref> * [[इ.स. १८११|१८११]] - [[मिगेल हिदाल्गो इ कॉस्तिया]], मेक्सिकन स्वातंत्र्य चळवळीचे नेते.<ref name="Hamnett1986">{{Cite book|last=Hamnett|first=Brian R.|title=Roots of Insurgency: Mexican Regions, 1750–1824|year=1986|publisher=Cambridge University Press|page=125}}</ref> * [[इ.स. १८८९|१८८९]] - [[चार्ली ॲब्सोलम]], इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू.<ref>{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/charlie-absolom-8381|title=Charlie Absolom Profile|publisher=ESPNcricinfo|access-date=2026-07-29}}</ref> * [[इ.स. १८९८|१८९८]] - [[ऑटो फोन बिस्मार्क]], [[जर्मनी]]चे पहिले चान्सलर.<ref>{{Cite book|last=Gall|first=Lothar|title=Bismarck: The White Revolutionary|year=1986|publisher=Allen & Unwin|page=210|isbn=978-0-04-923083-5}}</ref> * [[इ.स. १९१२|१९१२]] - [[सम्राट मैजी]], [[जपान]]चे १२२ वे सम्राट.<ref>{{Cite book|last=Keene|first=Donald|title=Emperor of Japan: Meiji and His World, 1852–1912|year=2002|publisher=Columbia University Press|page=705|isbn=978-0-231-12340-2}}</ref> * [[इ.स. १९४७|१९४७]] - [[जोसेफ कूक]], [[ऑस्ट्रेलिया]]चे ६ वे पंतप्रधान.<ref>{{Cite book|last=Bebbington|first=G.|title=Makers of the Commonwealth|year=1988|publisher=Hodder & Stoughton|page=95}}</ref> * [[इ.स. १९९४|१९९४]] - [[शंकर पाटील]], मराठी कथाकार आणि साहित्तिक.<ref>{{Cite book|last=देशपांडे|first=अ. ना.|title=आधुनिक मराठी वाङ्मयाचा इतिहास|year=१९९८|publisher=व्हीनस प्रकाशना|page=२१०}}</ref> * [[इ.स. १९९७|१९९७]] - [[बाओ डाइ]], [[व्हियेतनाम]]चा अंतिम सम्राट.<ref>{{Cite news|date=2 August 1997|title=Bao Dai, 83, France's Puppet King of Vietnam, Dies|newspaper=The New York Times|url=https://www.nytimes.com|access-date=2026-07-29}}</ref> * [[इ.स. २००७|२००७]] - [[इंगमार बर्गमन]], स्वीडिश चित्रपट दिग्दर्शक व लेखक.<ref>{{Cite news|date=30 July 2007|title=Ingmar Bergman, Master Director, Dies at 89|newspaper=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2007/07/30/movies/30cnd-bergman.html|access-date=2026-07-29}}</ref> * [[इ.स. २००७|२००७]] - [[मिकेलांजेलो अँतोनियोनी]], इटालियन चित्रपट दिग्दर्शक.<ref>{{Cite news|date=31 July 2007|title=Michelangelo Antonioni, Director of 'Blow-Up', Dies at 94|newspaper=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2007/07/31/movies/31cnd-antonioni.html|access-date=2026-07-29}}</ref> == प्रतिवार्षिक पालन == == बाह्य दुवे == {{बीबीसी आज||july/30}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[जुलै २८]] - [[जुलै २९]] - जुलै ३० - [[जुलै ३१]] - [[ऑगस्ट १]] ([[जुलै महिना]]) ---- {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] sw90iozdj0kow0gbg1jh2wg07q5r5kb 0 25340 2701143 2700963 2026-08-11T23:04:53Z अभय नातू 206 संदर्भ 2701143 wikitext text/x-wiki {{ऑगस्ट दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|ऑगस्ट|१२|२२४|२२५}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == === इ.स.पू. पहिले शतक === * [[इ.स.पू. ३०|३०]] - [[ऍक्टियमची लढाई|ऍक्टियमच्या लढाईत]] [[मार्क ॲंटोनी]]चा पराभव झाल्याचे कळल्यावर [[क्लिओपात्रा]]ने आत्महत्या केली.<ref>{{cite book |last=Roller |first=Duane W. |title=Cleopatra: A Biography |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-536551-1 |page=147}}</ref> === अकरावे शतक === * [[इ.स. १०९९|१०९९]] - [[पहिली क्रुसेड]]-[[ऍस्केलॉनची लढाई]] - क्रुसेड समाप्त.<ref>{{cite book |last=Asbridge |first=Thomas |title=The First Crusade: A New History |publisher=Oxford University Press |year=2004 |isbn=978-0-19-518681-9 |pages=325–326}}</ref> === तेरावे शतक === * [[इ.स. १२८१|१२८१]] - [[जपान]]वर चाल करून येणारे [[कुब्लाई खान]]चे आरमार वादळात नष्ट.<ref>{{cite book |last=Turnbull |first=Stephen |title=The Mongol Invasions of Japan 1274 and 1281 |publisher=Osprey Publishing |year=2010 |isbn=978-1-84603-456-5 |page=62}}</ref> === पंधरावे शतक === * [[इ.स. १४८०|१४८०]] - [[ओट्रांटोची लढाई]] - ८०० [[ख्रिश्चन]] युद्धबंद्यांनी इस्लाम धर्म स्वीकारण्यास नकार दिल्यावर ऑट्टोमन सैनिकांनी त्यांची हत्या केली.<ref>{{cite book |last=Runciman |first=Steven |title=The Fall of Constantinople 1453 |publisher=Cambridge University Press |year=1965 |isbn=978-0-521-39820-6 |page=193}}</ref> === एकोणिसावे शतक === * [[इ.स. १८३३|१८३३]] - [[शिकागो]] शहराची स्थापना.<ref>{{cite book |last=Quaife |first=Milo Milton |title=Chicago and the Old Northwest, 1673-1835 |publisher=University of Chicago Press |year=1913 |page=348}}</ref> * [[इ.स. १८५१|१८५१]] - [[आयझॅक सिंगर]]ला [[शिवणयंत्र|शिवणयंत्राचा]] पेटंट प्रदान.<ref>{{cite web |url=https://www.invent.org/inductees/isaac-merritt-singer |title=Isaac M. Singer - Sewing Machine Patent |publisher=National Inventors Hall of Fame |access-date=2026-08-11}}</ref> * [[इ.स. १८९८|१८९८]] - [[स्पॅनिश-अमेरिकन युद्ध]] समाप्त.<ref>{{cite book |last=Trask |first=David F. |title=The War with Spain in 1898 |publisher=University of Nebraska Press |year=1996 |isbn=978-0-8032-9429-5 |page=442}}</ref> * १८९८ - [[हवाई]]ने [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेचे]] आधिपत्य स्वीकारले.<ref>{{cite web |url=https://www.archives.gov/education/lessons/hawaii-annexation |title=Joint Resolution for Annexing the Hawaiian Islands (1898) |publisher=National Archives |access-date=2026-08-11}}</ref> === विसावे शतक === * [[इ.स. १९०८|१९०८]] - सर्वप्रथम [[फोर्ड मॉडेल टी]] कार तयार झाली.<ref>{{cite book |last=Curcio |first=Vincent |title=Henry Ford |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=978-0-19-531692-6 |page=45}}</ref> * [[इ.स. १९१४|१९१४]] - [[पहिले महायुद्ध]] - [[ग्रेट ब्रिटन]]ने [[ऑस्ट्रिया-हंगेरी]]विरुद्ध युद्ध पुकारले.<ref>{{cite book |last=Keegan |first=John |title=The First World War |publisher=Vintage Books |year=2000 |isbn=978-0-375-70045-3 |page=71}}</ref> * [[इ.स. १९४४|१९४४]] - [[वाफ्फेन एस.एस.]]च्या सैनिकांनी [[सांताआना दि स्ताझेमा]] शहरात ५६० व्यक्तींची हत्या केली.<ref>{{cite book |last=Klinkhammer |first=Lutz |title=Massacres and Atrocities in Wartime Italy, 1943–1945 |publisher=Palgrave Macmillan |year=2003 |isbn=978-0-333-99328-6 |pages=102–105}}</ref> * [[इ.स. १९५२|१९५२]] - [[मॉस्को]]मध्ये १३ [[ज्यू]] कवींची हत्या.<ref>{{cite book |last=Rubenstein |first=Joshua |title=Stalin's Secret Pogrom: The Postwar Inquisition of the Jewish Anti-Fascist Committee |publisher=Yale University Press |year=2001 |isbn=978-0-300-08486-3 |pages=45–50}}</ref> * [[इ.स. १९५३|१९५३]] - [[सोवियेत संघ|सोवियेत संघाने]] आपल्या पहिल्या [[परमाणु बॉम्ब]]ची चाचणी केली.<ref>{{cite book |last=Holloway |first=David |title=Stalin and the Bomb: The Soviet Union and Atomic Energy, 1939–1956 |publisher=Yale University Press |year=1994 |isbn=978-0-300-06664-7 |pages=307–308}}</ref> * [[इ.स. १९६४|१९६४]] - वंशभेद केल्याबद्दल [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेची]] [[ऑलिंपिक|ऑलिंपिक खेळातून]] हकालपट्टी.<ref>{{cite book |last=Espyd |first=Richard |title=The Politics of the Olympic Games |publisher=University of California Press |year=1979 |isbn=978-0-520-03777-9 |page=84}}</ref> * [[इ.स. १९८१|१९८१]] - [[आय.बी.एम.]]ने पहिला वैयक्तिक संगणक विकायला काढला.<ref>{{cite web |url=https://www.ibm.com/ibm/history/exhibits/pc25/pc25_birth.html |title=The Birth of the IBM PC |publisher=IBM Archives |access-date=2026-08-11}}</ref> * [[इ.स. १९८२|१९८२]] - [[मेक्सिको]]ने दिवाळे काढले.<ref>{{cite book |last=Boughton |first=James M. |title=Silent Revolution: The International Monetary Fund 1979–1989 |publisher=International Monetary Fund |year=2001 |isbn=978-1-55775-971-9 |page=282}}</ref> * [[इ.स. १९८५|१९८५]] - [[जपान एरलाइन्स फ्लाइट १२३]] हे विमान [[माउंट ओगुरा]]वर कोसळले. ५२० ठार.<ref>{{cite web |url=https://www.aviation-safety.net/database/record.php?id=19850812-1 |title=Japan Airlines Flight 123 Accident Description |publisher=Aviation Safety Network |access-date=2026-08-11}}</ref> === एकविसावे शतक === * [[इ.स. २०००|२०००]] - [[रशिया]]ची [[कुर्स्क (पाणबुडी)|कुर्स्क]] ही पाणबुडी [[बॅरंट्स समुद्र|बॅरंट्स समुद्रात]] बुडाली.<ref>{{cite book |last=Barany |first=Zoltan |title=The Future of the Russian Military |publisher=Princeton University Press |year=2007 |isbn=978-0-691-13117-7 |page=122}}</ref> * [[इ.स. २००५|२००५]] - [[श्रीलंका|श्रीलंकेच्या]] परराष्ट्रमंत्री [[लक्ष्मण कडिरगमार]]ची हत्या.<ref>{{cite news |title=Sri Lanka minister killed by sniper |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4147444.stm |work=BBC News |date=2005-08-13 |access-date=2026-08-11}}</ref> * [[इ.स. २०१०|२०१०]] - [[मुंबई]] मध्ये रिक्षा टॅक्सी चालकांविरुद्ध प्रवाशांनी स्वयंस्फूर्तीने ''मीटर जॅम'' आंदोलन पुकारले.<ref>{{cite news |title=Commuters push back with Meter Jam campaign |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/meter-jam-campaign-strikes-a-chord-in-mumbai/articleshow/6296312.cms |work=The Times of India |date=2010-08-12 |access-date=2026-08-11}}</ref> == जन्म == * [[इ.स. १५०३|१५०३]] - [[क्रिस्चियन तिसरा, डेन्मार्क]] आणि [[नॉर्वे]]चा राजा.<ref>{{cite book |last=Greengrass |first=Mark |title=Christendom Destroyed: Europe 1517-1648 |publisher=Penguin Books |year=2014 |isbn=978-0-14-197828-4 |page=112}}</ref> * [[इ.स. १६२९|१६२९]] - [[ऍलेक्सेइ पहिला, रशिया]]चा झार.<ref>{{cite book |last=Hughes |first=Lindsey |title=Russia in the Age of Peter the Great |publisher=Yale University Press |year=1998 |isbn=978-0-300-07539-7 |page=8}}</ref> * [[इ.स. १६४३|१६४३]] - [[अफोन्सो सातवा, पोर्तुगाल]]चा राजा.<ref>{{cite book |last=Stephens |first=H. Morse |title=Portugal: A History |publisher=G. P. Putnam's Sons |year=1891 |page=330}}</ref> * [[इ.स. १६४७|१६४७]] - [[योहान हाइनरिक ऍकर]], [[:वर्ग:जर्मन लेखक|जर्मन लेखक]].<ref>{{cite book |last=Jöcher |first=Christian Gottlieb |title=Allgemeines Gelehrten-Lexicon |publisher=Gleditsch |year=1750 |page=89}}</ref> * [[इ.स. १७६२|१७६२]] - [[जॉर्ज चौथा, इंग्लंड]]चा राजा.<ref>{{cite book |last=Baker |first=Kenneth |title=George IV: A Life in Caricature |publisher=Thames & Hudson |year=2005 |isbn=978-0-500-25127-0 |page=15}}</ref> * [[इ.स. १८५९|१८५९]] - [[कॅथेरिन ली बेट्स]], [[:वर्ग:इंग्लिश कवी|अमेरिकन कवियत्री]].<ref>{{cite book |last=Sherr |first=Lynn |title=America the Beautiful: The Stirring True Story Behind Our Nation's Favorite Song |publisher=PublicAffairs |year=2001 |isbn=978-1-58648-085-1 |page=22}}</ref> * [[इ.स. १८६६|१८६६]] - [[जॅसिंतो बेनाव्हेंते]], [[नोबेल पारितोषिक]] विजेता [[:वर्ग:स्पॅनिश लेखक|स्पॅनिश लेखक]].<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1922/benavente/biographical/ |title=Jacinto Benavente - Biographical |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=2026-08-11}}</ref> * [[इ.स. १८८७|१८८७]] - [[एर्विन श्रॉडिंगर|इर्विन श्रोडिंजर]], [[नोबेल पारितोषिक]] विजेता [[:वर्ग:ऑस्ट्रियन भौतिकशास्त्रज्ञ|ऑस्ट्रियाचा भौतिकशास्त्रज्ञ]].<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1933/schrodinger/biographical/ |title=Erwin Schrödinger - Biographical |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=2026-08-11}}</ref> * [[इ.स. १८९७|१८९७]] - [[मॉरिस फर्नांडेस]], [[:वर्ग:वेस्ट इंडीजचे क्रिकेट खेळाडू|वेस्ट ईंडीझचेा क्रिकेट खेळाडू]].<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/maurice-fernandes-51829 |title=Maurice Fernandes Profile |publisher=ESPNcricinfo |access-date=2026-08-11}}</ref> * [[इ.स. १८९९|१८९९]] - [[बेन सीली]], [[:वर्ग:वेस्ट इंडीजचे क्रिकेट खेळाडू|वेस्ट ईंडीझचा क्रिकेट खेळाडू]].<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/ben-sealy-52906 |title=Ben Sealy Profile |publisher=ESPNcricinfo |access-date=2026-08-11}}</ref> * [[इ.स. १९१०|१९१०]] - [[युसोफ बिन इशाक]], [[:वर्ग:सिंगापूरचे राष्ट्राध्यक्ष|सिंगापूरचा पहिला राष्ट्राध्यक्ष]].<ref>{{cite web |url=https://www.istana.gov.sg/The-President/Yusof-Ishak |title=Yusof Ishak - First President of Singapore |publisher=Istana Singapore |access-date=2026-08-11}}</ref> * [[इ.स. १९१९|१९१९]] - [[विक्रम साराभाई]], भारतीय भौतिकशास्त्रज्ञ.<ref>{{cite web |url=https://www.isro.gov.in/Dr_Vikram_Ambalal_Sarabhai.html |title=Dr. Vikram Ambalal Sarabhai |publisher=ISRO |access-date=2026-08-11}}</ref> * [[इ.स. १९२३|१९२३]] - [[जॉन होल्ट]], [[:वर्ग:वेस्ट इंडीजचे क्रिकेट खेळाडू|वेस्ट ईंडीझचा क्रिकेट खेळाडू]].<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/john-holt-52163 |title=John Holt Profile |publisher=ESPNcricinfo |access-date=2026-08-11}}</ref> * [[इ.स. १९२४|१९२४]] - [[डेरेक शॅकलटन]], [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू|इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]].<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/derek-shackleton-20078 |title=Derek Shackleton Profile |publisher=ESPNcricinfo |access-date=2026-08-11}}</ref> * १९२४ - [[मुहम्मद झिया उल-हक]], [[:वर्ग:पाकिस्तानचे राष्ट्राध्यक्ष|पाकिस्तानचा हुकुमशहा व राष्ट्राध्यक्ष]].<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Palgrave Macmillan |year=1998 |isbn=978-0-312-21606-1 |page=245}}</ref> * [[इ.स. १९४०|१९४०]] - [[एडी बार्लो]], [[:वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू|दक्षिण आफ्रिकेचा क्रिकेट खेळाडू]].<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/eddie-barlow-43997 |title=Eddie Barlow Profile |publisher=ESPNcricinfo |access-date=2026-08-11}}</ref> * [[इ.स. १९४९|१९४९]] - [[मार्क नॉप्फलर]], स्कॉटिश संगीतकार.<ref>{{cite book |last=Frame |first=Pete |title=Pete Frame's Rock Family Trees |publisher=Omnibus Press |year=1993 |isbn=978-0-7119-2801-5 |page=48}}</ref> * [[इ.स. १९५६|१९५६]] - [[सिदाथ वेट्टीमुनी]], [[:वर्ग:श्रीलंकेचे क्रिकेट खेळाडू|श्रीलंकेचा क्रिकेट खेळाडू]].<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/sidath-wettimuny-50800 |title=Sidath Wettimuny Profile |publisher=ESPNcricinfo |access-date=2026-08-11}}</ref> * [[इ.स. १९६०|१९६०]] - [[ग्रेग थॉमस]], [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू|इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]].<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/greg-thomas-21509 |title=Greg Thomas Profile |publisher=ESPNcricinfo |access-date=2026-08-11}}</ref> * [[इ.स. १९६१|१९६१]] - [[मार्क प्रीस्ट]], [[:वर्ग:न्यू झीलंडचे क्रिकेट खेळाडू|न्यू झीलंडचा क्रिकेट खेळाडू]].<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/mark-priest-38148 |title=Mark Priest Profile |publisher=ESPNcricinfo |access-date=2026-08-11}}</ref> * [[इ.स. १९६९|१९६९]] - [[स्टुअर्ट विल्यम्स]], [[:वर्ग:वेस्ट इंडीजचे क्रिकेट खेळाडू|वेस्ट ईंडीझचा क्रिकेट खेळाडू]].<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/stuart-williams-53267 |title=Stuart Williams Profile |publisher=ESPNcricinfo |access-date=2026-08-11}}</ref> * [[इ.स. १९७१|१९७१]] - [[पीट साम्प्रास]], [[:वर्ग:अमेरिकेचे टेनिस खेळाडू|अमेरिकन टेनिस खेळाडू]].<ref>{{cite web |url=https://www.atptour.com/en/players/pete-sampras/s402/overview |title=Pete Sampras Overview |publisher=ATP Tour |access-date=2026-08-11}}</ref> * [[इ.स. १९७२|१९७२]] - [[ग्यानेंद्र पांडे]], [[:वर्ग:भारतातील पुरूष क्रिकेट खेळाडू|भारतीय क्रिकेट खेळाडू]].<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/gyanendra-pandey-32177 |title=Gyanendra Pandey Profile |publisher=ESPNcricinfo |access-date=2026-08-11}}</ref> * [[इ.स. १९७३|१९७३]] - [[रिचर्ड रीड (अतिरेकी)|रिचर्ड रीड]], अतिरेकी.<ref>{{cite news |title=Profile: Richard Reid |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/2709923.stm |work=BBC News |date=2003-01-31 |access-date=2026-08-11}}</ref> * [[इ.स. १९७६|१९७६]] - [[पेद्रो कॉलिन्स]], [[:वर्ग:वेस्ट इंडीजचे क्रिकेट खेळाडू|वेस्ट ईंडीझचा क्रिकेट खेळाडू]].<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/pedro-collins-51475 |title=Pedro Collins Profile |publisher=ESPNcricinfo |access-date=2026-08-11}}</ref> == मृत्यू == * इ.स.पूर्व ३० - [[क्लिओपात्रा]]<ref>{{cite book |last=Roller |first=Duane W. |title=Cleopatra: A Biography |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-536551-1 |page=147}}</ref> == प्रतिवार्षिक पालन == ==बाह्य दुवे== {{बीबीसी आज||august/12}} [[ऑगस्ट १०]] - [[ऑगस्ट ११]] - ऑगस्ट १२ - [[ऑगस्ट १३]] - [[ऑगस्ट १४]] - [[ऑगस्ट महिना]] == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} ---- {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] rzn8xtjic1q7pfkcgbeis7bfma6ueg3 0 26008 2701071 1149053 2026-08-11T16:52:42Z अभय नातू 206 असलेला लेख 2701071 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[अतिदूर भविष्याची कालरेखा]] fmn368f72gr1eqvbonsbdzmkr8qeubm 0 26009 2701070 1149066 2026-08-11T16:52:19Z अभय नातू 206 असलेला लेख 2701070 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[अतिदूर भविष्याची कालरेखा]] fmn368f72gr1eqvbonsbdzmkr8qeubm 0 26010 2701069 1149079 2026-08-11T16:51:54Z अभय नातू 206 असलेला लेख 2701069 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[अतिदूर भविष्याची कालरेखा]] fmn368f72gr1eqvbonsbdzmkr8qeubm 0 26011 2701068 1669709 2026-08-11T16:51:16Z अभय नातू 206 असलेला लेख 2701068 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[अतिदूर भविष्याची कालरेखा]] fmn368f72gr1eqvbonsbdzmkr8qeubm 0 26012 2701066 2225620 2026-08-11T16:50:56Z अभय नातू 206 असलेला लेख 2701066 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[अतिदूर भविष्याची कालरेखा]] fmn368f72gr1eqvbonsbdzmkr8qeubm 0 26013 2701061 1149118 2026-08-11T16:47:01Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[इ.स.चे ९ वे सहस्रक]] वरुन [[अतिदूर भविष्याची कालरेखा]] ला हलविला: अचूक नाव 1149118 wikitext text/x-wiki {{सहस्रकपेटी|9}} [[वर्ग:इ.स.ची सहस्रके]] [[वर्ग:इ.स.चे ९ वे सहस्रक]] s4jkftmecfy5tuk0ywq1n0llbir70xe 2701063 2701061 2026-08-11T16:49:39Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2701063 wikitext text/x-wiki {{सहस्रकपेटी|9}} [[File:Red Giant Earth warm.jpg|thumb|upright=1.4|alt=उजव्या बाजूला सूर्य दर्शवणारा केशरी गोलाकार पदार्थ आणि त्याच्या शेजारी डाव्या बाजूला पृथ्वी दर्शवणारा एक गडद राखाडी आणि लाल गोल|आजपासून ५ ते ७.५ अब्ज वर्षांनंतरच्या [[पृथ्वी]]ची कलाकाराची संकल्पना, जेव्हा [[सूर्य]] हा [[तांबडा राक्षस]] बनलेला असेल]] जरी [[भविष्य]] पूर्ण निश्चिततेने [[भविष्यवाणी|सांगता येत नसले]], तरी विविध वैज्ञानिक क्षेत्रांमधील सध्याच्या ज्ञानाच्या आधारे सुदूर भविष्यातील काही घटनांची कमी-अधिक प्रमाणात रूपरेषा आखणे शक्य होते.<ref name="NYT-20230502">{{Cite news |last=Overbye |first=Dennis |author-link=Dennis Overbye |date=2 May 2023 |title=Who Will Have the Last Word on the Universe? – Modern science suggests that we and all our achievements and memories are destined to vanish like a dream. Is that sad or good? |url=https://www.nytimes.com/2023/05/02/science/end-of-universe.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230506052917/https://www.nytimes.com/2023/05/02/science/end-of-universe.html |archive-date=6 May 2023 |access-date=2 May 2023 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref>{{Cite book |title=Deep Time Reckoning |url=https://mitpress.mit.edu/9780262539265/deep-time-reckoning/ |access-date=14 August 2022 |series=One Planet |date=22 September 2020 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-53926-5 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite book |last=Rescher |first=Nicholas |author-link=Nicholas Rescher |title=Predicting the future: An introduction to the theory of forecasting |date=1998 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-7914-3553-3}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Adams |first1=Fred C. |last2=Laughlin |first2=Gregory |date=1 April 1997 |title=A dying universe: the long-term fate and evolution of astrophysical objects |url=https://cds.cern.ch/record/318436/files/9701131.pdf |journal=Reviews of Modern Physics |volume=69 |issue=2 |pages=337–372 |arxiv=astro-ph/9701131 |bibcode=1997RvMP...69..337A |doi=10.1103/RevModPhys.69.337 |issn=0034-6861 |s2cid=12173790 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180727015521/https://cds.cern.ch/record/318436/files/9701131.pdf |archive-date=27 July 2018 |access-date=10 October 2021|author-link1=Fred Adams|author-link2=Gregory P. Laughlin}}</ref> या क्षेत्रांमध्ये [[खगोलभौतिकशास्त्र]], जे [[ग्रह]] आणि [[तारा|तारे]] कसे बनतात, परस्परांवर काय परिणाम करतात आणि नष्ट होतात याचा अभ्यास करते; [[कण भौतिकशास्त्र]], ज्याने सर्वात सूक्ष्म स्तरावर द्रव्य कसे वर्तन करते हे स्पष्ट केले आहे; [[उत्क्रांतीवादी जीवशास्त्र]], जे काळानुसार जीवसृष्टीची कशी उत्क्रांती होते याचा अभ्यास करते; [[भू-पट्ट रचना]], जी सहस्राब्दीपर्यंत खंड कसे सरकतात हे दाखवते; आणि [[समाजशास्त्र]], जे मानवी समाज आणि संस्कृतींचा विकास कसा होतो याचे परीक्षण करते, यांचा समावेश होतो. या कालरेषा ईसवी सन ३००१ मधील चौथे सहस्राब्दाच्या सुरुवातीपासून सुरू होतात आणि भविष्यातील सर्वात दूरच्या टप्प्यांपर्यंत सुरू राहतात. यामध्ये काही अनावृत वैज्ञानिक प्रश्नांना स्पर्श करणाऱ्या पर्यायी भविष्यातील घटनांचा समावेश आहे, जसे की [[मानवी नामशेष|मानवजात नष्ट होईल का]], सूर्य जेव्हा विस्तारून [[तांबडा राक्षस]] बनेल तेव्हा पृथ्वी टिकून राहील का, आणि [[प्रोटॉनचा क्षय]] हाच ब्रह्मांडातील सर्व द्रव्याचा अंतिम अंत ठरेल का. [[वर्ग:इ.स.ची सहस्रके]] [[वर्ग:इ.स.चे ९ वे सहस्रक]] qqbhp09z5z9cyvpa12awsh1e0g17v24 2701064 2701063 2026-08-11T16:50:05Z अभय नातू 206 संदर्भ 2701064 wikitext text/x-wiki {{सहस्रकपेटी|9}} [[File:Red Giant Earth warm.jpg|thumb|upright=1.4|alt=उजव्या बाजूला सूर्य दर्शवणारा केशरी गोलाकार पदार्थ आणि त्याच्या शेजारी डाव्या बाजूला पृथ्वी दर्शवणारा एक गडद राखाडी आणि लाल गोल|आजपासून ५ ते ७.५ अब्ज वर्षांनंतरच्या [[पृथ्वी]]ची कलाकाराची संकल्पना, जेव्हा [[सूर्य]] हा [[तांबडा राक्षस]] बनलेला असेल]] जरी [[भविष्य]] पूर्ण निश्चिततेने [[भविष्यवाणी|सांगता येत नसले]], तरी विविध वैज्ञानिक क्षेत्रांमधील सध्याच्या ज्ञानाच्या आधारे सुदूर भविष्यातील काही घटनांची कमी-अधिक प्रमाणात रूपरेषा आखणे शक्य होते.<ref name="NYT-20230502">{{Cite news |last=Overbye |first=Dennis |author-link=Dennis Overbye |date=2 May 2023 |title=Who Will Have the Last Word on the Universe? – Modern science suggests that we and all our achievements and memories are destined to vanish like a dream. Is that sad or good? |url=https://www.nytimes.com/2023/05/02/science/end-of-universe.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230506052917/https://www.nytimes.com/2023/05/02/science/end-of-universe.html |archive-date=6 May 2023 |access-date=2 May 2023 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref>{{Cite book |title=Deep Time Reckoning |url=https://mitpress.mit.edu/9780262539265/deep-time-reckoning/ |access-date=14 August 2022 |series=One Planet |date=22 September 2020 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-53926-5 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite book |last=Rescher |first=Nicholas |author-link=Nicholas Rescher |title=Predicting the future: An introduction to the theory of forecasting |date=1998 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-7914-3553-3}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Adams |first1=Fred C. |last2=Laughlin |first2=Gregory |date=1 April 1997 |title=A dying universe: the long-term fate and evolution of astrophysical objects |url=https://cds.cern.ch/record/318436/files/9701131.pdf |journal=Reviews of Modern Physics |volume=69 |issue=2 |pages=337–372 |arxiv=astro-ph/9701131 |bibcode=1997RvMP...69..337A |doi=10.1103/RevModPhys.69.337 |issn=0034-6861 |s2cid=12173790 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180727015521/https://cds.cern.ch/record/318436/files/9701131.pdf |archive-date=27 July 2018 |access-date=10 October 2021|author-link1=Fred Adams|author-link2=Gregory P. Laughlin}}</ref> या क्षेत्रांमध्ये [[खगोलभौतिकशास्त्र]], जे [[ग्रह]] आणि [[तारा|तारे]] कसे बनतात, परस्परांवर काय परिणाम करतात आणि नष्ट होतात याचा अभ्यास करते; [[कण भौतिकशास्त्र]], ज्याने सर्वात सूक्ष्म स्तरावर द्रव्य कसे वर्तन करते हे स्पष्ट केले आहे; [[उत्क्रांतीवादी जीवशास्त्र]], जे काळानुसार जीवसृष्टीची कशी उत्क्रांती होते याचा अभ्यास करते; [[भू-पट्ट रचना]], जी सहस्राब्दीपर्यंत खंड कसे सरकतात हे दाखवते; आणि [[समाजशास्त्र]], जे मानवी समाज आणि संस्कृतींचा विकास कसा होतो याचे परीक्षण करते, यांचा समावेश होतो. या कालरेषा ईसवी सन ३००१ मधील चौथे सहस्राब्दाच्या सुरुवातीपासून सुरू होतात आणि भविष्यातील सर्वात दूरच्या टप्प्यांपर्यंत सुरू राहतात. यामध्ये काही अनावृत वैज्ञानिक प्रश्नांना स्पर्श करणाऱ्या पर्यायी भविष्यातील घटनांचा समावेश आहे, जसे की [[मानवी नामशेष|मानवजात नष्ट होईल का]], सूर्य जेव्हा विस्तारून [[तांबडा राक्षस]] बनेल तेव्हा पृथ्वी टिकून राहील का, आणि [[प्रोटॉनचा क्षय]] हाच ब्रह्मांडातील सर्व द्रव्याचा अंतिम अंत ठरेल का. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स.ची सहस्रके]] [[वर्ग:इ.स.चे ९ वे सहस्रक]] r4io041vrk4hgj13thwc6zy0un78xe1 0 26014 2701065 1148893 2026-08-11T16:50:35Z अभय नातू 206 असलेला लेख 2701065 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[अतिदूर भविष्याची कालरेखा]] fmn368f72gr1eqvbonsbdzmkr8qeubm 0 38348 2701191 2696798 2026-08-12T04:40:30Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701191 wikitext text/x-wiki {|class="wikitable" |- ! देश ! संकेत स्थळ |- | {{ध्वज|ॲंगोला}} | [http://www.angolaembassyindia.com/ ॲंगोला दूतावास] |- | {{ध्वज|ऑस्ट्रेलिया}} | [http://www.ausgovindia.com/ ऑस्ट्रेलिया उच्च आयोग] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071210231559/http://www.ausgovindia.com/ |date=2007-12-10 }} |- | {{ध्वज|बांगलादेश}} | [http://www.bhcdelhi.org/ बांगलादेश उच्च आयोग] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071210060337/http://www.bhcdelhi.org/ |date=2007-12-10 }} |- | {{ध्वज|बेल्जियम}} | [http://www.diplomatie.be/newdelhi बेल्जियम उच्च आयोग] |- | {{ध्वज|बल्गेरिया}} | [http://www.bulgariaembindia.com/ बल्गेरिया दूतावास] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071212095007/http://www.bulgariaembindia.com/ |date=2007-12-12 }} |- | {{ध्वज|कॅनडा}} | [http://www.newdelhi.gc.ca कॅनडा उच्च आयोग]{{मृत दुवा|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- | {{ध्वज|चिली}} | [http://www.echileindia.com चिली दूतावास] |- | {{ध्वज|चीन}} | [http://www.chinaembassy.org.in चीन दूतावास] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071217140105/http://www.chinaembassy.org.in/ |date=2007-12-17 }} |- | {{ध्वज|चेक प्रजासत्ताक}} | [http://www.mfa.cz/newdelhi चेक प्रजासत्ताक दूतावास] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071203014319/http://www.mfa.cz/newdelhi/ |date=2007-12-03 }} |- | {{ध्वज|डेन्मार्क}} | [http://www.denmarkindia.com/ डेन्मार्क दूतावास] |- | {{ध्वज|युरोपियन संघ}} | [http://www.delind.cec.eu.int/ युरोपियन संघ आयोग प्रतिनिधी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202211404/http://www.delind.cec.eu.int/ |date=2007-12-02 }} |- | {{ध्वज|फिनलंड}} | [http://www.finland.org.in/ फिनलंड दूतावास] |- | {{ध्वज|फ्रान्स}} | [http://www.afindia.org/ फ्रान्स संगठन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071219205019/http://www.afindia.org/ |date=2007-12-19 }} <br> [http://www.consulfrance-bombay.org/ consulate general of फ्रान्स, मुंबई] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218235327/http://www.consulfrance-bombay.org/ |date=2007-12-18 }} <br> [http://www.france-in-india.org/ फ्रान्स दूतावास] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071017015338/http://www.france-in-india.org/ |date=2007-10-17 }} |- | {{ध्वज|जर्मनी}} | [http://www.chennai.diplo.de जर्मनी वकीलात, चेन्नई] <br> [http://www.germanconsulatemumbai.org/ जर्मनी वकीलात, मुंबई] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070804044116/http://www.germanconsulatemumbai.org/ |date=2007-08-04 }} <br> [http://www.new-delhi.diplo.de/ जर्मनी दूतावास] <br> [http://newdelhi.daad.de जर्मन ऍकाडॅमिक आदान प्रधान service] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071208043413/http://newdelhi.daad.de/ |date=2007-12-08 }} |- | {{ध्वज|ग्रीस }} | [http://www.greeceinindia.com ग्रीस दूतावास] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150403210807/http://www.greeceinindia.com/ |date=2015-04-03 }} |- | {{ध्वज|इराण}} | [http://www.iriconmumbai.com/ इराण वकीलात, मुंबई] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071227051414/http://www.iriconmumbai.com/ |date=2007-12-27 }} |- | {{ध्वज|आयर्लंड}} | [http://irelandinindia.com आयर्लंड दूतावास] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200812032937/http://irelandinindia.com/ |date=2020-08-12 }} |- | {{ध्वज|इस्रायल}} | [http://delhi.mfa.gov.il इस्रायल दूतावास] |- | {{ध्वज|इटली}} | [http://www.ambnewdelhi.esteri.it इटली दूतावास] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230316092104/https://ambnewdelhi.esteri.it/ |date=2023-03-16 }} |- | {{ध्वज|जपान}} | [http://www.in.emb-japan.go.jp जपान दूतावास] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071212125322/http://www.in.emb-japan.go.jp/ |date=2007-12-12 }} |- | {{ध्वज|जॉर्डन}} | [http://www.jordanembassyindia.org जॉर्डन दूतावास] |- | {{ध्वज|कझाकस्तान}} | [http://www.kazind.com/ कझाकस्तान दूतावास] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071210064928/http://www.kazind.com/ |date=2007-12-10 }} |- | {{ध्वज|केन्या}} | [http://www.kenyamission-delhi.com केन्या उच्च आयोग] |- | {{ध्वज|कुवैत}} | [http://www.kuwait-info.com/ कुवैत माहिती केंद्र, नवी दिल्ली] |- | {{ध्वज|किर्गिझस्तान}} | [http://www.kgzembind.com/ किर्गिझस्तान दूतावास] |- | {{ध्वज|माल्टा}} | [http://www.malta.kathpalia.org/ माल्टा वकीलात, नवी दिल्ली] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080112041033/http://www.malta.kathpalia.org/ |date=2008-01-12 }} |- | {{ध्वज|मेक्सिको}} | [http://www.sre.gob.mx/india/ मेक्सिको दूतावास]{{मृत दुवा|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- | {{ध्वज|मंगोलिया}} | [http://www.mongemb.com/ मंगोलिया दूतावास] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080120164605/http://www.mongemb.com/ |date=2008-01-20 }} |- | {{ध्वज|मोरोक्को}} | [http://www.moroccoembindia.com मोरोक्को दूतावास] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071213095001/http://www.moroccoembindia.com/ |date=2007-12-13 }} |- | {{ध्वज|नेदरलँड्स}} | [http://www.holland-in-india.org नेदरलँड्स दूतावास] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202033502/http://www.holland-in-india.org/ |date=2007-12-02 }} |- | {{ध्वज|पेरू}} | [http://www.embaperuindia.com/ पेरू दूतावास] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071213043917/http://www.embaperuindia.com/ |date=2007-12-13 }} |- | {{ध्वज|पोर्तुगाल}} | [http://www.embportindia.com/ पोर्तुगाल दूतावास] |- | {{ध्वज|रशिया}} | [http://www.rusconsindia.org/ रशिया वकीलात, चेन्नई] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070513051427/http://www.rusconsindia.org/ |date=2007-05-13 }} <br> [http://www.russiaconsulmumbai.mid.ru रशिया वकीलात, मुंबई] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071221035203/http://www.russiaconsulmumbai.mid.ru/ |date=2007-12-21 }} <br> [http://www.india.mid.ru/ रशिया दूतावास] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080323032122/http://www.india.mid.ru/ |date=2008-03-23 }} |- | {{ध्वज|सिंगापूर}} | [http://www.mfa.gov.sg/newdelhi/ सिंगापूर उच्च आयोग] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308111000/http://www.mfa.gov.sg/newdelhi/ |date=2012-03-08 }} |- | {{ध्वज|दक्षिण आफ्रिका}} | [http://www.sahc-india.com/ दक्षिण आफ्रिका उच्च आयोग] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218052601/http://www.sahc-india.com/ |date=2007-12-18 }} |- | {{ध्वज|सुरिनाम}} | [http://www.embsurnd.com/ सुरिनाम दूतावास]{{मृत दुवा|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- | {{ध्वज|स्वीडन}} | [http://www.swedenabroad.se/pages/start____21488.asp स्वीडन दूतावास] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070205095703/http://www.swedenabroad.se/pages/start____21488.asp |date=2007-02-05 }} |- | {{ध्वज|स्वित्झर्लंड}} | [http://www.eda.admin.ch/newdelhi स्वित्झर्लंड दूतावास] |- | {{ध्वज|थायलंड}} | [http://www.thaiemb.org.in/ थायलंड दूतावास] |- | {{ध्वज|संयुक्त ब्रिटिश सम्राज्य}} | [http://www1.britishcouncil.org/india.htm ब्रिटिश कॉंसील] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071213195849/http://www.britishcouncil.org/india.htm |date=2007-12-13 }} <br> [http://www.ukinindia.org संयुक्त ब्रिटिश सम्राज्य उच्च आयोग] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070818215454/http://www.ukinindia.org/ |date=2007-08-18 }} |- | {{ध्वज| अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने}} | [http://chennai.usconsulate.gov अमेरिका वकीलात, चेन्नई] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20021220111803/http://chennai.usconsulate.gov/ |date=2002-12-20 }} <br> [http://calcutta.usconsulate.gov अमेरिका वकीलात, कोलकत्ता] <br> [http://mumbai.usconsulate.gov/ अमेरिका वकीलात, मुंबई] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120811123134/http://mumbai.usconsulate.gov/ |date=2012-08-11 }} <br> [http://newdelhi.usembassy.gov/ अमेरिका दूतावास] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061218194858/http://newdelhi.usembassy.gov/ |date=2006-12-18 }} |- | {{ध्वज|झिम्बाब्वे}} | [http://www.zimhcindia.com/ झिम्बाब्वे उच्च आयोग] |- | आंतरराष्ट्रीय |- | | [http://codexindia.nic.in कोडेक्स भारत] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180219031450/http://www.codexindia.nic.in/ |date=2018-02-19 }} |- | | [http://www.un.org.in/ संयुक्त राष्ट्रे] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218163649/http://www.un.org.in/ |date=2007-12-18 }} |- | | [http://www.unifem.org.in/ संयुक्त राष्ट्रे स्त्री विकास निधी (यु.एन.आय.एफ.ई.एम.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218084531/http://www.unifem.org.in/ |date=2007-12-18 }} |- | | [http://www.undp.org.in/ संयुक्त राष्ट्रे स्त्री विकास कार्यक्रम (यु.एन.डी.पी.)] |- | | [http://unescodelhi.nic.in/ संयुक्त राष्ट्रे शैक्षणिक वैज्ञानिक आणि सांस्कृतिक संघटना (युनेस्को)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060902011929/http://unescodelhi.nic.in/ |date=2006-09-02 }} |- | | [http://www.unic.org.in/ संयुक्त राष्ट्रे माहिती केंद्र (यु.एन.आय.सी.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160709170015/http://www.unic.org.in/display.php?E=13712&K=Yoga |date=2016-07-09 }} |- | | [http://www.unfpa.org.in संयुक्त राष्ट्रे लोकसंख्या निधी (यु.एन.एफ.पी.ए.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101202213804/http://www.unfpa.org.in/ |date=2010-12-02 }} |- | | [http://www.worldbank.org.in जागतिक बँक] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081006143831/http://www.worldbank.org.in/ |date=2008-10-06 }} |- | | [http://www.whoindia.org/ जागतिक स्वास्थय संघटना] |- | आशिया |- | | [http://www.aardo.org आफ्रो-एशियन ग्रामीण विकास संघटना (ए.ए.आर.डी.ओ.) ] |- | | [http://www.apctt.org आशिया व पॅसीफीक तत्त्वज्ञान Transfer केंद्र (ए.पी.सी.टी.टी.)] |- | | [http://www.adb.org/India/ आशिया विकास बँक (ए.डी.बी.)] |- | | [http://agaoa.org आशिया सरकारी वहीखाते संघटना (ए.जी.ए.ओ.ए.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180810104607/http://agaoa.org/ |date=2018-08-10 }} |- | | [http://www.icaroap.coop/ आशिया व पॅसेफीक आतंरराष्ट्रीय सहकारी युती प्रादेशिक कार्यालय (आय.सी.ए.आर.ओ.ए.पी.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071229014707/http://www.icaroap.coop/ |date=2007-12-29 }} |- | | [http://www.whosea.org/ जागतिक स्वास्थय दक्षिण पश्चिम आशिया प्रादेशिक कार्यालय (एस.ई.ए.आर.ओ.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071201052351/http://www.whosea.org/ |date=2007-12-01 }} |- | प्रादेशिक |- | | [http://www.bobpigo.org बंगाल खाडी आंतर-सरकारी संघटना कार्यक्रम (बी.ओ.बे.- आय.जी.ओ)] |- | | [http://www.sdc.gov.in/ सार्क कागदोपत्री केंद्र (एस.डी.सी.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050305193742/http://www.sdc.gov.in/ |date=2005-03-05 }} |} [[वर्ग:भारत]] idg4493nevr7zqwxjgyh2spotprscyn 0 39299 2700994 1242941 2026-08-11T12:34:56Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2700994 wikitext text/x-wiki '''कामरान अहमद''' हा {{fh|PAK}}कडून आंतरराष्ट्रीय [[हॉकी]] खेळलेला खेळाडू आहे.<ref>{{cite web |title=Kamran Ahmed Profile |url=https://www.espn.in/ |website=ESPN |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> त्यांनी १९९०च्या दशकात हा [[पाकिस्तान]] राष्ट्रीय संघाकडून फॉरवर्ड आणि मिडफिल्डर म्हणून खेळला. मैदानातील वेगवान हालचाली, उत्कृष्ट बॉल नियंत्रण आणि व्यूहात्मक खेळासाठी तो ओळखले जात असे. त्याने आशियाई खेळ, चॅम्पियन्स ट्रॉफी आणि विविध आंतरराष्ट्रीय स्पर्धांमध्ये पाकिस्तानचे प्रतिनिधित्व केले.<ref>{{cite book |last=Khan |first=A.R. |title=History of Pakistan Hockey |publisher=Sports Publications |year=2008 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Pakistan Hockey Federation Alumni |url=http://www.phf.com.pk/ |website=Pakistan Hockey Federation |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:पाकिस्तानी हॉकी खेळाडू]] qs9ypeujil3olm9pjwrr2i2ktt9etbj 2700995 2700994 2026-08-11T12:34:57Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — अंक व शब्दामधील जागा काढली ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#अंक व शब्दामधील जागा|अधिक माहिती]]) 2700995 wikitext text/x-wiki '''कामरान अहमद''' हा {{fh|PAK}}कडून आंतरराष्ट्रीय [[हॉकी]] खेळलेला खेळाडू आहे.<ref>{{cite web |title=Kamran Ahmed Profile |url=https://www.espn.in/ |website=ESPN |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> त्यांनी १९९० च्या दशकात हा [[पाकिस्तान]] राष्ट्रीय संघाकडून फॉरवर्ड आणि मिडफिल्डर म्हणून खेळला. मैदानातील वेगवान हालचाली, उत्कृष्ट बॉल नियंत्रण आणि व्यूहात्मक खेळासाठी तो ओळखले जात असे. त्याने आशियाई खेळ, चॅम्पियन्स ट्रॉफी आणि विविध आंतरराष्ट्रीय स्पर्धांमध्ये पाकिस्तानचे प्रतिनिधित्व केले.<ref>{{cite book |last=Khan |first=A.R. |title=History of Pakistan Hockey |publisher=Sports Publications |year=2008 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Pakistan Hockey Federation Alumni |url=http://www.phf.com.pk/ |website=Pakistan Hockey Federation |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:पाकिस्तानी हॉकी खेळाडू]] nvfjwk1y2zixyzfikviqv4b0x4xyeob 0 39894 2700987 2193770 2026-08-11T12:20:40Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2700987 wikitext text/x-wiki '''गाथा धबधबा''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[मध्य प्रदेश]] राज्यातील [[पन्ना जिल्हा|पन्ना जिल्ह्यात]] असलेला एक धबधबा आहे.<ref>{{cite web |title=Gatha Falls Panna |url=https://panna.nic.in/ |website=Panna District Official Website |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> हा धबधबा राष्ट्रीय महामार्ग ३९वर [[पन्ना, मध्य प्रदेश|पन्ना]] शहराच्या जवळ आहे. या धबधब्याची उंची सुमारे ९१ मीटर (३०० फूट) असून, डोंगराळ दरीतून कोसळणारे पांढरेशुभ्र पाणी पर्यटकांना आकर्षित करते.<ref>{{cite book |last=Verma |first=R.K. |title=Natural Attractions of Bundelkhand |publisher=Madhya Pradesh Tourism Board |year=2015 |language=en}}</ref> [[खजुराहो]] आणि [[पन्ना राष्ट्रीय उद्यान|पन्ना राष्ट्रीय उद्यानाकडे]] जाणाऱ्या पर्यटकांसाठी हे एक विश्रामस्थान आहे.<ref>{{cite web |title=Places to Visit in Panna |url=https://www.mptourism.com/ |website=Madhya Pradesh Tourism |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मध्य प्रदेशमधील धबधबे]] [[वर्ग:पन्ना जिल्हा]] 5tnfas4ttbla0umqae5v73m3wzs475l 0 39895 2700986 2193769 2026-08-11T12:18:10Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2700986 wikitext text/x-wiki '''केवटी धबधबा''' हा [[भारत|भारतातील]] [[मध्य प्रदेश]] राज्याच्या [[रेवा जिल्हा|रेवा जिल्ह्यातील]] एक धबधबा आहे.<ref>{{cite web |title=Kevti Waterfall Rewa |url=https://rewa.nic.in/ |website=Rewa District Official Website |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> हा धबधबा [[तमसा नदी]]ची उपनदी असलेल्या महाना नदी वर. केवटी धबधब्याची उंची सुमारे ९८ मीटर (३२० फूट) असून, भारतातील सर्वात उंच धबधब्यांच्या यादीत २४ व्या क्रमांकावर त्याची नोंद होते.<ref>{{cite book |last=Sharma |first=S.K. |title=Waterfalls of Central India |publisher=Madhya Pradesh Tourism Development Corporation |year=2012 |language=en}}</ref> निसर्गप्रेमी आणि पर्यटकांसाठी हे एक अत्यंत लोकप्रिय ठिकाण असून, रेवा शहरापासून साधारण ४० किलोमीटर अंतरावर सिरमौर तालुक्यात हा धबधबा आहे.<ref>{{cite web |title=Tourism Attractions in Rewa |url=https://www.mp-tourism.com/ |website=Madhya Pradesh Tourism |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मध्य प्रदेशमधील धबधबे]] [[वर्ग:रेवा जिल्हा]] qa2s3p06p6hi54o2dac5eho1r42nyti 0 44185 2700992 2572880 2026-08-11T12:29:55Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2700992 wikitext text/x-wiki '''ऑलिंपिक खेळात स्वीडन'''ने [[१८९६ उन्हाळी ऑलिंपिक|१८९६ मधील पहिल्या अथेन्स ऑलिंपिक स्पर्धेपासून]] ([[१९०४ उन्हाळी ऑलिंपिक|१९०४ची स्पर्धा]] वगळता) प्रत्येक उन्हाळी ऑलिंपिक स्पर्धेत सहभाग घेतला आहे. [[स्वीडन]]ने [[१९२४ हिवाळी ऑलिंपिक|१९२४ पासून]] सुरू झालेल्या सर्व हिवाळी ऑलिंपिक स्पर्धांमध्येही सहभाग नोंदवला आहे. [[१९१२ उन्हाळी ऑलिंपिक|१९१२च्या उन्हाळी ऑलिंपिक]] स्पर्धा [[स्टॉकहोम]]मध्ये झाल्या, तसेच [[१९५६ उन्हाळी ऑलिंपिक|१९५६च्या मेलबर्न ऑलिंपिकमधील]] घोडेस्वारीचे सामनेही स्टॉकहोममध्ये झाले होते.<ref>{{cite web |title=Sweden at the Olympic Games |url=https://olympics.com/en/olympic-movement/sweden |website=International Olympic Committee |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> उन्हाळी ऑलिंपिकमध्ये स्वीडनची सर्वात मजबूत कामगिरी कुस्ती, ॲथलेटिक्स, ॲक्वेटिक्स (पोहणे), घोडेस्वारी, नॉक-आउट शूटिंग आणि कायाकिंग या खेळांमध्ये राहिली आहे. हिवाळी ऑलिंपिकमध्ये स्वीडन क्रॉस-कंट्री स्कीइंग, आईस हॉकी, कर्लिंग आणि स्पीड स्केटिंग या खेळांमध्ये जगातील आघाडीच्या देशांपैकी एक मानला जातो.<ref>{{cite web |title=Swedish Olympic Committee History |url=https://sok.se/ |website=Sveriges Olympiska Kommitté |access-date=11 August 2026 |language=sv}}</ref> == पदकांची एकूण यादी == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! प्रकार !! स्वर्ण (सुवर्ण) !! रजत (रौप्य) !! कांस्य !! एकूण |- | [[उन्हाळी ऑलिंपिक स्पर्धा|उन्हाळी ऑलिंपic]] || २१२ || २१८ || २४२ || ६७२ |- | [[हिवाळी ऑलिंपिक स्पर्धा|हिवाळी ऑलिंपिक]] || ६५ || ५१ || ६० || १७६ |- ! एकूण !! २७७ !! २६९ !! ३०२ !! ८४८ |} <ref>{{cite web |title=Sweden Olympic Medal Count |url=https://www.olympandag.com/ |website=Olympedia |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:स्वीडनमधील खेळ]] [[वर्ग:ऑलिंपिक खेळात स्वीडन]] dm8851w1n4anzsnkio3mu8na1x5b01d 2700993 2700992 2026-08-11T12:29:57Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — अंक व शब्दामधील जागा काढली ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#अंक व शब्दामधील जागा|अधिक माहिती]]) 2700993 wikitext text/x-wiki '''ऑलिंपिक खेळात स्वीडन'''ने [[१८९६ उन्हाळी ऑलिंपिक|१८९६ मधील पहिल्या अथेन्स ऑलिंपिक स्पर्धेपासून]] ([[१९०४ उन्हाळी ऑलिंपिक|१९०४ची स्पर्धा]] वगळता) प्रत्येक उन्हाळी ऑलिंपिक स्पर्धेत सहभाग घेतला आहे. [[स्वीडन]]ने [[१९२४ हिवाळी ऑलिंपिक|१९२४ पासून]] सुरू झालेल्या सर्व हिवाळी ऑलिंपिक स्पर्धांमध्येही सहभाग नोंदवला आहे. [[१९१२ उन्हाळी ऑलिंपिक|१९१२ च्या उन्हाळी ऑलिंपिक]] स्पर्धा [[स्टॉकहोम]]मध्ये झाल्या, तसेच [[१९५६ उन्हाळी ऑलिंपिक|१९५६ च्या मेलबर्न ऑलिंपिकमधील]] घोडेस्वारीचे सामनेही स्टॉकहोममध्ये झाले होते.<ref>{{cite web |title=Sweden at the Olympic Games |url=https://olympics.com/en/olympic-movement/sweden |website=International Olympic Committee |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> उन्हाळी ऑलिंपिकमध्ये स्वीडनची सर्वात मजबूत कामगिरी कुस्ती, ॲथलेटिक्स, ॲक्वेटिक्स (पोहणे), घोडेस्वारी, नॉक-आउट शूटिंग आणि कायाकिंग या खेळांमध्ये राहिली आहे. हिवाळी ऑलिंपिकमध्ये स्वीडन क्रॉस-कंट्री स्कीइंग, आईस हॉकी, कर्लिंग आणि स्पीड स्केटिंग या खेळांमध्ये जगातील आघाडीच्या देशांपैकी एक मानला जातो.<ref>{{cite web |title=Swedish Olympic Committee History |url=https://sok.se/ |website=Sveriges Olympiska Kommitté |access-date=11 August 2026 |language=sv}}</ref> == पदकांची एकूण यादी == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! प्रकार !! स्वर्ण (सुवर्ण) !! रजत (रौप्य) !! कांस्य !! एकूण |- | [[उन्हाळी ऑलिंपिक स्पर्धा|उन्हाळी ऑलिंपic]] || २१२ || २१८ || २४२ || ६७२ |- | [[हिवाळी ऑलिंपिक स्पर्धा|हिवाळी ऑलिंपिक]] || ६५ || ५१ || ६० || १७६ |- ! एकूण !! २७७ !! २६९ !! ३०२ !! ८४८ |} <ref>{{cite web |title=Sweden Olympic Medal Count |url=https://www.olympandag.com/ |website=Olympedia |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:स्वीडनमधील खेळ]] [[वर्ग:ऑलिंपिक खेळात स्वीडन]] 71frcfrvcrdg4imdlgaf6pyw4r6gxr0 0 49796 2701217 2669879 2026-08-12T05:26:13Z Nitin.kunjir 4684 उपवर्गीकरण बदलले"इंग्लंड" - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2701217 wikitext text/x-wiki {{भाषांतर}} {{माहितीचौकट क्रिकेट मालिका सुरुवात | मालिकेचे नाव = न्यू झीलँड क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २००८ | संघ१-चित्र = Flag of England.svg | संघ१ = इंग्लंड | संघ२-चित्र = Flag of New Zealand.svg | संघ२ = न्यू झीलँड| पासून = [[एप्रिल २७]] [[इ.स. २००८]] | पर्यंत = [[जुलै ३]] [[इ.स. २००८]] | संघनायक१ = मायकेल वॉन| संघनायक२ = डॅनियेल व्हेटोरी| }} {{माहितीचौकट क्रिकेट मालिका कसोटी | कसोटी_सामने = ३ | कसोटी_विजय१ = २ | कसोटी_विजय२ = ० | कसोटी_धावा१ = [[ॲंड्रु स्ट्रॉस]] (२६६)| कसोटी_धावा२ = [[रॉस टेलर]] (२४३)| कसोटी_बळी१= [[जेम्स ॲंडरसन]] (१९)| कसोटी_बळी२ = [[डॅनियेल व्हेटोरी]] (१२)| कसोटी_मालिकावीर = [[ॲंड्रु स्ट्रॉस]] आणि [[डॅनियेल व्हेटोरी]]| }} {{माहितीचौकट क्रिकेट मालिका एकदिवसीय | एकदिवसीय_सामने = ५ | एकदिवसीय_विजय१ = १ | एकदिवसीय_विजय२ = ३ | एकदिवसीय_धावा१ = [[ओवैस शाह]] (१९९) | एकदिवसीय_धावा२ = [[स्कॉट स्टायरिस]] (१९७) | एकदिवसीय_बळी१ = [[पॉल कॉलिंगवूड]] (७) | एकदिवसीय_बळी२ = [[टिम साउथी]] (१३) | एकदिवसीय_मालिकावीर = [[टिम साउथी]] | }} {{माहितीचौकट क्रिकेट मालिका २०-२० | २०-२०_सामने = १ | २०-२०_विजय१ = १ | २०-२०_विजय२ = ० | २०-२०_धावा१ = [[इयान बेल]] (६०) | २०-२०_धावा२ = [[रॉस टेलर]] (२५) | २०-२०_बळी१ = [[जेम्स ॲंडरसन]], [[स्टुअर्ट ब्रोड]] आणि [[ग्रेम स्वान]] (२) | २०-२०_बळी२ = [[मायकेल मेसन]] (१) | २०-२०_मालिकावीर = [[इयान बेल]]| }} {{माहितीचौकट क्रिकेट मालिका अंत}} '''{{NZLc}} क्रिकेट संघ''' [[एप्रिल २७]] २००८ ते [[जुलै ३]] २००८ दरम्यान '''{{ENGc}}च्या दौऱ्यावर''' होता. याशिवाय न्यू झीलँडचा संघ {{SCOc}} व {{IRLc}}शी सुद्धा काही सामने खेळला. या दौऱ्यात तीन कसोटी सामने, पाच एक-दिवसीय सामने व एक ट्वेंटी२० सामना खेळले गेले. ==कसोटी मालिका== तीन कसोटी सामन्यांची मालिका इंग्लंडने २-० अशी सहज जिंकली. ===पहिली कसोटी=== लॉर्ड्स क्रिकेट मैदानावर खेळल्या गेलेल्या पहिल्या कसोटी सामन्यात पावसाने वारंवार व्यत्यय आणला. हा सामना अनिर्णित राहिला. यात [[मायकेल वॉन]]ने इंग्लंडसाठी तर [[जेकब ओराम]]ने न्यू झीलँडसाठी शतके फटकावली. [[डॅनियेल व्हेटोरी]]ने एका डावात इंग्लंडचे ५ बळी घेतले. {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = [[मे १५]] - [[मे १९]] | संघ१ = {{cr-rt|NZL}} | संघ२ = {{cr|ENG}} | धावसंख्या१ = २७७ (८६.२ षटके)| धावा१ = [[ब्रेन्डन मॅककुलम]] ९७ (९७)| बळी१ = [[रायन साइडबॉटम]] ४/५५ (२८.२ षटके)| धावसंख्या२ = ३१९ (११३.३ षटके)| धावा२ = [[मायकेल वॉन]] १०६ (२१४)| बळी२ = [[डॅनियेल व्हेटोरी]] ५/६९ (२२.३ षटके) | धावसंख्या३ = २६९/६ (८६.२ षटके) | धावा३ = [[जेकब ओराम]] १०१ (१२१)| बळी३ = [[जेम्स ॲंडरसन]] २/६४ (१९.० षटके)| धावसंख्या४ = | धावा४ = | बळी४ = | निकाल = {{crWin||nr||}}| स्थळ = [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान]], [[लंडन]], [[इंग्लंड]] | पंच = [[स्टीव बकनर]] ({{WINc}}) आणि [[सायमन टॉफेल]] ({{AUSc}})| सामनावीर = [[डॅनियेल व्हेटोरी]] (न्यू.)| report =[http://content-uk.cricinfo.com/engvnz/engine/current/match/२९६९००.html धावफलक] | पाऊस = पहिल्या व दुसऱ्या दिवशी पावसाने खेळात व्यत्यय आणला. तिसऱ्या दिवशी फक्त ४० मिनिटे खेळ झाला. पाचव्या दिवशी प्रकाश कमी झाल्याने १७:०० वाजता सामना संपल्याचे जाहीर करण्यात आले. }} ===दुसरी कसोटी=== {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = [[मे २३]] - [[मे २७]] | संघ१ = {{cr-rt|NZL}} | संघ२ = {{cr|ENG}}| धावसंख्या१ = ३८१ (९०.३ षटके)| धावा१ = [[रॉस टेलर]] १५४* (१७६)| बळी१ = [[जेम्स ॲंडरसन]] ४/११८ (२०.३ षटके)| धावसंख्या२ = २०२ (८३.३ षटके)| धावा२ = [[ॲंड्रु स्ट्रॉस]] ६० (१४०)| बळी२ = [[डॅनियेल व्हेटोरी]] ५/६६ (३१ षटके) | धावसंख्या३ = ११४ (४१.२ षटके)| धावा३ = [[जेमी हाऊ]] २९ (३९)| बळी३ = [[मॉंटी पानेसर]] ६/३७ (१७ षटके)| धावसंख्या४ = २९४/४ (८८ षटके)| धावा४ = [[ॲंड्रु स्ट्रॉस]] १०६ (१८६)| बळी४ = [[क्रिस मार्टिन]] १/४५ (१३ षटके)| निकाल = {{cr|ENG}} {{crWin|६|}}| स्थळ = [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मॅंचेस्टर]], [[इंग्लंड]] | पंच = [[डॅरेल हेर]] & [[सायमन टॉफेल]] ({{AUSc}})| सामनावीर = [[मॉंटी पानेसर]] (ENG)| report = [http://content-usa.cricinfo.com/engvnz/engine/current/match/२९६९०१.html धावफलक]| पाऊस = पाउस व संधिप्रकाशामुळे पहिल्या दिवशीचा खेळ लवकर थांबवला गेला. [[Image:Anderson bowls against New Zealand 2.jpg|left|200px|thumb|Jimmy Anderson bowls]] }} ===तिसरी कसोटी=== {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = [[जून ५]] - [[जून ९]] | संघ१ = {{cr-rt|ENG}} | संघ२ = {{cr|NZL}} | धावसंख्या१ = ३६४ (१२६.५ षटके)| धावा१ = [[केव्हिन पीटरसन]] ११५ (२२३)| बळी१ = [[इयेन ओ'ब्रायन]] ४/७४ (२३ षटके)| धावसंख्या२ = १२३ (४६.३ षटके)| धावा२ = [[जेमी हाऊ]] ४० (७९)| बळी२ = [[जेम्स ॲंडरसन]] ७/४३ (२१.३ षटके)| धावसंख्या३ = | धावा३ = | बळी३ = | धावसंख्या४ = २३२ (७२.३ षटके) ([[फॉलो ऑन]])| धावा४ = [[ब्रेन्डन मॅककुलम]] ७१ (१२६) | बळी४ = [[रायन साइडबॉटम]] ६/६७ (१६ षटके) | निकाल = {{cr|ENG}} {{crWin|९|r|ing}}| स्थळ = [[ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]], [[इंग्लंड]] | पंच = [[स्टीव बकनर]] ({{WINc}}) & [[डॅरेल हेर]] ({{AUSc}})| सामनावीर = [[जेम्स ॲंडरसन]] (ENG) | report = [http://content-usa.cricinfo.com/engvnz/engine/current/match/२९६९०२.html धावफलक]| पाऊस = प्रकाश कमी झाल्यामुळे दुसऱ्या दिवशी खेळ लवकर थांबवण्यात आला. तिसऱ्या दिवशी पावसामुळे खेळ उशीरा सुरू झाला. [[Image:Cricket-EngNZ-08-T3-D4-1.JPG|thumb|left|England celebrate after taking the sixth wicket in New Zealand's second innings.]] }} ==२०-२० मालिका== ===२०-२० सामना=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = [[जून १३]] | संघ१ = {{cr-rt|NZL}} | धावसंख्या१ = १२३/९ (२० षटके)| | धावसंख्या२ = १२७/१ (१७.३ षटके)| | संघ२ = {{cr|ENG}} | धावा१ = [[रॉस टेलर]] २५ (१८) | | बळी१ = [[ग्रेम स्वान]] २/२१ (४ षटके) | | धावा२ = [[इयान बेल]] ६०* (४६) | | बळी२ = [[मायकेल मेसन]] १/१८ (३ षटके) | | निकाल = {{cr|ENG}} {{crWin|९|w}}| | report = [http://content-usa.cricinfo.com/engvnz/engine/current/match/२९६९०३.html धावफलक]| | स्थळ = [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]], [[इंग्लंड]] | | पंच = [[इयान गोल्ड|इयान गूल्ड]] & [[पीटर हार्टली]] (इंग्लंड)| | सामनावीर = [[इयान बेल]] | }} ==एकदिवसीय मालिका == ===पहिला एकदिवसीय === {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = [[जून १५]] | संघ१ = {{cr-rt|ENG}} | धावसंख्या१ = ३०७/५ (५० षटके) | | धावसंख्या२ = १९३ (४२.५ षटके) | | संघ२ = {{cr|NZL}} | धावा१ = [[केव्हिन पीटरसन]] ११०* (११२)| | बळी१ = [[डॅनियेल व्हेट्टोरी]] १/३८ (१० षटके) | | धावा२ = [[ब्रेंडन मॅककुलम]] ३६ (२७) | | बळी२ = [[पॉल कॉलिंगवूड]] ४/१५ (२.५ षटके) | | निकाल = {{cr|ENG}} {{CrWin|११४}}| | report = [http://content-uk.cricinfo.com/engvnz/engine/current/match/२९६९०४.html धावफलक] | | स्थळ = [[चेस्टर-ल-स्ट्रीट]], [[इंग्लंड]] | | पंच = [[स्टीव डेव्हिस]] (ऑ.) आणि [[नायजेल लॉंग]] (इं.) | | सामनावीर = [[केव्हिन पीटरसन]] | }} ===दुसरा एकदिवसीय=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = [[जून १८]] | संघ१ = {{cr-rt|ENG}} | धावसंख्या१ = १६२ (२४ षटके) | | धावसंख्या२ = १२७/२ (१९ षटके) | | संघ२ = {{cr|NZL}} | धावा१ = [[लुक राइट]] ५२ (३८) | | बळी१ = [[ग्रँट इलियट]] ३/२३ (५ षटके) | | धावा२ = [[ब्रेंडन मॅककुलम]] ६०[[Not out|*]] (५१) | | बळी२ = [[पॉल कॉलिंगवूड]] १/२३ (४ षटके) | | निकाल = {{crWin||nr||}} | | report = [http://content-uk.cricinfo.com/engvnz/engine/current/match/२९६९०५.html धावफलक] | | स्थळ = [[एजबास्टन]], [[बर्मिंगहॅम]], [[इंग्लंड]] | | पंच = [[स्टीव डेव्हिस]] आणि [[इयान गोल्ड]] | | सामनावीर = | | पाऊस= पावसामुळले सामना उशीरा सुरू झाला. प्रत्येकी २४ षटकांचा असलेल्या या सामन्याचा निकाल [[डकवर्थ-लुईस पद्धत|डकवर्थ-लुईस पद्धतीने]] लावण्यात येणार होता. कमीतकमी षटके होण्यात एक षटक कमी असताना हा सामना रद्द करण्यात आला. हे षटक टाकले गेले असते तर ७ धावा करून न्यू झीलँड विजयी ठरले असते. }} === तिसरा एकदिवसीय === {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = [[जून २१]] | संघ२ = {{cr|ENG}} | धावसंख्या१ = १८२ (५० षटके) | | धावसंख्या२ = १६० (४६.२ षटके) | | संघ१ = {{cr-rt|NZL}} | धावा१ = [[ग्रँट इलियट]] ५६ (१०२) | | बळी१ = [[जेम्स अँडरसन]] ३/६१ (१० षटके) | | धावा२ = [[पॉल कॉलिंगवूड]] ३४ (८०) | | बळी२ = [[टिम साउथी]] ४/३८ (१० षटके)| | निकाल = {{cr|NZL}} {{CrWin|२२}}| | report = [http://content-uk.cricinfo.com/engvnz/engine/current/match/२९६९०६.html धावफलक] | | स्थळ = [[ब्रिस्टॉल]], [[इंग्लंड]] | | पंच = [[स्टीव डेव्हिस]] (ऑ) आणि [[पीटर हार्टली]] (इं) | | सामनावीर = [[काईल मिल्स]] (न्यूझी) | }} ===चौथा एकदिवसीय=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = [[जून २५]] | संघ१ = {{cr-rt|ENG}} | धावसंख्या१ = २४५ (४९.४ षटके)| | धावसंख्या२ = २४६/९ (५० षटके)| | संघ२ = {{cr|NZL}} | धावा१ = [[ओवैस शाह]] ६३ (७१) | | बळी१ = [[टिम साउथी]] ३/४७ (१० षटके) | | धावा२ = [[स्कॉट स्टायरिस]] ६९ (८७) | | बळी२ = [[ग्रेम स्वान]] २/४९ (१० षटके) | | निकाल = {{cr|NZL}} {{CrWin|१|w}}| | report = [http://content-usa.cricinfo.com/engvnz/engine/current/match/२९६९०७.html (धावफलक)]| | स्थळ = [[द ओव्हल]], [[लंडन]], [[इंग्लंड]] | | पंच = [[मार्क बेन्सन]] (इं) आणि [[स्टीव डेव्हिस]] (ऑ) | | सामनावीर = [[स्कॉट स्टायरिस]] | }} ===पाचवा एकदिवसीय=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = [[जून २८]] | संघ१ = {{cr-rt|ENG}} | धावसंख्या१ = २१५ (४७.५ षटके) | | धावसंख्या२ = २६६/५ (५० षटके) | | संघ२ = {{cr|NZL}} | धावा१ = [[ओवैस शाह]] ६९ (७५) | | बळी१ = [[डॅनियेल व्हेट्टोरी]] ३/३२ (१० षटके) | | धावा२ = [[स्कॉट स्टायरिस]] ८७[[Not out|*]] (९१) | | बळी२ = [[ग्रेम स्वान]] २/३३ (१० षटके) | | निकाल = {{cr|NZL}} {{CrWin|५१}}| | report = [http://content-uk.cricinfo.com/engvnz/engine/current/match/२९६९०८.html धावफलक]| | स्थळ = [[लॉर्ड्स]], [[इंग्लंड]] | | पंच = [[स्टीव डेव्हिस]] (ऑ) आणि [[नायजेल लाँग]] (इं) | | सामनावीर = [[स्कॉट स्टायरिस]] | }} ==इतर एकदिवसीय सामने== ===न्यू झीलंड वि आयर्लंड === {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = [[जुलै १]] | संघ१ = {{cr-rt|NZL}} | धावसंख्या१ = ४०२/२ (५० षटके) | | धावसंख्या२ = ११२ (२८.३ षटके) | | संघ२ = {{cr|Ireland}} | धावा१ = [[ब्रेंडन मॅककुलम]] १६६ (१३५)| | बळी१ = [[फिल ईगलस्टोन]] १/६० (७ षटके) | | धावा२ = [[पीटर कॉनेल]] २२[[not out|*]] (२६) | | बळी२ = [[टिम साउथी]] ३/२३ (६ षटके) | | निकाल = {{cr|NZL}} {{crWin|२९०}}| | report = [http://content-usa.cricinfo.com/scotland/engine/current/match/३२५५५४.html (धावफलक)]| | स्थळ = [[मॅनोफील्ड पार्क]], [[अॅबर्डीन]], [[स्कॉटलंड]]| | पंच = [[पॉल बाल्डविन]] (जर्मनी) & [[स्टीव डेव्हिस]] (ऑ) | | सामनावीर = | | पाऊस = हा २९० धावांचा विजय जागतिक विक्रम आहे. }} === न्यू झीलंड वि === {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = [[जुलै ३]] | संघ१ = {{cr-rt|NZL}} | धावसंख्या१ = | | धावसंख्या२ = | | संघ२ = {{cr|SCO}} | धावा१ = | | बळी१ = | | धावा२ = | | बळी२ = | | निकाल = | | report = | | स्थळ = [[मॅननफील्ड पार्क]], [[अॅबर्डीन]], [[स्कॉटलंड]]| | पंच = | | सामनावीर = | }} ==Tour Matches== ===List-A:Marylebone Cricket Club vs. New Zealand=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = [[एप्रिल २७]] | संघ१ = {{cr-rt|NZL}} | धावसंख्या१ = २३९/७ (४७ षटके)| | धावसंख्या२ = ४४/२ (९ षटके)| | संघ२ = | धावा१ = [[Aaron Redmond]] ७२ (११७)| | बळी१ = [[Rob Nicol]] २/३२ (५ षटके)| | धावा२ = [[Richard Montgomerie]] २० (२९)| | बळी२ = [[Mark Gillespie]] २/२६ (५ षटके)| | निकाल = {{crWin||nr||}}| | report = [http://content-uk.cricinfo.com/engvnz/engine/match/३२१६४४.html धावफलक]| | स्थळ = [[Arundel]], [[Scotland]]| | पंच = SC Gayle & JW Lloyds| | सामनावीर = | }} ===First Class:Kent vs. New Zealand=== {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = [[एप्रिल २८]] - [[एप्रिल ३०]] | संघ१ = [[Kent County Cricket Club|Kent]] | संघ२ = {{cr|NZL}} | धावसंख्या१ = ३२४/१([[declaration and forfeiture|dec]]) (९० षटके)| धावा१ = [[Robert Key]] १७८[[not out|*]] (२७६)| बळी१ = [[टिम साउथी]] १/४९ (१५ षटके)| धावसंख्या२ = ९२/१ (३८.२ षटके)| धावा२ = [[जेमी हाऊ]] ५३[[not out|*]] (१०६)| बळी२ = [[Ryan McLaren]] १/२९ (१०.२ षटके)| धावसंख्या३ = | धावा३ = | बळी३ = | धावसंख्या४ = | धावा४ = | बळी४ = | निकाल = {{crWin||nr||}}| स्थळ = [[Canterbury]], [[इंग्लंड]] | पंच = NGC Cowley & A Hicks| सामनावीर = | report = [http://content-usa.cricinfo.com/engvnz/engine/match/३२०२१८.html धावफलक]| पाऊस = }} ===First Class:Essex vs. New Zealand=== {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = [[मे २]] - [[मे ५]] | संघ१ = {{cr-rt|NZL}} | संघ२ = [[Essex County Cricket Club|Essex]] | धावसंख्या१ = ३५५ (९१.१ षटके)| धावा१ = [[James Marshall]] १२८ (१८३)| बळी१ = [[Ryan ten Doeschate]] ६/५७ (१७.१ षटके)| धावसंख्या२ = २५८ (९०.४ षटके)| धावा२ = [[रवी बोपारा]] ६६ (१०९)| बळी२ = [[Michael Mason]] ४/६५ (२१ षटके)| धावसंख्या३ = १९५ (६७.४ षटके)| धावा३ = [[काईल मिल्स]] ५३ (१०६)| बळी३ = [[Maurice Chambers]] ३/३७ (१२.४ षटके)| धावसंख्या४ = २०० (७०.१ षटके)| धावा४ = [[Alistair Cook]] ५७ (१२६)| बळी४ = [[Michael Mason]] ३/३६ (१६ षटके)| निकाल = {{cr|NZL}} {{crWin|९२}}| स्थळ = [[Chelmsford]], [[इंग्लंड]] | पंच = TJ Urban & P Willey| सामनावीर = | report = [http://content-usa.cricinfo.com/engvnz/engine/match/३२०२१६.html धावफलक]| पाऊस = }} ===First Class:England Lions vs. New Zealand=== {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = [[मे ८]] - [[मे ११]] | संघ१ = [[England Lions cricket team|England Lions]] | संघ२ = {{cr|NZL}} | धावसंख्या१ = २८० (८७.५ षटके)| धावा१ = [[लुक राइट]] १२० (१३१)| बळी१ = [[जेकब ओराम]] ३/३४ (१५ षटके)| धावसंख्या२ = २७३ (९९.४ षटके)| धावा२ = [[Aaron Redmond]] १४६ (३००)| बळी२ = [[मॅथ्यू हॉगार्ड]] ३/४५ (२४ षटके)| धावसंख्या३ = ३६०/८([[declaration and forfeiture|dec]]) (८९.३ षटके)| धावा३ = [[Michael Carberry]] १०८ (२००)| बळी३ = [[क्रिस मार्टिन]] ३/७६ (१९ षटके)| धावसंख्या४ = २०१/४ (६० षटके)| धावा४ = [[जेमी हाऊ]] ७४ (१३३)| बळी४ = [[Adil Rashid]] ३/६३ (१६ षटके)| निकाल = {{crWin||nr||}}| स्थळ = [[Southampton]], [[इंग्लंड]] | पंच = MA Gough & JF Steele| सामनावीर = | report = [http://content-usa.cricinfo.com/engvnz/engine/match/३२०२१७.html धावफलक]| पाऊस = }} ===First Class:New Zealand vs. Northamptonshire=== {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = [[मे ३०]] - [[जून १]] | संघ१ = {{cr-rt|NZL}} | संघ२ = [[Northamptonshire County Cricket Club|Northamptonshire]] | धावसंख्या१ = ३६३ (९८.२ षटके) | धावा१ = [[Aaron Redmond]] १२१ (२२७) | बळी१ = [[David Wigley]] ५/७८ (१८.२ षटके) | धावसंख्या२ = २१४/९[[Declaration and forfeiture|d]] (६०.४ षटके) | धावा२ = [[Johann Louw]] ८२ (९०) | बळी२ = [[टिम साउथी]] ५/४२ (१६.४ षटके) | धावसंख्या३ = ३१७/७[[Declaration and forfeiture|d]] (७३.२ षटके) | धावा३ = [[रॉस टेलर]] १५० (१५४) | बळी३ = [[David Wigley]] ४/७७ (१८ षटके) | धावसंख्या४ = ८५/२ (२० षटके)| धावा४ = [[Stephen Peters]] ५२ (५८)| बळी४ = [[टिम साउथी]] १/३१ (८ षटके) | निकाल = {{crWin||nr||}} | स्थळ = [[Northampton]], [[इंग्लंड]] | पंच = Stepen Gale ([[England|ENG]]) and [[Nigel Llong]] ([[England|ENG]]) | सामनावीर = | report = [http://content-uk.cricinfo.com/engvnz/engine/match/३२०२१५.html धावफलक] | पाऊस = }} ===List-A:New Zealand vs. Worcestershire=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = [[जून ११]] | संघ१ = {{cr-rt|NZL}} | धावसंख्या१ = ३५८/८ (५० षटके) | | धावसंख्या२ = २६३ (४८ षटके) | | संघ२ = [[Worcestershire County Cricket Club|Worcestershire]] | धावा१ = [[ब्रेंडन मॅककुलम]] १२३ (९८) | | बळी१ = [[Chris Whelan]] ४/७८ (१० षटके) | | धावा२ = [[Vikram Solanki]] ८० (९८) | | बळी२ = [[स्कॉट स्टायरिस]] ३/२५ (८ षटके) | | निकाल = {{cr|NZL}} {{crWin|९५}}| | report = [http://content-uk.cricinfo.com/engvnz/engine/match/३२०२१९.html धावफलक] | | स्थळ = [[Worcester]], [[इंग्लंड]] | | पंच = [[Barry Dudleston]] and [[Neil Mallender]] | | सामनावीर = | }} {{International cricket in 2008}} [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|इंग्लंड]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २००७-०८]] s4yrk22i8v3j3nxla3ixttqo0yqzikj 2701218 2701217 2026-08-12T05:26:33Z Nitin.kunjir 4684 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2701218 wikitext text/x-wiki {{भाषांतर}} {{माहितीचौकट क्रिकेट मालिका सुरुवात | मालिकेचे नाव = न्यू झीलँड क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २००८ | संघ१-चित्र = Flag of England.svg | संघ१ = इंग्लंड | संघ२-चित्र = Flag of New Zealand.svg | संघ२ = न्यू झीलँड| पासून = [[एप्रिल २७]] [[इ.स. २००८]] | पर्यंत = [[जुलै ३]] [[इ.स. २००८]] | संघनायक१ = मायकेल वॉन| संघनायक२ = डॅनियेल व्हेटोरी| }} {{माहितीचौकट क्रिकेट मालिका कसोटी | कसोटी_सामने = ३ | कसोटी_विजय१ = २ | कसोटी_विजय२ = ० | कसोटी_धावा१ = [[ॲंड्रु स्ट्रॉस]] (२६६)| कसोटी_धावा२ = [[रॉस टेलर]] (२४३)| कसोटी_बळी१= [[जेम्स ॲंडरसन]] (१९)| कसोटी_बळी२ = [[डॅनियेल व्हेटोरी]] (१२)| कसोटी_मालिकावीर = [[ॲंड्रु स्ट्रॉस]] आणि [[डॅनियेल व्हेटोरी]]| }} {{माहितीचौकट क्रिकेट मालिका एकदिवसीय | एकदिवसीय_सामने = ५ | एकदिवसीय_विजय१ = १ | एकदिवसीय_विजय२ = ३ | एकदिवसीय_धावा१ = [[ओवैस शाह]] (१९९) | एकदिवसीय_धावा२ = [[स्कॉट स्टायरिस]] (१९७) | एकदिवसीय_बळी१ = [[पॉल कॉलिंगवूड]] (७) | एकदिवसीय_बळी२ = [[टिम साउथी]] (१३) | एकदिवसीय_मालिकावीर = [[टिम साउथी]] | }} {{माहितीचौकट क्रिकेट मालिका २०-२० | २०-२०_सामने = १ | २०-२०_विजय१ = १ | २०-२०_विजय२ = ० | २०-२०_धावा१ = [[इयान बेल]] (६०) | २०-२०_धावा२ = [[रॉस टेलर]] (२५) | २०-२०_बळी१ = [[जेम्स ॲंडरसन]], [[स्टुअर्ट ब्रोड]] आणि [[ग्रेम स्वान]] (२) | २०-२०_बळी२ = [[मायकेल मेसन]] (१) | २०-२०_मालिकावीर = [[इयान बेल]]| }} {{माहितीचौकट क्रिकेट मालिका अंत}} '''{{NZLc}} क्रिकेट संघ''' [[एप्रिल २७]] २००८ ते [[जुलै ३]] २००८ दरम्यान '''{{ENGc}}च्या दौऱ्यावर''' होता. याशिवाय न्यू झीलँडचा संघ {{SCOc}} व {{IRLc}}शी सुद्धा काही सामने खेळला. या दौऱ्यात तीन कसोटी सामने, पाच एक-दिवसीय सामने व एक ट्वेंटी२० सामना खेळले गेले. ==कसोटी मालिका== तीन कसोटी सामन्यांची मालिका इंग्लंडने २-० अशी सहज जिंकली. ===पहिली कसोटी=== लॉर्ड्स क्रिकेट मैदानावर खेळल्या गेलेल्या पहिल्या कसोटी सामन्यात पावसाने वारंवार व्यत्यय आणला. हा सामना अनिर्णित राहिला. यात [[मायकेल वॉन]]ने इंग्लंडसाठी तर [[जेकब ओराम]]ने न्यू झीलँडसाठी शतके फटकावली. [[डॅनियेल व्हेटोरी]]ने एका डावात इंग्लंडचे ५ बळी घेतले. {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = [[मे १५]] - [[मे १९]] | संघ१ = {{cr-rt|NZL}} | संघ२ = {{cr|ENG}} | धावसंख्या१ = २७७ (८६.२ षटके)| धावा१ = [[ब्रेन्डन मॅककुलम]] ९७ (९७)| बळी१ = [[रायन साइडबॉटम]] ४/५५ (२८.२ षटके)| धावसंख्या२ = ३१९ (११३.३ षटके)| धावा२ = [[मायकेल वॉन]] १०६ (२१४)| बळी२ = [[डॅनियेल व्हेटोरी]] ५/६९ (२२.३ षटके) | धावसंख्या३ = २६९/६ (८६.२ षटके) | धावा३ = [[जेकब ओराम]] १०१ (१२१)| बळी३ = [[जेम्स ॲंडरसन]] २/६४ (१९.० षटके)| धावसंख्या४ = | धावा४ = | बळी४ = | निकाल = {{crWin||nr||}}| स्थळ = [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान]], [[लंडन]], [[इंग्लंड]] | पंच = [[स्टीव बकनर]] ({{WINc}}) आणि [[सायमन टॉफेल]] ({{AUSc}})| सामनावीर = [[डॅनियेल व्हेटोरी]] (न्यू.)| report =[http://content-uk.cricinfo.com/engvnz/engine/current/match/२९६९००.html धावफलक] | पाऊस = पहिल्या व दुसऱ्या दिवशी पावसाने खेळात व्यत्यय आणला. तिसऱ्या दिवशी फक्त ४० मिनिटे खेळ झाला. पाचव्या दिवशी प्रकाश कमी झाल्याने १७:०० वाजता सामना संपल्याचे जाहीर करण्यात आले. }} ===दुसरी कसोटी=== {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = [[मे २३]] - [[मे २७]] | संघ१ = {{cr-rt|NZL}} | संघ२ = {{cr|ENG}}| धावसंख्या१ = ३८१ (९०.३ षटके)| धावा१ = [[रॉस टेलर]] १५४* (१७६)| बळी१ = [[जेम्स ॲंडरसन]] ४/११८ (२०.३ षटके)| धावसंख्या२ = २०२ (८३.३ षटके)| धावा२ = [[ॲंड्रु स्ट्रॉस]] ६० (१४०)| बळी२ = [[डॅनियेल व्हेटोरी]] ५/६६ (३१ षटके) | धावसंख्या३ = ११४ (४१.२ षटके)| धावा३ = [[जेमी हाऊ]] २९ (३९)| बळी३ = [[मॉंटी पानेसर]] ६/३७ (१७ षटके)| धावसंख्या४ = २९४/४ (८८ षटके)| धावा४ = [[ॲंड्रु स्ट्रॉस]] १०६ (१८६)| बळी४ = [[क्रिस मार्टिन]] १/४५ (१३ षटके)| निकाल = {{cr|ENG}} {{crWin|६|}}| स्थळ = [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मॅंचेस्टर]], [[इंग्लंड]] | पंच = [[डॅरेल हेर]] & [[सायमन टॉफेल]] ({{AUSc}})| सामनावीर = [[मॉंटी पानेसर]] (ENG)| report = [http://content-usa.cricinfo.com/engvnz/engine/current/match/२९६९०१.html धावफलक]| पाऊस = पाउस व संधिप्रकाशामुळे पहिल्या दिवशीचा खेळ लवकर थांबवला गेला. [[Image:Anderson bowls against New Zealand 2.jpg|left|200px|thumb|Jimmy Anderson bowls]] }} ===तिसरी कसोटी=== {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = [[जून ५]] - [[जून ९]] | संघ१ = {{cr-rt|ENG}} | संघ२ = {{cr|NZL}} | धावसंख्या१ = ३६४ (१२६.५ षटके)| धावा१ = [[केव्हिन पीटरसन]] ११५ (२२३)| बळी१ = [[इयेन ओ'ब्रायन]] ४/७४ (२३ षटके)| धावसंख्या२ = १२३ (४६.३ षटके)| धावा२ = [[जेमी हाऊ]] ४० (७९)| बळी२ = [[जेम्स ॲंडरसन]] ७/४३ (२१.३ षटके)| धावसंख्या३ = | धावा३ = | बळी३ = | धावसंख्या४ = २३२ (७२.३ षटके) ([[फॉलो ऑन]])| धावा४ = [[ब्रेन्डन मॅककुलम]] ७१ (१२६) | बळी४ = [[रायन साइडबॉटम]] ६/६७ (१६ षटके) | निकाल = {{cr|ENG}} {{crWin|९|r|ing}}| स्थळ = [[ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]], [[इंग्लंड]] | पंच = [[स्टीव बकनर]] ({{WINc}}) & [[डॅरेल हेर]] ({{AUSc}})| सामनावीर = [[जेम्स ॲंडरसन]] (ENG) | report = [http://content-usa.cricinfo.com/engvnz/engine/current/match/२९६९०२.html धावफलक]| पाऊस = प्रकाश कमी झाल्यामुळे दुसऱ्या दिवशी खेळ लवकर थांबवण्यात आला. तिसऱ्या दिवशी पावसामुळे खेळ उशीरा सुरू झाला. [[Image:Cricket-EngNZ-08-T3-D4-1.JPG|thumb|left|England celebrate after taking the sixth wicket in New Zealand's second innings.]] }} ==२०-२० मालिका== ===२०-२० सामना=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = [[जून १३]] | संघ१ = {{cr-rt|NZL}} | धावसंख्या१ = १२३/९ (२० षटके)| | धावसंख्या२ = १२७/१ (१७.३ षटके)| | संघ२ = {{cr|ENG}} | धावा१ = [[रॉस टेलर]] २५ (१८) | | बळी१ = [[ग्रेम स्वान]] २/२१ (४ षटके) | | धावा२ = [[इयान बेल]] ६०* (४६) | | बळी२ = [[मायकेल मेसन]] १/१८ (३ षटके) | | निकाल = {{cr|ENG}} {{crWin|९|w}}| | report = [http://content-usa.cricinfo.com/engvnz/engine/current/match/२९६९०३.html धावफलक]| | स्थळ = [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]], [[इंग्लंड]] | | पंच = [[इयान गोल्ड|इयान गूल्ड]] & [[पीटर हार्टली]] (इंग्लंड)| | सामनावीर = [[इयान बेल]] | }} ==एकदिवसीय मालिका == ===पहिला एकदिवसीय === {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = [[जून १५]] | संघ१ = {{cr-rt|ENG}} | धावसंख्या१ = ३०७/५ (५० षटके) | | धावसंख्या२ = १९३ (४२.५ षटके) | | संघ२ = {{cr|NZL}} | धावा१ = [[केव्हिन पीटरसन]] ११०* (११२)| | बळी१ = [[डॅनियेल व्हेट्टोरी]] १/३८ (१० षटके) | | धावा२ = [[ब्रेंडन मॅककुलम]] ३६ (२७) | | बळी२ = [[पॉल कॉलिंगवूड]] ४/१५ (२.५ षटके) | | निकाल = {{cr|ENG}} {{CrWin|११४}}| | report = [http://content-uk.cricinfo.com/engvnz/engine/current/match/२९६९०४.html धावफलक] | | स्थळ = [[चेस्टर-ल-स्ट्रीट]], [[इंग्लंड]] | | पंच = [[स्टीव डेव्हिस]] (ऑ.) आणि [[नायजेल लॉंग]] (इं.) | | सामनावीर = [[केव्हिन पीटरसन]] | }} ===दुसरा एकदिवसीय=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = [[जून १८]] | संघ१ = {{cr-rt|ENG}} | धावसंख्या१ = १६२ (२४ षटके) | | धावसंख्या२ = १२७/२ (१९ षटके) | | संघ२ = {{cr|NZL}} | धावा१ = [[लुक राइट]] ५२ (३८) | | बळी१ = [[ग्रँट इलियट]] ३/२३ (५ षटके) | | धावा२ = [[ब्रेंडन मॅककुलम]] ६०[[Not out|*]] (५१) | | बळी२ = [[पॉल कॉलिंगवूड]] १/२३ (४ षटके) | | निकाल = {{crWin||nr||}} | | report = [http://content-uk.cricinfo.com/engvnz/engine/current/match/२९६९०५.html धावफलक] | | स्थळ = [[एजबास्टन]], [[बर्मिंगहॅम]], [[इंग्लंड]] | | पंच = [[स्टीव डेव्हिस]] आणि [[इयान गोल्ड]] | | सामनावीर = | | पाऊस= पावसामुळले सामना उशीरा सुरू झाला. प्रत्येकी २४ षटकांचा असलेल्या या सामन्याचा निकाल [[डकवर्थ-लुईस पद्धत|डकवर्थ-लुईस पद्धतीने]] लावण्यात येणार होता. कमीतकमी षटके होण्यात एक षटक कमी असताना हा सामना रद्द करण्यात आला. हे षटक टाकले गेले असते तर ७ धावा करून न्यू झीलँड विजयी ठरले असते. }} === तिसरा एकदिवसीय === {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = [[जून २१]] | संघ२ = {{cr|ENG}} | धावसंख्या१ = १८२ (५० षटके) | | धावसंख्या२ = १६० (४६.२ षटके) | | संघ१ = {{cr-rt|NZL}} | धावा१ = [[ग्रँट इलियट]] ५६ (१०२) | | बळी१ = [[जेम्स अँडरसन]] ३/६१ (१० षटके) | | धावा२ = [[पॉल कॉलिंगवूड]] ३४ (८०) | | बळी२ = [[टिम साउथी]] ४/३८ (१० षटके)| | निकाल = {{cr|NZL}} {{CrWin|२२}}| | report = [http://content-uk.cricinfo.com/engvnz/engine/current/match/२९६९०६.html धावफलक] | | स्थळ = [[ब्रिस्टॉल]], [[इंग्लंड]] | | पंच = [[स्टीव डेव्हिस]] (ऑ) आणि [[पीटर हार्टली]] (इं) | | सामनावीर = [[काईल मिल्स]] (न्यूझी) | }} ===चौथा एकदिवसीय=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = [[जून २५]] | संघ१ = {{cr-rt|ENG}} | धावसंख्या१ = २४५ (४९.४ षटके)| | धावसंख्या२ = २४६/९ (५० षटके)| | संघ२ = {{cr|NZL}} | धावा१ = [[ओवैस शाह]] ६३ (७१) | | बळी१ = [[टिम साउथी]] ३/४७ (१० षटके) | | धावा२ = [[स्कॉट स्टायरिस]] ६९ (८७) | | बळी२ = [[ग्रेम स्वान]] २/४९ (१० षटके) | | निकाल = {{cr|NZL}} {{CrWin|१|w}}| | report = [http://content-usa.cricinfo.com/engvnz/engine/current/match/२९६९०७.html (धावफलक)]| | स्थळ = [[द ओव्हल]], [[लंडन]], [[इंग्लंड]] | | पंच = [[मार्क बेन्सन]] (इं) आणि [[स्टीव डेव्हिस]] (ऑ) | | सामनावीर = [[स्कॉट स्टायरिस]] | }} ===पाचवा एकदिवसीय=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = [[जून २८]] | संघ१ = {{cr-rt|ENG}} | धावसंख्या१ = २१५ (४७.५ षटके) | | धावसंख्या२ = २६६/५ (५० षटके) | | संघ२ = {{cr|NZL}} | धावा१ = [[ओवैस शाह]] ६९ (७५) | | बळी१ = [[डॅनियेल व्हेट्टोरी]] ३/३२ (१० षटके) | | धावा२ = [[स्कॉट स्टायरिस]] ८७[[Not out|*]] (९१) | | बळी२ = [[ग्रेम स्वान]] २/३३ (१० षटके) | | निकाल = {{cr|NZL}} {{CrWin|५१}}| | report = [http://content-uk.cricinfo.com/engvnz/engine/current/match/२९६९०८.html धावफलक]| | स्थळ = [[लॉर्ड्स]], [[इंग्लंड]] | | पंच = [[स्टीव डेव्हिस]] (ऑ) आणि [[नायजेल लाँग]] (इं) | | सामनावीर = [[स्कॉट स्टायरिस]] | }} ==इतर एकदिवसीय सामने== ===न्यू झीलंड वि आयर्लंड === {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = [[जुलै १]] | संघ१ = {{cr-rt|NZL}} | धावसंख्या१ = ४०२/२ (५० षटके) | | धावसंख्या२ = ११२ (२८.३ षटके) | | संघ२ = {{cr|Ireland}} | धावा१ = [[ब्रेंडन मॅककुलम]] १६६ (१३५)| | बळी१ = [[फिल ईगलस्टोन]] १/६० (७ षटके) | | धावा२ = [[पीटर कॉनेल]] २२[[not out|*]] (२६) | | बळी२ = [[टिम साउथी]] ३/२३ (६ षटके) | | निकाल = {{cr|NZL}} {{crWin|२९०}}| | report = [http://content-usa.cricinfo.com/scotland/engine/current/match/३२५५५४.html (धावफलक)]| | स्थळ = [[मॅनोफील्ड पार्क]], [[अॅबर्डीन]], [[स्कॉटलंड]]| | पंच = [[पॉल बाल्डविन]] (जर्मनी) & [[स्टीव डेव्हिस]] (ऑ) | | सामनावीर = | | पाऊस = हा २९० धावांचा विजय जागतिक विक्रम आहे. }} === न्यू झीलंड वि === {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = [[जुलै ३]] | संघ१ = {{cr-rt|NZL}} | धावसंख्या१ = | | धावसंख्या२ = | | संघ२ = {{cr|SCO}} | धावा१ = | | बळी१ = | | धावा२ = | | बळी२ = | | निकाल = | | report = | | स्थळ = [[मॅननफील्ड पार्क]], [[अॅबर्डीन]], [[स्कॉटलंड]]| | पंच = | | सामनावीर = | }} ==Tour Matches== ===List-A:Marylebone Cricket Club vs. New Zealand=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = [[एप्रिल २७]] | संघ१ = {{cr-rt|NZL}} | धावसंख्या१ = २३९/७ (४७ षटके)| | धावसंख्या२ = ४४/२ (९ षटके)| | संघ२ = | धावा१ = [[Aaron Redmond]] ७२ (११७)| | बळी१ = [[Rob Nicol]] २/३२ (५ षटके)| | धावा२ = [[Richard Montgomerie]] २० (२९)| | बळी२ = [[Mark Gillespie]] २/२६ (५ षटके)| | निकाल = {{crWin||nr||}}| | report = [http://content-uk.cricinfo.com/engvnz/engine/match/३२१६४४.html धावफलक]| | स्थळ = [[Arundel]], [[Scotland]]| | पंच = SC Gayle & JW Lloyds| | सामनावीर = | }} ===First Class:Kent vs. New Zealand=== {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = [[एप्रिल २८]] - [[एप्रिल ३०]] | संघ१ = [[Kent County Cricket Club|Kent]] | संघ२ = {{cr|NZL}} | धावसंख्या१ = ३२४/१([[declaration and forfeiture|dec]]) (९० षटके)| धावा१ = [[Robert Key]] १७८[[not out|*]] (२७६)| बळी१ = [[टिम साउथी]] १/४९ (१५ षटके)| धावसंख्या२ = ९२/१ (३८.२ षटके)| धावा२ = [[जेमी हाऊ]] ५३[[not out|*]] (१०६)| बळी२ = [[Ryan McLaren]] १/२९ (१०.२ षटके)| धावसंख्या३ = | धावा३ = | बळी३ = | धावसंख्या४ = | धावा४ = | बळी४ = | निकाल = {{crWin||nr||}}| स्थळ = [[Canterbury]], [[इंग्लंड]] | पंच = NGC Cowley & A Hicks| सामनावीर = | report = [http://content-usa.cricinfo.com/engvnz/engine/match/३२०२१८.html धावफलक]| पाऊस = }} ===First Class:Essex vs. New Zealand=== {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = [[मे २]] - [[मे ५]] | संघ१ = {{cr-rt|NZL}} | संघ२ = [[Essex County Cricket Club|Essex]] | धावसंख्या१ = ३५५ (९१.१ षटके)| धावा१ = [[James Marshall]] १२८ (१८३)| बळी१ = [[Ryan ten Doeschate]] ६/५७ (१७.१ षटके)| धावसंख्या२ = २५८ (९०.४ षटके)| धावा२ = [[रवी बोपारा]] ६६ (१०९)| बळी२ = [[Michael Mason]] ४/६५ (२१ षटके)| धावसंख्या३ = १९५ (६७.४ षटके)| धावा३ = [[काईल मिल्स]] ५३ (१०६)| बळी३ = [[Maurice Chambers]] ३/३७ (१२.४ षटके)| धावसंख्या४ = २०० (७०.१ षटके)| धावा४ = [[Alistair Cook]] ५७ (१२६)| बळी४ = [[Michael Mason]] ३/३६ (१६ षटके)| निकाल = {{cr|NZL}} {{crWin|९२}}| स्थळ = [[Chelmsford]], [[इंग्लंड]] | पंच = TJ Urban & P Willey| सामनावीर = | report = [http://content-usa.cricinfo.com/engvnz/engine/match/३२०२१६.html धावफलक]| पाऊस = }} ===First Class:England Lions vs. New Zealand=== {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = [[मे ८]] - [[मे ११]] | संघ१ = [[England Lions cricket team|England Lions]] | संघ२ = {{cr|NZL}} | धावसंख्या१ = २८० (८७.५ षटके)| धावा१ = [[लुक राइट]] १२० (१३१)| बळी१ = [[जेकब ओराम]] ३/३४ (१५ षटके)| धावसंख्या२ = २७३ (९९.४ षटके)| धावा२ = [[Aaron Redmond]] १४६ (३००)| बळी२ = [[मॅथ्यू हॉगार्ड]] ३/४५ (२४ षटके)| धावसंख्या३ = ३६०/८([[declaration and forfeiture|dec]]) (८९.३ षटके)| धावा३ = [[Michael Carberry]] १०८ (२००)| बळी३ = [[क्रिस मार्टिन]] ३/७६ (१९ षटके)| धावसंख्या४ = २०१/४ (६० षटके)| धावा४ = [[जेमी हाऊ]] ७४ (१३३)| बळी४ = [[Adil Rashid]] ३/६३ (१६ षटके)| निकाल = {{crWin||nr||}}| स्थळ = [[Southampton]], [[इंग्लंड]] | पंच = MA Gough & JF Steele| सामनावीर = | report = [http://content-usa.cricinfo.com/engvnz/engine/match/३२०२१७.html धावफलक]| पाऊस = }} ===First Class:New Zealand vs. Northamptonshire=== {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = [[मे ३०]] - [[जून १]] | संघ१ = {{cr-rt|NZL}} | संघ२ = [[Northamptonshire County Cricket Club|Northamptonshire]] | धावसंख्या१ = ३६३ (९८.२ षटके) | धावा१ = [[Aaron Redmond]] १२१ (२२७) | बळी१ = [[David Wigley]] ५/७८ (१८.२ षटके) | धावसंख्या२ = २१४/९[[Declaration and forfeiture|d]] (६०.४ षटके) | धावा२ = [[Johann Louw]] ८२ (९०) | बळी२ = [[टिम साउथी]] ५/४२ (१६.४ षटके) | धावसंख्या३ = ३१७/७[[Declaration and forfeiture|d]] (७३.२ षटके) | धावा३ = [[रॉस टेलर]] १५० (१५४) | बळी३ = [[David Wigley]] ४/७७ (१८ षटके) | धावसंख्या४ = ८५/२ (२० षटके)| धावा४ = [[Stephen Peters]] ५२ (५८)| बळी४ = [[टिम साउथी]] १/३१ (८ षटके) | निकाल = {{crWin||nr||}} | स्थळ = [[Northampton]], [[इंग्लंड]] | पंच = Stepen Gale ([[England|ENG]]) and [[Nigel Llong]] ([[England|ENG]]) | सामनावीर = | report = [http://content-uk.cricinfo.com/engvnz/engine/match/३२०२१५.html धावफलक] | पाऊस = }} ===List-A:New Zealand vs. Worcestershire=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = [[जून ११]] | संघ१ = {{cr-rt|NZL}} | धावसंख्या१ = ३५८/८ (५० षटके) | | धावसंख्या२ = २६३ (४८ षटके) | | संघ२ = [[Worcestershire County Cricket Club|Worcestershire]] | धावा१ = [[ब्रेंडन मॅककुलम]] १२३ (९८) | | बळी१ = [[Chris Whelan]] ४/७८ (१० षटके) | | धावा२ = [[Vikram Solanki]] ८० (९८) | | बळी२ = [[स्कॉट स्टायरिस]] ३/२५ (८ षटके) | | निकाल = {{cr|NZL}} {{crWin|९५}}| | report = [http://content-uk.cricinfo.com/engvnz/engine/match/३२०२१९.html धावफलक] | | स्थळ = [[Worcester]], [[इंग्लंड]] | | पंच = [[Barry Dudleston]] and [[Neil Mallender]] | | सामनावीर = | }} {{International cricket in 2008}} [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|इंग्लंड]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २००७-०८]] [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे इंग्लंड दौरे]] j08n4ap8gn4f9ocdlq5nw04euso5stk 2701222 2701218 2026-08-12T05:28:15Z Nitin.kunjir 4684 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2701222 wikitext text/x-wiki {{भाषांतर}} {{माहितीचौकट क्रिकेट मालिका सुरुवात | मालिकेचे नाव = न्यू झीलँड क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २००८ | संघ१-चित्र = Flag of England.svg | संघ१ = इंग्लंड | संघ२-चित्र = Flag of New Zealand.svg | संघ२ = न्यू झीलँड| पासून = [[एप्रिल २७]] [[इ.स. २००८]] | पर्यंत = [[जुलै ३]] [[इ.स. २००८]] | संघनायक१ = मायकेल वॉन| संघनायक२ = डॅनियेल व्हेटोरी| }} {{माहितीचौकट क्रिकेट मालिका कसोटी | कसोटी_सामने = ३ | कसोटी_विजय१ = २ | कसोटी_विजय२ = ० | कसोटी_धावा१ = [[ॲंड्रु स्ट्रॉस]] (२६६)| कसोटी_धावा२ = [[रॉस टेलर]] (२४३)| कसोटी_बळी१= [[जेम्स ॲंडरसन]] (१९)| कसोटी_बळी२ = [[डॅनियेल व्हेटोरी]] (१२)| कसोटी_मालिकावीर = [[ॲंड्रु स्ट्रॉस]] आणि [[डॅनियेल व्हेटोरी]]| }} {{माहितीचौकट क्रिकेट मालिका एकदिवसीय | एकदिवसीय_सामने = ५ | एकदिवसीय_विजय१ = १ | एकदिवसीय_विजय२ = ३ | एकदिवसीय_धावा१ = [[ओवैस शाह]] (१९९) | एकदिवसीय_धावा२ = [[स्कॉट स्टायरिस]] (१९७) | एकदिवसीय_बळी१ = [[पॉल कॉलिंगवूड]] (७) | एकदिवसीय_बळी२ = [[टिम साउथी]] (१३) | एकदिवसीय_मालिकावीर = [[टिम साउथी]] | }} {{माहितीचौकट क्रिकेट मालिका २०-२० | २०-२०_सामने = १ | २०-२०_विजय१ = १ | २०-२०_विजय२ = ० | २०-२०_धावा१ = [[इयान बेल]] (६०) | २०-२०_धावा२ = [[रॉस टेलर]] (२५) | २०-२०_बळी१ = [[जेम्स ॲंडरसन]], [[स्टुअर्ट ब्रोड]] आणि [[ग्रेम स्वान]] (२) | २०-२०_बळी२ = [[मायकेल मेसन]] (१) | २०-२०_मालिकावीर = [[इयान बेल]]| }} {{माहितीचौकट क्रिकेट मालिका अंत}} '''{{NZLc}} क्रिकेट संघ''' [[एप्रिल २७]] २००८ ते [[जुलै ३]] २००८ दरम्यान '''{{ENGc}}च्या दौऱ्यावर''' होता. याशिवाय न्यू झीलँडचा संघ {{SCOc}} व {{IRLc}}शी सुद्धा काही सामने खेळला. या दौऱ्यात तीन कसोटी सामने, पाच एक-दिवसीय सामने व एक ट्वेंटी२० सामना खेळले गेले. ==कसोटी मालिका== तीन कसोटी सामन्यांची मालिका इंग्लंडने २-० अशी सहज जिंकली. ===पहिली कसोटी=== लॉर्ड्स क्रिकेट मैदानावर खेळल्या गेलेल्या पहिल्या कसोटी सामन्यात पावसाने वारंवार व्यत्यय आणला. हा सामना अनिर्णित राहिला. यात [[मायकेल वॉन]]ने इंग्लंडसाठी तर [[जेकब ओराम]]ने न्यू झीलँडसाठी शतके फटकावली. [[डॅनियेल व्हेटोरी]]ने एका डावात इंग्लंडचे ५ बळी घेतले. {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = [[मे १५]] - [[मे १९]] | संघ१ = {{cr-rt|NZL}} | संघ२ = {{cr|ENG}} | धावसंख्या१ = २७७ (८६.२ षटके)| धावा१ = [[ब्रेन्डन मॅककुलम]] ९७ (९७)| बळी१ = [[रायन साइडबॉटम]] ४/५५ (२८.२ षटके)| धावसंख्या२ = ३१९ (११३.३ षटके)| धावा२ = [[मायकेल वॉन]] १०६ (२१४)| बळी२ = [[डॅनियेल व्हेटोरी]] ५/६९ (२२.३ षटके) | धावसंख्या३ = २६९/६ (८६.२ षटके) | धावा३ = [[जेकब ओराम]] १०१ (१२१)| बळी३ = [[जेम्स ॲंडरसन]] २/६४ (१९.० षटके)| धावसंख्या४ = | धावा४ = | बळी४ = | निकाल = {{crWin||nr||}}| स्थळ = [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान]], [[लंडन]], [[इंग्लंड]] | पंच = [[स्टीव बकनर]] ({{WINc}}) आणि [[सायमन टॉफेल]] ({{AUSc}})| सामनावीर = [[डॅनियेल व्हेटोरी]] (न्यू.)| report =[http://content-uk.cricinfo.com/engvnz/engine/current/match/२९६९००.html धावफलक] | पाऊस = पहिल्या व दुसऱ्या दिवशी पावसाने खेळात व्यत्यय आणला. तिसऱ्या दिवशी फक्त ४० मिनिटे खेळ झाला. पाचव्या दिवशी प्रकाश कमी झाल्याने १७:०० वाजता सामना संपल्याचे जाहीर करण्यात आले. }} ===दुसरी कसोटी=== {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = [[मे २३]] - [[मे २७]] | संघ१ = {{cr-rt|NZL}} | संघ२ = {{cr|ENG}}| धावसंख्या१ = ३८१ (९०.३ षटके)| धावा१ = [[रॉस टेलर]] १५४* (१७६)| बळी१ = [[जेम्स ॲंडरसन]] ४/११८ (२०.३ षटके)| धावसंख्या२ = २०२ (८३.३ षटके)| धावा२ = [[ॲंड्रु स्ट्रॉस]] ६० (१४०)| बळी२ = [[डॅनियेल व्हेटोरी]] ५/६६ (३१ षटके) | धावसंख्या३ = ११४ (४१.२ षटके)| धावा३ = [[जेमी हाऊ]] २९ (३९)| बळी३ = [[मॉंटी पानेसर]] ६/३७ (१७ षटके)| धावसंख्या४ = २९४/४ (८८ षटके)| धावा४ = [[ॲंड्रु स्ट्रॉस]] १०६ (१८६)| बळी४ = [[क्रिस मार्टिन]] १/४५ (१३ षटके)| निकाल = {{cr|ENG}} {{crWin|६|}}| स्थळ = [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मॅंचेस्टर]], [[इंग्लंड]] | पंच = [[डॅरेल हेर]] & [[सायमन टॉफेल]] ({{AUSc}})| सामनावीर = [[मॉंटी पानेसर]] (ENG)| report = [http://content-usa.cricinfo.com/engvnz/engine/current/match/२९६९०१.html धावफलक]| पाऊस = पाउस व संधिप्रकाशामुळे पहिल्या दिवशीचा खेळ लवकर थांबवला गेला. [[Image:Anderson bowls against New Zealand 2.jpg|left|200px|thumb|Jimmy Anderson bowls]] }} ===तिसरी कसोटी=== {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = [[जून ५]] - [[जून ९]] | संघ१ = {{cr-rt|ENG}} | संघ२ = {{cr|NZL}} | धावसंख्या१ = ३६४ (१२६.५ षटके)| धावा१ = [[केव्हिन पीटरसन]] ११५ (२२३)| बळी१ = [[इयेन ओ'ब्रायन]] ४/७४ (२३ षटके)| धावसंख्या२ = १२३ (४६.३ षटके)| धावा२ = [[जेमी हाऊ]] ४० (७९)| बळी२ = [[जेम्स ॲंडरसन]] ७/४३ (२१.३ षटके)| धावसंख्या३ = | धावा३ = | बळी३ = | धावसंख्या४ = २३२ (७२.३ षटके) ([[फॉलो ऑन]])| धावा४ = [[ब्रेन्डन मॅककुलम]] ७१ (१२६) | बळी४ = [[रायन साइडबॉटम]] ६/६७ (१६ षटके) | निकाल = {{cr|ENG}} {{crWin|९|r|ing}}| स्थळ = [[ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]], [[इंग्लंड]] | पंच = [[स्टीव बकनर]] ({{WINc}}) & [[डॅरेल हेर]] ({{AUSc}})| सामनावीर = [[जेम्स ॲंडरसन]] (ENG) | report = [http://content-usa.cricinfo.com/engvnz/engine/current/match/२९६९०२.html धावफलक]| पाऊस = प्रकाश कमी झाल्यामुळे दुसऱ्या दिवशी खेळ लवकर थांबवण्यात आला. तिसऱ्या दिवशी पावसामुळे खेळ उशीरा सुरू झाला. [[Image:Cricket-EngNZ-08-T3-D4-1.JPG|thumb|left|England celebrate after taking the sixth wicket in New Zealand's second innings.]] }} ==२०-२० मालिका== ===२०-२० सामना=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = [[जून १३]] | संघ१ = {{cr-rt|NZL}} | धावसंख्या१ = १२३/९ (२० षटके)| | धावसंख्या२ = १२७/१ (१७.३ षटके)| | संघ२ = {{cr|ENG}} | धावा१ = [[रॉस टेलर]] २५ (१८) | | बळी१ = [[ग्रेम स्वान]] २/२१ (४ षटके) | | धावा२ = [[इयान बेल]] ६०* (४६) | | बळी२ = [[मायकेल मेसन]] १/१८ (३ षटके) | | निकाल = {{cr|ENG}} {{crWin|९|w}}| | report = [http://content-usa.cricinfo.com/engvnz/engine/current/match/२९६९०३.html धावफलक]| | स्थळ = [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]], [[इंग्लंड]] | | पंच = [[इयान गोल्ड|इयान गूल्ड]] & [[पीटर हार्टली]] (इंग्लंड)| | सामनावीर = [[इयान बेल]] | }} ==एकदिवसीय मालिका == ===पहिला एकदिवसीय === {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = [[जून १५]] | संघ१ = {{cr-rt|ENG}} | धावसंख्या१ = ३०७/५ (५० षटके) | | धावसंख्या२ = १९३ (४२.५ षटके) | | संघ२ = {{cr|NZL}} | धावा१ = [[केव्हिन पीटरसन]] ११०* (११२)| | बळी१ = [[डॅनियेल व्हेट्टोरी]] १/३८ (१० षटके) | | धावा२ = [[ब्रेंडन मॅककुलम]] ३६ (२७) | | बळी२ = [[पॉल कॉलिंगवूड]] ४/१५ (२.५ षटके) | | निकाल = {{cr|ENG}} {{CrWin|११४}}| | report = [http://content-uk.cricinfo.com/engvnz/engine/current/match/२९६९०४.html धावफलक] | | स्थळ = [[चेस्टर-ल-स्ट्रीट]], [[इंग्लंड]] | | पंच = [[स्टीव डेव्हिस]] (ऑ.) आणि [[नायजेल लॉंग]] (इं.) | | सामनावीर = [[केव्हिन पीटरसन]] | }} ===दुसरा एकदिवसीय=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = [[जून १८]] | संघ१ = {{cr-rt|ENG}} | धावसंख्या१ = १६२ (२४ षटके) | | धावसंख्या२ = १२७/२ (१९ षटके) | | संघ२ = {{cr|NZL}} | धावा१ = [[लुक राइट]] ५२ (३८) | | बळी१ = [[ग्रँट इलियट]] ३/२३ (५ षटके) | | धावा२ = [[ब्रेंडन मॅककुलम]] ६०[[Not out|*]] (५१) | | बळी२ = [[पॉल कॉलिंगवूड]] १/२३ (४ षटके) | | निकाल = {{crWin||nr||}} | | report = [http://content-uk.cricinfo.com/engvnz/engine/current/match/२९६९०५.html धावफलक] | | स्थळ = [[एजबास्टन]], [[बर्मिंगहॅम]], [[इंग्लंड]] | | पंच = [[स्टीव डेव्हिस]] आणि [[इयान गोल्ड]] | | सामनावीर = | | पाऊस= पावसामुळले सामना उशीरा सुरू झाला. प्रत्येकी २४ षटकांचा असलेल्या या सामन्याचा निकाल [[डकवर्थ-लुईस पद्धत|डकवर्थ-लुईस पद्धतीने]] लावण्यात येणार होता. कमीतकमी षटके होण्यात एक षटक कमी असताना हा सामना रद्द करण्यात आला. हे षटक टाकले गेले असते तर ७ धावा करून न्यू झीलँड विजयी ठरले असते. }} === तिसरा एकदिवसीय === {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = [[जून २१]] | संघ२ = {{cr|ENG}} | धावसंख्या१ = १८२ (५० षटके) | | धावसंख्या२ = १६० (४६.२ षटके) | | संघ१ = {{cr-rt|NZL}} | धावा१ = [[ग्रँट इलियट]] ५६ (१०२) | | बळी१ = [[जेम्स अँडरसन]] ३/६१ (१० षटके) | | धावा२ = [[पॉल कॉलिंगवूड]] ३४ (८०) | | बळी२ = [[टिम साउथी]] ४/३८ (१० षटके)| | निकाल = {{cr|NZL}} {{CrWin|२२}}| | report = [http://content-uk.cricinfo.com/engvnz/engine/current/match/२९६९०६.html धावफलक] | | स्थळ = [[ब्रिस्टॉल]], [[इंग्लंड]] | | पंच = [[स्टीव डेव्हिस]] (ऑ) आणि [[पीटर हार्टली]] (इं) | | सामनावीर = [[काईल मिल्स]] (न्यूझी) | }} ===चौथा एकदिवसीय=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = [[जून २५]] | संघ१ = {{cr-rt|ENG}} | धावसंख्या१ = २४५ (४९.४ षटके)| | धावसंख्या२ = २४६/९ (५० षटके)| | संघ२ = {{cr|NZL}} | धावा१ = [[ओवैस शाह]] ६३ (७१) | | बळी१ = [[टिम साउथी]] ३/४७ (१० षटके) | | धावा२ = [[स्कॉट स्टायरिस]] ६९ (८७) | | बळी२ = [[ग्रेम स्वान]] २/४९ (१० षटके) | | निकाल = {{cr|NZL}} {{CrWin|१|w}}| | report = [http://content-usa.cricinfo.com/engvnz/engine/current/match/२९६९०७.html (धावफलक)]| | स्थळ = [[द ओव्हल]], [[लंडन]], [[इंग्लंड]] | | पंच = [[मार्क बेन्सन]] (इं) आणि [[स्टीव डेव्हिस]] (ऑ) | | सामनावीर = [[स्कॉट स्टायरिस]] | }} ===पाचवा एकदिवसीय=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = [[जून २८]] | संघ१ = {{cr-rt|ENG}} | धावसंख्या१ = २१५ (४७.५ षटके) | | धावसंख्या२ = २६६/५ (५० षटके) | | संघ२ = {{cr|NZL}} | धावा१ = [[ओवैस शाह]] ६९ (७५) | | बळी१ = [[डॅनियेल व्हेट्टोरी]] ३/३२ (१० षटके) | | धावा२ = [[स्कॉट स्टायरिस]] ८७[[Not out|*]] (९१) | | बळी२ = [[ग्रेम स्वान]] २/३३ (१० षटके) | | निकाल = {{cr|NZL}} {{CrWin|५१}}| | report = [http://content-uk.cricinfo.com/engvnz/engine/current/match/२९६९०८.html धावफलक]| | स्थळ = [[लॉर्ड्स]], [[इंग्लंड]] | | पंच = [[स्टीव डेव्हिस]] (ऑ) आणि [[नायजेल लाँग]] (इं) | | सामनावीर = [[स्कॉट स्टायरिस]] | }} ==इतर एकदिवसीय सामने== ===न्यू झीलंड वि आयर्लंड === {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = [[जुलै १]] | संघ१ = {{cr-rt|NZL}} | धावसंख्या१ = ४०२/२ (५० षटके) | | धावसंख्या२ = ११२ (२८.३ षटके) | | संघ२ = {{cr|Ireland}} | धावा१ = [[ब्रेंडन मॅककुलम]] १६६ (१३५)| | बळी१ = [[फिल ईगलस्टोन]] १/६० (७ षटके) | | धावा२ = [[पीटर कॉनेल]] २२[[not out|*]] (२६) | | बळी२ = [[टिम साउथी]] ३/२३ (६ षटके) | | निकाल = {{cr|NZL}} {{crWin|२९०}}| | report = [http://content-usa.cricinfo.com/scotland/engine/current/match/३२५५५४.html (धावफलक)]| | स्थळ = [[मॅनोफील्ड पार्क]], [[अॅबर्डीन]], [[स्कॉटलंड]]| | पंच = [[पॉल बाल्डविन]] (जर्मनी) & [[स्टीव डेव्हिस]] (ऑ) | | सामनावीर = | | पाऊस = हा २९० धावांचा विजय जागतिक विक्रम आहे. }} === न्यू झीलंड वि === {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = [[जुलै ३]] | संघ१ = {{cr-rt|NZL}} | धावसंख्या१ = | | धावसंख्या२ = | | संघ२ = {{cr|SCO}} | धावा१ = | | बळी१ = | | धावा२ = | | बळी२ = | | निकाल = | | report = | | स्थळ = [[मॅननफील्ड पार्क]], [[अॅबर्डीन]], [[स्कॉटलंड]]| | पंच = | | सामनावीर = | }} ==Tour Matches== ===List-A:Marylebone Cricket Club vs. New Zealand=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = [[एप्रिल २७]] | संघ१ = {{cr-rt|NZL}} | धावसंख्या१ = २३९/७ (४७ षटके)| | धावसंख्या२ = ४४/२ (९ षटके)| | संघ२ = | धावा१ = [[Aaron Redmond]] ७२ (११७)| | बळी१ = [[Rob Nicol]] २/३२ (५ षटके)| | धावा२ = [[Richard Montgomerie]] २० (२९)| | बळी२ = [[Mark Gillespie]] २/२६ (५ षटके)| | निकाल = {{crWin||nr||}}| | report = [http://content-uk.cricinfo.com/engvnz/engine/match/३२१६४४.html धावफलक]| | स्थळ = [[Arundel]], [[Scotland]]| | पंच = SC Gayle & JW Lloyds| | सामनावीर = | }} ===First Class:Kent vs. New Zealand=== {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = [[एप्रिल २८]] - [[एप्रिल ३०]] | संघ१ = [[Kent County Cricket Club|Kent]] | संघ२ = {{cr|NZL}} | धावसंख्या१ = ३२४/१([[declaration and forfeiture|dec]]) (९० षटके)| धावा१ = [[Robert Key]] १७८[[not out|*]] (२७६)| बळी१ = [[टिम साउथी]] १/४९ (१५ षटके)| धावसंख्या२ = ९२/१ (३८.२ षटके)| धावा२ = [[जेमी हाऊ]] ५३[[not out|*]] (१०६)| बळी२ = [[Ryan McLaren]] १/२९ (१०.२ षटके)| धावसंख्या३ = | धावा३ = | बळी३ = | धावसंख्या४ = | धावा४ = | बळी४ = | निकाल = {{crWin||nr||}}| स्थळ = [[Canterbury]], [[इंग्लंड]] | पंच = NGC Cowley & A Hicks| सामनावीर = | report = [http://content-usa.cricinfo.com/engvnz/engine/match/३२०२१८.html धावफलक]| पाऊस = }} ===First Class:Essex vs. New Zealand=== {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = [[मे २]] - [[मे ५]] | संघ१ = {{cr-rt|NZL}} | संघ२ = [[Essex County Cricket Club|Essex]] | धावसंख्या१ = ३५५ (९१.१ षटके)| धावा१ = [[James Marshall]] १२८ (१८३)| बळी१ = [[Ryan ten Doeschate]] ६/५७ (१७.१ षटके)| धावसंख्या२ = २५८ (९०.४ षटके)| धावा२ = [[रवी बोपारा]] ६६ (१०९)| बळी२ = [[Michael Mason]] ४/६५ (२१ षटके)| धावसंख्या३ = १९५ (६७.४ षटके)| धावा३ = [[काईल मिल्स]] ५३ (१०६)| बळी३ = [[Maurice Chambers]] ३/३७ (१२.४ षटके)| धावसंख्या४ = २०० (७०.१ षटके)| धावा४ = [[Alistair Cook]] ५७ (१२६)| बळी४ = [[Michael Mason]] ३/३६ (१६ षटके)| निकाल = {{cr|NZL}} {{crWin|९२}}| स्थळ = [[Chelmsford]], [[इंग्लंड]] | पंच = TJ Urban & P Willey| सामनावीर = | report = [http://content-usa.cricinfo.com/engvnz/engine/match/३२०२१६.html धावफलक]| पाऊस = }} ===First Class:England Lions vs. New Zealand=== {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = [[मे ८]] - [[मे ११]] | संघ१ = [[England Lions cricket team|England Lions]] | संघ२ = {{cr|NZL}} | धावसंख्या१ = २८० (८७.५ षटके)| धावा१ = [[लुक राइट]] १२० (१३१)| बळी१ = [[जेकब ओराम]] ३/३४ (१५ षटके)| धावसंख्या२ = २७३ (९९.४ षटके)| धावा२ = [[Aaron Redmond]] १४६ (३००)| बळी२ = [[मॅथ्यू हॉगार्ड]] ३/४५ (२४ षटके)| धावसंख्या३ = ३६०/८([[declaration and forfeiture|dec]]) (८९.३ षटके)| धावा३ = [[Michael Carberry]] १०८ (२००)| बळी३ = [[क्रिस मार्टिन]] ३/७६ (१९ षटके)| धावसंख्या४ = २०१/४ (६० षटके)| धावा४ = [[जेमी हाऊ]] ७४ (१३३)| बळी४ = [[Adil Rashid]] ३/६३ (१६ षटके)| निकाल = {{crWin||nr||}}| स्थळ = [[Southampton]], [[इंग्लंड]] | पंच = MA Gough & JF Steele| सामनावीर = | report = [http://content-usa.cricinfo.com/engvnz/engine/match/३२०२१७.html धावफलक]| पाऊस = }} ===First Class:New Zealand vs. Northamptonshire=== {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = [[मे ३०]] - [[जून १]] | संघ१ = {{cr-rt|NZL}} | संघ२ = [[Northamptonshire County Cricket Club|Northamptonshire]] | धावसंख्या१ = ३६३ (९८.२ षटके) | धावा१ = [[Aaron Redmond]] १२१ (२२७) | बळी१ = [[David Wigley]] ५/७८ (१८.२ षटके) | धावसंख्या२ = २१४/९[[Declaration and forfeiture|d]] (६०.४ षटके) | धावा२ = [[Johann Louw]] ८२ (९०) | बळी२ = [[टिम साउथी]] ५/४२ (१६.४ षटके) | धावसंख्या३ = ३१७/७[[Declaration and forfeiture|d]] (७३.२ षटके) | धावा३ = [[रॉस टेलर]] १५० (१५४) | बळी३ = [[David Wigley]] ४/७७ (१८ षटके) | धावसंख्या४ = ८५/२ (२० षटके)| धावा४ = [[Stephen Peters]] ५२ (५८)| बळी४ = [[टिम साउथी]] १/३१ (८ षटके) | निकाल = {{crWin||nr||}} | स्थळ = [[Northampton]], [[इंग्लंड]] | पंच = Stepen Gale ([[England|ENG]]) and [[Nigel Llong]] ([[England|ENG]]) | सामनावीर = | report = [http://content-uk.cricinfo.com/engvnz/engine/match/३२०२१५.html धावफलक] | पाऊस = }} ===List-A:New Zealand vs. Worcestershire=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = [[जून ११]] | संघ१ = {{cr-rt|NZL}} | धावसंख्या१ = ३५८/८ (५० षटके) | | धावसंख्या२ = २६३ (४८ षटके) | | संघ२ = [[Worcestershire County Cricket Club|Worcestershire]] | धावा१ = [[ब्रेंडन मॅककुलम]] १२३ (९८) | | बळी१ = [[Chris Whelan]] ४/७८ (१० षटके) | | धावा२ = [[Vikram Solanki]] ८० (९८) | | बळी२ = [[स्कॉट स्टायरिस]] ३/२५ (८ षटके) | | निकाल = {{cr|NZL}} {{crWin|९५}}| | report = [http://content-uk.cricinfo.com/engvnz/engine/match/३२०२१९.html धावफलक] | | स्थळ = [[Worcester]], [[इंग्लंड]] | | पंच = [[Barry Dudleston]] and [[Neil Mallender]] | | सामनावीर = | }} {{International cricket in 2008}} [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|इंग्लंड]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २००७-०८]] [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे इंग्लंड दौरे]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे इंग्लंड दौरे]] cyapnxeouz9z66kk70swtnuh8av030k 0 51178 2701290 2407545 2026-08-12T09:47:29Z Abhijitsathe 4193 2701290 wikitext text/x-wiki '''कोटा लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[भारत]] देशाच्या ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. हा मतदारसंघ [[राजस्थान]] राज्याच्या [[कोटा]] ह्या नगरात स्थित असून येथील सहा [[राजस्थान विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[कोटा जिल्हा|कोटा जिल्ह्यात]] तर दोन [[बुंदी जिल्हा|बुंदी जिल्ह्यात]] आहेत. == विधानसभा मतदासंघ == लोकसभा मतदारसंघ कोटा मध्ये खालील ८ विधानसभा मतदारसंघ समाविष्ट करण्यात आले आहेत. {| class="wikitable" ! # ! नाव ! जिल्हा |- |१ | [[कोटा दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|कोटा दक्षिण]] | rowspan=6 | [[कोटा जिल्हा|कोटा]] |- |२ | [[कोटा उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|कोटा उत्तर]] |- |३ | [[लाडपुरा विधानसभा मतदारसंघ|लाडपुरा]] |- |४ | [[पिपलदा विधानसभा मतदारसंघ|पिपलदा]] |- |५ | [[सांगोद विधानसभा मतदारसंघ|सांगोद]] |- |६ | [[रामगंज मंडी विधानसभा मतदारसंघ|रामगंज मंडी]] |- |७ | [[बुंदी विधानसभा मतदारसंघ|बुंदी]] | rowspan=2 | [[बुंदी जिल्हा|बुंदी]] |- |८ | [[केशोरायपाटण विधानसभा मतदारसंघ|केशोरायपाटण]] |} == खासदार == {| class="wikitable" !वर्ष !लोकसभा<br>सत्र ![[खासदार]] ! colspan="2" |पक्ष |- | [[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]] | [[नववी लोकसभा|नववी]] | rowspan=3 | [[दाऊ दयाल जोशी]] | rowspan=3 bgcolor=#FF9900| | rowspan=3 | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]] | [[दहावी लोकसभा|दहावी]] |- | [[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] | [[अकरावी लोकसभा|अकरावी]] |- | [[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] | [[बारावी लोकसभा|बारावी]] | [[रामनारायण मीणा]] | bgcolor=#00CCFF| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] | [[तेरावी लोकसभा|तेरावी]] | rowspan=2 | [[रघुवीर सिंह कोशल]] | rowspan=2 bgcolor=#FF9900| | rowspan=2 | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] | [[चौदावी लोकसभा|चौदावी]] |- | [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] | [[पंधरावी लोकसभा|पंधरावी]] | [[इज्याराज सिंह]] | bgcolor=#00CCFF| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] | [[सोळावी लोकसभा|सोळावी]] | rowspan=3 | [[ओम बिर्ला]] | rowspan=3 bgcolor=#FF9900| | rowspan=3 | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[सतरावी लोकसभा|सतरावी]] |- | [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | [[अठरावी लोकसभा|अठरावी]] |} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] {{राजस्थानमधील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:राजस्थानमधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:कोटा लोकसभा मतदारसंघ|*]] [[वर्ग:कोटा जिल्हा|लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:बुंदी जिल्हा]] q15kpz6kgd3lwjs184haxnokp3a9x94 0 57817 2701117 2405875 2026-08-11T19:38:32Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701117 wikitext text/x-wiki [[File:नंदीमूर्ती.jpg|thumb|नंदीमूर्ती]] नन्दी अथवा नन्दीश्वर हे स्वायंभू मन्वंतरातील कामधेनुचे पुत्र होत. हे शिवगणांतील [[शंकर|शंकराचे]] वाहन होत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/spiritual-adhyatmik/the-worship-of-nandi-has-special-importance-in-which-ear-of-nandi-should-we-pray-958068.html|title=नंदीच्या पुजेला आहे विशेष महत्त्व, नंदीच्या कोणत्या कानात करावी प्रार्थना?|last=Marathi|first=TV9|date=2023-06-13|website=TV9 Marathi|language=mr|access-date=2024-04-04}}</ref> ह्यांची नन्दीपुराण नामे एक स्वतंत्र पुराण असून, सत्यनन्दी नामे एक व्रत आहे. लिंगायत मतानुसार बसवराज हे नन्दीअवतार मानले जातात. ==महत्व== शंकराचे वाहन असलेल्या नंदीचे हिंदू धर्मात महत्वाचे स्थान आहे त्यामुळे [[शिव]] मंदिरात शंकराच्या पिंडीसमोर नंदी अशी रचना केलेली आढळते.नंदी हा शिवाचा सेवक आहे अशीही धारणा आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.indiatimes.com/astro/religion-festival-news/story-of-blessings-of-shiv-on-nandi-and-yamraj/articleshow/80781826.cms|title=यमराज आणि नंदीवर अशी झाली भोळ्या शंकराची कृपा...|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2024-04-04|archive-date=2024-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20240404133214/https://marathi.indiatimes.com/astro/religion-festival-news/story-of-blessings-of-shiv-on-nandi-and-yamraj/articleshow/80781826.cms|url-status=dead}}</ref> [[चित्र:नंदी.jpg|अल्ट=नंदी |इवलेसे|बंगलोर संग्रहालय येथील नंदी मूर्ती]] ==अपवाद== [[नाशिक]] येथील कपालेश्वर मंदिर - हे एक् नंदी नसलेले शिवमंदिर आहे. {{विस्तार}} == संदर्भ == [[वर्ग:हिंदू दैवते]] 69gjce0nmkye52hiaicaib50wvzyh1a 0 59039 2701076 2700137 2026-08-11T17:13:50Z ~2026-43435-36 186040 /* नव्या मालिका */ 2701076 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट दूरचित्रवाहिनी |नाव = स्टार प्रवाह |चित्र = Star Pravah 2023.png |चित्रसाईज = |चित्र_माहिती = |चित्र२ = |सुरुवात = २४ नोव्हेंबर २००८ |चित्र स्वरूप = |शेवटचे_प्रसारण = |चित्र_प्रकार = |प्रेक्षक_संख्या = |प्रेक्षक_संख्या_सध्या = |प्रेक्षक_संख्या_माहिती = |नेटवर्क = स्टार इंडिया |मालक = [[डिझ्नी स्टार]] |ब्रीदवाक्य = मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह |देश = [[भारत]] |प्रसारण क्षेत्र = |मुख्यालय = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]] |जुने नाव = |बदललेले नाव = |भगिनी वाहिनी = [[प्रवाह पिक्चर]] |प्रसारण वेळ = दुपारी १ ते ३ आणि संध्या. ६.३० ते रात्री ११.३० (प्राइम टाइम) |संकेतस्थळ ={{URL|https://www.hotstar.com/channels/star-pravah|स्टार प्रवाह}} [[डिझ्नी+ हॉटस्टार]]वर }} '''स्टार प्रवाह''' ही एक [[मराठी]] दूरचित्रवाणी वाहिनी आहे, जी मराठी मनोरंजनात्मक मालिका व वास्तविक कार्यक्रम दाखवते. स्टार प्रवाह हे [[वॉल्ट डिझ्नी कंपनी इंडिया]] च्या उपकंपनी असलेल्या [[डिझ्नी स्टार]]च्या (माजी नाव ''स्टार इंडिया''), मालकीचे असून स्टार प्रवाहची सुरुवात २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी झाली. स्टार प्रवाह एचडी १ मे २०१६ रोजी सुरू झाले. दर रविवारी [[स्टार प्रवाह महाएपिसोड]] प्रसारित केले जातात. ==इतिहास== स्टार प्रवाह ही स्टार इंडियाची मराठी वाहिनी आहे, स्टार जलशा या बंगाली वाहिनी नंतर २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी लाँच केले गेले आणि त्याच लोगोची कॉपी केली गेली, फक्त रंग लाल ऐवजी निळा होता. नवीन लोगो आणि ग्राफिक्स असलेली वाहिनी (बंगाली चॅनेल स्टार जलशाद्वारे १७ जून २०१२ ते १७ फेब्रुवारी २०१९ या कालावधीत वापरलेला लोगो आणि ग्राफिक्स). ३ फेब्रुवारी २०१४ रोजी वाहिनीला "स्वप्नांना पंख नवे" या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. वाहिनीला परत १० ऑक्टोबर २०१६ रोजी "आता थांबायचं नाय" या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. त्यानंतर परत एकदा २ डिसेंबर २०१९ रोजी "मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह!" या नवीन टॅगलाइनसह, नवीन लोगो आणि ग्राफिक्ससह वाहिनीने स्वतःला रिब्रँड केले. १ मे २०१६ रोजी, स्टार प्रवाह एचडी नावाच्या वाहिनीची हाय-डेफिनिशन फीड लाँच करण्यात आले. ==पुरस्कार व सोहळे== {| class="wikitable sortable" ! सुरू झाल्याचे वर्ष || कार्यक्रमाचे नाव |- |२०१४-२०१८ |''येरे येरे'' |- |२०१६ |''स्टार प्रवाह रत्न'' |- |२०२१-चालू |''[[स्टार प्रवाह परिवार पुरस्कार]]'' |- |२०२१-चालू |''स्टार प्रवाह गणेशोत्सव'' |- |२०२२ |''स्टार प्रवाह धुमधडाका'' |- |२०२३-चालू |''स्टार प्रवाह ढिंचॅक दिवाळी'' |} ==प्रसारित कार्यक्रम== {| class="wikitable sortable" ! प्रसारित दिनांक ! मालिका ! वेळ ! रूपांतरण |- | १५ डिसेंबर २०२५ | [[वचन दिले तू मला]] | दुपारी १ वाजता | बंगाली मालिका गीता एल.एल.बी. |- | १६ डिसेंबर २०२४ | [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]] | दुपारी १.३० वाजता | तमिळ मालिका इरामना रोजावे २ |- | १५ सप्टेंबर २०२५ | लपंडाव | दुपारी २ वाजता | |- | १९ जानेवारी २०२६ | तुझ्या सोबतीने | दुपारी २.३० वाजता | |- | १० ऑगस्ट २०२६ | आमच्या लाडक्या नाईक बाई | संध्या. ६.३० वाजता | मल्याळम मालिका टीचरम्मा |- | २९ जून २०२६ | विसरु नको तू मला | संध्या. ७ वाजता | |- | १५ जून २०२६ | [[सुना येती घरा]] | संध्या. ७.३० वाजता | तमिळ मालिका पांडेयन स्टोर २ |- | २३ डिसेंबर २०२४ | [[तू ही रे माझा मितवा]] | रात्री ८ वाजता | हिंदी मालिका [[इस प्यार को क्या नाम दूँ]] |- | ५ डिसेंबर २०२२ | [[ठरलं तर मग!]] | रात्री ८.३० वाजता | तमिळ मालिका रोजा |- | १ जून २०२६ | पाठराखीण | रात्री ९ वाजता | हिंदी मालिका सपना बाबुल का... बिदाई |- | ३० मार्च २०२६ | आनंदी | रात्री ९.३० वाजता | हिंदी मालिका बंदिनी |- | २७ एप्रिल २०२६ | [[बाई तुझा आशीर्वाद]] | रात्री १० वाजता | तमिळ मालिका अय्यानार थुनाई |- | १८ मार्च २०२४ | [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]] | रात्री १०.३० वाजता | हिंदी मालिका कहानी घर घर की |} ===कथाबाह्य कार्यक्रम=== {| class="wikitable sortable" ! प्रसारित दिनांक ! मालिका ! वेळ ! रूपांतरण |- | २९ ऑगस्ट २०२६ | [[आता होऊ दे धिंगाणा]] ५ | शनि-रवि रात्री ९ वाजता | तमिळ कार्यक्रम एन्किट्टा मोधाडे |} ===नव्या मालिका=== {| class="wikitable sortable" ! प्रसारित दिनांक ! मालिका ! रुपांतरण ! वेळ |- | rowspan="2"| ७ सप्टेंबर २०२६ | मराठी मीडियम | बंगाली मालिका बांग्ला मीडियम |रात्री 8.00 वाजता |- | मी कात टाकली | | |} ==जुन्या मालिका== # [[अग्निहोत्र (मालिका)|अग्निहोत्र]] # [[अग्निहोत्र २]] # [[अबोली (मालिका)|अबोली]] # [[आई कुठे काय करते!]] # [[कुन्या राजाची गं तू राणी]] # [[छत्रीवाली]] # [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: महामानवाची गौरवगाथा]] # [[ठिपक्यांची रांगोळी (मालिका)|ठिपक्यांची रांगोळी]] # [[तुझं नि माझं घर श्रीमंताचं]] # [[तुझेच मी गीत गात आहे]] # [[थोडं तुझं आणि थोडं माझं]] # [[दुर्वा (मालिका)|दुर्वा]] # [[देवयानी (मालिका)|देवयानी]] # [[नकळत सारे घडले]] # [[पिंकीचा विजय असो!]] # [[पुढचं पाऊल (मालिका)|पुढचं पाऊल]] # [[प्रेमाचा गेम सेम टू सेम]] # [[प्रेमाची गोष्ट (मालिका)|प्रेमाची गोष्ट]] # [[फुलाला सुगंध मातीचा]] # [[मन उधाण वाऱ्याचे]] # [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]] # [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]] # [[मुलगी झाली हो]] # [[मोलकरीण बाई - मोठी तिची सावली]] # [[रंग माझा वेगळा]] # [[राजा शिवछत्रपती (मालिका)|राजा शिवछत्रपती]] # [[लग्नाची बेडी (मालिका)|लग्नाची बेडी]] # [[लक्ष्मीच्या पाऊलांनी]] # [[लक्ष्य (मालिका)|लक्ष्य]] # [[लेक माझी लाडकी]] # [[शुभविवाह (मालिका)|शुभविवाह]] # [[स्वप्नांच्या पलिकडले]] # [[सहकुटुंब सहपरिवार]] # [[साधी माणसं (मालिका)|साधी माणसं]] # [[स्वाभिमान - शोध अस्तित्वाचा]] # [[सांग तू आहेस का?]] # [[सुख म्हणजे नक्की काय असतं!]] # [[हळद रुसली कुंकू हसलं (मालिका)|हळद रुसली कुंकू हसलं]] # येड लागलं प्रेमाचं # आई आणि बाबा रिटायर होत आहेत! # कोण होतीस तू, काय झालीस तू! # काजळमाया # उदे गं अंबे # जे३ जंक्शन # गोष्ट एका लग्नाची # गोष्ट एका कॉलेजची # गोष्ट एका आनंदीची # गोष्ट एका जप्तीची # कुकुचकू # असे का घडले? # जिवलगा # जीवलगा # चारचौघी # कुलस्वामिनी # कुळ स्वामिनी # दार उघडा ना गडे # अंतरपाट # कशाला उद्याची बात # ओळख - ध्यास स्वप्नांचा # झुंज # बंध रेशमाचे # दोन किनारे दोघी आपण # तुजवीण सख्या रे # धर्मकन्या # सुवासिनी # अनोळखी दिशा # मांडला दोन घडीचा डाव # लक्ष्मी वर्सेस सरस्वती # पंचनामा # माधुरी मिडलक्लास # मानसीचा चित्रकार तो # मन धागा धागा जोडते नवा # आम्ही दोघे राजा राणी # आराधना # आंबट गोड # अरे वेड्या मना # बे दुणे दहा # प्रीती परी तुजवरी # रुंजी # लगोरी - मैत्री रिटर्न्स # जयोस्तुते # येक नंबर # तू जिवाला गुंतवावे # तुमचं आमचं सेम असतं # छोटी मालकीण # दुहेरी # नकुशी तरीही हवीहवीशी # नशीबवान # गं सहाजणी # गोठ # ललित २०५ # साथ दे तू मला # साता जल्माच्या गाठी # शतदा प्रेम करावे # तुझ्या इश्काचा नादखुळा # वैजू नंबर १ # नवे लक्ष्य # प्रेमा तुझा रंग कसा # प्रेमा तुझा रंग कसा २ # स्पेशल ५ # जय देवा श्री गणेशा # दख्खनचा राजा जोतिबा # श्री गुरुदेव दत्त # विठू माऊली # जय भवानी जय शिवाजी ===अनुवादित मालिका=== # ५ स्टार किचन # देवांचे देव महादेव # महाभारत # श्री गणेश # [[रामायण (मालिका)|रामायण]] # [[सत्यमेव जयते (दूरचित्रवाणी मालिका)|सत्यमेव जयते]] ==कथाबाह्य कार्यक्रम== # [[भांडा सौख्य भरे]] # [[मी होणार सुपरस्टार]] # [[मी होणार सुपरस्टार छोटे उस्ताद]] # शिट्टी वाजली रे # आता होऊन जाऊ द्या # आम्ही ट्रॅव्हलकर # कॉमेडी बिमेडी # ढाबळ एक तास टाइमपास # ढिंका चिका - कॉमेडीचा नवा फॉर्म्युला # एक टप्पा आऊट # जोडी जमली रे # जस्ट डान्स # किचनची सुपरस्टार # महाराष्ट्राचा डान्सिंग सुपरस्टार # महाराष्ट्राचा नच बलिये # मंडळ भारी आहे # नांदा सौख्य भरे # पोटोबा प्रसन्न # स्टार दरबार # सून सासू सून # सुप्रिया सचिन शो - जोडी तुझी माझी # विकता का उत्तर? # विसावा - एक घर मनासारखं # झेप ==टीआरपी== २०२१ च्या १४ व्या आठवड्यात, स्टार प्रवाह दहा सर्वाधिक पाहिल्या गेलेल्या भारतीय पे प्लॅटफॉर्म दूरचित्रवाणी चॅनेलमध्ये 1341.11 AMAs सह दहाव्या स्थानावर सामील झाले. {|class="wikitable sortable" style="text-align:center" !rowspan="2" | आठवडा आणि वर्ष !colspan="6" | BARC AMAs |- !मेगा सिटी !क्रमांक !हिंदी भाषिक मार्केट !क्रमांक !भारत !क्रमांक |- |आठवडा ३७, २०२१ |rowspan="23" colspan="2" {{N/A}} |1539.19 |5 |1556.26 |10 |- |आठवडा ३८, २०२१ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1551.06 |9 |- |आठवडा ४५, २०२१ |1517.06 |10 |- |आठवडा ४६, २०२१ |1576.53 |5 |1601.66 |8 |- |आठवडा ४७, २०२१ |1546.27 |5 |1568.70 |8 |- |आठवडा ४८, २०२१ |rowspan="5" colspan="2" {{N/A}} |1544.46 |10 |- |आठवडा ४९, २०२१ |1552.12 |10 |- |आठवडा १, २०२२ |1617.21 |10 |- |आठवडा २, २०२२ |1534.71 |10 |- |आठवडा ३, २०२२ |1513 |10 |- |आठवडा ९, २०२२ |1471.21 |5 |1495.43 |8 |- |आठवडा १०, २०२२ |1471.95 |5 |1497.25 |8 |- |आठवडा ११, २०२२ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1482.54 |9 |- |आठवडा १२, २०२२ |1492.23 |10 |- |आठवडा १३, २०२२ |1442.28 |10 |- |आठवडा १४, २०२२ |1487.64 |5 |1517.08 |8 |- |आठवडा १५, २०२२ |1341.36 |5 |1363.42 |8 |- |आठवडा १६, २०२२ |1406.77 |5 |1424.58 |9 |- |आठवडा १७, २०२२ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1416.39 |9 |- |आठवडा १९, २०२२ |1350.4 |10 |- |आठवडा २१, २०२२ |1381.04 |10 |- |आठवडा २२, २०२२ |1480.72 |5 |1507.05 |8 |- |आठवडा २३, २०२२ |1381.56 |5 |1405.59 |9 |- |आठवडा २४, २०२२ |291.28 |5 |1474.45 |5 |1504.76 |9 |- |आठवडा २५, २०२२ |287.99 |5 |rowspan="5" colspan="2" {{N/A}} |colspan="2" {{N/A}} |- |आठवडा २८, २०२२ |rowspan="9" colspan="2" {{N/A}} |1532.94 |9 |- |आठवडा २९, २०२२ |1504.15 |8 |- |आठवडा ३०, २०२२ |1440.66 |10 |- |आठवडा ३१, २०२२ |1514.69 |9 |- |आठवडा ३२, २०२२ |1500.53 |5 |1523.61 |9 |- |आठवडा ३३, २०२२ |1565.54 |5 |1593.55 |8 |- |आठवडा ३४, २०२२ |1584.93 |5 |1609.75 |7 |- |आठवडा ३५, २०२२ |colspan="2" {{N/A}} |1429.83 |10 |- |आठवडा ३७, २०२२ |1626.5 |4 |1649.99 |6 |- |आठवडा ३८, २०२२ |280.84 |5 |1565.88 |4 |1587.26 |6 |- |आठवडा ३९, २०२२ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1487.64 |5 |1509.02 |7 |- |आठवडा ४०, २०२२ |1550.58 |5 |1575.49 |7 |- |आठवडा ४१, २०२२ |281.01 |5 |1572.55 |5 |1599.75 |8 |- |आठवडा ४२, २०२२ |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1595.63 |5 |1616.71 |7 |- |आठवडा ४३, २०२२ |1562.95 |5 |1585.67 |7 |- |आठवडा ४४, २०२२ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1667.66 |8 |- |आठवडा ४५, २०२२ |1669.9 |8 |- |आठवडा ४६, २०२२ |293.21 |5 |1639.66 |5 |1660.83 |7 |- |आठवडा ४७, २०२२ |288.15 |5 |1640.03 |5 |1662.68 |7 |- |आठवडा ४८, २०२२ |286.02 |5 |1651.62 |5 |1675.98 |7 |- |आठवडा ४९, २०२२ |284.08 |5 |1616.36 |5 |1643.6 |7 |- |आठवडा ५०, २०२२ |298.07 |5 |1602 |5 |1627.25 |7 |- |आठवडा ५१, २०२२ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1534.69 |5 |1559 |8 |- |आठवडा ५२, २०२२ |1585.68 |5 |1610.02 |8 |- |आठवडा १, २०२३ |276.4 |5 |1596.73 |5 |1619.82 |7 |- |आठवडा २, २०२३ |292.83 |4 |1624.55 |5 |1644.4 |7 |- |आठवडा ३, २०२३ |314.32 |4 |1711.93 |5 |1732.54 |7 |- |आठवडा ४, २०२३ |307.1 |4 |1630.69 |5 |1648.57 |7 |- |आठवडा ५, २०२३ |303.49 |4 |1627.73 |5 |1646.8 |7 |- |आठवडा ६, २०२३ |292.82 |4 |1603.74 |5 |1625.13 |7 |- |आठवडा ७, २०२३ |298.62 |4 |1646.78 |5 |1672.17 |7 |- |आठवडा ८, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |1222.15 |5 |1246.77 |8 |- |आठवडा ९, २०२३ |290.3 |4 |1617.14 |4 |1638.73 |7 |- |आठवडा १०, २०२३ |284.31 |5 |1583.58 |5 |1602.8 |8 |- |आठवडा ११, २०२३ |rowspan="7" colspan="2" {{N/A}} |1568.32 |5 |1583.43 |8 |- |आठवडा १२, २०२३ |1586.79 |4 |1601.86 |7 |- |आठवडा १३, २०२३ |1511.79 |4 |1526.8 |7 |- |आठवडा १४, २०२३ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1404.25 |9 |- |आठवडा २०, २०२३ |1379.8 |10 |- |आठवडा २१, २०२३ |1336.04 |10 |- |आठवडा २२, २०२३ |1432.9 |5 |1455.53 |9 |- |आठवडा २३, २०२३ |286.07 |5 |1450.61 |5 |1475.28 |9 |- |आठवडा २४, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |1391.97 |5 |1413.13 |9 |- |आठवडा २५, २०२३ |297.47 |5 |1508.04 |5 |1529.61 |8 |- |आठवडा २६, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |rowspan="7" colspan="2" {{N/A}} |1508.18 |10 |- |आठवडा २७, २०२३ |311.63 |5 |1586.14 |9 |- |आठवडा २८, २०२३ |305.63 |5 |1576.27 |9 |- |आठवडा २९, २०२३ |305.11 |4 |1604.36 |9 |- |आठवडा ३०, २०२३ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1538.86 |10 |- |आठवडा ३१, २०२३ |1590.24 |10 |- |आठवडा ३२, २०२३ |300.09 |4 |1560.37 |10 |- |आठवडा ३३, २०२३ |312.78 |4 |1645.59 |5 |1666.5 |8 |- |आठवडा ३४, २०२३ |359.56 |2 |1773.39 |3 |1793.95 |5 |- |आठवडा ३५, २०२३ |319.48 |3 |1637.29 |5 |1656.78 |8 |- |आठवडा ३६, २०२३ |342.24 |2 |1726.76 |4 |1749.07 |7 |- |आठवडा ३७, २०२३ |326.07 |5 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1643.41 |9 |- |आठवडा ३८, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |1493.7 |10 |- |आठवडा ३९, २०२३ |315.15 |5 |1606.96 |5 |1628.03 |8 |- |आठवडा ४०, २०२३ |371.71 |4 |1845.97 |3 |1868.71 |5 |- |आठवडा ४१, २०२३ |354.49 |5 |1746.04 |4 |1765.6 |7 |- |आठवडा ४२, २०२३ |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1728.18 |4 |1748.5 |7 |- |आठवडा ४३, २०२३ |1688.71 |5 |1709.19 |8 |- |आठवडा ४४, २०२३ |1688.53 |5 |1709 |8 |- |आठवडा ४५, २०२३ |1688.86 |5 |1709.35 |8 |- |आठवडा ४६, २०२३ |314.47 |5 |colspan="2" {{N/A}} |1602.99 |9 |- |आठवडा ४७, २०२३ |334.4 |5 |1761.59 |4 |1782.84 |6 |- |आठवडा ४८, २०२३ |340.02 |5 |1774.83 |3 |1797.74 |5 |- |आठवडा ४९, २०२३ |330.75 |3 |1733.14 |4 |1753.03 |6 |- |आठवडा ५०, २०२३ |345.59 |4 |1748.28 |4 |1773.41 |6 |- |आठवडा ५१, २०२३ |350.51 |4 |1787.22 |4 |1812.24 |6 |- |आठवडा ५२, २०२३ |334.81 |4 |1720.19 |5 |1743.27 |7 |- |आठवडा १, २०२४ |331.16 |4 |colspan="2" {{N/A}} |1752.61 |8 |- |आठवडा २, २०२४ |328.3 |4 |1692.61 |5 |1717.1 |8 |- |आठवडा ३, २०२४ |335.95 |4 |1701.59 |4 |1727.75 |7 |- |आठवडा ४, २०२४ |313.03 |4 |1595.58 |5 |1619.65 |7 |- |आठवडा ५, २०२४ |324.83 |4 |1639.19 |4 |1663.48 |7 |- |आठवडा ६, २०२४ |340.76 |4 |1699.56 |3 |1729.21 |5 |- |आठवडा ७, २०२४ |335.94 |4 |1669.05 |3 |1697.39 |5 |- |आठवडा ८, २०२४ |330.64 |4 |colspan="2" {{N/A}} |1616.1 |7 |- |आठवडा ९, २०२४ |328.81 |4 |1588.34 |5 |1609.17 |8 |- |आठवडा १०, २०२४ |340.62 |4 |1674.46 |3 |1700.32 |5 |- |आठवडा ११, २०२४ |362.68 |3 |1764.45 |3 |1793.48 |5 |- |आठवडा १२, २०२४ |'''391.66''' |1 |'''1917.04''' |3 |'''1944.9''' |5 |- |आठवडा १३, २०२४ |343.27 |4 |1720.83 |5 |1745.54 |7 |- |आठवडा १४, २०२४ |333.75 |4 |1678.56 |5 |1701.37 |7 |- |आठवडा १५, २०२४ |324.31 |4 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1661.26 |8 |- |आठवडा १६, २०२४ |300.91 |4 |1466.09 |9 |- |आठवडा १७, २०२४ |329.14 |4 |1473.76 |5 |1497.09 |8 |- |आठवडा १८, २०२४ |313.84 |4 |1475.98 |5 |1503.38 |8 |- |आठवडा १९, २०२४ |308.96 |4 |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1480.3 |8 |- |आठवडा २०, २०२४ |290.19 |4 |1355.01 |10 |- |आठवडा २१, २०२४ |303.99 |4 |1445.34 |9 |- |आठवडा २२, २०२४ |310.75 |3 |1571.52 |5 |1599.8 |7 |- |आठवडा २३, २०२४ |313.07 |3 |1467.74 |5 |1491.59 |7 |- |आठवडा २४, २०२४ |331.61 |3 |colspan="2" {{N/A}} |1518.06 |9 |- |आठवडा २५, २०२४ |318.92 |4 |1513.29 |5 |1534.75 |8 |- |आठवडा २६, २०२४ |319.09 |5 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1524.55 |10 |- |आठवडा २७, २०२४ |313.37 |3 |1514.53 |9 |- |आठवडा २८, २०२४ |318.09 |3 |1491.43 |5 |1518.17 |8 |- |आठवडा २९, २०२४ |325 |4 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1577.98 |9 |- |आठवडा ३०, २०२४ |335.81 |4 |1602.54 |9 |- |आठवडा ३१, २०२४ |343.55 |3 |1689.2 |5 |1711.82 |7 |- |आठवडा ३२, २०२४ |329.03 |4 |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1621.83 |9 |- |आठवडा ३३, २०२४ |310.4 |4 |1549.35 |9 |- |आठवडा ३४, २०२४ |296.72 |5 |1498.66 |9 |- |आठवडा ३५, २०२४ |307.97 |5 |1681.19 |8 |- |आठवडा ३६, २०२४ |356.7 |3 |1797.18 |4 |1838.66 |6 |- |आठवडा ३७, २०२४ |310 |5 |1611.89 |5 |1651.56 |8 |- |आठवडा ३८, २०२४ |318.17 |4 |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1715.5 |8 |- |आठवडा ३९, २०२४ |313.2 |5 |1661.08 |8 |- |आठवडा ४०, २०२४ |307.53 |5 |1604.69 |8 |- |आठवडा ४१, २०२४ |305.13 |5 |1589.28 |5 |1628.91 |8 |- |आठवडा ४२, २०२४ |colspan="2" {{N/A}} |1568.83 |5 |1595.94 |8 |- |आठवडा ४३, २०२४ |326.61 |4 |1675.11 |4 |1710.53 |6 |- |आठवडा ४४, २०२४ |302.04 |4 |1605.42 |5 |1640.45 |7 |- |आठवडा ४५, २०२४ |313.14 |4 |1632.44 |5 |1673.37 |7 |- |आठवडा ४६, २०२४ |307.54 |4 |colspan="2" {{N/A}} |1660.51 |6 |- |आठवडा ४७, २०२४ |329.8 |5 |1646.53 |4 |1679.54 |7 |- |आठवडा ४८, २०२४ |325.14 |5 |1615.88 |4 |1661.67 |7 |- |आठवडा ४९, २०२४ |339.07 |4 |1642.63 |5 |1686.13 |8 |- |आठवडा ५०, २०२४ |320.93 |4 |1587.81 |5 |1634.79 |7 |- |आठवडा ५१, २०२४ |326 |5 |1628.15 |5 |1672.89 |7 |- |आठवडा ५२, २०२४ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1572 |5 |1610.61 |7 |- |आठवडा ५३, २०२४ |colspan="2" {{N/A}} |1626.97 |8 |- |आठवडा १, २०२५ |317.92 |5 |1550.38 |5 |1600.06 |7 |- |आठवडा २, २०२५ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1594.55 |9 |- |आठवडा ३, २०२५ |1577.74 |8 |- |आठवडा ४, २०२५ |307.77 |4 |1537.47 |9 |- |आठवडा ५, २०२५ |292.2 |5 |1496.48 |9 |- |आठवडा ६, २०२५ |328.06 |2 |1708.35 |4 |1757.59 |6 |- |आठवडा ७, २०२५ |318.97 |5 |1629.34 |5 |1665.16 |7 |- |आठवडा ८, २०२५ |293.83 |5 |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1579.06 |8 |- |आठवडा ९, २०२५ |305.16 |5 |1661.1 |9 |- |आठवडा १०, २०२५ |colspan="2" {{N/A}} |1578.58 |9 |- |आठवडा ११, २०२५ |334.98 |4 |1678.36 |5 |1717.9 |7 |- |आठवडा १२, २०२५ |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |rowspan="12" colspan="2" {{N/A}} |1544.6 |9 |- |आठवडा १३, २०२५ |1557.77 |9 |- |आठवडा १४, २०२५ |1566.95 |9 |- |आठवडा १६, २०२५ |1414.68 |10 |- |आठवडा १९, २०२५ |259.48 |5 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |- |आठवडा २२, २०२५ |287.04 |5 |- |आठवडा २३, २०२५ |317.38 |5 |1535.46 |10 |- |आठवडा २४, २०२५ |296.19 |5 |1506.47 |10 |- |आठवडा २५, २०२५ |295.05 |5 |colspan="2" {{N/A}} |- |आठवडा २७, २०२५ |310.54 |5 |1512.98 |10 |- |आठवडा २८, २०२५ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1509.22 |10 |- |आठवडा २९, २०२५ |1522.89 |10 |- |आठवडा ३०, २०२५ |320.26 |5 |1590.29 |5 |1646.37 |8 |- |आठवडा ३१, २०२५ |307.31 |5 |colspan="2" {{N/A}} |1586.19 |8 |- |आठवडा ३२, २०२५ |329.73 |3 |1591.22 |5 |1658.19 |8 |- |आठवडा ३३, २०२५ |292.68 |5 |rowspan="5" colspan="2" {{N/A}} |1602.1 |8 |- |आठवडा ३४, २०२५ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1551.73 |9 |- |आठवडा ३५, २०२५ |1543.83 |8 |- |आठवडा ३६, २०२५ |1633.16 |7 |- |आठवडा ३७, २०२५ |291.62 |5 |1606.41 |9 |- |आठवडा ३८, २०२५ |rowspan="16" colspan="2" {{N/A}} |1571.52 |5 |1627.19 |8 |- |आठवडा ३९, २०२५ |1561.74 |5 |1624.6 |7 |- |आठवडा ४०, २०२५ |1630.86 |4 |1693.01 |6 |- |आठवडा ४१, २०२५ |1613.67 |4 |1670.28 |6 |- |आठवडा ४२, २०२५ |colspan="2" {{N/A}} |1534.91 |8 |- |आठवडा ४३, २०२५ |1521.48 |5 |1576.6 |8 |- |आठवडा ४४, २०२५ |rowspan="10" colspan="2" {{N/A}} |1503.83 |9 |- |आठवडा ४५, २०२५ |1486.77 |8 |- |आठवडा ४६, २०२५ |1487.1 |9 |- |आठवडा ४७, २०२५ |1494.08 |9 |- |आठवडा ४८, २०२५ |1455.08 |9 |- |आठवडा ४९, २०२५ |1419.06 |9 |- |आठवडा ५०, २०२५ |1408.11 |8 |- |आठवडा ५१, २०२५ |1456.51 |9 |- |आठवडा ३, २०२६ |1352.26 |10 |- |आठवडा ५, २०२६ |1283.81 |10 |} [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिन्या]] [[वर्ग:स्टार प्रवाह]] p8fj92rr92bgavfhd5bd714zoryg4xi 2701077 2701076 2026-08-11T17:14:56Z ~2026-43435-36 186040 /* नव्या मालिका */ 2701077 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट दूरचित्रवाहिनी |नाव = स्टार प्रवाह |चित्र = Star Pravah 2023.png |चित्रसाईज = |चित्र_माहिती = |चित्र२ = |सुरुवात = २४ नोव्हेंबर २००८ |चित्र स्वरूप = |शेवटचे_प्रसारण = |चित्र_प्रकार = |प्रेक्षक_संख्या = |प्रेक्षक_संख्या_सध्या = |प्रेक्षक_संख्या_माहिती = |नेटवर्क = स्टार इंडिया |मालक = [[डिझ्नी स्टार]] |ब्रीदवाक्य = मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह |देश = [[भारत]] |प्रसारण क्षेत्र = |मुख्यालय = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]] |जुने नाव = |बदललेले नाव = |भगिनी वाहिनी = [[प्रवाह पिक्चर]] |प्रसारण वेळ = दुपारी १ ते ३ आणि संध्या. ६.३० ते रात्री ११.३० (प्राइम टाइम) |संकेतस्थळ ={{URL|https://www.hotstar.com/channels/star-pravah|स्टार प्रवाह}} [[डिझ्नी+ हॉटस्टार]]वर }} '''स्टार प्रवाह''' ही एक [[मराठी]] दूरचित्रवाणी वाहिनी आहे, जी मराठी मनोरंजनात्मक मालिका व वास्तविक कार्यक्रम दाखवते. स्टार प्रवाह हे [[वॉल्ट डिझ्नी कंपनी इंडिया]] च्या उपकंपनी असलेल्या [[डिझ्नी स्टार]]च्या (माजी नाव ''स्टार इंडिया''), मालकीचे असून स्टार प्रवाहची सुरुवात २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी झाली. स्टार प्रवाह एचडी १ मे २०१६ रोजी सुरू झाले. दर रविवारी [[स्टार प्रवाह महाएपिसोड]] प्रसारित केले जातात. ==इतिहास== स्टार प्रवाह ही स्टार इंडियाची मराठी वाहिनी आहे, स्टार जलशा या बंगाली वाहिनी नंतर २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी लाँच केले गेले आणि त्याच लोगोची कॉपी केली गेली, फक्त रंग लाल ऐवजी निळा होता. नवीन लोगो आणि ग्राफिक्स असलेली वाहिनी (बंगाली चॅनेल स्टार जलशाद्वारे १७ जून २०१२ ते १७ फेब्रुवारी २०१९ या कालावधीत वापरलेला लोगो आणि ग्राफिक्स). ३ फेब्रुवारी २०१४ रोजी वाहिनीला "स्वप्नांना पंख नवे" या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. वाहिनीला परत १० ऑक्टोबर २०१६ रोजी "आता थांबायचं नाय" या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. त्यानंतर परत एकदा २ डिसेंबर २०१९ रोजी "मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह!" या नवीन टॅगलाइनसह, नवीन लोगो आणि ग्राफिक्ससह वाहिनीने स्वतःला रिब्रँड केले. १ मे २०१६ रोजी, स्टार प्रवाह एचडी नावाच्या वाहिनीची हाय-डेफिनिशन फीड लाँच करण्यात आले. ==पुरस्कार व सोहळे== {| class="wikitable sortable" ! सुरू झाल्याचे वर्ष || कार्यक्रमाचे नाव |- |२०१४-२०१८ |''येरे येरे'' |- |२०१६ |''स्टार प्रवाह रत्न'' |- |२०२१-चालू |''[[स्टार प्रवाह परिवार पुरस्कार]]'' |- |२०२१-चालू |''स्टार प्रवाह गणेशोत्सव'' |- |२०२२ |''स्टार प्रवाह धुमधडाका'' |- |२०२३-चालू |''स्टार प्रवाह ढिंचॅक दिवाळी'' |} ==प्रसारित कार्यक्रम== {| class="wikitable sortable" ! प्रसारित दिनांक ! मालिका ! वेळ ! रूपांतरण |- | १५ डिसेंबर २०२५ | [[वचन दिले तू मला]] | दुपारी १ वाजता | बंगाली मालिका गीता एल.एल.बी. |- | १६ डिसेंबर २०२४ | [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]] | दुपारी १.३० वाजता | तमिळ मालिका इरामना रोजावे २ |- | १५ सप्टेंबर २०२५ | लपंडाव | दुपारी २ वाजता | |- | १९ जानेवारी २०२६ | तुझ्या सोबतीने | दुपारी २.३० वाजता | |- | १० ऑगस्ट २०२६ | आमच्या लाडक्या नाईक बाई | संध्या. ६.३० वाजता | मल्याळम मालिका टीचरम्मा |- | २९ जून २०२६ | विसरु नको तू मला | संध्या. ७ वाजता | |- | १५ जून २०२६ | [[सुना येती घरा]] | संध्या. ७.३० वाजता | तमिळ मालिका पांडेयन स्टोर २ |- | २३ डिसेंबर २०२४ | [[तू ही रे माझा मितवा]] | रात्री ८ वाजता | हिंदी मालिका [[इस प्यार को क्या नाम दूँ]] |- | ५ डिसेंबर २०२२ | [[ठरलं तर मग!]] | रात्री ८.३० वाजता | तमिळ मालिका रोजा |- | १ जून २०२६ | पाठराखीण | रात्री ९ वाजता | हिंदी मालिका सपना बाबुल का... बिदाई |- | ३० मार्च २०२६ | आनंदी | रात्री ९.३० वाजता | हिंदी मालिका बंदिनी |- | २७ एप्रिल २०२६ | [[बाई तुझा आशीर्वाद]] | रात्री १० वाजता | तमिळ मालिका अय्यानार थुनाई |- | १८ मार्च २०२४ | [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]] | रात्री १०.३० वाजता | हिंदी मालिका कहानी घर घर की |} ===कथाबाह्य कार्यक्रम=== {| class="wikitable sortable" ! प्रसारित दिनांक ! मालिका ! वेळ ! रूपांतरण |- | २९ ऑगस्ट २०२६ | [[आता होऊ दे धिंगाणा]] ५ | शनि-रवि रात्री ९ वाजता | तमिळ कार्यक्रम एन्किट्टा मोधाडे |} ===नव्या मालिका=== {| class="wikitable sortable" ! प्रसारित दिनांक ! मालिका ! रुपांतरण ! वेळ |- | rowspan="2"| ७ सप्टेंबर २०२६ | मराठी मीडियम | बंगाली मालिका बांग्ला मीडियम |रात्री 8.00 वाजता |- | मी कात टाकली | |रात्री ११.०० वाजता |} ==जुन्या मालिका== # [[अग्निहोत्र (मालिका)|अग्निहोत्र]] # [[अग्निहोत्र २]] # [[अबोली (मालिका)|अबोली]] # [[आई कुठे काय करते!]] # [[कुन्या राजाची गं तू राणी]] # [[छत्रीवाली]] # [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: महामानवाची गौरवगाथा]] # [[ठिपक्यांची रांगोळी (मालिका)|ठिपक्यांची रांगोळी]] # [[तुझं नि माझं घर श्रीमंताचं]] # [[तुझेच मी गीत गात आहे]] # [[थोडं तुझं आणि थोडं माझं]] # [[दुर्वा (मालिका)|दुर्वा]] # [[देवयानी (मालिका)|देवयानी]] # [[नकळत सारे घडले]] # [[पिंकीचा विजय असो!]] # [[पुढचं पाऊल (मालिका)|पुढचं पाऊल]] # [[प्रेमाचा गेम सेम टू सेम]] # [[प्रेमाची गोष्ट (मालिका)|प्रेमाची गोष्ट]] # [[फुलाला सुगंध मातीचा]] # [[मन उधाण वाऱ्याचे]] # [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]] # [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]] # [[मुलगी झाली हो]] # [[मोलकरीण बाई - मोठी तिची सावली]] # [[रंग माझा वेगळा]] # [[राजा शिवछत्रपती (मालिका)|राजा शिवछत्रपती]] # [[लग्नाची बेडी (मालिका)|लग्नाची बेडी]] # [[लक्ष्मीच्या पाऊलांनी]] # [[लक्ष्य (मालिका)|लक्ष्य]] # [[लेक माझी लाडकी]] # [[शुभविवाह (मालिका)|शुभविवाह]] # [[स्वप्नांच्या पलिकडले]] # [[सहकुटुंब सहपरिवार]] # [[साधी माणसं (मालिका)|साधी माणसं]] # [[स्वाभिमान - शोध अस्तित्वाचा]] # [[सांग तू आहेस का?]] # [[सुख म्हणजे नक्की काय असतं!]] # [[हळद रुसली कुंकू हसलं (मालिका)|हळद रुसली कुंकू हसलं]] # येड लागलं प्रेमाचं # आई आणि बाबा रिटायर होत आहेत! # कोण होतीस तू, काय झालीस तू! # काजळमाया # उदे गं अंबे # जे३ जंक्शन # गोष्ट एका लग्नाची # गोष्ट एका कॉलेजची # गोष्ट एका आनंदीची # गोष्ट एका जप्तीची # कुकुचकू # असे का घडले? # जिवलगा # जीवलगा # चारचौघी # कुलस्वामिनी # कुळ स्वामिनी # दार उघडा ना गडे # अंतरपाट # कशाला उद्याची बात # ओळख - ध्यास स्वप्नांचा # झुंज # बंध रेशमाचे # दोन किनारे दोघी आपण # तुजवीण सख्या रे # धर्मकन्या # सुवासिनी # अनोळखी दिशा # मांडला दोन घडीचा डाव # लक्ष्मी वर्सेस सरस्वती # पंचनामा # माधुरी मिडलक्लास # मानसीचा चित्रकार तो # मन धागा धागा जोडते नवा # आम्ही दोघे राजा राणी # आराधना # आंबट गोड # अरे वेड्या मना # बे दुणे दहा # प्रीती परी तुजवरी # रुंजी # लगोरी - मैत्री रिटर्न्स # जयोस्तुते # येक नंबर # तू जिवाला गुंतवावे # तुमचं आमचं सेम असतं # छोटी मालकीण # दुहेरी # नकुशी तरीही हवीहवीशी # नशीबवान # गं सहाजणी # गोठ # ललित २०५ # साथ दे तू मला # साता जल्माच्या गाठी # शतदा प्रेम करावे # तुझ्या इश्काचा नादखुळा # वैजू नंबर १ # नवे लक्ष्य # प्रेमा तुझा रंग कसा # प्रेमा तुझा रंग कसा २ # स्पेशल ५ # जय देवा श्री गणेशा # दख्खनचा राजा जोतिबा # श्री गुरुदेव दत्त # विठू माऊली # जय भवानी जय शिवाजी ===अनुवादित मालिका=== # ५ स्टार किचन # देवांचे देव महादेव # महाभारत # श्री गणेश # [[रामायण (मालिका)|रामायण]] # [[सत्यमेव जयते (दूरचित्रवाणी मालिका)|सत्यमेव जयते]] ==कथाबाह्य कार्यक्रम== # [[भांडा सौख्य भरे]] # [[मी होणार सुपरस्टार]] # [[मी होणार सुपरस्टार छोटे उस्ताद]] # शिट्टी वाजली रे # आता होऊन जाऊ द्या # आम्ही ट्रॅव्हलकर # कॉमेडी बिमेडी # ढाबळ एक तास टाइमपास # ढिंका चिका - कॉमेडीचा नवा फॉर्म्युला # एक टप्पा आऊट # जोडी जमली रे # जस्ट डान्स # किचनची सुपरस्टार # महाराष्ट्राचा डान्सिंग सुपरस्टार # महाराष्ट्राचा नच बलिये # मंडळ भारी आहे # नांदा सौख्य भरे # पोटोबा प्रसन्न # स्टार दरबार # सून सासू सून # सुप्रिया सचिन शो - जोडी तुझी माझी # विकता का उत्तर? # विसावा - एक घर मनासारखं # झेप ==टीआरपी== २०२१ च्या १४ व्या आठवड्यात, स्टार प्रवाह दहा सर्वाधिक पाहिल्या गेलेल्या भारतीय पे प्लॅटफॉर्म दूरचित्रवाणी चॅनेलमध्ये 1341.11 AMAs सह दहाव्या स्थानावर सामील झाले. {|class="wikitable sortable" style="text-align:center" !rowspan="2" | आठवडा आणि वर्ष !colspan="6" | BARC AMAs |- !मेगा सिटी !क्रमांक !हिंदी भाषिक मार्केट !क्रमांक !भारत !क्रमांक |- |आठवडा ३७, २०२१ |rowspan="23" colspan="2" {{N/A}} |1539.19 |5 |1556.26 |10 |- |आठवडा ३८, २०२१ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1551.06 |9 |- |आठवडा ४५, २०२१ |1517.06 |10 |- |आठवडा ४६, २०२१ |1576.53 |5 |1601.66 |8 |- |आठवडा ४७, २०२१ |1546.27 |5 |1568.70 |8 |- |आठवडा ४८, २०२१ |rowspan="5" colspan="2" {{N/A}} |1544.46 |10 |- |आठवडा ४९, २०२१ |1552.12 |10 |- |आठवडा १, २०२२ |1617.21 |10 |- |आठवडा २, २०२२ |1534.71 |10 |- |आठवडा ३, २०२२ |1513 |10 |- |आठवडा ९, २०२२ |1471.21 |5 |1495.43 |8 |- |आठवडा १०, २०२२ |1471.95 |5 |1497.25 |8 |- |आठवडा ११, २०२२ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1482.54 |9 |- |आठवडा १२, २०२२ |1492.23 |10 |- |आठवडा १३, २०२२ |1442.28 |10 |- |आठवडा १४, २०२२ |1487.64 |5 |1517.08 |8 |- |आठवडा १५, २०२२ |1341.36 |5 |1363.42 |8 |- |आठवडा १६, २०२२ |1406.77 |5 |1424.58 |9 |- |आठवडा १७, २०२२ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1416.39 |9 |- |आठवडा १९, २०२२ |1350.4 |10 |- |आठवडा २१, २०२२ |1381.04 |10 |- |आठवडा २२, २०२२ |1480.72 |5 |1507.05 |8 |- |आठवडा २३, २०२२ |1381.56 |5 |1405.59 |9 |- |आठवडा २४, २०२२ |291.28 |5 |1474.45 |5 |1504.76 |9 |- |आठवडा २५, २०२२ |287.99 |5 |rowspan="5" colspan="2" {{N/A}} |colspan="2" {{N/A}} |- |आठवडा २८, २०२२ |rowspan="9" colspan="2" {{N/A}} |1532.94 |9 |- |आठवडा २९, २०२२ |1504.15 |8 |- |आठवडा ३०, २०२२ |1440.66 |10 |- |आठवडा ३१, २०२२ |1514.69 |9 |- |आठवडा ३२, २०२२ |1500.53 |5 |1523.61 |9 |- |आठवडा ३३, २०२२ |1565.54 |5 |1593.55 |8 |- |आठवडा ३४, २०२२ |1584.93 |5 |1609.75 |7 |- |आठवडा ३५, २०२२ |colspan="2" {{N/A}} |1429.83 |10 |- |आठवडा ३७, २०२२ |1626.5 |4 |1649.99 |6 |- |आठवडा ३८, २०२२ |280.84 |5 |1565.88 |4 |1587.26 |6 |- |आठवडा ३९, २०२२ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1487.64 |5 |1509.02 |7 |- |आठवडा ४०, २०२२ |1550.58 |5 |1575.49 |7 |- |आठवडा ४१, २०२२ |281.01 |5 |1572.55 |5 |1599.75 |8 |- |आठवडा ४२, २०२२ |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1595.63 |5 |1616.71 |7 |- |आठवडा ४३, २०२२ |1562.95 |5 |1585.67 |7 |- |आठवडा ४४, २०२२ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1667.66 |8 |- |आठवडा ४५, २०२२ |1669.9 |8 |- |आठवडा ४६, २०२२ |293.21 |5 |1639.66 |5 |1660.83 |7 |- |आठवडा ४७, २०२२ |288.15 |5 |1640.03 |5 |1662.68 |7 |- |आठवडा ४८, २०२२ |286.02 |5 |1651.62 |5 |1675.98 |7 |- |आठवडा ४९, २०२२ |284.08 |5 |1616.36 |5 |1643.6 |7 |- |आठवडा ५०, २०२२ |298.07 |5 |1602 |5 |1627.25 |7 |- |आठवडा ५१, २०२२ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1534.69 |5 |1559 |8 |- |आठवडा ५२, २०२२ |1585.68 |5 |1610.02 |8 |- |आठवडा १, २०२३ |276.4 |5 |1596.73 |5 |1619.82 |7 |- |आठवडा २, २०२३ |292.83 |4 |1624.55 |5 |1644.4 |7 |- |आठवडा ३, २०२३ |314.32 |4 |1711.93 |5 |1732.54 |7 |- |आठवडा ४, २०२३ |307.1 |4 |1630.69 |5 |1648.57 |7 |- |आठवडा ५, २०२३ |303.49 |4 |1627.73 |5 |1646.8 |7 |- |आठवडा ६, २०२३ |292.82 |4 |1603.74 |5 |1625.13 |7 |- |आठवडा ७, २०२३ |298.62 |4 |1646.78 |5 |1672.17 |7 |- |आठवडा ८, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |1222.15 |5 |1246.77 |8 |- |आठवडा ९, २०२३ |290.3 |4 |1617.14 |4 |1638.73 |7 |- |आठवडा १०, २०२३ |284.31 |5 |1583.58 |5 |1602.8 |8 |- |आठवडा ११, २०२३ |rowspan="7" colspan="2" {{N/A}} |1568.32 |5 |1583.43 |8 |- |आठवडा १२, २०२३ |1586.79 |4 |1601.86 |7 |- |आठवडा १३, २०२३ |1511.79 |4 |1526.8 |7 |- |आठवडा १४, २०२३ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1404.25 |9 |- |आठवडा २०, २०२३ |1379.8 |10 |- |आठवडा २१, २०२३ |1336.04 |10 |- |आठवडा २२, २०२३ |1432.9 |5 |1455.53 |9 |- |आठवडा २३, २०२३ |286.07 |5 |1450.61 |5 |1475.28 |9 |- |आठवडा २४, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |1391.97 |5 |1413.13 |9 |- |आठवडा २५, २०२३ |297.47 |5 |1508.04 |5 |1529.61 |8 |- |आठवडा २६, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |rowspan="7" colspan="2" {{N/A}} |1508.18 |10 |- |आठवडा २७, २०२३ |311.63 |5 |1586.14 |9 |- |आठवडा २८, २०२३ |305.63 |5 |1576.27 |9 |- |आठवडा २९, २०२३ |305.11 |4 |1604.36 |9 |- |आठवडा ३०, २०२३ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1538.86 |10 |- |आठवडा ३१, २०२३ |1590.24 |10 |- |आठवडा ३२, २०२३ |300.09 |4 |1560.37 |10 |- |आठवडा ३३, २०२३ |312.78 |4 |1645.59 |5 |1666.5 |8 |- |आठवडा ३४, २०२३ |359.56 |2 |1773.39 |3 |1793.95 |5 |- |आठवडा ३५, २०२३ |319.48 |3 |1637.29 |5 |1656.78 |8 |- |आठवडा ३६, २०२३ |342.24 |2 |1726.76 |4 |1749.07 |7 |- |आठवडा ३७, २०२३ |326.07 |5 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1643.41 |9 |- |आठवडा ३८, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |1493.7 |10 |- |आठवडा ३९, २०२३ |315.15 |5 |1606.96 |5 |1628.03 |8 |- |आठवडा ४०, २०२३ |371.71 |4 |1845.97 |3 |1868.71 |5 |- |आठवडा ४१, २०२३ |354.49 |5 |1746.04 |4 |1765.6 |7 |- |आठवडा ४२, २०२३ |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1728.18 |4 |1748.5 |7 |- |आठवडा ४३, २०२३ |1688.71 |5 |1709.19 |8 |- |आठवडा ४४, २०२३ |1688.53 |5 |1709 |8 |- |आठवडा ४५, २०२३ |1688.86 |5 |1709.35 |8 |- |आठवडा ४६, २०२३ |314.47 |5 |colspan="2" {{N/A}} |1602.99 |9 |- |आठवडा ४७, २०२३ |334.4 |5 |1761.59 |4 |1782.84 |6 |- |आठवडा ४८, २०२३ |340.02 |5 |1774.83 |3 |1797.74 |5 |- |आठवडा ४९, २०२३ |330.75 |3 |1733.14 |4 |1753.03 |6 |- |आठवडा ५०, २०२३ |345.59 |4 |1748.28 |4 |1773.41 |6 |- |आठवडा ५१, २०२३ |350.51 |4 |1787.22 |4 |1812.24 |6 |- |आठवडा ५२, २०२३ |334.81 |4 |1720.19 |5 |1743.27 |7 |- |आठवडा १, २०२४ |331.16 |4 |colspan="2" {{N/A}} |1752.61 |8 |- |आठवडा २, २०२४ |328.3 |4 |1692.61 |5 |1717.1 |8 |- |आठवडा ३, २०२४ |335.95 |4 |1701.59 |4 |1727.75 |7 |- |आठवडा ४, २०२४ |313.03 |4 |1595.58 |5 |1619.65 |7 |- |आठवडा ५, २०२४ |324.83 |4 |1639.19 |4 |1663.48 |7 |- |आठवडा ६, २०२४ |340.76 |4 |1699.56 |3 |1729.21 |5 |- |आठवडा ७, २०२४ |335.94 |4 |1669.05 |3 |1697.39 |5 |- |आठवडा ८, २०२४ |330.64 |4 |colspan="2" {{N/A}} |1616.1 |7 |- |आठवडा ९, २०२४ |328.81 |4 |1588.34 |5 |1609.17 |8 |- |आठवडा १०, २०२४ |340.62 |4 |1674.46 |3 |1700.32 |5 |- |आठवडा ११, २०२४ |362.68 |3 |1764.45 |3 |1793.48 |5 |- |आठवडा १२, २०२४ |'''391.66''' |1 |'''1917.04''' |3 |'''1944.9''' |5 |- |आठवडा १३, २०२४ |343.27 |4 |1720.83 |5 |1745.54 |7 |- |आठवडा १४, २०२४ |333.75 |4 |1678.56 |5 |1701.37 |7 |- |आठवडा १५, २०२४ |324.31 |4 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1661.26 |8 |- |आठवडा १६, २०२४ |300.91 |4 |1466.09 |9 |- |आठवडा १७, २०२४ |329.14 |4 |1473.76 |5 |1497.09 |8 |- |आठवडा १८, २०२४ |313.84 |4 |1475.98 |5 |1503.38 |8 |- |आठवडा १९, २०२४ |308.96 |4 |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1480.3 |8 |- |आठवडा २०, २०२४ |290.19 |4 |1355.01 |10 |- |आठवडा २१, २०२४ |303.99 |4 |1445.34 |9 |- |आठवडा २२, २०२४ |310.75 |3 |1571.52 |5 |1599.8 |7 |- |आठवडा २३, २०२४ |313.07 |3 |1467.74 |5 |1491.59 |7 |- |आठवडा २४, २०२४ |331.61 |3 |colspan="2" {{N/A}} |1518.06 |9 |- |आठवडा २५, २०२४ |318.92 |4 |1513.29 |5 |1534.75 |8 |- |आठवडा २६, २०२४ |319.09 |5 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1524.55 |10 |- |आठवडा २७, २०२४ |313.37 |3 |1514.53 |9 |- |आठवडा २८, २०२४ |318.09 |3 |1491.43 |5 |1518.17 |8 |- |आठवडा २९, २०२४ |325 |4 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1577.98 |9 |- |आठवडा ३०, २०२४ |335.81 |4 |1602.54 |9 |- |आठवडा ३१, २०२४ |343.55 |3 |1689.2 |5 |1711.82 |7 |- |आठवडा ३२, २०२४ |329.03 |4 |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1621.83 |9 |- |आठवडा ३३, २०२४ |310.4 |4 |1549.35 |9 |- |आठवडा ३४, २०२४ |296.72 |5 |1498.66 |9 |- |आठवडा ३५, २०२४ |307.97 |5 |1681.19 |8 |- |आठवडा ३६, २०२४ |356.7 |3 |1797.18 |4 |1838.66 |6 |- |आठवडा ३७, २०२४ |310 |5 |1611.89 |5 |1651.56 |8 |- |आठवडा ३८, २०२४ |318.17 |4 |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1715.5 |8 |- |आठवडा ३९, २०२४ |313.2 |5 |1661.08 |8 |- |आठवडा ४०, २०२४ |307.53 |5 |1604.69 |8 |- |आठवडा ४१, २०२४ |305.13 |5 |1589.28 |5 |1628.91 |8 |- |आठवडा ४२, २०२४ |colspan="2" {{N/A}} |1568.83 |5 |1595.94 |8 |- |आठवडा ४३, २०२४ |326.61 |4 |1675.11 |4 |1710.53 |6 |- |आठवडा ४४, २०२४ |302.04 |4 |1605.42 |5 |1640.45 |7 |- |आठवडा ४५, २०२४ |313.14 |4 |1632.44 |5 |1673.37 |7 |- |आठवडा ४६, २०२४ |307.54 |4 |colspan="2" {{N/A}} |1660.51 |6 |- |आठवडा ४७, २०२४ |329.8 |5 |1646.53 |4 |1679.54 |7 |- |आठवडा ४८, २०२४ |325.14 |5 |1615.88 |4 |1661.67 |7 |- |आठवडा ४९, २०२४ |339.07 |4 |1642.63 |5 |1686.13 |8 |- |आठवडा ५०, २०२४ |320.93 |4 |1587.81 |5 |1634.79 |7 |- |आठवडा ५१, २०२४ |326 |5 |1628.15 |5 |1672.89 |7 |- |आठवडा ५२, २०२४ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1572 |5 |1610.61 |7 |- |आठवडा ५३, २०२४ |colspan="2" {{N/A}} |1626.97 |8 |- |आठवडा १, २०२५ |317.92 |5 |1550.38 |5 |1600.06 |7 |- |आठवडा २, २०२५ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1594.55 |9 |- |आठवडा ३, २०२५ |1577.74 |8 |- |आठवडा ४, २०२५ |307.77 |4 |1537.47 |9 |- |आठवडा ५, २०२५ |292.2 |5 |1496.48 |9 |- |आठवडा ६, २०२५ |328.06 |2 |1708.35 |4 |1757.59 |6 |- |आठवडा ७, २०२५ |318.97 |5 |1629.34 |5 |1665.16 |7 |- |आठवडा ८, २०२५ |293.83 |5 |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1579.06 |8 |- |आठवडा ९, २०२५ |305.16 |5 |1661.1 |9 |- |आठवडा १०, २०२५ |colspan="2" {{N/A}} |1578.58 |9 |- |आठवडा ११, २०२५ |334.98 |4 |1678.36 |5 |1717.9 |7 |- |आठवडा १२, २०२५ |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |rowspan="12" colspan="2" {{N/A}} |1544.6 |9 |- |आठवडा १३, २०२५ |1557.77 |9 |- |आठवडा १४, २०२५ |1566.95 |9 |- |आठवडा १६, २०२५ |1414.68 |10 |- |आठवडा १९, २०२५ |259.48 |5 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |- |आठवडा २२, २०२५ |287.04 |5 |- |आठवडा २३, २०२५ |317.38 |5 |1535.46 |10 |- |आठवडा २४, २०२५ |296.19 |5 |1506.47 |10 |- |आठवडा २५, २०२५ |295.05 |5 |colspan="2" {{N/A}} |- |आठवडा २७, २०२५ |310.54 |5 |1512.98 |10 |- |आठवडा २८, २०२५ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1509.22 |10 |- |आठवडा २९, २०२५ |1522.89 |10 |- |आठवडा ३०, २०२५ |320.26 |5 |1590.29 |5 |1646.37 |8 |- |आठवडा ३१, २०२५ |307.31 |5 |colspan="2" {{N/A}} |1586.19 |8 |- |आठवडा ३२, २०२५ |329.73 |3 |1591.22 |5 |1658.19 |8 |- |आठवडा ३३, २०२५ |292.68 |5 |rowspan="5" colspan="2" {{N/A}} |1602.1 |8 |- |आठवडा ३४, २०२५ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1551.73 |9 |- |आठवडा ३५, २०२५ |1543.83 |8 |- |आठवडा ३६, २०२५ |1633.16 |7 |- |आठवडा ३७, २०२५ |291.62 |5 |1606.41 |9 |- |आठवडा ३८, २०२५ |rowspan="16" colspan="2" {{N/A}} |1571.52 |5 |1627.19 |8 |- |आठवडा ३९, २०२५ |1561.74 |5 |1624.6 |7 |- |आठवडा ४०, २०२५ |1630.86 |4 |1693.01 |6 |- |आठवडा ४१, २०२५ |1613.67 |4 |1670.28 |6 |- |आठवडा ४२, २०२५ |colspan="2" {{N/A}} |1534.91 |8 |- |आठवडा ४३, २०२५ |1521.48 |5 |1576.6 |8 |- |आठवडा ४४, २०२५ |rowspan="10" colspan="2" {{N/A}} |1503.83 |9 |- |आठवडा ४५, २०२५ |1486.77 |8 |- |आठवडा ४६, २०२५ |1487.1 |9 |- |आठवडा ४७, २०२५ |1494.08 |9 |- |आठवडा ४८, २०२५ |1455.08 |9 |- |आठवडा ४९, २०२५ |1419.06 |9 |- |आठवडा ५०, २०२५ |1408.11 |8 |- |आठवडा ५१, २०२५ |1456.51 |9 |- |आठवडा ३, २०२६ |1352.26 |10 |- |आठवडा ५, २०२६ |1283.81 |10 |} [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिन्या]] [[वर्ग:स्टार प्रवाह]] lpdn6q6gy6recilccjq0yxzfx66txij 0 65540 2701188 2675720 2026-08-12T03:49:58Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701188 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} '''बोरू''' ही [[दक्षिण आशिया|दक्षिण आशियात]] उगवणारी एक वनस्पती आहे. बोरूत आयुर्वेदिक औषधी असल्याचे मानले जाते. पूर्वी बोरूचा वापर शाईत बुडवून लिहिण्यासाठी करत असत. == बाह्य दुवे == * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/29727/ बोरू (मराठी विश्वकोश)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260407095413/https://vishwakosh.marathi.gov.in/29727/ |date=2026-04-07 }} [[वर्ग:औषधी वनस्पती]] qflzt9lmfxx480hty2kxdu2r1eci8ei 0 68058 2701304 2689551 2026-08-12T11:00:57Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701304 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''रजनी परुळेकर''' ([[१६ जून]], [[इ.स. १९४५|१९४५]] - [[४ मे]], [[इ.स. २०२२|२०२२]])<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/mumbai-news/rajani-parulekar-passed-away/articleshow/91360273.cms|title=ज्येष्ठ कवयित्री रजनी परुळेकर यांचे निधन|last=|date=2022-05-06 |website=Maharashtra Times|language=mr|url-status=live|access-date=2026-06-16}}</ref> या मराठी कवयित्री होत्या. ऐंशीच्या दशकातील रजनी परुळेकर या महत्त्वाच्या कवयित्री ठरतात. [[मराठी]] कवितेत आशय आणि आविष्काराच्या अंगाने महत्त्वाची भर रजनी परुळेकरांच्या कवितेने घातली. परुळेकर यांचे जन्मस्थळ पावस (जिल्हा रत्‍नागिरी) असून त्यांचे माध्यमिक शिक्षण मुंबई येथे झाले. एम. ए. पर्यंत उच्च शिक्षण त्यांनी मुंबई विद्यापीठातून पूर्ण केले. मुंबईतल्या बुऱ्हाणी महाविद्यालयात त्यांनी मराठी अध्यापनाचे कार्य केले. परुळेकर यांचे दीर्घकविता (१९८५), काही दीर्घ कविता (१९९३), स्वीकार (१९९३), चित्र (१९९६), पुन्हा दीर्घकविता (१९९९) हे कवितासंग्रह प्रकाशित झाले आहेत. पुरुषकेंद्री कवितेला छेद देत रजनी परुळेकर यांनी आत्मभान व्यक्त करणारी कविता लिहून स्त्रियांचे भावविश्व पारदर्शीपणे कवितेतून व्यक्त केले आहे.<ref name="मवि">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://marathivishwakosh.org/36020/ |title=रजनी परुळेकर |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=मराठी विश्वकोश |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१६ जून २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20260212032406/https://marathivishwakosh.org/36020/ |विदा दिनांक=2026-02-12 |url-status=dead }}</ref> == पुरस्कार == परुळेकर यांच्या दीर्घ कविता संग्रहाला महाराष्ट्र राज्य पुरस्कार, स्वीकार या संग्रहाला कवी कुसुमाग्रज पुरस्कार तसेच चित्र या संग्रहाला ना.धो. महानोर या पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले आहे. कविता दशकाची या उपक्रमात त्यांची कविता समाविष्ट होती.<ref name="मवि" /> == बाह्य दुवे == * [https://marathivishwakosh.org/36020/ मराठी विश्वकोष] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260212032406/https://marathivishwakosh.org/36020/ |date=2026-02-12 }} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:परुळेकर,रजनी}} [[वर्ग:मराठी कवयित्री]] [[वर्ग:इ.स. १९४५ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०२२ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:मराठी विश्वकोशातून कॉपीपेस्ट मजकूर]] cgmdaqhywtsqa3cqixcv84bjyaame60 0 73915 2701139 1941374 2026-08-11T22:14:00Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2701139 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''हँडबॅग''' किंवा '''पर्स''' ही छोट्या वैयक्तिक गोष्टी बाळगण्यासाठीची पिशवी होय. {{विस्तार}} {{वर्ग}} [[वर्ग:रिकामी पाने]] 2ym4vrfz8iclroosckkqs9odfht3zyc 0 74225 2701055 2671667 2026-08-11T16:27:44Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701055 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} [[चित्र:Glasfaser Roving.jpg|thumb|right|तंतु-कांचेचा गठ्ठा]] '''तंतुरूप काच''' किंवा '''काच तंतू''' (इंग्लिश:फायबरग्लास) हा तंतू-प्रबलित प्लास्टिकचा (फायबर-रिइन्फोर्सड प्लास्टिकचा) एक सामान्य प्रकार आहे, ज्यामध्ये काचेच्या तंतूंचा वापर केला जातो. हे तंतू विखुरलेल्या स्वरूपात असू शकतात, किंवा एका थरामध्ये दाबून सपाट केलेले असू शकतात (ज्याला 'चॉप्ड स्ट्रँड मॅट' म्हणतात), किंवा कापडाप्रमाणे विणलेले असू शकतात. ​यातील प्लास्टिक मॅट्रिक्स (मुख्य आधार देणारा भाग) हा बहुधा थर्मोसेट पॉलिमर (जसे की इपॉक्सी, पॉलिस्टर रेझिन किंवा विनाइल एस्टर रेझिन) असतो किंवा तो थर्मोप्लास्टिक स्वरूपाचा देखील असू शकतो.<ref>{{cite book |last= Mayer |first= Rayner M. |title= Design with reinforced plastics |page= 7 |publisher= Springer |year= 1993 |url= https://books.google.com/books?id=XQFJego9nGUC&pg=PA7 |isbn= 978-0-85072-294-9}}</ref><ref>{{cite book |last= Nawy |first= Edward G. |title= Fundamentals of high-performance concrete |page= 310 |publisher= John Wiley and Sons |year= 2001 |edition= 2 |url= https://books.google.com/books?id=W6BNygdZLJUC&pg=PA310 |isbn= 978-0-471-38555-4 }}</ref> थोडक्यात काचेच्या धाग्यांचा वापर करून बनवलेले "फायबर-प्रबलित प्लास्टिक". काचेचे तंतू प्लास्टिकला अधिक ताकद आणि लवचिकता देतात. तंतूंची मांडणी ज्या पद्धतीने केली जाते, त्यावर त्या वस्तूची मजबुती अवलंबून असते. हे कार्बन फायबरपेक्षा स्वस्त आणि अधिक लवचिक असते. वजनाचा विचार करता हे अनेक धातूंपेक्षा जास्त मजबूत असते. यात चुंबकत्व निर्माण होत नाही, विद्युतरोधक असते आणि विद्युतचुंबकीय लहरींना देखील अडवत नाही. याचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे याला अत्यंत गुंतागुंतीच्या आकारात सहजपणे ढालता येते आणि अनेक परिस्थितींमध्ये हे रासायनिकदृष्ट्या तटस्थ असते. == वापर आणि उपयोजन == याचा वापर विमान, बोटी, मोटारगाड्या, बाथ टब आणि त्याभोवतीचे आवरण, पोहण्याचे तलाव, हॉट टब, सेप्टिक टँक, पाण्याच्या टाक्या, घरांची छते, पाईप्स, क्लेडिंग (बाह्य आवरण), ऑर्थोपेडिक कास्ट (हाड मोडल्यावर घातले जाणारे प्लास्टर), सर्फबोर्ड आणि बाहेरील दरवाजांचे थर तयार करण्यासाठी केला जातो. == इतिहास == काचेच्या तंतूंचे उत्पादन शतकानुशतके केले जात आहे, परंतु याचे पहिले पेटंट १८८० मध्ये अमेरिकेत प्रशियन शोधक हर्मन हॅमेसफाहर (१८४५-१९१४) यांना देण्यात आले होते.</ref><ref>"Entry for US 232122 A (14-Sep-1880)". US Patent Publication. Retrieved 9 October 2013.</ref> काचेच्या धाग्यांच्या मोठ्या प्रमाणावरील उत्पादनाचा शोध १९३२ मध्ये योगायोगाने लागला. ओवेन्स-इलिनॉय येथील संशोधक गेम्स स्लेटर यांनी वितळलेल्या काचेच्या प्रवाहावर दाबाखालील हवेचा झोत सोडला, ज्यातून तंतूंची निर्मिती झाली. 'ग्लास वूल' तयार करण्याच्या या पद्धतीसाठी १९३३ मध्ये पहिल्यांदा पेटंटचा अर्ज करण्यात आला होता.<ref>Slayter, Games (11 November 1933). "Method & Apparatus for Making Glass Wool". {{US Patent|2133235}}.</ref> १९३५ मध्ये ओवेन्स कंपनी 'कॉर्निंग' कंपनीशी जोडली गेली आणि १९३६ मध्ये ओवेन्स कॉर्निंगने त्यांच्या पेटंट केलेल्या "फायबर ग्लास" (इंग्लिश: Fiberglas; एक 's' असलेले स्पेलिंग) उत्पादनासाठी ही पद्धत स्वीकारली. सुरुवातीला, फायबरग्लास हे 'ग्लास वूल' स्वरूपात होते, ज्यातील तंतूंमध्ये मोठ्या प्रमाणात वायू अडकून राहत असे. यामुळे ते विशेषतः उच्च तापमानात एक उत्तम रोधक (इन्सुलेटर) म्हणून उपयुक्त ठरले.<ref>{{cite web |last= Marsh |first= George |title= 50 years of reinforced plastic boats |work= reinforcedplastics |publisher= Elsevier Ltd |date= 8 Oct 2006 |url= http://www.reinforcedplastics.com/view/1461/50-years-of-reinforced-plastic-boats/ |access-date= 2 February 2015 |archive-date= 15 March 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140315125903/http://www.reinforcedplastics.com/view/1461/50-years-of-reinforced-plastic-boats/ |url-status= dead }}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/16308/ काच, तंतुरूप (मराठी विश्वकोश)]{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[वर्ग:काच]] [[वर्ग:कृत्रिम धागे]] flge13wvs3b99oiozy20i0eaibtsvzq 0 76293 2700997 1245638 2026-08-11T12:56:24Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2700997 wikitext text/x-wiki '''प्र-कुलगुरू''' हे भारताच्या [[विद्यापीठ|विद्यापीठीय]] प्रशासनातील एक उच्च आणि जबाबदार पद आहे.<ref>{{cite web |title=Role of Pro-Vice-Chancellor |url=https://www.ugc.gov.in/ |website=University Grants Commission |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> [[कुलगुरू|कुलगुरूंच्या]] अनुपस्थितीत किंवा त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली विद्यापीठाचे शैक्षणिक आणि प्रशासनिक कामकाज सुरळीत चालवणे ही प्र-कुलगुरूंची मुख्य जबाबदारी असते. भारतातील अनेक केंद्रीय व राज्य विद्यापीठांमध्ये शैक्षणिक बाबींवर देखरेख ठेवण्यासाठी आणि विविध विभागांचे समन्वयन करण्यासाठी प्र-कुलगुरूंची नियुक्ती केली जाते.<ref>{{cite book |last=Bhalla |first=A.L. |title=Higher Education Administration in India |publisher=Anmol Publications |year=2010 |language=en}}</ref> {{विस्तार}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:राज्य शासनाचे अधिकारी]] 2s54m40ecun7fl5krebfjclv3scd3nn 0 77776 2701121 2684510 2026-08-11T20:19:29Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701121 wikitext text/x-wiki '''नाट्यछटा''' हा मराठी साहित्यातील आणि रंगभूमीवरील एक वैशिष्ट्यपूर्ण प्रकार आहे, ज्याला इंग्लिशमध्ये ''ड्रॅमॅटिक मोनोलॉग'' म्हणले जाते. या प्रकारात रंगमंचावर किंवा साहित्यात केवळ एकच पात्र उपस्थित असते, जे समोर नसलेल्या इतर काल्पनिक पात्रांशी संवाद साधत असते. समोरच्या व्यक्तीच्या अदृश्य अस्तित्वाला आणि तिच्या संवादाला हे मुख्य पात्र ज्या प्रकारे प्रतिसाद देते, त्यावरूनच प्रेक्षकांना संपूर्ण प्रसंगाचे आकलन होते <ref>{{cite web |url=https://marathivishwakosh.org/32412/ |title=नाट्यछटा |website=मराठी विश्वकोश |access-date=१५ मे २०२६ }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. हा प्रकार स्वगतापेक्षा वेगळा असतो, कारण स्वगतामध्ये पात्र स्वतःच्याच मनातले विचार बोलते, तर नाट्यछटेमध्ये समोर हुबेहूब उभ्या केलेल्या व्यक्तीशी संवाद साधला जातो. हा प्रकार मराठीमध्ये विकसवण्याचे तसेच लोकप्रिय करण्याचे श्रेय [[शंकर काशिनाथ गर्गे]] उर्फ दिवाकर यांना दिले जाते.<ref>{{cite web |url=https://maharashtratimes.com/editorial/article/diwakaranchi-natyachata/articleshow/71120241.cms |title=दिवाकरांची नाट्यछटा |website=महाराष्ट्र टाइम्स |access-date=१५ मे २०२६}}</ref>. त्यांनी २० व्या शतकाच्या सुरुवातीला मानवी स्वभावातील विसंगती, कौटुंबिक प्रसंग आणि सामाजिक परिस्थितीवर उपरोधिक भाष्य करणाऱ्या अनेक नाट्यछटा लिहिल्या. ''वर संशोधन'', ''फाटलेला कोट'' आणि ''पोरगा सायकल शिकतोय'' या त्यांच्या काही लोकप्रिय नाट्यछटा आहेत. कमीत कमी शब्दांत आणि एकाच पात्राच्या माध्यमातून संपूर्ण नाट्यमय प्रसंग उभा करणे हे या साहित्यप्रकाराचे मुख्य वैशिष्ट्य मानले जाते. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मराठी साहित्य]] [[वर्ग:साहित्यप्रकार]] [[वर्ग:नाटके]] hlqhcqwl34nyshnrjfjasgkatfq5qv8 0 77852 2701142 1409592 2026-08-11T22:48:54Z अभय नातू 206 माहिती 2701142 wikitext text/x-wiki '''रत्‍नाळीकर''' हे एक [[मराठी]] [[आडनाव]] आहे. == प्रसिद्ध व्यक्ती == * '''[[आनंदराव रत्नाळीकर]]''' – निजामकालीन [[हैदराबाद मुक्ती संग्राम|हैदराबाद मुक्ती संग्रामातील]] स्वातंत्र्यसेनानी आणि समाजसेवक. * '''[[श्रीपाद गणेश रत्नाळीकर]]''' (पंडित एस. एन. रातनजणकर / रत्नाळीकर) – [[हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत|हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीतातील]] प्रसिद्ध गायक, संगीतकार आणि [[विष्णू नारायण भातखंडे|पंडित भातखंडे]] यांच्या परंपरेतील श्रेष्ठ संगीततज्ज्ञ. * '''[[प्रभाकर रत्नाळीकर]]''' – मराठी साहित्यिक, लेखक आणि संस्कृत-मराठी विषयांचे अभ्यासक. == हे सुद्धा पहा == * [[मराठी आडनाव]] [[वर्ग:मराठी आडनावे]] de18yrbmuaf0o9doypc2l5aqa2ylfnp 0 81092 2701054 2698282 2026-08-11T16:27:08Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701054 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र | स्थानिक_नाव = तंजावूर / தஞ்சாவூர் | | प्रकार = शहर | टोपणनाव = तंजावर |आकाशदेखावा =Thanjavur city.jpg | |आकाशदेखावा_शीर्षक = तंजावर येथील बृहदेश्वर देवळाचे कळस. |अक्षांश = 10.8 |रेखांश = 79.15 | राज्य_नाव = तमिळनाडू | भाषा = [[तमिळ]] | जिल्हा = [[तंजावर जिल्हा|तंजावर]] | तालुका_नावे = | नेता_पद = महापौर | नेता_नाव = तेनमोळि जयबालन | उंची = 54.25 | लोकसंख्या_वर्ष = 2001 | लोकसंख्या_एकूण = 215725 | लोकसंख्या_घनता = 7700 | क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण =36 | एसटीडी_कोड = ९१-४३६२ | पिन_कोड = ६१३ ००१ पासून ०१० | आरटीओ_कोड = टी.एन.-४९ | तळटिपा = | संकेतस्थळ = municipality.tn.gov.in/thanjavur }} '''तंजावर''' तथा '''तंजावूर''' [[भारत|भारताच्या]] [[तमिळनाडू|तामिळनाडू]] राज्यातील एक शहर आहे.<ref>{{Cite web | title = Thanjavur District Administration | url = https://thanjavur.nic.in/ | publisher = Government of Tamil Nadu | access-date = 1 August 2026 | language = en | trans-title = तंजावूर जिल्हा प्रशासन}}</ref> हे [[तंजावर जिल्हा|याच नावाच्या जिल्ह्याचे]] प्रशासकीय केंद्र आहे. सतराव्या शतकाच्या प्रारंभी येथे नायकांची सत्ता होती. नंतर शहाजीराजांना हा भाग जहागीर मिळाल्याने कालांतराने येथे [[मराठा]] सत्ता दृढ झाली. ती १८५५ पर्यंत टिकली आणि पुढे इंग्रज सत्ता सुरू झाली.<ref>{{Cite book | last = Sardesai | first = G. S. | title = New History of the Marathas, Volume 1 | publisher = Phoenix Publications | year = 1946 | location = Bombay | language = en | trans-title = मराठ्यांचा नवीन इतिहास, खंड १}}</ref> भोसले वंशातील [[सरफोजी राजे]] हे थोर राजे होऊन गेले. त्यांनी [[सरस्वती महाल ग्रंथालय, तंजावर|सरस्वती महाल]] या प्रख्यात ग्रंथालयाचा विकास केला.<ref>{{Cite book | last = Rao | first = K. R. | title = Tanjore as a Seat of Music and Arts | publisher = Tanjore Saraswathi Mahal Library | year = 1982 | location = Thanjavur | language = en | trans-title = संगीताचे आणि कलेचे केंद्र: तंजावूर}}</ref> जगातील सर्वांत मोठ्या शिलालेखांपैकी एक असलेला शिलालेख त्यांनीच येथील प्रख्यात अशा [[बृहदेश्वर मंदिर|बृहदेश्वर]] मंदिरात कोरविला आहे. त्यात [[भोसले]] वंशाचा इतिहास मराठीत दिलेला आहे. येथील सुब्रह्मण्यम मंदिर प्रसिद्ध आहे. भारतातील सर्वात भव्यतम असे [[बृहदेश्वर मंदिर]] सुबद्ध, प्रेक्षणीय आणि महत्त्वपूर्ण आहे.<ref>{{Cite book | last = Mitchell | first = George | title = The Great Temple at Thanjavur: One Thousand Years, 1010-2010 | publisher = Marg Publications | year = 2010 | isbn = 978-8185026978 | language = en | trans-title = तंजावूरचे बृहदेश्वर मंदिर: एक हजार वर्षे}}</ref> हे शहर [[कावेरी नदी|कावेरी नदीच्या]] दक्षिण तीरावर वसलेले आहे. == इतिहास == === चोळ साम्राज्य === [[चित्र:Brihadeshwara front right.jpg|thumb|left|पहिल्या चोळ राजाने बांधलेले बृहदेश्वराचे देऊळ]] १० व्या आणि ११ व्या शतकात चोळ राजवंशाच्या काळात तंजावूर ही त्यांची राजधानी होती. राजा [[राजराजा चोळ पहिला|पहिला राजराजा चोळ]] याने येथे भव्य बृहदेश्वर मंदिराची निर्मिती केली.<ref>{{Cite book | last = Sastri | first = K. A. Nilakanta | title = The Cōḷas | publisher = University of Madras | year = 1955 | location = Madras | language = en | trans-title = चोळ राजवंश}}</ref> === चोळ राजांनंतर === चोळांनी स्थापन केलेले तंजावर राज्य पुढे पांड्य, दिल्ली सुलतान, विजयनगर, मदुराई [[नायक]] आणि तंजावर नायक यांच्या अंमलाखाली आले. तंजावर नायक राजा [[विजयराघव]] याचा खून झाल्यावर त्याच्या मुलाने आपले राज्य परत मिळविण्यासाठी विजापूरच्या आदिलशाहकडे मदत मागितली.<ref>{{Cite book | last = Vriddhagirisan | first = V. | title = The Nayaks of Tanjore | publisher = Annamalai University | year = 1942 | location = Annamalainagar | language = en | trans-title = तंजावरचे नायक}}</ref> त्या काळात [[शहाजी राजे भोसले]] यांचा मुलगा [[व्यंकोजी भोसले|व्यंकोजी]] उर्फ ''एकोजी'' आदिलशाहकडे नोकरीस होता. आदिलशाहने व्यंकोजीला सैन्य देऊन तंजावर नायकाला राज्य परत घेण्यास मदत करण्यासाठी पाठविले. परंतु व्यंकोजीने तंजावर येथे जाऊन तंजावर आपल्याच ताब्यात घेऊन स्वतंत्र सत्ता स्थापन केली. === भोसल्यांचे राज्य === [[व्यंकोजी भोसले|व्यंकोजी]] उर्फ एकोजी भोसलेची राजकीय कारकीर्द इ.स. १६७४ ते १६८४ अशी झाली.<ref>{{Cite book | last = Pawar | first = A. G. | title = Maratha History Seminar Papers | publisher = Shivaji University | year = 1971 | location = Kolhapur | language = en | trans-title = मराठा इतिहास चर्चासत्र निबंध}}</ref> व्यंकोजी हे शिवाजी महाराजांचे [[सावत्र भाऊ]]. व्यंकोजीनंतर तंजावर गादीवर अनुक्रमे पहिले [[शाहूजी]], पहिले [[सरफोजी]], [[तुकोजी]], [[प्रतापसिंह]] आणि [[तुळाजी]] यांची कारकीर्द झाली. तुळाजीच्या कारकिर्दीत कर्नाटकच्या नवाबाने तंजावरवर आक्रमण करून ताबा घेतला. त्यावर तुळाजीने ईस्ट इंडिया कंपनीची मदत घेऊन नवाबाकडून आपले राज्य परत मिळवले. पुढे गादीवर आलेल्या दुसऱ्या सरफोजीने ब्रिटिशांची मदत घेऊन आपल्या चुलत्यापासून संरक्षण मिळविले.<ref>{{Cite book | last = Subramanian | first = K. R. | title = The Maratha Rajas of Tanjore | publisher = Author | year = 1928 | location = Madras | language = en | trans-title = तंजावरचे मराठा राजे}}</ref> === संस्थान खालसा === ब्रिटिशांनी १७९९ साली तंजावर संस्थान खालसा करून मद्रास प्रेसिडेन्सीत सामील करून घेतले. १७९९ ते १८३२ या काळात हे दुसरे सरफोजी राजे नामधारी राजा बनून राहिले. परंतु सरफोजींच्या साहित्यिक अभिरुचीबद्दल आणि त्यांनी स्थापन केलेल्या ‘[[सरस्वती महाल ग्रंथालय, तंजावर|सरस्वती महाल]]’ ग्रंथ संग्रहालयामुळे ते आजही सन्मानपात्र आहेत. ही ‘पब्लिक लायब्ररी’ असून आजही तेथे ६० हजारांहून अधिक मराठी, संस्कृत आणि अन्य भाषांतील दुर्मीळ पुस्तके आणि हस्तलिखिते आहेत.<ref>{{Cite web | title = Saraswathi Mahal Library Official Website | url = http://www.saraswathimahallibrary.tn.nic.in/ | publisher = Government of Tamil Nadu | access-date = 1 August 2026 | language = en | trans-title = सरस्वती महाल ग्रंथालय }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == प्रेक्षणीय ठिकाणे == [[चित्र:Entrance of brihadeshwara temple.JPG|thumb|right|200px|तंजावर येथील बृहदेश्वराच्या देवळाचे प्रवेशद्वार]] [[चित्र:BELL TOWER- Thanjavur.JPG|thumb|right|180px|घंटा मिनार/बेल टॉवर]] * '''[[बृहदेश्वर मंदिर]]:''' युनेस्कोचे जागतिक वारसा स्थळ असलेले हे मंदिर १०१० मध्ये पूर्ण झाले. * '''तंजावूर मराठा महाल:''' भोसले राजवटीतील ऐतिहासिक वास्तू आणि राजवाडा. * '''सरस्वती महाल ग्रंथालय:''' आशियातील सर्वात जुन्या ग्रंथालयांपैकी एक. == प्रसिद्ध व्यक्ती == पहा : [[मराठी संस्थाने]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{तमिळनाडू राज्य}} {{Navbox | name = तंजावूर | title = तंजावूर विस्तार में |image=[[चित्र:Brihadeeswara.jpg|100px]] |bodystyle = background:white; width:100%; vertical-align:middle; |titlestyle = background-color:#CCCCFF; |groupstyle = background-color:#CCCCFF;width:15% |group1 = '''परिचय आणि<br /> [[विकिपीडिया:दालन]]''' |list1 ={{दालन|तमिळनाडू}} [[तंजावर जिल्हा|जिल्हा]] {{•}} नगर {{•}} [[साचा:तंजावर जिल्ह्यातील तालुके|तालुके]] {{•}} [[तंजावरचा इतिहास|इतिहास]] {{•}} [[तंजावर येथील शिक्षणसंस्था|शिक्षणसंस्था]] {{•}} <br />[[तंजावर येथील प्रेक्षणीय स्थळे|प्रेक्षणीय स्थळे]] {{•}} [[तंजावर येथील मुख्य इमारती|मुख्य इमारती]] ''' |group2 = '''[[तंजावरमधील प्रेक्षणीय स्थळे|प्रेक्षणीय स्थळे]]''' |list2 = [[बृहदेश्वर मंदिर]] {{*}} [[सरस्वती महाल ग्रंथालय, तंजावर|सरस्वती महाल ग्रंथालय]] {{*}} [[तंजावर महाल|महाल]] {{*}} [[स्वार्ट्‌ज चर्च, तंजावर|स्वार्ट्‌ज चर्च]] {{*}} [[रॉयल संग्रहालय, तंजावर|रॉयल संग्रहालय]] {{*}} [[शिवगंगा किल्ला, तंजाव्बर|शिवगंगा किल्ला]] |group3='''[[तंजावूर के दर्शनीय स्थल|तंजावरजवळची प्रेक्षणीय स्थळे]]''' |list3=[[सिक्कल सिंगरवेलवर मंदिर, तंजावर|सिक्कल सिंगरवेलवर मंदिर]] {{*}} [[स्वामी मलय, तंजावर|स्वामी मलय]] {{*}} [[तिरुवयरु]] {{*}} [[त्यागराजस्वामी मंदिर, तंजावर|त्यागराजस्वामी मंदिर]] {{*}} [[वैठीश्वरन कोवली, तंजावर|वैठीश्वरन कोवली]] |group5 = '''[[तंजावर जिल्हा|जिल्ह्याचे]] [[तालुके]]''' |list5 = [[कुंभकोणम]] {{spaces|1}} [[पट्टुकोटई]] {{spaces|1}} [[ओरतानाडू]] {{spaces|1}} [[पापनाशम]] {{spaces|1}} [[तंजावर]] |group6 = '''हेसुद्धा पहा''' |list6 = [[तमिळनाडू]] {{•}} [[भारत]] {{•}} [[प्रवेशद्वार:तमिळनाडू]] |group7 = '''बाह्यदुवे''' |list7 = [http://www.thanjavur.nic.in तंजावरची संपूर्ण माहिती] }} == बाह्य दुवे == * [http://www.thanjavur.nic.in तंजावर जिल्हा संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130804033912/http://thanjavur.nic.in/ |date=2013-08-04 }} * [http://www.sastra.edu विज्ञान विद्यापीठ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171031044528/http://www.sastra.edu/ |date=2017-10-31 }} * [http://www.sripushpamcollege.com ए.व्ही.व्ही.एम. श्री पुष्पम स्वायत्त महाविद्यालय] == == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:तमिळनाडूमधील शहरे]] [[वर्ग:तंजावूर]] [[वर्ग:तंजावूर जिल्हा]] 3fr5ul72hvqjeix42pmm37mtwdoofbk 0 81501 2701144 2434606 2026-08-11T23:12:22Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701144 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} [[चित्र:Alandi Palki 08.jpg|right|300px|thumb|[[आळंदी]]ची [[ज्ञानेश्वर]] पालखी]] '''पालखी''' म्हणजे एक जुने ऐतिहासिक वाहतुकीचे साधन आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=T3wQMkfxDtwC&pg=PA137-IA4&dq=palki&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiS76_MqO6GAxWXxDgGHboEBDoQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=palki&f=false|title=Bengal: Past and Present|date=1907|publisher=Calcutta Historical Society.|language=en}}</ref> ती म्हणजे लाकडापासून बनविलेला एक प्रकारचा आच्छादिलेला लहान कक्ष, ज्यात बसण्याची सोय असते. त्यास समोर व मागे जाड दांडा असतो. कक्षात माननीय वा आदरणीय व्यक्ती बसते. पालखी मग दोन वा जास्त व्यक्तिंद्वारे दांड्यास धरून उचलल्या जाते व इच्छित ठिकाणी नेली जाते. ==ऐतिहासिक माहिती== राजांच्या काळात, ते पालखीतून प्रवास करीत असत. राजाची पालखी फारच सुशोभित रहात होती. [[हिरा|हिरे]] [[माणिक]] [[मोती]] जडविलेल्या, सोन्याचे बाह्य आवरण असलेल्या पालख्या पूर्वी असत. त्यावर उत्तम कारागिरी केलेली असे. त्यास [[रेशीम|रेशमाचे]] गोंडे लावण्यात येत असत. पालखीतून जाणारा ईसम वा व्यक्ति बहुमानास/आदरास पात्र अशीच असे. ==धार्मिक महत्व== [[File:कोकणातील शिमगा उत्सवाची देवतेची पालखी.jpg|thumb|कोकणातील शिमगा उत्सवाची देवतेची पालखी]] भारतीय परंपरेत विविध मंदिरांमध्ये देवतांचे पालखी उत्सव साजरे केले जातात. महाराष्ट्र राज्यामधील आषाढी पंढरपूर वारी,<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=-5vIv4oxeh4C&printsec=frontcover&dq=palkhi&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=palkhi&f=false|title=Palkhi: An Indian Pilgrimage|last=Mokashi|first=D. B.|date=1987-07-01|publisher=State University of New York Press|isbn=978-1-4384-1341-9|language=en}}</ref> कोकणामधील होळी उत्सवातील पालखी नाचविणे<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.indiatimes.com/astro/festival/news/konkan-holi-in-marathi-know-about-konkan-shimga-utsav-significance-maharashtra-holi/articleshow/90103486.cms|title=कोकणातील शिमगोत्सवाचा अनोखा रंग|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|access-date=2024-06-22|archive-date=2024-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240622040526/https://marathi.indiatimes.com/astro/festival/news/konkan-holi-in-marathi-know-about-konkan-shimga-utsav-significance-maharashtra-holi/articleshow/90103486.cms|url-status=dead}}</ref> अशा काही धार्मिक संकल्पना पालखीशी जोडलेल्या दिसून येतात. [[वर्ग:वाहतुकीची जुनी साधने]] [[वर्ग:संस्कृती]] ==हे ही पहा== * http://santeknath.org/palkhi%20sohala.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150721223413/http://santeknath.org/palkhi%20sohala.html |date=2015-07-21 }} ==चित्रदालन== <gallery> चित्र:Jacob Haafner Palanquin.jpg|पालखी </gallery> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} tt8lpp2iogge05qgxajcl36w8ewqvoo 0 83701 2701157 2697811 2026-08-12T01:07:02Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701157 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''फास्टफाइव नेटबॉल''' ही [[नेटबॉल]] या खेळाची एक जलद आणि आधुनिक आवृत्ती आहे, जी मूळ [[आंतरराष्ट्रीय नेटबॉल महासंघ|आंतरराष्ट्रीय नेटबॉल महासंघाने]] लाँच केली होती.<ref>{{Cite web|title=Fast5 Netball Rules and Overview|url=https://worldnetball.sport/fast5/|access-date=29 July 2026}}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> पारंपरिक नेटबॉलच्या तुलनेत या खेळात प्रत्येक संघात सातऐवजी फक्त पाच खेळाडू मैदानात असतात आणि सामन्याचा कालावधीही कमी असतो. या खेळात वर्तुळाबाहेरून मारलेल्या गोलसाठी दोन किंवा तीन गुण मिळतात, तर पारंपरिक खेळात प्रत्येक गोलसाठी केवळ एकच गुण मिळतो. याशिवाय प्रत्येक संघाला सामन्यात एका विशिष्ट सत्रात 'पावर प्ले' वापरण्याचा पर्याय असतो, ज्यामध्ये त्यांनी केलेले गुण दुप्पट होतात. खेळाचा वेग वाढवण्यासाठी आणि प्रेक्षकांसाठी तो अधिक रोमांचक बनवण्यासाठी यात अनेक नियम सुलभ करण्यात आले आहेत. आंतरराष्ट्रीय स्तरावर या प्रकाराची 'फास्टफाइव नेटबॉल जागतिक मालिका' दरवर्षी आयोजित केली जाते.<ref>{{Cite news|title=Fast5 World Series brings high-energy netball|newspaper=BBC Sport|date=12 November 2023}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{सांघिक खेळ}} [[वर्ग:नेटबॉल]] [[वर्ग:सांघिक खेळ]] [[वर्ग:खेळ]] d8exq3v91uhyblusdkiujdalilo95w4 0 83991 2701301 2697599 2026-08-12T10:50:05Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701301 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''रंगो बापूजी गुप्ते''' अथवा '''रंगो बापूजी''' (???? - इ.स. १८८५) हे [[सातारा]] संस्थानचे [[छत्रपती प्रतापसिंह भोसले]] यांचे कारभारी आणि वकील होते.<ref>{{Cite web|url=https://sataradistrict.in/satara-history/|title=History of Satara District|publisher=Government of Maharashtra|access-date=2026-07-28}}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> श्रीशिवछत्रपतींचे पहिले साथीदार दादाजी नरसप्रभु यांच्या वंशातील, चांद्रसेनीय कायस्थ प्रभु ज्ञातीतील रंगो बापूजी यांनी प्रखर स्वामिनिष्ठा, बुद्धिमत्ता, लेखन आणि वक्तृत्वकौशल्य या आपल्या गुणांच्या जोरावर [[ईस्ट इंडिया कंपनी]] सरकारविरुद्ध जवळपास १३-१४ वर्षे सनदशीर मार्गाने लढा दिला.<ref>{{Cite book|last=Thakre|first=K. S.|title=Rango Bapuji|year=1925|publisher=Prabodhankar Prakashan|page=12}}</ref> == छत्रपतींची वकिली == [[छत्रपती शिवाजी]] महाराजांच्या घराण्याचे वारस सातारचे राजे [[छत्रपती प्रतापसिंह]] १८०८ साली गादीवर आले.<ref>{{Cite book|last=Kulkarni|first=A. R.|title=The Marathas: History and Culture|year=2008|publisher=Books & Books|page=145}}</ref> संस्थानावर डोळा असणाऱ्या [[ईस्ट इंडिया कंपनी]]च्या इंग्रजांनी दरबारातील काही असंतुष्ट मंडळींच्या संगनमताने महाराजांविरुद्ध कट कारस्थाने करण्यास सुरुवात केली.<ref>{{Cite book|last=Thakre|first=K. S.|title=Rango Bapuji|year=1925|publisher=Prabodhankar Prakashan|page=24}}</ref> या कारस्थानांना तोंड देण्यासाठी छत्रपतींनी आपले कारभारी रंगो बापूजी यांची वकील म्हणून नेमणूक केली आणि त्यांना कंपनी सरकारपुढे आपली बाजू मांडायला सांगितले.<ref>{{Cite book|last=Thakre|first=K. S.|title=Rango Bapuji|year=1925|publisher=Prabodhankar Prakashan|page=28}}</ref> आधी नेमलेल्या दोन वकिलांतर्फे केलेली शिष्टाई फसल्यावर रंगो बापूजी स्वतः महाराजांची बाजू मांडण्यासाठी इ.स. १८४० मध्ये [[लंडन]]ला गेले.<ref>{{Cite book|last=Thakre|first=K. S.|title=Rango Bapuji|year=1925|publisher=Prabodhankar Prakashan|page=35}}</ref> त्यांच्या आणि महाराज यांच्यामधील लंडन-सातारा असा सुरू झालेला पत्रव्यवहार कारस्थानातील प्रमुख बाळाजीपंत नातू यांनी इंग्रजांच्या हाती देण्यास सुरुवात केली.<ref>{{Cite book|last=Kulkarni|first=A. R.|title=The Marathas: History and Culture|year=2008|publisher=Books & Books|page=152}}</ref> हे ओळखल्यावर रंगो बापूजींनी चाणाक्षपणे असली आणि नकली पत्रव्यवहार वेगवेगळ्या लखोट्यांमध्ये आणि डाकेने पाठवून कारस्थान्यांना काटशह दिला.<ref>{{Cite book|last=Thakre|first=K. S.|title=Rango Bapuji|year=1925|publisher=Prabodhankar Prakashan|page=42}}</ref> लंडनस्थित रंगो बापूजी सफाईदारपणे इंग्रजी बोलू शकत होते.<ref>{{Cite book|last=Thakre|first=K. S.|title=Rango Bapuji|year=1925|publisher=Prabodhankar Prakashan|page=48}}</ref> आपल्या संभाषण चातुर्याच्या आणि लेखन/वक्तृत्व कौशल्याच्या जोरावर त्यांनी सातारच्या आणि [[मुंबई]]तल्या कंपनी सरकारातल्या इंग्रज अधिकाऱ्यांची कृष्णकृत्ये पुराव्यासकट चव्हाट्यावर आणली.<ref>{{Cite book|last=Thakre|first=K. S.|title=Rango Bapuji|year=1925|publisher=Prabodhankar Prakashan|page=53}}</ref> इ.स. १८४६- १८४७ मध्ये त्यांनी सातारची बाजू मांडण्यासाठी जाहीर भाषणे दिली, पत्रव्यवहार/अर्ज केले आणि पुस्तके छापली.<ref>{{Cite book|last=Thakre|first=K. S.|title=Rango Bapuji|year=1925|publisher=Prabodhankar Prakashan|page=60}}</ref> १४ ऑक्टोबर १८४७ रोजी छत्रपती प्रतापसिंहांचा मृत्यू झाल्यानंतर उनका वकील असणाऱ्या बापूंनी बालछत्रपतींचे पालक आणि मयत छत्रपतींच्या संपदेचे विश्वस्त या नव्या भूमिकेतून सातारची बाजू पुढे मांडली.<ref>{{Cite book|last=Kulkarni|first=A. R.|title=The Marathas: History and Culture|year=2008|publisher=Books & Books|page=160}}</ref> दुर्दैवाने त्यांची ही भूमिका कंपनी सरकारने कायमच अमान्य केली.<ref>{{Cite book|last=Thakre|first=K. S.|title=Rango Bapuji|year=1925|publisher=Prabodhankar Prakashan|page=68}}</ref> १३-१४ वर्षांच्या अथक प्रयत्नांनतर मात्र रंगो बापूजी लंडनहून भारतात परतले आणि त्यांनी वकिली सोडली.<ref>{{Cite book|last=Thakre|first=K. S.|title=Rango Bapuji|year=1925|publisher=Prabodhankar Prakashan|page=75}}</ref> "कायदेबाजी करून इंग्रजांशी इकाडा देणारा रंगोबा आता मेला यावरून काय ते समजा" असे आपल्या घरच्या मंडळींना त्यांनी सांगितले.<ref>{{Cite book|last=Thakre|first=K. S.|title=Rango Bapuji|year=1925|publisher=Prabodhankar Prakashan|page=78}}</ref> इतकी वर्षे आपल्या राजाला न्याय मिळावा म्हणून सर्वस्व बलिदान करणारे रंगो बापुजी आता मायदेशाला परत जाणार, या बातमीमुळे कष्टी झालेल्या त्यांच्या इंग्लंडमधील मित्रांनी त्यांना निरोपादाखल एक मोठे सुंदर चांदीचे तबक गौरवचिन्ह म्हणून दिले.<ref>{{Cite book|last=Thakre|first=K. S.|title=Rango Bapuji|year=1925|publisher=Prabodhankar Prakashan|page=82}}</ref> सध्या हे तबक पुणे येथील ‘राजा दिनकर केळकर’ वस्तूसंग्रहालयात जतन केलेले आहे.<ref>{{Cite web|url=https://rajadinkarkelkar-museum.org/|title=Raja Dinkar Kelkar Museum Collections|publisher=Raja Dinkar Kelkar Museum|access-date=2026-07-28}}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == १८५७ चे स्वातंत्र्ययुद्ध == १८५७ चे वर्ष स्वातंत्र्यसमरामुळे गाजू लागले.<ref>{{Cite book|last=Savarkar|first=V. D.|title=The Indian War of Independence 1857|year=1909|publisher=Abhinav Bharat|page=110}}</ref> गोसाव्याच्या वेशात भटकणाऱ्या रंगोबांची गाठ [[तात्या टोपे]] यांच्याशी पडली.<ref>{{Cite book|last=Thakre|first=K. S.|title=Rango Bapuji|year=1925|publisher=Prabodhankar Prakashan|page=91}}</ref> विचार-विनिमय झाले. त्यानंतर स्वतः [[नानासाहेब पेशवे|धोंडोपंत बाजीराव पेशवे]] त्यांना [[बिठूर]]ला घेऊन गेले.<ref>{{Cite book|last=Savarkar|first=V. D.|title=The Indian War of Independence 1857|year=1909|publisher=Abhinav Bharat|page=115}}</ref> स्वातंत्र्यलढ्यासाठी दक्षिणेतले नेतृत्व करण्याचे निश्चित करून रंगोबा परतले.<ref>{{Cite book|last=Thakre|first=K. S.|title=Rango Bapuji|year=1925|publisher=Prabodhankar Prakashan|page=95}}</ref> छत्रपतींविषयी आदर असणाऱ्या अठरापगड जातींमधील शेकडो लोकांना त्यांनी इंग्रजांविरुद्ध लढण्यासाठी संघटित केले.<ref>{{Cite book|last=Thakre|first=K. S.|title=Rango Bapuji|year=1925|publisher=Prabodhankar Prakashan|page=102}}</ref> [[भोर]]चे [[पंतसचिव चिमणाजी रघुनाथ]] यांच्या मदतीने त्यांनी सैन्यभरणी सुरू केली.<ref>{{Cite book|last=Thakre|first=K. S.|title=Rango Bapuji|year=1925|publisher=Prabodhankar Prakashan|page=108}}</ref> तसेच त्यांच्या हेरांनी इंग्रजांच्या पलटणींमध्ये बेदिली माजवण्यास सुरुवात केली.<ref>{{Cite book|last=Thakre|first=K. S.|title=Rango Bapuji|year=1925|publisher=Prabodhankar Prakashan|page=112}}</ref> [[मंगल पांडे]] यांची फाशी (६ एप्रिल १८५७) व [[मीरतचा उठाव]] (७ मे १८५७) या घटनांमुळे महाराष्ट्रात उठाव करण्यास उत्सुक लोकांना काळाचे वारे ओळखून त्यांनी "कुशल सेनानी योग्य वेळीच आघात करतो वा माघार घेतो" असा सबुरीचा सल्ला दिला.<ref>{{Cite book|last=Thakre|first=K. S.|title=Rango Bapuji|year=1925|publisher=Prabodhankar Prakashan|page=118}}</ref> दुर्दैवाने फंदफितुरीमुळे ते इंग्रजांच्या तावडीत सापडले.<ref>{{Cite book|last=Thakre|first=K. S.|title=Rango Bapuji|year=1925|publisher=Prabodhankar Prakashan|page=124}}</ref> पण तिथूनही मोठ्या शिताफीने ते निसटले ते पुन्हा इंग्रजांच्या हाती लागले नाहीत.<ref>{{Cite book|last=Thakre|first=K. S.|title=Rango Bapuji|year=1925|publisher=Prabodhankar Prakashan|page=129}}</ref> ग्वाल्हेरच्या किल्ल्यात कैदेत असताना मोठ्या शिताफीने तिथून निसटून वेषांतर करत ते ठाणे गावठाणला आले.<ref>{{Cite book|last=Thakre|first=K. S.|title=Rango Bapuji|year=1925|publisher=Prabodhankar Prakashan|page=135}}</ref> त्यांच्या मागावर असलेल्या इंग्रजांनी ठाणे येथील प्रभाकर विठ्ठल गुप्ते यांच्या घरी मुंजीच्या समारंभात वेढा घालून त्यांना पकडण्याचा प्रयत्न केला.<ref>{{Cite book|last=Thakre|first=K. S.|title=Rango Bapuji|year=1925|publisher=Prabodhankar Prakashan|page=138}}</ref> तेव्हा लाल अलवाणाचा मुकटा नेसून आजीबाईच्या वेषात हातात नैवेद्याचे ताट घेऊन ते निसटले, ते कायमचेच.<ref>{{Cite book|last=Thakre|first=K. S.|title=Rango Bapuji|year=1925|publisher=Prabodhankar Prakashan|page=140}}</ref> रंगो बापूजींचे पुतणे यशवंतराव व वामनराव त्यांनीच केलेल्या तयारीप्रमाणे ५०० च्या आसपास मावळे घेऊन उत्तरेकडील उठावात सामील झाले.<ref>{{Cite book|last=Thakre|first=K. S.|title=Rango Bapuji|year=1925|publisher=Prabodhankar Prakashan|page=145}}</ref> १८५७ च्या अखेरच्या लढाईत ते सहभागी झाले होते.<ref>{{Cite book|last=Thakre|first=K. S.|title=Rango Bapuji|year=1925|publisher=Prabodhankar Prakashan|page=149}}</ref> स्वातंत्र्यलढा मोडून काढल्यावर दक्षिणेतल्या १७ जणांवर खटला भरण्यात आला; त्यात रंगो बापूजींचा मुलगा सीताराम व त्यांचे मेव्हणे केशव निळकंठ चित्रे (अण्णा मामा) यांच्यासकट त्या १७ जणांना फाशीची शिक्षा झाली.<ref>{{Cite book|last=Thakre|first=K. S.|title=Rango Bapuji|year=1925|publisher=Prabodhankar Prakashan|page=156}}</ref> == मृत्यू == कैदेतून निसटल्यावर रंगो बापूजी बैरागी बनले.<ref>{{Cite book|last=Thakre|first=K. S.|title=Rango Bapuji|year=1925|publisher=Prabodhankar Prakashan|page=162}}</ref> इ.स. १८७० मध्ये [[दारव्हा]] येथे [[कुपरी नदी]] काठावर ‘बैरागी बाबा‘ या नावाने ते प्रकट झाले.<ref>{{Cite news|date=29 April 2006|title=रंगो बापूजी गुप्ते विशेष लेख|newspaper=लोकसत्ता}}</ref> काही काळ [[माहूर]]च्या अरण्यात राहिले.<ref>{{Cite news|date=29 April 2006|title=रंगो बापूजी गुप्ते विशेष लेख|newspaper=लोकसत्ता}}</ref> इ.स. १८८५ मध्ये दारव्हा येथे आपल्या मठात त्यांनी देह ठेवला.<ref>{{Cite news|date=29 April 2006|title=रंगो बापूजी गुप्ते विशेष लेख|newspaper=लोकसत्ता}}</ref> मात्र सदरच्या माहितीबद्दल ठोस पुरावा उपलब्ध नाही.<ref>{{Cite news|date=29 April 2006|title=रंगो बापूजी गुप्ते विशेष लेख|newspaper=लोकसत्ता}}</ref> == रंगो बापूजी यांची चरित्रे == * रंगो बापूजी (प्रबोधनकार [[केशव सीताराम ठाकरे]])<ref>{{Cite book|last=Thakre|first=K. S.|title=Rango Bapuji|year=1925|publisher=Prabodhankar Prakashan|page=1}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} * २९ एप्रिल २००६ ची लोकसत्ताची आवृत्ती<ref>{{Cite news|date=29 April 2006|title=रंगो बापूजी गुप्ते विशेष लेख|newspaper=लोकसत्ता}}</ref> [[वर्ग:अठराशे सत्तावनचे स्वातंत्र्यसमर]] [[वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यलढा]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचा इतिहास]] [[वर्ग:इ.स. १८८५ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 04ngq1rougqp3p6xw08g28nuyvyavhm 0 85012 2700998 1600560 2026-08-11T12:59:00Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2700998 wikitext text/x-wiki '''नेमबाजी''' हा [[बंदूक|बंदूक]] किंवा इतर शस्त्रांच्या साहाय्याने ठराविक लक्ष्यावर अचूक निशाणा साधण्याचा एक [[क्रीडा]] प्रकार आहे.<ref>{{cite web |title=Shooting Sport Overview |url=https://www.issf-sports.org/ |website=International Shooting Sport Federation |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> [[ऑलिंपिक खेळ|ऑलिंपिक खेळांमध्ये]] नेमबाजीचा समावेश असून [[रायफल]], [[पिस्तूल]] आणि [[शॉटगन]] अशा विविध प्रकारांमध्ये या स्पर्धा आयोजित केल्या जातात. या खेळात शारीरिक स्थिरतेसोबतच एकाग्रता, संयम आणि मानसिक शिस्तीला अत्यंत महत्त्व असते.<ref>{{cite book |last=Anand |first=R.K. |title=Sports and Games in India |publisher=National Book Trust |year=2014 |language=en}}</ref> {{विस्तार|खेळ}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:खेळ]] 23ozrk4mtp1ma7h65f4lywofuw8rzrc 0 87356 2701027 2556915 2026-08-11T14:43:20Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701027 wikitext text/x-wiki {{Infobox Airport | name = जॉर्ज बुश आंतरखंडीय विमानतळ | nativename = George Bush Intercontinental Airport | nativename-r = | nativename-a = | image = IAH Aerial.jpg | IATA = IAH | ICAO = KIAH | type = सार्वजनिक | owner = [[ह्युस्टन महानगरपालिका]] | operator = [[ह्युस्टन विमानतळ प्रणाली]] | city-served = ह्यूस्टन | location = ह्यूस्टन | elevation-f = ९७ | elevation-m = ३० | coordinates = {{Coord|29|59|04|N|095|20|29|W|type:airport_region:US-TX|display=inline,शीर्षक}} | website = [http://www.fly2houston.com/iah www.fly2houston.com/iah] | r1-number = १५एल/३३आर | r1-length-f = १२,००१ | r1-length-m = ३,६५८ | r1-surface = [[सिमेंट]] | r2-number = 15आर/३३एल | r2-length-f = ९,९९९ | r2-length-m = ३,०४८ | r2-surface = सिमेंट | r3-number = ९/२७ | r3-length-f = १०,००० | r3-length-m = ३,०४८ | r3-surface = सिमेंट | r4-number = ८एल/२६आर | r4-length-f = ९,००० | r4-length-m = २,७४३ | r4-surface = सिमेंट | r5-number = ८आर/२६एल | r5-length-f = ९,४०२ | r5-length-m = २,८६६ | r5-surface = सिमेंट | footnotes = }} '''जॉर्ज बुश आंतरखंडीय विमानतळ''' {{विमानतळ संकेत|IAH|KIAH|IAH}} हा [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[टेक्सास]] राज्यातील [[ह्युस्टन]] शहरात असलेला आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे. ह्युस्टन शहराच्या उत्तरेस २० मैल (३२ किमी)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=About the Airport|publisher=Continental Airlines|access-date=2007-02-09|दुवा=http://www.continental.com/web/en-US/content/travel/airport/maps/iah.aspx|archive-date=2009-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20090701120221/http://www.continental.com/web/en-US/content/travel/airport/maps/iah.aspx|url-status=dead}}</ref><ref>[http://maps.google.com/maps?f=d&hl=en&geocode=6507106362585567598,29.766380,-95.366570&saddr=29.766091,-95.361071&daddr=IAH&mra=dme&mrcr=0&mrsp=0&sz=14&sll=29.766911,-95.370426&sspn=0.034794,0.058022&ie=UTF8&ll=29.884114,-95.340042&spn=0.278025,0.464172&z=11 Downtown to IAH]. Google Maps. Last accessed April 21, 2008.</ref> असलेला हा विमानतळ ह्युस्टन खेरीज [[शुगरलॅंड, टेक्सास|शुगरलॅंड]]-[[बेटाउन, टेक्सास|बेटाउन]] उपनगरांनाही सेवा पुरवतो. १०,००० एकर (४० किमी²)वर पसरलेला हा विमानतळ [[डॅलस-फोर्ट वर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डॅलस-फोर्ट वर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळामागोमाग]] टेक्सासमधील दुसऱ्या क्रमांकाचा मोठा विमानतळ आहे. याला अमेरिकेच्या ४१व्या राष्ट्राध्यक्ष [[जॉर्ज एच.डब्ल्यू. बुश]]चे नाव देण्यात आलेले आहे. या विमानतळावरून २०११ साली ४,०१,८७,४४२ प्रवाशांनी ये-जा केली.<ref name="Calendar Year 2011 Traffic Summary">{{संकेतस्थळ स्रोत |contribution=HAS Traffic Statistics Summaries|title=Calendar Year 2011 Traffic Summary|संकेतस्थळ=फ्लायटूह्युस्टन.कॉम |प्रकाशक=Houston Airport System |pages=1, 4|date=March 2, 2012|contribution-दुवा=http://www.fly2houston.com/TrafficStats}}</ref> त्यानुसार हा उत्तर अमेरिकेतील १०व्या क्रमांकाचा सर्वाधिक वर्दळीचा विमानतळ होता. येथे [[युनायटेड एरलाइन्स]]चे सगळ्यात मोठे ठाणे असून या विमानकंपनीने येथून १ कोटी ६६ लाख प्रवासी नेले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://newsroom.unitedcontinentalholdings.com/index.php?s=20306&item=29970 |title=Airport Fact Sheets, Houston George Bush Intercontinental Airport |संकेतस्थळ=युनायटेड.कॉम |प्रकाशक=युनायटेड एरलाइन्स |date=December 1, 2013 |accessdate=January 1, 2014 |archive-date=2014-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140102192541/http://newsroom.unitedcontinentalholdings.com/index.php?s=20306&item=29970 |url-status=dead }}</ref> या विमानतळावर [[स्पिरिट एरलाइन्स]]चेही ठाणे आहे. ==विमानकंपन्या आणि गंतव्यस्थाने== === प्रवासी=== {{Airport destination list| 3rdcoltitle = टर्मिनल <!-- --> | [[एरोमेक्सिको]] | '''मोसमी''': [[कान्कुन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कान्कुन]], [[मेक्सिको सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मेक्सिको सिटी]] | D <!-- --> | [[एरोमेक्सिको कनेक्ट]] |[[मेक्सिको सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मेक्सिको सिटी]] , [[जनरल मेरियानो एस्कोबेदो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉंतेरे]] | D <!-- --> | [[एर कॅनडा एक्सप्रेस]] | [[कॅल्गारी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॅल्गारी]], [[मॉंत्रिआल पिएर एलियट त्रुदू आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉंत्रिआल-त्रुदू]] (६ जून, २०१६पासून पुन्हा सुरू),<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://aircanada.mediaroom.com/index.php?s=43&item=950|title=Air Canada Unveils Major Expansion to 12 U.S. Destinations|प्रकाशक=Air Canada|date=November 19, 2015|accessdate=November 19, 2015|archive-date=2015-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20151120003303/http://aircanada.mediaroom.com/index.php?s=43&item=950|url-status=dead}}</ref> [[टोरॉंटो पियर्सन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टोरॉंटो-पियर्सन]] | A <!-- --> | [[एर चायना]] | [[बीजिंग राजधानी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बीजिंग-राजधानी]] | D <!-- --> | [[एर फ्रांस]] | [[पॅरिस चार्ल्स दि गॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पॅरिस-चार्ल्स दि गॉल]] | D <!-- --> | [[एर न्यू झीलँड]] | [[ऑकलंड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ऑकलंड]] | D <!-- --> | [[अलास्का एरलाइन्स]] | [[सिॲटल टॅकोमा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सिॲटल-टॅकोमा]] | A <!-- --> | [[ऑल निप्पॉन एरवेझ]] | [[नरिता आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|तोक्यो-नरिता]] | D <!-- --> | [[अमेरिकन एरलाइन्स]] | [[शार्लट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शार्लट]], [[डॅलस फोर्ट वर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डॅलस-फोर्ट वर्थ]], [[मायामी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मायामी]], [[फिलाडेल्फिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फिलाडेल्फिया]], [[फीनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फीनिक्स-स्काय हार्बर]]<br>'''मोसमी''': [[शिकागो ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो-ओ'हेर]] | A <!-- --> | [[अमेरिकन ईगल]] | [[शिकागो ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो-ओ'हेर]], [[डॅलस फोर्ट वर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डॅलस-फोर्ट वर्थ]], [[लॉस एंजेल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेल्स]], [[फिलाडेल्फिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फिलाडेल्फिया]] | A <!-- --> | [[आव्हियांका]] | [[आल्फोन्सो बोनिया आरागोन विमानतळ|काली]], [[एल साल्वादोर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सान साल्वादोर]]<br>'''मोसमी''': [[हुआन मनुएल गाल्वेझ विमानतळ|रोआतान]] | D <!-- --> | [[ब्रिटिश एरवेझ]] | [[लंडन हीथ्रो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लंडन-हीथ्रो]] | D <!-- --> | [[डेल्टा एर लाइन्स]] | [[अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]], [[डीट्रॉइट मेट्रोपोलिटन वेन काउंटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डीट्रॉइट]], [[सॉल्ट लेक सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॉल्ट लेक सिटी]]<br>'''मोसमी''': [[मिनीयापोलिस सेंट पॉल विमानतळ|मिनीयापोलिस-सेंट पॉल]] | A <!-- --> | [[डेल्टा कनेक्शन]] | [[अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]], [[सिनसिनाटी-नॉर्दर्न केंटकी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सिनसिनाटी]], [[डीट्रॉइट मेट्रोपोलिटन वेन काउंटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डीट्रॉइट]], [[मिनीयापोलिस सेंट पॉल विमानतळ|मिनीयापोलिस-सेंट पॉल]], [[लाग्वार्डिया विमानतळ|न्यू यॉर्क-लाग्वार्डिया]], [[सॉल्ट लेक सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॉल्ट लेक सिटी]]<br>'''मोसमी''': [[ओरलॅंडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओरलॅंडो]] | A <!-- --> | [[एमिरेट्स]] | [[दुबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दुबई-आंतरराष्ट्रीय]] | D <!-- --> | [[एव्हा एर]] | [[तैवान ताओयुआन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|तैपै-ताओयुआन]] | D <!-- --> | [[फ्रंटियर एरलाइन्स]] | [[अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]] (१४ एप्रिल, २०१६),<ref name="usatoday.com">http://www.usatoday.com/story/travel/flights/todayinthesky/2016/01/07/frontier-airlines-new-routes/78402734/</ref> [[सिनसिनाटी-नॉर्दर्न केंटकी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सिनसिनाटी]] (१५ एप्रिल, २०१६ पासून),<ref name="usatoday.com"/> [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]], [[मॅककॅरान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लास व्हेगस]], [[ओरलॅंडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओरलॅंडो]]<br>'''मोसमी''': [[सान फ्रांसिस्को आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सान फ्रांसिस्को]]| A <!-- --> | [[इंटरजेट]] | [[मेक्सिको सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मेक्सिको सिटी]], [[मॉंटेरे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉंटेरे]] | D <!-- --> | [[केएलएम]] | [[ॲम्स्टरडॅम श्चिफॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ॲम्स्टरडॅम]] | D <!-- --> | [[कोरियन एर]] | [[इंचॉन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोल-इंचॉन]] | D <!-- --> | [[लुफ्तांसा]] | [[फ्रांकफुर्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फ्रांकफुर्ट]] | D <!-- --> | [[कतार एरवेझ]] | [[हमाद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दोहा]] | D <!-- --> | [[सीपोर्ट एरलाइन्स]] | [[दक्षिण आर्कान्सा प्रादेशिक विमानतळ|एल डोराडो (आ)]], [[मेमोरियल फील्ड विमानतळ|हॉट स्प्रिंग्ज (आ)]]| A <!-- --> | [[सिंगापूर एरलाइन्स]] | [[मॉस्को दोमोदेदोव्हो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-दोमोदेदोव्हो]], [[सिंगापूर चांगी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सिंगापूर-चांगी]] | D <!-- --> | {{nowrap|[[सॉनएर]]}}<br>{{nowrap|[[ॲटलास एर]]}}द्वारा संचलित | '''चार्टर''': [[क्वात्रो दि फेवरेरो विमानतळ|लुआंडा]] | D <!-- --> | [[स्पिरिट एरलाइन्स]] | [[अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]], [[बाल्टिमोर वॉशिंग्टन थरगूड मार्शल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बाल्टिमोर-वॉशिंग्टन]], [[कान्कुन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कान्कुन]], [[शिकागो ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो-ओ'हेर]], [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]], [[डीट्रॉइट मेट्रोपोलिटन वेन काउंटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डीट्रॉइट]], [[फोर्ट लॉडरडेल-हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल-हॉलिवूड]], [[मॅककॅरान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लास व्हेगस]], [[लॉस एंजेल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेल्स]], [[ऑगुस्तो सी. सांदिनो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मानाग्वा]], [[लुई आर्मस्ट्रॉंग न्यू ऑर्लिअन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू ऑर्लिअन्स]], [[ओकलंड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओकलंड]], [[ओरलॅंडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओरलॅंडो]], [[सान डियेगो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सान डियेगो]], [[हुआन सांतामरिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सान होजे दि कॉस्ता रिका]], [[रमोन व्हियेदा मोरालेस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सान पेद्रो सुला]], [[एल साल्वादोर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सान साल्वादोर]], [[टॅम्पा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टॅम्पा]]<br>'''मोसमी''': [[मिनीयापोलिस सेंट पॉल विमानतळ|मिनीयापोलिस-सेंट पॉल]], [[सान होजे देल काबो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सान होजे देल काबो]] | A, D <!-- --> | {{nowrap|[[टेक्सास स्काय]]}}<br>{{nowrap|[[कॉर्पोरेट फ्लाइट मॅनेजमेंट|सीएफएम]]}}द्वारा संचलित | [[व्हिक्टोरिया प्रादेशिक विमानतळ|व्हिक्टोरिया (टे)]] | A <!-- --> | [[टर्किश एरलाइन्स]] | [[इस्तंबूल-अतातुर्क आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|इस्तंबूल-अतातुर्क]] | D <!-- --> | [[युनायटेड एरलाइन्स]] | [[ॲम्स्टरडॅम श्चिफॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ॲम्स्टरडॅम]], [[क्वीन बियाट्रिक्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अरुबा]], [[अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]], [[ऑस्टिन-बर्गस्ट्रॉम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ऑस्टिन]], [[बाल्टिमोर वॉशिंग्टन थरगूड मार्शल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बाल्टिमोर-वॉशिंग्टन]], [[फिलिप एस.डब्ल्यू. गोल्डसन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बेलीझ सिटी]], [[एल डोराडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बोगोटा]], [[फ्लेमिंगो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बॉनेर]], [[लोगन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बॉस्टन]], [[मिनिस्त्रो पिस्तारिनी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बॉयनोस आयरेस-एझेझा]], [[कॅल्गारी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॅल्गारी]], [[कान्कुन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कान्कुन]], [[सिमोन बोलिव्हार आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|काराकास]], [[शार्लट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शार्लट]], [[शिकागो ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो-ओ'हेर]], [[क्लीव्हलॅंड हॉपकिन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|क्लीव्हलॅंड]], [[कोझुमेल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कोझुमेल]], [[डॅलस फोर्ट वर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डॅलस-फोर्ट वर्थ]], [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]], [[डीट्रॉइट मेट्रोपोलिटन वेन काउंटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डीट्रॉइट]], [[एडमंटन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|एडमंटन]], [[फोर्ट लॉडरडेल-हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल-हॉलिवूड]], [[साउथवेस्ट फ्लोरिडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पोर्ट मायर्स]], [[फ्रांकफुर्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फ्रांकफुर्ट]], [[ओवेन रॉबर्ट्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ग्रँड केमन]], [[दॉन मिगेल हिदाल्गो इ कोस्तिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ग्वादालाहारा]], [[ला ऑरोरा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ग्वातेमाला सिटी]], [[होनोलुलु आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|होनोलुलु]], [[इंडियानापोलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|इंडियानापोलिस]], [[मुर्टाला मुहम्मद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लागोस]], [[मॅककॅरान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लास व्हेगस]], [[दानियेल ओदुबेर किरोस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लायबेरिया (को)]], [[होर्हे शावेझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लिमा]], [[लंडन हीथ्रो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लंडन-हीथ्रो]], [[लॉस एंजेल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेल्स]], [[ऑगुस्तो सी. सांदिनो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मानाग्वा]], [[मॅकॲलन-मिलर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॅकॲलन]], [[मेम्फिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मेम्फिस]], [[मनुएल क्रेसेन्सियो रेहोन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मेरिदा]], [[मेक्सिको सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मेक्सिको सिटी]], [[मायामी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मायामी]], [[सॅंग्सटर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉंटेगो बे]], [[म्युन्शेन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|म्युन्शेन]], [[नॅशव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नॅशव्हिल]], [[लिंडन पिंडलिंग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नासाऊ]], [[लुई आर्मस्ट्रॉंग न्यू ऑर्लिअन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू ऑर्लिअन्स]], [[लाग्वार्डिया विमानतळ|न्यू यॉर्क-लाग्वार्डिया]], [[न्यूअर्क लिबर्टी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यूअर्क]], [[विल रॉजर्स जागतिक विमानतळ|ओक्लाहोमा सिटी]], [[जॉन वेन विमानतळ|ऑरेंज काउंटी (कॅ)]], [[ओरलॅंडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओरलॅंडो]], [[तोकुमेन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पनामा सिटी]], [[फिलाडेल्फिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फिलाडेल्फिया]], [[फीनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फीनिक्स-स्काय हार्बर]], [[पिट्सबर्ग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पिट्सबर्ग]], [[पियार्को आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पोर्ट ऑफ स्पेन]], [[पोर्टलंड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पोर्टलंड (ओ)]], [[गुस्तावो दियाझ ओर्दाझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पोर्तो व्हायार्ता]], [[पुंता काना आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पुंता काना]], [[मेरिस्काल सुकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|क्वितो]], [[रियो दि जानेरो-गलेआव आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रियो दि जानेरो-गलेआव]], [[हुआन मनुएल गाल्वेझ विमानतळ|रोआतान]], [[हुआन सांतामरिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सान होजे दि कॉस्ता रिका]], [[साक्रमेंटो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|साक्रामेंटो]], [[सॉल्ट लेक सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॉल्ट लेक सिटी]], [[सान ॲंटोनियो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सान ॲंटोनियो]], [[सान डियेगो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सान डियेगो]], [[सान फ्रांसिस्को आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सान फ्रांसिस्को]], [[सान होजे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सान होजे (कॅ)]], [[सान होजे देल काबो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सान होजे देल काबो]], [[लुइस मुनयोझ मरिन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सान हुआन]], [[रमोन व्हियेदा मोरालेस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सान पेद्रो सुला]], [[एल साल्वादोर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सान साल्वादोर]], [[कोमोदोरो आर्तुरो मेरिनो बेनितेझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सांतियागो दि चिले]], [[साओ पाउलो-ग्वारुल्होस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|साओ पाउलो-ग्वारुल्होस]], [[सिॲटल टॅकोमा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सिॲटल-टॅकोमा]], [[टॅम्पा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टॅम्पा]], [[तोंकोंतिन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|तेगुसिगाल्पा]], [[नरिता आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|तोक्यो-नरिता]], [[टोरॉंटो पियर्सन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टोरॉंटो-पियर्सन]], [[तल्सा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|तल्सा]], [[व्हॅंकूव आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|व्हॅंकूवर]], [[वॉशिंग्टन डलेस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|वॉशिंग्टन-डलेस]], [[रोनाल्ड रेगन वॉशिंग्टन राष्ट्रीय विमानतळ|वॉशिंग्टन-राष्ट्रीय]]<br>'''मोसमी''': [[आल्बुकर्की आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|आल्बुकर्की]], [[टेड स्टीवन्स ॲंकोरेज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ॲंकोरेज]], [[ईगल काउंटी प्रादेशिक विमानतळ|ईगल-व्हेल]], [[गनिसन-क्रेस्टेड ब्यूट प्रादेशिक विमानतळ|गनिसन-क्रेस्टेड ब्यूट]], [[ब्रॅडली आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हार्टफर्ड-स्प्रिंगफील्ड]], [[याम्पा व्हॅली विमानतळ|हेडन-स्टीमबोट स्प्रिंग्ज]], [[इहतापा-झिहुआतानेहो आंतरराष्ट्रीय विमातनळ|इहतापा-झिहुआतानेहो]], [[जॅक्सन होल विमानतळ|जॅक्सन होल]], [[मिनीयापोलिस सेंट पॉल विमानतळ|मिनीयापोलिस-सेंट पॉल]], [[मॉंट्रोझ प्रादेशिक विमानतळ|मॉंट्रोझ]], [[नॅशव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नॅशव्हिल]],[[एपली फील्ड|ओमाहा]], [[प्रोव्हिदेन्सियालेस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|प्रोव्हिदेन्सियालेस]], [[रॅले-ड्युरॅम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रॅले-ड्युरॅम]], [[रीनो-टाहो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रीनो-टाहो]], [[सिरिल ई. किंग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सेंट थॉमस]], [[पाम बीच आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|वेस्ट पाम बीच]] | C, E <!-- --> | [[युनायटेड एक्सप्रेस]] | [[जनरल हुआन एन अल्वारेझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अकापुल्को]], [[हेसुस तेरान पेरेदो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अग्वासकालियेंतेस]], [[आल्बुकर्की आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|आल्बुकर्की]], [[अलेक्झांड्रिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ (लुईझियाना)|अलेक्झांड्रिया]], [[रिक हसबंड आमारियो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|आमारियो]], [[अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]], [[ऑस्टिन-बर्गस्ट्रॉम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ऑस्टिन]], [[मेडोझ फील्ड|बेकर्सफील्ड]] (३ एप्रिल, २०१६ पर्यंत), [[बॅटन रूज मेट्रोपोलिटन विमानतळ|बॅटन रूज]], [[बर्मिंगहॅम-शटल्सवर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बर्मिंगहॅम (अ)]], [[बॉइझी विमानतळ|बॉइझी]], [[ब्राउन्सव्हील-साउथ पाद्रे आयलंड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ब्राउन्सव्हील]], [[कॅल्गारी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॅल्गारी]], [[चार्ल्स्टन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|चार्ल्स्टन (क.कॅ.]], [[यीगर विमानतळ|चार्ल्स्टन (वे.व्ह.)]], [[शार्लट डग्लस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शार्लट]], [[शिकागो ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो-ओ'हेर]], [[जनरल रोबेर्तो फियेरो व्हियालोबोस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिवावा]], [[सिनसिनाटी-नॉर्दर्न केंटकी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सिनसिनाटी]], [[सिउदाद देल कारमेन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सुउदाद देल कारमेन]], [[क्लीव्हलॅंड हॉपकिन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|क्लीव्हलॅंड]], [[ईस्टरवूड विमानतळ|कॉलेज स्टेशन]], [[कॉलोराडो स्प्रिंग्ज विमानतळ|कॉलोराडो स्प्रिंग्ज]], [[कोलंबिया मेट्रोपोलिटन विमानतळ|कोलंबिया (द.कॅ.)]], [[पोर्ट कोलंबस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कोलंबस (ओ)]], [[कॉर्पस क्रिस्टी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॉर्पस क्रिस्टी]], [[डॅलस फोर्ट वर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डॅलस-फोर्ट वर्थ]], [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]], [[दे मॉइन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दे मॉइन]], [[डीट्रॉइट मेट्रोपोलिटन वेन काउंटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डीट्रॉइट]], [[एल पासो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|एल पासो]], [[नॉर्थवेस्ट आर्कान्सा प्रादेशिक विमानतळ|फेटव्हिल-बेन्टनव्हिल]], [[नॉर्थवेस्ट फ्लोरिडा प्रादेशिक विमानतळ|फोर्ट वॉल्टन बीच]], [[ग्रँड जंक्शन प्रादेशिक विमानतळ|ग्रँड जंक्शन]], [[जेराल्ड आरर. फोर्ड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ग्रँड रॅप्डिस]], [[ग्रीनव्हील- स्पार्टनबर्ग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ग्रीनव्हिल-स्पार्टनबर्ग]], [[दॉन मिगेल हिदाल्गो इ कोस्तिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ग्वादालाहारा]], [[गल्फपोर्ट-बिलॉक्सी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|गल्फपोर्ट-बिलॉक्सी]], [[व्हॅली आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हार्लिंजेन]], [[ब्रॅडली आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हार्टफर्ड-स्प्रिंगफील्ड]], [[लीया काउंटी प्रादेशिक विमानतळ|हॉब्स]], [[बाहियास दि हुआतुल्को आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हुआतुल्को]], [[हंट्सव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हंट्सव्हिल]], [[इंडियानापोलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|इंडियानापोलिस]], [[इहतापा-झिहुआतानेहो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|इहतापा-झिहआतानेहो]], [[जॅक्सन-एव्हर्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जॅक्सन (मि)]], [[जॅक्सनव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जॅक्सनव्हिल (फ्लो)]], [[कॅन्सस सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॅन्सस सिटी]], [[किलीन-फोर्ट हूड प्रादेशिक विमानतळ|किलीन-फोर्ट हूड]], [[मॅकघी टायसन विमानतळ|नॉक्सव्हिल]], [[लाफीयेट प्रादेशिक विमानतळ|लाफीयेट]], [[लेक चार्ल्स विमानतळ|लेक चार्ल्स]], [[लारेडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लारेडो]], [[देल बाहियो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लेऑन-देल बाहियो]], [[ब्ल्यू ग्रास विमानतळ|लेक्झिंग्टन]], [[क्लिंटन राष्ट्रीय विमानतळ|लिटल रॉक]], [[लुईव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लुईव्हिल]], [[लबक प्रेस्टन स्मिथ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लबक]], [[प्लाया दि ओरो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मांझानियो]], [[मॅकॲलन-मिलर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॅकॲलन]], [[मेम्फिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मेम्फिस]], [[मेक्सिको सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मेक्सिको सिटी]], [[मिडलॅंड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिडलॅंड-ओडेसा]], [[जनरल मिचेल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिलवॉकी]], [[मिनीयापोलिस सेंट पॉल विमानतळ|मिनीयापोलिस-सेंट पॉल]], [[मोबील प्रादेशिक विमानतळ|मोबील]], [[मन्रो प्रादेशिक विमानतळ (लुईझियान)|मन्रो]], [[जनरल मेरियानो एस्कोबेदो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉंतेरे]], [[मॉंत्रिआल पिएर एलियट त्रुदू आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉंत्रिआल-त्रुदू]], [[जनरल फ्रांसिस्को जे. मुहिका आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मोरेलिया]], [[नॅशव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नॅशव्हिल]], [[लुई आर्मस्ट्रॉंग न्यू ऑर्लिअन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू ऑर्लिअन्स]], [[लाग्वार्डिया विमानतळ|न्यू यॉर्क-लाग्वार्डिया]], [[नॉरफोक आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नॉरफोक]], [[चोकोट्लान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओआहाका]], [[विल रॉजर्स जागतिक विमानतळ|ओक्लाहोमा सिटी]], [[एपली फील्ड|ओमाहा]], [[ऑन्टॅरियो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ऑन्टॅरियो]], [[नॉर्थवेस्ट फ्लोरिडा बीचेस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पनामा सिटी (फ्लो)]], [[पेन्साकोला आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पेन्साकोला]], [[जनरल वेन ए. डाउनिंग पिओरिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पिओरिया]] (३ एप्रिल, २०१६ पर्यंत), [[पिट्सबर्ग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पिट्सबर्ग]], [[एर्मानोस सेर्दान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पेब्ला]], [[क्वेरेतारो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|क्वेरेतारो]], [[रॅलेृ-ड्युरॅम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रॅले-ड्युरॅम]], [[रिचमंड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रिचमंड]], [[सॉल्ट लेक सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॉल्ट लेक सिटी]], [[सान ॲंटोनियो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सान ॲंटोनियो]], [[सान होजे देल काबो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सान होजे देल काबो]], [[पॉन्सियानो अरिआगा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सान लुइस पोतोसी]], [[सव्हाना-हिल्टन हेड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सव्हाना]], [[श्रीव्हपोर्ट प्रादेशिक विमानतळ|श्रीव्हपोर्ट]], [[लॅम्बर्ट-सेंट लुइस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सेंट लुइस]], [[जनरल फ्रांसिस्को हाविये मिना आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टॅम्पिको]], [[टोरॉंटो पियर्सन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टोरॉंटो-पियर्सन]], [[फ्रांसिस्को सराबिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|तॉरिऑन-गोमेझ पालासियो]], [[तुसॉन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|तुसॉन]], [[तल्सा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|तल्सा]], [[टालर पाउंड्स प्रादेशिक विमानतळ|टायलर]] (२ एप्रिल, २०१६ पर्यंत),<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.cbs19.tv/story/31192249/united-airlines-to-end-service-in-tyler-in-april |title=संग्रहित प्रत |access-date=2016-02-14 |archive-date=2016-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213175323/http://www.cbs19.tv/story/31192249/united-airlines-to-end-service-in-tyler-in-april |url-status=dead }}</ref> [[जनरल हेरिबेर्तो हारा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बेराक्रुथ]], [[कार्लोस रोव्हिरोसा पेरेझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|व्हियाहेर्मोसा]], [[वॉशिंग्टन डलेस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|वॉशिंग्टन-डलेस]], [[रोनाल्ड रेगन वॉशिंग्टन राष्ट्रीय विमानतळ|वॉशिंग्टन-राष्ट्रीय]], [[पाम बीच आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|वेस्ट पाम बीच]], [[विचिटा ड्वाइट डी. आयझेनहोवर राष्ट्रीय विमानतळ|विचिटा]], [[स्लाउलिन फील्ड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|विलिस्टन]] (३ एप्रिल, २०१६ पर्यंत)<br>'''मोसमी''': [[ॲस्पेन-पिटकिन काउंटी विमानतळ|ॲस्पेन]], [[बोझमन यलोस्टोन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बोझमन]], [[साउथवेस्ट फ्लोरिडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट मायर्स]], [[जॅक्सन होल विमानतळ|जॅक्सन होल]], [[लॉस एंजेल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेल्स]], [[मायामी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मायामी]], [[मॉंट्रोझ प्रादेशिक विमानतळ|मॉंट्रोझ]], [[लिंडेन पिंडलिंग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नासाऊ]], [[ओरलॅंडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओरलॅंडो]], [[पाम स्प्रिंग्ज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पाम स्प्रिंग्ज]], [[फिलाडेल्फिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फिलाडेल्फिया]], [[फीनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फीनिक्स-स्काय हार्बर]], [[रॅपिड सिटी प्रादेशिक विमानतळ|रॅपिड सिटी]], [[रीनो-टाहो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रीनो-टाहो]] | A, B, E <!-- --> | {{nowrap|[[व्हेकेशन एक्सप्रेस]]}}<br>{{nowrap|[[सनविंग एरलाइन्स]]}}द्वारा संचलित | '''मोसमी''': [[ग्रँड बहामास आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फ्रीपोर्ट]] | D <!-- --> | {{nowrap|[[व्हेकेशन एक्सप्रेस]]}}<br>{{nowrap|[[स्विफ्ट एर]]}}द्वारा संचलित | '''मोसमी''': [[पुंता काना आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पुंता काना]]<ref>https://www.vacationexpress.com/Res/STWMain.aspx?SessID=A:CA8A80A2-F56C-421B-8D40-914DE631FAE3&Theme=VACEXPRESS</ref> | D <!-- --> | [[व्हिवाएरोबस]] | [[जनरल मेरियानो एस्कोबेदो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉंतेरे]] | D <!-- --> | [[व्होलारिस]] | [[ग्वादालाहारा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ग्वादालाहारा]] | D <!-- --> | [[वेस्टजेट]] | [[कॅल्गारी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॅल्गारी]] | A <!-- --> }} ===प्रस्तावित गंतव्यस्थाने=== * भारतातील एका शहरातून थेट विमानसेवा करण्याचे बेत [[एर इंडिया]] आणि ह्युस्टन विमानतळ प्राधिकरणाने जाहीर केलेले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Air-India-seeks-US-pre-clearance-travel-facility-at-Delhi-Mumbai-airports/articleshow/47636842.cms|title=Air India seeks pre clearance to US|दिनांक=२०१५-११-२२}}</ref> * [[चायना एरलाइन्स]] ने तैपै आणि ह्युस्टन दरम्यान विमानसेवा सुरू करण्याचा बेत केला आहे. एव्हा एरच्या विमानसेवेतील मालवाहतूकीतील वाढ पाहून चायना एरलाइन्स एरबस ए-३५०ृ९०० प्रकारचे विमान वापरून ही सेवा सुरू करण्याचा विचार करीत आहे. * [[इथियोपियन एरलाइन्स]] [[बोले आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अदिस अबाबापासून]] ह्युस्टन किंवा [[शिकागो ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागोला]] विमानसेवा सुरू करण्यास बघत आहे. इथियोपियन आपल्या येऊ घातलेली [[बोईंग ७८७]] किंवा [[एरबस ए३५०]] प्रकारची विमाने वापरून अंदाजे २०१७पासू ही सेवा पुरवेल.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा= http://centreforaviation.com/analysis/ethiopian-airlines-plans-further-growth-in-asia-and-us-starting-with-chengdu-and-new-york-249034 |title= Ethiopian Airlines plans to expand flights to U.S. |date=21 October 2015 |access-date=14 November 2015}}</ref> * खनिज तेल उद्योगातील कामगार, अधिकारी व व्यापाऱ्यांसाठी [[टाग ॲंगोला एरलाइन्स]] [[लुआंडा]] ते ह्युस्टन थेट सेवा सुरू करेल.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा= http://www.ch-aviation.com/portal/news/42141-taag-angola-to-undertake-hefty-cuts-as-oil-slump-hits-home |title=TAAG Angola to take heavy cuts as oil slump hits home |date=30 November 2015}}</ref> * अमेरिका आणि क्युबातील व्यापारसंबंध सुधारल्यावर [[युनायटेड एरलाइन्स]]ला ह्युस्टन आणि [[होजे मार्ती आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हबाना]] तसेच [[न्यूअर्क लिबर्टी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यूअर्क]] आणि हबाना दरम्यान विमानसेवा सुरू करायची आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|title=United Airlines announces flights to Havana as companies prepare to cash in on Cuba detente|दुवा=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/northamerica/usa/11349734/United-Airlines-announces-flights-to-Havana-as-companies-prepare-to-cash-in-on-Cuba-detente.html|ॲक्सेसदिनांक=२०१५-११-२२}}</ref> ===पूर्वी उपलब्ध असलेली विमानसेवा=== या विमानतळाच्या उद्घाटनाच्या वेळी येथून [[अमेरिकन एरलाइन्स]], [[ब्रॅनिफ इंटरनॅशनल एरवेझ]], [[कॉन्टिनेन्टल एरलाइन्स]], [[डेल्टा एर लाइन्स]], [[ईस्टर्न एरलाइन्स]], [[नॅशनल एरलाइन्स (१९३४-१९८०)|नॅशनल एरलाइन्स]] आणि [[टेक्सास इंटरनॅशनल एरलाइन्स]] या विमानकंपन्या सेवा पुरवायच्या.<ref>June 1, 1969 Official Airline Guide (OAG), Houston flight schedules</ref> यांशिवाय [[पॅन ॲम]]ची [[मेक्सिको सिटी]]ला [[बोईंग ७०७]] वापरून आठवड्यातून दहा उड्डाणे, [[केएलएम]]ची [[मॉंत्रिआल]]मार्गे [[ॲम्स्टरडॅम]]ला [[डग्लस डीसी-८]] वापरून आठवड्यातून चार वेळा, ब्रॅनिफची [[बोईंग ७२७]] वापरून [[पनामा सिटी]] आणि ''एरोनेव्हस दि मेहिको'' (आताची [[एरोमेक्सिको]]) या कंपनीची [[डग्लस डीसी-९]] वापूरन [[मॉंतेरे]], [[ग्वादालाहारा]], [[पोर्तो व्हायार्ता]], [[अकापुल्को]] आणि [[मेक्सिको सिटी]]ला आंतरराष्ट्रीय सेवा उपलब्ध होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.timetableimages.com/ttimages/pa.htm |title=Pan American World Airways system timetables |date=June 1, 1969 |access-date=August 24, 2015 |archive-date=2015-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150922214714/http://www.timetableimages.com/ttimages/pa.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.timetableimages.com/ttimages/bn.htm |title=Braniff International Airways system timetables |date=March 15, 1969 |access-date=August 24, 2015 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925013229/http://www.timetableimages.com/ttimages/bn.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.timetableimages.com/ttimages/kl.htm |date=June 15, 1969 |title=KLM Royal Dutch Airlines system timetable |access-date=August 24, 2015 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925072242/http://www.timetableimages.com/ttimages/kl.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.timetableimages.com/ttimages/am.htm |date=June 1, 1969 |title=Aeronaves de Mexico system timetable |access-date=August 24, 2015 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925034643/http://www.timetableimages.com/ttimages/am.htm |url-status=dead }}</ref> याशिवाय टेक्सास इंटरनॅशनलची डीसी-९ विमाने मॉंतेरे तर [[कॉन्व्हेर ६००]] प्रकारची विमाने [[टॅम्पिको]] आणि [[बेराक्रुथ]]ला सेवा पुरवायची.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.departedflights.com/TI070170p12.html |date=July 1, 1970 |title=Texas International Airlines system timetable |access-date=August 24, 2015}}</ref> १९७१मध्ये केएलएमने [[बोईंग ७४७]]विमाने येथे आणण्यास सुरुवात केली. १९७४मध्ये एरफ्रांसची ७४७ विमाने [[पॅरिस]]-ह्युस्टन-[[मेक्सिको सिटी]] अशी आठवड्यातून चार फेऱ्या करायची.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.timetableimages.com/ttimages/af.htm |date=April 1, 1974 |title=Air France system timetable |access-date=August 24, 2015 |archive-date=2015-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150901204853/http://www.timetableimages.com/ttimages/af.htm |url-status=dead }}</ref> याच सुमारास कॉन्टिनेन्टल आणि नॅशनलने [[मॅकडोनेल डग्लस डीसी-१०]] प्रकारची तर डेल्टाने [[लॉकहीड एल-१०११]] विमाने देशांतर्गत प्रवासासाठी वापरण्यास सुरुवात केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.departedflights.com/IAH74intro.html |date=April 1, 1974 |title=Official Airline Guide (OAG), Houston (IAH) flight schedules |access-date=August 25, 2015}}</ref> १९७० च्या दशकाच्या शेवटास [[केमन एरवेझ]]ने येथून [[ग्रँड केमन]] आणि [[कॅरिबियन समुद्र|कॅरिबियन समुद्रातील]] इतर शहरास [[बीएसी १-११]] विमाने वापरून उड्डाणे सुरू केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.timetableimages.com/ttimages/kx.htm |date=December 15, 1979 |title=Cayman Airways system timetable |access-date=August 24, 2015 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925015551/http://www.timetableimages.com/ttimages/kx.htm |url-status=dead }}</ref> केमन एरवेझने नंतर [[बोईंग ७२७]]-२००, ७३७-२००, -३००, -४०० आणि डीसी-८ प्रकारची विमानेही वापरली.<ref>http://www.departed flights.com, Official Airline Guide (OAG) editions, Houston (IAH) flight schedules</ref> जुलै १९८३ च्या सुमारास येथून अमेरिकन, कॉन्टिनेन्टल, डेल्टा आणि ईस्टर्न व्यतिरिक्त [[पीडमॉंट एरलाइन्स]], [[साउथवेस्ट एरलाइन्स]], [[टीडब्ल्ययूए]], [[युनायटेड एरलाइन्स]], [[युएसएर]] आणि [[वेस्टर्न एरलाइन्स]] या कंपन्यांची सेवाही उपलब्ध झाली होती.<ref name="departedflights.com">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.departedflights.com/IAHintro.html |date=July 1, 1983 |title=Official Airline Guide (OAG), Houston (IAH) flight schedules |access-date=August 25, 2015}}</ref> वेस्टर्न एरलाइन्स [[मॅकडोनेल डग्लस डीसी-१०]] प्रकारच्या विमानाने [[सॉल्ट लेक सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॉल्ट लेक सिटी]] व तेथून [[टेड स्टीवन्स ॲंकोरेज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ॲंकोरेजला]] सेवा परवीत असे<ref>http://www.departedflights.com, July 1, 1983 Official Airline Guide (OAG)</ref> नवीन आंतरराष्ट्रीय सेवांमध्ये [[एर कॅनडा]], [[एव्हियाटेका]], [[ब्रिटिश कॅलिडोनियन एरवेझ]], कॉन्टिनेन्टल एरलाइन्स, ईस्टर्न एरलाइन्स, [[साहसा]], [[साउथ आफ्रिकन एरवेझ]], [[टाका एरलाइन्स]] आणि [[व्हियासा]] तसेच पॅन ॲम, केएलएम, एर फ्रांस, एरोमेक्सिको आणि केमन एरवेझचा समावेश होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.departedflights.com/IAHI83intro.html |date=July 1, 1983 |title=International Official Airline Guide (OAG), Houston (IAH) flight schedules |access-date=August 25, 2015}}</ref> याशिवाय [[एमेराल्ड एर]] ([[पॅन ॲम एक्स्प्रेस]] नावाने), [[मेट्रो एरलाइन्स]], [[रियो एरवेझ]] आणि [[रॉयल एरलाइन्स]] येथून प्रादेशिक सेवा पुरवीत.<ref name="departedflights.com"/> मेट्रो एरलाइन्स [[डि हॅविललॅंड कॅनडा डीएएचसी-६ ट्विन ऑटर]] प्रकारच्या विमानाद्वारे ह्युस्टन शहरांतर्गत सेवा पुरवी. ही उड्डाणे आंतरखंडीय विमानतळ आणि [[शुगरलॅंड प्रादेशिक विमानतळ|शुगरलॅंड प्रादेशिक विमानतळादरम्यान]] ९ तसेच आंतरखंडीय विमानतळ आणि [[नासा जॉन्सन अंतराळ केन्द्र|नासा जॉन्सन अंतराळ केन्द्राजवळील]] छोट्या विमानतळास १७ फेऱ्यांद्वारे होत. याशिवाय मेट्रोची विमाने [[टेक्सास]]मधील इतर शहरे आणि [[लुईझियाना]]दरम्यान सेवा पुरवी.<ref name="departedflights.com"/> या विमानतळावरून [[बेल २०६एल लॉंग रेंजर]] प्रकारची हेलिकॉप्टरे ह्युस्टन शहरातील चार हेलिपॅडला सेवा पुरवीत.<ref name="departedflights.com"/> ह्युस्टन विमातळावरून पूर्वी [[एव्हियाक्सा]],<ref>http://www.encyclopedia.com/doc/1G2-2690100022.html</ref> [[अमेरिका वेस्ट एरलाइन्स]],<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://worldairlinenews.com/category/america-west-airlines/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2016-02-14 |archive-date=2016-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160207070352/http://worldairlinenews.com/category/america-west-airlines/ |url-status=dead }}</ref> [[अटलांटिक साउथवेस्ट एरलाइन्स]], [[कॅनेडियन एरलाइन्स]], [[चायना एरलाइन्स]], [[कॉमएर]], [[ग्रुपो टाका]], [[मार्टिनएर]], [[नॉर्थवेस्ट एरलाइन्स]], [[पाकिस्तान इंटरनॅशनल एरलाइन्स]], [[प्रिव्हेटेर]]<ref>http://www.chron.com/news/article/The-World-in-Houston-Quarantine-facility-1474757.php</ref>, [[रॉयल जॉर्डेनियन]] आणि [[वर्ल्ड एरलाइन्स]] या कंपन्यांची सेवा उपलब्ध होती. ===इतर सेवा=== [[ॲटलास एर]] ह्युस्टन ते [[ॲंगोला]]<nowiki/>तील [[लुआंडा]] शहरास आठवड्यातून तीन वेळा उड्डाण करते. [[बोईंग ७४७-४००]] प्रकारच्या विमानाची ही उड्डाणे [[सॉनएर]]<nowiki/>साठी केलील जातात. पूर्वी ही सेवा [[वर्ल्ड एरवेझ]] आपली [[मॅकडोनेल डग्लस एमडी-११]] प्रकारची विमानांद्वारे पुरवायची.<ref>{{स्रोत बातमी |title=Atlas Air Starts the "Houston Express" |दुवा=http://blog.seattlepi.com/worldairlinenews/archives/208729.asp |newspaper=Seattle Post-Intelligencer |date=June 2, 2010 |access-date=June 2, 2010 |archive-date=2010-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100610093048/http://blog.seattlepi.com/worldairlinenews/archives/208729.asp |url-status=dead }}</ref> [[एव्हा एर]] [[डॅलस-फोर्ट वर्थ महानगर|डॅलस-फोर्ट वर्थ महानगरातून]] ह्युस्टन विमानतळापर्यंत आरामदायी बससेवा पुरवते. यातील प्रवासी एव्हा एरच्या [[ताइपेइ|तैपै]] फ्लाइटमधून येतात-जातात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.evaair.com/en-us/check-in-baggage-and-airports/shuttle-bus-service/dallas-houston-dallas-free-shuttle-service-schedule/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2016-02-14 |archive-date=2015-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905090133/http://www.evaair.com/en-us/check-in-baggage-and-airports/shuttle-bus-service/dallas-houston-dallas-free-shuttle-service-schedule/ |url-status=dead }}</ref> [[युनायटेड एरलाइन्स]]<nowiki/>ने आपली [[बोमॉंट, टेक्सास|बोमॉंटची]] उड्डाणे रद्द केली असन त्याऐवजी आता दिवसातून तीन वेळा बसद्वारे प्रवाशांची ने-आण करते. {{विस्तार}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:ह्युस्टन|विमानतळ]] [[वर्ग:अमेरिकेतील आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] qp0hwie8z99u79vkorhrtesbdhft8eb 0 87734 2701140 2319300 2026-08-11T22:19:57Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2701140 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''टेक्स्टएडिट''' एक [[मुक्त स्रोत सॉफ्टवेअर|मुक्त-स्रोत]] [[वर्ड प्रोसेसर]] आणि [[टेक्स्ट एडिटर]] आहे. हे उपयोजन प्रथम [[नेक्स्ट (संगणक)|नेक्स्टच्या]] [[नेक्स्टस्टेप]] आणि [[ओपनस्टेप]] मध्ये समाविष्ट केले गेले होते. ॲपलने नेक्स्ट कंपनी हस्तगत केल्यानंतर हे सॉफ्टवेर आता [[मॅकओएस]] सह वितरित केले जाते. तसेच [[लिनक्स]] सारख्या इतर [[युनिक्स-सदृश]] ऑपरेटिंग सिस्टमसाठी ते [[ग्लूस्टेप|जीएनयूस्टेप]] उपयोजन म्हणून देखील उपलब्ध आहे.<ref>{{cite web |url=http://www.nongnu.org/backbone/apps.html |title=Backbone—A GNUstep based desktop environment |access-date=September 4, 2007}}</ref> हे [[ॲपल ॲडव्हान्स टायपोग्राफी]] द्वारे संचलित आहे. == इतिहास == टेक्स्टएडिट मूलतः एडिटच्या ऐवजी [[ओपनस्टेप#इम्प्लिमेंटेशन्स|ओपनस्टेप ४.०]] चा एक भाग म्हणून प्रकाशित केले गेले होते.<ref>{{Cite web | title=Logiciels NeXT | url=https://levenez.com/NeXTSTEP/Logiciels.html | access-date=2026-08-09 | website=levenez.com}}</ref> नवीन टेक्स्ट सिस्टीमचे प्रात्यक्षिक दाखवण्यासाठी विकसित केलेले टेक्स्टएडिट हे ऑपरेटिंग सिस्टीमचा भाग असलेल्या "डेमो" मधील एक होते, आणि त्याचे श्रेय माईक फेरिस, रिक मॅकगोवन आणि अली ओझर यांना दिले जाते.<ref>{{Cite web | title=Tarun: "Happy thirtieth birthday to TextEdit!" - Mastodon | url=https://mastodon.social/@tarunuday/116813326329238520 | access-date=2026-08-09 | website=mastodon.social}}</ref> {{विस्तार}} {{मॅक ओएस एक्स}} [[वर्ग:मॅकिंटॉश]] 5boebhxburqww3pv8685pgxalwhit1l 2701141 2701140 2026-08-11T22:20:29Z अभय नातू 206 /* इतिहास */ 2701141 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''टेक्स्टएडिट''' एक [[मुक्त स्रोत सॉफ्टवेअर|मुक्त-स्रोत]] [[वर्ड प्रोसेसर]] आणि [[टेक्स्ट एडिटर]] आहे. हे उपयोजन प्रथम [[नेक्स्ट (संगणक)|नेक्स्टच्या]] [[नेक्स्टस्टेप]] आणि [[ओपनस्टेप]] मध्ये समाविष्ट केले गेले होते. ॲपलने नेक्स्ट कंपनी हस्तगत केल्यानंतर हे सॉफ्टवेर आता [[मॅकओएस]] सह वितरित केले जाते. तसेच [[लिनक्स]] सारख्या इतर [[युनिक्स-सदृश]] ऑपरेटिंग सिस्टमसाठी ते [[ग्लूस्टेप|जीएनयूस्टेप]] उपयोजन म्हणून देखील उपलब्ध आहे.<ref>{{cite web |url=http://www.nongnu.org/backbone/apps.html |title=Backbone—A GNUstep based desktop environment |access-date=September 4, 2007}}</ref> हे [[ॲपल ॲडव्हान्स टायपोग्राफी]] द्वारे संचलित आहे. == इतिहास == टेक्स्टएडिट मूलतः एडिटच्या ऐवजी [[ओपनस्टेप#इम्प्लिमेंटेशन्स|ओपनस्टेप ४.०]] चा एक भाग म्हणून प्रकाशित केले गेले होते.<ref>{{Cite web | title=Logiciels NeXT | url=https://levenez.com/NeXTSTEP/Logiciels.html | access-date=2026-08-09 | website=levenez.com}}</ref> नवीन टेक्स्ट सिस्टीमचे प्रात्यक्षिक दाखवण्यासाठी विकसित केलेले टेक्स्टएडिट हे ऑपरेटिंग सिस्टीमचा भाग असलेल्या "डेमो" मधील एक होते, आणि त्याचे श्रेय माईक फेरिस, रिक मॅकगोवन आणि अली ओझर यांना दिले जाते.<ref>{{Cite web | title=Tarun: "Happy thirtieth birthday to TextEdit!" - Mastodon | url=https://mastodon.social/@tarunuday/116813326329238520 | access-date=2026-08-09 | website=mastodon.social}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{मॅक ओएस एक्स}} [[वर्ग:मॅकिंटॉश]] lc4y2vx1c433dlak10g5g7e1scctodi 0 92118 2701056 1242494 2026-08-11T16:33:38Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2701056 wikitext text/x-wiki '''शोरवॉल''' हे [[लिनक्स]] प्रणालींसाठी विकसित केलेले एक [[मुक्त स्रोत सॉफ्टवे=र|मुक्त-स्रोत]] [[फायरवॉल]] व्यवस्थापन साधन आहे.<ref>https://shorewall.org/ Official Shorewall Documentation</ref> हे लिनक्सच्या नेटफिल्टर उपप्रणालीवर काम करते आणि उच्च-स्तरीय व्यवस्थापन संचिकांचे आयपीटेबल किंवा एनएफटेबलच्या नियमांमध्ये मध्ये रूपांतरण करते.<ref>https://www.linuxjournal.com/article/6880 Shorewall: A Flexible Firewall Configuration Tool, Linux Journal</ref> नेटवर्क प्रशासकांना गुंतागुंतीच्या पॅकेट-फिल्टरिंग स्क्रिप्ट्स लिहिण्याऐवजी, शोरवॉल नेटवर्क इंटरफेस आणि सबनेटला वेगवेगळ्या सुरक्षा क्षेत्रांमध्ये (security zones) वर्गीकृत करून रहदारी नियंत्रित करते. हे साधन बहु-आयएसपी लोड बॅलन्सिंग, ट्रॅफिक शेपिंग आणि [[व्हर्च्युअल प्रायव्हेट नेटवर्क|व्हीपीएन]] एकत्रीकरणासारख्या प्रगत नेटवर्क कार्यांना करते.<ref>https://wiki.archlinux.org/title/Shorewall ArchWiki Shorewall Guide</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{साचा:फायरवॉल सॉफ्टवेअर}} ns5fzxjdys0hucv0jhjde5v78l42wfd 0 92347 2700988 2697686 2026-08-11T12:23:37Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2700988 wikitext text/x-wiki {{भारताची राष्ट्रीय दिनदर्शिका दिवस|चैत्र|कृष्ण|एकादशी|अकरावी}} या दिवसाला '''पापमोचिनी एकादशी''' असेही म्हणतात.<ref>{{Cite book|last=DrikPanchang|title=Papmochani Ekadashi Date and Significance|year=2024|publisher=Drik Panchang|url=https://www.drikpanchang.com/ekadashi/papmochani/papmochani-ekadashi-date-time.html}}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> हिंदू परंपरेत या तिथीला [[भगवान विष्णू|श्रीविष्णूची]] विशेष पूजा केली जाते आणि उपवास पाळला जातो.<ref name="DP">{{Cite book|last=DrikPanchang|title=Papmochani Ekadashi Date and Significance|year=2024|publisher=Drik Panchang|url=https://www.drikpanchang.com/ekadashi/papmochani/papmochani-ekadashi-date-time.html}}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == सण व उत्सव == * '''[[पापमोचिनी एकादशी]]:''' पौराणिक मान्यतेनुसार, हे व्रत पाळल्याने व्यक्तीच्या हातून घडलेल्या अनैच्छिक पापांचा नाश होतो आणि मोक्षप्राप्ती होते, अशी पूर्वपार श्रद्धा आहे.<ref>{{Cite book|last=शास्त्री|first=पं. रामचंद्र|title=हिंदू सण आणि व्रते|year=२००८|publisher=वरदा प्रकाशन|page=८५}}</ref> == धार्मिक महत्त्व व विधी == या दिवशी भाविक [[उपवास]] करतात आणि [[भगवान विष्णू|श्रीविष्णूच्या]] चतुर्भुज रूपाची अथवा [[कृष्ण|श्रीकृष्णाची]] पूजा करतात.<ref>{{Cite book|last=शास्त्री|first=पं. रामचंद्र|title=हिंदू सण आणि व्रते|year=२००८|publisher=वरदा प्रकाशन|page=८६}}</ref> या तिथीला रात्री जागरण करून [[विष्णू सहस्रनाम]] किंवा भागवत कथेचे श्रवण केले जाते.<ref>{{Cite book|last=शास्त्री|first=पं. रामचंद्र|title=हिंदू सण आणि व्रते|year=२००८|publisher=वरदा प्रकाशन|page=८६}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{भारतीय दिनदर्शिका महिना|चैत्र|फाल्गुन|वैशाख}} [[वर्ग:एकादशी]] [[वर्ग:हिंदू सण]] [[वर्ग:चैत्र महिना]] staz7f102c35x543xxfz6rg8jq3jvul 0 92555 2701081 2238530 2026-08-11T17:33:15Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2701081 wikitext text/x-wiki {{प्रमाणवेळ चौकट}} '''युटीसी−११:००''' (UTC−11:00) हे [[युटीसी फरक|युटीसीपासूनच्या वेळेतील फरकाचे]] एक ओळखचिन्ह आहे. ही वेळ [[न्युए]], [[अमेरिकन सामोआ]], [[स्वेन्स बेट]], आणि [[युनायटेड स्टेट्सच्या लघू दूरस्थ बेटां]]च्या काही भागांमध्ये वापरली जाते.<ref>[https://24timezones.com/time-zone/utc-11:00#gref UTC-11:00]. ''24TimeZones.com''. Retrieved May 9, 2021.</ref> ही वस्ती असलेली सर्वात शेवटची वेळ क्षेत्र आहे, याचा अर्थ असा की [[नवीन वर्ष]] साजरे करणारे हे शेवटचे वस्ती असलेले वेळ क्षेत्र आहे, कारण जगातील सर्वात शेवटचे वेळ क्षेत्र ([[युटीसी-१२:००]]) हे केवळ [[हाउलँड आणि बेकर बेटे|हाउलँड आणि बेकर बेटां]]सारख्या [[कडक निसर्ग राखीव क्षेत्र|संरक्षित निसर्ग क्षेत्रांमध्ये]]च आढळते. == प्रमाण वेळ म्हणून (वर्षभर) == प्रमुख वस्त्या: [[अलोफी]], [[पागो पागो]], [[ताफुना]] === ओशनिया === ==== प्रशांत महासागर ==== ===== पॉलिनेशिया ===== * [[न्युए]] * [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] – [[सामोआ वेळ क्षेत्र]] ** [[अमेरिकन सामोआ]] ** [[अमेरिकेची दूरस्थ लघुबेटे]] *** [[जार्व्हिस बेट]] *** [[किंगमन रीफ]] *** [[मिडवे अटॉल]]<ref>{{cite web|url=http://www.worldtimezone.com/time/wtzresult.php?CiID=42245|title=Midway Atoll: Midway Islands|publisher=WorldTimeZone|access-date=24 July 2012}}</ref> *** [[पाल्मियरा अटॉल]] == पूर्वी या क्षेत्रात समाविष्ट == * किरिबाटी ** [[फिनिक्स बेटे]] (ज्यापैकी केवळ [[कँटन बेट]] वस्ती असलेले आहे) (फिनिक्स बेटे वेळ) यांनी ३१ डिसेंबर १९९४ चा दिवस वगळून [[आंतरराष्ट्रीय दिनांक रेषा|आंतरराष्ट्रीय दिनांक रेषेच्या]] [[पूर्व गोलार्ध|पूर्व गोलार्धाच्या]] बाजूला २४ तासांनी पुढे प्रयाण केले.<ref>Lane, Megan (10 May 2011) "[https://www.bbc.co.uk/news/world-13334229 How does a country change its time zone?]". ''[[BBC News]]''. Retrieved May 9, 2021.</ref> * न्यूझीलंड ** [[तोकेलाऊ]] – [[टोकेलाऊ#वेळ क्षेत्र|तोकेलाऊमधील वेळेने]] ३० डिसेंबर २०११ चा दिवस वगळून आंतरराष्ट्रीय दिनांक रेषेच्या पूर्व गोलार्धाच्या बाजूला २४ तासांनी पुढे प्रयाण केले.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-15197275 |title=Tokelau to join Samoa and leap forward over dateline |work=BBC News |date=October 6, 2011 |access-date=May 9, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20121029123306/http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-15197275 |archive-date=29 October 2012 }}</ref> * सामोआ – [[सामोआमधील वेळ|सामोआमधील वेळेने]] ३० डिसेंबर २०११ चा दिवस वगळून आंतरराष्ट्रीय दिनांक रेषेच्या पूर्व गोलार्धाच्या बाजूला २४ तासांनी पुढे प्रयाण केले.<ref>{{cite news|url=http://www.metro.co.uk/news/862729-samoa-to-change-time-zones-and-move-forward-by-a-day|title=Samoa to change time zones and move forward by a day|last=McCabe|first=Joanne|date=May 9, 2011|work=Metro|archive-url=https://web.archive.org/web/20121228090307/http://metro.co.uk/2011/05/09/samoa-to-change-time-zones-and-move-forward-by-a-day-4432/|archive-date=December 28, 2012|url-status=dead }}</ref> * युनायटेड स्टेट्स ** बेअरिंग प्रमाण वेळ – १९८३ मध्ये जवळजवळ संपूर्ण अलास्कामध्ये (ज्यांनी [[हवाई-ॲल्युशियन वेळ क्षेत्र]] स्वीकारले त्या [[ॲल्युशियन बेटे|ॲल्युशियन बेटां]]व्यतिरिक्त) [[अलास्का प्रमाण वेळ]] स्वीकारण्यापूर्वी, [[नोम, अलास्का|नोम]] आणि ॲल्युशियन बेटे पूर्वी बेअरिंग प्रमाण वेळेमध्ये होती.<ref>{{cite news |last1=Turner |first1=Wallace |title=Alaska's four time zones now two |url=https://www.nytimes.com/1983/11/01/us/alaska-s-four-time-zones-now-two.html |access-date=11 October 2022 |work=The New York Times |date=1 November 1983}}</ref> == अधिकृत युटीसी−११:०० आणि भौगोलिक युटीसी−११:०० मधील फरक == === युटीसी−११:०० रेखांशातील इतर वेळ क्षेत्रे वापरणारे भाग === [[युटीसी−०९:००]] वापरणारे: * [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] ** [[नोम, अलास्का|नोम]]सह मुख्य [[अलास्का]]चा पश्चिमेकडील भाग [[युटीसी−१०:००]] वापरणारे: * [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] ** [[ॲल्युशियन बेटे|ॲल्युशियन बेटांचा]] सर्वात पूर्वेकडील भाग [[युटीसी+१२:००]] वापरणारे: * रशिया ** [[चुकोटका स्वायत्त ऑक्रुग]]चे सर्वात पूर्वेकडील भाग [[युटीसी+१३:००]] वापरणारे: * [[सामोआ]] * [[तोकेलाऊ]] * किरिबाटी ** [[फिनिक्स बेटे]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{प्रमाणवेळ}} [[वर्ग:प्रमाणवेळा]] 6pkyqhfnmrwej6wr9z8c1jf1r6horhc 2701082 2701081 2026-08-11T17:33:17Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — शहराचे अचूक नाव ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#शहराचे अचूक नाव|अधिक माहिती]]) 2701082 wikitext text/x-wiki {{प्रमाणवेळ चौकट}} '''युटीसी−११:००''' (UTC−11:00) हे [[युटीसी फरक|युटीसीपासूनच्या वेळेतील फरकाचे]] एक ओळखचिन्ह आहे. ही वेळ [[न्युए]], [[अमेरिकन सामोआ]], [[स्वेन्स बेट]], आणि [[युनायटेड स्टेट्सच्या लघू दूरस्थ बेटां]]च्या काही भागांमध्ये वापरली जाते.<ref>[https://24timezones.com/time-zone/utc-11:00#gref UTC-11:00]. ''24TimeZones.com''. Retrieved May 9, 2021.</ref> ही वस्ती असलेली सर्वात शेवटची वेळ क्षेत्र आहे, याचा अर्थ असा की [[नवीन वर्ष]] साजरे करणारे हे शेवटचे वस्ती असलेले वेळ क्षेत्र आहे, कारण जगातील सर्वात शेवटचे वेळ क्षेत्र ([[युटीसी-१२:००]]) हे केवळ [[हाउलँड आणि बेकर बेटे|हाउलँड आणि बेकर बेटां]]सारख्या [[कडक निसर्ग राखीव क्षेत्र|संरक्षित निसर्ग क्षेत्रांमध्ये]]च आढळते. == प्रमाण वेळ म्हणून (वर्षभर) == प्रमुख वस्त्या: [[अलोफी]], [[पागो पागो]], [[ताफुना]] === ओशनिया === ==== प्रशांत महासागर ==== ===== पॉलिनेशिया ===== * [[न्युए]] * [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] – [[सामोआ वेळ क्षेत्र]] ** [[अमेरिकन सामोआ]] ** [[अमेरिकेची दूरस्थ लघुबेटे]] *** [[जार्व्हिस बेट]] *** [[किंगमन रीफ]] *** [[मिडवे अटॉल]]<ref>{{cite web|url=http://www.worldtimezone.com/time/wtzresult.php?CiID=42245|title=Midway Atoll: Midway Islands|publisher=WorldTimeZone|access-date=24 July 2012}}</ref> *** [[पाल्मियरा अटॉल]] == पूर्वी या क्षेत्रात समाविष्ट == * किरिबाटी ** [[फिनिक्स बेटे]] (ज्यापैकी केवळ [[कँटन बेट]] वस्ती असलेले आहे) (फिनिक्स बेटे वेळ) यांनी ३१ डिसेंबर १९९४ चा दिवस वगळून [[आंतरराष्ट्रीय दिनांक रेषा|आंतरराष्ट्रीय दिनांक रेषेच्या]] [[पूर्व गोलार्ध|पूर्व गोलार्धाच्या]] बाजूला २४ तासांनी पुढे प्रयाण केले.<ref>Lane, Megan (10 May 2011) "[https://www.bbc.co.uk/news/world-13334229 How does a country change its time zone?]". ''[[BBC News]]''. Retrieved May 9, 2021.</ref> * न्यू झीलंड ** [[तोकेलाऊ]] – [[टोकेलाऊ#वेळ क्षेत्र|तोकेलाऊमधील वेळेने]] ३० डिसेंबर २०११ चा दिवस वगळून आंतरराष्ट्रीय दिनांक रेषेच्या पूर्व गोलार्धाच्या बाजूला २४ तासांनी पुढे प्रयाण केले.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-15197275 |title=Tokelau to join Samoa and leap forward over dateline |work=BBC News |date=October 6, 2011 |access-date=May 9, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20121029123306/http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-15197275 |archive-date=29 October 2012 }}</ref> * सामोआ – [[सामोआमधील वेळ|सामोआमधील वेळेने]] ३० डिसेंबर २०११ चा दिवस वगळून आंतरराष्ट्रीय दिनांक रेषेच्या पूर्व गोलार्धाच्या बाजूला २४ तासांनी पुढे प्रयाण केले.<ref>{{cite news|url=http://www.metro.co.uk/news/862729-samoa-to-change-time-zones-and-move-forward-by-a-day|title=Samoa to change time zones and move forward by a day|last=McCabe|first=Joanne|date=May 9, 2011|work=Metro|archive-url=https://web.archive.org/web/20121228090307/http://metro.co.uk/2011/05/09/samoa-to-change-time-zones-and-move-forward-by-a-day-4432/|archive-date=December 28, 2012|url-status=dead }}</ref> * युनायटेड स्टेट्स ** बेअरिंग प्रमाण वेळ – १९८३ मध्ये जवळजवळ संपूर्ण अलास्कामध्ये (ज्यांनी [[हवाई-ॲल्युशियन वेळ क्षेत्र]] स्वीकारले त्या [[ॲल्युशियन बेटे|ॲल्युशियन बेटां]]व्यतिरिक्त) [[अलास्का प्रमाण वेळ]] स्वीकारण्यापूर्वी, [[नोम, अलास्का|नोम]] आणि ॲल्युशियन बेटे पूर्वी बेअरिंग प्रमाण वेळेमध्ये होती.<ref>{{cite news |last1=Turner |first1=Wallace |title=Alaska's four time zones now two |url=https://www.nytimes.com/1983/11/01/us/alaska-s-four-time-zones-now-two.html |access-date=11 October 2022 |work=The New York Times |date=1 November 1983}}</ref> == अधिकृत युटीसी−११:०० आणि भौगोलिक युटीसी−११:०० मधील फरक == === युटीसी−११:०० रेखांशातील इतर वेळ क्षेत्रे वापरणारे भाग === [[युटीसी−०९:००]] वापरणारे: * [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] ** [[नोम, अलास्का|नोम]]सह मुख्य [[अलास्का]]चा पश्चिमेकडील भाग [[युटीसी−१०:००]] वापरणारे: * [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] ** [[ॲल्युशियन बेटे|ॲल्युशियन बेटांचा]] सर्वात पूर्वेकडील भाग [[युटीसी+१२:००]] वापरणारे: * रशिया ** [[चुकोटका स्वायत्त ऑक्रुग]]चे सर्वात पूर्वेकडील भाग [[युटीसी+१३:००]] वापरणारे: * [[सामोआ]] * [[तोकेलाऊ]] * किरिबाटी ** [[फिनिक्स बेटे]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{प्रमाणवेळ}} [[वर्ग:प्रमाणवेळा]] f87nfd2lyn8piyh4opn3vni9emrtmg0 2701085 2701082 2026-08-11T17:36:38Z अभय नातू 206 प्रस्तावना 2701085 wikitext text/x-wiki {{प्रमाणवेळ चौकट}} '''युटीसी−११:००''' (UTC−11:00) ही पश्चिम गोलार्धातील एक प्रमाणवेळ आहे. ही वेळ [[न्युए]], [[अमेरिकन सामोआ]], [[स्वेन्स बेट]], आणि [[युनायटेड स्टेट्सच्या लघू दूरस्थ बेटां]]च्या काही भागांमध्ये वापरली जाते.<ref>[https://24timezones.com/time-zone/utc-11:00#gref UTC-11:00]. ''24TimeZones.com''. Retrieved May 9, 2021.</ref> ही वस्ती असलेली सर्वात शेवटची वेळ क्षेत्र आहे, याचा अर्थ असा की [[नवीन वर्ष]] साजरे करणारे हे शेवटचे वस्ती असलेले वेळ क्षेत्र आहे, कारण जगातील सर्वात शेवटचे वेळ क्षेत्र ([[युटीसी-१२:००]]) हे केवळ [[हाउलँड आणि बेकर बेटे|हाउलँड आणि बेकर बेटां]]सारख्या [[कडक निसर्ग राखीव क्षेत्र|संरक्षित निसर्ग क्षेत्रांमध्ये]]च आढळते. == प्रमाण वेळ म्हणून (वर्षभर) == प्रमुख वस्त्या: [[अलोफी]], [[पागो पागो]], [[ताफुना]] === ओशनिया === ==== प्रशांत महासागर ==== ===== पॉलिनेशिया ===== * [[न्युए]] * [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] – [[सामोआ वेळ क्षेत्र]] ** [[अमेरिकन सामोआ]] ** [[अमेरिकेची दूरस्थ लघुबेटे]] *** [[जार्व्हिस बेट]] *** [[किंगमन रीफ]] *** [[मिडवे अटॉल]]<ref>{{cite web|url=http://www.worldtimezone.com/time/wtzresult.php?CiID=42245|title=Midway Atoll: Midway Islands|publisher=WorldTimeZone|access-date=24 July 2012}}</ref> *** [[पाल्मियरा अटॉल]] == पूर्वी या क्षेत्रात समाविष्ट == * किरिबाटी ** [[फिनिक्स बेटे]] (ज्यापैकी केवळ [[कँटन बेट]] वस्ती असलेले आहे) (फिनिक्स बेटे वेळ) यांनी ३१ डिसेंबर १९९४ चा दिवस वगळून [[आंतरराष्ट्रीय दिनांक रेषा|आंतरराष्ट्रीय दिनांक रेषेच्या]] [[पूर्व गोलार्ध|पूर्व गोलार्धाच्या]] बाजूला २४ तासांनी पुढे प्रयाण केले.<ref>Lane, Megan (10 May 2011) "[https://www.bbc.co.uk/news/world-13334229 How does a country change its time zone?]". ''[[BBC News]]''. Retrieved May 9, 2021.</ref> * न्यू झीलंड ** [[तोकेलाऊ]] – [[टोकेलाऊ#वेळ क्षेत्र|तोकेलाऊमधील वेळेने]] ३० डिसेंबर २०११ चा दिवस वगळून आंतरराष्ट्रीय दिनांक रेषेच्या पूर्व गोलार्धाच्या बाजूला २४ तासांनी पुढे प्रयाण केले.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-15197275 |title=Tokelau to join Samoa and leap forward over dateline |work=BBC News |date=October 6, 2011 |access-date=May 9, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20121029123306/http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-15197275 |archive-date=29 October 2012 }}</ref> * सामोआ – [[सामोआमधील वेळ|सामोआमधील वेळेने]] ३० डिसेंबर २०११ चा दिवस वगळून आंतरराष्ट्रीय दिनांक रेषेच्या पूर्व गोलार्धाच्या बाजूला २४ तासांनी पुढे प्रयाण केले.<ref>{{cite news|url=http://www.metro.co.uk/news/862729-samoa-to-change-time-zones-and-move-forward-by-a-day|title=Samoa to change time zones and move forward by a day|last=McCabe|first=Joanne|date=May 9, 2011|work=Metro|archive-url=https://web.archive.org/web/20121228090307/http://metro.co.uk/2011/05/09/samoa-to-change-time-zones-and-move-forward-by-a-day-4432/|archive-date=December 28, 2012|url-status=dead }}</ref> * युनायटेड स्टेट्स ** बेअरिंग प्रमाण वेळ – १९८३ मध्ये जवळजवळ संपूर्ण अलास्कामध्ये (ज्यांनी [[हवाई-ॲल्युशियन वेळ क्षेत्र]] स्वीकारले त्या [[ॲल्युशियन बेटे|ॲल्युशियन बेटां]]व्यतिरिक्त) [[अलास्का प्रमाण वेळ]] स्वीकारण्यापूर्वी, [[नोम, अलास्का|नोम]] आणि ॲल्युशियन बेटे पूर्वी बेअरिंग प्रमाण वेळेमध्ये होती.<ref>{{cite news |last1=Turner |first1=Wallace |title=Alaska's four time zones now two |url=https://www.nytimes.com/1983/11/01/us/alaska-s-four-time-zones-now-two.html |access-date=11 October 2022 |work=The New York Times |date=1 November 1983}}</ref> == अधिकृत युटीसी−११:०० आणि भौगोलिक युटीसी−११:०० मधील फरक == === युटीसी−११:०० रेखांशातील इतर वेळ क्षेत्रे वापरणारे भाग === [[युटीसी−०९:००]] वापरणारे: * [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] ** [[नोम, अलास्का|नोम]]सह मुख्य [[अलास्का]]चा पश्चिमेकडील भाग [[युटीसी−१०:००]] वापरणारे: * [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] ** [[ॲल्युशियन बेटे|ॲल्युशियन बेटांचा]] सर्वात पूर्वेकडील भाग [[युटीसी+१२:००]] वापरणारे: * रशिया ** [[चुकोटका स्वायत्त ऑक्रुग]]चे सर्वात पूर्वेकडील भाग [[युटीसी+१३:००]] वापरणारे: * [[सामोआ]] * [[तोकेलाऊ]] * किरिबाटी ** [[फिनिक्स बेटे]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{प्रमाणवेळ}} [[वर्ग:प्रमाणवेळा]] 961jseeqccol9av4k4l4i8ffv6ounje 2701086 2701085 2026-08-11T17:36:59Z अभय नातू 206 /* पॉलिनेशिया */ 2701086 wikitext text/x-wiki {{प्रमाणवेळ चौकट}} '''युटीसी−११:००''' (UTC−11:00) ही पश्चिम गोलार्धातील एक प्रमाणवेळ आहे. ही वेळ [[न्युए]], [[अमेरिकन सामोआ]], [[स्वेन्स बेट]], आणि [[युनायटेड स्टेट्सच्या लघू दूरस्थ बेटां]]च्या काही भागांमध्ये वापरली जाते.<ref>[https://24timezones.com/time-zone/utc-11:00#gref UTC-11:00]. ''24TimeZones.com''. Retrieved May 9, 2021.</ref> ही वस्ती असलेली सर्वात शेवटची वेळ क्षेत्र आहे, याचा अर्थ असा की [[नवीन वर्ष]] साजरे करणारे हे शेवटचे वस्ती असलेले वेळ क्षेत्र आहे, कारण जगातील सर्वात शेवटचे वेळ क्षेत्र ([[युटीसी-१२:००]]) हे केवळ [[हाउलँड आणि बेकर बेटे|हाउलँड आणि बेकर बेटां]]सारख्या [[कडक निसर्ग राखीव क्षेत्र|संरक्षित निसर्ग क्षेत्रांमध्ये]]च आढळते. == प्रमाण वेळ म्हणून (वर्षभर) == प्रमुख वस्त्या: [[अलोफी]], [[पागो पागो]], [[ताफुना]] === ओशनिया === ==== प्रशांत महासागर ==== ===== पॉलिनेशिया ===== * [[न्युए]] * [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] – [[सामोआ प्रमाणवेळ]] ** [[अमेरिकन सामोआ]] ** [[अमेरिकेची दूरस्थ लघुबेटे]] *** [[जार्व्हिस बेट]] *** [[किंगमन रीफ]] *** [[मिडवे अटॉल]]<ref>{{cite web|url=http://www.worldtimezone.com/time/wtzresult.php?CiID=42245|title=Midway Atoll: Midway Islands|publisher=WorldTimeZone|access-date=24 July 2012}}</ref> *** [[पाल्मियरा अटॉल]] == पूर्वी या क्षेत्रात समाविष्ट == * किरिबाटी ** [[फिनिक्स बेटे]] (ज्यापैकी केवळ [[कँटन बेट]] वस्ती असलेले आहे) (फिनिक्स बेटे वेळ) यांनी ३१ डिसेंबर १९९४ चा दिवस वगळून [[आंतरराष्ट्रीय दिनांक रेषा|आंतरराष्ट्रीय दिनांक रेषेच्या]] [[पूर्व गोलार्ध|पूर्व गोलार्धाच्या]] बाजूला २४ तासांनी पुढे प्रयाण केले.<ref>Lane, Megan (10 May 2011) "[https://www.bbc.co.uk/news/world-13334229 How does a country change its time zone?]". ''[[BBC News]]''. Retrieved May 9, 2021.</ref> * न्यू झीलंड ** [[तोकेलाऊ]] – [[टोकेलाऊ#वेळ क्षेत्र|तोकेलाऊमधील वेळेने]] ३० डिसेंबर २०११ चा दिवस वगळून आंतरराष्ट्रीय दिनांक रेषेच्या पूर्व गोलार्धाच्या बाजूला २४ तासांनी पुढे प्रयाण केले.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-15197275 |title=Tokelau to join Samoa and leap forward over dateline |work=BBC News |date=October 6, 2011 |access-date=May 9, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20121029123306/http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-15197275 |archive-date=29 October 2012 }}</ref> * सामोआ – [[सामोआमधील वेळ|सामोआमधील वेळेने]] ३० डिसेंबर २०११ चा दिवस वगळून आंतरराष्ट्रीय दिनांक रेषेच्या पूर्व गोलार्धाच्या बाजूला २४ तासांनी पुढे प्रयाण केले.<ref>{{cite news|url=http://www.metro.co.uk/news/862729-samoa-to-change-time-zones-and-move-forward-by-a-day|title=Samoa to change time zones and move forward by a day|last=McCabe|first=Joanne|date=May 9, 2011|work=Metro|archive-url=https://web.archive.org/web/20121228090307/http://metro.co.uk/2011/05/09/samoa-to-change-time-zones-and-move-forward-by-a-day-4432/|archive-date=December 28, 2012|url-status=dead }}</ref> * युनायटेड स्टेट्स ** बेअरिंग प्रमाण वेळ – १९८३ मध्ये जवळजवळ संपूर्ण अलास्कामध्ये (ज्यांनी [[हवाई-ॲल्युशियन वेळ क्षेत्र]] स्वीकारले त्या [[ॲल्युशियन बेटे|ॲल्युशियन बेटां]]व्यतिरिक्त) [[अलास्का प्रमाण वेळ]] स्वीकारण्यापूर्वी, [[नोम, अलास्का|नोम]] आणि ॲल्युशियन बेटे पूर्वी बेअरिंग प्रमाण वेळेमध्ये होती.<ref>{{cite news |last1=Turner |first1=Wallace |title=Alaska's four time zones now two |url=https://www.nytimes.com/1983/11/01/us/alaska-s-four-time-zones-now-two.html |access-date=11 October 2022 |work=The New York Times |date=1 November 1983}}</ref> == अधिकृत युटीसी−११:०० आणि भौगोलिक युटीसी−११:०० मधील फरक == === युटीसी−११:०० रेखांशातील इतर वेळ क्षेत्रे वापरणारे भाग === [[युटीसी−०९:००]] वापरणारे: * [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] ** [[नोम, अलास्का|नोम]]सह मुख्य [[अलास्का]]चा पश्चिमेकडील भाग [[युटीसी−१०:००]] वापरणारे: * [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] ** [[ॲल्युशियन बेटे|ॲल्युशियन बेटांचा]] सर्वात पूर्वेकडील भाग [[युटीसी+१२:००]] वापरणारे: * रशिया ** [[चुकोटका स्वायत्त ऑक्रुग]]चे सर्वात पूर्वेकडील भाग [[युटीसी+१३:००]] वापरणारे: * [[सामोआ]] * [[तोकेलाऊ]] * किरिबाटी ** [[फिनिक्स बेटे]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{प्रमाणवेळ}} [[वर्ग:प्रमाणवेळा]] o1hqfsilybsqns0tw7wtelaqoop2et5 0 92556 2701107 2238528 2026-08-11T18:22:40Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2701107 wikitext text/x-wiki {{प्रमाणवेळ चौकट}} '''युटीसी−१०:००''' (UTC−10:00) ही [[हवाई]], [[अलास्का]], [[फ्रेंच पोलिनेशिया]], आणि [[कूक बेटे|कूक बेटांमध्ये]] वापरली जाणारी [[प्रमाणवेळ]] आहे.<ref>{{cite web|url=http://www.worldtimezone.com/wtz-names/wtz-ckt.htmlWorld|title=Time Zone Abbreviations: CKT|access-date=2015-02-16|archive-date=2019-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20191216035658/https://www.worldtimezone.com/wtz-names/wtz-ckt.htmlWorld|url-status=dead}}</ref> == प्रमाण वेळ म्हणून (वर्षभर) == प्रमुख शहरे: [[होनोलुलू]], [[अवारुआ]], [[पापेते]], [[फाआआ]] === ओशनिया === ==== प्रशांत महासागर ==== ===== पॉलिनेशिया ===== * [[फ्रांस]] ** [[फ्रेंच पोलिनेशिया]] *** [[सोसायटी बेटे]] **** [[लिव्हार्ड बेटे (सोसायटी बेटे)|लिव्हार्ड बेटे]] **** [[विंडवार्ड बेटे (सोसायटी बेटे)|विंडवर्ड बेटे]] *** [[तुआमोतू बेटे|तुआमोतू]] **** [[डिसापॉइंटमेंट बेटे]] **** [[ड्युक ऑफ ग्लोस्टर बेटे]] **** सुदूर पूर्व तुआमोतू समूह **** हाओ द्वीपसमूह **** हिकेरु द्वीपसमूह **** [[किंग जॉर्ज बेटे]] **** [[पॅलीसार बेटे]] **** [[राएफ्स्की बेटे]] *** [[गँबियर बेटे]] **** बाह्य गँबियर समूह **** [[अ‍ॅक्टिऑन समूह]] *** [[ऑस्ट्रल बेटे]] **** तुपुआई बेटे **** बास बेटे * [[न्यू झीलंड]] ** [[कूक बेटे]] * [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] ([[हवाई-ॲल्युशियन वेळ क्षेत्र]]) ** [[हवाई]] ** [[अमेरिकेची दूरस्थ लघुबेटे]] *** [[जॉनस्टन अटॉल]] == प्रमाण वेळ म्हणून (उत्तर गोलार्धातील हिवाळा) == === उत्तर अमेरिका === * [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] ** [[अलास्का]] *** १६९.३०° उ. मधील [[ॲल्युशियन बेटे]] **** [[आंद्रेयानोफ बेटे]] **** [[आयलंड्स ऑफ फोर माउंटेन्स]] **** [[निअर बेटे]] **** [[रॅट बेटे]] == बदलेल्या वेळा == * [[किरिबाटी]] ** [[लाईन बेटे]] – [[किरितिमाती]] (क्रिसमस बेट) सह ३१ डिसेंबर १९९४ चा दिवस वगळून आंतरराष्ट्रीय दिनांक रेषेच्या पूर्व गोलार्धाच्या बाजूला २४ तासांनी पुढे (UTC+14:00 मध्ये) प्रयाण केले. * सामोआ – [[सामोआमधील वेळ|सामोआमधील वेळेने]] ३० डिसेंबर २०११ चा दिवस वगळून [[आंतरराष्ट्रीय दिनांक रेषा|आंतरराष्ट्रीय दिनांक रेषेच्या]] [[पूर्व गोलार्ध|पूर्व गोलार्धाच्या]] बाजूला २४ तासांनी पुढे (UTC+14:00 मध्ये) प्रयाण केले. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{प्रमाणवेळ}} [[वर्ग:प्रमाणवेळा]] 2sif79xs6xzuyeb7zxww0p2217wx1gl 0 92558 2701134 2238532 2026-08-11T21:57:07Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2701134 wikitext text/x-wiki {{प्रमाणवेळ चौकट}} '''युटीसी−०९:००''' (UTC−09:00) ही एक प्रमाणवेळ आहे. ही वेळ खालील ठिकाणी वापरली जाते: == प्रमाण वेळ म्हणून (उत्तर गोलार्धातील हिवाळा) == प्रमुख शहर: [[अँकरेज]] === उत्तर अमेरिका === * [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] ** [[अलास्का]] *** १६९.३०° उ. मधील [[ॲल्युशियन बेटे|ॲल्युशियन बेटां]]व्यतिरिक्त<ref name=ttalaska>{{cite web|url=https://www.timetemperature.com/tzus/alaska_time_zone.shtml|title=Alaska Time Zone – Alaska Current Local Time – Daylight Saving Time|publisher=TimeTemperature.com|access-date=7 November 2012}}</ref> ** १७३°६′ उ. [[रेखांश|रेखांशावर]] असलेले [[हॉल बेट (अलास्का)]] हे युटीसी−०९:०० चे पालन करणारे अलास्काचे सर्वात पश्चिमेकडील क्षेत्र आहे, परंतु ते सैद्धांतिक वेळ क्षेत्राच्या मर्यादेपेक्षा (−१४२.५° ते −१२७.५° रेखांश) खूप पश्चिमेस आहे. तिची स्थिती [[युटीसी-११:००|युटीसी−११:३२]] च्या [[माध्य सूर्य वेळ|माध्य सूर्य वेळेच्या]] समान आहे. युटीसी-०९:०० चे पालन करणारे अलास्कामधील सर्वात पश्चिमेकडील वस्ती असलेले ठिकाण म्हणजे [[सेंट लॉरेन्स बेट|सेंट लॉरेन्स बेटाच्या]] वायव्य केपवर असलेले [[गॅम्बेल, अलास्का|गॅम्बेल]] हे आहे, जे १७१°४२′ उ. रेखांशावर आहे. == डेलाइट सेव्हिंग (उत्तर गोलार्धातील उन्हाळा) == प्रमुख वस्ती: [[अडॅक, अलास्का|अडॅक]] === उत्तर अमेरिका === * [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] ** [[अलास्का]] *** १६९.३०° उ. जवळील [[ॲल्युशियन द्वीपसमूह|ॲल्युशियन बेटे]] == प्रमाण वेळ म्हणून (वर्षभर) == प्रमुख वस्ती: [[रिकीतीया]] === ओशनिया === ==== प्रशांत महासागर ==== ===== पोलिनेशिया ===== * [[फ्रांस]] ** [[फ्रेंच पोलिनेशिया]] *** [[गँबियर बेटे]] == संदर्भ आणि नोंदी== {{संदर्भयादी}} {{प्रमाणवेळ}} [[वर्ग:प्रमाणवेळा]] g4hlnvvjszyalisnd69whck7rmnbtka 0 92570 2701135 2238526 2026-08-11T22:02:46Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2701135 wikitext text/x-wiki {{प्रमाणवेळ चौकट}} '''युटीसी−००:४४''' (UTC−00:44) ही एक [[प्रमाणवेळ]] आहे. == इतिहास == युटीसी−००:४४ प्रमाणवेळ ७ जानेवारी १९७२ पर्यंत [[लायबेरिया]]मध्ये वापरली जात होती. याला '''मन्रोव्हिया प्रमाणवेळ''' किंवा '''लायबेरियन प्रमाणवेळ''' असेही नाव होते. == संदर्भ आणि नोंदी== {{संदर्भयादी}} {{प्रमाणवेळ}} [[वर्ग:प्रमाणवेळा]] 8t6egu2pb62rfbwy8ozv3yqi6dqbtpz 0 97574 2701130 2653210 2026-08-11T21:43:22Z Aiden3929 186170 /* */ 2701130 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''जागतिक वारसा स्थान''' Get nuked == इतिहास == १९५४ मध्ये, इजिप्तच्या सरकारने नवीन [[आस्वान धरण]] बांधण्याचा निर्णय घेतला, ज्याचा परिणामी जलाशयामुळे कालांतराने [[प्राचीन इजिप्त संस्कृती|प्राचीन इजिप्त]] आणि प्राचीन नुबियाचा सांस्कृतिक खजिना असलेला [[नाईल नदी|नाईल खोऱ्याचा]] मोठा भाग जलमय होईल. १९५९ मध्ये, इजिप्त आणि सुदानच्या सरकारांनी युनेस्कोला संकटात सापडलेल्या स्मारके आणि स्थळांचे संरक्षण आणि बचाव करण्यासाठी मदत करण्याची विनंती केली. १९६० मध्ये, युनेस्कोच्या महासंचालकांनी नूबियाचे स्मारक जतन करण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय मोहीम सुरू केली. नुबियाचे स्मारक जतन करण्याच्या या आंतरराष्ट्रीय मोहिमेच्या परिणामाने शेकडो स्थळांचे उत्खनन, हजारो वस्तूंची पुनर्प्राप्ती, तसेच अनेक महत्त्वाच्या मंदिरांचे तारण आणि उच्च जमिनीवर पुनर्स्थापना करण्यात आली.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/activities/172/ |title=Monuments of Nubia-International Campaign to Save the Monuments of Nubia |publisher=UNESCO World Heritage Centre |archive-url=https://web.archive.org/web/20200705131757/https://whc.unesco.org/en/activities/172/ |archive-date=5 July 2020 |access-date=22 May 2020}}</ref> या प्रकल्पाच्या यशामुळे इटलीतील [[व्हेनिस]] आणि त्याचे सरोवर वाचवणे, पाकिस्तानमधील [[मोहेंजोदडो|मोहेंजोदडोचे अवशेष]] आणि इंडोनेशियातील [[बोरोबुदूर|बोरोबोदूर]] मंदिर कंपाऊंड यासारख्या इतर संरक्षण मोहिमा सुरू झाल्या.<ref name="WHC-history">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/convention/ |title=The World Heritage Convention – Brief History / Section "Preserving cultural heritage" |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=17 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200526200434/https://whc.unesco.org/en/convention/ |archive-date=26 May 2020}}</ref> युनेस्कोने सुरू केलेल्या मसुदा अधिवेशनाच्या आधारे एका मजकुरावर सहमती दर्शविली आणि १६ नोव्हेंबर १९७२ रोजी युनेस्कोच्या जनरल कॉन्फरन्सने "जागतिक सांस्कृतिक आणि नैसर्गिक वारशाच्या संरक्षणासंबंधीचे अधिवेशन" स्वीकारले. १७ डिसेंबर १९७५ रोजी हे अधिवेशन लागू झाले.<ref name="convention1">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/convention/ |title=The World Heritage Convention – Brief History / Section "Linking the protection of cultural and natural heritage" |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=17 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200526200434/https://whc.unesco.org/en/convention/ |archive-date=26 May 2020}}</ref> == निवड निकष == २००४ पर्यंत, सांस्कृतिक वारशासाठी सहा आणि नैसर्गिक वारशासाठी चार निकष होते. पण २००५ मध्ये, युनेस्कोने यामध्ये बदल केले आणि आता दहा निकषांचा एक संच बनवला आहे. नामांकित स्थाने "उत्कृष्ट सार्वत्रिक मूल्यांचे" असणे आवश्यक आहे आणि दहा निकषांपैकी किमान एक पूर्ण करणे आवश्यक आहे.<ref name="SelectionCriteria">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/criteria/ |title=Criteria for Selection |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=14 October 2006 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160612152223/https://whc.unesco.org/en/criteria/ |archive-date=12 June 2016}}</ref> ; सांस्कृतिक निकष : (i) "मानवी सर्जनशील प्रतिभेच्या उत्कृष्ट नमुनाचे प्रतिनिधित्व करण्यासाठी" : (ii) "[[वास्तुकला]] किंवा तंत्रज्ञान, स्मारक-कला, शहर-नियोजन किंवा भूप्रदेश-योजनेमधील घडामोडींवर, किंवा जगाच्या सांस्कृतिक क्षेत्रामध्ये, मानवी मूल्यांचे महत्त्वपूर्ण अदलाबदल प्रदर्शित करण्यासाठी" : (iii) "सांस्कृतिक परंपरेची किंवा जिवंत असलेल्या किंवा नाहीशी झालेल्या सभ्यतेची अद्वितीय किंवा किमान अपवादात्मक साक्ष देणे" : (iv) "मानवी इतिहासातील महत्त्वाच्या टप्प्याचे वर्णन करणाऱ्या इमारतीचे, वास्तुशिल्पीय किंवा तांत्रिक जोडणीचे किंवा भूप्रदेशाचे उत्कृष्ट उदाहरण असणे" : (v) "पारंपारिक मानवी वसाहती, जमीन-वापर, किंवा समुद्र-वापराचे एक उत्कृष्ट उदाहरण आहे जे एखाद्या संस्कृतीचे प्रतिनिधी आहे, किंवा पर्यावरणाशी मानवी परस्परसंवाद आहे विशेषतः जेव्हा अपरिवर्तनीय बदलांच्या प्रभावाखाली ते असुरक्षित झाले आहे" : (vi) "प्रत्यक्षपणे किंवा मूर्तपणे घटनांशी किंवा जिवंत परंपरांशी, कल्पनांशी किंवा विश्वासांशी, उत्कृष्ट वैश्विक महत्त्व असलेल्या कलात्मक आणि साहित्यिक कृतींशी संबंधित असणे" ; नैसर्गिक निकष : (vii) "उत्तम नैसर्गिक घटना किंवा अपवादात्मक नैसर्गिक सौंदर्य आणि सौंदर्याचा महत्त्व असलेले क्षेत्र समाविष्ट करण्यासाठी" : (viii) "पृथ्वीच्या इतिहासाच्या प्रमुख टप्प्यांचे प्रतिनिधित्व करणारी उत्कृष्ट उदाहरणे असणे, ज्यात जीवनाचा नोंदी, भूस्वरूपांच्या विकासातील महत्त्वपूर्ण चालू भूवैज्ञानिक प्रक्रिया किंवा महत्त्वपूर्ण भौगोलिक किंवा भौतिक वैशिष्ट्यांचा समावेश आहे" : (ix) "पार्थिव, ताजे पाणी, किनारी आणि सागरी परिसंस्था आणि वनस्पती आणि प्राणी यांच्या समुदायांच्या उत्क्रांती आणि विकासामध्ये महत्त्वपूर्ण चालू असलेल्या पर्यावरणीय आणि जैविक प्रक्रियांचे प्रतिनिधित्व करणारी उत्कृष्ट उदाहरणे असणे" : (x) "विज्ञान किंवा संवर्धनाच्या दृष्टिकोनातून उत्कृष्ट सार्वभौमिक मूल्याच्या धोक्यात आलेल्या प्रजातींसह जैविक विविधतेच्या संवर्धनासाठी सर्वात महत्वाचे आणि लक्षणीय नैसर्गिक अधिवास समाविष्ट करणे" == जगातील वारसा स्थाने== जुलै २०२५ मध्ये, जगभरातील १६८ देशांनी जागतिक वारसा अधिवेशनावर स्वाक्षरी केल्या असून त्यातील एकूण १,२२३ जागतिक वारसा स्थाने अस्तित्वात आहे. त्यांपैकी २३१ नैसर्गिक स्थळे, ९५२ सांस्कृतिक स्थळे व ४० मिश्र स्वरूपाची स्थळे आहेत. [[इटली]]मध्ये सर्वाधिक (६१) तर भारतामध्ये ४४ जागतिक वारसा स्थाने आहेत.<ref>{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/IT |title=Italy – UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |access-date=2 July 2018}}</ref> {{Bar chart | title = १५ किंवा त्यापेक्षा जास्त वारसा स्थान असणारे २३ देश {{ref|Quick|१}} | bar_width = 30 <!-- must be an unformatted number --> | width_units = em <!-- uses 'em' units by default --> | data_max = 70 | label_type = देश | data_type = वारसा स्थानांची संख्या | label1 = [[इटलीमधील जागतिक वारसा स्थाने|इटली]] | data1 = ६१ | label2 = [[चीनमधील जागतिक वारसा स्थाने|चीन]] | data2 = ६० | label3 = [[जर्मनीमधील जागतिक वारसा स्थाने|जर्मनी]] | data3 = ५५ | label4 = [[फ्रान्समधील जागतिक वारसा स्थाने|फ्रान्स]] | data4 = ५४ | label5 = [[स्पेनमधील जागतिक वारसा स्थाने|स्पेन]] | data5 = ५० | label6 = [[भारतातील जागतिक वारसा स्थाने|भारत]] | data6 = ४४ | label7 = [[मेक्सिकोमधील जागतिक वारसा स्थाने|मेक्सिको]] | data7 = ३६ | label8 = [[युनायटेड किंग्डममधील जागतिक वारसा स्थाने|युनायटेड किंग्डम]] | data8 = ३५ | label9 = [[रशियामधील जागतिक वारसा स्थाने|रशिया]] | data9 = ३३ | label10 = [[इराणमधील जागतिक वारसा स्थाने|इराण]] | data10 = २९ | label11 = [[जपानमधील जागतिक वारसा स्थाने|जपान]] | data11 = २६ | label12 = [[अमेरिकेमधील जागतिक वारसा स्थाने|अमेरिका]] | data12 = २६ | label13 = [[ब्राझीलमधील जागतिक वारसा स्थाने|ब्राझील]] | data13 = २५ | label14 = [[कॅनडामधील जागतिक वारसा स्थाने|कॅनडा]] | data14 = २२ | label15 = [[तुर्कस्तानमधील जागतिक वारसा स्थाने|तुर्कस्तान]] | data15 = २२ | label16 = [[ऑस्ट्रेलियामधील जागतिक वारसा स्थाने|ऑस्ट्रेलिया]] | data16 = २१ | label17 = [[ग्रीसमधील जागतिक वारसा स्थाने|ग्रीस]] | data17 = २० | label18 = [[पोलंडमधील जागतिक वारसा स्थाने|पोलंड]] | data18 = १७ | label19 = [[पोर्तुगालमधील जागतिक वारसा स्थाने|पोर्तुगाल]] | data19 = १७ | label20 = [[चेक प्रजासत्ताकमधील जागतिक वारसा स्थाने|चेक प्रजासत्ताक]] | data20 = १७ | label21 = [[दक्षिण कोरियामधील जागतिक वारसा स्थाने|दक्षिण कोरिया]] | data21 = १७ | label22 = [[बेल्जियममधील जागतिक वारसा स्थाने|बेल्जियम]] | data22 = १६ | label23 = [[स्वीडनमधील जागतिक वारसा स्थाने|स्वीडन]] | data23 = १५ }} {{note|Quick|१}} - ही जुलै २०२५ पर्यंतची आकडेवारी आहे. ===देशानुसार सारणी=== {| class="wikitable sortable" |- ! देश !! सांस्कृतिक स्थळे !! नैसर्गिक स्थळे !! मिश्र स्थळे !! एकूण स्थळे !! सामायिक !! भौगोलिक गट |- | {{देशध्वज|Afghanistan}} ([[अफगाणिस्तानमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २ || ० || ० ! २ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Albania}} ([[आल्बेनियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २ || १<ref group="note" name="Beech">The natural site ''Ancient and Primeval Beech Forests of the Carpathians and Other Regions of Europe'' is shared between Albania, Austria, Belgium, Bulgaria, Croatia, Germany, Italy, Romania, Slovakia, Slovenia, Spain, and Ukraine.</ref> || १<ref group="note" name="Ohrid">The mixed site ''Natural and Cultural Heritage of the Ohrid Region'' is shared between Albania and North Macedonia.</ref> ! ४ | २ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Algeria}} ([[अल्जीरियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ६ || ० || १ ! ७ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Andorra}} ([[आंदोरामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Angola}} ([[अँगोलामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || आफ्रीका |- | {{देशध्वज|Antigua and Barbuda}} ([[अँटिगा आणि बार्बुडामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Argentina}} ([[आर्जेन्टिनामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ७<ref group="note" name="Jesuit">The cultural site ''Jesuit Missions of the Guaranis: San Ignacio Mini, Santa Ana, Nuestra Señora de Loreto and Santa Maria Mayor (Argentina), Ruins of Sao Miguel das Missoes (Brazil)'' is shared between Argentina and Brazil.</ref><ref group="note" name="Corbusier">The cultural site ''The Architectural Work of Le Corbusier, an Outstanding Contribution to the Modern Movement'' is shared between Argentina, Belgium, France, Germany, India, Japan, and Switzerland.</ref><ref group="note" name="Qhapaq">The cultural site ''Qhapaq Ñan, Andean Road System'' is shared between Argentina, Bolivia, Colombia, Chile, Ecuador and Peru.</ref> || ५ || ० ! १२ | ३ || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Armenia}} ([[आर्मेनियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २ || ० || १ ! ३ | ० || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Australia}} ([[ऑस्ट्रेलियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ५ || १२ || ४ ! २१ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Austria}} ([[ऑस्ट्रियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ११<ref group="note" name="Ferto">The cultural site ''Fertö / Neusiedlersee Cultural Landscape'' is shared between Austria and Hungary.</ref> || १<ref group="note" name="Beech" /> || ० ! १२ | ४ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Azerbaijan}} ([[अझरबैजानमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ४ || १ || ० ! ५ | ० || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Bahrain}} ([[बहरैनमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ३ || ० || ० ! ३ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Bangladesh}} ([[बांगलादेशमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २ || १ || ० ! ३ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Barbados}} ([[बार्बाडोसमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| १ || ० || ० ! १ | ० || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Belarus}} ([[बेलारूसमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ३<ref group="note" name="Struve">The cultural site ''Struve Geodetic Arc'' is shared among Belarus, Estonia, Finland, Latvia, Lithuania, Norway, Moldova, Russia, Sweden, and Ukraine.</ref> || १<ref group="note" name="Belovezhskaya">The natural site ''Belovezhskaya Pushcha / Białowieża Forest'' is shared between Belarus and Poland.</ref> || ० ! ४ | २ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Belgium}} ([[बेल्जियममधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| १५<ref group="note" name="Belfries">The cultural site ''Belfries of Belgium and France'' is shared between Belgium and France.</ref><ref group="note" name="Corbusier" /> || १<ref group="note" name="Beech" /> || ० ! १६ | ५ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Belize}} ([[बेलीझमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ० || १ || ० ! १ | ० || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Benin}} ([[बेनिनमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| २ || १<ref group="note" name="Pendjari">The natural site ''W-Arly-Pendjari Complex'' is shared between Benin, Burkina Faso, and Niger.</ref> || ० ! ३ | १ || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Bolivia}} ([[बोलिव्हियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ६<ref group="note" name="Qhapaq" /> || १ || ० ! ७ | १ || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Bosnia and Herzegovina}} ([[बॉस्निया आणि हर्झगोव्हिनामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ३<ref group="note" name="Stecci">The cultural site ''Stecci : Medivial Tombstones'' is shared between Bosnia and Herzegovina, Croatia, Montenegro, Serbia.</ref> || २ || ० ! ५ | २ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Botswana}} ([[बोत्स्वानामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| १ || १ || ० ! २ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Brazil}} ([[ब्राझीलमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| १५<ref group="note" name="Jesuit" /> || ९ || १ ! २५ | १ || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Bulgaria}} ([[बल्गेरियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ७ || ३<ref group="note" name="Beech" /> || ० ! १० | १ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Burkina Faso}} ([[बर्किना फासोमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ३ || १<ref group="note" name="Pendjari" /> || ० ! ५ | १ || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Cambodia}} ([[कंबोडियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ५ || ० || ० ! ५ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Cameroon}} ([[कामेरूनमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || २<ref group="note" name="Sangha Trinational">The natural site ''Sangha Trinational'' is shared between Cameroon, Central African Republic, Congo( The Republic of).</ref> || ० ! ३ | १ || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Canada}} ([[कॅनडामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १० || ११<ref group="note" name="KluaneWaterton">The natural sites ''Kluane / Wrangell-St Elias / Glacier Bay / Tatshenshini-Alsek'' and ''Waterton Glacier International Peace Park'' are shared between Canada and the United States.</ref> || १ ! २२ | २ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Cape Verde}} ([[केप व्हर्देमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Central African Republic}} ([[मध्य आफ्रिकेचे प्रजासत्ताकमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ० || २<ref group="note" name="Sangha Trinational" /> || ० ! २ | १ || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Chad}} ([[चाडमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ० || १ || १ ! २ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Chile}} ([[चिलीमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ७<ref group="note" name="Qhapaq" /> || ० || ० ! ७ | १ || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|China}} ([[चीनमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ४१<ref group="note" name="Silk Roads">The cultural site ''Silk Roads: the Routes Network of Chang'an-Tianshan Corridor'' is shared between China, Kazakhstan, Kyrgyzstan.</ref> || १५ || ४ ! ६० | १ || आशिया |- | {{देशध्वज|Colombia}} ([[कोलंबियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ६<ref group="note" name="Qhapaq" /> || २ || १ ! ९ | १ || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Republic of the Congo}} ([[काँगोचे प्रजासत्ताकमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ० || २<ref group="note" name="Sangha Trinational"/> || ० ! २ | १ || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Costa Rica}} ([[कोस्टा रिकामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| १ || ३<ref group="note" name="Talamanca">The natural site ''Talamanca Range-La Amistad Reserves / La Amistad National Park'' is shared between Costa Rica and Panama.</ref> || ० ! ४ | १ || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Côte d'Ivoire}} ([[कोत द'ईवोआरमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| २ || ३<ref group="note" name="Nimba">The natural site ''Mount Nimba Strict Nature Reserve'' is shared between Côte d'Ivoire and Guinea.</ref> || ० ! ५ | १ || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Croatia}} ([[क्रोएशियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ८<ref group="note" name="Stecci" /> || २ || ० ! १० | ३ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Cuba}} ([[क्युबामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ७ || २ || ० ! ९ | ० || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Cyprus}} ([[सायप्रसमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ३ || ० || ० ! ३ | ० || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Czech Republic}} ([[चेक प्रजासत्ताकमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १६<ref group="note" name="Mining Region">The cultural site ''Erzgebirge/Krušnohoří Mining Region'' is shared between Germany and Czech.</ref> || १ || ० ! १७ | २ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Democratic Republic of the Congo}} ([[काँगोचे लोकशाही प्रजासत्ताकमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ० || ५ || ० ! ५ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Denmark}} ([[डेन्मार्कमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ८ || ४ || ० ! १२ | १ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Dominica}} ([[डॉमिनिकामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ० || १ || ० ! १ | ० || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Dominican Republic}} ([[डॉमिनिकन प्रजासत्ताकमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Ecuador}} ([[इक्वेडोरमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ३<ref group="note" name="Qhapaq" /> || २ || ० ! ५ | १ || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Egypt}} ([[इजिप्तमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ६ || १ || ० ! ७ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|El Salvador}} ([[एल साल्व्हाडोरमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Eritrea}} ([[इरिट्रियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Estonia}} ([[एस्टोनियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २<ref group="note" name="Struve"/> || ० || ० ! २ | १ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Ethiopia}} ([[इथियोपियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १० || २ || ० ! १२ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Fiji}} ([[फिजीमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Finland}} ([[फिनलंडमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ६<ref group="note" name="Struve" /> || १<ref group="note" name="Kvarken">The natural site ''High Coast / Kvarken Archipelago'' is shared between Finland and Sweden.</ref> || ० ! ७ | २ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|France}} ([[फ्रान्समधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ४५<ref group="note" name="Belfries" /><ref group="note" name="Corbusier" /><ref group="note" name="Alps">The cultural site Belfries of Belgium and France is shared between Belgium and France.</ref><ref group="note" name="Taputapuatea">The cultural site ''Taputapuatea'' is located in the French Polynesia.</ref> || ७<ref group="note" name="Austral">The natural site ''French Austral Lands and Seas'' is located in the Indian Ocean.</ref><ref group="note" name="New Caledonia">The natural site ''Lagoons of New Caledonia: Reef Diversity and Associated Ecosystems'' is located in New Caledonia.</ref><ref group="note" name="Réunion">The natural site ''Pitons, cirques and remparts of Reunion Island'' is located in the Réunion.</ref> || २<ref group="note" name="Perdu">The mixed site ''Pyrénées – Mont Perdu'' is shared between France and Spain.</ref> ! ५४ | ५ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Gabon}} ([[गॅबनमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ० || १ || १ ! २ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Gambia}} ([[गांबियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २<ref group="note" name="StoneCircles">The cultural site ''Stone Circles of Senegambia'' is shared between Gambia and Senegal.</ref> || ० || ० ! २ | १ || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Georgia (country)|name=Georgia}} ([[जॉर्जियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ३ || १ || ० ! ४ | ० || युरोप व उत्तर अमेरिका |- | {{देशध्वज|Germany}} ([[जर्मनीमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ५२<ref group="note" name="Frontiers">The cultural site ''Frontiers of the Roman Empire'' is shared between Germany and the United Kingdom.</ref><ref group="note" name="Muskauer">The cultural site ''Muskauer Park / Park Mużakowski'' is shared between Germany and Poland.</ref><ref group="note">In addition, the former cultural site ''Dresden Elbe Valley'' has been delisted.</ref><ref group="note" name="Corbusier" /><ref group="note" name="Alps" /><ref group="note" name="Mining Region" /> || ३<ref group="note" name="Wadden">The natural site ''The Wadden Sea'' is shared between Germany and the Netherlands.</ref><ref group="note" name="Beech" /> || ० ! ५५ | ८ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Ghana}} ([[घानामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २ || ० || ० ! २ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Greece}} ([[ग्रीसमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १८ || ० || २ ! २० | ० || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Guatemala}} ([[ग्वातेमालामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ३ || ० || १ ! ४ | ० || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Guinea}} ([[गिनीमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ० || १<ref group="note" name="Nimba" /> || ० ! १ | १ || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Guinea-Bissau}} ([[गिनी-बिसाउमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ० || १ || ० ! १ | ० || |- | {{देशध्वज|Haiti}} ([[हैतीमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Honduras}} ([[होन्डुरासमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || १ || ० ! २ | १ || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Hungary}} ([[हंगेरीमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ७<ref group="note" name="Ferto" /> || १<ref group="note" name="Aggtelek">The natural site ''Caves of Aggtelek Karst and Slovak Karst'' is shared between Hungary and Slovakia.</ref> || ० ! ८ | २ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Iceland}} ([[आइसलँडमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || २ || ० ! ३ | ० || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|India}} ([[भारतातील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ३६<ref group="note" name="Corbusier" /> || ७ || ० ! ४४ | १ || आशिया |- | {{देशध्वज|Indonesia}} ([[इंडोनेशियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ६ || ४ || ० ! १० | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Iran|name=Iran (Islamic Republic of)}} ([[इराणमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २७ || २ || ० ! २९ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Iraq}} ([[इराकमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ५ || ० || १ ! ६ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Republic of Ireland}} ([[आयर्लंडचे प्रजासत्ताकमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २ || ० || ० ! २ | ० || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Israel}} ([[इस्रायलमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ९ || ० || ० ! ९ | ० || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Italy}} ([[इटलीमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ५५<ref group="note" name="Rome" /><ref group="note" name="Rhaetian">The cultural site ''Rhaetian Railway in the Albula / Bernina Landscapes'' is shared between Italy and Switzerland.</ref><ref group="note" name="Alps" /> || ६<ref group="note" name="Giorgio">The natural site ''Monte San Giorgio'' is shared between Italy and Switzerland.</ref> || ० ! ६१ | ६ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Japan}} ([[जपानमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २१<ref group="note" name="Corbusier" /> || ५ || ० ! २६ | १ || आशिया |- | [[जेरुसलेम]] ([[जॉर्डन|जॉर्डनने]] प्रस्तावित) ([[जेरुसलेममधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || अरब देश<ref name="Jerusalem" group="note">"Old City of Jerusalem and its Walls" is listed separately, without State Party, owing to the unresolved nature of its status. For purposes of convenience, it is listed in the "Arab States" UNESCO region, without inference as to it legal or political status therein.</ref><ref>{{cite web|title=CLT-82/CH/CONF.015/8 – Report of the 1st Extraordinary Session of the Committee|url=https://whc.unesco.org/archive/repcom82.htm#jerusalem|access-date=23 October 2013|publisher=[[UNESCO]]}}</ref><ref>{{cite web|title=CC-81/CONF. 008/2 Rev. - Justification for inscription on the List of World Heritage in Danger, 1982: Report of the 6th Session of the Committee|url=https://whc.unesco.org/archive/repext81.htm#148|access-date=23 October 2013|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> |- | {{देशध्वज|Jordan}} ([[जॉर्डनमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ६ || ० || १ ! ७ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Kazakhstan}} ([[कझाकस्तानमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ३<ref group="note" name="Silk Roads" /> || ३<ref group="note" name="Tien-Shan">The natural site ''Western Tien-Shan'' is shared between Kazakhstan, Kyrgyzstan, Uzbekistan.</ref> || ० ! ६ | २ || आशिया |- | {{देशध्वज|Kenya}} ([[केनियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ५ || ३ || ० ! ८ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Kiribati}} ([[किरिबाटीमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ० || १ || ० ! १ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Kyrgyzstan}} ([[किर्गिझस्तानमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २<ref group="note" name="Silk Roads" /> || १<ref group="note" name="Tien-Shan" /> || ० ! ३ | २ || आशिया |- | {{देशध्वज|Laos}} ([[लाओसमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ३ || ० || ० ! ३ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Latvia}} ([[लात्व्हियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ३<ref group="note" name="Struve" /> || ० || ० ! ३ | १ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Lebanon}} ([[लेबेनॉनमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ६ || ० || ० ! ६ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Lesotho}} ([[लेसोथोमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ० || ० || १<ref group="note" name="Maloti">The mixed site ''Maloti-Drakensberg Park'' is shared between Lesotho and South Africa.</ref> ! १ | १ || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Libya}} ([[लीबियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ५ || ० || ० ! ५ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Lithuania}} ([[लिथुएनियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ५<ref group="note" name="Struve" /><ref group="note" name="Curonian">The cultural site ''Curonian Spit'' is shared between Lithuania and Russia.</ref> || ० || ० ! ५ | ० || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Luxembourg}} ([[लक्झेंबर्गमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Madagascar}} ([[मादागास्करमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || २ || ० ! ३ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Malawi}} ([[मलावीमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २ || १ || ० ! ३ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Malaysia}} ([[मलेशियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ४ || २ || ० ! ६ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Mali}} ([[मालीमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ३ || १ || ० ! ४ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Malta}} ([[माल्टामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ३ || ० || ० ! ३ | ० || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Marshall Islands}} ([[मार्शल द्वीपसमूहमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Mauritania}} ([[मॉरिटानियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || १ || ० ! २ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Mauritius}} ([[मॉरिशसमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २ || ० || ० ! २ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Mexico}} ([[मेक्सिकोमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २८ || ६ || २ ! ३६ | ० || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Micronesia}} ([[मायक्रोनेशियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Moldova}} ([[मोल्दोव्हामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ <ref group="note" name="Struve" /> || ० || ० ! १ | ० || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Mongolia}} ([[मंगोलियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ४ || २<ref group="note" name="Uvs">The natural site ''Uvs Nuur Basin'' is shared between Mongolia and Russia.</ref> || ० ! ६ | २ || आशिया |- | {{देशध्वज|Montenegro}} ([[माँटेनिग्रोमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ३ || १ || ० ! ४ | २ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Morocco}} ([[मोरोक्कोमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ९ || ० || ० ! ९ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Mozambique}} ([[मोझांबिकमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Myanmar}} ([[म्यानमारमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २ || ० || ० ! २ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Namibia}} ([[नामिबियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| १ || १ || ० ! २ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Nepal}} ([[नेपाळमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| २<ref group="note" name="Kathmandu Valley">Kathmandu Valley has seven groups of monuments & buildings within its boundaries and are listed under one name. The seven groups are: the [[Durbar Square]]s of [[Kathmandu]], [[Patan, Lalitpur|Patan]], and [[Bhaktapur]], Buddhist Stupas of [[Swayambhunath]] and [[Boudhanath]], and Hindu Temples of [[Pashupatinath Temple|Pashupatinath]] and [[Changu Narayan]].</ref>|| २ || ० ! ४ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Netherlands}} ([[नेदरलँड्समधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| १२ || १<ref group="note" name="Wadden" /> || ० ! १३ | २ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|New Zealand}} ([[न्यू झीलंडमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ० || २ || १ ! ३ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Nicaragua}} ([[निकाराग्वामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| २ || ० || ० ! २ | ० || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Niger}} ([[नायजरमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| १ || २<ref group="note" name="Pendjari" /> || ० ! ३ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Nigeria}} ([[नायजेरियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| २ || ० || ० ! २ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|North Korea}} ([[उत्तर कोरियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ३ || ० || ० ! ३ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Macedonia}} ([[उत्तर मॅसिडोनियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ० || १ || १ ! २ | २ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Norway}} ([[नॉर्वेमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ७ <ref group="note" name="Struve" /> || १ || ० ! ८ | १ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Oman}} ([[ओमानमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ५ || ०<ref group="note">the former natural site ''Arabian Oryx Sanctuary'' has been delisted.</ref> || ० ! ५ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Pakistan}} ([[पाकिस्तानमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ६ || ० || ० ! ६ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Palau}} ([[पलाउमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ० || ० || १ ! १ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Palestine}} ([[पॅलेस्टाईनमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ५ || ० || ० ! ५ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Panama}} ([[पनामामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ३ || ३<ref group="note" name="Talamanca" /> || ० ! ६ | १ || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Papua New Guinea}} ([[पापुआ न्यू गिनीमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| १ || ० || ० ! १ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Paraguay}} ([[पेराग्वेमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| १ || ० || ० ! १ | ० || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Peru}} ([[पेरूमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ९<ref group="note" name="Qhapaq" /> || २ || २ ! १३ | १ || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Philippines}} ([[फिलिपाईन्समधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ३ || ३ || ० ! ६ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Poland}} ([[पोलंडमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| १५<ref group="note" name="Tserkvas">The cultural site ''Wooden Tserkvas of the Carpathian Region in Poland and Ukraine'' is shared between Poland and Ukraine.</ref><ref group="note" name="Muskauer" /><ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pl |title=Poland – UNESCO World Heritage Centre |first=UNESCO World Heritage |last=Centre |publisher=UNESCO |access-date=29 September 2017}}</ref> || २<ref group="note" name="Belovezhskaya" /> || ० ! १७ | ३ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Portugal}} ([[पोर्तुगालमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| १६<ref group="note" name="Coa">The cultural site ''Prehistoric Rock-Art Sites in the Côa Valley and Siega Verde'' is shared between Portugal and Spain.</ref> || १ || ० ! १७ | १ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Qatar}} ([[कतारमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Romania}} ([[रोमेनियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ९ || २ || ० ! ११ | १ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Russia}} ([[रशियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २२<ref group="note" name="Struve" /><ref group="note" name="Curonian" /> || ११<ref group="note" name="Uvs" /> || ० ! ३३ | ४ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Rwanda}} ([[ऱ्वांडामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || १ || ० ! २ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Saint Kitts and Nevis}} ([[सेंट किट्स आणि नेव्हिसमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Saint Lucia}} ([[सेंट लुसियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ० || १ || ० ! १ | ० || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|San Marino}} ([[सान मारिनोमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Saudi Arabia}} ([[सौदी अरेबियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ७ || १ || ० ! ८ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Senegal}} ([[सेनेगालमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ५<ref group="note" name="StoneCircles" /> || २ || ० ! ७ | १ || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Serbia}} ([[सर्बियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ५<ref group="note" name="Stecci" /> || ० || ० ! ५ | १ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Seychelles}} ([[सेशेल्समधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ० || २ || ० ! २ | ० || आफ्रिका |- |{{देशध्वज|Sierra Leone}} ([[सियेरा लिओनमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ० || १ || ० ! १ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Singapore}} ([[सिंगापूरमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Slovakia}} ([[स्लोव्हाकियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ६ || २<ref group="note" name="Aggtelek" /><ref group="note" name="Beech">The natural site ''Ancient and Primeval Beech Forests of the Carpathians and Other Regions of Europe'' is shared between Albania, Austria, Belgium, Bulgaria, Croatia, Germany, Italy, Romania, Slovakia, Slovenia, Spain, and Ukraine.</ref> || ० ! ८ | २ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Slovenia}} ([[स्लोव्हेनियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ३<ref group="note" name="Mercury">The cultural site ''Heritage of Mercury. Almadén and Idrija'' is shared between Slovenia and Spain.</ref><ref group="note" name="Alps" /> || २ || ० ! ५ | ३ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Solomon Islands}} ([[सॉलोमन द्वीपसमूहमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ० || १ || ० ! १ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|South Africa}} ([[दक्षिण आफ्रिकामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ७ || ४ || १<ref group="note" name="Maloti" /> ! १२ | १ || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|South Korea}} ([[दक्षिण कोरियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १५ || २ || ० ! १७ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Spain}} ([[स्पेनमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ४४<ref group="note" name="Coa" /><ref group="note" name="Mercury" /> || ४ || २<ref group="note" name="Perdu" /> ! ५० | ४ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Sri Lanka}} ([[श्रीलंकामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ६ || २ || ० ! ८ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Sudan}} ([[सुदानमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २ || १ || ० ! ३ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Suriname}} ([[सुरिनाममधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २ || १ || ० ! ३ | ० || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Sweden}} ([[स्वीडनमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १३<ref group="note" name="Struve" /> || १<ref group="note" name="Kvarken" /> || १ ! १५ | २ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Switzerland}} ([[स्वित्झर्लंडमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १०<ref group="note" name="Rhaetian" /><ref group="note" name="Corbusier" /><ref group="note" name="Alps" /> || ३<ref group="note" name="Giorgio" /> || ० ! १३ | ४ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Syria}} ([[सीरियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ६ || ० || ० ! ६ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Tajikistan}} ([[ताजिकिस्तानमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ३ || २ || ० ! ५ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Tanzania}} ([[टांझानियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ३ || ३ || १ ! ७ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Thailand}} ([[थायलंडमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ५ || ३ || ० ! ८ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Togo}} ([[टोगोमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Tunisia}} ([[ट्युनिसियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ८ || १ || ० ! ९ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Turkey}} ([[तुर्कस्तानमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २० || २ || ० ! २२ | ० || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Turkmenistan}} ([[तुर्कमेनिस्तानमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ४ || १ || ० ! ५ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Uganda}} ([[युगांडामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || २ || ० ! ३ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Ukraine}} ([[युक्रेनमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ७<ref group="note" name="Struve" /><ref group="note" name="Tserkvas" /> || १<ref group="note" name="Beech" /> || ० ! ८ | ३ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|United Kingdom}} ([[युनायटेड किंग्डममधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २९<ref group="note" name="Frontiers" /> || ५ || १ ! ३५ | ३ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|United States of America}} ([[अमेरिकेची संयुक्त संस्थानेमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १३ || १२<ref group="note" name="KluaneWaterton" /> || १ ! २६ | ३ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|United Arab Emirates}} ([[संयुक्त अरब अमिरातीमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २ || ० || ० ! २ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Uruguay}} ([[उरुग्वेमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ३ || ० || ० ! ३ | ० || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Uzbekistan}} ([[उझबेकिस्तानमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ५ || २<ref group="note" name="Tien-Shan" /> || ० ! ७ | १ || आशिया |- | {{देशध्वज|Vanuatu}} ([[व्हानुआतूमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Vatican City}} ([[व्हॅटिकन सिटीमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २<ref group="note" name="Rome">The cultural site ''Historic Centre of Rome, the Properties of the Holy See in that City Enjoying Extraterritorial Rights and San Paolo Fuori le Mura'' is shared between the Holy See and Italy.</ref> || ० || ० ! २ | १ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Venezuela}} ([[व्हेनेझुएलामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २ || १ || ० ! ३ | ० || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Vietnam}} ([[व्हियेतनाममधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ६ || २ || १ ! ९ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Yemen}} ([[येमेनचे प्रजासत्ताकमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ४ || १ || ० ! ५ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Zambia}} ([[झांबियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ० || १ <ref group="note" name="MosioaTunya">The natural site ''Mosi-oa-Tunya / Victoria Falls'' is shared between Zambia and Zimbabwe.</ref> || ० ! १ | १ || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Zimbabwe}} ([[झिम्बाब्वेमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ३<ref group="note" name="MosioaTunya" /> || २ || ० ! ५ | १ || आफ्रिका |- ! एकूण !! ९५२ !! २३१ !! ४० !! १२२३ !! ४९ ! १६८ राष्ट्र |} == चित्र दालन == [[File:UNESCO World Heritage.svg|thumb|300px|देशानुसार जागतिक वारसा स्थाने.]] [[File:Gizeh Cheops BW 1.jpg|150px|thumb|स्थान #86: [[गिझाचा भव्य पिरॅमिड]] ([[इजिप्त]]).]] [[चित्र:Kinkakuji Pond Frozen.jpg|अल्ट=क्योटो, जपान येथील किंकाकु-जी |इवलेसे|154x154अंश|क्योटो, जपान येथील किंकाकु-जी]] [[Image:Persepolis 06.jpg|150px|thumb|स्थान #114: [[पर्सेपोलिस]], [[इराण]]]] [[File:Il Duomo Florence Italy.JPG|150px|thumb|स्थान #174: [[फ्लोरेन्स]], [[तोस्काना]] ([[इटली]]).]] [[File:Liberty-statue-from-below.jpg|150px|thumb|स्थान #307: [[स्वातंत्र्यदेवतेचा पुतळा]] ([[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]).]] [[File:Agra Fort Rempart.jpg|150px|thumb|स्थान #251: [[आग्रा किल्ला]] ([[भारत]]).]] [[File:Chichen-Itza-Castillo-Seen-From-East.JPG|150px|thumb|स्थान #483: [[चिचेन इट्झा]] in [[युकातान]] ([[मेक्सिको]]).]] [[File:Sankt Petersburg Auferstehungskirche 2005 a.jpg|150px|thumb|स्थान #540: [[सेंट पीटर्सबर्ग]] ([[रशिया]]).]] [[File:Chogoria valley from Nelion.jpg|150px|thumb|स्थान #800: [[माउंट केन्या राष्ट्रीय उद्यान]] ([[केन्या]]).]] ==नोंदी== {{reflist|2|group="note"}} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== *[http://whc.unesco.org युनेस्को जागतिक वारसा स्थाने] &mdash; अधिकृत संकेतस्थळ *[http://whc.unesco.org/en/list जागतिक वारसा स्थानांची यादी] *[http://www.worldheritagesite.org जागतिक वारसा स्थाने तपशील] *[http://www.world-heritage-tour.org फोटो व व्हर्च्युअल टूर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180417085322/http://world-heritage-tour.org/ |date=2018-04-17 }} {{जागतिक वारसा स्थानांच्या याद्या}} [[वर्ग:जागतिक वारसा स्थाने|*]] 856xzyl9kpsazwyh5ghyk5rg15ihfy7 2701131 2701130 2026-08-11T21:44:16Z Aiden3929 186170 2701131 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''जागतिक वारसा स्थान''' Get nuked == इतिहास == १९५४ मध्ये, इजिप्तच्या सरकारने नवीन [[आस्वान धरण]] बांधण्याचा निर्णय घेतला, ज्याचा परिणामी जलाशयामुळे कालांतराने [[प्राचीन इजिप्त संस्कृती|प्राचीन इजिप्त]] आणि प्राचीन नुबियाचा सांस्कृतिक खजिना असलेला [[नाईल नदी|नाईल खोऱ्याचा]] मोठा भाग जलमय होईल. १९५९ मध्ये, इजिप्त आणि सुदानच्या सरकारांनी युनेस्कोला संकटात सापडलेल्या स्मारके आणि स्थळांचे संरक्षण आणि बचाव करण्यासाठी मदत करण्याची विनंती केली. १९६० मध्ये, युनेस्कोच्या महासंचालकांनी नूबियाचे स्मारक जतन करण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय मोहीम सुरू केली. नुबियाचे स्मारक जतन करण्याच्या या आंतरराष्ट्रीय मोहिमेच्या परिणामाने शेकडो स्थळांचे उत्खनन, हजारो वस्तूंची पुनर्प्राप्ती, तसेच अनेक महत्त्वाच्या मंदिरांचे तारण आणि उच्च जमिनीवर पुनर्स्थापना करण्यात आली.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/activities/172/ |title=Monuments of Nubia-International Campaign to Save the Monuments of Nubia |publisher=UNESCO World Heritage Centre |archive-url=https://web.archive.org/web/20200705131757/https://whc.unesco.org/en/activities/172/ |archive-date=5 July 2020 |access-date=22 May 2020}}</ref> या प्रकल्पाच्या यशामुळे इटलीतील [[व्हेनिस]] आणि त्याचे सरोवर वाचवणे, पाकिस्तानमधील [[मोहेंजोदडो|मोहेंजोदडोचे अवशेष]] आणि इंडोनेशियातील [[बोरोबुदूर|बोरोबोदूर]] मंदिर कंपाऊंड यासारख्या इतर संरक्षण मोहिमा सुरू झाल्या.<ref name="WHC-history">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/convention/ |title=The World Heritage Convention – Brief History / Section "Preserving cultural heritage" |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=17 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200526200434/https://whc.unesco.org/en/convention/ |archive-date=26 May 2020}}</ref> युनेस्कोने सुरू केलेल्या मसुदा अधिवेशनाच्या आधारे एका मजकुरावर सहमती दर्शविली आणि १६ नोव्हेंबर १९७२ रोजी युनेस्कोच्या जनरल कॉन्फरन्सने "जागतिक सांस्कृतिक आणि नैसर्गिक वारशाच्या संरक्षणासंबंधीचे अधिवेशन" स्वीकारले. १७ डिसेंबर १९७५ रोजी हे अधिवेशन लागू झाले.<ref name="convention1">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/convention/ |title=The World Heritage Convention – Brief History / Section "Linking the protection of cultural and natural heritage" |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=17 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200526200434/https://whc.unesco.org/en/convention/ |archive-date=26 May 2020}}</ref> == निवड निकष == २००४ पर्यंत, सांस्कृतिक वारशासाठी सहा आणि नैसर्गिक वारशासाठी चार निकष होते. पण २००५ मध्ये, युनेस्कोने यामध्ये बदल केले आणि आता दहा निकषांचा एक संच बनवला आहे. नामांकित स्थाने "उत्कृष्ट सार्वत्रिक मूल्यांचे" असणे आवश्यक आहे आणि दहा निकषांपैकी किमान एक पूर्ण करणे आवश्यक आहे.<ref name="SelectionCriteria">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/criteria/ |title=Criteria for Selection |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=14 October 2006 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160612152223/https://whc.unesco.org/en/criteria/ |archive-date=12 June 2016}}</ref> ; सांस्कृतिक निकष : (i) "मानवी सर्जनशील प्रतिभेच्या उत्कृष्ट नमुनाचे प्रतिनिधित्व करण्यासाठी" : (ii) "[[वास्तुकला]] किंवा तंत्रज्ञान, स्मारक-कला, शहर-नियोजन किंवा भूप्रदेश-योजनेमधील घडामोडींवर, किंवा जगाच्या सांस्कृतिक क्षेत्रामध्ये, मानवी मूल्यांचे महत्त्वपूर्ण अदलाबदल प्रदर्शित करण्यासाठी" : (iii) "सांस्कृतिक परंपरेची किंवा जिवंत असलेल्या किंवा नाहीशी झालेल्या सभ्यतेची अद्वितीय किंवा किमान अपवादात्मक साक्ष देणे" : (iv) "मानवी इतिहासातील महत्त्वाच्या टप्प्याचे वर्णन करणाऱ्या इमारतीचे, वास्तुशिल्पीय किंवा तांत्रिक जोडणीचे किंवा भूप्रदेशाचे उत्कृष्ट उदाहरण असणे" : (v) "पारंपारिक मानवी वसाहती, जमीन-वापर, किंवा समुद्र-वापराचे एक उत्कृष्ट उदाहरण आहे जे एखाद्या संस्कृतीचे प्रतिनिधी आहे, किंवा पर्यावरणाशी मानवी परस्परसंवाद आहे विशेषतः जेव्हा अपरिवर्तनीय बदलांच्या प्रभावाखाली ते असुरक्षित झाले आहे" : (vi) "प्रत्यक्षपणे किंवा मूर्तपणे घटनांशी किंवा जिवंत परंपरांशी, कल्पनांशी किंवा विश्वासांशी, उत्कृष्ट वैश्विक महत्त्व असलेल्या कलात्मक आणि साहित्यिक कृतींशी संबंधित असणे" ; नैसर्गिक निकष : (vii) "उत्तम नैसर्गिक घटना किंवा अपवादात्मक नैसर्गिक सौंदर्य आणि सौंदर्याचा महत्त्व असलेले क्षेत्र समाविष्ट करण्यासाठी" : (viii) "पृथ्वीच्या इतिहासाच्या प्रमुख टप्प्यांचे प्रतिनिधित्व करणारी उत्कृष्ट उदाहरणे असणे, ज्यात जीवनाचा नोंदी, भूस्वरूपांच्या विकासातील महत्त्वपूर्ण चालू भूवैज्ञानिक प्रक्रिया किंवा महत्त्वपूर्ण भौगोलिक किंवा भौतिक वैशिष्ट्यांचा समावेश आहे" : (ix) "पार्थिव, ताजे पाणी, किनारी आणि सागरी परिसंस्था आणि वनस्पती आणि प्राणी यांच्या समुदायांच्या उत्क्रांती आणि विकासामध्ये महत्त्वपूर्ण चालू असलेल्या पर्यावरणीय आणि जैविक प्रक्रियांचे प्रतिनिधित्व करणारी उत्कृष्ट उदाहरणे असणे" : (x) "विज्ञान किंवा संवर्धनाच्या दृष्टिकोनातून उत्कृष्ट सार्वभौमिक मूल्याच्या धोक्यात आलेल्या प्रजातींसह जैविक विविधतेच्या संवर्धनासाठी सर्वात महत्वाचे आणि लक्षणीय नैसर्गिक अधिवास समाविष्ट करणे" == जगातील वारसा स्थाने== जुलै २०२५ मध्ये, जगभरातील १६८ देशांनी जागतिक वारसा अधिवेशनावर स्वाक्षरी केल्या असून त्यातील एकूण १,२२३ जागतिक वारसा स्थाने अस्तित्वात आहे. त्यांपैकी २३१ नैसर्गिक स्थळे, ९५२ सांस्कृतिक स्थळे व ४० मिश्र स्वरूपाची स्थळे आहेत. [[इटली]]मध्ये सर्वाधिक (६१) तर भारतामध्ये ४४ जागतिक वारसा स्थाने आहेत.<ref>{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/IT |title=Italy – UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |access-date=2 July 2018}}</ref> {{Bar chart | title = १५ किंवा त्यापेक्षा जास्त वारसा स्थान असणारे २३ देश {{ref|Quick|१}} | bar_width = 30 <!-- must be an unformatted number --> | width_units = em <!-- uses 'em' units by default --> | data_max = 70 | label_type = देश | data_type = वारसा स्थानांची संख्या | label1 = [[इटलीमधील जागतिक वारसा स्थाने|इटली]] | data1 = ६१ | label2 = [[चीनमधील जागतिक वारसा स्थाने|चीन]] | data2 = ६० | label3 = [[जर्मनीमधील जागतिक वारसा स्थाने|जर्मनी]] | data3 = ५५ | label4 = [[फ्रान्समधील जागतिक वारसा स्थाने|फ्रान्स]] | data4 = ५४ | label5 = [[स्पेनमधील जागतिक वारसा स्थाने|स्पेन]] | data5 = ५० | label6 = [[भारतातील जागतिक वारसा स्थाने|भारत]] | data6 = ४४ | label7 = [[मेक्सिकोमधील जागतिक वारसा स्थाने|मेक्सिको]] | data7 = ३६ | label8 = [[युनायटेड किंग्डममधील जागतिक वारसा स्थाने|युनायटेड किंग्डम]] | data8 = ३५ | label9 = [[रशियामधील जागतिक वारसा स्थाने|रशिया]] | data9 = ३३ | label10 = [[इराणमधील जागतिक वारसा स्थाने|इराण]] | data10 = २९ | label11 = [[जपानमधील जागतिक वारसा स्थाने|जपान]] | data11 = २६ | label12 = [[अमेरिकेमधील जागतिक वारसा स्थाने|अमेरिका]] | data12 = २६ | label13 = [[ब्राझीलमधील जागतिक वारसा स्थाने|ब्राझील]] | data13 = २५ | label14 = [[कॅनडामधील जागतिक वारसा स्थाने|कॅनडा]] | data14 = २२ | label15 = [[तुर्कस्तानमधील जागतिक वारसा स्थाने|तुर्कस्तान]] | data15 = २२ | label16 = [[ऑस्ट्रेलियामधील जागतिक वारसा स्थाने|ऑस्ट्रेलिया]] | data16 = २१ | label17 = [[ग्रीसमधील जागतिक वारसा स्थाने|ग्रीस]] | data17 = २० | label18 = [[पोलंडमधील जागतिक वारसा स्थाने|पोलंड]] | data18 = १७ | label19 = [[पोर्तुगालमधील जागतिक वारसा स्थाने|पोर्तुगाल]] | data19 = १७ | label20 = [[चेक प्रजासत्ताकमधील जागतिक वारसा स्थाने|चेक प्रजासत्ताक]] | data20 = १७ | label21 = [[दक्षिण कोरियामधील जागतिक वारसा स्थाने|दक्षिण कोरिया]] | data21 = १७ | label22 = [[बेल्जियममधील जागतिक वारसा स्थाने|बेल्जियम]] | data22 = १६ | label23 = [[स्वीडनमधील जागतिक वारसा स्थाने|स्वीडन]] | data23 = १५ }} {{note|Quick|१}} - ही जुलै २०२५ पर्यंतची आकडेवारी आहे. ===देशानुसार सारणी=== {| class="wikitable sortable" |- ! देश !! सांस्कृतिक स्थळे !! नैसर्गिक स्थळे !! मिश्र स्थळे !! एकूण स्थळे !! सामायिक !! भौगोलिक गट |- | {{देशध्वज|Afghanistan}} ([[अफगाणिस्तानमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २ || ० || ० ! २ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Albania}} ([[आल्बेनियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २ || १<ref group="note" name="Beech">The natural site ''Ancient and Primeval Beech Forests of the Carpathians and Other Regions of Europe'' is shared between Albania, Austria, Belgium, Bulgaria, Croatia, Germany, Italy, Romania, Slovakia, Slovenia, Spain, and Ukraine.</ref> || १<ref group="note" name="Ohrid">The mixed site ''Natural and Cultural Heritage of the Ohrid Region'' is shared between Albania and North Macedonia.</ref> ! ४ | २ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Algeria}} ([[अल्जीरियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ६ || ० || १ ! ७ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Andorra}} ([[आंदोरामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Angola}} ([[अँगोलामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || आफ्रीका |- | {{देशध्वज|Antigua and Barbuda}} ([[अँटिगा आणि बार्बुडामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Argentina}} ([[आर्जेन्टिनामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ७<ref group="note" name="Jesuit">The cultural site ''Jesuit Missions of the Guaranis: San Ignacio Mini, Santa Ana, Nuestra Señora de Loreto and Santa Maria Mayor (Argentina), Ruins of Sao Miguel das Missoes (Brazil)'' is shared between Argentina and Brazil.</ref><ref group="note" name="Corbusier">The cultural site ''The Architectural Work of Le Corbusier, an Outstanding Contribution to the Modern Movement'' is shared between Argentina, Belgium, France, Germany, India, Japan, and Switzerland.</ref><ref group="note" name="Qhapaq">The cultural site ''Qhapaq Ñan, Andean Road System'' is shared between Argentina, Bolivia, Colombia, Chile, Ecuador and Peru.</ref> || ५ || ० ! १२ | ३ || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Armenia}} ([[आर्मेनियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २ || ० || १ ! ३ | ० || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Australia}} ([[ऑस्ट्रेलियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ५ || १२ || ४ ! २१ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Austria}} ([[ऑस्ट्रियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ११<ref group="note" name="Ferto">The cultural site ''Fertö / Neusiedlersee Cultural Landscape'' is shared between Austria and Hungary.</ref> || १<ref group="note" name="Beech" /> || ० ! १२ | ४ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Azerbaijan}} ([[अझरबैजानमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ४ || १ || ० ! ५ | ० || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Bahrain}} ([[बहरैनमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ३ || ० || ० ! ३ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Bangladesh}} ([[बांगलादेशमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २ || १ || ० ! ३ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Barbados}} ([[बार्बाडोसमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| १ || ० || ० ! १ | ० || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Belarus}} ([[बेलारूसमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ३<ref group="note" name="Struve">The cultural site ''Struve Geodetic Arc'' is shared among Belarus, Estonia, Finland, Latvia, Lithuania, Norway, Moldova, Russia, Sweden, and Ukraine.</ref> || १<ref group="note" name="Belovezhskaya">The natural site ''Belovezhskaya Pushcha / Białowieża Forest'' is shared between Belarus and Poland.</ref> || ० ! ४ | २ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Belgium}} ([[बेल्जियममधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| १५<ref group="note" name="Belfries">The cultural site ''Belfries of Belgium and France'' is shared between Belgium and France.</ref><ref group="note" name="Corbusier" /> || १<ref group="note" name="Beech" /> || ० ! १६ | ५ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Belize}} ([[बेलीझमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ० || १ || ० ! १ | ० || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Benin}} ([[बेनिनमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| २ || १<ref group="note" name="Pendjari">The natural site ''W-Arly-Pendjari Complex'' is shared between Benin, Burkina Faso, and Niger.</ref> || ० ! ३ | १ || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Bolivia}} ([[बोलिव्हियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ६<ref group="note" name="Qhapaq" /> || १ || ० ! ७ | १ || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Bosnia and Herzegovina}} ([[बॉस्निया आणि हर्झगोव्हिनामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ३<ref group="note" name="Stecci">The cultural site ''Stecci : Medivial Tombstones'' is shared between Bosnia and Herzegovina, Croatia, Montenegro, Serbia.</ref> || २ || ० ! ५ | २ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Botswana}} ([[बोत्स्वानामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| १ || १ || ० ! २ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Brazil}} ([[ब्राझीलमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| १५<ref group="note" name="Jesuit" /> || ९ || १ ! २५ | १ || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Bulgaria}} ([[बल्गेरियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ७ || ३<ref group="note" name="Beech" /> || ० ! १० | १ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Burkina Faso}} ([[बर्किना फासोमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ३ || १<ref group="note" name="Pendjari" /> || ० ! ५ | १ || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Cambodia}} ([[कंबोडियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ५ || ० || ० ! ५ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Cameroon}} ([[कामेरूनमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || २<ref group="note" name="Sangha Trinational">The natural site ''Sangha Trinational'' is shared between Cameroon, Central African Republic, Congo( The Republic of).</ref> || ० ! ३ | १ || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Canada}} ([[कॅनडामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १० || ११<ref group="note" name="KluaneWaterton">The natural sites ''Kluane / Wrangell-St Elias / Glacier Bay / Tatshenshini-Alsek'' and ''Waterton Glacier International Peace Park'' are shared between Canada and the United States.</ref> || १ ! २२ | २ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Cape Verde}} ([[केप व्हर्देमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Central African Republic}} ([[मध्य आफ्रिकेचे प्रजासत्ताकमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ० || २<ref group="note" name="Sangha Trinational" /> || ० ! २ | १ || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Chad}} ([[चाडमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ० || १ || १ ! २ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Chile}} ([[चिलीमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ७<ref group="note" name="Qhapaq" /> || ० || ० ! ७ | १ || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|China}} ([[चीनमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ४१<ref group="note" name="Silk Roads">The cultural site ''Silk Roads: the Routes Network of Chang'an-Tianshan Corridor'' is shared between China, Kazakhstan, Kyrgyzstan.</ref> || १५ || ४ ! ६० | १ || आशिया |- | {{देशध्वज|Colombia}} ([[कोलंबियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ६<ref group="note" name="Qhapaq" /> || २ || १ ! ९ | १ || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Republic of the Congo}} ([[काँगोचे प्रजासत्ताकमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ० || २<ref group="note" name="Sangha Trinational"/> || ० ! २ | १ || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Costa Rica}} ([[कोस्टा रिकामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| १ || ३<ref group="note" name="Talamanca">The natural site ''Talamanca Range-La Amistad Reserves / La Amistad National Park'' is shared between Costa Rica and Panama.</ref> || ० ! ४ | १ || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Côte d'Ivoire}} ([[कोत द'ईवोआरमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| २ || ३<ref group="note" name="Nimba">The natural site ''Mount Nimba Strict Nature Reserve'' is shared between Côte d'Ivoire and Guinea.</ref> || ० ! ५ | १ || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Croatia}} ([[क्रोएशियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ८<ref group="note" name="Stecci" /> || २ || ० ! १० | ३ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Cuba}} ([[क्युबामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ७ || २ || ० ! ९ | ० || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Cyprus}} ([[सायप्रसमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ३ || ० || ० ! ३ | ० || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Czech Republic}} ([[चेक प्रजासत्ताकमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १६<ref group="note" name="Mining Region">The cultural site ''Erzgebirge/Krušnohoří Mining Region'' is shared between Germany and Czech.</ref> || १ || ० ! १७ | २ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Democratic Republic of the Congo}} ([[काँगोचे लोकशाही प्रजासत्ताकमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ० || ५ || ० ! ५ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Denmark}} ([[डेन्मार्कमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ८ || ४ || ० ! १२ | १ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Dominica}} ([[डॉमिनिकामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ० || १ || ० ! १ | ० || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Dominican Republic}} ([[डॉमिनिकन प्रजासत्ताकमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Ecuador}} ([[इक्वेडोरमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ३<ref group="note" name="Qhapaq" /> || २ || ० ! ५ | १ || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Egypt}} ([[इजिप्तमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ६ || १ || ० ! ७ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|El Salvador}} ([[एल साल्व्हाडोरमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Eritrea}} ([[इरिट्रियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Estonia}} ([[एस्टोनियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २<ref group="note" name="Struve"/> || ० || ० ! २ | १ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Ethiopia}} ([[इथियोपियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १० || २ || ० ! १२ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Fiji}} ([[फिजीमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Finland}} ([[फिनलंडमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ६<ref group="note" name="Struve" /> || १<ref group="note" name="Kvarken">The natural site ''High Coast / Kvarken Archipelago'' is shared between Finland and Sweden.</ref> || ० ! ७ | २ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|France}} ([[फ्रान्समधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ४५<ref group="note" name="Belfries" /><ref group="note" name="Corbusier" /><ref group="note" name="Alps">The cultural site Belfries of Belgium and France is shared between Belgium and France.</ref><ref group="note" name="Taputapuatea">The cultural site ''Taputapuatea'' is located in the French Polynesia.</ref> || ७<ref group="note" name="Austral">The natural site ''French Austral Lands and Seas'' is located in the Indian Ocean.</ref><ref group="note" name="New Caledonia">The natural site ''Lagoons of New Caledonia: Reef Diversity and Associated Ecosystems'' is located in New Caledonia.</ref><ref group="note" name="Réunion">The natural site ''Pitons, cirques and remparts of Reunion Island'' is located in the Réunion.</ref> || २<ref group="note" name="Perdu">The mixed site ''Pyrénées – Mont Perdu'' is shared between France and Spain.</ref> ! ५४ | ५ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Gabon}} ([[गॅबनमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ० || १ || १ ! २ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Gambia}} ([[गांबियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २<ref group="note" name="StoneCircles">The cultural site ''Stone Circles of Senegambia'' is shared between Gambia and Senegal.</ref> || ० || ० ! २ | १ || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Georgia (country)|name=Georgia}} ([[जॉर्जियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ३ || १ || ० ! ४ | ० || युरोप व उत्तर अमेरिका |- | {{देशध्वज|Germany}} ([[जर्मनीमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ५२<ref group="note" name="Frontiers">The cultural site ''Frontiers of the Roman Empire'' is shared between Germany and the United Kingdom.</ref><ref group="note" name="Muskauer">The cultural site ''Muskauer Park / Park Mużakowski'' is shared between Germany and Poland.</ref><ref group="note">In addition, the former cultural site ''Dresden Elbe Valley'' has been delisted.</ref><ref group="note" name="Corbusier" /><ref group="note" name="Alps" /><ref group="note" name="Mining Region" /> || ३<ref group="note" name="Wadden">The natural site ''The Wadden Sea'' is shared between Germany and the Netherlands.</ref><ref group="note" name="Beech" /> || ० ! ५५ | ८ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Ghana}} ([[घानामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २ || ० || ० ! २ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Greece}} ([[ग्रीसमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १८ || ० || २ ! २० | ० || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Guatemala}} ([[ग्वातेमालामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ३ || ० || १ ! ४ | ० || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Guinea}} ([[गिनीमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ० || १<ref group="note" name="Nimba" /> || ० ! १ | १ || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Guinea-Bissau}} ([[गिनी-बिसाउमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ० || १ || ० ! १ | ० || |- | {{देशध्वज|Haiti}} ([[हैतीमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Honduras}} ([[होन्डुरासमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || १ || ० ! २ | १ || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Hungary}} ([[हंगेरीमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ७<ref group="note" name="Ferto" /> || १<ref group="note" name="Aggtelek">The natural site ''Caves of Aggtelek Karst and Slovak Karst'' is shared between Hungary and Slovakia.</ref> || ० ! ८ | २ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Iceland}} ([[आइसलँडमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || २ || ० ! ३ | ० || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|India}} ([[भारतातील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ३६<ref group="note" name="Corbusier" /> || ७ || ० ! ४४ | १ || आशिया |- | {{देशध्वज|Indonesia}} ([[इंडोनेशियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ६ || ४ || ० ! १० | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Iran|name=Iran (Islamic Republic of)}} ([[इराणमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २७ || २ || ० ! २९ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Iraq}} ([[इराकमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ५ || ० || १ ! ६ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Republic of Ireland}} ([[आयर्लंडचे प्रजासत्ताकमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २ || ० || ० ! २ | ० || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Israel}} ([[इस्रायलमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ९ || ० || ० ! ९ | ० || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Italy}} ([[इटलीमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ५५<ref group="note" name="Rome" /><ref group="note" name="Rhaetian">The cultural site ''Rhaetian Railway in the Albula / Bernina Landscapes'' is shared between Italy and Switzerland.</ref><ref group="note" name="Alps" /> || ६<ref group="note" name="Giorgio">The natural site ''Monte San Giorgio'' is shared between Italy and Switzerland.</ref> || ० ! ६१ | ६ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Japan}} ([[जपानमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २१<ref group="note" name="Corbusier" /> || ५ || ० ! २६ | १ || आशिया |- | [[जेरुसलेम]] ([[जॉर्डन|जॉर्डनने]] प्रस्तावित) ([[जेरुसलेममधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || अरब देश<ref name="Jerusalem" group="note">"Old City of Jerusalem and its Walls" is listed separately, without State Party, owing to the unresolved nature of its status. For purposes of convenience, it is listed in the "Arab States" UNESCO region, without inference as to it legal or political status therein.</ref><ref>{{cite web|title=CLT-82/CH/CONF.015/8 – Report of the 1st Extraordinary Session of the Committee|url=https://whc.unesco.org/archive/repcom82.htm#jerusalem|access-date=23 October 2013|publisher=[[UNESCO]]}}</ref><ref>{{cite web|title=CC-81/CONF. 008/2 Rev. - Justification for inscription on the List of World Heritage in Danger, 1982: Report of the 6th Session of the Committee|url=https://whc.unesco.org/archive/repext81.htm#148|access-date=23 October 2013|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> |- | {{देशध्वज|Jordan}} ([[जॉर्डनमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ६ || ० || १ ! ७ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Kazakhstan}} ([[कझाकस्तानमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ३<ref group="note" name="Silk Roads" /> || ३<ref group="note" name="Tien-Shan">The natural site ''Western Tien-Shan'' is shared between Kazakhstan, Kyrgyzstan, Uzbekistan.</ref> || ० ! ६ | २ || आशिया |- | {{देशध्वज|Kenya}} ([[केनियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ५ || ३ || ० ! ८ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Kiribati}} ([[किरिबाटीमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ० || १ || ० ! १ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Kyrgyzstan}} ([[किर्गिझस्तानमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २<ref group="note" name="Silk Roads" /> || १<ref group="note" name="Tien-Shan" /> || ० ! ३ | २ || आशिया |- | {{देशध्वज|Laos}} ([[लाओसमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ३ || ० || ० ! ३ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Latvia}} ([[लात्व्हियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ३<ref group="note" name="Struve" /> || ० || ० ! ३ | १ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Lebanon}} ([[लेबेनॉनमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ६ || ० || ० ! ६ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Lesotho}} ([[लेसोथोमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ० || ० || १<ref group="note" name="Maloti">The mixed site ''Maloti-Drakensberg Park'' is shared between Lesotho and South Africa.</ref> ! १ | १ || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Libya}} ([[लीबियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ५ || ० || ० ! ५ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Lithuania}} ([[लिथुएनियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ५<ref group="note" name="Struve" /><ref group="note" name="Curonian">The cultural site ''Curonian Spit'' is shared between Lithuania and Russia.</ref> || ० || ० ! ५ | ० || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Luxembourg}} ([[लक्झेंबर्गमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Madagascar}} ([[मादागास्करमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || २ || ० ! ३ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Malawi}} ([[मलावीमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २ || १ || ० ! ३ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Malaysia}} ([[मलेशियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ४ || २ || ० ! ६ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Mali}} ([[मालीमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ३ || १ || ० ! ४ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Malta}} ([[माल्टामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ३ || ० || ० ! ३ | ० || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Marshall Islands}} ([[मार्शल द्वीपसमूहमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Mauritania}} ([[मॉरिटानियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || १ || ० ! २ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Mauritius}} ([[मॉरिशसमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २ || ० || ० ! २ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Mexico}} ([[मेक्सिकोमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २८ || ६ || २ ! ३६ | ० || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Micronesia}} ([[मायक्रोनेशियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Moldova}} ([[मोल्दोव्हामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ <ref group="note" name="Struve" /> || ० || ० ! १ | ० || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Mongolia}} ([[मंगोलियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ४ || २<ref group="note" name="Uvs">The natural site ''Uvs Nuur Basin'' is shared between Mongolia and Russia.</ref> || ० ! ६ | २ || आशिया |- | {{देशध्वज|Montenegro}} ([[माँटेनिग्रोमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ३ || १ || ० ! ४ | २ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Morocco}} ([[मोरोक्कोमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ९ || ० || ० ! ९ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Mozambique}} ([[मोझांबिकमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Myanmar}} ([[म्यानमारमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २ || ० || ० ! २ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Namibia}} ([[नामिबियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| १ || १ || ० ! २ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Nepal}} ([[नेपाळमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| २<ref group="note" name="Kathmandu Valley">Kathmandu Valley has seven groups of monuments & buildings within its boundaries and are listed under one name. The seven groups are: the [[Durbar Square]]s of [[Kathmandu]], [[Patan, Lalitpur|Patan]], and [[Bhaktapur]], Buddhist Stupas of [[Swayambhunath]] and [[Boudhanath]], and Hindu Temples of [[Pashupatinath Temple|Pashupatinath]] and [[Changu Narayan]].</ref>|| २ || ० ! ४ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Netherlands}} ([[नेदरलँड्समधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| १२ || १<ref group="note" name="Wadden" /> || ० ! १३ | २ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|New Zealand}} ([[न्यू झीलंडमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ० || २ || १ ! ३ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Nicaragua}} ([[निकाराग्वामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| २ || ० || ० ! २ | ० || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Niger}} ([[नायजरमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| १ || २<ref group="note" name="Pendjari" /> || ० ! ३ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Nigeria}} ([[नायजेरियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| २ || ० || ० ! २ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|North Korea}} ([[उत्तर कोरियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ३ || ० || ० ! ३ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Macedonia}} ([[उत्तर मॅसिडोनियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ० || १ || १ ! २ | २ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Norway}} ([[नॉर्वेमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ७ <ref group="note" name="Struve" /> || १ || ० ! ८ | १ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Oman}} ([[ओमानमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ५ || ०<ref group="note">the former natural site ''Arabian Oryx Sanctuary'' has been delisted.</ref> || ० ! ५ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Pakistan}} ([[पाकिस्तानमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ६ || ० || ० ! ६ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Palau}} ([[पलाउमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ० || ० || १ ! १ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Palestine}} ([[पॅलेस्टाईनमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ५ || ० || ० ! ५ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Panama}} ([[पनामामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ३ || ३<ref group="note" name="Talamanca" /> || ० ! ६ | १ || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Papua New Guinea}} ([[पापुआ न्यू गिनीमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| १ || ० || ० ! १ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Paraguay}} ([[पेराग्वेमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| १ || ० || ० ! १ | ० || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Peru}} ([[पेरूमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ९<ref group="note" name="Qhapaq" /> || २ || २ ! १३ | १ || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Philippines}} ([[फिलिपाईन्समधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ३ || ३ || ० ! ६ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Poland}} ([[पोलंडमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| १५<ref group="note" name="Tserkvas">The cultural site ''Wooden Tserkvas of the Carpathian Region in Poland and Ukraine'' is shared between Poland and Ukraine.</ref><ref group="note" name="Muskauer" /><ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pl |title=Poland – UNESCO World Heritage Centre |first=UNESCO World Heritage |last=Centre |publisher=UNESCO |access-date=29 September 2017}}</ref> || २<ref group="note" name="Belovezhskaya" /> || ० ! १७ | ३ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Portugal}} ([[पोर्तुगालमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| १६<ref group="note" name="Coa">The cultural site ''Prehistoric Rock-Art Sites in the Côa Valley and Siega Verde'' is shared between Portugal and Spain.</ref> || १ || ० ! १७ | १ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Qatar}} ([[कतारमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Romania}} ([[रोमेनियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ९ || २ || ० ! ११ | १ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Russia}} ([[रशियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २२<ref group="note" name="Struve" /><ref group="note" name="Curonian" /> || ११<ref group="note" name="Uvs" /> || ० ! ३३ | ४ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Rwanda}} ([[ऱ्वांडामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || १ || ० ! २ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Saint Kitts and Nevis}} ([[सेंट किट्स आणि नेव्हिसमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Saint Lucia}} ([[सेंट लुसियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ० || १ || ० ! १ | ० || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|San Marino}} ([[सान मारिनोमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Saudi Arabia}} ([[सौदी अरेबियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ७ || १ || ० ! ८ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Senegal}} ([[सेनेगालमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ५<ref group="note" name="StoneCircles" /> || २ || ० ! ७ | १ || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Serbia}} ([[सर्बियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ५<ref group="note" name="Stecci" /> || ० || ० ! ५ | १ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Seychelles}} ([[सेशेल्समधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ० || २ || ० ! २ | ० || आफ्रिका |- |{{देशध्वज|Sierra Leone}} ([[सियेरा लिओनमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ० || १ || ० ! १ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Singapore}} ([[सिंगापूरमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Slovakia}} ([[स्लोव्हाकियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ६ || २<ref group="note" name="Aggtelek" /><ref group="note" name="Beech">The natural site ''Ancient and Primeval Beech Forests of the Carpathians and Other Regions of Europe'' is shared between Albania, Austria, Belgium, Bulgaria, Croatia, Germany, Italy, Romania, Slovakia, Slovenia, Spain, and Ukraine.</ref> || ० ! ८ | २ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Slovenia}} ([[स्लोव्हेनियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ३<ref group="note" name="Mercury">The cultural site ''Heritage of Mercury. Almadén and Idrija'' is shared between Slovenia and Spain.</ref><ref group="note" name="Alps" /> || २ || ० ! ५ | ३ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Solomon Islands}} ([[सॉलोमन द्वीपसमूहमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ० || १ || ० ! १ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|South Africa}} ([[दक्षिण आफ्रिकामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ७ || ४ || १<ref group="note" name="Maloti" /> ! १२ | १ || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|South Korea}} ([[दक्षिण कोरियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १५ || २ || ० ! १७ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Spain}} ([[स्पेनमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ४४<ref group="note" name="Coa" /><ref group="note" name="Mercury" /> || ४ || २<ref group="note" name="Perdu" /> ! ५० | ४ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Sri Lanka}} ([[श्रीलंकामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ६ || २ || ० ! ८ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Sudan}} ([[सुदानमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २ || १ || ० ! ३ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Suriname}} ([[सुरिनाममधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २ || १ || ० ! ३ | ० || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Sweden}} ([[स्वीडनमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १३<ref group="note" name="Struve" /> || १<ref group="note" name="Kvarken" /> || १ ! १५ | २ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Switzerland}} ([[स्वित्झर्लंडमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १०<ref group="note" name="Rhaetian" /><ref group="note" name="Corbusier" /><ref group="note" name="Alps" /> || ३<ref group="note" name="Giorgio" /> || ० ! १३ | ४ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Syria}} ([[सीरियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ६ || ० || ० ! ६ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Tajikistan}} ([[ताजिकिस्तानमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ३ || २ || ० ! ५ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Tanzania}} ([[टांझानियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ३ || ३ || १ ! ७ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Thailand}} ([[थायलंडमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ५ || ३ || ० ! ८ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Togo}} ([[टोगोमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Tunisia}} ([[ट्युनिसियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ८ || १ || ० ! ९ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Turkey}} ([[तुर्कस्तानमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २० || २ || ० ! २२ | ० || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Turkmenistan}} ([[तुर्कमेनिस्तानमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ४ || १ || ० ! ५ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Uganda}} ([[युगांडामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || २ || ० ! ३ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Ukraine}} ([[युक्रेनमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ७<ref group="note" name="Struve" /><ref group="note" name="Tserkvas" /> || १<ref group="note" name="Beech" /> || ० ! ८ | ३ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|United Kingdom}} ([[युनायटेड किंग्डममधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २९<ref group="note" name="Frontiers" /> || ५ || १ ! ३५ | ३ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|United States of America}} ([[अमेरिकेची संयुक्त संस्थानेमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १३ || १२<ref group="note" name="KluaneWaterton" /> || १ ! २६ | ३ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|United Arab Emirates}} ([[संयुक्त अरब अमिरातीमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २ || ० || ० ! २ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Uruguay}} ([[उरुग्वेमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ३ || ० || ० ! ३ | ० || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Uzbekistan}} ([[उझबेकिस्तानमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ५ || २<ref group="note" name="Tien-Shan" /> || ० ! ७ | १ || आशिया |- | {{देशध्वज|Vanuatu}} ([[व्हानुआतूमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Vatican City}} ([[व्हॅटिकन सिटीमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २<ref group="note" name="Rome">The cultural site ''Historic Centre of Rome, the Properties of the Holy See in that City Enjoying Extraterritorial Rights and San Paolo Fuori le Mura'' is shared between the Holy See and Italy.</ref> || ० || ० ! २ | १ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Venezuela}} ([[व्हेनेझुएलामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २ || १ || ० ! ३ | ० || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Vietnam}} ([[व्हियेतनाममधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ६ || २ || १ ! ९ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Yemen}} ([[येमेनचे प्रजासत्ताकमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ४ || १ || ० ! ५ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Zambia}} ([[झांबियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ० || १ <ref group="note" name="MosioaTunya">The natural site ''Mosi-oa-Tunya / Victoria Falls'' is shared between Zambia and Zimbabwe.</ref> || ० ! १ | १ || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Zimbabwe}} ([[झिम्बाब्वेमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ३<ref group="note" name="MosioaTunya" /> || २ || ० ! ५ | १ || आफ्रिका |- ! एकूण !! ९५२ !! २३१ !! ४० !! १२२३ !! ४९ ! १६८ राष्ट्र |} == चित्र दालन == [[File:UNESCO World Heritage.svg|thumb|300px|देशानुसार जागतिक वारसा स्थाने.]] [[File:Gizeh Cheops BW 1.jpg|150px|thumb|स्थान #86: [[गिझाचा भव्य पिरॅमिड]] ([[इजिप्त]]).]] [[चित्र:Kinkakuji Pond Frozen.jpg|अल्ट=क्योटो, जपान येथील किंकाकु-जी |इवलेसे|154x154अंश|क्योटो, जपान येथील किंकाकु-जी]] [[Image:Persepolis 06.jpg|150px|thumb|स्थान #114: [[पर्सेपोलिस]], [[इराण]]]] [[File:Il Duomo Florence Italy.JPG|150px|thumb|स्थान #174: [[फ्लोरेन्स]], [[तोस्काना]] ([[इटली]]).]] [[File:Liberty-statue-from-below.jpg|150px|thumb|स्थान #307: [[स्वातंत्र्यदेवतेचा पुतळा]] ([[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]).]] [[File:Agra Fort Rempart.jpg|150px|thumb|स्थान #251: [[आग्रा किल्ला]] ([[भारत]]).]] [[File:Chichen-Itza-Castillo-Seen-From-East.JPG|150px|thumb|स्थान #483: [[चिचेन इट्झा]] in [[युकातान]] ([[मेक्सिको]]).]] [[File:Sankt Petersburg Auferstehungskirche 2005 a.jpg|150px|thumb|स्थान #540: [[सेंट पीटर्सबर्ग]] ([[रशिया]]).]] [[File:Chogoria valley from Nelion.jpg|150px|thumb|स्थान #800: [[माउंट केन्या राष्ट्रीय उद्यान]] ([[केन्या]]).]] ==नोंदी== ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}}Indians suck *[http://whc.unesco.org युनेस्को जागतिक वारसा स्थाने] &mdash; अधिकृत संकेतस्थळ *[http://whc.unesco.org/en/list जागतिक वारसा स्थानांची यादी] *[http://www.worldheritagesite.org जागतिक वारसा स्थाने तपशील] *[http://www.world-heritage-tour.org फोटो व व्हर्च्युअल टूर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180417085322/http://world-heritage-tour.org/ |date=2018-04-17 }} {{जागतिक वारसा स्थानांच्या याद्या}} [[वर्ग:जागतिक वारसा स्थाने|*]] a8r83u2usn5xwy6694mq8ne2n4h29l2 2701133 2701131 2026-08-11T21:51:12Z अभय नातू 206 [[Special:Contributions/Aiden3929|Aiden3929]] ([[User talk:Aiden3929|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:संतोष गोरे|संतोष गोरे]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले. 2653210 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''जागतिक वारसा स्थान''' हे, ज्याला सांस्कृतिक व भौगोलिक दृष्ट्या प्रतिष्ठा व महत्त्व आहे असे [[युनेस्को]]ने मान्यता दिलेले जगातील स्थान (वास्तू, ठिकाण, उद्यान, जंगल, सरोवर इत्यादी) असते. जगातील जागतिक वारसा स्थानांची यादी तयार करण्याची जबाबदारी जागतिक वारसा स्थान समितीवर आहे. एकदा जागतिक वारसा स्थान म्हणून घोषित केले गेल्यानंतर त्या स्थानाच्या देखभालीसाठी व संरक्षणासाठी [[युनेस्को]] कडून अनुदान दिले जाते. == इतिहास == १९५४ मध्ये, इजिप्तच्या सरकारने नवीन [[आस्वान धरण]] बांधण्याचा निर्णय घेतला, ज्याचा परिणामी जलाशयामुळे कालांतराने [[प्राचीन इजिप्त संस्कृती|प्राचीन इजिप्त]] आणि प्राचीन नुबियाचा सांस्कृतिक खजिना असलेला [[नाईल नदी|नाईल खोऱ्याचा]] मोठा भाग जलमय होईल. १९५९ मध्ये, इजिप्त आणि सुदानच्या सरकारांनी युनेस्कोला संकटात सापडलेल्या स्मारके आणि स्थळांचे संरक्षण आणि बचाव करण्यासाठी मदत करण्याची विनंती केली. १९६० मध्ये, युनेस्कोच्या महासंचालकांनी नूबियाचे स्मारक जतन करण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय मोहीम सुरू केली. नुबियाचे स्मारक जतन करण्याच्या या आंतरराष्ट्रीय मोहिमेच्या परिणामाने शेकडो स्थळांचे उत्खनन, हजारो वस्तूंची पुनर्प्राप्ती, तसेच अनेक महत्त्वाच्या मंदिरांचे तारण आणि उच्च जमिनीवर पुनर्स्थापना करण्यात आली.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/activities/172/ |title=Monuments of Nubia-International Campaign to Save the Monuments of Nubia |publisher=UNESCO World Heritage Centre |archive-url=https://web.archive.org/web/20200705131757/https://whc.unesco.org/en/activities/172/ |archive-date=5 July 2020 |access-date=22 May 2020}}</ref> या प्रकल्पाच्या यशामुळे इटलीतील [[व्हेनिस]] आणि त्याचे सरोवर वाचवणे, पाकिस्तानमधील [[मोहेंजोदडो|मोहेंजोदडोचे अवशेष]] आणि इंडोनेशियातील [[बोरोबुदूर|बोरोबोदूर]] मंदिर कंपाऊंड यासारख्या इतर संरक्षण मोहिमा सुरू झाल्या.<ref name="WHC-history">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/convention/ |title=The World Heritage Convention – Brief History / Section "Preserving cultural heritage" |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=17 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200526200434/https://whc.unesco.org/en/convention/ |archive-date=26 May 2020}}</ref> युनेस्कोने सुरू केलेल्या मसुदा अधिवेशनाच्या आधारे एका मजकुरावर सहमती दर्शविली आणि १६ नोव्हेंबर १९७२ रोजी युनेस्कोच्या जनरल कॉन्फरन्सने "जागतिक सांस्कृतिक आणि नैसर्गिक वारशाच्या संरक्षणासंबंधीचे अधिवेशन" स्वीकारले. १७ डिसेंबर १९७५ रोजी हे अधिवेशन लागू झाले.<ref name="convention1">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/convention/ |title=The World Heritage Convention – Brief History / Section "Linking the protection of cultural and natural heritage" |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=17 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200526200434/https://whc.unesco.org/en/convention/ |archive-date=26 May 2020}}</ref> == निवड निकष == २००४ पर्यंत, सांस्कृतिक वारशासाठी सहा आणि नैसर्गिक वारशासाठी चार निकष होते. पण २००५ मध्ये, युनेस्कोने यामध्ये बदल केले आणि आता दहा निकषांचा एक संच बनवला आहे. नामांकित स्थाने "उत्कृष्ट सार्वत्रिक मूल्यांचे" असणे आवश्यक आहे आणि दहा निकषांपैकी किमान एक पूर्ण करणे आवश्यक आहे.<ref name="SelectionCriteria">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/criteria/ |title=Criteria for Selection |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=14 October 2006 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160612152223/https://whc.unesco.org/en/criteria/ |archive-date=12 June 2016}}</ref> ; सांस्कृतिक निकष : (i) "मानवी सर्जनशील प्रतिभेच्या उत्कृष्ट नमुनाचे प्रतिनिधित्व करण्यासाठी" : (ii) "[[वास्तुकला]] किंवा तंत्रज्ञान, स्मारक-कला, शहर-नियोजन किंवा भूप्रदेश-योजनेमधील घडामोडींवर, किंवा जगाच्या सांस्कृतिक क्षेत्रामध्ये, मानवी मूल्यांचे महत्त्वपूर्ण अदलाबदल प्रदर्शित करण्यासाठी" : (iii) "सांस्कृतिक परंपरेची किंवा जिवंत असलेल्या किंवा नाहीशी झालेल्या सभ्यतेची अद्वितीय किंवा किमान अपवादात्मक साक्ष देणे" : (iv) "मानवी इतिहासातील महत्त्वाच्या टप्प्याचे वर्णन करणाऱ्या इमारतीचे, वास्तुशिल्पीय किंवा तांत्रिक जोडणीचे किंवा भूप्रदेशाचे उत्कृष्ट उदाहरण असणे" : (v) "पारंपारिक मानवी वसाहती, जमीन-वापर, किंवा समुद्र-वापराचे एक उत्कृष्ट उदाहरण आहे जे एखाद्या संस्कृतीचे प्रतिनिधी आहे, किंवा पर्यावरणाशी मानवी परस्परसंवाद आहे विशेषतः जेव्हा अपरिवर्तनीय बदलांच्या प्रभावाखाली ते असुरक्षित झाले आहे" : (vi) "प्रत्यक्षपणे किंवा मूर्तपणे घटनांशी किंवा जिवंत परंपरांशी, कल्पनांशी किंवा विश्वासांशी, उत्कृष्ट वैश्विक महत्त्व असलेल्या कलात्मक आणि साहित्यिक कृतींशी संबंधित असणे" ; नैसर्गिक निकष : (vii) "उत्तम नैसर्गिक घटना किंवा अपवादात्मक नैसर्गिक सौंदर्य आणि सौंदर्याचा महत्त्व असलेले क्षेत्र समाविष्ट करण्यासाठी" : (viii) "पृथ्वीच्या इतिहासाच्या प्रमुख टप्प्यांचे प्रतिनिधित्व करणारी उत्कृष्ट उदाहरणे असणे, ज्यात जीवनाचा नोंदी, भूस्वरूपांच्या विकासातील महत्त्वपूर्ण चालू भूवैज्ञानिक प्रक्रिया किंवा महत्त्वपूर्ण भौगोलिक किंवा भौतिक वैशिष्ट्यांचा समावेश आहे" : (ix) "पार्थिव, ताजे पाणी, किनारी आणि सागरी परिसंस्था आणि वनस्पती आणि प्राणी यांच्या समुदायांच्या उत्क्रांती आणि विकासामध्ये महत्त्वपूर्ण चालू असलेल्या पर्यावरणीय आणि जैविक प्रक्रियांचे प्रतिनिधित्व करणारी उत्कृष्ट उदाहरणे असणे" : (x) "विज्ञान किंवा संवर्धनाच्या दृष्टिकोनातून उत्कृष्ट सार्वभौमिक मूल्याच्या धोक्यात आलेल्या प्रजातींसह जैविक विविधतेच्या संवर्धनासाठी सर्वात महत्वाचे आणि लक्षणीय नैसर्गिक अधिवास समाविष्ट करणे" == जगातील वारसा स्थाने== जुलै २०२५ मध्ये, जगभरातील १६८ देशांनी जागतिक वारसा अधिवेशनावर स्वाक्षरी केल्या असून त्यातील एकूण १,२२३ जागतिक वारसा स्थाने अस्तित्वात आहे. त्यांपैकी २३१ नैसर्गिक स्थळे, ९५२ सांस्कृतिक स्थळे व ४० मिश्र स्वरूपाची स्थळे आहेत. [[इटली]]मध्ये सर्वाधिक (६१) तर भारतामध्ये ४४ जागतिक वारसा स्थाने आहेत.<ref>{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/IT |title=Italy – UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |access-date=2 July 2018}}</ref> {{Bar chart | title = १५ किंवा त्यापेक्षा जास्त वारसा स्थान असणारे २३ देश {{ref|Quick|१}} | bar_width = 30 <!-- must be an unformatted number --> | width_units = em <!-- uses 'em' units by default --> | data_max = 70 | label_type = देश | data_type = वारसा स्थानांची संख्या | label1 = [[इटलीमधील जागतिक वारसा स्थाने|इटली]] | data1 = ६१ | label2 = [[चीनमधील जागतिक वारसा स्थाने|चीन]] | data2 = ६० | label3 = [[जर्मनीमधील जागतिक वारसा स्थाने|जर्मनी]] | data3 = ५५ | label4 = [[फ्रान्समधील जागतिक वारसा स्थाने|फ्रान्स]] | data4 = ५४ | label5 = [[स्पेनमधील जागतिक वारसा स्थाने|स्पेन]] | data5 = ५० | label6 = [[भारतातील जागतिक वारसा स्थाने|भारत]] | data6 = ४४ | label7 = [[मेक्सिकोमधील जागतिक वारसा स्थाने|मेक्सिको]] | data7 = ३६ | label8 = [[युनायटेड किंग्डममधील जागतिक वारसा स्थाने|युनायटेड किंग्डम]] | data8 = ३५ | label9 = [[रशियामधील जागतिक वारसा स्थाने|रशिया]] | data9 = ३३ | label10 = [[इराणमधील जागतिक वारसा स्थाने|इराण]] | data10 = २९ | label11 = [[जपानमधील जागतिक वारसा स्थाने|जपान]] | data11 = २६ | label12 = [[अमेरिकेमधील जागतिक वारसा स्थाने|अमेरिका]] | data12 = २६ | label13 = [[ब्राझीलमधील जागतिक वारसा स्थाने|ब्राझील]] | data13 = २५ | label14 = [[कॅनडामधील जागतिक वारसा स्थाने|कॅनडा]] | data14 = २२ | label15 = [[तुर्कस्तानमधील जागतिक वारसा स्थाने|तुर्कस्तान]] | data15 = २२ | label16 = [[ऑस्ट्रेलियामधील जागतिक वारसा स्थाने|ऑस्ट्रेलिया]] | data16 = २१ | label17 = [[ग्रीसमधील जागतिक वारसा स्थाने|ग्रीस]] | data17 = २० | label18 = [[पोलंडमधील जागतिक वारसा स्थाने|पोलंड]] | data18 = १७ | label19 = [[पोर्तुगालमधील जागतिक वारसा स्थाने|पोर्तुगाल]] | data19 = १७ | label20 = [[चेक प्रजासत्ताकमधील जागतिक वारसा स्थाने|चेक प्रजासत्ताक]] | data20 = १७ | label21 = [[दक्षिण कोरियामधील जागतिक वारसा स्थाने|दक्षिण कोरिया]] | data21 = १७ | label22 = [[बेल्जियममधील जागतिक वारसा स्थाने|बेल्जियम]] | data22 = १६ | label23 = [[स्वीडनमधील जागतिक वारसा स्थाने|स्वीडन]] | data23 = १५ }} {{note|Quick|१}} - ही जुलै २०२५ पर्यंतची आकडेवारी आहे. ===देशानुसार सारणी=== {| class="wikitable sortable" |- ! देश !! सांस्कृतिक स्थळे !! नैसर्गिक स्थळे !! मिश्र स्थळे !! एकूण स्थळे !! सामायिक !! भौगोलिक गट |- | {{देशध्वज|Afghanistan}} ([[अफगाणिस्तानमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २ || ० || ० ! २ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Albania}} ([[आल्बेनियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २ || १<ref group="note" name="Beech">The natural site ''Ancient and Primeval Beech Forests of the Carpathians and Other Regions of Europe'' is shared between Albania, Austria, Belgium, Bulgaria, Croatia, Germany, Italy, Romania, Slovakia, Slovenia, Spain, and Ukraine.</ref> || १<ref group="note" name="Ohrid">The mixed site ''Natural and Cultural Heritage of the Ohrid Region'' is shared between Albania and North Macedonia.</ref> ! ४ | २ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Algeria}} ([[अल्जीरियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ६ || ० || १ ! ७ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Andorra}} ([[आंदोरामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Angola}} ([[अँगोलामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || आफ्रीका |- | {{देशध्वज|Antigua and Barbuda}} ([[अँटिगा आणि बार्बुडामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Argentina}} ([[आर्जेन्टिनामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ७<ref group="note" name="Jesuit">The cultural site ''Jesuit Missions of the Guaranis: San Ignacio Mini, Santa Ana, Nuestra Señora de Loreto and Santa Maria Mayor (Argentina), Ruins of Sao Miguel das Missoes (Brazil)'' is shared between Argentina and Brazil.</ref><ref group="note" name="Corbusier">The cultural site ''The Architectural Work of Le Corbusier, an Outstanding Contribution to the Modern Movement'' is shared between Argentina, Belgium, France, Germany, India, Japan, and Switzerland.</ref><ref group="note" name="Qhapaq">The cultural site ''Qhapaq Ñan, Andean Road System'' is shared between Argentina, Bolivia, Colombia, Chile, Ecuador and Peru.</ref> || ५ || ० ! १२ | ३ || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Armenia}} ([[आर्मेनियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २ || ० || १ ! ३ | ० || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Australia}} ([[ऑस्ट्रेलियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ५ || १२ || ४ ! २१ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Austria}} ([[ऑस्ट्रियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ११<ref group="note" name="Ferto">The cultural site ''Fertö / Neusiedlersee Cultural Landscape'' is shared between Austria and Hungary.</ref> || १<ref group="note" name="Beech" /> || ० ! १२ | ४ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Azerbaijan}} ([[अझरबैजानमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ४ || १ || ० ! ५ | ० || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Bahrain}} ([[बहरैनमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ३ || ० || ० ! ३ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Bangladesh}} ([[बांगलादेशमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २ || १ || ० ! ३ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Barbados}} ([[बार्बाडोसमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| १ || ० || ० ! १ | ० || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Belarus}} ([[बेलारूसमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ३<ref group="note" name="Struve">The cultural site ''Struve Geodetic Arc'' is shared among Belarus, Estonia, Finland, Latvia, Lithuania, Norway, Moldova, Russia, Sweden, and Ukraine.</ref> || १<ref group="note" name="Belovezhskaya">The natural site ''Belovezhskaya Pushcha / Białowieża Forest'' is shared between Belarus and Poland.</ref> || ० ! ४ | २ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Belgium}} ([[बेल्जियममधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| १५<ref group="note" name="Belfries">The cultural site ''Belfries of Belgium and France'' is shared between Belgium and France.</ref><ref group="note" name="Corbusier" /> || १<ref group="note" name="Beech" /> || ० ! १६ | ५ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Belize}} ([[बेलीझमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ० || १ || ० ! १ | ० || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Benin}} ([[बेनिनमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| २ || १<ref group="note" name="Pendjari">The natural site ''W-Arly-Pendjari Complex'' is shared between Benin, Burkina Faso, and Niger.</ref> || ० ! ३ | १ || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Bolivia}} ([[बोलिव्हियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ६<ref group="note" name="Qhapaq" /> || १ || ० ! ७ | १ || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Bosnia and Herzegovina}} ([[बॉस्निया आणि हर्झगोव्हिनामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ३<ref group="note" name="Stecci">The cultural site ''Stecci : Medivial Tombstones'' is shared between Bosnia and Herzegovina, Croatia, Montenegro, Serbia.</ref> || २ || ० ! ५ | २ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Botswana}} ([[बोत्स्वानामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| १ || १ || ० ! २ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Brazil}} ([[ब्राझीलमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| १५<ref group="note" name="Jesuit" /> || ९ || १ ! २५ | १ || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Bulgaria}} ([[बल्गेरियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ७ || ३<ref group="note" name="Beech" /> || ० ! १० | १ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Burkina Faso}} ([[बर्किना फासोमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ३ || १<ref group="note" name="Pendjari" /> || ० ! ५ | १ || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Cambodia}} ([[कंबोडियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ५ || ० || ० ! ५ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Cameroon}} ([[कामेरूनमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || २<ref group="note" name="Sangha Trinational">The natural site ''Sangha Trinational'' is shared between Cameroon, Central African Republic, Congo( The Republic of).</ref> || ० ! ३ | १ || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Canada}} ([[कॅनडामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १० || ११<ref group="note" name="KluaneWaterton">The natural sites ''Kluane / Wrangell-St Elias / Glacier Bay / Tatshenshini-Alsek'' and ''Waterton Glacier International Peace Park'' are shared between Canada and the United States.</ref> || १ ! २२ | २ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Cape Verde}} ([[केप व्हर्देमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Central African Republic}} ([[मध्य आफ्रिकेचे प्रजासत्ताकमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ० || २<ref group="note" name="Sangha Trinational" /> || ० ! २ | १ || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Chad}} ([[चाडमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ० || १ || १ ! २ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Chile}} ([[चिलीमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ७<ref group="note" name="Qhapaq" /> || ० || ० ! ७ | १ || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|China}} ([[चीनमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ४१<ref group="note" name="Silk Roads">The cultural site ''Silk Roads: the Routes Network of Chang'an-Tianshan Corridor'' is shared between China, Kazakhstan, Kyrgyzstan.</ref> || १५ || ४ ! ६० | १ || आशिया |- | {{देशध्वज|Colombia}} ([[कोलंबियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ६<ref group="note" name="Qhapaq" /> || २ || १ ! ९ | १ || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Republic of the Congo}} ([[काँगोचे प्रजासत्ताकमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ० || २<ref group="note" name="Sangha Trinational"/> || ० ! २ | १ || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Costa Rica}} ([[कोस्टा रिकामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| १ || ३<ref group="note" name="Talamanca">The natural site ''Talamanca Range-La Amistad Reserves / La Amistad National Park'' is shared between Costa Rica and Panama.</ref> || ० ! ४ | १ || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Côte d'Ivoire}} ([[कोत द'ईवोआरमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| २ || ३<ref group="note" name="Nimba">The natural site ''Mount Nimba Strict Nature Reserve'' is shared between Côte d'Ivoire and Guinea.</ref> || ० ! ५ | १ || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Croatia}} ([[क्रोएशियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ८<ref group="note" name="Stecci" /> || २ || ० ! १० | ३ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Cuba}} ([[क्युबामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ७ || २ || ० ! ९ | ० || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Cyprus}} ([[सायप्रसमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ३ || ० || ० ! ३ | ० || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Czech Republic}} ([[चेक प्रजासत्ताकमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १६<ref group="note" name="Mining Region">The cultural site ''Erzgebirge/Krušnohoří Mining Region'' is shared between Germany and Czech.</ref> || १ || ० ! १७ | २ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Democratic Republic of the Congo}} ([[काँगोचे लोकशाही प्रजासत्ताकमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ० || ५ || ० ! ५ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Denmark}} ([[डेन्मार्कमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ८ || ४ || ० ! १२ | १ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Dominica}} ([[डॉमिनिकामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ० || १ || ० ! १ | ० || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Dominican Republic}} ([[डॉमिनिकन प्रजासत्ताकमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Ecuador}} ([[इक्वेडोरमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ३<ref group="note" name="Qhapaq" /> || २ || ० ! ५ | १ || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Egypt}} ([[इजिप्तमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ६ || १ || ० ! ७ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|El Salvador}} ([[एल साल्व्हाडोरमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Eritrea}} ([[इरिट्रियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Estonia}} ([[एस्टोनियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २<ref group="note" name="Struve"/> || ० || ० ! २ | १ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Ethiopia}} ([[इथियोपियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १० || २ || ० ! १२ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Fiji}} ([[फिजीमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Finland}} ([[फिनलंडमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ६<ref group="note" name="Struve" /> || १<ref group="note" name="Kvarken">The natural site ''High Coast / Kvarken Archipelago'' is shared between Finland and Sweden.</ref> || ० ! ७ | २ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|France}} ([[फ्रान्समधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ४५<ref group="note" name="Belfries" /><ref group="note" name="Corbusier" /><ref group="note" name="Alps">The cultural site Belfries of Belgium and France is shared between Belgium and France.</ref><ref group="note" name="Taputapuatea">The cultural site ''Taputapuatea'' is located in the French Polynesia.</ref> || ७<ref group="note" name="Austral">The natural site ''French Austral Lands and Seas'' is located in the Indian Ocean.</ref><ref group="note" name="New Caledonia">The natural site ''Lagoons of New Caledonia: Reef Diversity and Associated Ecosystems'' is located in New Caledonia.</ref><ref group="note" name="Réunion">The natural site ''Pitons, cirques and remparts of Reunion Island'' is located in the Réunion.</ref> || २<ref group="note" name="Perdu">The mixed site ''Pyrénées – Mont Perdu'' is shared between France and Spain.</ref> ! ५४ | ५ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Gabon}} ([[गॅबनमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ० || १ || १ ! २ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Gambia}} ([[गांबियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २<ref group="note" name="StoneCircles">The cultural site ''Stone Circles of Senegambia'' is shared between Gambia and Senegal.</ref> || ० || ० ! २ | १ || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Georgia (country)|name=Georgia}} ([[जॉर्जियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ३ || १ || ० ! ४ | ० || युरोप व उत्तर अमेरिका |- | {{देशध्वज|Germany}} ([[जर्मनीमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ५२<ref group="note" name="Frontiers">The cultural site ''Frontiers of the Roman Empire'' is shared between Germany and the United Kingdom.</ref><ref group="note" name="Muskauer">The cultural site ''Muskauer Park / Park Mużakowski'' is shared between Germany and Poland.</ref><ref group="note">In addition, the former cultural site ''Dresden Elbe Valley'' has been delisted.</ref><ref group="note" name="Corbusier" /><ref group="note" name="Alps" /><ref group="note" name="Mining Region" /> || ३<ref group="note" name="Wadden">The natural site ''The Wadden Sea'' is shared between Germany and the Netherlands.</ref><ref group="note" name="Beech" /> || ० ! ५५ | ८ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Ghana}} ([[घानामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २ || ० || ० ! २ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Greece}} ([[ग्रीसमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १८ || ० || २ ! २० | ० || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Guatemala}} ([[ग्वातेमालामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ३ || ० || १ ! ४ | ० || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Guinea}} ([[गिनीमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ० || १<ref group="note" name="Nimba" /> || ० ! १ | १ || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Guinea-Bissau}} ([[गिनी-बिसाउमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ० || १ || ० ! १ | ० || |- | {{देशध्वज|Haiti}} ([[हैतीमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Honduras}} ([[होन्डुरासमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || १ || ० ! २ | १ || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Hungary}} ([[हंगेरीमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ७<ref group="note" name="Ferto" /> || १<ref group="note" name="Aggtelek">The natural site ''Caves of Aggtelek Karst and Slovak Karst'' is shared between Hungary and Slovakia.</ref> || ० ! ८ | २ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Iceland}} ([[आइसलँडमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || २ || ० ! ३ | ० || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|India}} ([[भारतातील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ३६<ref group="note" name="Corbusier" /> || ७ || ० ! ४४ | १ || आशिया |- | {{देशध्वज|Indonesia}} ([[इंडोनेशियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ६ || ४ || ० ! १० | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Iran|name=Iran (Islamic Republic of)}} ([[इराणमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २७ || २ || ० ! २९ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Iraq}} ([[इराकमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ५ || ० || १ ! ६ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Republic of Ireland}} ([[आयर्लंडचे प्रजासत्ताकमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २ || ० || ० ! २ | ० || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Israel}} ([[इस्रायलमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ९ || ० || ० ! ९ | ० || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Italy}} ([[इटलीमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ५५<ref group="note" name="Rome" /><ref group="note" name="Rhaetian">The cultural site ''Rhaetian Railway in the Albula / Bernina Landscapes'' is shared between Italy and Switzerland.</ref><ref group="note" name="Alps" /> || ६<ref group="note" name="Giorgio">The natural site ''Monte San Giorgio'' is shared between Italy and Switzerland.</ref> || ० ! ६१ | ६ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Japan}} ([[जपानमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २१<ref group="note" name="Corbusier" /> || ५ || ० ! २६ | १ || आशिया |- | [[जेरुसलेम]] ([[जॉर्डन|जॉर्डनने]] प्रस्तावित) ([[जेरुसलेममधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || अरब देश<ref name="Jerusalem" group="note">"Old City of Jerusalem and its Walls" is listed separately, without State Party, owing to the unresolved nature of its status. For purposes of convenience, it is listed in the "Arab States" UNESCO region, without inference as to it legal or political status therein.</ref><ref>{{cite web|title=CLT-82/CH/CONF.015/8 – Report of the 1st Extraordinary Session of the Committee|url=https://whc.unesco.org/archive/repcom82.htm#jerusalem|access-date=23 October 2013|publisher=[[UNESCO]]}}</ref><ref>{{cite web|title=CC-81/CONF. 008/2 Rev. - Justification for inscription on the List of World Heritage in Danger, 1982: Report of the 6th Session of the Committee|url=https://whc.unesco.org/archive/repext81.htm#148|access-date=23 October 2013|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> |- | {{देशध्वज|Jordan}} ([[जॉर्डनमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ६ || ० || १ ! ७ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Kazakhstan}} ([[कझाकस्तानमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ३<ref group="note" name="Silk Roads" /> || ३<ref group="note" name="Tien-Shan">The natural site ''Western Tien-Shan'' is shared between Kazakhstan, Kyrgyzstan, Uzbekistan.</ref> || ० ! ६ | २ || आशिया |- | {{देशध्वज|Kenya}} ([[केनियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ५ || ३ || ० ! ८ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Kiribati}} ([[किरिबाटीमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ० || १ || ० ! १ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Kyrgyzstan}} ([[किर्गिझस्तानमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २<ref group="note" name="Silk Roads" /> || १<ref group="note" name="Tien-Shan" /> || ० ! ३ | २ || आशिया |- | {{देशध्वज|Laos}} ([[लाओसमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ३ || ० || ० ! ३ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Latvia}} ([[लात्व्हियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ३<ref group="note" name="Struve" /> || ० || ० ! ३ | १ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Lebanon}} ([[लेबेनॉनमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ६ || ० || ० ! ६ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Lesotho}} ([[लेसोथोमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ० || ० || १<ref group="note" name="Maloti">The mixed site ''Maloti-Drakensberg Park'' is shared between Lesotho and South Africa.</ref> ! १ | १ || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Libya}} ([[लीबियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ५ || ० || ० ! ५ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Lithuania}} ([[लिथुएनियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ५<ref group="note" name="Struve" /><ref group="note" name="Curonian">The cultural site ''Curonian Spit'' is shared between Lithuania and Russia.</ref> || ० || ० ! ५ | ० || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Luxembourg}} ([[लक्झेंबर्गमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Madagascar}} ([[मादागास्करमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || २ || ० ! ३ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Malawi}} ([[मलावीमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २ || १ || ० ! ३ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Malaysia}} ([[मलेशियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ४ || २ || ० ! ६ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Mali}} ([[मालीमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ३ || १ || ० ! ४ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Malta}} ([[माल्टामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ३ || ० || ० ! ३ | ० || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Marshall Islands}} ([[मार्शल द्वीपसमूहमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Mauritania}} ([[मॉरिटानियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || १ || ० ! २ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Mauritius}} ([[मॉरिशसमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २ || ० || ० ! २ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Mexico}} ([[मेक्सिकोमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २८ || ६ || २ ! ३६ | ० || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Micronesia}} ([[मायक्रोनेशियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Moldova}} ([[मोल्दोव्हामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ <ref group="note" name="Struve" /> || ० || ० ! १ | ० || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Mongolia}} ([[मंगोलियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ४ || २<ref group="note" name="Uvs">The natural site ''Uvs Nuur Basin'' is shared between Mongolia and Russia.</ref> || ० ! ६ | २ || आशिया |- | {{देशध्वज|Montenegro}} ([[माँटेनिग्रोमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ३ || १ || ० ! ४ | २ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Morocco}} ([[मोरोक्कोमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ९ || ० || ० ! ९ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Mozambique}} ([[मोझांबिकमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Myanmar}} ([[म्यानमारमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २ || ० || ० ! २ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Namibia}} ([[नामिबियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| १ || १ || ० ! २ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Nepal}} ([[नेपाळमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| २<ref group="note" name="Kathmandu Valley">Kathmandu Valley has seven groups of monuments & buildings within its boundaries and are listed under one name. The seven groups are: the [[Durbar Square]]s of [[Kathmandu]], [[Patan, Lalitpur|Patan]], and [[Bhaktapur]], Buddhist Stupas of [[Swayambhunath]] and [[Boudhanath]], and Hindu Temples of [[Pashupatinath Temple|Pashupatinath]] and [[Changu Narayan]].</ref>|| २ || ० ! ४ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Netherlands}} ([[नेदरलँड्समधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| १२ || १<ref group="note" name="Wadden" /> || ० ! १३ | २ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|New Zealand}} ([[न्यू झीलंडमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ० || २ || १ ! ३ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Nicaragua}} ([[निकाराग्वामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| २ || ० || ० ! २ | ० || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Niger}} ([[नायजरमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| १ || २<ref group="note" name="Pendjari" /> || ० ! ३ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Nigeria}} ([[नायजेरियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| २ || ० || ० ! २ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|North Korea}} ([[उत्तर कोरियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ३ || ० || ० ! ३ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Macedonia}} ([[उत्तर मॅसिडोनियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ० || १ || १ ! २ | २ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Norway}} ([[नॉर्वेमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ७ <ref group="note" name="Struve" /> || १ || ० ! ८ | १ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Oman}} ([[ओमानमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ५ || ०<ref group="note">the former natural site ''Arabian Oryx Sanctuary'' has been delisted.</ref> || ० ! ५ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Pakistan}} ([[पाकिस्तानमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ६ || ० || ० ! ६ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Palau}} ([[पलाउमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ० || ० || १ ! १ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Palestine}} ([[पॅलेस्टाईनमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ५ || ० || ० ! ५ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Panama}} ([[पनामामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ३ || ३<ref group="note" name="Talamanca" /> || ० ! ६ | १ || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Papua New Guinea}} ([[पापुआ न्यू गिनीमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| १ || ० || ० ! १ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Paraguay}} ([[पेराग्वेमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| १ || ० || ० ! १ | ० || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Peru}} ([[पेरूमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ९<ref group="note" name="Qhapaq" /> || २ || २ ! १३ | १ || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Philippines}} ([[फिलिपाईन्समधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| ३ || ३ || ० ! ६ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Poland}} ([[पोलंडमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| १५<ref group="note" name="Tserkvas">The cultural site ''Wooden Tserkvas of the Carpathian Region in Poland and Ukraine'' is shared between Poland and Ukraine.</ref><ref group="note" name="Muskauer" /><ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pl |title=Poland – UNESCO World Heritage Centre |first=UNESCO World Heritage |last=Centre |publisher=UNESCO |access-date=29 September 2017}}</ref> || २<ref group="note" name="Belovezhskaya" /> || ० ! १७ | ३ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Portugal}} ([[पोर्तुगालमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]])|| १६<ref group="note" name="Coa">The cultural site ''Prehistoric Rock-Art Sites in the Côa Valley and Siega Verde'' is shared between Portugal and Spain.</ref> || १ || ० ! १७ | १ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Qatar}} ([[कतारमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Romania}} ([[रोमेनियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ९ || २ || ० ! ११ | १ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Russia}} ([[रशियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २२<ref group="note" name="Struve" /><ref group="note" name="Curonian" /> || ११<ref group="note" name="Uvs" /> || ० ! ३३ | ४ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Rwanda}} ([[ऱ्वांडामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || १ || ० ! २ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Saint Kitts and Nevis}} ([[सेंट किट्स आणि नेव्हिसमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Saint Lucia}} ([[सेंट लुसियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ० || १ || ० ! १ | ० || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|San Marino}} ([[सान मारिनोमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Saudi Arabia}} ([[सौदी अरेबियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ७ || १ || ० ! ८ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Senegal}} ([[सेनेगालमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ५<ref group="note" name="StoneCircles" /> || २ || ० ! ७ | १ || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Serbia}} ([[सर्बियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ५<ref group="note" name="Stecci" /> || ० || ० ! ५ | १ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Seychelles}} ([[सेशेल्समधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ० || २ || ० ! २ | ० || आफ्रिका |- |{{देशध्वज|Sierra Leone}} ([[सियेरा लिओनमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ० || १ || ० ! १ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Singapore}} ([[सिंगापूरमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Slovakia}} ([[स्लोव्हाकियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ६ || २<ref group="note" name="Aggtelek" /><ref group="note" name="Beech">The natural site ''Ancient and Primeval Beech Forests of the Carpathians and Other Regions of Europe'' is shared between Albania, Austria, Belgium, Bulgaria, Croatia, Germany, Italy, Romania, Slovakia, Slovenia, Spain, and Ukraine.</ref> || ० ! ८ | २ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Slovenia}} ([[स्लोव्हेनियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ३<ref group="note" name="Mercury">The cultural site ''Heritage of Mercury. Almadén and Idrija'' is shared between Slovenia and Spain.</ref><ref group="note" name="Alps" /> || २ || ० ! ५ | ३ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Solomon Islands}} ([[सॉलोमन द्वीपसमूहमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ० || १ || ० ! १ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|South Africa}} ([[दक्षिण आफ्रिकामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ७ || ४ || १<ref group="note" name="Maloti" /> ! १२ | १ || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|South Korea}} ([[दक्षिण कोरियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १५ || २ || ० ! १७ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Spain}} ([[स्पेनमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ४४<ref group="note" name="Coa" /><ref group="note" name="Mercury" /> || ४ || २<ref group="note" name="Perdu" /> ! ५० | ४ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Sri Lanka}} ([[श्रीलंकामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ६ || २ || ० ! ८ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Sudan}} ([[सुदानमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २ || १ || ० ! ३ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Suriname}} ([[सुरिनाममधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २ || १ || ० ! ३ | ० || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Sweden}} ([[स्वीडनमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १३<ref group="note" name="Struve" /> || १<ref group="note" name="Kvarken" /> || १ ! १५ | २ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Switzerland}} ([[स्वित्झर्लंडमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १०<ref group="note" name="Rhaetian" /><ref group="note" name="Corbusier" /><ref group="note" name="Alps" /> || ३<ref group="note" name="Giorgio" /> || ० ! १३ | ४ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Syria}} ([[सीरियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ६ || ० || ० ! ६ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Tajikistan}} ([[ताजिकिस्तानमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ३ || २ || ० ! ५ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Tanzania}} ([[टांझानियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ३ || ३ || १ ! ७ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Thailand}} ([[थायलंडमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ५ || ३ || ० ! ८ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Togo}} ([[टोगोमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Tunisia}} ([[ट्युनिसियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ८ || १ || ० ! ९ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Turkey}} ([[तुर्कस्तानमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २० || २ || ० ! २२ | ० || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Turkmenistan}} ([[तुर्कमेनिस्तानमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ४ || १ || ० ! ५ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Uganda}} ([[युगांडामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || २ || ० ! ३ | ० || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Ukraine}} ([[युक्रेनमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ७<ref group="note" name="Struve" /><ref group="note" name="Tserkvas" /> || १<ref group="note" name="Beech" /> || ० ! ८ | ३ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|United Kingdom}} ([[युनायटेड किंग्डममधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २९<ref group="note" name="Frontiers" /> || ५ || १ ! ३५ | ३ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|United States of America}} ([[अमेरिकेची संयुक्त संस्थानेमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १३ || १२<ref group="note" name="KluaneWaterton" /> || १ ! २६ | ३ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|United Arab Emirates}} ([[संयुक्त अरब अमिरातीमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २ || ० || ० ! २ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Uruguay}} ([[उरुग्वेमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ३ || ० || ० ! ३ | ० || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Uzbekistan}} ([[उझबेकिस्तानमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ५ || २<ref group="note" name="Tien-Shan" /> || ० ! ७ | १ || आशिया |- | {{देशध्वज|Vanuatu}} ([[व्हानुआतूमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || १ || ० || ० ! १ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Vatican City}} ([[व्हॅटिकन सिटीमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २<ref group="note" name="Rome">The cultural site ''Historic Centre of Rome, the Properties of the Holy See in that City Enjoying Extraterritorial Rights and San Paolo Fuori le Mura'' is shared between the Holy See and Italy.</ref> || ० || ० ! २ | १ || युरोप व उत्तर अमेरिका खंड |- | {{देशध्वज|Venezuela}} ([[व्हेनेझुएलामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || २ || १ || ० ! ३ | ० || लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन |- | {{देशध्वज|Vietnam}} ([[व्हियेतनाममधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ६ || २ || १ ! ९ | ० || आशिया |- | {{देशध्वज|Yemen}} ([[येमेनचे प्रजासत्ताकमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ४ || १ || ० ! ५ | ० || अरब देश |- | {{देशध्वज|Zambia}} ([[झांबियामधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ० || १ <ref group="note" name="MosioaTunya">The natural site ''Mosi-oa-Tunya / Victoria Falls'' is shared between Zambia and Zimbabwe.</ref> || ० ! १ | १ || आफ्रिका |- | {{देशध्वज|Zimbabwe}} ([[झिम्बाब्वेमधील जागतिक वारसा स्थाने|यादी]]) || ३<ref group="note" name="MosioaTunya" /> || २ || ० ! ५ | १ || आफ्रिका |- ! एकूण !! ९५२ !! २३१ !! ४० !! १२२३ !! ४९ ! १६८ राष्ट्र |} == चित्र दालन == [[File:UNESCO World Heritage.svg|thumb|300px|देशानुसार जागतिक वारसा स्थाने.]] [[File:Gizeh Cheops BW 1.jpg|150px|thumb|स्थान #86: [[गिझाचा भव्य पिरॅमिड]] ([[इजिप्त]]).]] [[चित्र:Kinkakuji Pond Frozen.jpg|अल्ट=क्योटो, जपान येथील किंकाकु-जी |इवलेसे|154x154अंश|क्योटो, जपान येथील किंकाकु-जी]] [[Image:Persepolis 06.jpg|150px|thumb|स्थान #114: [[पर्सेपोलिस]], [[इराण]]]] [[File:Il Duomo Florence Italy.JPG|150px|thumb|स्थान #174: [[फ्लोरेन्स]], [[तोस्काना]] ([[इटली]]).]] [[File:Liberty-statue-from-below.jpg|150px|thumb|स्थान #307: [[स्वातंत्र्यदेवतेचा पुतळा]] ([[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]).]] [[File:Agra Fort Rempart.jpg|150px|thumb|स्थान #251: [[आग्रा किल्ला]] ([[भारत]]).]] [[File:Chichen-Itza-Castillo-Seen-From-East.JPG|150px|thumb|स्थान #483: [[चिचेन इट्झा]] in [[युकातान]] ([[मेक्सिको]]).]] [[File:Sankt Petersburg Auferstehungskirche 2005 a.jpg|150px|thumb|स्थान #540: [[सेंट पीटर्सबर्ग]] ([[रशिया]]).]] [[File:Chogoria valley from Nelion.jpg|150px|thumb|स्थान #800: [[माउंट केन्या राष्ट्रीय उद्यान]] ([[केन्या]]).]] ==नोंदी== {{reflist|2|group="note"}} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== *[http://whc.unesco.org युनेस्को जागतिक वारसा स्थाने] &mdash; अधिकृत संकेतस्थळ *[http://whc.unesco.org/en/list जागतिक वारसा स्थानांची यादी] *[http://www.worldheritagesite.org जागतिक वारसा स्थाने तपशील] *[http://www.world-heritage-tour.org फोटो व व्हर्च्युअल टूर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180417085322/http://world-heritage-tour.org/ |date=2018-04-17 }} {{जागतिक वारसा स्थानांच्या याद्या}} [[वर्ग:जागतिक वारसा स्थाने|*]] piqfogvznqj5ij2vg6e2hff7qp0glzw 2 100438 2701108 2698539 2026-08-11T18:29:17Z Rohini 14253 2701108 wikitext text/x-wiki {{#babel:mr|en-4|hi-4|es-3|sa-2|ja-1|bn-1|kn-1}} {{सदस्य भारतीय विकिपीडियन}} {{सदस्यचौकट हॉटकॅट}} {{User mr}} os20i4fqrdyarct2tuvf494eywd93kl 0 103526 2701072 2695577 2026-08-11T16:52:59Z ~2026-37058-97 184657 /* हे सुद्धा पहा */ 2701072 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट संसद सदस्य | नाव = डॉ. श्रीकांत जिचकार | लघुचित्र = | चित्र = Shrikant Jichkar.jpg | चित्र आकारमान = 250px | पद = खासदार | कार्यकाळ_आरंभ = १९९२ | कार्यकाळ_समाप्ती = १९९८ | मागील = | पुढील = | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक|1954|09|14}} | जन्मस्थान = काटोल | मृत्युदिनांक = {{death date and age|df=yes|2004|06|02|1954|09|14}} | मृत्युस्थान = नागपूर | पक्ष = [[काँग्रेस]] | पत्नी = राजश्री जिचकार | अपत्ये = २ | निवास = | मतदारसंघ = | पद2 = | कार्यकाळ_आरंभ2 = | कार्यकाळ_समाप्ती2 = | मागील2 = | पुढील2 = | कार्यकाळ_आरंभ3 = | कार्यकाळ_समाप्ती3 = | कार्यकाळ_आरंभ4 = | कार्यकाळ_समाप्ती4 = | व्यवसाय = | धर्म = | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = | तारीख = | वर्ष = | स्रोत = }} '''श्रीकांत जिचकार''' (१४ सप्टेंबर, इ.स. १९५४ - २ जून, इ.स. २००४) हे महाराष्ट्रातील एक प्रमुख व्यक्तिमत्त्व होते<ref>{{स्रोत बातमी | दुवा = http://www.rediff.com/news/2004/jun/02shri.htm | title = ''श्रीकांत जिचकार किल्ड इन अ‍ॅन अ‍ॅक्सिडेंट'' (''श्रीकांत जिचकार एका अपघातात मृत'') | प्रकाशक = रेडिफ.कॉम | दिनांक = २ जून, इ.स. २००४ | अ‍ॅक्सेसदिनांक = ३ डिसेंबर, इ.स. २०११ | भाषा = इंग्लिश }}</ref>. अल्पावधीमध्ये मिळवलेल्या बहुआयामी यशामुळे हे संपूर्ण महाराष्ट्रामध्ये प्रसिद्ध होते. == सुरुवातीचे शिक्षण== जिचकारांनी आपल्या शिक्षणाची सुरुवात ही एम.बी.बी.एस. अभ्यासक्रमापासून केली. त्यानंतर त्यांनी आंतरराष्ट्रीय कायद्याचा अभ्यासक्रम घेऊन एल.एल.एम. पदवी घेतली. त्यांनी इ.स. १९९० पर्यंत एकूण ४२ विद्यापीठाच्या परीक्षा दिल्या व यातील २८ परीक्षांमध्ये सुवर्णपदक, इतर परीक्षांमध्ये प्रथम वर्ग मिळवला. त्यांचे नाव हे भारतामधील सर्वांत जास्त शिक्षित व्यक्ती म्हणून घेतले जाते<ref name=":0">{{Cite web|url=https://nationnext.in/with-20-degrees-nagpurs-dr-shrikant-jichkar-was-most-qualified-person-in-india/|title=With 20 degrees, Nagpur’s Dr Shrikant Jichkar was most qualified person in India|website=Nation Next|language=en|5=|access-date=2020-09-14|archive-date=2020-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200621131558/https://nationnext.in/with-20-degrees-nagpurs-dr-shrikant-jichkar-was-most-qualified-person-in-india/|url-status=dead}}</ref>. यांच्या वैयक्तिक ग्रंथालयामध्ये ५२,००० पुस्तकांचा संग्रह होता. ==जिचकारांच्या पदव्या== जिचकारांनी मिळवलेल्या २० पदव्यांमध्ये एमबीबीएस आणि एमडी, एलएलबी, एलएलएम, डीबीएम आणि एमबीए, जर्नालिझम यांचा समावेश आहे. जिचकरांनी १० विषयांत एम ए केले. यामध्ये लोकप्रशासन, समाजशास्त्र, अर्थशास्त्र, संस्कृत, इतिहास, इंग्रजी साहित्य, फिलॉसॉफी, राज्यशास्त्र, भारताचा प्राचीन इतिहास संस्कृती आणि पुरातत्त्व व मानसशास्त्र यांचा समावेश आहे. जिचकारांनी संस्कृतमध्ये मानाची डी.लिट ही पदवी मिळवली. ते आय.पी.एस. (इंडियन पोलीस सर्व्हिस-उत्तीर्ण) होते आणि आय.ए.एस.(इंडियन ॲडमिनिस्ट्रेटिव्ह सर्व्हिस-उत्तीर्ण)ही होते. जिचकारांनी मिळवलेल्या बहुतेक पदव्या या प्रथम श्रेणीतून मिळवल्या आहेत.{{संदर्भ हवा}} == कारकीर्द == === सामाजिक === त्यांनी इ.स. १९७८ मध्ये भारतीय पोलीस सेवेची परीक्षा उत्तीर्ण केली व इ.स. १९८० मध्ये [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|भारतीय प्रशासकीय सेवेची]] परीक्षा उत्तीर्ण झाले. ४ महिन्यामध्ये त्यांनी विधानसभेची निवडणूक लढवण्यासाठी या सेवेचा राजीनामा दिला. ते महाराष्ट्राच्या विश्वकोश निर्मिती मंडळाचे सभासद होते. श्रीकांत जिचकार पत्रकार होते आणि कीर्तनकारही होते. ते वकील होते, पोलीस होते आणि डॉक्टरही होते. === राजकीय === जिचकार [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेमध्ये]] इ.स. १९८० साली वयाच्या २५ व्या वर्षी निवडून गेले. महाराष्ट्र विधानसभेत निवडून गेलेले ते सर्वांत तरुण सभासद होते <ref>{{Cite web|url=http://www.thestorypedia.com/article/5-facts-know-dr-shrikant-jichkar-qualified-man-india/|title=5 Facts You Should Know About Dr. Shrikant Jichkar, The Most Qualified Man In India|website=The Story Pedia|language=en|5=|access-date=2020-09-14|archive-date=2017-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20170722014457/http://www.thestorypedia.com/article/5-facts-know-dr-shrikant-jichkar-qualified-man-india/|url-status=dead}}</ref>. त्यांनी १२ वर्षे विधानसभेमध्ये काम केले. एकेकाळी त्यांच्याकडे १४ खात्यांचा कारभार होता <ref>{{cite web|url=http://www.indiatvnews.com/politics/national/at-glance-late-dr-shrikant-jichkar-india-most-qualified-person--18010.html|title=At a Glance: Late Dr Shrikant Jichkar, India's one of the most learned politicians|publisher=|}}</ref>. इ.स. १९९२ साली त्यांची [[भारत|भारताच्या]] [[राज्यसभा|राज्यसभेवर]] निवड झाली. ते इ.स. १९९८ सालापर्यंत राज्यसभेचे सदस्य होते. या काळामध्ये त्यांनी विविध समित्यांमध्ये काम केले. त्यांनी युनो व युनिस्को संघटनांसाठी ही काम केले. ==निधन== जिचकारांचा २ जून, इ.स. २००४ रोजी [[नागपूर|नागपुराजवळ]] कोढली गावानजीक घडलेल्या कार-अपघातामध्ये मृत्यू झाला. याप्रकऱणी २ नोव्हेंबर २०१३ रोजी कोर्टाने जिचकारांच्या कार-ड्रायव्हरसह एसटी महामंडळालाही जबाबदार धरले आणि जिचकार यांच्या कुटुंबीयांना ५० लाख ६७ हजार रुपयांची नुकसान भरपाई देण्याचे आदेश दिले. ==हे सुद्धा पहा== * ओबीसी समूहात जन्माला आले. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://shrikantjichkar.com/index.htm | title = स्मारक संकेतस्थळ | भाषा = मराठी व इंग्लिश | access-date = 2011-12-03 | archive-date = 2012-02-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120205165758/http://shrikantjichkar.com/index.htm | url-status = dead }} {{DEFAULTSORT:जिचकार,श्रीकांत}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:इ.स. १९५४ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २००४ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:मराठी राजकारणी]] 8tr2zlksgajmdyuk4o9ucjs3l673kcb 2701163 2701072 2026-08-12T01:53:05Z संतोष गोरे 135680 [[Special:Contributions/~2026-37058-97|~2026-37058-97]] ([[User talk:~2026-37058-97|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले. 2695577 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट संसद सदस्य | नाव = डॉ. श्रीकांत जिचकार | लघुचित्र = | चित्र = Shrikant Jichkar.jpg | चित्र आकारमान = 250px | पद = खासदार | कार्यकाळ_आरंभ = १९९२ | कार्यकाळ_समाप्ती = १९९८ | मागील = | पुढील = | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक|1954|09|14}} | जन्मस्थान = काटोल | मृत्युदिनांक = {{death date and age|df=yes|2004|06|02|1954|09|14}} | मृत्युस्थान = नागपूर | पक्ष = [[काँग्रेस]] | पत्नी = राजश्री जिचकार | अपत्ये = २ | निवास = | मतदारसंघ = | पद2 = | कार्यकाळ_आरंभ2 = | कार्यकाळ_समाप्ती2 = | मागील2 = | पुढील2 = | कार्यकाळ_आरंभ3 = | कार्यकाळ_समाप्ती3 = | कार्यकाळ_आरंभ4 = | कार्यकाळ_समाप्ती4 = | व्यवसाय = | धर्म = | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = | तारीख = | वर्ष = | स्रोत = }} '''श्रीकांत जिचकार''' (१४ सप्टेंबर, इ.स. १९५४ - २ जून, इ.स. २००४) हे महाराष्ट्रातील एक प्रमुख व्यक्तिमत्त्व होते<ref>{{स्रोत बातमी | दुवा = http://www.rediff.com/news/2004/jun/02shri.htm | title = ''श्रीकांत जिचकार किल्ड इन अ‍ॅन अ‍ॅक्सिडेंट'' (''श्रीकांत जिचकार एका अपघातात मृत'') | प्रकाशक = रेडिफ.कॉम | दिनांक = २ जून, इ.स. २००४ | अ‍ॅक्सेसदिनांक = ३ डिसेंबर, इ.स. २०११ | भाषा = इंग्लिश }}</ref>. अल्पावधीमध्ये मिळवलेल्या बहुआयामी यशामुळे हे संपूर्ण महाराष्ट्रामध्ये प्रसिद्ध होते. == सुरुवातीचे शिक्षण== जिचकारांनी आपल्या शिक्षणाची सुरुवात ही एम.बी.बी.एस. अभ्यासक्रमापासून केली. त्यानंतर त्यांनी आंतरराष्ट्रीय कायद्याचा अभ्यासक्रम घेऊन एल.एल.एम. पदवी घेतली. त्यांनी इ.स. १९९० पर्यंत एकूण ४२ विद्यापीठाच्या परीक्षा दिल्या व यातील २८ परीक्षांमध्ये सुवर्णपदक, इतर परीक्षांमध्ये प्रथम वर्ग मिळवला. त्यांचे नाव हे भारतामधील सर्वांत जास्त शिक्षित व्यक्ती म्हणून घेतले जाते<ref name=":0">{{Cite web|url=https://nationnext.in/with-20-degrees-nagpurs-dr-shrikant-jichkar-was-most-qualified-person-in-india/|title=With 20 degrees, Nagpur’s Dr Shrikant Jichkar was most qualified person in India|website=Nation Next|language=en|5=|access-date=2020-09-14|archive-date=2020-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200621131558/https://nationnext.in/with-20-degrees-nagpurs-dr-shrikant-jichkar-was-most-qualified-person-in-india/|url-status=dead}}</ref>. यांच्या वैयक्तिक ग्रंथालयामध्ये ५२,००० पुस्तकांचा संग्रह होता. ==जिचकारांच्या पदव्या== जिचकारांनी मिळवलेल्या २० पदव्यांमध्ये एमबीबीएस आणि एमडी, एलएलबी, एलएलएम, डीबीएम आणि एमबीए, जर्नालिझम यांचा समावेश आहे. जिचकरांनी १० विषयांत एम ए केले. यामध्ये लोकप्रशासन, समाजशास्त्र, अर्थशास्त्र, संस्कृत, इतिहास, इंग्रजी साहित्य, फिलॉसॉफी, राज्यशास्त्र, भारताचा प्राचीन इतिहास संस्कृती आणि पुरातत्त्व व मानसशास्त्र यांचा समावेश आहे. जिचकारांनी संस्कृतमध्ये मानाची डी.लिट ही पदवी मिळवली. ते आय.पी.एस. (इंडियन पोलीस सर्व्हिस-उत्तीर्ण) होते आणि आय.ए.एस.(इंडियन ॲडमिनिस्ट्रेटिव्ह सर्व्हिस-उत्तीर्ण)ही होते. जिचकारांनी मिळवलेल्या बहुतेक पदव्या या प्रथम श्रेणीतून मिळवल्या आहेत.{{संदर्भ हवा}} == कारकीर्द == === सामाजिक === त्यांनी इ.स. १९७८ मध्ये भारतीय पोलीस सेवेची परीक्षा उत्तीर्ण केली व इ.स. १९८० मध्ये [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|भारतीय प्रशासकीय सेवेची]] परीक्षा उत्तीर्ण झाले. ४ महिन्यामध्ये त्यांनी विधानसभेची निवडणूक लढवण्यासाठी या सेवेचा राजीनामा दिला. ते महाराष्ट्राच्या विश्वकोश निर्मिती मंडळाचे सभासद होते. श्रीकांत जिचकार पत्रकार होते आणि कीर्तनकारही होते. ते वकील होते, पोलीस होते आणि डॉक्टरही होते. === राजकीय === जिचकार [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेमध्ये]] इ.स. १९८० साली वयाच्या २५ व्या वर्षी निवडून गेले. महाराष्ट्र विधानसभेत निवडून गेलेले ते सर्वांत तरुण सभासद होते <ref>{{Cite web|url=http://www.thestorypedia.com/article/5-facts-know-dr-shrikant-jichkar-qualified-man-india/|title=5 Facts You Should Know About Dr. Shrikant Jichkar, The Most Qualified Man In India|website=The Story Pedia|language=en|5=|access-date=2020-09-14|archive-date=2017-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20170722014457/http://www.thestorypedia.com/article/5-facts-know-dr-shrikant-jichkar-qualified-man-india/|url-status=dead}}</ref>. त्यांनी १२ वर्षे विधानसभेमध्ये काम केले. एकेकाळी त्यांच्याकडे १४ खात्यांचा कारभार होता <ref>{{cite web|url=http://www.indiatvnews.com/politics/national/at-glance-late-dr-shrikant-jichkar-india-most-qualified-person--18010.html|title=At a Glance: Late Dr Shrikant Jichkar, India's one of the most learned politicians|publisher=|}}</ref>. इ.स. १९९२ साली त्यांची [[भारत|भारताच्या]] [[राज्यसभा|राज्यसभेवर]] निवड झाली. ते इ.स. १९९८ सालापर्यंत राज्यसभेचे सदस्य होते. या काळामध्ये त्यांनी विविध समित्यांमध्ये काम केले. त्यांनी युनो व युनिस्को संघटनांसाठी ही काम केले. ==निधन== जिचकारांचा २ जून, इ.स. २००४ रोजी [[नागपूर|नागपुराजवळ]] कोढली गावानजीक घडलेल्या कार-अपघातामध्ये मृत्यू झाला. याप्रकऱणी २ नोव्हेंबर २०१३ रोजी कोर्टाने जिचकारांच्या कार-ड्रायव्हरसह एसटी महामंडळालाही जबाबदार धरले आणि जिचकार यांच्या कुटुंबीयांना ५० लाख ६७ हजार रुपयांची नुकसान भरपाई देण्याचे आदेश दिले. ==हे सुद्धा पहा== * [[जगन्नाथ दीक्षित]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://shrikantjichkar.com/index.htm | title = स्मारक संकेतस्थळ | भाषा = मराठी व इंग्लिश | access-date = 2011-12-03 | archive-date = 2012-02-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120205165758/http://shrikantjichkar.com/index.htm | url-status = dead }} {{DEFAULTSORT:जिचकार,श्रीकांत}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:इ.स. १९५४ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २००४ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:मराठी राजकारणी]] esd6p1y3pzrtmpghaedtwniig05emyi 0 123293 2701057 2061506 2026-08-11T16:38:19Z TheonlyPuneriintown 157039 TheonlyPuneriintown ने लेख [[दोन सिसिलींचे राजतंत्र]] वरुन [[दोन सिचिल्यांचे राजतंत्र]] ला हलविला: सिचिल्या हे विकिपीडियात 'Sicily' साठी आधीच नाव आहे, म्हणून 'दोन *सिसिलीं*चे' हे विसंगत आहे. 2061506 wikitext text/x-wiki {{वर्ग}} {{माहितीचौकट भूतपूर्व देश | राष्ट्र_अधिकृत_नाव_स्थानिकभाषेमध्ये = Regno delle Due Sicilie | राष्ट्र_अधिकृत_नाव_मराठीमध्ये = दोन सिसिलींचे राजतंत्र | सुरुवात_वर्ष = १८१६ | शेवट_वर्ष = १८६१ | मागील१ = सिसिलीचे राजतंत्र | मागील_ध्वज१ = Bandiera del Regno di Sicilia 4.svg | मागील२ = नेपल्सचे राजतंत्र | मागील_ध्वज२ = Flag of the Kingdom of Naples.svg | पुढील१ = इटलीचे राजतंत्र (१८६१-१९४६) | पुढील_ध्वज१ = Flag of Italy (1861-1946).svg | राष्ट्र_ध्वज = Flag of the Kingdom of the Two Sicilies (1738).svg | राष्ट्र_चिन्ह = Coat of arms of the Kingdom of the Two Sicilies.svg | राष्ट्र_ध्वज_नाव = | राष्ट्र_चिन्ह_नाव = | जागतिक_स्थान_नकाशा = KingdomoftheTwoSicilies.png | ब्रीद_वाक्य = | राजधानी_शहर = नेपल्स | सर्वात_मोठे_शहर = | शासन_प्रकार = निरंकुश राजेशाही | राष्ट्रप्रमुख_नाव = फर्डिनांड पहिला (१८१६-१८२५) | पंतप्रधान_नाव = | राष्ट्रीय_भाषा = इटालियन | इतर_प्रमुख_भाषा = सिसिलीयन, निपॉलिटन | राष्ट्रीय_चलन = | क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = | लोकसंख्या_संख्या = ८७,०३,००० (१८६०) | लोकसंख्या_घनता = ७७.८ / वर्गकिमी }} 9b1oayn5yst6irbgrpcypn2dw1lo7ws 2701060 2701057 2026-08-11T16:44:59Z TheonlyPuneriintown 157039 परिभाषा दुरुस्त केली 2701060 wikitext text/x-wiki {{वर्ग}} {{माहितीचौकट भूतपूर्व देश | राष्ट्र_अधिकृत_नाव_स्थानिकभाषेमध्ये = Regno delle Due Sicilie | राष्ट्र_अधिकृत_नाव_मराठीमध्ये = दोन सिचिल्यांचे राजतंत्र | सुरुवात_वर्ष = १८१६ | शेवट_वर्ष = १८६१ | मागील१ = सिचिल्याचे राजतंत्र | मागील_ध्वज१ = Bandiera del Regno di Sicilia 4.svg | मागील२ = नापोलीचे राजतंत्र | मागील_ध्वज२ = Flag of the Kingdom of Naples.svg | पुढील१ = इटलीचे राजतंत्र (१८६१-१९४६) | पुढील_ध्वज१ = Flag of Italy (1861-1946).svg | राष्ट्र_ध्वज = Flag of the Kingdom of the Two Sicilies (1738).svg | राष्ट्र_चिन्ह = Coat of arms of the Kingdom of the Two Sicilies.svg | राष्ट्र_ध्वज_नाव = | राष्ट्र_चिन्ह_नाव = | जागतिक_स्थान_नकाशा = KingdomoftheTwoSicilies.png | ब्रीद_वाक्य = | राजधानी_शहर = [[नापोली]] | सर्वात_मोठे_शहर = | शासन_प्रकार = निरंकुश राजेशाही | राष्ट्रप्रमुख_नाव = [[दोन सिचिल्यांचा पहिला फेर्दिनांदो|पहिला फेर्दिनांदो]] (१८१६-१८२५) | पंतप्रधान_नाव = | राष्ट्रीय_भाषा = इटालियन | इतर_प्रमुख_भाषा = सिचिल्याई भाषा, नापोली भाषा | राष्ट्रीय_चलन = | क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = | लोकसंख्या_संख्या = ८७,०३,००० (१८६०) | लोकसंख्या_घनता = ७७.८ / वर्गकिमी }} apcgyjc5a6aqg3bk1bqwpwhq7r7j1lm 0 123571 2701003 2445499 2026-08-11T13:01:42Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2701003 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''सॉफ्टवेर परवाना''' हा [[संगणक|संगणक]] [[सॉफ्टवेर|सॉफ्टवेरचा]] वापर, वितरण आणि बदल करण्याबाबतचा एक कायदेशीर करार असतो.<ref>{{cite web |title=Understanding Software Licensing |url=https://www.gnu.org/licenses/ |website=GNU Operating System |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> हा परवाना सॉफ्टवेर निर्मात्याचे [[बौद्धिक संपदा अधिकार]] सुरक्षित ठेवतो आणि वापरकर्त्याला ठराविक अटींवर प्रस्तुत सॉफ्टवेर वापरण्याची परवानगी देतो. याचे [[मुक्त स्रोत]] आणि व्यावसायिक सह अनेक प्रकार असतात.<ref>{{cite book |last=Stallman |first=R.M. |title=Free Software, Free Society |publisher=GNU Press |year=2002 |language=en}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:सॉफ्टवेर]] [[वर्ग:परवाने]] qd5o1bikmbe2xpqu9dt6zec48vujoes 0 125456 2701279 2690863 2026-08-12T06:56:22Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701279 wikitext text/x-wiki {{संदर्भहीन लेख}} '''मराठी ख्रिस्ती साहित्य''' ही संज्ञा [[ख्रिश्चन धर्म|ख्रिश्चन धर्मीय]] [[मराठी लोक|मराठ्यांनी]] लिहिलेल्या मराठी साहित्यास उद्देशून वापरली जाते. ==मराठी ख्रिस्ती साहित्य लेखनाचा सुरुवातीचा काळ== [[इ.स. १६१६]] साली फादर स्टीफन्स यांनी १०,९६२ ओव्यांचे 'ख्रिस्तपुराण' हे पुस्तक लिहिले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://shreshthmaharashtra.com/knowledge_bank/shreshth-maharashtra-bible-stories-in-marathi-christ-puran/|title=ख्रिस्तपुराण - बायबलमधील कथानकाचे मराठीतील पुनर्कथन|website=Shreshtha Maharashtra|language=en-US|access-date=2026-06-14}}</ref> हे पुस्तक रोमन लिपीमध्ये लिहिलेले होते व त्याचे 'पैले पुराण' (जुना करार) आणि 'दुसरे पुराण' (नवीन करार) असे दोन भाग होते, आणि ते तत्कालीन नवीन ख्रिस्ती झालेल्यांना ख्रिस्ती धर्माची माहिती पुरविण्याच्या हेतूने लिहिलेले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/23529/|title=स्टीफन्स, फादर|date=2019-07-04|website=मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती|language=mr-IN|access-date=2026-06-14}}</ref> [[इ.स.चे १६ वे शतक|सोळाव्या शतकामध्ये]] फादर आंतुनिया साल्दाज आणि [[इ.स.चे १७ वे शतक|सतराव्या शतकामध्ये]] फादर जुवांव पेत्रोझ यांनी [[मराठी]]मध्ये काव्यलेखन केले. [[इ.स.चे १९ वे शतक|एकोणिसाव्या शतकामध्ये]] रेव्हरंड हरिपंत खिस्ती यांनी ओवीबद्ध 'ख्रिस्तचरित्र' लिहिले. बाबुराव पवार हे [[ख्रिस्ती|ख्रिस्ती समाजातले]] पहिले [[शाहीर]] होते. [[इ.स. १९१४]] साली रेव्हरंड भास्कर कृष्ण उजगरे यांनी 'वनवासी फूल', 'केवढे हे क्रौर्य' अशा कविता लिहिणाऱ्या [[नारायण वामन टिळक]] यांची कविता संपादित केली. [[इ.स. १९२०]] साली भास्करराव उजगरे यांनीच ना.वा. टिळकांची 'अभंगांजली' प्रकाशित केली. [[इ.स. १९३८|१९३८]] साली नारायण वामन टिळकांचा 'ख्रिस्तायन' हा ग्रंथ प्रकाशित झाला. या ग्रंथात एकूण शहात्तर अध्याय आहेत. पहिले साडेबारा अध्याय स्वतः रेव्हरंड टिळकांनी, शेवटचा अध्याय देवदत्त टिळकांनी आणि बाकी सर्व ख्रिस्तायन, लक्ष्मीबाई टिळकांनी लिहिले. [[इ.स. १९३०|१९३०]] साली शाहू दगडोबा उजगरे या कवीचे 'नवे अंजन' हे खंडकाव्य प्रसिद्ध झाले. हे खंडकाव्य १२० श्लोकांचे असून दिंडी वृत्तामध्ये लिहिलेले आहे. ==मराठी ख्रिस्ती साहित्यातील लेखिकांचे योगदान== [[पंडिता रमाबाई|पंडिता रमाबाईंनी]] [[इ.स. १८८२]] साली 'स्त्रीधर्मनीती' नावाचे स्त्री जीवनाला मार्गदर्शक असे पुस्तक लिहिले.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/30987|title=रमाबाई, पंडिता|website=|url-status=live}}</ref> पंडिता रमाबाईंनी ख्रिस्ती धर्म स्वीकारल्यानंतर [[बायबल]]चे मराठीत भाषांतरही केले. त्यानंतर त्यांनी 'इंग्लंडचा प्रवास' हे पुस्तक लिहिले. या पुस्तकाचा पहिला भाग म्हणजे सदा पांडुरंग केळकर यांना लिहिलेले पत्र आहे तर दुसऱ्या भागात [[इंग्लंड]]मधील स्त्रीजीवनाचे वर्णन आहे. 'युनायटेड स्टेट्सची लोकस्थिती आणि प्रवासवर्णन' हे पुस्तकही रमाबाईंनी लिहिले. १९८७-८८ साली त्यांनी '''द हायकास्ट हिंदू वूमन''<nowiki/>' हे पुस्तक लिहिले.<ref name=":0" /> त्यांच्या लिखितांमध्ये इब्री भाषेचे व्याकरण (१९०८), नवा करार (१९१२), मूळ ग्रीक व इब्री भाषेतून बायबलचे मराठी भाषांतर आणि येशू चरित्र (१९१३) यांचाही समावेश आहे.<ref name=":0" /> लक्ष्मीबाई टिळक यांनीही मराठी ख्रिस्ती साहित्य निर्मितीमध्ये भर घातलेली आहे. [[लक्ष्मीबाई टिळक]] या [[इ.स. १८९०|१८९०]] सालापर्यंत निरक्षर होत्या रेव्हरंड टिळकांनी त्यांना लिहायला वाचायला शिकविले. [[इ.स. १८९४]] साली लक्ष्मीबाई टिळकांची 'भरली घागर' ही पहिली कविता प्रसिद्ध झाली. लक्ष्मीबाईंनी [[स्मृतिचित्रे]] हे पुस्तकही लिहिले.<ref name=":1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17552/|title=टिळक, लक्ष्मीबाई|date=2019-07-04|website=मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती|language=mr-IN|access-date=2026-06-17|archive-date=2026-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260617105242/https://vishwakosh.marathi.gov.in/17552/|url-status=dead}}</ref> रेव्हरंड ना. वा. टिळकांच्या मृत्यूनंतर १२ वर्षांनी त्यांचे अपूर्ण राहिलेले 'ख्रिस्तायन' ही लक्ष्मीबाईंनी पूर्ण केले.<ref name=":1" /> रामकुंवर सूर्यवंशी यांचा 'मयूरपंख' हा कथासंग्रह [[इ.स. १९८०]] साली प्रकाशित झाला. या संग्रहात 'झुंज', 'बडी हवेली', 'भैरवाच्या परिसरात' यासारख्या एकूण आठ कथा आहेत. 'मयूरपंख' या पुस्तकाला [[रवींद्र पिंगे]] यांची प्रस्तावना आहे. रामकुंवर सूर्यवंशी यांनीच ख्रिस्तचरित्रावर आधारलेली दोन हजार ओव्यांची 'भक्तिमंगला' ही रचनाही केलेली आहे. [[अनुपमा उजगरे|अनुपमा उजगरे]] यांनी 'तुम्हाला काय वाटतं?' या नावाचे सामाजिक व कौटुंबिक समस्यांवर आधारित सदर ज्ञानोदय या नियतकालिकातून लिहिले. उषा हरिश्चंद्र उजगरे यांचे 'एकेक वेस ओलांडताना' आणि डॉ. उषा विजय कोल्हटकर यांचे 'अमेरिका किती मोठी? किती छोटी?' ही पुस्तकेही महत्त्वाची आहेत. [[सिसिलिया कार्व्हालो]] यांचे 'उन्मेष', 'प्रकाशझोत', 'काठ' हे कथासंग्रह प्रकाशित आहेत. 'पंडिता रमाबाई:व्यक्ती व वाङ्मय' हा त्यांचा प्रबंधही प्रकाशित आहे. ==मराठी ख्रिस्ती साहित्यातील काही लेखक-लेखिका== * बाबा पदमनजी<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathivishwakosh.org/48535/|title=बाबा पदमनजी (Baba Padamanji)|last=उजगरे|first=अनुपमा|date=2021-02-15|website=मराठी विश्वकोश|language=en-US|access-date=2026-06-17|archive-date=2026-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260617143008/https://marathivishwakosh.org/48535/|url-status=dead}}</ref> * [[प्रा. डॉ. सुभाष पाटील (मराठी साहित्यिक व संशोधक)]] * [https://www.aksharnama.com/client/article_detail/5406 अनिल दहिवाडकर] * रेव्ह. ऍडव्होकेट देवदत्त कसोटे (देवाचा शब्द, मनन)) * श्यामसुंदर आढाव * सुनील आढाव * [[अनुपमा उजगरे|डॉ. अनुपमा उजगरे]] * विजयानंद उजगरे * देवदत्त कांबळे * रॉक कार्व्हालो * सिसिलिया कार्व्हालो * इनास कून * संपतकुमार गायकवाड * अशोक टिळक * जोजेफ तुस्कानो * फेलिक्स तुस्कानो * अमृतराव त्रिभुवन * इंदिरा त्रिभुवन * कैतान दोडती * [[हिलरी फर्नांडीस]] * जयंत भांबळ * सायमन मार्टिन * प्रल्हाद शांतवन रणदिवे * [[रमण रणदिवे]] * जॉर्ज लोपीझ * सुधीर शर्मा *डॉ. विश्वास वळवी *कामिल पारखे == हे सुद्धा पहा == * [[मराठी ख्रिस्ती साहित्य संमेलन]] == बाह्य दुवे == * [https://www.bbc.com/marathi/india-48173162 नारायण वामन टिळक ते रेव्हरंड टिळक; विस्मृतीत गेलेल्या कवीचा प्रवास] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मराठी साहित्य]] [[वर्ग:ख्रिश्चन धर्म]] 8d4bsx8ocr956tjyitk17chtqmzprg5 0 126914 2701007 2675072 2026-08-11T13:06:00Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701007 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट साहित्यिक|नाव=जयंत पवार|कार्यक्षेत्र=नाटककार साहित्यिक|राष्ट्रीयत्व=भारतीय|भाषा=[[मराठी भाषा|मराठी]]|कार्यकाळ=१९८० - २०२१|साहित्य_प्रकार=कथा व नाटक|प्रसिद्ध_साहित्यकृती=अधांतर - नाटक, [[फिनिक्सच्या राखेतून उठला मोर]] - कथासंग्रह|पुरस्कार=साहित्य अकादमी पुरस्कार (फिनिक्सच्या राखेतून उठला मोर २०१२ )|चित्र=Jayant Pawar in a program.jpg}} '''जयंत पवार''' ([[२२ फेब्रुवारी]], [[इ.स. १९६०|१९६०]] - [[२९ ऑगस्ट]], [[इ.स. २०२१|२०२१]]:[[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]]) हे एक मराठी साहित्यिक होते. त्यांनी नाट्यसमीक्षा, एकांकिका, नाटक, कथा, वैचारिक व ललित लेख अशा अनेक प्रकारातील लेखन केले. याशिवाय चित्रपटांचे पटकथा व संवादही लिहिले. त्यांनी महानगर, चंदेरी साप्ताहिक, लोकसत्ता दैनिकात होते व नंतर अनेक वर्षे महाराष्ट्र टाइम्समध्ये पत्रकारित्व केले. [[अधांतर (नाटक)|अधांतर]] हे यांचे पहिले प्रसिद्ध नाटक होते. याचा पहिला प्रयोग ८ ऑगस्ट १९९७ला झाला . नाटकास अनेक मानाचे पुरस्कार मिळाले. २०१०मध्ये प्रकाशित झालेल्या त्यांच्या पहिल्याच कथासंग्रह [[फिनिक्सच्या राखेतून उठला मोर]]ला २०१२मध्ये [[साहित्य अकादमी]] पुरस्कार मिळाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi_h.jsp#marathi|title=साहित्य अकादमी संकेतस्थळ|last=२०१२मध्ये साहित्य अकादमी पुरस्कार त्याची नोंद|first=मराठी विभाग|date=२०२५-०६-०१|website=साहित्य अकादमी|url-status=live}}</ref> == लेखन == नाट्यसमीक्षा, एकांकिका, नाटक, कथा, वैचारिक व ललित लेख अशा अनेक प्रकारातील लेखन त्यांनी केले, त्याची विभागवार माहिती अशी आहे: === एकांकिका संग्रह === ‘नाद’ ‘निनाद’ व ‘पडसाद’ हे तीन त्यांच्या एकांकिकांचे संग्रह आहेत. === नाटके === '''‘वंश / पाऊलखुणा’''' (उपलब्ध नाही), '''अधांतर’,''' '''‘काय डेंजर वारा सुटलाय'''’, '''‘टेंगशेंच्या स्वप्नात ट्रेन,''' '''‘लिअरने जगावं की मरावं?’,''' '''‘माझं घर'''’ ही त्यांची नाटके प्रकाशित झालेली आहेत. '''अधांतर’''' व '''काय डेंजर वारा सुटलाय'''’ या नाटकांचे मराठी आणि हिंदीत प्रयोग होतात. === कथासंग्रह === * [[फिनिक्सच्या राखेतून उठला मोर]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.millenniumpost.in/sahitya-akademi-16031|title=मिल्येनियमपोस्ट साहित्य अकादमी पुरस्कार|url-status=live}}</ref> - कवयित्री [[नीरजा (कवयित्री)|नीरजा]] यांनी या कथासंग्रहाची ''तुकड्या तुकड्यात विखुरलेलं आजचं वास्तव'' या शीर्षकाने [[महाराष्ट्र टाइम्स]]मध्ये समीक्षा केली <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.indiatimes.com/-/articleshow/12482949.cms|title=नीरजा यांनी या कथासंग्रहाची केलेली समीक्षा|last=तुकड्या तुकड्यात विखुरलेलं आजचं वास्तव|date=२०१२-०४-०१|website=महाराष्ट्र टाइम्स|url-status=live}}{{मृत दुवा|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * वरनभातलोन्चा नि कोन नाय कोंचा * लेखकाचा मृत्यू आणि इतर गोष्टी * मोरी नींद नसानी होय == वैचारिक - ललित पुस्तके == * बहुजन संस्कृतिवाद आणि लेखक * सत्य, सत्ता आणि साहित्यिक - संपादक नीतीन रिंढे, प्रफुल्ल शिलेदार == साहित्यकृती व नाटकांवर आलेली पुस्तके == * अधांतर : भूमी आणि अवकाश - संपादक राजू देसले, हा 'अधांतर' या नाटकाचा वेध घेणारा लेखसंग्रह आहे. महेंद्र सुके यांनी केलेली या पुस्तकाची समीक्षा<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/saptarang/mahendra-suke-writes-book-adhantar-drama-jayant-pawar-pjp78#goog_rewarded|title=अधांतर भूमी आणि अवकाश|last=नाट्यजाणिवांचे समृद्ध संचित|date=२०२३-०९-०९|website=सकाळ|url-status=live}}</ref> * काय डेंजर वारा सुटलाय… : साहित्य आणि प्रयोग - संपादक प्रशांत नागावकर सहाय्य डॉक्टर ज्ञानेश्वर कांबळे, प्रकाशक: मराठी विभाग, यशवंतराव चव्हाण (केएमसी) कॉलेज, कोल्हापूर * हा ॠतू वेगळा आहे - संपादक - संदीप दळवी. कथांवरील लेखसंग्रह. दळवींनी लिहिलेल्या प्रस्तावनेचा अंश <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.aksharnama.com/client/article_detail/6268|title=संदीप दळवी यांच्या प्रस्तावनेचा अंश|last=जयंत पवार यांनी मराठी कथेच्या धमन्या रुंदावण्याचे काम केले....|date=२०२२-०८-२४|website=अक्षरनामा|url-status=live}}</ref> * रंगकथा जयंत पवार स्मृतिग्रंथ - संपादक गणेश विसपुते, संध्या नरेपवार, मुकुंद कुळे, समर खडस. पवार व त्यांच्या साहित्यकृतींवर लेख, तसेच जयंत पवार यांचे काही अप्रकाशित लेख. === मुलाखती व लेख === पत्रकार, नाटककार आणि लेखक जयंत पवार यांना ‘फिनिक्सच्या राखेतून उठला मोर’ या कथासंग्रहासाठी २०१२ मध्ये [[साहित्य अकादमी]] पुरस्कार मिळाला होता. त्यावेळी ‘खेळ’च्या जानेवारी ते जून २०१३ या अंकासाठी अभ्यासक नागनाथ बळते यांनी जयंत पवार यांची मुलाखत घेतली होती. त्या मुलाखतीचा भाग एक <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.thewire.in/we-move-ahead-by-rejecting-and-accepting-tradition-jayant-pawar/|title=परंपरेला स्वीकार नकार, देतच आपण पुढे जात असतो : जयंत पवार|last=मुलाखतकार नागनाथ बळते भाग १|date=२०२१-०९-०२|website=द वायर|url-status=live}}</ref> व मुलाखतीचा भाग दोन <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.thewire.in/we-move-ahead-by-rejecting-and-accepting-tradition-jayant-pawar-part-2/|title=नागनाथ बळते यांनी घेतलेल्या मुलाखतीचा भाग २|date=२०२१-०९-०२|website=द वायर|url-status=live}}</ref> विदर्भ साहित्य संघ प्रकाशित ‘युगवाणी’ या त्रैमासिकाच्या जानेवारी-फेब्रुवारी-मार्च २०२० या अंकात ज्येष्ठ पत्रकार, नाटककार व कथाकार जयंत पवार यांची रवींद्र लाखे यांनी घेतलेली व [[प्रफुल्ल शिलेदार]] यांनी संपादित केलेली प्रदीर्घ मुलाखत प्रकाशित झाली होती. मुलाखत मुख्यतः जयंत पवार यांची जडणघडण व नाटकाबाबत आहेत. त्या मुलाखतीचा भाग एक <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.thewire.in/yugwani-interview-writer-journalist-jayant-pawar-part-1/|title=हे अधांतरत्व माझ्या नेणीवेत जाऊन बसलं असेल..|last=रवींद्र लाखे यांनी युगवाणीकरता घेतलेली मुलाखत भाग १|date=२०२१-०९-०३|website=द वायर|url-status=live}}</ref> व मुलाखतीचा भाग दोन <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.thewire.in/yugwani-interview-writer-journalist-jayant-pawar-part-2/|title=‘मी भूमिका असलेला लेखक आणि माणूसही आहे’|last=‘युगवाणी’ मुलाखतीचा भाग दोन|date=२०२१-०९-०३|website=द वायर|url-status=live}}</ref> '''काय डेंजर वारा सुटलाय''' नाटकाविषयी स्वतः जयंत पवार यांनी १२ जानेवारी २०१३ च्या साप्ताहिक साधनामध्ये लेख लिहिला होता. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.weeklysadhana.in/view_article/maharashtra-foundation-awards-jayant-pawar|title=एका गुंत्याचा गुंताडा - जयंत पवार , मुंबई|last=साधना साप्ताहिकात प्रकाशित झालेला लेख|date=२०१३-०१-१२|website=साप्ताहिक साधना|url-status=live}}</ref> == गाजलेले लेख व त्यावरील अभिवाचनाचे प्रयोग, कथांचे अभिवाचन == '''‘तर्काच्या खुंटीवरून निसटलेले रहस्य’''' या कथेचे अभिवाचनाचे प्रयोग दिग्दर्शक अतुल पेठे करत असत. स्मशानात काम करणाऱ्या कारकुनाची मुलाखत जयंत पवार यांनी घेतली होती व ती '''‘पासवाला’''' या नावाने ती प्रसिद्ध झाली होती. नाटककार [[विजय तेंडुलकर]] याचे अभिवाचन करत. सध्या समीर दळवी आणि विनीत मराठे याच्या अभिवाचनाचे प्रयोग करत असतात. हैद्राबादमध्येही तेथील सुत्रधार नाट्यसंस्थेने याच्या अभिवाचनाचा प्रयोग केला होता. '''‘जन्म एक व्याधी’''' या त्यांच्या कथेवर आधारित एकपात्री / दिर्घांक सादर झाला होता. '''‘साशे भात्तर रुपयांचा सवाल अर्थात युद्ध आमुचे सुरू’''' यावर आधारित नाटकाचे प्रयोग स्वप्नील आजगावकर करत. नाट्यरुपांतर व दिग्दर्शन स्वप्नील आजगावकर यांनीच केले होते. '''‘खच्चीकरणाची पंचवीस वर्ष’''' - लेख मुंबईच्या गिरणी संपाला १८ जानेवारी २००७ मध्ये पंचवीस वर्षे पूर्ण झाली, त्यानिमित्त जयंत पवार यांनी महाराष्ट्र टाइम्समध्ये ‘खच्चीकरणाची पंचवीस वर्ष’ असा लेख लिहिला होता. अडीच लाख गिरणी कामगारांचा हा संप कसा झाला व त्यात काय घडामोडी झाल्या याचे वृत्तांकन करणारा हा लेख आहे. जयंत पवार यांनी त्यांच्या अखेरच्या दिवसात आपल्या दिवगंत वडिलांबरोबर संवाद साधणारा '''‘तुझ्या नादानं पाहिली तुझीच रे पंढरी’''' हा लेख लिहिला व तो २०२० च्या पुढारी दिवाळी अंकात प्रसिद्ध झाला. याच्या अभिवाचनाचे प्रयोग होत असतात. == जयंत पवार यांच्या साहित्याचा इतर भाषांमधील अनुवाद == अधांतर नाटकाचा हिंदीत अनुवाद '''‘अभी रात बाकी है…’''' अनुवाद कैलाश सेंगर अधांतर नाटकाचा इंग्लिशमध्ये अनुवाद '''‘अधांतर द नोव्हेअर पिपल Adhantar The Nowhere People’''' अनुवाद माया पंडित काय डेंजर वारा सुटलाय नाटकाचा हिंदीत अनुवाद '''‘क्या डेंजर हवा चली है’''' अनुवाद असलम परवेज (अप्रकाशित तथापि प्रयोग होत असतात) फिनिक्सच्या राखेतून उठला मोर या कथासंग्रहाचा हिंदीत अनुवाद: '''‘[[फिनिक्सच्या राखेतून उठला मोर]]’ -''' अनुवाद: प्रकाश भातम्ब्रेकर [[फिनिक्सच्या राखेतून उठला मोर]] या कथासंग्रहाचा कन्नडमध्ये अनुवाद: '''‘फिनिक्स बूदियिन्देद्ध’''' अनुवाद : चंद्रकांत पोकळे. ही दोन्ही पुस्तके साहित्य अकादमी, दिल्लीने स्वतःच प्रकाशित केली आहेत. जयंत पवार यांच्या निवडक सहा दीर्घ कथांचा हिंदीत अनुवाद '''‘तर्क के खूंटे से…’''' (सहा दीर्घ कथा) संपादन व अनुवाद : डॉ. गोरख थोरात '''‘और आखिरकार’''' संपादन व अनुवाद : डॉ. गोरख थोरात हा जयंत पवार यांच्या अनेक कथांचा हिंदीत अनुवाद व त्याचे पुस्तक आहे. ‘बहुजन संस्कृतिवाद आणि लेखक’ पुस्तकाचा कन्नडमध्ये अनुवाद: अनुवाद : चंद्रकांत पोकळे आलेफ प्रकाशनने इंग्रजीत प्रकाशित केलेल्या 'The Greatest Marathi Stories Ever Told' (selected and edited by Ashutosh Potdar) या कथासंग्रहात जयंत पवार यांची ''''Hari's Laughter'''' - हॅरीचे हसू ही कथा समाविष्ट केलेली आहे. माकडं या कथेचा '''वानर''' या नावाने भारत भूषण यांनी हिंदीत अनुवाद केला असून तो हंस या हिंदी मासिकाच्या एप्रिल २०२४ च्या अंकात प्रकाशित झाला आहे. == '''चित्रपट पटकथा संवाद''' == अरविंद गोखले यांच्या कथांवर आधारित '''<nowiki/>'कथनी'''<nowiki/>' या दूरदर्शन मालिकेच्या काही भागांचे पटकथा लेखन आणि संवादलेखन 'अधांतर' या नाटकावर आधारित ''''लालबाग परळ'''' हा मराठी चित्रपट, हिंदी नाव सिटी ऑफ गोल्ड. [https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%97_%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%B3&oldid=2568784. https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%97_%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%B3&oldid=2568784.] 'साशे भात्तर रुपयांचा सवाल अर्थात युद्ध आमचे सुरू!' या कथेवर भाऊबळी चित्रपट २०२२मध्ये आला होता. नितीन वैद्य, निनाद वैद्य आणि अपर्णा पाडगावकर या चित्रपटाचे निर्माते होते व समीर पाटील दिग्दर्शक होते. यात मनोज जोशी, मेधा मांजरेकर, किशोर कदम, रसिका आगाशे, राजन भिसे, विजय केंकरे, आनंद अलकुंटे असे नामवंत कलाकार होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.hindustantimes.com/entertainment/marathi-movie-bhaubali-review-by-mukund-kule-141663305847375.html|title=मुकुंद कुळे यांनी केलेली चित्रपटाची समीक्षा|last=भाऊबळी: केवळ पाहण्यासारखा नव्हे अनुभवण्यासारखा सिनेमा|website=एचटी मराठी|url-status=dead|access-date=2025-06-02|archive-date=2022-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20221216043127/https://marathi.hindustantimes.com/entertainment/marathi-movie-bhaubali-review-by-mukund-kule-141663305847375.html}}</ref> चंदूच्या लग्नाची गोष्ट अर्थात सड्डम में टड्डुम यावर आधारित '''‘रज्जो’''' हा हिंदी चित्रपट. माझं घर नाटकावर आधारित '''‘तिचा उंबरठा’''' हा मराठी चित्रपट. याची कथा पटकथा व संवाद जयंत पवार यांचे आहेत. वरनभातलोन्चा नि कोन नाय कोंचा कथेवर आधारित नाय वरनभातलोन्चा नि कोन नाय कोंचा हा चित्रपट. याचे संवादही जयंत पवार यांचे आहेत. https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Nay_Varanbhat_Loncha_Kon_Nay_Koncha&oldid=1270736945 दुःखाचे श्वापद ही रंगनाथ पठारे यांची कथा. त्यावर आधारित '''‘दुःखाचे श्वापद’''' हा मराठी चित्रपट आला होता. त्याची पटकथा व संवाद जयंत पवार यांचे होते. '''इट्स अ ब्रेकिंग न्यूज''' या हिंदी चित्रपटाच्या पटकथेचे व संवादाचे सहलेखक होते. == '''अप्रकाशित साहित्य''' == चंदूच्या लग्नाची गोष्ट (नाटक) नाट्यसमीक्षण व इतर लेख == जयंत पवार यांना मिळालेले पुरस्कार == === अधांतर नाटक === '''अधांतर''' नाटकाला जवळपास ४८ पुरस्कार आहेत व त्यातील १४ पुरस्कार लेखनासाठी आहेत. त्यापैकी काही असे आहेत: राम गणेश गडकरी महाराष्ट्र राज्य साहित्य पुरस्कार महाराष्ट्र राज्य व्यावसायिक नाट्यस्पर्धा २००० मध्ये सर्वोत्कृष्ट नाटककार द्वितीय महाराष्ट्र फाउंडेशन ललित साहित्य गौरव नाट्य दर्पण पुरस्कार मॅजेस्टीक प्रकाशनचा जयवंत दळवी स्मृती नाट्य लेखन पुरस्कार द गोवा हिंदू असोशिएशनचा २००० मध्ये शशिकांत नार्वेकर स्मृती पुरस्कार<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://goahinduasso.org/award_narvekar|title=द गोवा हिंदू असोशिएशनचा २००० मध्ये शशिकांत नार्वेकर स्मृती पुरस्कार|last=द गोवा हिंदू असोशिएशन|url-status=live}}</ref> === माझं घर नाटक === '''माझं घर''' नाटकास पुरस्कार १९९९मध्ये माझं घर नाटकास व्यावसायिक राज्य नाट्य स्पर्धेत लेखन पुरस्कार === टेंगशेंच्या स्वप्नात ट्रेन === '''टेंगशेंच्या स्वप्नात ट्रेन''' नाटकास पुरस्कार २००९मध्ये टेंगशेंच्या स्वप्नात ट्रेन या नाटकास सर्वोत्कृष्ट प्रायोगिक नाटकाचा झी गौरव पुरस्कार === '''काय डेंजर वारा सुटलाय''' === '''काय डेंजर वारा सुटलाय''' नाटकास पुरस्कार ''''काय डेंजर वारा सुटलाय'''' या त्यांच्या नाटकाला महाराष्ट्र फाउंडेशनचा साहित्य : रा. शं. दातार नाट्य पुरस्कार २०१३मध्ये मिळाला. <ref>काय डेंजर वारा सुटलाय नाटकाला महाराष्ट्र फाउंडेशनचा पुरस्कार २०१३मध्ये मिळाला. https://maharashtrafoundationawards.com/project/jayant-pawar-2013/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200210143446/http://maharashtrafoundationawards.com/project/jayant-pawar-2013/ |date=2020-02-10 }}</ref> या प्रसंगी जयंत पवार यांनी व्यक्त केलेले मनोगत: <ref>जयंत पवार यांनी व्यक्त केलेले मनोगत https://www.youtube.com/watch?v=6DmUi5e5pI8</ref> महाराष्ट्र शासनाचा अण्णासाहेब किर्लोस्कर पुरस्कार या नाटकाला नाट्यलेखन स्पर्धेत अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषदेकडून सर्वोत्कृष्ट लेखनाचे प्रथम पारितोषिकसुद्धा मिळाले. सर्वोत्कृष्ट लेखक व्यावसायिक नाटक झी गौरव २०११ पुरस्कार <ref>https://www.youtube.com/watch?v=ifqANmADZFI&list=PL1C84400A4C7D9443&index=7</ref> उत्कृष्ट सामाजिक नाटकासाठी मिफ्ता अवार्ड === वंश === '''वंश''' नाटकास पुरस्कार १९८६ साली वंश नाटकास महाराष्ट्र राज्य नाट्य स्पर्धेतील प्रथम क्रमांक १९८७ साली वंश नाटकास मामा वरेरकर नाट्यलेखन पुरस्कार '''नाट्यलेखनासाठी काही पुरस्कार''' २०१६ मध्ये नाशिक नाट्य परिषद कुसुमाग्रज नाट्य लेखन पुरस्कार २०१७ मध्ये शाहीर विठ्ठल उमप स्मृती मृद्‌गंध पुरस्कार २०१९ मध्ये महाराष्ट्र राज्य हौशी नाट्यस्पर्धा नाट्यलेखन प्रथम- '''लिअरने जगावं की मरावं''' '''समीक्षेसाठी पुरस्कार''' १९८५मध्ये नाट्य समीक्षेसाठी माधव मनोहर स्मृती नाट्य दर्पण पुरस्कार २००५मध्ये अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषदेचा गो. ब. देवल नाटककार पुरस्कार २००७ मध्ये अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषदेचा वि. स. खांडेकर स्मृती नाट्य समीक्षा पुरस्कार === '''कथासंग्रहास पुरस्कार''' === '[[फिनिक्सच्या राखेतून उठला मोर]]' या कथासंग्रहासाठी २०१२ सालचा साहित्य अकादमी पुरस्कार मिळाला. [[साहित्य अकादमी]] पुरस्काराची बातमी <ref>https://marathi.indiatimes.com/-/articleshow/18566523.cms{{मृत दुवा|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, [[साहित्य अकादमी]] पुरस्कार_विजेत्यांची_यादी_(मराठी) <ref>https://mr.m.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%85%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%AE%E0%A5%80_%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A5%80_%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%80_(%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80)</ref>, महाराष्ट्र टाइम्समधील दोन पुरस्काराची बातमी डिसेंबर २०१२ <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://marathi.indiatimes.com/editorial/manasa/-/articleshow/17712584.cms |title=संग्रहित प्रत |access-date=2025-05-18 |archive-date=2025-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913124434/https://marathi.indiatimes.com/editorial/manasa/-/articleshow/17712584.cms |url-status=dead }}</ref>. २०१२मध्येच [[फिनिक्सच्या राखेतून उठला मोर]] कथासंग्रहास महाराष्ट्र शासनाचा पु.भा.भावे स्मृती वाङ्मय पुरस्कार २०११मध्ये [[फिनिक्सच्या राखेतून उठला मोर]] या कथासंग्रहास भाऊसाहेब नांदुरकर साहित्य पुरस्कार यवतमाळ आणि पु. ना. पंडित पुरस्कार === '''लालबाग परळ चित्रपट''' === २०११मध्ये लालबाग परळ चित्रपटाच्या कथालेखनासाठी मिफ्ता अवार्ड === जयंत पवार यांना मिळालेले इतर सन्मान === २०१४साली महाड येथे झालेल्या १५व्या कोकण मराठी साहित्य परिषदेच्या साहित्य संमेलनाचे जयंत पवार अध्यक्ष <ref>{{स्रोत बातमी|last=लोकसत्ता बातमी|url=https://www.loksatta.com/maharashtra/konkan-marathi-sahitya-sammelan-at-mahad-315651/|title=महाडमध्ये कोकण साहित्य संमेलनाचे आयोजन}}</ref> बुलढाणा येथे झालेल्या तेराव्या विद्रोही मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष प्रयोग मालाड' या नाट्यसंस्थेने १३-१४ ऑक्टोबर २०१८ हे दोन दिवस ''''लेखक एक, नाट्यछटा अनेक'''' अशी एकांकिका स्पर्धा आयोजित केली होती. स्पर्धेच्या अंतिम फेरीमध्ये जयंत पवार यांच्या १४ एकांकिकांमध्ये सादर करण्यात आल्या. हा कार्यक्रम बोरिवली, मुंबईतील प्रबोधनकार ठाकरे नाट्यगृहाचे मिनी थिएटर येथे होता. या स्पर्धांचे हे पाचवे वर्ष होते. ===== वैयक्तिक ===== कॅन्सरसारख्या दुर्धर व्याधीशी त्यांनी अनेक वर्षे लढा दिला व त्याही परिस्थितीत आपले लेखन कार्य सुरू ठेवले होते. ते शेवटपर्यंत कार्यरत होते. लढवय्या लेखक : जयंत पवार - प्रफुल्ल शिलेदार यांचा लेख <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.indiatimes.com/editorial/article/marathi-screenplay-writer-renowned-journalist-jayant-pawar-dies-in-mumbai/articleshow/85756529.cms|title=लढवय्या लेखक : जयंत पवार|last=प्रफुल्ल शिलेदार यांचा लेख|date=२०२१-०८-३०|url-status=dead|access-date=2025-06-02|archive-date=2025-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20250418004154/https://marathi.indiatimes.com/editorial/article/marathi-screenplay-writer-renowned-journalist-jayant-pawar-dies-in-mumbai/articleshow/85756529.cms}}</ref> जयंत पवार - समकालीन मराठी कथेतला अनन्य कथाकार - गणेश विसपुते यांचा लेख<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.kartavyasadhana.in/view-article/ganesh-vispute-on-jayant-pawar|title=जयंत पवार - समकालीन मराठी कथेतला अनन्य कथाकार|last=गणेश विसपुते यांचा साप्ताहिक साधनामधील लेख|date=२०२१-०९-०४|url-status=live}}</ref> पहा : [[नाट्यसमीक्षक]] == संदर्भ व टीप == <references /> [[वर्ग:मराठी नाटककार]] [[वर्ग:मराठी नाट्यसमीक्षक]] [[वर्ग:साहित्य अकादमी पुरस्कार विजेते]] [[वर्ग:साहित्यिक]] [[वर्ग:मराठी रंगकर्मी]] edq25spjdppztto0n2yk6qrfx5bedxn 0 136102 2701179 2618531 2026-08-12T02:29:50Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701179 wikitext text/x-wiki '''बहुरुपी'''[https://marathivishwakosh.org/17165/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251229102220/https://marathivishwakosh.org/17165/ |date=2025-12-29 }} ही महाराष्ट्रातील लोककलांकारांपैकी एक जमात. पूर्वीच्या काळी जेव्हा गांव-वस्त्यांवर करमणुकीचे पर्याय मर्यादित होते, तेव्हा हे कलाकार कुणाची तरी हुबेहूब नक्कल करून लोकांना रिझवत असत. हे बहुरूपी प्रामुख्याने फौजदार, हनुमान, शंकर यांचे वेश धारण करून गावभर फिरत. ती रूपे पाहून गावातील लोक त्यांना धान्य, पैसे वगैरे देत. परंतु आता चित्रपट गृह आणि करमणुकीची साधने वाढल्याने आणि नवीन पिठीला या गोष्टीची माहिती नसल्याने, तसेच या लोकांवर उपसमारीची वेळ आली आहे. बहुतेकवेळी मी यांना शहरामधे आपली कला दाखवताना पाहिले आहे, मुख्यत्वे करून हे पोलिसाच्या वेषात येतात, यामुळे यांना फसवेगीरी किंवा भामटे समजुन लोकांच्या रोशाला समोरे जावे लागते. {{विस्तार}} {{महाराष्ट्रातील लोककला}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील लोककला]] [[वर्ग:मराठी लोकसंस्कृतीचे उपासक]] 2tsvs9mwonc4ved7dmdoz6syy8ber0g 0 140254 2701293 1339798 2026-08-12T10:09:24Z Aryan Bagkar 152513 Aryan Bagkar ने लेख [[परमार]] वरुन [[परमार राजघराणे]] ला हलविला 1339798 wikitext text/x-wiki '''{{लेखनाव}}''' राजवंश हा एक प्राचीन राजवंश होता. {{विस्तार}} {{साम्राज्ये}} {{भारतीय राजवंश}} [[वर्ग:भारताचा इतिहास]] 9v4lejjyeuvtggutj5nop40j2wyzbig 2701297 2701293 2026-08-12T10:20:47Z Aryan Bagkar 152513 /* */ 2701297 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट ऐतिहासिक साम्राज्ये | नाव = परमार साम्राज्य | ध्वज = Chalukyas of Badami. Uncertain ruler. Circa 597-757 CE. Boar and Temple type.jpg | वंश = इ.स. १०५५ च्या सुमारास भोजाच्या अधिपत्याखालील माळव्यातील परमारांचा तात्पुरता विस्तार. | ध्वजरुंदी = 258 | नकाशा = Map of the Paramaras.png | नकाशारुंदी = 400 | सुरुवात = इ.स. ९४८ | शेवट = इ.स. १३०५ | राजधानी = [[धार]] | राजे = इ.स. ९४८ – इ.स. ९७२: [[सियाका]]<br/>इ.स. १३०१ - इ.स. १३०५: महालकादेव * | भाषा = [[संस्कृत]] |क्षेत्रफळ = |लोकसंख्या = |चलने = }} '''{{लेखनाव}}''' राजवंश हा एक प्राचीन राजवंश होता. {{विस्तार}} {{साम्राज्ये}} {{भारतीय राजवंश}} [[वर्ग:भारताचा इतिहास]] 558spobkeicnzj3ghyur3okvk5rxjal 2701298 2701297 2026-08-12T10:21:54Z Aryan Bagkar 152513 /* */ 2701298 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट ऐतिहासिक साम्राज्ये | नाव = परमार साम्राज्य | ध्वज = Chalukyas of Badami. Uncertain ruler. Circa 597-757 CE. Boar and Temple type.jpg | वंश = इ.स. १०५५ च्या सुमारास भोजाच्या अधिपत्याखालील माळव्यातील परमारांचा तात्पुरता विस्तार. | ध्वजरुंदी = 258 | नकाशा = Map of the Paramaras.png | नकाशारुंदी = 400 | सुरुवात = इ.स. ९४८ | शेवट = इ.स. १३०५ | राजधानी = [[धार]] <br> मांडू | राजे = इ.स. ९४८ – इ.स. ९७२: [[सियाका]]<br/>इ.स. १३०१ - इ.स. १३०५: महालकादेव * | भाषा = [[संस्कृत]] |क्षेत्रफळ = |लोकसंख्या = |चलने = }} '''{{लेखनाव}}''' राजवंश हा एक प्राचीन राजवंश होता. {{विस्तार}} {{साम्राज्ये}} {{भारतीय राजवंश}} [[वर्ग:भारताचा इतिहास]] srgk3mdin6d970v57vp4kbiaea0ychd 2701299 2701298 2026-08-12T10:22:21Z Aryan Bagkar 152513 /* */ 2701299 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट ऐतिहासिक साम्राज्ये | नाव = परमार साम्राज्य | ध्वज = | वंश = इ.स. १०५५ च्या सुमारास भोजाच्या अधिपत्याखालील माळव्यातील परमारांचा तात्पुरता विस्तार. | ध्वजरुंदी = 258 | नकाशा = Map of the Paramaras.png | नकाशारुंदी = 400 | सुरुवात = इ.स. ९४८ | शेवट = इ.स. १३०५ | राजधानी = [[धार]] <br> मांडू | राजे = इ.स. ९४८ – इ.स. ९७२: [[सियाका]]<br/>इ.स. १३०१ - इ.स. १३०५: महालकादेव * | भाषा = [[संस्कृत]] |क्षेत्रफळ = |लोकसंख्या = |चलने = }} '''{{लेखनाव}}''' राजवंश हा एक प्राचीन राजवंश होता. {{विस्तार}} {{साम्राज्ये}} {{भारतीय राजवंश}} [[वर्ग:भारताचा इतिहास]] b8mkrnk8bwuagqi6prcztvlx7f23cyi 0 141489 2701152 2693494 2026-08-12T00:35:59Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701152 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = प्रफुल्ल शिलेदार | चित्र = Prafull shiledar.jpg | चित्र_शीर्षक = प्रफुल्ल शिलेदार | पूर्ण_नाव = प्रफुल्ल दत्तात्रय शिलेदार | टोपण_नाव = | जन्म_दिनांक = ३० जून १९६२ | जन्म_स्थान = [[नागपुर]] | कार्यक्षेत्र = साहित्य,अनुवाद व संपादन | राष्ट्रीयत्व = भारत | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | कार्यकाळ = १९८० पासून | साहित्य_प्रकार = कविता, कथा, समीक्षा, अनुवाद, संस्मरणे, ललित | प्रसिद्ध_साहित्यकृती = पायी चालणार (कवितासंग्रह - २०१७) | प्रभाव = समकालीन भारतीय आणि विश्व साहित्य यांचा प्रभाव | प्रभावित = | पुरस्कार = कवीवर्य केशवसुत काव्य पुरस्कार, महाराष्ट्र शासन, २००६ आणि साहित्य अकादमी अनुवाद पुरस्कार, नवी दिल्ली- २०१८ | वडील_नाव = दत्तात्रय शिलेदार | आई_नाव = वसुधा शिलेदार | पत्नी_नाव = साधना शिलेदार | अपत्ये = दोन मुली | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = }} प्रफुल्ल शिलेदार (जन्म नागपूर ३० जून १९६२) हे मराठीतील कवी आणि अनुवादक आहेत. त्यांचे मराठीत चार कविता संग्रह, सहा अनुवादित पुस्तके, सहा संपादित ग्रंथ प्रकाशित आहेत. त्यांच्या कवितांचे इंग्रजी, हिंदी, मल्याळम, मणिपुरी, नेपाळी, कन्नड़, गुजराती, पंजाबी, तेलुगु, ओडिया, दखनी, स्लोवाक, टर्किश, जर्मन इत्यादी भाषांमध्ये अनुवाद झाले असून हिंदी, इंग्रजी, कन्नड आणि ओडिया भाषांमध्ये त्यांच्या कविता संग्रहरुपात प्रकाशित झाल्या आहेत.     अनेक महत्वाच्या राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय संकलनात त्यांच्या कविता समाविष्ट आहेत. ते भारतातील तसेच युरोप, अमेरिका, मध्यपूर्वेतील देशातील साहित्यिक आयोजनात सहभागी झाले आहेत. कवितेकरता त्यांना केशवसुत पुरस्कार, शरच्चंद्र मुक्तिबोध पुरस्कार, कवी कुसुमाग्रज पुरस्कार, बाराशिव पुरस्कार, पद्मश्री विखे पाटील पुरस्कार इत्यादी सन्मान लाभले आहेत तर अनुवादाकरता साहित्य अकादेमी पुरस्कार, बाळशास्त्री जांभेकर पुरस्कार, गांधी स्मारक निधी पुरस्कार मिळाले आहेत.   ‘युगवाणी’ या  वाङमयीन नियतकालिकाचे ते २०१८ पासून संपादक आहेत. आर्ट ओमाय, न्यू यॉर्क या प्रतिष्ठित संस्थेची आंतरराष्ट्रीय लेखक निवासवृत्तीअंतर्गत त्यांनी काही काळ अमेरिकेत वास्तव्य केले.    ==प्रफुल्ल शिलेदारांची साहित्यिक कारकीर्द== === प्रकाशित कविता संग्रह (मराठी) === १.      ‘स्वगत’ (१९९३) २.      ‘जगण्याच्या पसाऱ्यात’ (पॉप्युलर प्रकाशन, मुंबई - २००६) ३.      पायी चालणार (पॉप्युलर प्रकाशन, मुंबई - २०१७, २०२१, २०२४)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://thinkmaharashtra.com/%E0%A4%B9%E0%A4%BE-%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6-%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%80-%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%A3%E0%A4%BE%E0%A4%B1%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE/|title=पायी चालणार’ या कवितासंग्रहाचे परीक्षण : डॉ. प्रमोद मुनघाटे|last=हा देश पायी चालणाऱ्यांचाच आहे!|date=२०१८-११-२४|website=थिंकमहाराष्ट्र|url-status=dead|access-date=2025-06-03|archive-date=2025-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250519053446/https://thinkmaharashtra.com/%E0%A4%B9%E0%A4%BE-%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6-%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%80-%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%A3%E0%A4%BE%E0%A4%B1%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE/}}</ref> ४.      हरवलेल्या वस्तूचं मिथक (पॉप्युलर प्रकाशन, मुंबई - २०२३)   === इतर भाषेत प्रकाशित कविता संग्रह आणि स्फुट भाषांतरे === १.       पैदल चलूँगा (हिंदी - साहित्य भांडार, इलाहाबाद, २०१७) २.       समुद्र पर दस्तक (हिंदी -सेतू प्रकाशन, दिल्ली, - २०२३) ३.       आत्मकथे बरेयुवा मुन्ना ( कन्नड – २०२३) ४.      Scratching the Silence (English – Red River, Delhi - 2025) ५.      समुद्ररे कराघात (ओडिया – धौली बुक्स, भुवनेश्वर - २०२५) ६.      इंग्रजी, हिंदी, मल्याळम, मणिपुरी, ओडिया, नेपाळी, कन्नड, गुजराती, पंजाबी, दखनी, तेलुगु, स्लोवाक, जर्मन, टर्किश इत्यादी भाषांमध्ये कवितांची भाषांतरे प्रकाशित झाली. (इंग्रजी कविता) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.poetryindia.com/Authors.aspx|title=Poetry India यावरील इंग्रजी कविता|last=इंग्रजीत अनुवाद झालेल्या काही कविता|website=poetryindia|url-status=dead|access-date=2025-06-02|archive-date=2025-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20251001095055/http://www.poetryindia.com/Authors.aspx}}</ref> (हिंदी कविता) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindisamay.com/writer/writer_details_n.aspx?id=3067|title=हिंदी समय इथे प्रकाशित झालेल्या काही कविता|last=हिंदी समय में प्रफुल्ल शिलेदार की रचनाएं|website=HindiSamay|url-status=live}}</ref> हिंदीत अनुवादित झालेल्या आणखी काही कविता <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sadaneera.com/poems-of-marathi-hindi-poet-prafull-shiledar/|title=हिंदीत अनुवादित झालेल्या काही कविता|last=इस बहते समय की दरारें|website=सदानीरा साईट|url-status=live}}</ref> === प्रफुल्ल शिलेदार यांनी अनुवादित केलेले साहित्य === * ‘पूल नसलेली नदी’ (मानसी यांच्या मल्याळम कथांचे अनुवाद – मनोविकास प्रकाशन, पुणे -२००९, विजय प्रकाशन, नागपूर - २०२४) या अनुवादित पुस्तकाबाबत आनंदाचे पान या टिव्ही कार्यक्रमात मुलाखत <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/videos/news/maharashtra-anandache-paan-praful-shiledar-writer-hrushikesh-palande-maharashtra-news-update-abp-majha-1296271|title=(आनंदाचे पान : पूल नसलेली नदी या अनुवादित पुस्तकाबाबत मुलाखत )|last=एबीपी माझा चॅनेल|website=एबीपी माझा|url-status=live}}</ref> * ‘जास्तीचे नाही’ (विनोद कुमार शुक्ल यांच्या हिंदी कवितासंग्रहाचा अनुवाद – पॉप्युलर प्रकाशन, मुंबई -२०१३) * ‘संशयात्मा’ (ज्ञानेंद्रपती यांच्या हिंदी कवितासंग्रहाचा अनुवाद – साहित्य अकादेमी, २०१३ ) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.indiatimes.com/editorial/samwad/-/articleshow/23216314.cms|title=ज्ञानेन्द्रपती यांच्या संशयात्मा कविता संग्रहाचे परीक्षण|website=महाराष्ट्र टाइम्स|url-status=dead|access-date=2025-06-02|archive-date=2025-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20250602173610/https://marathi.indiatimes.com/editorial/samwad/-/articleshow/23216314.cms}}</ref> * ‘दगड भिरकावू लागलोय’ (चंद्रकांत देवताले यांच्या हिंदी कवितासंग्रहाचा अनुवाद – साहित्य अकादेमी,  २०१९)   * ‘केवळ काही वाक्यं’ (उदयन वाजपेयी यांच्या हिंदी कवितासंग्रहाचा अनुवाद- वर्णमुद्रा, शेगाव, २०२३)  * ‘दुसरा ना कोणी’ (कुंवर नारायण यांच्या हिंदी कवितासंग्रहाचा अनुवाद – साहित्य अकादेमी, मुंबई -२०२५) * अनेक देशी विदेशी कवींच्या कवितांचे अनुवाद विविध नियतकालिकांमधून प्रकाशित === संपादने === १.       ‘आदिवासी साहित्य आणि अस्मितावेध’, लोकवाङ्मय गृह, मुंबई, (भुजंग मेश्राम यांच्या वैचारिक लेखनाचे संपादन- लोकवाङमय गृह, मुंबई - २०१४, २०२३) २.       अरुण कोलटकर, मॅजेस्टिक प्रकाशन, मुंबई (समीक्षा संपादन-२०२४), ३.       सत्य, सत्ता आणि साहित्य, पपायरस, कल्याण, (जयंत पवार यांच्या वैचारिक आणि अन्य लेखनाचे सहसंपादन – २०२४) ४.       सांध्य सूक्ते (२००४), शुभवर्तमान (२०१७) (ना. वा. गोखले यांच्या निवडक कवितांचे संपादन) ५.       ‘युगवाणी’ या विदर्भ साहित्य संघ, नागपूर यांच्या वाङमयीन नियतकालिकाचे संपादन (एप्रिल २०१८ पासून आजपर्यंत. या काळात अनेक विशेषांकांचे संपादन) (‘युगवाणी’च्या संपादनाबाबत मैत्रेयी भट्टाचारजी चौधरी यांनी घेतलेली मुलाखत )<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://bangalorereview.com/2025/04/tbr-interviews-prafull-shiledar/|title=The Bangalore Review|last=Interview of Prafull Shiledar|first=2025-04-01|url-status=live}}</ref> === गद्य === १.      येरझारा, पपायरस प्रकाशन, मुंबई (इतर गद्य, अनुवाद आणि स्फुट लेखन) (२०२५)   === इतर लेखन === समीक्षा, कथा, स्तंभ लेखन, पुस्तक परीक्षणे, संस्मरणे इत्यादी स्फुट लेखन. === संकलनांमध्ये समावेश === १.       दृष्यांतर (मराठी), नॅशनल बुक ट्रस्ट ( संपादन: चंद्रकांत पाटील – २००७ ) २.       मराठी पोएट्री १९७५ – २००० (इंग्रजी); साहित्य अकादेमी ( संपादक: संतोष भूमकर- २०१३) ३.       इंडिया इन व्हर्स, (इंग्रजी), द लिटिल मॅगझिन; (संपादक : अंतरा देव सेन- २०११ ) ४.       लाइव्ह अपडेट; पोएट्रीवाला (इंग्रजी); (संपादन : सचिन केतकर- २००५ ) ५.       आर्स पोएतिका इंटरनॅशनल फेस्टिव्हल अॅन्थॉलॉजी २०१३ (स्लोवाक) : स्लोवाकिया, (युरोप)   ६.       गति प्रगती; साहित्य भांडार, (हिंदी) (संपादक : चंद्रकांत पाटील -२००६) ७.       स्वातंत्र्योत्तर मराठी कविता, विजय प्रकाशन (मराठी) (संपादक : अनिल नितनवरे -२०१५)  ८.       वाक बिनाले फेस्टिवल अॅन्थॉलॉजी, रझा फाउंडेशन, दिल्ली (द्विभाषिक) - -२०१६   ९.       द पोएट मॅगझीन, युके (इंग्रजी) – अॅन्थॉलॉजी - विंटर-२०२०, स्प्रिंग-२०२१, ऑटम २०२१, स्प्रिंग-२०२१, स्प्रिंग-२०२२, विंटर-२०२२    १०.    ‘काव दिशावान’ (पंजाबी) ‘भारतीय कविता’, पंजाबी अनुवाद आणि संपादन – सतपाल भिक्की, तरसेम, गुरदीप सिंग (२०२२) ११.    मराठी कविता का समकाल (हिंदी): विजया बुक्स, दिल्ली, अनुवाद आणि संपादन: प्रकाश भातंब्रेकर (२०१८)   १२.    कविता के साये में शब्द (हिंदी) ) महाराष्ट्र राज्य हिंदी साहित्य अकादेमी, मुंबई, अनुवाद आणि संपादक : सुनील देवधर (२०२४)  १३.    सेंट ऑफ रेन (इंग्रजी) (संपादक – अश्वनी कुमार), रेड रिव्हर, दिल्ली (२०२५)   === कवितावाचन === साहित्य अकादेमी, मुंबई, ‘कवी-संधी’-एकल कवितावाचन (२०२०)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sahitya-akademi.gov.in/pdf/Kavisandhi_4-6-19.pdf|title=साहित्य अकादेमी, मुंबई, ‘कवी-संधी’-एकल कवितावाचन (२०२०)|last=साहित्य अकादेमी आयोजित कार्यक्रम|date=२०१९-०६-०४|url-status=live}}</ref> साहित्य अकादेमीतर्फे दिल्ली, मुंबई, पुणे, उज्जैन इ., हिंदी साहित्य अकादेमी, (दिल्ली), मुंबई विद्यापीठ (मुंबई), काला घोडा महोत्सव (मुंबई), वाक पोएट्री बिनाले- रझा फौंडेशन (नवी दिल्ली-२०१७), बनारस हिंदू युनिवर्सिटी (बनारस-२०१६), टाटा लिटरेचर फेस्टिव्हल, (मुंबई-२०२१), केरळ लिटरेचर फेस्टिवल (कोझिकोड, केरळ-२०१९), नॅशनल गॅलरी ऑफ मॉडर्न आर्ट, मुंबई (२०१७), मुंबई दूरदर्शन व आकाशवाणी मुंबई, अ. भा. मराठी साहित्य संमेलन, पुणे व इतर ठिकाणी, इम्फाळ लिटरेचर फेस्टिव्हल (इम्फाळ, मणिपूर, -२०२१), कादंबिनी लिटरेचर फेस्टिव्हल, भुवनेश्वर (२०२२), विश्वरंग, भोपाळ, (२०२३), जनवादी लेखक संघ, अलाहाबाद (२०२४), भारत भवन, भोपाळ (२०२३), भारतीय विद्या भवन, मुंबई (२०२३), आर्स पोएतिका काव्य महोत्सव (ब्रातीस्लावा, स्लोवाकिया-२०१३), चार्लस युनिवर्सिटी (प्राग, चेक रिपब्लिक-२०१३), जागतिक मराठी संमेलन (दुबई-२०१०), पोएट्स अॅनोनिमस व पोएट्री सोसायटी ऑफ व्हर्जिनिया (यूएसए-२००३), चंद्रभागा पोएट्री फेस्टिव्हल, कोणार्क (२०२४), जॉन अॅशबेरी रिसोर्स सेंटर, फ्लो चार्ट फौंडेशन, हडसन, न्यू यॉर्क (२०२५), अल्बनी (२०२५), लॉस एंजेलिस (२०२५) इत्यादी देशातील आणि परदेशातील काही ठिकाणी कवितावाचन. === प्रफुल्ल शिलेदार यांच्या कवितांचे विश्लेषण === डॉ. केशव सखाराम देशमुख यांनी 'पायी चालणार' काव्यसंग्रहावर महाराष्ट्र टाईम्समध्ये लेख लिहिलेला आहे. त्यात ते लिहितात: ''“'पायी चालणार' काव्यसंग्रहातील शिलेदारांची ही समग्र कविता आशयविस्तारक म्हणून आणि 'कविपण' पणाला लावण्याच्या गुणवत्तेवरही फारच महत्त्वाची कविता मानावी लागेल. 'खूप माणूस होऊन जगायचंय / खूप माणूस होऊन जगायचंय / पुटपुटत खिसे चाचपडताना / गवसावा हरवलेला बंदा रुपया' अशी पक्की धारणा स्वीकारत शिलेदार या काव्यसंग्रहाचा शेवट करतात; त्यावेळी, सभोवताली एक भयंकर कोलाहल माजलेला आहे; आणि अशा कोलाहलात एखाद्या थोर संताने मानुषतेसाठी प्रार्थनेचे शब्द समाजाच्या गाभाऱ्यात पेरून द्यावेत; त्याच पद्धतीची महन्मंगल भावधारा या कवितेच्या संपूर्ण रचनेच्या खोल तळाशी आहे, हे अगदीच खरे. या कवितेतील फारच महत्त्वाचा स्वर जर कोणता असेल तर तो आहे की, ही कविता जगण्याविषयीचे कुतूहल अबाधित ठेवते. मानवी जगण्याच्या तळांपर्यंत पोहचण्याचे या एकूण कवितेचे ध्येयसूक्त हा तर 'पायी चालणार' काव्यसंग्रहाचा अगदी प्रधान अशा स्वरूपाचा धागा ठरतो.”'' हा संपूर्ण लेख महाराष्ट्र टाईम्सच्या संकेतस्थळावर उपलब्ध आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.indiatimes.com/editorial/samwad/thoughts-about-poem/articleshow/64326113.cms|title=कविपण पणाला लावलेली कविता|last=डॉ. केशव सखाराम देशमुख यांचा लेख|date=२०१८-०५-२७|website=महाराष्ट्र टाईम्स|url-status=live}}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> कवयित्री अंजली कुलकर्णी यांनी 'पायी चालणार' या कवितासंग्रहाचे लोकसत्तामध्ये परीक्षण केलेले आहे. त्यात त्या लिहितात: ''<nowiki/>'वर्तमानावरचे निर्भीड भाष्य''' ''प्रफुल्ल शिलेदार हे नव्वदोत्तरी कवितेतले एक महत्त्वाचे कवी आहेत. त्यांचा यापूर्वी 'जगण्याच्या पसाऱ्यात' हा कवितासंग्रह प्रकाशित झालेला आहे. एकूणच नव्वदोत्तर काळात सामाजिक, राजकीय, सांस्कृतिक जीवनावर जागतिकीकरणाच्या उमटलेल्या खुणांचे, ओरखडय़ांचे अचूक आकलन त्यांच्या कवितांमध्ये दिसते. बदलांच्या या सगळ्या वादळी आवेगात सापडलेले मानवी मन, मूल्ये, संस्कृती, भाषा यांसह मानवी जगण्याला आलेले भरकटलेपण आणि दिशाहीनता त्यांनी कवितेमधून अचूक टिपली आहे.'' हा संपूर्ण लेख लोकसत्ताच्या संकेतस्थळावर उपलब्ध आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/lokrang/lekha/loksatta-book-review-prafull-shiledar-1547960/?utm_source=whatsapp&utm_medium=social&utm_campaign=WhatsappShare|title='वर्तमानावरचे निर्भीड भाष्य'|last=कवयित्री अंजली कुलकर्णी यांनी 'पायी चालणार' या कवितासंग्रहाचे लोकसत्तामध्ये केलेले परीक्षण|date=२०१७-०९-१०|website=लोकसत्ता|url-status=live}}</ref> === पुरस्कार === विशाखा पुरस्कार (नाशिक-१९९३), शरच्चंद्र मुक्तिबोध काव्य पुरस्कार (वि. सा. संघ, नागपूर- २००६), केशवसुत पुरस्कार (महाराष्ट्र  शासन-२००६), गांधी स्मारक निधी अनुवाद पुरस्कार (नागपूर-२००९), बाळशास्त्री जांभेकर अनुवाद पुरस्कार (मुंबई-२०१४), मारवाड़ी फाउंडेशन साहित्य गौरव पुरस्कार, (मुंबई-२०१७), बाराशिव कविता पुरस्कार (परभणी-२०१८)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.aksharnama.com/client/article_detail/4866|title=इंद्रजित भालेराव यांच्या भाषणाचा अंश|last=डिसेंबर २०१८चा बाराशिव साहित्य पुरस्कार प्रफुल्ल शिलेदार यांच्या ‘पायी चालणार’ या कवितासंग्रहाला प्रसिद्ध कवी इंद्रजित भालेराव यांच्या हस्ते देण्यात आला. त्या वेळी त्यांनी केलेलं हे भाषण…|date=२०२१-०१-२२|website=अक्षरनामा|url-status=live}}</ref> लोकमंगल साहित्य पुरस्कार (सोलापूर-२०१८), साहित्य अकादमी अनुवाद पुरस्कार (२०१८) (नवी दिल्ली)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/maharashtra/prafulla-shiledar-received-sahitya-akademi-award/#google_vignette|title=लोकमतमधील बातमी|last=प्रफुल्ल शिलेदार यांना साहित्य अकादमी अनुवाद पुरस्कार (२०१८)|url-status=live}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/nagpur/writer-prafull-shiledar-visit-loksatta-office-1833968/|title=लोकसत्ताला भेट व संवाद|last=प्रफुल्ल शिलेदार यांनी व्यक्त केलेला विचार|date=२०१९-०२-०२|website=लोकसत्ता|url-status=live}}</ref> कवीवर्य कुसुमाग्रज साहित्य पुरस्कार (मराठवाडा साहित्य परिषद, औरंगाबाद-२०२१), पद्मश्री विठ्ठलराव विखे पाटील विशेष साहित्य पुरस्कार, (प्रवरानगर-२०२४) इत्यादी. === सन्मान === १.       आर्स पोएतिका इंटरनॅशनल पोएट्री फेस्टिवल, ब्रातीस्लावा, स्लोवाकिया येथे कविता वाचनाकरता आमंत्रित (२०१३) २.       आकाशवाणी प्रजासत्ताक दिन राष्ट्रीय कविसंमेलनात (२०१३) सहभाग व बावीस भारतीय भाषांमध्ये कवितेच्या अनुवादाचे प्रसारण.       ३.       संमेलनाध्यक्ष, चौथे समाज साहित्य विचार संमेलन, मालवण जि. सिंधुदुर्ग (२०२४) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://kartavyasadhana.in/view-article/prafull-shiledar-presidential-address-mlvan-samaj-sahitya-vichar-sammelan-dec-2024|title=(अध्यक्षीय भाषण, चौथे समाज साहित्य विचार संमेलन, मालवण, २०२५ )|last=काळाचे भान म्हणजे परिवर्तनाचे भान|date=२०२४-१२-१७|website=साप्ताहिक साधना|url-status=live}}</ref> ४.       आर्ट ओमाय, इंटरनॅशनल रायटर्स रेसिडेन्सी, न्यू यॉर्क येथे फेलो रायटर म्हणून वास्तव्य (२०२५)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://artomi.org/art-omi-writers-2025-spring/|title=Art Omi: Writers 2025 Spring|last=(आर्ट ओमाय, न्यूयॉर्क येथे आंतरराष्ट्रीय लेखक निवासवृत्तीसाठी निवड, एप्रिल २०२५) लेखक परिचय|url-status=live}}</ref> ५.       अनेक विद्यापीठांमध्ये भाषेच्या अभ्यासक्रमात कवितांचा समावेश   == संदर्भ व टीप == <references /> [[वर्ग:मराठी कवी]] [[वर्ग:मराठी लेखक]] 1ee98n6dunmmeuw7lcce2wua0wrpbnd 0 141783 2701008 2533137 2026-08-11T13:11:04Z अभय नातू 206 /* कलाकार */ 2701008 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट चित्रपट | नाव = चक दे! इंडिया | छायाचित्र = Chak De! India.jpg | चित्र रुंदी = | चित्र शीर्षक = चक दे! इंडिया | निर्मिती वर्ष = २००७ | भाषा = हिंदी | इतर भाषा = | देश = [[भारत]] | निर्मिती = [[यश चोप्रा प्रॉडक्शन]] | दिग्दर्शन = शिमित अमीन | कथा = | पटकथा = | संवाद = [[आदित्य चोप्रा]] | संकलन = जिमीत सहानी | छाया = | कला = | गीते = | संगीत = सलीम-सुलेमान | ध्वनी = | पार्श्वगायन = [[सुखविंदर सिंग]] | नृत्यदिग्दर्शन = | वेशभूषा = | रंगभूषा = | साहस दृष्ये = | ऍनिमेशन = | विशेष दृक्परिणाम = | प्रमुख कलाकार = [[शाहरुख खान]]<br />[[सागरिका घाटगे]]<br />[[विद्या माळवदे]] | प्रदर्शन तारीख = [[ऑगस्ट १०]] [[इ.स. २००७]] | वितरक= [[यश राज फिल्म्स]] | अवधी = १५३ मिनिटे | पुरस्कार = | निर्मिती_खर्च = रु. २४ करोड | उत्पन्न = रु. १०३.६५ करोड | संकेतस्थळ दुवा = | तळटिपा = | imdb_id = | amg_id = }} '''चक दे! इंडिया''' हा २००७ साली प्रदर्शित झालेला एक [[बॉलिवूड|हिंदी चित्रपट]] आहे. [[शिमित अमीन]]ने दिग्दर्शित केलेल्या ह्या चित्रपटामध्ये [[शाहरुख खान]], [[विद्या माळवदे]], [[सागरिका घाटगे]] ह्यांच्या प्रमुख भूमिका आहेत. शाहरुख खान हा [[कबीर खान]]च्या भूमिकेत भारतीय हॉकी संघाचा पूर्वीचा कप्तान असतो; पाकिस्तान संघाविरुद्धच्या पराभवामुळे त्याला संघामधून बाहेर काढले जाते. समाजातून त्याला आणि त्याच्या आईला बहिष्कृत केले जाते. तब्बल सात वर्षानंतर हरवलेली निष्ठा परत मिळवण्यासाठी तो विवादग्रस्त भारतीय महिला संघाची प्रशिक्षक पदाची जबाबदारी घेतो. विवादग्रस्त संघ ते विश्वविजेता संघ ह्या वाटचालीमध्ये खान प्रसिद्धी मिळवून समाजामध्ये उंच मानेने आपल्या आईसमवेत परत येतो. जे त्याला व त्याच्या आईला दुर्लक्षित करतात, तेच पुन्हा त्यांच्या स्वागताला येतात. ==पार्श्वभूमी== [[क्रिकेट]]च्या तुलनेत दुर्लक्षिल्या गेलेल्या भारताचा राष्ट्रीय खेळ हॉकीची दुरवस्था ही या चित्रपटाची पार्श्वभूमी आहे. चक दे! इंडिया हा [[जिमीत सहानी]] संकलित आणि शिमित अमिन दिग्दर्शित, भारतीय महिला हॉकी संघावर आधारित हिंदी चित्रपट आहे. एखादी इच्छा, सांघिक कामगिरी आणि चांगला प्रशिक्षक व त्याचे योगदान एखाद्या संघामध्ये किती बदल घडवू शकते, हे या चित्रपटामध्ये सुरेखपणे मांडले आहे. ==कलाकार== *[[शाहरुख खान]] - भारतीय महिला हॉकी संघाचा प्रशिक्षक कबीर खान *[[सागरिका घाटगे]] - प्रीती सबरवाल *[[विद्या माळवदे]] - विद्या शर्मा (संघनायक) *[[चित्राश्री रावत]] - कोमल *[[शिल्पा शुक्ला]] - बिन्दिया नायक *[[सीमा आझमी ]] - राणी डिस्पोटा ==कथानक== {{गौप्यस्फोट इशारा}} कबीर खान हा कथानकातील भारतीय हॉकी संघाचा एकेकाळचा कर्णधार. एक महत्त्वाचा सामना गमावून स्पर्धेतून बाहेर पडावे लागल्याचा दोष त्याच्या माथी येतो. स्पर्धक पाकिस्तानी संघाशी हातमिळवणी करून मुद्दाम हारल्याचा खोटा आळ त्याच्यावर ठेवला जातो. दुखावलेला कबीर खान राष्ट्रीय संघापासून दूर निघून जातो. सुमारे सात वर्षानंतर परत येतो तो हॉकीचा कोच म्हणून. स्पर्धेत जिंकण्याची कोणतीही आशा नसलेल्या महिला हॉकी संघाचे प्रशिक्षकपद तो मागून घेतो आणि सर्व अडथळ्यांवर मात करीत शेवटी त्याच दुबळ्या संघाला विश्वविजेता बनवून स्वतःवरचा कलंक धुऊन टाकण्याचा प्रयत्न करतो. ==उल्लेखनीय== "चक दे! इंडिया" या चित्रपटाला सर्वोत्कृष्ट कौटुंबिक चित्रपट ह्या प्रवर्गामध्ये [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]] मिळाला होता.<ref>http://maharashtratimes.indiatimes.com/rssarticleshow/4981898.cms{{मृत दुवा|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> सुखविंदर सिंहच्या, सलीम मर्चंट, मरिअने डिक्रुझ यांच्या आवाजातील '''चक दे! इंडिया''' हे गाणे अतिशय उस्फूर्त आणि प्रेरणादायी आहे. ==हा चित्रपट प्रदर्शित झाल्यानंतर १० वर्षांनी, म्हणजे इ.स. २०१७ साली 'चक दे'च्या टीममधील मुली काय करत आहेत?== चक दे इंडियाच्या मुली दहा वर्षांनंतरही एकमेकांच्या संपर्कात आहेत, अडचणीत सल्लामसलत करतात. १. सागरिका घाटगे (प्रीती सबरवाल) : नसरुद्दीन शहाच्या 'इरादा' चित्रपटात दिसली होती. क्रिकेट खेळाडू जहीर खानबरोबर सगाई झाली; (लग्न?) २. चित्राश्री रावत (कोमल चौताला) : 'चक दे'नंतर अनेक चित्रपटांत आणि टीव्ही सीरियल्समध्ये दिसली. सध्या 'शंकर जयकिशन' नावाच्या सीरियलमध्ये केतन सिंहाच्या पत्नीची भूमिका करत आहे. ३. शिल्पा शुक्ला (बिंदिया नायक) : 'बी.ए. पास' या चित्रपटानंतर नाटकांकडे वळली. महेश दत्तानीचा सिने प्ले 'द बिग फॅट सिटी'त दिसली होती. ४. तान्या अबरोल (बलबीर कौल) : शिक्षण पूर्णकेल्यावर 'सी आयडी' आणि अशाच काही सीरियल्समध्ये काम केले. तिची एक वेब सीरियल येणार आहे. पंजाबी चित्रपटांत काम करते. ५. शुभी मेहता (गुंजन लाखानी) : आमरस चित्रपटात काम केल्यानंतर Forever End a Day या लघु चित्रपटात काम केले. आता गुडगाव (दिल्ली)त हिची कंपनी कॉर्पोरेट ट्रेनिंग देते. ६. विद्या माळवदे (विद्या शर्मा) : संघाची गोलकीपर आणि कॅप्टन. सध्या योगाचे वर्ग घेते. देशात-परदेशांत कार्यशाळा भरवते. ७. सीमा आझमी (राणी डिस्पोटा) : एनएसडीचा अभ्यासक्रम पूर्ण करून एका नाटक मंडळीत दाखल झाली. तेते ती नाट्यलेखन, दिग्दर्शन आणि अभिनय करते. सध्या 'इस प्यार को क्या नाम दूॅं-३'मध्ये विनोदी भूमिका करते आहे. ८. मॅसोचॉन (मॉली झिमिक) : मणिपुरी खेळाडूची भूमिका करणारी ही मुलगी ईशान्य भारतात परतली.. तेथे ती एक तरुणांच्या एनजीओत काम करते आहे. तिला एक मुलगी झाली आहे. ९. अनाहिता नायर : (आलिया बोस) : २०११ साली लग्न करून कायमची सिंगापूरला गेली. तिला एक मुलगी आहे, तिचे नाव आलिया ठेवले आहे. १०. आर्या मेनन (गुल इकबाल) : विक्रम मोटवानी आणि अनुराग कश्यपच्या बेब सीरीजमध्ये ती क्रिएटिव्ह प्रोड्यूसर होती. आता तिची स्वतःची ॲड फिल्म्स काढणारी प्रॉडक्शन कंपनी आहे. ११. सॅंडिया फुर्टाडो ( नेत्रा रेड्डी) : मुंबईत वांद्&zwnj;ऱ्याला राहणाऱ्या सॅंडियाचे २०१६ साली लंडनमध्ये लग्न झाले. ती पी.आर. प्रोफेशनल आहे. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== *{{आय.एम.डी.बी. शीर्षक|0871510}} {{यश राज फिल्म्स}} [[वर्ग:भारतीय स्त्रीवादी चित्रपट]] b3ns2jxb4blxnf916i88m55u94zjdzt 0 142881 2701123 2676047 2026-08-11T20:57:18Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701123 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = नीरजा | चित्र = Neerja marathi writer.jpg | कार्यक्षेत्र = [[साहित्य]] | राष्ट्रीयत्व = [[भारत]]ीय | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] }} '''नीरजा (जन्म- २३ ऑक्टोबर १९६०)''' या एक मराठीतील कवयित्री व कथालेखिका व कांदबरीकार आहेत. त्या समीक्षक [[म.सु. पाटील]] यांच्या कन्या आहेत.त्यांच्या आईचे नाव विभावरी पाटील आहे. त्यांनी इंग्रजी विषयात एम.ए. केले आहे. गेली पस्तीस वर्षं विविध कनिष्ठ महाविद्यालयात इंग्रजीचे अध्यापन केल्यावर आता निवृत्त झालेल्या आहेत. त्या 'ग्रंथालीच्या विश्वस्त होत्या' 'सानेगुरुजी ट्रस्ट'च्या अनुवाद सुविधा केंदाच्या त्या सध्या अध्यक्ष आहेत. [[चित्र:Neeraja|इवलेसे]]नीरजा यांनी ६०व्या मराठी साहित्य संमेलनात ‘व्यथा’ ही कविता वाचली होती. १९९१ मध्ये मधु मंगेश कर्णिक यांच्या अध्यक्षतेखाली झालेल्या संमेलनात सकाळी नवोदितांच्या कविसंमेलनात ‘सावित्री’ ही कविता म्हटली. ती गाजली. परीक्षक समितीत नारायण सुर्वे आणि प्र. श्री. नेरूरकर होते. त्यांनी संध्याकाळच्या निमंत्रितांच्या संमेलनात कविता वाचण्यासाठी पाच जणांची निवड केली. त्यात त्या होत्या. संध्याकाळी ‘आईस पत्र’ ह्या कवितेच्या मालिकेतील तीन कविता त्यांनी वाचल्या. त्या खूप गाजल्या. नीरजा यांचा पहिला कवितासंग्रह निरन्वय १९८७ ला आला व तेव्हापासून त्यांची एकूण १८ पुस्तके प्रकाशित झालेली आहेत. == '''नीरजा यांची साहित्य संपदा''' == === कादंबरी === थिजलेल्या काळाचे अवशेष (राजहंस प्रकाशन) (ऑगस्ट २०२२) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.rajhansprakashan.com/product-details/thajallya-kalica-avashashha-thijalelya-kalache-avshesh|title=थिजलेल्या काळाचे अवशेष|last=राजहंस प्रकाशन|first=कादंबरीची माहिती|date=|year=2022|website=राजहंसप्रकाशन|publisher=राजहंस प्रकाशन|location=पुणे|publication-date=ऑगस्ट २०२२|isbn=978-93-95483-13-1|issn=|url-status=live}}</ref> === काव्यसंग्रह === एकूण सहा १. निरन्वय(१९८७), २. वेणा(१९९४) ३. स्त्रीगणेशा (२००३) ४. निरर्थकाचे पक्षी(२०१०) ५. मी माझ्या थारोळ्यात(२०१५) ६. विध्वंसाच्या वेदीवर चढण्याआधी( मार्च २०२२) ==== कथासंग्रह ==== एकूण ४ १. जे दर्पणी बिंबले(२००१) २. ओल हरवलेली माती(२००६) ३. पावसात सूर्य शोधणारी माणसं(२०१२) ४. अस्वस्थ मी अशांत मी (२०१८) ===== '''ललित लेखसंग्रह''' ===== एकूण ४ १. बदलत्या चौकटी (२००७) २. चिंतनशलाका (२०१०) ३. शब्दारण्य(२०१५) ४. तळ ढवळताना(२०२४) ===== '''संपादन''' ===== एकूण ३ १. निद्राहीन रात्रीच्या कठोर कातळावर (निवडक रजनी परुळेकर)(२०११) २. मुंबईच्या कविता (२०११) ३. ऊनउतरणीवरून (निवडक अरुणा ढेरे)(२०२१) == '''लेख व मुलाखती''' == ===== लेख ===== विविध दैनिके, नियतकालिकांमध्ये त्यांचे लेख प्रकाशित होत असतात. १० जुलै २०२१ च्या लोकसत्तामध्ये ‘गद्धेपंचविशी :स्वभान देणारे अस्वस्थ दिवस!’ हा लेख प्रसिद्ध झाला होता. <ref>https://www.loksatta.com/chaturang-news/social-awareness-adarsh-soon-uneasy-days-of-self-consciousness-feminist-akp-94-2524208/</ref> १५ सप्टेंबर २०१८ च्या लोकसत्तामध्ये ‘लावायचा आहे छोटासा दिवा’ हा लेख प्रसिद्ध झाला होता. २२ जून २०१३ च्या लोकसत्तामध्ये ‘जगण्याची कविता होते’ तेव्हा हा लेख प्रसिद्ध झाला होता.<ref>{{स्रोत बातमी|last=कवयित्री|first=नीरजा|url=https://www.loksatta.com/chaturang/poem-and-story-writer-neerja-136199/|title=जगण्याची कविता होते तेव्हा|publisher=सकाळ|year=२०१३|location=पुणे}}</ref> https://www.loksatta.com/chaturang/poem-and-story-writer-neerja-136199/ दिव्यमराठी दैनिकात साहित्यिक संजय भास्कर जोशी यांनी नीरजा यांच्याबरोबर संवाद साधला होता. <ref>{{स्रोत बातमी|last=दिव्यमराठी|first=दैनिक|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/MAG-sanjay-joshi-article-on-literature-in-rasik-5335706-NOR.html|title=संजय भास्कर जोशी यांनी नीरजांबरोबर साधलेला संवाद|publisher=दिव्यमराठी दैनिक|year=२०१६}}</ref> ‘थिजलेल्या काळाचे अवशेष’ या कादंबरीवरील सुप्रसिद्ध समीक्षक रणधीर शिंदे यांची समीक्षा दैनिक सकाळमध्ये प्रसिद्ध झाली होती. <ref>https://www.esakal.com/saptarang/randhir-shinde-writes-thijlelya-kalache-avshesh-book-pjp78</ref> सदानीरा या कविता हिंदी पत्रिकेत त्यांच्या काही कवितांचा सुनीता डागा यांनी केलेला अनुवाद प्रसिद्ध झाली आहे. <ref>https://sadaneera.com/poems-of-marathi-poet-neeraja-translated-in-hindi-by-sunita-daga/</ref> === '''मुलाखती''' === '''वाहिन्यांवरील मुलाखती:''' दुरदर्शनच्या सह्याद्री वाहिनीवर त्यांच्या मुलाखती होत असतात: ३ फ्रेबुवारी २०२० माझा साहित्य प्रवास अशी मुलाखत: <ref>https://www.youtube.com/watch?v=FXn0JdAIoHY</ref> १६ नोव्हेंबर २०२५ला अमृतवेल या विशेष कार्यक्रमात सर्जनशील लेखनाचा प्रवास यावर मुलाखत: <ref>https://www.youtube.com/watch?v=KjV7t22wvUM</ref> मराठी भाषा गौरवदिनानिमित्त २७ फ्रेबुवारी २०२५ला लाभले आम्हांस भाग्य बोलतो या कार्यक्रमात नीरजा यांच्याबरोबर संवाद झाला होता. यातच त्यांची ओळख करून देताना त्यांच्या पुस्तकांचा आणि पुरस्कारांचा उल्लेख आहे. <ref>https://www.youtube.com/watch?v=3_Ox7F_zu1o</ref> ==== प्राप्त पुरस्कार ==== नीरजा यांना अनेक पुरस्कार मिळालेले आहेत. [https://marathi.indiatimes.com/maharashtra/mumbai-news/-/articleshow/7996993.cms 'निरर्थकाचे पक्षी' या काव्यसंग्रहासाठी मॅजेस्टिक प्रकाशनाचा 'केशवराव कोठावळे' पुरस्कार.]{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [https://maharashtrafoundationawards.com/project/niraja-2013/ महाराष्ट्र फाऊंडेशनचा २०१३चा ललित ग्रंथ पुरस्कार,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200210074254/http://maharashtrafoundationawards.com/project/niraja-2013/ |date=2020-02-10 }} याशिवाय इतर पुरस्कार असे आहेत: नीरजा यांना आजवर महाराष्ट्र शासनाचे कवी केशवसुत पुरस्कार, इंदीरा संत पुरस्कार, पु. भा. भावे पुरस्कार, ताराबाई शिंदे पुरस्कार, दिवाकर कृष्ण पुरस्कार, कथाकार जी. ए. पुरस्कार, महाराष्ट्र साहित्य संस्कृती मंडळाचा यशवंतराव चव्हाण पुरस्कार, कोकण साहित्य परिषदेचा कविता राजधानी पुरस्कार, भैरूरतन दमाणी पुरस्कार, लोकमत पुरस्कार, मास्टर दीनानाथ मंगेशकर वाग्विलासिनी पुरस्कार, सार्वजनिक वाचनालय नाशिक यांचा अ.वा. वर्टी पुरस्कार, गोमंत विद्यानिकेतन यांचा कविवर्य दामोदर अच्च्युत कारे स्मृती गोमंतदेवी पुरस्कार, शिरीष पै पुरस्कार, लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे साहित्यरत्न पुरस्कार इत्यादी  २८ पुरस्कार प्राप्त झाले आहेत. [https://www.lokmat.com/maharashtra/lokmat-literature-award-announced-bhalchandra-nemade-announced-life-honor-14-awards-a-a309/ २०२२ साली प्रकाशित झालेल्या त्यांच्या 'थिजलेल्या काळाचे अवशेष' या पहिल्याच कादंबरीस लोकमत साहित्य पुरस्कार २०२३,] तसेच या कादंबरीस सार्वजनिक वाचनालय, नाशिक यांचा धनंजय कुलकर्णी पुरस्कार तसेच जळगाव येथील स्वर्गीय दिवाकर चौधरी सर्वोत्कृष्ट कादंबरी पुरस्कार असे एकूण तीन पुरस्कार मिळाले आहेत. ==== इतर सन्मान ==== आजवर त्यांनी पहिले शिक्षक साहित्य संमेलन, मुंबई, चौथे सम्यक साहित्य संमेलन, पुणे, नववे लेखिका संमेलन, फोंडा गोवा, विदर्भ साहित्य संघातर्फे घेतलेले राज्यस्तरिय लेखिका संमेलन, नागपूर(२०१३), ४४ वे महानगरीय साहित्य संमेलन कल्याण. (२०१९), कविता महोत्सव, सह्याद्री साहित्य कला व सांस्कृतिक प्रतिष्ठान, औरंगाबाद, राज्यस्तरिय महिला साहित्य संमेलन, बुलढाणा (२०१९), निमंत्रितांचे कविसंमेलन, अखिल भारतीय साहित्य संमेलन, सासवड (२०१४), निमंत्रितांचे कवीसंमेलन, अखिल भारतीय साहित्य संमेलन, उस्मानाबाद(२०२०), साहित्य सखीचे सहावे महिला साहित्य संमेलन, नाशिक(२०२४) अशा विविध साहित्य संमेलनांचे अध्यक्षस्थान भूषविले आहे. श्री शारदा ग्रंथप्रसारक संस्था व कला, संस्कृती संचालनालय यांच्या संयुक्त विद्यमाने फोंडा येथे नववे गोमंतक महिला साहित्य संमेलन संपन्न झाले होते. त्यातील संमेलनाध्यक्षा नीरजा यांचे अध्यक्षीय भाषण भाषण इथे उपलब्ध आहे, [https://navprabha.com/%E0%A4%AB%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4-%E0%A4%A4%E0%A5%82-%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A5%80-%E0%A4%B9%E0%A5%8B-%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%A0%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%9D%E0%A5%8B%E0%A4%AA%E0%A5%87/?amp=1 अध्यक्षीय भाषण] विविध विद्यापीठांतील अभ्यासक्रमात पुस्तकांचा समावेश आहे. == संदर्भ व टीप == <references /> [[वर्ग:मराठी साहित्यिक]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:कवयित्री]] [[वर्ग:लेखक]] coo44oz9nr3c06ds2atutjjxtt5e9ef 0 145498 2701147 2691566 2026-08-11T23:47:42Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701147 wikitext text/x-wiki '''पुरुषोत्तम गणेश सहस्रबुद्धे''' उर्फ '''डॉ. पु.ग. सहस्रबुद्धे''' ([[इ.स. १९०४|१९०४]] - [[इ.स. १९८५|१९८५]]) हे मराठीतील निबंधकार व विचारवंत म्हणून ओळखले जातात. ते एम.ए. पीएच.डी होते. १९२८ ते १९६४ या कालखंडात त्यांनी प्रथम विद्यालयात शिक्षक म्हणून व नंतर महाविद्यालयात प्राध्यापक म्हणून काम केले. मराठी साहित्याबरोबरच इतिहास, धर्म, संस्कृत, राज्यशास्त्र, अर्थशास्त्र इ. विषयांचा त्यांचा मोठा व्यासंग होता. एक शिक्षक म्हणून, सर्व विद्यार्थ्यांच्या मनावर बुद्धिवादाचे, ज्ञाननिष्ठेचे व राष्ट्रभक्तीचे संस्कार करावे ही त्यांच्या लेखनामागची एक प्रबळ प्रेरणा होती.<ref name=":0" /> त्यांचे बरेचसे ग्रंथलेखन, निबंध व प्रबंधांच्या स्वरूपाचे आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/34049/|title=सहस्त्रबुद्घे, पुरुषोत्तम गणेश|last=कुलकर्णी, अ. र.|url-status=dead|access-date=2024-04-15|archive-date=2024-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20240225015101/https://vishwakosh.marathi.gov.in/34049/}}</ref> राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे बौद्धिक प्रमुख म्हणून त्यांनी अनेक व्याख्याने दिली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtranayak.in/index.php/sahasarabaudadhae-paurausaotatama-ganaesa|title=सहस्रबुद्धे, पुरुषोत्तम गणेश|last=वष्ट जयंत|url-status=dead|access-date=2024-04-15|archive-date=2024-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20240718014812/https://maharashtranayak.in/index.php/sahasarabaudadhae-paurausaotatama-ganaesa}}</ref> {{कॉमन्स|Category:Books_by_P._G._Sahasrabudhe}} == चरित्र == श्रेष्ठ विचारवंत, निबंधकार व कथालेखक डॉक्टर पु. ग. तथा पुरुषोत्तम गणेश सहस्रबुद्धे यांचा जन्म '''१०''' जुलै १९०४ रोजी पुणे येथे झाला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtranayak.in/index.php/sahasarabaudadhae-paurausaotatama-ganaesa|title=सहस्रबुद्धे, पुरुषोत्तम गणेश|last=वष्ट जयंत|first=|url-status=dead|access-date=2024-04-15|archive-date=2024-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20240718014812/https://maharashtranayak.in/index.php/sahasarabaudadhae-paurausaotatama-ganaesa}}</ref> १९२४ मध्ये ते मॅट्रिक झाले. याच वर्षी त्यांचा प्रा. श्री. म. तथा बापूसाहेब माटे यांच्याशी परिचय झाला; तो त्यांच्या आयुष्याला वळण लावणारा, संस्कार करणारा ठरला. १९२८ मध्ये स. प. महाविद्यालयातून त्यांनी बी. ए. ची पदवी प्राप्त केली व ते नूतन मराठी विद्यालयात शिक्षक म्हणून काम करू लागले. १९२९ मध्ये वि. कृ. दातार यांच्या भगिनी द्वारकाबाई यांच्याशी त्यांचा विवाह झाला. १९३१ मध्ये त्यांनी एम्. ए. ची पदवी प्राप्त केली. १९३१ मध्ये सहस्रबुद्धे यांनी 'किर्लोस्कर' मासिकातून कथालेखनाला आरंभ केला. १९३४ मध्ये त्यांच्या 'लपलेले खडक' या लघुकथासंग्रहाचे प्रकाशन झाले. १९३३ मध्ये त्यांचे पहिले नाटक 'सत्याचे वाली' हे प्रसिद्ध झाले आणि दुसरे नाटक 'वधू संशोधन' १९३७ मध्ये प्रसिद्ध झाले. मात्र त्यांचे प्रयोग झाल्याचे उल्लेख नाहीत. १९३६ मध्ये त्यांचा 'विज्ञानप्रणीत समाजरचना' हा ग्रंथ प्रसिद्ध झाला. आधुनिक काळासाठी योग्य अशा विज्ञाननिष्ठा, व्यक्तिस्वातंत्र्य विवेकनिष्ठा, विज्ञाननिष्ठा व बुद्धिस्वातंत्र्य या मूल्यांवर आधारित नव्या समाजरचनेचे चित्र यासाठी आवश्यक ते बदल करण्याची गरज. या ग्रंथाचे अभ्यासकांत स्वागत झाले. शिवाय त्यास भोरचे 'शंकराजी नारायण' हे पारितोषिकही मिळाले.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A5%80%E0%A4%A4_%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%B0%E0%A4%9A%E0%A4%A8%E0%A4%BE|title=विज्ञान -प्रणीत समाजरचना.|last=सहस्रबुद्धे पु. ग.|publisher=मधुवन ग्रंथ प्रकाशन|year=१९८८|location=मुंबई}}</ref> १९३९ मध्ये ते मुंबई विद्यापीठाचे पहिले पीएच.डी. झाले. १८५८ ते १९३८ या काळातील मराठी ललित साहित्यातील 'स्वभावलेखन' या विषयावर त्यांनी प्रबंध लिहिला. साहित्यसम्राट न. चिं. केळकर हे त्यांचे मार्गदर्शक होते, तर वा. म. जोशी हे परीक्षक होते. 'भारताचा उत्कर्ष' हे ध्येय डोळ्यांसमोर ठेवून त्यांनी ललित लेखनाकडे पाठ फिरवली आणि आपल्या समाजाचा, तसेच समाजशास्त्राचा, राजकारणाचा अभ्यास सुरू केला. १९३९ ते १९४३ या काळात ते केवळ अभ्यास, मनन आणि चिंतन करत होते. ह्या अनेक विषयांच्या व्यासंगातून आणि चिंतनातून स्वतः काढलेले निष्कर्ष समाजापुढे निर्भयपणे मांडण्याच्या हेतूने त्यांनी लेखन केले आणि मराठीतील ''विष्णुशास्त्री चिपळूणकर,'' ''लो. टिळक,'' ''गो. ग. आगरकर,'' ''स्वातंत्र्यवीर सावरकर,'' ''शं. द. जावडेकर,'' ''श्री. म. माटे'' ह्यांसारख्या निबंधकारांची परंपरा चालू ठेवली व समृद्ध केली. १९२८ ते १९४६ पर्यंत त्यांनी पुण्याच्या नूतन मराठी विद्यालयात शिक्षक म्हणून काम केले. शिल्पकार चरित्रकोश खंड २ <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A8:%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%9A%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%B6_%E0%A4%96%E0%A4%82%E0%A4%A1_%E0%A5%A8_%E2%80%93_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF.pdf/%E0%A5%AD%E0%A5%AD%E0%A5%A8|title=शिल्पकार चरित्रकोश खंड २|last=वष्ट|first=जयंत|publisher=हिंदुस्थान प्रकाशन संस्था|year=2009|editor-last=डॉ. सुभाष भेण्डे, डॉ. चंद्रकांत वर्तक|location=मुंबई|pages=627, 628, 629, 630}}</ref> मधे, श्री. जयंत वष्ट यांनी लिहिलेल्या लेखामध्ये खालील वर्णन केलेले आहे. <blockquote>शाळेत त्यांचा पांढरा पोलो कॉलरचा शर्ट, काळा कोट, काळी टोपी, धोतर व वहाणा असा वेश असे; आणि त्यातूनही त्यांचे व्यायामाने कमावलेले शरीर लक्षात येई. ताठ मानेने झपझप चालण्याची त्यांची सवय प्रारंभापासून होती. ते शाळेत मुलांच्या शिस्तबद्ध सहली काढत. मुलांबरोबरीने व्हॉलीबॉल, बास्केट बॉल हे मैदानी खेळ खेळत; पण त्यांचे विशेष प्रेम धसमुसळ्या रग्बीवर होते. इतके की, त्यासाठी त्यांनी 'गेंडा क्लब' स्थापन केला होता. मैदानी खेळातून शिस्त येते असे त्यांचे मत होते. १९४६ पासून ते १९६४ मध्ये निवृत्त होईपर्यंत ते सर परशुरामभाऊ महाविद्यालयात मराठीचे प्राध्यापक म्हणून अध्यापन करत होते. विद्यार्थ्यांविषयी मनात ममता असली, तरी बाह्यतः ते कठोर होते. १९४६ च्या प्रारंभीच्या काळात समाजजागृती करणारे लेखक- वक्ते विद्यार्थ्यांमधून निर्माण व्हावेत, या हेतूने ते विद्यार्थी मंडळही चालवत होते. त्यांनी १९४९ पर्यंत हा प्रयोग केला. </blockquote>एक शिक्षक म्हणून, सर्व विद्यार्थ्यांच्या मनावर बुद्धिवादाचे, ज्ञाननिष्ठेचे व राष्ट्रभक्तीचे संस्कार करावे ही त्यांच्या लेखनामागची एक प्रबळ प्रेरणा होती.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://docs.google.com/document/d/1zJNS9e6C9d_ecbKXVTDcgyz30gJQPnxLAykX9c9j_T4/edit|title=डॉ. पु. ग. सहस्रबुद्धे - विचार दर्शन|last=देशपांडे स. ह|date=१९८४|url-status=live}}</ref> चार मार्च १९८५ रोजी त्यांचं निधन झालं.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bytesofindia.com/newsdetails?NewsId=4767141432784514429|title=पु. ग. सहस्रबुद्धे|url-status=live}}{{मृत दुवा|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ग्रंथसंपदा <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sites.google.com/site/drpgsahasrabudhevicharmanch/home/do-sahasrabud-dhe-vyaktidarsana-ani-sahityavivecana|title=डॉ. पु. ग. सहस्रबुद्धे विचारमंच|url-status=live}}</ref> == {| class="wikitable" |क्र. |ग्रंथाचे नाव |प्रकाशन वर्ष | |- |१ |सत्याचे वाली (नाटक) |१९३३ | |- |२ |लपलेले खडक (लघुकथा) |१९३४ | |- |३ |वधू संशोधन (नाटक) |१९३४ | |- |४ |[[s:विज्ञान-प्रणीत_समाजरचना|विज्ञानप्रणीत समाजरचना,]] मधुवन ग्रंथ प्रकाशन, अंधेरी (पूर्व), मुंबई ६९ |१९३६, १९८८ |हिंदू समाजाच्या उन्नतीसाठी विज्ञानाच्या आधारे नवसमाजरचना करण्याविषयी त्यांनी या पुस्तकात विवेचन केले आहे. स्मृतिकारांचे समाजशास्त्र यशस्वी ठरलेले नाही; ते आमूलाग्र बदलावयास पाहिजे असा निष्कर्ष त्यांनी काढला आहे. विवेकनिष्ठा, विज्ञाननिष्ठा व बुद्धिस्वातंत्र्य या नव्या तत्त्वांच्या आधारे समाजरचना करावी, असे या ग्रंथात सांगितले आहे. |- |५ |स्वभाव - लेखन |१९३९ | |- |६ |[[s:भारतीय_लोकसत्ता|भारतीय लोकसत्ता]] |१९५४ |भारताच्या प्राचीन इतिहासांतील इ. स. पू. ८०० ते इ. स. ६०० हा काळ अत्यंत वैभवाचा होता व हाच काळ लोकसत्ताकांच्याहि उत्कर्षांचा काळ होता. परंतु भरतभूमींत सध्यां जी लोकसत्ता प्रस्थापित होत आहे, ती प्राचीन परंपरेंतून उद्भवलेली नाहीं. अर्वाचीन भारतातील नेतृत्वाने ब्रिटिश लोकसत्तेचा आदर्श पुढे ठेवून, नवीन रचना करण्यास सुरुवात केली. जगाच्या दृष्टीने भारतासारख्या खंडप्राय देशाने, स्वातंत्र्य- प्रस्थापनेनंतर लोकसत्तेचा यशस्वी अंगिकार करणे हे आश्चर्यकारक व दिशादर्शक आहे. भारताला यशस्वी लोकसत्तेसाठी समाजातील सर्व क्षेत्रात- धर्म, नीति, शिक्षण, समाजव्यवस्था, अर्थव्यवस्था- आमूलाग्र परिवर्तन घडवून आणणे आवश्यक आहे. नव्या संस्था व नवीन समाजरचना उभे करण्यास नव्याच माणसांची आवश्यकता असते. हा नवा माणूस गेल्या शतकांत कसा निर्माण झाला; मानवत्वाची प्रतिष्ठा, समतेचा महामंत्र, धर्मनिरपेक्ष शासन, विज्ञानप्रणीत समाजरचना ही तत्वे येथे रुजण्यासाठी काय प्रयत्न झाले व ते कितपत यशस्वी झाले. पुढच्या यशस्वी वाटचालीसाठी कोणती आव्हाने आहेत- राजकीय पुनर्घटना, कृषिपुनर्घटना, औद्योगिक पुनर्घटना, सामाजिक पुनर्घटना (ब्राह्मणब्राह्मणेतर वाद, अस्पृश्य व आदिवासी, हिंदू व मुसलमान), मानवपुनर्घटना या विषयांची विस्तृत चर्चा या पुस्तकात केली आहे. या पुस्तकास मुंबई विद्यापीठाचे तर्खडकर पारितोषिक मिळाले (१९५४)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/34049/|title=सहस्त्रबुद्घे, पुरुषोत्तम गणेश|last=कुलकर्णी, अ. र.|url-status=dead|access-date=2024-04-15|archive-date=2024-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20240225015101/https://vishwakosh.marathi.gov.in/34049/}}</ref> |- |७ |[[s:माझे_चिंतन|माझे चिंतन]] कॉन्टिनेन्टल प्रकाशन पुणे ३० |१९५५, १९७०, १९७३ |आपल्या समाजाचे अवलोकन व अभ्यास करताना ध्यानात आलेल्या उणीवा, त्यांचे मूळ कारण, त्यावरील उपाय; असा सर्वांगीण अभ्यास करून सिद्ध झालेल्या लेखांचा हा संग्रह आहे. यामध्ये खालील उणिवांची चर्चा आहे- भारतात शास्त्रीय पद्धतीने सांगोपांग अभ्यास करून त्यांवर मोठे ग्रंथ लिहिणे ही प्रथा फारशी नाही; भारतीय मनात रुजलेले कर्मकांडाचे महत्त्व व त्याचेच परिवर्तन आधुनिक काळात शिक्षण, नियोजन इ. सर्वच क्षेत्रांत आपला कारभार कर्मकांडात्मक होणे; संघटित जीवन, सामूहिक कार्यशक्ती यांचा आपल्या समाजातील अभाव; भौतिक समृद्धी येऊनही वाढणारे सामाजिक रोग; तत्त्वासाठी एकट्याने विश्वाविरुद्ध एकाकी उभे राहण्याच्या धैर्याची जोपासना भारतीय इतिहासात फारशी झाली नाही; आपल्या समाजाने केलेले कायदे स्वतःहून, खुषीने, निष्ठेने पाळणे- या वृत्तीचा अभाव; रेखीवपणा, काटेकोरी, सूक्ष्म अभ्यास, कातीव हिशेब इ. गुणांचा अभाव. या बरोबरच भगवान श्रीकृष्णाचे असामान्य, अलौकिक, अद्वितीय पण मानवी रूप दाखवणार लेख या पुस्तकात आहे. |- |८ |राजविद्या |१९५९ | |- |९ |पराधीन सरस्वती |१९६२ | |- |१० |[[s:वैय्यक्तिक_व_सामाजिक|वैयक्तिक व सामाजिक]] |१९६३ |वैयक्तिक आणि सामाजिक याविषयीची अनेक तत्त्वे, अनेक सिद्धान्त व अनेक वाद यांचा परामर्श या निबंधसंग्रहात घेतलेला आहे. आपल्या समाजात वैयक्तिक पुण्य, वैयक्तिक धर्म यांकडेच सर्वांनी लक्ष दिले व सामाजिक पुण्याकडे लक्ष दिले नाही. या पार्श्वभूमीवर शिवछत्रपतींनी स्वराज्यस्थापना करताना, धार्मिक, सामाजिक, आर्थिक, सर्व प्रकारची क्रान्ती येथे कशी केली याचे विवेचन केले आहे. मार्क्सवादातील अशास्त्रीयता स्पष्ट करणारे दोन लेख या संग्रहात आहेत. भ्रष्टता हे लोकशाहीवरचे फार मोठे संकट आहे. भारत व अमेरिका या दोन लोकसत्ता याचा सामना कसा करत आहेत हे उलगडून दाखवणारे दोन लेख या संग्रहात आहेत. राजकारण व समाजकारण दोन्ही परस्परपोषक आहेत. एकावाचून दुसरे पंगूच राहणार. हे सांगणारा लेख या संग्रहात आहे. |- |११ |[[s:लोकहितवादींची_शतपत्रे|लोकहितवादींची शतपत्रे (संपादन)]] कॉन्टिनेन्टल प्रकाशन पुणे ३० |१९६०, १९६३, १९७२, १९७७, १९८५, २००४, २००७ |१८४८-४९ च्या सुमारास लोकहितवादी गोपाळ हरी देशमुख यांची ही पत्रे प्रसिद्ध झाली. त्यांचे अल्पचरित्र या पुस्तकाच्या सुरुवातीला दिलेले आहे. शतपत्रात चर्चिलेल्या प्रमुख विषयानुसार या पत्रांचे वर्गीकरण पुढील प्रमाणे केलेले आहे- विद्या, हिंदूंचे धार्मिक जीवन, आमचे धर्मगुरू, स्त्रीजीवन, जातिभेद, हिंदूंचे आर्थिक जीवन, आमचे राजकारण व राज्यकर्ते. पुस्तकाच्या प्रस्तावनेत या प्रत्येक विषयाचा गोषवारा दिलेला आहे तसेच लोकहितवादींची लेखनशैली व तत्कालीन परिस्थिति यावर भाष्य केले आहे. |- |१२ |[[s:लोकसत्तेला_दण्डसत्तेचें_आव्हान|लोकसत्तेला दंडसत्तेचे आव्हान]] कॉन्टिनेन्टल प्रकाशन पुणे ३० |१९६२, २०१० |स्वातंत्र्य प्राप्तीनंतर भारताने लोकसत्तेचा अंगिकार केला, परंतु भारतात हे स्वातंत्र्य व लोकसत्ता अबाधित ठेवण्याची कुवत आहे काय असा प्रश्न पडावा अशी परिस्थिति दिसत आहे. याच वेळी, सोव्हिएट रशिया व नवचीन या दोन प्रबळ दण्डसत्तांनी अल्पावधीत अमेरिकेसारख्या अत्यंत बलाढ्य व प्रौढ लोकसत्तेला व इंग्लड, फ्रान्स, पश्चिम जर्मनी यांच्या संघटित सामर्थ्याला आव्हान द्यावें इतके सामर्थ्य प्राप्त करून घेतले आहे. दण्डसत्तेचे हे आव्हान स्वीकारायची ताकद लोकसत्तेला येण्यासाठी कुठल्या सामर्थ्याची गरज आहे, याचा ऊहापोह या ग्रंथात केला आहे. भारतातील अंतर्गत राष्ट्रीय प्रपंचांत अत्यंत हीन, अधम असा स्वार्थ आणि परराष्ट्रकारणांत अतिरेकी, बेगडी उदात्तता या दोन घातक प्रवृत्तींमुळे आपला नाश होत आहे असे येथे प्रतिपादले आहे. राष्ट्रनिष्ठा व धर्मनिष्ठा या महाशक्तींच्या आश्रयानेच सध्या सर्व राष्ट्र आपापला उत्कर्ष साधीत आहेत. दुर्दैवाने भारताने मात्र या महाप्रेरणांची अवहेलना, विटंबना चालविली आहे, असे स्पष्ट केले आहे. अशा अवस्थेत, चारित्र्यसंपन्न, राष्ट्रनिष्ठ, धर्मनिष्ठ, निःस्वार्थी व विज्ञाननिष्ठ अशा लाखो तरुणांची संघटना उभी राहून तिने लोकशिक्षणाचे कार्य शिरावर घेतलें पाहिजे. भारतीय तरुणांना काळाचें आव्हान आहे तें हें आहे. तें आव्हान त्यांनी स्वीकारले तर लोकसत्ता की दण्डसत्ता हा प्रश्न पुढे त्यांनाच सोडवितां येईल. नाही तर भारताचें स्वातंत्र्यहि आपल्याला टिकवितां येणार नाही. |- |१३ |[[s:भारतीय_तत्त्वज्ञान_अथवा_राष्ट्रधर्म|भारतीय तत्त्वज्ञान अथवा राष्ट्रधर्म]] कॉन्टिनेन्टल प्रकाशन पुणे ३० |१९६५ |महाभारतातील भारतीय तत्त्वज्ञान विषद करणारी तो लेखमाला आहे. धर्म हे साध्य नसून समाजाच्या उत्कर्षाचे साधन आहे, मनुष्याची योग्यता जन्मावरून ठरविण्यापेक्षा त्याच्या गुणांवरून ठरवावी, कृतयुग वा कलियुग हे राजसत्ताधाऱ्यांच्या कर्तृत्वावर अवलंबून असते आणि मोक्ष हे अंतिम साध्य असले तरी ऐहिक राष्ट्रीय प्रपंचाच्या वैभवाकडे कदापि दुर्लक्ष होता कामा नये, हे ते सिद्धांत आहेत |- |१४ |[[s:हिंदुसमाज_संघटना_आणि_विघटना|हिंदुसमाज संघटना आणि विघटना]] कॉन्टिनेन्टल प्रकाशन पुणे ३० |१९६७ |भारताचा अर्वाचीन इतिहास, म्हणजे इ. स. १००० पासूनचा इतिहास, हा भारतीयांना मोठा लाजिरवाणा आणि दुःखास्पद आहे. हिंदूंच्या दीर्घकालीन पारतंत्र्यास आणि त्यांच्या सर्वांगीण अधःपातास या अर्वाचीन काळात येथल्या समाज धुरीणांनी सनातन हिंदुधर्माला जे हीन व विकृत रूप दिले होते तेच प्रामुख्याने कारणीभूत आहे, असा या प्रबंधाचा मुख्य सिद्धान्त आहे. सर्व प्रकारे धर्म अधोगामी झाला असताना विजयनगरचे सम्राट, मराठे, रजपूत व शीख यांना हिंदुधर्म व हिंदुसंस्कृती यांचे रक्षण करता आले कारण त्यांनी काही अंशी तरी धर्मक्रान्ती केली, प्राचीन धर्मातील काही उत्कर्षकारक तत्त्वांचा अवलंब केला म्हणून त्यांना यश आले. या ग्रंथात हा इतिहास उलगडून दाखवलेला आहे. पुढे स्वातंत्र्य चळवळीत या भूमीत अपूर्व अशी धर्मक्रान्ती झाली आणि बुद्धिप्रामाण्य, प्रवृत्तिवाद, समता, गुणनिष्ठा, समसंधी या प्राचीन धर्मतत्त्वांचा येथल्या धुरीणांनी अवलंब केला. यामुळेच भारतीय समाजाला स्वातंत्र्यलढा जिंकण्याइतके सामर्थ्यं प्राप्त झाले. हेच उन्नतिकारक तत्त्वज्ञान स्वातंत्र्योत्तरकाळात प्रभावी होऊन आपली लोकसत्ता दृढ व बलाढ्य होईल अशी साहजिकच सर्वांची अपेक्षा होती. पण त्या अपेक्षेचा भंग झाला आणि पुन्हा आपली लोकशाही, आपले स्वातंत्र्य, आपली संस्कृती, आपली अस्मिता यांचे रक्षण करण्यास आपण अजूनही असमर्थच आहो, असे घोर दृष्य दिसू लागले. ही भयानक आपत्ती टाळण्यासाठी भारतातील तरुणांनी कोणत्या उपायांचा अवलंब केला पाहिजे, कोणत्या मार्गांनी गेले पाहिजे याचे विवेचन शेवटी केले आहे. पाश्चात्य मिशनऱ्यांच्या पद्धतीने भारतीय बहुजनात मिसळून राहून प्रथम विकृत धर्माचे संस्कार जनतेच्या मनावरून पुसून टाकले पाहिजेत व सर्वागीण क्रान्ती पूर्ण केली पाहिजे हा एकच मार्ग आहे. |- |१५ |[[s:इहवादी_शासन|इहवादी शासन]] केसरी प्रकाशन, पुणे ३० |१९७२ |१९४७ सालीं भारताला स्वातंत्र्य मिळाले आणि नंतर येथे इहवादी शासन- सेक्युलर गव्हर्मेंट- निधर्मी शासन-स्थापन झाले. इहवादाचा अर्थ यापेक्षा फार व्यापक आहे, इहलोक व परलोक हीं भिन्न क्षेत्रे आहेत आणि त्यांवर भिन्न सत्ता चालाव्या, एकाच सत्तेखाली दोन्ही क्षेत्र असू नयेत, असा त्याचा भावार्थ आहे. खिश्चन धर्माच्या उदयाच्या वेळचा हा विचार आहे. सृष्टिघटनांविषयी लोकांत अज्ञान असतें, कार्यकारणभाव त्यांना ज्ञात नसतो, अशा काळी अद्भुतावर, चमत्कारावर, दैवी शक्तीवर त्यांची अंध श्रद्धा असते. त्यामुळे ऐहिक जीवनाच्या प्रत्येक क्षेत्रांत- राजकारण, अर्थ, समाजरचना, शिक्षण- तो त्या श्रद्धेच्या वर्चस्वानेच निर्णय घेत असतो. हें वर्चस्व नष्ट होऊन प्रत्येक क्षेत्रांत बुद्धि, विज्ञान, अवलोकन, प्रयोग, इतिहास यांच्या साह्याने निर्णय घेणें हा इहवादाचा खरा अर्थ आहे. या ग्रंथात, कम्युनिस्ट, मुस्लिम व पाश्चात्य देशांनी इहवादाची जोपासना कशाप्रकारे केली आहे, याचे विवेचन केले आहे. प्राचीन काळी भारतातील समाजावर इहवादाचा संस्कार होता परंतु कलौघात तो पुसला गेला. स्वातंत्र्य लढ्यात त्याचे पुनरुज्जीवन झाल्यामुळेच भारताची सर्वांगीण प्रगति होऊन आपल्याला राष्ट्र संघटना, स्वातंत्र्यप्राप्ति व लोकशासनाची स्थापना यांत यश आले असे विवेचन या ग्रंथात केले आहे. या ग्रंथात पुढे भारतातील इहवाद विरोधी शक्तींचे- जमातवाद, साम्यवाद किंवा कम्युनिझम, व निवडणूकनिष्ठ राजकीयपक्ष- यांचेही रूपदर्शन केले आहे. |- |१६ |[https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%95%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%9A%E0%A5%80_%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF केसरीची त्रिमूर्ति] जयंत श्रीधर टिळक, पुणे ३० |१९७४ |विष्णुशास्त्री चिपळूणकर, गोपाळ गणेश आगरकर व लो. बाळ गंगाधर टिळक यांचे अल्पचरित्र, तत्त्वज्ञान व त्यांच्या कार्याविषयी विवेचन. भारताच्या नवीन युगासाठी 'नागरिक' तयार करण्याच्या कार्यात या तिघांचे योगदान व कलप्रवाह बदलवून टाकण्यासाठी यांनी केलेले कार्य यावर विस्तृत भाष्य. |- |१७ |[[s:महाराष्ट्र_संस्कृती|महाराष्ट्र संस्कृती]] कॉन्टिनेन्टल प्रकाशन पुणे ३० |१९७९ |या ग्रंथात इ. पू. २३५ ते इ. स. १९४७ या सुमारे बावीसशे वर्षांच्या काळातील महाराष्ट्राच्या संस्कृतीचे विवेचन केले आहे. धर्म, राजकारण, समाजरचना, अर्थकारण, विज्ञान, कला, साहित्य व शिक्षण अशी संस्कृतीची आठ प्रधान अंगे आहेत. या आठही अंगांचे विवेचन उपलब्ध माहितीच्या आधारे या ग्रंथात केलेले आहे. |- |१८ |काव्यगंगा (प्राचीन व अर्वाचीन काव्यांचा संग्रह) (संपादन) | | |- |२० |[[s:सौंदर्यरस|सौंदर्यरस]] नूतन प्रकाशन पुणे |१९८० | |} [[commons:Category:Books_by_P._G._Sahasrabudhe|पुस्तके ऑनलाइन वाचण्यासाठी]] ==गौरवग्रंथ== सहस्रबुद्धे यांच्या षष्ट्यब्दीला, म्हणजे १९६४ साली, ’डॉ. पु. ग. सहस्रबुद्धे : व्यक्तिदर्शन आणि साहित्यविवेचन’ नावाचा दोन-खंडी ग्रंथ डॉ. पु. ग. सहस्रबुद्धे सत्कार समितीने प्रसिद्ध केला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sites.google.com/site/drpgsahasrabudhevicharmanch/home/do-sahasrabud-dhe-vyaktidarsana-ani-sahityavivecana|title=डॉ. पु. ग. सहस्रबुद्धे: व्यक्तिदर्शन आणि साहित्यविवेचन (संपादित)|editor-last=कुलकर्णी व. दि., देशपांडे स. ह., कुलकर्णी भी. ब., साठे गं. म.|website=डॉ. पु. ग. सहस्रबुद्धे विचारमंच|url-status=live|access-date=}}</ref>त्याचे संपादन प्रा. [[व.दि. कुलकर्णी]], प्रा. भी. ब. कुलकर्णी, प्रा. स. ह. देशपांडे आणि प्रा. गं. म. साठे यांनी केले होते. या ग्रंथात सहस्रबुद्धे यांचा ‘वाणी आणि लेखणी’<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://docs.google.com/document/d/1ilr43HTuMsxMh_H0IuxMrkswPcANXtSv3SsAX9DUKVQ/edit|title=वाणी आणि लेखणी|last=सहस्रबुद्धे पु. ग.|website=डॉ. पु. ग. सहस्रबुद्धे विचारमंच|url-status=live}}</ref> हा एक छोटा आत्मचरित्रवजा लेख आहे. 'वादसभा'<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.spcollegepune.ac.in/debating-union.php|title=EXTRA CURRICULAR DEBATING UNION|url-status=live}}</ref>- स. प. महाविद्यालय, पुणे, दरवर्षी कै. पु. ग. सहस्रबुद्धे यांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ राज्यस्तरीय वक्तृत्व स्पर्धा <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.spcollegepune.ac.in/images/upcoming-events/Late%20Dr.%20P.%20G.%20S.%20National%20Level%20Elocution%20Competition%2018th%2619th%20Jan%202024.pdf|title=Late Dr. P. G. Sahasrabuddhe Elocution Competition|url-status=dead|access-date=2024-04-15|archive-date=2024-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240529194035/https://www.spcollegepune.ac.in/images/upcoming-events/Late%20Dr.%20P.%20G.%20S.%20National%20Level%20Elocution%20Competition%2018th%2619th%20Jan%202024.pdf}}</ref>आयोजित करते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.indiatimes.com/maharashtra/pune-news/s-par-college-c-sahasrabuddhe-lecture/articleshow/67357735.cms|title=स. प. महाविद्यालयातपु. ग. सहस्रबुद्धे व्याख्यान|url-status=dead|access-date=2024-04-15|archive-date=2024-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20241213201155/https://marathi.indiatimes.com/maharashtra/pune-news/s-par-college-c-sahasrabuddhe-lecture/articleshow/67357735.cms}}</ref> हा उपक्रम २००२-०३, पासून चालू आहे. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:सहस्रबुद्धे, पु.ग.}} [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:इ.स. १९०४ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९८५ मधील मृत्यू]] 8shauenpoqg7yoa5go4m9khfnhw04pw 0 166948 2701151 2578143 2026-08-12T00:29:25Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701151 wikitext text/x-wiki '''प्रतिमा जोशी''' ([[२३ डिसेंबर]], [[इ.स. १९५९|१९५९]] ) या [[महाराष्ट्र टाइम्स]]च्या माजी[[पत्रकार]] असून, सामा​जिक प्रश्नांवर सक्रिय असलेल्या मराठी कथाकार आहेत. त्यांचा जन्म मुंबई येथे झाला. विद्यार्थीदशेपासून त्या समाजवादी चळवळीत सक्रिय सहभागी झाल्या. महाविद्यालयात असताना त्यांनी राष्ट्र सेवा दलात काम केले. त्यानंतर युवक क्रांती दल, एस. एफ. आय., संघर्ष वाहिनी आणि मराठवाडा विद्यापीठ नामांतर चळवळींमध्ये त्या सहभागी झाल्या. नामांतराच्या लढ्यातील सहभागामुळे त्यांना पंधरा दिवसांचा तुरुंगवासही झाला. मुंबईच्या कामाठीपुर भागात त्यांनी देहविक्रय करणाऱ्या स्त्रियांच्या प्रश्नासंदर्भात महात्मा फुले समता प्रतिष्ठानच्या माध्यमातून समाजकार्य केले. कामाठीपुरा परिसरातील स्त्रिया, लहान मुले यांच्यासाठी शिक्षण, आरोग्य, कायदेविषयक अशा कामात त्यांचा महत्त्वपूर्ण सहभाग होता. १९९० पासून त्या महाराष्‍ट्र टाइम्‍समध्‍ये प्रिन्सिपल करस्‍पॉन्‍डट पदावर कार्यरत आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://marathivishwakosh.org/38995/ |title=प्रतिमा जोशी |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=मराठी विश्वकोश |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=७ जून २०२५ |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20250607030026/https://marathivishwakosh.org/38995/ |विदा दिनांक=2025-06-07 |url-status=dead }}</ref> {{विस्तार}} ==पुस्तके== * अज्ञाताचा प्रवासी (अनुवादित) * इराण जागा होतोय (अनुवादित) नोबेलविजेत्या मानव अधिकार कार्यकर्त्या शिरीन इबादी यांच्या Iran Awakening या पुस्तकाचा अनुवाद * जहन्नम - निवडक प्रतिमा जोशी (कथासंग्रह, संपादक प्रा.पुष्पा भावे) * जीएल आणि तारा : धगधगता अंगार आणि रसरसता निखारा * दण्डकारण्य (कथासंग्रह) * शोध बाईमाणसाचा (वैचारिक) ==सन्मान== * [[मातोश्री भीमाबाई आंबेडकर पुरस्कार]] * ’जहन्नम - निवडक प्रतिमा जोशी’ या पुस्तकाला २०१० सालचा केशवराव कोठावळे पुरस्कार * वरुणराज भिडे मित्रमंडळाचा ’वरुणराज भिडे स्मृति पुरस्कार’ (२०१०) * एकता कल्चरल अकादमीचा एकता गौरव पुरस्कार (१७ जानेवारी २०१५) * २९ सप्टेंबर २०१३ रोजी चंदगड, जि. कोल्हापूर येथे झालेल्या [[कष्टकरी स्त्रियांचे साहित्य संमेलन|कष्टकरी स्त्रियांच्या पहिल्या साहित्य संमेलनाचे]] अध्यक्षपद * २२ फेब्रुवारी २०१५ रोजीच्या घाटकोपर (मुंबई) येथल्या मुंबई विभागीय [[विद्रोही साहित्य संमेलन]]ाचे अध्यक्षपद * लेखन व समाजकार्य यासाठी सामाजिक कृतज्ञता निधीतर्फे राम आपटे पुरस्कार * दूरदर्शन सह्याद्री वाहिनीतर्फे ‘हिरकणी’ पुरस्कार * सातारा येथून मातोश्री भीमाबाई आंबेडकर पुरस्कार * पत्रकारितेसाठी मुंबई मराठी पत्रकार संघासह अन्य राज्यस्तरीय मान्यवर संस्थांचे राज्यपातळीवरील एकंदर नऊ पुरस्कार. * लेखन, पत्रकारिता व समाजकार्य क्षेत्रातील उल्लेखनीय कार्यासाठी महाराष्ट्र राज्य महिला आयोगातर्फे जीवनगौरव पुरस्कार * प्रदीर्घ आणि प्रभावी पत्रकारिता योगदानासाठी मंत्रालय आणि विधिमंडळ वार्ताहर संघाचा जीवनगौरव पुरस्कार * शरीरविक्रय करणाऱ्या व्यक्ती आणि मानवी तस्करीसंबंधात अभ्यास करण्यासाठी इ. स. २०००मध्ये अमेरिकन सरकारच्या कल्चरल एक्सचेंज प्रोग्राम अंतर्गत तीन आठवड्यांचा अभ्यासदौरा. == सामाजिक सक्रियता == {{बदल}} ० विद्यार्थीदशेपासून म्हणजे १९७८पासून लोकशाही समाजवादी विचारांवर आधारित सामाजिक चळवळींत सक्रिय. (१९७९ ते १९८२ पूर्णवेळ कार्यकर्ता.) अनेक आंदोलनांत सक्रिय.{{संदर्भ हवा}} ० देवदासी-शरीरविक्रय करणाऱ्या महिला, मुले व व्यक्तींच्यात दोन दशकांहून अधिक काळ (१९७९ ते २००३) कार्यरत. या संदर्भात मुंबईतील कामाठीपुरा विभागात शैक्षणिक, आरोग्यविषयक, कायदेशीर मदत व प्रतिबंधात्मक काम. हे काम पूर्णतया विनावेतन तसेच कोणत्याही फंडिंगशिवाय सामाजिक न्यायाच्या भूमिकेतून चालवले. या प्रयत्नांत ९० च्या वर मुलांना शिक्षणाच्या मुख्य प्रवाहात आणण्याचा प्रयत्न. या प्रश्नावर काम करताना आनंदवन-वरोरा, सावली-निपाणी, देवदासी निर्मूलन परिषद-गडहिंग्लज, साने गुरुजी छात्रालय-नाशिक अशा राज्य स्तरावरील अन्य संस्था/संघटनांशी जोडून घेण्याचा प्रयत्न.{{संदर्भ हवा}} ० मराठवाडा विद्यापीठास डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे नाव देण्यावरून पेटलेल्या संघर्षात सवर्ण व दलित समाजात संवाद निर्माण व्हावा, कटुता राहू नये यासाठी विशेष अभियानात सहभागी. नामांतर व्हावे यासाठी ६ डिसेंबर १९७९ रोजी झालेल्या सत्याग्रहात अटक. १५ दिवसांचा पुण्यातील येरवडा तुरुंगात कारावास.{{संदर्भ हवा}}  ० महात्मा जोतीराव फुले समता प्रतिष्ठान या डॉ. बाबा आढाव यांच्या नेतृत्वाखालील संघटनेशी संबंध. 'पुरोगामी सत्यशोधक' या त्रैमासिकाच्या कार्यकारी संपादक.{{संदर्भ हवा}} ० अंधश्रद्धा निर्मूलन/दलित अत्याचार/ असंघटित कामगार/सफाई कामगार/एकल महिलांच्या प्रश्नांवर काम करणाऱ्या संघटनांशी संबंध.{{संदर्भ हवा}} ० सत्यशोधक मनोहर कदम प्रागतिक संशोधन केंद्र या संस्थेच्या अध्यक्ष. ‘सहयात्री’ या सामाजिक-सांस्कृतिक संस्थेच्या निमंत्रक.{{संदर्भ हवा}} ० डॉ. य. दि. फडके प्रगत संशोधन केंद्राच्या सल्लागार{{संदर्भ हवा}} ० मुंबईच्या गिरणगाव विभागातील आर. एम. भट हायस्कूल या राष्ट्रीय विचारांच्या प्रगतिशील मान्यवरांनी सुरू केलेल्या शाळेच्या गुरुदक्षिणा माजी विद्यार्थी संघच अध्यक्ष{{संदर्भ हवा}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:जोशी, प्रतिमा}} [[वर्ग:मराठी लेखिका]] [[वर्ग:इ.स. १९५९ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:मातोश्री भीमाबाई आंबेडकर पुरस्कार विजेत्या]] czqy8apvv990cm2vj4i89s8pwul52qf 0 187929 2701101 2700662 2026-08-11T18:16:11Z Rohini 14253 /* प्रारंभिक वर्षे आणि शिक्षण */ 2701101 wikitext text/x-wiki <!-- वापरासाठी सूचना: * हा ८ ऑगस्ट २०२६ रोजी मिळवलेल्या इंग्रजी विकिपीडिया लेखाचा वाक्यानुसार मराठी अनुवाद आहे. * संदर्भांची शीर्षके, नियतकालिकांची नावे आणि bibliographic metadata मूळ भाषेत ठेवली आहेत. --> {{माहितीचौकट शास्त्रज्ञ | नाव = हुमायून अब्दुलअली | चित्र = Portrait of Humayun Abdulali.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = हुमायून अब्दुलअली यांचे चित्र | पूर्ण_नाव = | जन्म_दिनांक = मे १९, १९१४ | जन्म_स्थान = [[कोबे]], [[जपान]] | मृत्यू_दिनांक = जून ३, २००१ | मृत्यू_स्थान = [[मुंबई]], [[भारत]] | निवास_स्थान = | नागरिकत्व = [[भारत]] | राष्ट्रीयत्व = | वांशिकत्व = | धर्म = [[इस्लाम]] (सुलेमानी बोहरा) | कार्यक्षेत्र = [[निसर्गवादी]], [[पक्षिविद्यातज्‍ज्ञ]], [[वन्यजीव संवर्धनकर्ता]], [[वर्गीकरणशास्त्रज्ञ]] | कार्यसंस्था = [[बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी]] | प्रशिक्षण_संस्था = [[सेंट झेवियर्स कॉलेज]] | डॉक्टरेट_मार्गदर्शक = | डॉक्टोरल_विद्यार्थी = | ख्याती = | संशोधक_लघुरूप_वनस्पतिशास्त्र = | संशोधक_लघुरूप_प्राणिशास्त्र = | पुरस्कार = महाराष्ट्र फाऊंडेशन समाजकार्य गौरव पुरस्कार (१९९८) | वडील_नाव = नजमुद्दीन फैझलहुसेन अब्दुलअली | आई_नाव = लुलू | पती_नाव = | पत्नी_नाव = रफिया तय्यअजी | अपत्ये = अकबर अब्दुलअली, सलमान अब्दुलअली | तळटिपा = }} '''हुमायून अब्दुलअली''' (मे १९, १९१४, [[कोबे]], [[जपान]] - जून ३, २००१, [[मुंबई]], [[भारत]])<ref>{{cite journal|last=Daniel|first=J.C.|title=Obituary Humayun Abdulali|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|year=2003|volume=100|issue=2 & 3|page=614|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/48603196#page/632/mode/1up}}(इंग्लिश मजकूर)(मृत्युलेख, जे. सी. डॅनियल, (2003), जर्नल ऑफ द बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी, 100 (2 & 3): 614 १०० (२ आणि ३): ६१४)</ref> हे भारतीय [[निसर्गवादी]], [[पक्षिविद्यातज्‍ज्ञ]], वन्यजीव संवर्धनकर्ते आणि [[वर्गीकरणशास्त्रज्ञ]] होते. भारताचे "पक्षिपुरुष" म्हणून ओळखले जाणारे पक्षिविद्यातज्ज्ञ [[सलीम अली]] यांचे ते चुलत भाऊ होते. त्या काळच्या इतर निसर्गतज्ज्ञांप्रमाणे त्यांनाही सुरुवातीला [[शिकार|शिकारीत]] रस होता. त्यांचे मुख्य योगदान पक्षी संग्रहांवर आधारित होते, विशेषतः [[बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी|बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटीच्या]] संग्रहाशी जिथे त्यांच्या आयुष्यातील बहुतांश काम केले. ==प्रारंभिक वर्षे आणि शिक्षण== हुमायून अब्दुलअली यांचा जन्म १९१४ मध्ये कोबे येथील एका [[सुलेमानी बोहरा]] इस्माइली कुटुंबात झाला. त्यांची आई लुलू आणि वडील नजमुद्दीन फैझलहुसेन अब्दुलअली होते. त्यांचे वडील भारतातून कच्चा कापूस आणि काडेपेट्या आयात करणारे व्यापारी होते.{{sfn|Reuben|2003|p=25}} त्यांनी आपल्या अपूर्ण आत्मचरित्रात—जे त्यांच्या मृत्यूनंतर ''हुमायन अब्दुलअली - नॅचरलिस्ट पोर्ट्रेट अँड ट्रिब्यूट'' या पुस्तकात प्रकाशित झाले—लिहिले की, कोबे येथील इंग्लिश मिशन स्कूलमध्ये काऊबॉय आणि अमेरिकेच्या पश्चिम सरहद्दीवरील कथा वाचताना लहान वयातच त्यांची नैसर्गिक इतिहासातील आवड घडली असावी. अब्दुलअली कुटुंब १९२४ मध्ये भारतातील [[मुंबई]] (तेव्हाचे बॉम्बे) येथे स्थायिक झाले.{{sfn|Reuben|2003|pp=3–4}} हुमायून यांनी [[सेंट झेवियर्स हाय स्कूल]]मध्ये प्राथमिक शिक्षण घेतले आणि पुढे १९३६ मध्ये [[सेंट झेवियर्स महाविद्यालय (मुंबई)|सेंट झेवियर्स महाविद्यालय]], मुंबई येथून कला शाखेची सन्मान पदवी मिळवताना नारायण वासुदेव पारितोषिकही प्राप्त केले. १९३२ मध्ये [[प्राणिशास्त्र]] शिकत असतानाच त्यांनी पक्ष्यांचे नमुने गोळा करण्यास सुरुवात केली.{{sfn|Reuben|2003|p=5}} पदवी घेतल्यानंतर त्यांनी जपानला भंगार लोखंड निर्यात करणाऱ्या आपल्या वडिलांच्या व्यवसायात (फैझ अँड कंपनी) एक वर्ष काम केले.{{sfn|Reuben|2003|p=6}} बॉम्बे आणि आसपासच्या भागात मोठ्या प्रमाणात प्रवास करण्यासाठी त्यांनी १०/१२ अश्वशक्तीची जुनी [[हार्ले-डेव्हिडसन]] मोटरसायकल विकत घेतली. त्यांनी एक जुनी लॅन्सिया टूरर मोटारही विकत घेतली आणि काही महिने ती वापरली. १९३८ मध्ये हुमायून आणि त्यांचे मित्र बोमन पटुक यांच्या मोटरसायकलला अपघात झाला व दोघेही गंभीर जखमी झाले. त्यांच्यासोबत प्रवासासाठी बसलेल्या एका पोलिसाचा त्या अपघातात मृत्यू झाला. हुमायून यांच्यावर बेदरकार व निष्काळजी वाहनचालनाचा आरोप ठेवण्यात आला; मात्र नंतर बॉम्बेतील न्यायालयाने त्यांची निर्दोष मुक्तता केली.{{sfn|Reuben|2003|pp=6–8}} १९३९ मध्ये त्यांनी मोटरसायकलऐवजी मॉरिस मायनर घेतली आणि मृत्यूपर्यंत तीच वापरली. प्राण्यांचे निरीक्षण आणि शिकार यांसाठी त्यांनी आपल्या निसर्गतज्ज्ञ मित्रांसह आणि चुलत भाऊ सलीम अली यांच्यासह अनेक मोहिमा केल्या. ==संदर्भ आणि नोंदी== <references/> [[वर्ग:इ.स. १९१४ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २००१ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] 4h8rnwapnhdhk8dr67o2nmdkjd4mi2r 2701102 2701101 2026-08-11T18:16:58Z Rohini 14253 /* प्रारंभिक वर्षे आणि शिक्षण */ 2701102 wikitext text/x-wiki <!-- वापरासाठी सूचना: * हा ८ ऑगस्ट २०२६ रोजी मिळवलेल्या इंग्रजी विकिपीडिया लेखाचा वाक्यानुसार मराठी अनुवाद आहे. * संदर्भांची शीर्षके, नियतकालिकांची नावे आणि bibliographic metadata मूळ भाषेत ठेवली आहेत. --> {{माहितीचौकट शास्त्रज्ञ | नाव = हुमायून अब्दुलअली | चित्र = Portrait of Humayun Abdulali.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = हुमायून अब्दुलअली यांचे चित्र | पूर्ण_नाव = | जन्म_दिनांक = मे १९, १९१४ | जन्म_स्थान = [[कोबे]], [[जपान]] | मृत्यू_दिनांक = जून ३, २००१ | मृत्यू_स्थान = [[मुंबई]], [[भारत]] | निवास_स्थान = | नागरिकत्व = [[भारत]] | राष्ट्रीयत्व = | वांशिकत्व = | धर्म = [[इस्लाम]] (सुलेमानी बोहरा) | कार्यक्षेत्र = [[निसर्गवादी]], [[पक्षिविद्यातज्‍ज्ञ]], [[वन्यजीव संवर्धनकर्ता]], [[वर्गीकरणशास्त्रज्ञ]] | कार्यसंस्था = [[बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी]] | प्रशिक्षण_संस्था = [[सेंट झेवियर्स कॉलेज]] | डॉक्टरेट_मार्गदर्शक = | डॉक्टोरल_विद्यार्थी = | ख्याती = | संशोधक_लघुरूप_वनस्पतिशास्त्र = | संशोधक_लघुरूप_प्राणिशास्त्र = | पुरस्कार = महाराष्ट्र फाऊंडेशन समाजकार्य गौरव पुरस्कार (१९९८) | वडील_नाव = नजमुद्दीन फैझलहुसेन अब्दुलअली | आई_नाव = लुलू | पती_नाव = | पत्नी_नाव = रफिया तय्यअजी | अपत्ये = अकबर अब्दुलअली, सलमान अब्दुलअली | तळटिपा = }} '''हुमायून अब्दुलअली''' (मे १९, १९१४, [[कोबे]], [[जपान]] - जून ३, २००१, [[मुंबई]], [[भारत]])<ref>{{cite journal|last=Daniel|first=J.C.|title=Obituary Humayun Abdulali|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|year=2003|volume=100|issue=2 & 3|page=614|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/48603196#page/632/mode/1up}}(इंग्लिश मजकूर)(मृत्युलेख, जे. सी. डॅनियल, (2003), जर्नल ऑफ द बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी, 100 (2 & 3): 614 १०० (२ आणि ३): ६१४)</ref> हे भारतीय [[निसर्गवादी]], [[पक्षिविद्यातज्‍ज्ञ]], वन्यजीव संवर्धनकर्ते आणि [[वर्गीकरणशास्त्रज्ञ]] होते. भारताचे "पक्षिपुरुष" म्हणून ओळखले जाणारे पक्षिविद्यातज्ज्ञ [[सलीम अली]] यांचे ते चुलत भाऊ होते. त्या काळच्या इतर निसर्गतज्ज्ञांप्रमाणे त्यांनाही सुरुवातीला [[शिकार|शिकारीत]] रस होता. त्यांचे मुख्य योगदान पक्षी संग्रहांवर आधारित होते, विशेषतः [[बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी|बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटीच्या]] संग्रहाशी जिथे त्यांच्या आयुष्यातील बहुतांश काम केले. ==प्रारंभिक वर्षे आणि शिक्षण== हुमायून अब्दुलअली यांचा जन्म १९१४ मध्ये कोबे येथील एका [[सुलेमानी बोहरा]] इस्माइली कुटुंबात झाला. त्यांची आई लुलू आणि वडील नजमुद्दीन फैझलहुसेन अब्दुलअली होते. त्यांचे वडील भारतातून कच्चा कापूस आणि काडेपेट्या आयात करणारे व्यापारी होते.{{sfn|Reuben|2003|p=25}} त्यांनी आपल्या अपूर्ण आत्मचरित्रात—जे त्यांच्या मृत्यूनंतर ''हुमायन अब्दुलअली - नॅचरलिस्ट पोर्ट्रेट अँड ट्रिब्यूट'' या पुस्तकात प्रकाशित झाले—लिहिले की, कोबे येथील इंग्लिश मिशन स्कूलमध्ये काऊबॉय आणि अमेरिकेच्या पश्चिम सरहद्दीवरील कथा वाचताना लहान वयातच त्यांची नैसर्गिक इतिहासातील आवड घडली असावी. अब्दुलअली कुटुंब १९२४ मध्ये भारतातील [[मुंबई]] (तेव्हाचे बॉम्बे) येथे स्थायिक झाले.{{sfn|Reuben|2003|pp=3–4}} हुमायून यांनी [[सेंट झेवियर्स हाय स्कूल]]मध्ये प्राथमिक शिक्षण घेतले आणि पुढे १९३६ मध्ये [[सेंट झेवियर्स महाविद्यालय (मुंबई)|सेंट झेवियर्स महाविद्यालय]], मुंबई येथून कला शाखेची सन्मान पदवी मिळवताना नारायण वासुदेव पारितोषिकही प्राप्त केले. १९३२ मध्ये [[प्राणिशास्त्र]] शिकत असतानाच त्यांनी पक्ष्यांचे नमुने गोळा करण्यास सुरुवात केली.{{sfn|Reuben|2003|p=5}} पदवी घेतल्यानंतर त्यांनी जपानला भंगार लोखंड निर्यात करणाऱ्या आपल्या वडिलांच्या व्यवसायात (फैझ अँड कंपनी) एक वर्ष काम केले.{{sfn|Reuben|2003|p=6}} बॉम्बे आणि आसपासच्या भागात मोठ्या प्रमाणात प्रवास करण्यासाठी त्यांनी १०/१२ अश्वशक्तीची जुनी [[हार्ले-डेव्हिडसन]] मोटरसायकल विकत घेतली. त्यांनी एक जुनी लॅन्सिया टूरर मोटारही विकत घेतली आणि काही महिने ती वापरली. १९३८ मध्ये हुमायून आणि त्यांचे मित्र बोमन पटुक यांच्या मोटरसायकलला अपघात झाला व दोघेही गंभीर जखमी झाले. त्यांच्यासोबत प्रवासासाठी बसलेल्या एका पोलिसाचा त्या अपघातात मृत्यू झाला. हुमायून यांच्यावर बेदरकार व निष्काळजी वाहनचालनाचा आरोप ठेवण्यात आला; मात्र नंतर बॉम्बेतील न्यायालयाने त्यांची निर्दोष मुक्तता केली.{{sfn|Reuben|2003|pp=6–8}} १९३९ मध्ये त्यांनी मोटरसायकलऐवजी मॉरिस मायनर घेतली आणि मृत्यूपर्यंत तीच वापरली. प्राण्यांचे निरीक्षण आणि शिकार यांसाठी त्यांनी आपल्या निसर्गतज्ज्ञ मित्रांसह आणि चुलत भाऊ सलीम अली यांच्यासह अनेक मोहिमा केल्या. या प्रवासांत ते [[तळेगाव]], [[नाशिक]], [[उत्तर कन्नड]], [[त्रावणकोर]], [[भरतपूर]], [[आसाम]]मधील [[मानस राष्ट्रीय उद्यान|मानस]] व [[काझीरंगा राष्ट्रीय उद्यान|काझीरंगा]], [[छत्रपती संभाजीनगर|औरंगाबाद]], [[पश्चिम घाट]] आणि [[कान्हेरी लेणी]] येथे गेले. ==संदर्भ आणि नोंदी== <references/> [[वर्ग:इ.स. १९१४ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २००१ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] m0pum4uf1mplxtur2a6bo1b1j29qbzg 2701104 2701102 2026-08-11T18:18:20Z Rohini 14253 /* प्रारंभिक वर्षे आणि शिक्षण */ 2701104 wikitext text/x-wiki <!-- वापरासाठी सूचना: * हा ८ ऑगस्ट २०२६ रोजी मिळवलेल्या इंग्रजी विकिपीडिया लेखाचा वाक्यानुसार मराठी अनुवाद आहे. * संदर्भांची शीर्षके, नियतकालिकांची नावे आणि bibliographic metadata मूळ भाषेत ठेवली आहेत. --> {{माहितीचौकट शास्त्रज्ञ | नाव = हुमायून अब्दुलअली | चित्र = Portrait of Humayun Abdulali.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = हुमायून अब्दुलअली यांचे चित्र | पूर्ण_नाव = | जन्म_दिनांक = मे १९, १९१४ | जन्म_स्थान = [[कोबे]], [[जपान]] | मृत्यू_दिनांक = जून ३, २००१ | मृत्यू_स्थान = [[मुंबई]], [[भारत]] | निवास_स्थान = | नागरिकत्व = [[भारत]] | राष्ट्रीयत्व = | वांशिकत्व = | धर्म = [[इस्लाम]] (सुलेमानी बोहरा) | कार्यक्षेत्र = [[निसर्गवादी]], [[पक्षिविद्यातज्‍ज्ञ]], [[वन्यजीव संवर्धनकर्ता]], [[वर्गीकरणशास्त्रज्ञ]] | कार्यसंस्था = [[बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी]] | प्रशिक्षण_संस्था = [[सेंट झेवियर्स कॉलेज]] | डॉक्टरेट_मार्गदर्शक = | डॉक्टोरल_विद्यार्थी = | ख्याती = | संशोधक_लघुरूप_वनस्पतिशास्त्र = | संशोधक_लघुरूप_प्राणिशास्त्र = | पुरस्कार = महाराष्ट्र फाऊंडेशन समाजकार्य गौरव पुरस्कार (१९९८) | वडील_नाव = नजमुद्दीन फैझलहुसेन अब्दुलअली | आई_नाव = लुलू | पती_नाव = | पत्नी_नाव = रफिया तय्यअजी | अपत्ये = अकबर अब्दुलअली, सलमान अब्दुलअली | तळटिपा = }} '''हुमायून अब्दुलअली''' (मे १९, १९१४, [[कोबे]], [[जपान]] - जून ३, २००१, [[मुंबई]], [[भारत]])<ref>{{cite journal|last=Daniel|first=J.C.|title=Obituary Humayun Abdulali|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|year=2003|volume=100|issue=2 & 3|page=614|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/48603196#page/632/mode/1up}}(इंग्लिश मजकूर)(मृत्युलेख, जे. सी. डॅनियल, (2003), जर्नल ऑफ द बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी, 100 (2 & 3): 614 १०० (२ आणि ३): ६१४)</ref> हे भारतीय [[निसर्गवादी]], [[पक्षिविद्यातज्‍ज्ञ]], वन्यजीव संवर्धनकर्ते आणि [[वर्गीकरणशास्त्रज्ञ]] होते. भारताचे "पक्षिपुरुष" म्हणून ओळखले जाणारे पक्षिविद्यातज्ज्ञ [[सलीम अली]] यांचे ते चुलत भाऊ होते. त्या काळच्या इतर निसर्गतज्ज्ञांप्रमाणे त्यांनाही सुरुवातीला [[शिकार|शिकारीत]] रस होता. त्यांचे मुख्य योगदान पक्षी संग्रहांवर आधारित होते, विशेषतः [[बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी|बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटीच्या]] संग्रहाशी जिथे त्यांच्या आयुष्यातील बहुतांश काम केले. ==प्रारंभिक वर्षे आणि शिक्षण== हुमायून अब्दुलअली यांचा जन्म १९१४ मध्ये कोबे येथील एका [[सुलेमानी बोहरा]] इस्माइली कुटुंबात झाला. त्यांची आई लुलू आणि वडील नजमुद्दीन फैझलहुसेन अब्दुलअली होते. त्यांचे वडील भारतातून कच्चा कापूस आणि काडेपेट्या आयात करणारे व्यापारी होते.{{sfn|Reuben|2003|p=25}} त्यांनी आपल्या अपूर्ण आत्मचरित्रात—जे त्यांच्या मृत्यूनंतर ''हुमायन अब्दुलअली - नॅचरलिस्ट पोर्ट्रेट अँड ट्रिब्यूट'' या पुस्तकात प्रकाशित झाले—लिहिले की, कोबे येथील इंग्लिश मिशन स्कूलमध्ये काऊबॉय आणि अमेरिकेच्या पश्चिम सरहद्दीवरील कथा वाचताना लहान वयातच त्यांची नैसर्गिक इतिहासातील आवड घडली असावी. अब्दुलअली कुटुंब १९२४ मध्ये भारतातील [[मुंबई]] (तेव्हाचे बॉम्बे) येथे स्थायिक झाले.{{sfn|Reuben|2003|pp=3–4}} हुमायून यांनी [[सेंट झेवियर्स हाय स्कूल]]मध्ये प्राथमिक शिक्षण घेतले आणि पुढे १९३६ मध्ये [[सेंट झेवियर्स महाविद्यालय (मुंबई)|सेंट झेवियर्स महाविद्यालय]], मुंबई येथून कला शाखेची सन्मान पदवी मिळवताना नारायण वासुदेव पारितोषिकही प्राप्त केले. १९३२ मध्ये [[प्राणिशास्त्र]] शिकत असतानाच त्यांनी पक्ष्यांचे नमुने गोळा करण्यास सुरुवात केली.{{sfn|Reuben|2003|p=5}} पदवी घेतल्यानंतर त्यांनी जपानला भंगार लोखंड निर्यात करणाऱ्या आपल्या वडिलांच्या व्यवसायात (फैझ अँड कंपनी) एक वर्ष काम केले.{{sfn|Reuben|2003|p=6}} बॉम्बे आणि आसपासच्या भागात मोठ्या प्रमाणात प्रवास करण्यासाठी त्यांनी १०/१२ अश्वशक्तीची जुनी [[हार्ले-डेव्हिडसन]] मोटरसायकल विकत घेतली. त्यांनी एक जुनी लॅन्सिया टूरर मोटारही विकत घेतली आणि काही महिने ती वापरली. १९३८ मध्ये हुमायून आणि त्यांचे मित्र बोमन पटुक यांच्या मोटरसायकलला अपघात झाला व दोघेही गंभीर जखमी झाले. त्यांच्यासोबत प्रवासासाठी बसलेल्या एका पोलिसाचा त्या अपघातात मृत्यू झाला. हुमायून यांच्यावर बेदरकार व निष्काळजी वाहनचालनाचा आरोप ठेवण्यात आला; मात्र नंतर बॉम्बेतील न्यायालयाने त्यांची निर्दोष मुक्तता केली.{{sfn|Reuben|2003|pp=6–8}} १९३९ मध्ये त्यांनी मोटरसायकलऐवजी मॉरिस मायनर घेतली आणि मृत्यूपर्यंत तीच वापरली. प्राण्यांचे निरीक्षण आणि शिकार यांसाठी त्यांनी आपल्या निसर्गतज्ज्ञ मित्रांसह आणि चुलत भाऊ सलीम अली यांच्यासह अनेक मोहिमा केल्या. या प्रवासांत ते [[तळेगाव]], [[नाशिक]], [[उत्तर कन्नड जिल्हा|उत्तर कन्नड]], [[त्रावणकोर]], [[भरतपूर]], [[आसाम]]मधील [[मानस राष्ट्रीय उद्यान|मानस]] व [[काझीरंगा राष्ट्रीय उद्यान|काझीरंगा]], [[छत्रपती संभाजीनगर|औरंगाबाद]], [[पश्चिम घाट]] आणि [[कान्हेरी लेणी]] येथे गेले. ==संदर्भ आणि नोंदी== <references/> [[वर्ग:इ.स. १९१४ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २००१ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] jtum5xhrl2fxurex5iozp53tks588y1 2701109 2701104 2026-08-11T18:30:27Z Rohini 14253 /* प्रारंभिक वर्षे आणि शिक्षण */ 2701109 wikitext text/x-wiki <!-- वापरासाठी सूचना: * हा ८ ऑगस्ट २०२६ रोजी मिळवलेल्या इंग्रजी विकिपीडिया लेखाचा वाक्यानुसार मराठी अनुवाद आहे. * संदर्भांची शीर्षके, नियतकालिकांची नावे आणि bibliographic metadata मूळ भाषेत ठेवली आहेत. --> {{माहितीचौकट शास्त्रज्ञ | नाव = हुमायून अब्दुलअली | चित्र = Portrait of Humayun Abdulali.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = हुमायून अब्दुलअली यांचे चित्र | पूर्ण_नाव = | जन्म_दिनांक = मे १९, १९१४ | जन्म_स्थान = [[कोबे]], [[जपान]] | मृत्यू_दिनांक = जून ३, २००१ | मृत्यू_स्थान = [[मुंबई]], [[भारत]] | निवास_स्थान = | नागरिकत्व = [[भारत]] | राष्ट्रीयत्व = | वांशिकत्व = | धर्म = [[इस्लाम]] (सुलेमानी बोहरा) | कार्यक्षेत्र = [[निसर्गवादी]], [[पक्षिविद्यातज्‍ज्ञ]], [[वन्यजीव संवर्धनकर्ता]], [[वर्गीकरणशास्त्रज्ञ]] | कार्यसंस्था = [[बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी]] | प्रशिक्षण_संस्था = [[सेंट झेवियर्स कॉलेज]] | डॉक्टरेट_मार्गदर्शक = | डॉक्टोरल_विद्यार्थी = | ख्याती = | संशोधक_लघुरूप_वनस्पतिशास्त्र = | संशोधक_लघुरूप_प्राणिशास्त्र = | पुरस्कार = महाराष्ट्र फाऊंडेशन समाजकार्य गौरव पुरस्कार (१९९८) | वडील_नाव = नजमुद्दीन फैझलहुसेन अब्दुलअली | आई_नाव = लुलू | पती_नाव = | पत्नी_नाव = रफिया तय्यअजी | अपत्ये = अकबर अब्दुलअली, सलमान अब्दुलअली | तळटिपा = }} '''हुमायून अब्दुलअली''' (मे १९, १९१४, [[कोबे]], [[जपान]] - जून ३, २००१, [[मुंबई]], [[भारत]])<ref>{{cite journal|last=Daniel|first=J.C.|title=Obituary Humayun Abdulali|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|year=2003|volume=100|issue=2 & 3|page=614|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/48603196#page/632/mode/1up}}(इंग्लिश मजकूर)(मृत्युलेख, जे. सी. डॅनियल, (2003), जर्नल ऑफ द बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी, 100 (2 & 3): 614 १०० (२ आणि ३): ६१४)</ref> हे भारतीय [[निसर्गवादी]], [[पक्षिविद्यातज्‍ज्ञ]], वन्यजीव संवर्धनकर्ते आणि [[वर्गीकरणशास्त्रज्ञ]] होते. भारताचे "पक्षिपुरुष" म्हणून ओळखले जाणारे पक्षिविद्यातज्ज्ञ [[सलीम अली]] यांचे ते चुलत भाऊ होते. त्या काळच्या इतर निसर्गतज्ज्ञांप्रमाणे त्यांनाही सुरुवातीला [[शिकार|शिकारीत]] रस होता. त्यांचे मुख्य योगदान पक्षी संग्रहांवर आधारित होते, विशेषतः [[बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी|बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटीच्या]] संग्रहाशी जिथे त्यांच्या आयुष्यातील बहुतांश काम केले. ==प्रारंभिक वर्षे आणि शिक्षण== हुमायून अब्दुलअली यांचा जन्म १९१४ मध्ये कोबे येथील एका [[सुलेमानी बोहरा]] इस्माइली कुटुंबात झाला. त्यांची आई लुलू आणि वडील नजमुद्दीन फैझलहुसेन अब्दुलअली होते. त्यांचे वडील भारतातून कच्चा कापूस आणि काडेपेट्या आयात करणारे व्यापारी होते.{{sfn|Reuben|2003|p=25}} त्यांनी आपल्या अपूर्ण आत्मचरित्रात—जे त्यांच्या मृत्यूनंतर ''हुमायन अब्दुलअली - नॅचरलिस्ट पोर्ट्रेट अँड ट्रिब्यूट'' या पुस्तकात प्रकाशित झाले—लिहिले की, कोबे येथील इंग्लिश मिशन स्कूलमध्ये काऊबॉय आणि अमेरिकेच्या पश्चिम सरहद्दीवरील कथा वाचताना लहान वयातच त्यांची नैसर्गिक इतिहासातील आवड घडली असावी. अब्दुलअली कुटुंब १९२४ मध्ये भारतातील [[मुंबई]] (तेव्हाचे बॉम्बे) येथे स्थायिक झाले.{{sfn|Reuben|2003|pp=3–4}} हुमायून यांनी [[सेंट झेवियर्स हाय स्कूल]]मध्ये प्राथमिक शिक्षण घेतले आणि पुढे १९३६ मध्ये [[सेंट झेवियर्स महाविद्यालय (मुंबई)|सेंट झेवियर्स महाविद्यालय]], मुंबई येथून कला शाखेची सन्मान पदवी मिळवताना नारायण वासुदेव पारितोषिकही प्राप्त केले. १९३२ मध्ये [[प्राणिशास्त्र]] शिकत असतानाच त्यांनी पक्ष्यांचे नमुने गोळा करण्यास सुरुवात केली.{{sfn|Reuben|2003|p=5}} पदवी घेतल्यानंतर त्यांनी जपानला भंगार लोखंड निर्यात करणाऱ्या आपल्या वडिलांच्या व्यवसायात (फैझ अँड कंपनी) एक वर्ष काम केले.{{sfn|Reuben|2003|p=6}} बॉम्बे आणि आसपासच्या भागात मोठ्या प्रमाणात प्रवास करण्यासाठी त्यांनी १०/१२ अश्वशक्तीची जुनी [[हार्ले-डेव्हिडसन]] मोटरसायकल विकत घेतली. त्यांनी एक जुनी लॅन्सिया टूरर मोटारही विकत घेतली आणि काही महिने ती वापरली. १९३८ मध्ये हुमायून आणि त्यांचे मित्र बोमन पटुक यांच्या मोटरसायकलला अपघात झाला व दोघेही गंभीर जखमी झाले. त्यांच्यासोबत प्रवासासाठी बसलेल्या एका पोलिसाचा त्या अपघातात मृत्यू झाला. हुमायून यांच्यावर बेदरकार व निष्काळजी वाहनचालनाचा आरोप ठेवण्यात आला; मात्र नंतर बॉम्बेतील न्यायालयाने त्यांची निर्दोष मुक्तता केली.{{sfn|Reuben|2003|pp=6–8}} १९३९ मध्ये त्यांनी मोटरसायकलऐवजी मॉरिस मायनर घेतली आणि मृत्यूपर्यंत तीच वापरली. प्राण्यांचे निरीक्षण आणि शिकार यांसाठी त्यांनी आपल्या निसर्गतज्ज्ञ मित्रांसह आणि चुलत भाऊ सलीम अली यांच्यासह अनेक मोहिमा केल्या. या प्रवासांत ते [[तळेगाव]], [[नाशिक]], [[उत्तर कन्नड जिल्हा|उत्तर कन्नड]], [[त्रावणकोर]], [[भरतपूर]], [[आसाम]]मधील [[मानस राष्ट्रीय उद्यान|मानस]] व [[काझीरंगा राष्ट्रीय उद्यान|काझीरंगा]], [[छत्रपती संभाजीनगर|औरंगाबाद]], [[पश्चिम घाट]] आणि [[कान्हेरी लेणी]] येथे गेले. आपल्या अपूर्ण आत्मचरित्रात त्यांनी बॉम्बे आणि आसपासच्या भागातील साहसांचे वर्णन केले आहे—बदके, तितर आणि वाघांची शिकार, तसेच विविध पक्षी, प्राणी, सरपटणारे प्राणी आणि उभयचरांचे निरीक्षण. ==संदर्भ आणि नोंदी== <references/> [[वर्ग:इ.स. १९१४ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २००१ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] h5rx22acmfg0niegsjcvg1uad0kgpom 2701110 2701109 2026-08-11T18:31:41Z Rohini 14253 /* प्रारंभिक वर्षे आणि शिक्षण */ 2701110 wikitext text/x-wiki <!-- वापरासाठी सूचना: * हा ८ ऑगस्ट २०२६ रोजी मिळवलेल्या इंग्रजी विकिपीडिया लेखाचा वाक्यानुसार मराठी अनुवाद आहे. * संदर्भांची शीर्षके, नियतकालिकांची नावे आणि bibliographic metadata मूळ भाषेत ठेवली आहेत. --> {{माहितीचौकट शास्त्रज्ञ | नाव = हुमायून अब्दुलअली | चित्र = Portrait of Humayun Abdulali.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = हुमायून अब्दुलअली यांचे चित्र | पूर्ण_नाव = | जन्म_दिनांक = मे १९, १९१४ | जन्म_स्थान = [[कोबे]], [[जपान]] | मृत्यू_दिनांक = जून ३, २००१ | मृत्यू_स्थान = [[मुंबई]], [[भारत]] | निवास_स्थान = | नागरिकत्व = [[भारत]] | राष्ट्रीयत्व = | वांशिकत्व = | धर्म = [[इस्लाम]] (सुलेमानी बोहरा) | कार्यक्षेत्र = [[निसर्गवादी]], [[पक्षिविद्यातज्‍ज्ञ]], [[वन्यजीव संवर्धनकर्ता]], [[वर्गीकरणशास्त्रज्ञ]] | कार्यसंस्था = [[बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी]] | प्रशिक्षण_संस्था = [[सेंट झेवियर्स कॉलेज]] | डॉक्टरेट_मार्गदर्शक = | डॉक्टोरल_विद्यार्थी = | ख्याती = | संशोधक_लघुरूप_वनस्पतिशास्त्र = | संशोधक_लघुरूप_प्राणिशास्त्र = | पुरस्कार = महाराष्ट्र फाऊंडेशन समाजकार्य गौरव पुरस्कार (१९९८) | वडील_नाव = नजमुद्दीन फैझलहुसेन अब्दुलअली | आई_नाव = लुलू | पती_नाव = | पत्नी_नाव = रफिया तय्यअजी | अपत्ये = अकबर अब्दुलअली, सलमान अब्दुलअली | तळटिपा = }} '''हुमायून अब्दुलअली''' (मे १९, १९१४, [[कोबे]], [[जपान]] - जून ३, २००१, [[मुंबई]], [[भारत]])<ref>{{cite journal|last=Daniel|first=J.C.|title=Obituary Humayun Abdulali|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|year=2003|volume=100|issue=2 & 3|page=614|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/48603196#page/632/mode/1up}}(इंग्लिश मजकूर)(मृत्युलेख, जे. सी. डॅनियल, (2003), जर्नल ऑफ द बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी, 100 (2 & 3): 614 १०० (२ आणि ३): ६१४)</ref> हे भारतीय [[निसर्गवादी]], [[पक्षिविद्यातज्‍ज्ञ]], वन्यजीव संवर्धनकर्ते आणि [[वर्गीकरणशास्त्रज्ञ]] होते. भारताचे "पक्षिपुरुष" म्हणून ओळखले जाणारे पक्षिविद्यातज्ज्ञ [[सलीम अली]] यांचे ते चुलत भाऊ होते. त्या काळच्या इतर निसर्गतज्ज्ञांप्रमाणे त्यांनाही सुरुवातीला [[शिकार|शिकारीत]] रस होता. त्यांचे मुख्य योगदान पक्षी संग्रहांवर आधारित होते, विशेषतः [[बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी|बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटीच्या]] संग्रहाशी जिथे त्यांच्या आयुष्यातील बहुतांश काम केले. ==प्रारंभिक वर्षे आणि शिक्षण== हुमायून अब्दुलअली यांचा जन्म १९१४ मध्ये कोबे येथील एका [[सुलेमानी बोहरा]] इस्माइली कुटुंबात झाला. त्यांची आई लुलू आणि वडील नजमुद्दीन फैझलहुसेन अब्दुलअली होते. त्यांचे वडील भारतातून कच्चा कापूस आणि काडेपेट्या आयात करणारे व्यापारी होते.{{sfn|Reuben|2003|p=25}} त्यांनी आपल्या अपूर्ण आत्मचरित्रात—जे त्यांच्या मृत्यूनंतर ''हुमायन अब्दुलअली - नॅचरलिस्ट पोर्ट्रेट अँड ट्रिब्यूट'' या पुस्तकात प्रकाशित झाले—लिहिले की, कोबे येथील इंग्लिश मिशन स्कूलमध्ये काऊबॉय आणि अमेरिकेच्या पश्चिम सरहद्दीवरील कथा वाचताना लहान वयातच त्यांची नैसर्गिक इतिहासातील आवड घडली असावी. अब्दुलअली कुटुंब १९२४ मध्ये भारतातील [[मुंबई]] (तेव्हाचे बॉम्बे) येथे स्थायिक झाले.{{sfn|Reuben|2003|pp=3–4}} हुमायून यांनी [[सेंट झेवियर्स हाय स्कूल]]मध्ये प्राथमिक शिक्षण घेतले आणि पुढे १९३६ मध्ये [[सेंट झेवियर्स महाविद्यालय (मुंबई)|सेंट झेवियर्स महाविद्यालय]], मुंबई येथून कला शाखेची सन्मान पदवी मिळवताना नारायण वासुदेव पारितोषिकही प्राप्त केले. १९३२ मध्ये [[प्राणिशास्त्र]] शिकत असतानाच त्यांनी पक्ष्यांचे नमुने गोळा करण्यास सुरुवात केली.{{sfn|Reuben|2003|p=5}} पदवी घेतल्यानंतर त्यांनी जपानला भंगार लोखंड निर्यात करणाऱ्या आपल्या वडिलांच्या व्यवसायात (फैझ अँड कंपनी) एक वर्ष काम केले.{{sfn|Reuben|2003|p=6}} बॉम्बे आणि आसपासच्या भागात मोठ्या प्रमाणात प्रवास करण्यासाठी त्यांनी १०/१२ अश्वशक्तीची जुनी [[हार्ले-डेव्हिडसन]] मोटरसायकल विकत घेतली. त्यांनी एक जुनी लॅन्सिया टूरर मोटारही विकत घेतली आणि काही महिने ती वापरली. १९३८ मध्ये हुमायून आणि त्यांचे मित्र बोमन पटुक यांच्या मोटरसायकलला अपघात झाला व दोघेही गंभीर जखमी झाले. त्यांच्यासोबत प्रवासासाठी बसलेल्या एका पोलिसाचा त्या अपघातात मृत्यू झाला. हुमायून यांच्यावर बेदरकार व निष्काळजी वाहनचालनाचा आरोप ठेवण्यात आला; मात्र नंतर बॉम्बेतील न्यायालयाने त्यांची निर्दोष मुक्तता केली.{{sfn|Reuben|2003|pp=6–8}} १९३९ मध्ये त्यांनी मोटरसायकलऐवजी मॉरिस मायनर घेतली आणि मृत्यूपर्यंत तीच वापरली. प्राण्यांचे निरीक्षण आणि शिकार यांसाठी त्यांनी आपल्या निसर्गतज्ज्ञ मित्रांसह आणि चुलत भाऊ सलीम अली यांच्यासह अनेक मोहिमा केल्या. या प्रवासांत ते [[तळेगाव]], [[नाशिक]], [[उत्तर कन्नड जिल्हा|उत्तर कन्नड]], [[त्रावणकोर]], [[भरतपूर]], [[आसाम]]मधील [[मानस राष्ट्रीय उद्यान|मानस]] व [[काझीरंगा राष्ट्रीय उद्यान|काझीरंगा]], [[छत्रपती संभाजीनगर|औरंगाबाद]], [[पश्चिम घाट]] आणि [[कान्हेरी लेणी]] येथे गेले. आपल्या अपूर्ण आत्मचरित्रात त्यांनी बॉम्बे आणि आसपासच्या भागातील साहसांचे वर्णन केले आहे—बदके, तितर आणि वाघांची शिकार, तसेच विविध पक्षी, प्राणी, सरपटणारे प्राणी आणि उभयचरांचे निरीक्षण. == कारकीर्द == ==संदर्भ आणि नोंदी== <references/> [[वर्ग:इ.स. १९१४ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २००१ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] agarxuvw58625dhm45ngrmt4ctnkago 2701111 2701110 2026-08-11T18:33:25Z Rohini 14253 /* प्रारंभिक वर्षे आणि शिक्षण */ 2701111 wikitext text/x-wiki <!-- वापरासाठी सूचना: * हा ८ ऑगस्ट २०२६ रोजी मिळवलेल्या इंग्रजी विकिपीडिया लेखाचा वाक्यानुसार मराठी अनुवाद आहे. * संदर्भांची शीर्षके, नियतकालिकांची नावे आणि bibliographic metadata मूळ भाषेत ठेवली आहेत. --> {{माहितीचौकट शास्त्रज्ञ | नाव = हुमायून अब्दुलअली | चित्र = Portrait of Humayun Abdulali.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = हुमायून अब्दुलअली यांचे चित्र | पूर्ण_नाव = | जन्म_दिनांक = मे १९, १९१४ | जन्म_स्थान = [[कोबे]], [[जपान]] | मृत्यू_दिनांक = जून ३, २००१ | मृत्यू_स्थान = [[मुंबई]], [[भारत]] | निवास_स्थान = | नागरिकत्व = [[भारत]] | राष्ट्रीयत्व = | वांशिकत्व = | धर्म = [[इस्लाम]] (सुलेमानी बोहरा) | कार्यक्षेत्र = [[निसर्गवादी]], [[पक्षिविद्यातज्‍ज्ञ]], [[वन्यजीव संवर्धनकर्ता]], [[वर्गीकरणशास्त्रज्ञ]] | कार्यसंस्था = [[बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी]] | प्रशिक्षण_संस्था = [[सेंट झेवियर्स कॉलेज]] | डॉक्टरेट_मार्गदर्शक = | डॉक्टोरल_विद्यार्थी = | ख्याती = | संशोधक_लघुरूप_वनस्पतिशास्त्र = | संशोधक_लघुरूप_प्राणिशास्त्र = | पुरस्कार = महाराष्ट्र फाऊंडेशन समाजकार्य गौरव पुरस्कार (१९९८) | वडील_नाव = नजमुद्दीन फैझलहुसेन अब्दुलअली | आई_नाव = लुलू | पती_नाव = | पत्नी_नाव = रफिया तय्यअजी | अपत्ये = अकबर अब्दुलअली, सलमान अब्दुलअली | तळटिपा = }} '''हुमायून अब्दुलअली''' (मे १९, १९१४, [[कोबे]], [[जपान]] - जून ३, २००१, [[मुंबई]], [[भारत]])<ref>{{cite journal|last=Daniel|first=J.C.|title=Obituary Humayun Abdulali|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|year=2003|volume=100|issue=2 & 3|page=614|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/48603196#page/632/mode/1up}}(इंग्लिश मजकूर)(मृत्युलेख, जे. सी. डॅनियल, (2003), जर्नल ऑफ द बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी, 100 (2 & 3): 614 १०० (२ आणि ३): ६१४)</ref> हे भारतीय [[निसर्गवादी]], [[पक्षिविद्यातज्‍ज्ञ]], वन्यजीव संवर्धनकर्ते आणि [[वर्गीकरणशास्त्रज्ञ]] होते. भारताचे "पक्षिपुरुष" म्हणून ओळखले जाणारे पक्षिविद्यातज्ज्ञ [[सलीम अली]] यांचे ते चुलत भाऊ होते. त्या काळच्या इतर निसर्गतज्ज्ञांप्रमाणे त्यांनाही सुरुवातीला [[शिकार|शिकारीत]] रस होता. त्यांचे मुख्य योगदान पक्षी संग्रहांवर आधारित होते, विशेषतः [[बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी|बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटीच्या]] संग्रहाशी जिथे त्यांच्या आयुष्यातील बहुतांश काम केले. ==प्रारंभिक वर्षे आणि शिक्षण== हुमायून अब्दुलअली यांचा जन्म १९१४ मध्ये कोबे येथील एका [[सुलेमानी बोहरा]] इस्माइली कुटुंबात झाला. त्यांची आई लुलू आणि वडील नजमुद्दीन फैझलहुसेन अब्दुलअली होते. त्यांचे वडील भारतातून कच्चा कापूस आणि काडेपेट्या आयात करणारे व्यापारी होते.{{sfn|Reuben|2003|p=25}} त्यांनी आपल्या अपूर्ण आत्मचरित्रात—जे त्यांच्या मृत्यूनंतर ''हुमायन अब्दुलअली - नॅचरलिस्ट पोर्ट्रेट अँड ट्रिब्यूट'' या पुस्तकात प्रकाशित झाले—लिहिले की, कोबे येथील इंग्लिश मिशन स्कूलमध्ये काऊबॉय आणि अमेरिकेच्या पश्चिम सरहद्दीवरील कथा वाचताना लहान वयातच त्यांची नैसर्गिक इतिहासातील आवड घडली असावी. अब्दुलअली कुटुंब १९२४ मध्ये भारतातील [[मुंबई]] (तेव्हाचे बॉम्बे) येथे स्थायिक झाले.{{sfn|Reuben|2003|pp=3–4}} हुमायून यांनी [[सेंट झेवियर्स हाय स्कूल]]मध्ये प्राथमिक शिक्षण घेतले आणि पुढे १९३६ मध्ये [[सेंट झेवियर्स महाविद्यालय (मुंबई)|सेंट झेवियर्स महाविद्यालय]], मुंबई येथून कला शाखेची सन्मान पदवी मिळवताना नारायण वासुदेव पारितोषिकही प्राप्त केले. १९३२ मध्ये [[प्राणिशास्त्र]] शिकत असतानाच त्यांनी पक्ष्यांचे नमुने गोळा करण्यास सुरुवात केली.{{sfn|Reuben|2003|p=5}} पदवी घेतल्यानंतर त्यांनी जपानला भंगार लोखंड निर्यात करणाऱ्या आपल्या वडिलांच्या व्यवसायात (फैझ अँड कंपनी) एक वर्ष काम केले.{{sfn|Reuben|2003|p=6}} बॉम्बे आणि आसपासच्या भागात मोठ्या प्रमाणात प्रवास करण्यासाठी त्यांनी १०/१२ अश्वशक्तीची जुनी [[हार्ले-डेव्हिडसन]] मोटरसायकल विकत घेतली. त्यांनी एक जुनी लॅन्सिया टूरर मोटारही विकत घेतली आणि काही महिने ती वापरली. १९३८ मध्ये हुमायून आणि त्यांचे मित्र बोमन पटुक यांच्या मोटरसायकलला अपघात झाला व दोघेही गंभीर जखमी झाले. त्यांच्यासोबत प्रवासासाठी बसलेल्या एका पोलिसाचा त्या अपघातात मृत्यू झाला. हुमायून यांच्यावर बेदरकार व निष्काळजी वाहनचालनाचा आरोप ठेवण्यात आला; मात्र नंतर बॉम्बेतील न्यायालयाने त्यांची निर्दोष मुक्तता केली.{{sfn|Reuben|2003|pp=6–8}} १९३९ मध्ये त्यांनी मोटरसायकलऐवजी मॉरिस मायनर घेतली आणि मृत्यूपर्यंत तीच वापरली. प्राण्यांचे निरीक्षण आणि शिकार यांसाठी त्यांनी आपल्या निसर्गतज्ज्ञ मित्रांसह आणि चुलत भाऊ सलीम अली यांच्यासह अनेक मोहिमा केल्या. या प्रवासांत ते [[तळेगाव]], [[नाशिक]], [[उत्तर कन्नड जिल्हा|उत्तर कन्नड]], [[त्रावणकोर]], [[भरतपूर]], [[आसाम]]मधील [[मानस राष्ट्रीय उद्यान|मानस]] व [[काझीरंगा राष्ट्रीय उद्यान|काझीरंगा]], [[छत्रपती संभाजीनगर|औरंगाबाद]], [[पश्चिम घाट]] आणि [[कान्हेरी लेणी]] येथे गेले. आपल्या अपूर्ण आत्मचरित्रात त्यांनी बॉम्बे आणि आसपासच्या भागातील साहसांचे वर्णन केले आहे—बदके, तितर आणि वाघांची शिकार, तसेच विविध पक्षी, प्राणी, सरपटणारे प्राणी आणि उभयचरांचे निरीक्षण. == कारकीर्द == ==संदर्भ आणि नोंदी== <references/> [[वर्ग:इ.स. १९१४ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २००१ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] 3ppj6mx3z0jcpom442h21muadkk5pff 0 196629 2701287 2296161 2026-08-12T09:05:35Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701287 wikitext text/x-wiki {{नरेंद्र मोदी}} '''मिशन इंद्रधनुष''' ही मोहीम [[जे.पी. नड्डा]] या भारताच्या आरोग्य मंत्र्यांनी २५ डिसेंबर २०१४ रोजी विमोचित केली.<ref>[http://indiatoday.intoday.in/education/story/union-government-launched-health-mission--mission-indradhanush/1/408944.html केंद्र सरकारने आरोग्यासंबंधी 'मिशन इंद्रधनुष' विमोचित केले ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150326075034/http://indiatoday.intoday.in/education/story/union-government-launched-health-mission--mission-indradhanush/1/408944.html |date=2015-03-26 }} (इंग्रजी मजकूर)</ref> या योजनेचा उद्देश २ वर्षांखालील लहानग्यांचा व त्यांच्या मातांचा, सन २०२० पर्यंत, सात प्रकारच्या रोगांपासून लसीकरणाच्या माध्यमातून बचाव करणे असा आहे. या रोगांमध्ये खालील रोगांचा अंतर्भाव होतो: घटसर्प (डिप्थेरिया), डांग्या खोकला (हूपिंग कफ), धनुर्वात (टिटॅनस), [[पोलिओ]], [[क्षयरोग]], देवी व कावीळ-ब (हेपाटायटिस-बी) <ref>[http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=138342 इंद्रधनुष कार्यक्रमात वापरण्यात येणाऱ्या सात प्रकारच्या नवीन लसी ] (इंग्रजी मजकूर)</ref> तसेच काही निवडक राज्यांमध्ये हिमोफेलिया व इन्फ्लुएंझा (प्रकार ब) याही लसी पुरविल्या जातील.<ref>[http://www.nhp.gov.in/1 मिशन इंद्रधनुषचे पान ]{{मृत दुवा}} (इंग्रजी मजकूर)</ref> <ref>[http://www.financialexpress.com/article/healthcare/happening-now/health-family-welfare-minister-launches-mission-indradhanush/23224/ आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्र्यांनी 'मिशन इंद्रधनुष' विमोचित केले ] (इंग्रजी मजकूर)</ref><ref>[http://www.jagranjosh.com/current-affairs/union-ministry-of-health-and-family-welfare-launched-mission-indradhanush-1419570870-1 केंद्रीय आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्र्यांनी 'मिशन इंद्रधनुष' विमोचित केले ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161218073311/http://www.jagranjosh.com/current-affairs/union-ministry-of-health-and-family-welfare-launched-mission-indradhanush-1419570870-1 |date=2016-12-18 }} (इंग्रजी मजकूर)</ref> संपूर्ण लसीकरण म्हणजे किमान ९०% लसीकरणाची पातळी गाठणे अपेक्षित आहे . २००९ मध्ये हे प्रमाण ६१% होते २०१३ मध्ये ते ६५% असून २०२० अखेर ते ९०% करावयाचे आहे . वरील सात प्रकारच्या आजारावरील लस या मोफत मिळताहेत . योजनेच्या पहिल्या टप्प्यात २०१ जिल्हे निवडले होते . हा टप्पा जानेवारी २०१५ ते जून २०१५ असा होता , तो ऑगस्ट २०१५ पर्यंत राबविण्यात आला . ७ ऑक्टोबर २०१५ला योजनेचा दुसरा टप्पा सुरू झाला . शासन या योजनेत ७ लसींबरोबर आणखी ४ लसी वाढविण्याच्या विचारात आहे , या लसी -सुधारित पोलिओ ,जापानीज मेंदूज्वर ,रोटाव्हायरस लस , गोवर -रुबेला लस असतील . ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{भारतातील शासकीय योजना}} l98blxwio7ndxyzsnoxmg57tkyiopah 0 200644 2701116 2698444 2026-08-11T19:11:39Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701116 wikitext text/x-wiki {{बदल}} '''देवीसिंह व्यंकटसिंह चौहान''' ([[२२ मार्च]] [[इ.स. १९११|१९११]] - [[१० डिसेंबर]] [[इ.स. २००४|२००४]]) हे इतिहास ह्या विषयातील एक अभ्यासक होते. त्याचे कार्यक्षेत्र महाराष्ट्रात होते. [[दक्खिनी भाषा|दख्खनी भाषे]]<nowiki/>चा त्यांनी विशेष अभ्यास केला होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://marathivishwakosh.org/45462/ |title=देवीसिंग व्यंकटसिंग चौहान |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=मराठी विश्वकोश |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२ ऑगस्ट २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20260209023204/https://marathivishwakosh.org/45462/ |विदा दिनांक=2026-02-09 |url-status=dead }}</ref> {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = देविसिंह चौहान | चित्र = | चित्र_रुंदी = | चित्र_title = | पूर्ण_नाव = देवीसिंह व्यंकटसिंह चौहान | टोपण_नाव = | जन्म_दिनांक = [[२२ मार्च]] [[इ.स. १९११]] | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | शिक्षण = गणित (बी. ए.) आणि विधी यविषयांत पदवी | कार्यक्षेत्र = [[इतिहास]], [[राजकारण]], [[भाषा]], [[साहित्य]] | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय]] | भाषा = [[मराठी]], दख्खिनी हिंदी, [[हिंदी]], [[उर्दू]] | कार्यकाळ = | साहित्य_प्रकार = [[भाषाशास्त्र]], [[इतिहास]] | विषय = दख्खिनी हिंदी | चळवळ = [[संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ]] | संघटना = | प्रसिद्ध_साहित्यकृती = दक्खिनी हिंदीतील इतिहास व इतर लेख | प्रभाव = | प्रभावित = | पुरस्कार = | वडील_नाव = | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | अपत्ये = | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = }} == शिक्षण == देवीसिंह १९३१ साली [[मुंबई विद्यापीठ|मुंबई विद्यापीठा]]<nowiki/>तून शालान्त (मॅट्रिकची) परिक्षा उत्तीर्ण झाले. १९३८ साली [[गणित]] हा विषय घेऊन त्यांनी पदवी ( [[बी.ए. (ऑनर्स)]]) संपादन केली. त्यानंतर पुण्याच्या [[गोखले इन्स्टिट्यूट]] मधून पदव्यूतर पदवीचा (एम.ए.) अभ्यासही सुरू केला होता.<ref name=":0">देवीसिंह व्यकंटसिंह चौहान, दख्खनी हिंदीतील इतिहास व इतर लेख, समाविष्ट- मलपृष्ठावर दिलेला परिचयपर मजकूर, प्रका- वि.गो.खोबरेकर, इतिहास संशोधन मंडळ, दादर, मुंबई-१४, प्रथम संस्करण, १९७३.</ref> पुढे सन १९४१ मध्ये त्यांनी [[नागपूर]] येथून [[विधी शाखा|विधी शाखे]]<nowiki/>तील पदवीही मिळविली. <ref name=":0" /> == कार्यारंभ == [[मुंबई विद्यापीठ|मुंबई विद्यापीठातून]] शालान्त (मॅट्रिकची) परीक्षा उत्तीर्ण झाल्यावर त्यांनी तीन वर्षे [[हिप्परगा सय्यद|हिप्परगा]] येथे राष्ट्रीय शाळेत शिक्षक म्हणून काम केले. पुढे पुण्याच्या गोखले इन्स्टिटूटमधून पदव्यूतर पदवीच्या (एम्. ए.) अभ्यासासोबत [[मराठवाडा साप्ताहिक|मराठवाडा साप्ताहिका]]<nowiki/>त उपसंपादकाचे कामही केले. त्यानंतर सन १९३८मध्ये शिक्षण सोडून ते स्वातंत्र्यपूर्व काळातल्या [[हैदराबाद]] संस्थानाच्या [[उस्मानाबाद]] जिल्ह्यातील स्टेट कॉग्रेसच्या संघटनेचे काम करू लागले. त्यासोबतीनेच त्यांनी स्वातंत्र्यपूर्व काळातल्या हैद्राबाद संस्थानाच्या जहागिरीतील सार-कर यांची माहिती गोळा करून ती [[डॉ.सोहोनी]] यांच्या सहकार्याने फ्यूडल ऑपरेशन्स इन हैदराबाद या नावे ग्रंथरूप करून प्रकाशित केली. <ref name=":0" /> सन १९४१ च्या जुलै महिन्यात [[उमरगा]] येथे त्यांनी [[श्री. तात्याराव मोरे,]] [[वि. ना. हराळकर]], [[रामराव राजेश्वरक]]<nowiki/> या आपल्या सहकाऱ्यासह [[भारत विद्यालय|भारत विद्यालयाची]] स्थापना केली. <ref name=":0" /> == राजकीय कारकीर्द == देवीसिंह चौहान यांना सन १९४७ च्या ऑगस्ट महिन्यात स्टेट काँग्रेस पक्षातर्फे झालेल्या सत्याग्रहात कारावासाची शिक्षा झाली होती. पण पोलिसी कारवाईनंतर त्यांची सुटका करण्यात आली. स्वातंत्र्योत्तर काळात ते काँग्रेसचे पूर्ण वेळ कार्यकर्ते झाले होते. सन १९४९ ते १९५२ या काळात ते [[मराठवाडा प्रदेश काँग्रेस]]चे चिटणीसही होते. सन १९५२ ते १९५४ या काळात त्यांनी मंत्रिपदही भूषविले होते. त्यानंतर त्यांनी मराठवाड्यातून [[संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ|संयुक्त महाराष्ट्र चळवळी]]त भाग घेतला. [[नागपूर करारा]]च्या वेळी [[मराठवाडा|मराठवाड्या]]<nowiki/>तील प्रतिनिधी म्हणून ते उपस्थित होते. पुढे १९५७ च्या मुंबई मंत्रिमंडळात उपमंत्री म्हणून ते सहभागी झाले होते. सन १९६४ ते १९७० या काळात त्यांनी [[लोकसेवा आयोग|लोकसेवा आयोगा]]चे सदस्य म्हणूनही कार्य केले होते. <ref name=":0" /> देवीसिंह व्यंकटसिंह चौहान हे 1952 साली लातूर जिल्ह्यातील औसा विधान सभा मतदार संघाचे प्रतिनिधी म्हणून हैद्राबाद स्टेट असेम्ब्लीवर निवडून गेले. स्वतंत्र हैद्राबाद राज्याच्या पहिल्याच मंत्री मंडळात शिक्षण व सहकार मंत्री म्हणून प्रभावी काम केले.{{संदर्भ हवा}} देवीसिंह चौहान यांनी उपाध्यक्ष या नात्याने मराठवाडा खादी ग्रामोद्योग संस्थेच्या प्रगतीसाठी भरीव कार्य केले असून स्वामी रामानंद तीर्थ यांच्या प्रेरणेतून गोविंदभाई श्रॉफ, शंकरराव चव्हाण यांच्यासह संस्थेच्या माध्यमातून चरखा कामगारांना रोजी रोटी मिळवून दिली. या संस्थेच्या माध्यमातून आजही राष्ट्र ध्वजासाठी वापरले जाणारे खादी वस्त्र उत्पादन केले जाते.{{संदर्भ हवा}} == लेखन आणि भाषाविषयक कार्य == स्वातंत्र्योत्तर काळात काँग्रेसचे कार्यकर्ते म्हणून वावरताना त्यांनी जहागिरींचा प्रश्न तसेच कुळकायदा यांविषयी अनेक लेख लिहिले. कुळकायद्यावर पुस्तके लिहिली होती. सन १९५७ पासूनच त्यांनी संशोधनावर वि == संशोधनात्मक कामगिरी == भारतीय इतिहास काँग्रेस व अखिल भारतीय प्राच्य परिषद यांच्या इतिवृत्तान्तांवरून देवीसिंह यांचे अनेक संशोधनपर लेख प्रकाशित झाल्याचे आढळते. तसेच पुण्याच्या भांडारकर संशोधन मंदिर या संस्थेच्या आणि मुंबईच्या रॉयल एशियाटिक सोसायटीच्या त्रैमासिक पत्रांतून त्यांनी लेखन केल्याचे आढळते.<ref name=":0" /> == ग्रंथसंपदा, संपादने आणि लेख == === ग्रंथसंपदा === ==== मराठी ==== * 'दख्खनी हिंदीतील इतिहास व इतर लेख' (लेख-संग्रह), ग्रंथमाला क्र- २१, [[वि.गो.खोबरेकर]], [[इतिहास संशोधन मंडळ, मुंबई]]-१४, म.गो. प्रधान, सत्यसेवा मुद्रणालय, अलिबाग (इ.स. १९७३). * 'मराठी आणि दक्खिनी हिंदी', प्रकाशक - महाराष्ट्र राष्ट्रभाषा सभा, पुणे. * 'भारत इराण संश्लेष, भाग- १', प्रकाशक - महाराष्ट्र राष्ट्रभाषा सभा, पुणे. * 'भारत इराण संश्लेष, भाग- २', प्रकाशक - महाराष्ट्र राष्ट्रभाषा सभा, पुणे. * ‘फूलबन : इब्न निशातीकृत’(१९६५) * ‘जंगनामए आलिम अलीखान : हुसेनकृत’ (१९६८) * ‘तारीखे इस्कंदरी : नुस्त्रतीकृत’ (१९६९) * ‘पर्णालपर्वत ग्रहणाख्यान : जयराम पिण्डे कृत’ (१९७०) * ‘इब्राहीमनामा : अब्दुलकृत’ (१९७३) * ‘शूलिक आणि प्राकृत’ (१९८८) * ‘ऋग्वेद : समस्या आणि उकल’ (१९८८)<ref>{{स्रोत पुस्तक | पहिलेनाव = सु.ग. | आडनाव = जोशी | title = डॉ. देवीसिंग चौहान गौरव ग्रंथ | भाषा = मराठी | प्रकाशक = मराठवाडा संशोधन मंडळ, लातूर | वर्ष = प्रथमावृत्ती मार्च १९९९ }}</ref> ==== इंग्रजी ==== १) ‘Understanding Reveda’ (१९८५) २) 'फ्यूडल ऑपरेशन्स इन हैदराबाद' (१९३९) ==== हिंदी ==== १. [[अब्दुल देहलवी]]<nowiki/>कृत इब्राहीमनामा, क्र-३, संचालक, पुराभिलेख व पुरातत्त्व विभाग, मुंबई-३२, शासकीय मध्यवर्ती मुद्रणालय, मुंबई- ४, शके १८९५ (इ.स. १९७३), १४+ २३५. २. नवरसरागमाला ३. श्री [[जयराम पिण्डे|जयरामपिण्डे]]<nowiki/>विरचित पर्णालपर्वतग्रहणाख्यानम्, प्रकाशक - [[ग.वा. करमरकर]], महाराष्ट्र राष्ट्रभाषा सभा, पुणे-३०, [[गो.प. नेने]], राष्ट्रभाषा मुद्रणालय, पुणे-३०, शके १८९२ (इ.स. १९७०-७१). ६+८+१+१७२+२. ४. [[मुल्ला नुस्रती]]<nowiki/>कृत तारीखे- इस्कंदरी, शके १८९० (इ.स. १९६९), प्रकाशक - [[ग.वा. करमरकर]], महाराष्ट्र राष्ट्रभाषा सभा,पुणे-३०, [[गो.प. नेने]], राष्ट्रभाषा मुद्रणालय,पुणे-३०. <ref>मुल्ला नुस्रतीकृत तारीखे-इस्कंदरी अर्थात उमराणीचे युद्ध, भा.इ.सं.मं ग्रंथमाला क्र-५८, अनुवादक - [[मु.मा. जगताप]], समा-निवेदन (?), शके १८९० (इ.स. १९६९), प्रकाशक - [[ग.वा. करमरकर]], महाराष्ट्र राष्ट्रभाषा सभा, पुणे-३०, [[गो.प. नेने]], राष्ट्रभाषा मुद्रणालय,पुणे-३०, ३.</ref> === संपादने === * ते काही काळ ‘संग्राम’या पुण्याहून निघणाऱ्या वृत्तपत्राचे संपादक होते. * त्यांनी ‘मराठवाडा’साप्ताहिकाचे उपसंपादक म्हणून कार्य केले होते. === लेख === == पुरस्कार == * देवीसिंह चौहान यांना ‘मराठी आणि दक्खिनी हिंदी’ (१९७१) या ग्रंथासाठी १९७२-७३चा महाराष्ट्र शासनाचा राज्य पुरस्कार मिळाला होता. * त्यांच्या ‘भारत इराणी संश्लेष, भाग- १’ (१९७३) या ग्रंथास १९७४-७५चा महाराष्ट्र शासनाचा राज्य पुरस्कार मिळाला होता. == संदर्भ == <references /> {{DEFAULTSORT:चौहान, देवीसिंह व्यंकटसिंह}} [[वर्ग:मराठी इतिहास संशोधक]] [[वर्ग:इ.स. १९११ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २००४ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 5f6iii7omuohjm5en3502fw6d86yz0f 0 211481 2701004 2268099 2026-08-11T13:02:27Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701004 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Indian Buddhist flag.jpg|thumb|right|300px|भारतीय बौद्ध ध्वजावर ‘जय भीम’]] '''जय भीम''' हे [[नवयान]]ी [[बौद्ध]] आणि [[आंबेडकरवाद|आंबेडकरवादी]] जनतेद्वारे वापरले जाणारे एक अभिवादन शब्द वा वाक्य आहे. ‘जय भीम’चा अर्थ "डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा विजय असो" असा होय. ‘जय’ म्हणजे ‘विजय’ आणि ‘भीम’ हे ‘[[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]ांचे नाव आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक |last=Christophe |first= Jaffrelot |title=Dr Ambedkar and untouchability: analysing and fighting caste |year=2005 |pages=154–155 |ref=harv |isbn=978-1-85065-449-0}}</ref> जय भीम हे अभिवादन हे बौद्ध, दलित, [[आदिवासी]], शोषित, पिडित किंवा मागांस समाजातील लोकांसाठी अस्मितेचे व क्रांतिचे प्रतिक बनलेले आहे. हे अभिवादन आपल्या मूळ अर्थाने धार्मिक स्वरूपाचे नसून याला धार्मिक रूपात कधीही मानले गेले नाही.<ref>Uttar Pradesh Chief Minister Mayawati made it clear after the fatwa against it by an Islamic seminary.{{संकेतस्थळ स्रोत |title=Fatwa on BSP Slogan Sparks Off Debate |url=http://news.outlookindia.com/item.aspx?654045 |access-date=2017-05-24 |archive-date=2011-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718083117/http://news.outlookindia.com/item.aspx?654045 |url-status=dead }}</ref> पण जवळजवळ सर्वच भारतीय बौद्ध हे आंबेडकरवादी असल्यामुळे याला भारतीय बौद्ध अनुयायांचा अभिवादन वा प्रतिक शब्द आता मानला जातो. जय भीम हा शब्द डॉ. आंबेडकर व त्यांच्या विचारांप्रती सन्मानाचे प्रतिक म्हणून ओळखला जातो. हे शब्द स्वाभिमान आणि सन्मानाने अभिवाद वा शुभेच्छा आहेत, जे याचा उच्चार करतात त्यांना प्रोत्साहन मिळते. कोट्यवधी भारतीय व्यक्ती, राष्ट्रीय नेते 'जय भीम'चा नारा देतात. ==सुरुवात== जगभरातील [[आंबेडकरवाद]]ी एकमेकांना अभिवादन करण्यासाठी आणि बाबासाहेबांबद्दलचा आदर व्यक्त करण्यासाठी “जय भीम” हा शब्द आदराने व अभिमानाने उच्चारतात. ‘जयभीम’ या प्रेरणादायी शब्दाची सुरुवात बाबासाहेबांचे पक्के अनुयायी असलेल्या [[एल.एन. हरदास]] यांनी [[इ.स. १९३५]] मध्ये केली होती. सर्वप्रथम [[डिसेंबर २०|२० डिसेंबर]] [[इ.स. १९३९|१९३९]] पासून स्वतः बाबासाहेब ‘‘जय भीम’’ लिहू लागले आणि अभिवादन म्हणूनही जयभीम वापरू लागले तसेच अभिवादनाच्या उत्तरातही ते जयभीम वापरू लागले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|last1=Manwatkar|first1=Vruttant|title=Jai Bhim in JNU- Freedom or Social Justice|url=http://roundtableindia.co.in/index.php?option=com_content&view=article&id=8920:jai-bhim-in-jnu-part-i-freedom-or-social-justice&catid=119&Itemid=132|website=Round Table India|publisher=www.roundtableindia.co.in|accessdate=20 May 2017}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.ambedkar.org/jamanadas/JaiBhim.htm |title=संग्रहित प्रत |access-date=2017-05-24 |archive-date=2018-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180325082336/http://www.ambedkar.org/jamanadas/JaiBhim.htm |url-status=dead }}</ref> जय भीम या अभिवादानाची सुरुवात '[[बोले इंडिया जय भीम]]' या चित्रपटात करण्यात आली आहे. बाबू हरदास यांनी ‘भीम विजय संघा’च्या मदतीने कामगारांना शुभेच्छा दिल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=Jai Bhim and Jai Hind |url=http://www.ambedkar.org/jamanadas/JaiBhim.htm |last=Jamnadas |first=K. |access-date=2017-05-24 |archive-date=2018-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180325082336/http://www.ambedkar.org/jamanadas/JaiBhim.htm |url-status=dead }}</ref> == वर्तमान वापर == आज बरेच भारतीय लोक या वाक्यांशाचा वापर आधुनिक भारताचे शिल्पकार डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा आदरपूर्वक उच्चार व अभिवादन करत आहेत. == हे सुद्धा पहा == *[[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] *[[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]] *[[बोले इंडिया जय भीम]] *[[रेडिओ जय भीम]] *[[भीम ॲप]] *[[जय भीम कॉम्रेड]] == बाह्य दुवे == [https://m.youtube.com/watch?v=fmsdTFEky-k जय भिम म्हणजे काय? संभाजी भगत] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर}} [[वर्ग:दलित संस्कृती]] [[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावे असलेल्या गोष्टी]] [[वर्ग:अभिवादने]] [[वर्ग:भारतातील अभिवादने]] k2ad89mwdli3n7rtnppks9uvbkvvbfs 0 213704 2701067 2681480 2026-08-11T16:51:13Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701067 wikitext text/x-wiki डॉ. तारा भवाळकर या मराठीतील ज्येष्ठ साहित्यिक, संशोधक आणि लोकसाहित्याच्या अभ्यासक आहेत. त्यांनी मराठी साहित्य आणि संस्कृतीच्या क्षेत्रात मोलाचे योगदान दिले आहे. त्यांना २०२४ मध्ये महाराष्ट्र फाउंडेशन चा साहित्यिक जीवनगौरव पुरस्कार मिळाला.<ref name="MFTimes">{{Cite web|url=https://marathi.indiatimes.com/editorial/manasa/literary-lifetime-achievement-award-to-dr-tara-bhavalkar-from-maharashtra-foundation/articleshow/106008778.cms|title=साहित्यिक जीवनगौरव पुरस्कार डॉ. तारा भवाळकर यांना|publisher=Marathi IndiaTimes|date=14 December 2023|access-date=6 March 2025}}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> तसेच, [[दिल्ली]] येथे झालेल्या ९८व्या [[अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन]]च्या त्या अध्यक्ष होत्या.<ref name="Dainik">{{Cite web|url=https://dainikmahabhoomi.com/all-india-marathi-literature-conference-president-dr-tara-bhavalkar/|title=All India Marathi Literature Conference President Dr Tara Bhavalkar|publisher=Dainik Mahabhoomi|date=6 October 2024|access-date=6 March 2025}}</ref> {{कॉमन्स|Category:Books by Tara Bhawalkar}}{{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = तारा भवाळकर | चित्र = Tara Bhawalkar.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = | टोपण_नाव = | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1939|4|1}} | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | शिक्षण = | कार्यक्षेत्र = मराठी लेखिका | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | धर्म = हिंदू | भाषा = मराठी | कार्यकाळ = | साहित्य_प्रकार = | विषय = | चळवळ = | संघटना = | प्रसिद्ध_साहित्यकृती = | प्रभाव = | प्रभावित = | पुरस्कार = | वडील_नाव = | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | अपत्ये = | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = }} ==जन्म== डॉ. तारा भवाळकर यांचा जन्म १ एप्रिल १९३९ रोजी [[सांगली]], [[महाराष्ट्र]] येथे झाला.<ref name="Sadhana">{{Cite web|url=https://weeklysadhana.in/view_article/Tara-Bhawalkar's-book-collection|title=तारा भवाळकर यांचा पुस्तक संग्रह|publisher=Weekly Sadhana|date=1 January 2025|access-date=6 March 2025}}</ref><ref name="TimesJourney">{{Cite web|url=https://marathi.indiatimes.com/editorial/manasa/dr-tara-bhavalkarlife-journey/articleshow/85475459.cms|title=डॉ. तारा भवाळकर: जीवनप्रवास|publisher=Marathi IndiaTimes|date=5 September 2021|access-date=6 March 2025}}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> त्यांचे वडील शिक्षक होते, ज्यामुळे त्यांना लहानपणापासूनच वाचनाची आवड निर्माण झाली.<ref name="TimesJourney"/> ==शिक्षण== तारा भवाळकर यांनी [[पुणे]] येथील [[फर्ग्युसन महाविद्यालय]]ातून मराठी विषयात बी.ए. आणि एम.ए. पूर्ण केले.<ref name="TimesJourney"/> त्यानंतर त्यांनी मराठी साहित्य आणि लोकसाहित्यावर संशोधन करून पीएच.डी. मिळवली.<ref name="TimesJourney"/> त्यांनी विशेषतः [[संत साहित्य]] आणि [[लोकसाहित्य]] यांचा सखोल अभ्यास केला.<ref name="Lokmat">{{Cite web|url=https://www.lokmat.com/pune/dr-tara-bhavalkar-selected-as-president-of-98th-akhil-bharatiy-marathi-sahitya-sammelan-a-a532-c732/|title=डॉ. तारा भवाळकर यांची ९८व्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाच्या अध्यक्षपदी निवड|publisher=Lokmat|date=6 October 2024|access-date=6 March 2025}}</ref> त्या शिक्षणशास्त्र (एसटीसी) आणि हिंदी भाषेतही शिक्षण घेतलेल्या आहेत.<ref name="Sadhana"/> ==कार्य== तारा भवाळकर यांनी मराठी साहित्याच्या क्षेत्रात संशोधक, लेखक आणि प्राध्यापक म्हणून काम केले आहे. त्यांनी [[सांगली]] येथील श्रीमती चंपाबेन वालचंद शाह महिला महाविद्यालयात १९७० ते १९९९ पर्यंत प्राध्यापिका म्हणून काम केले.<ref name="TimesJourney"/> निवृत्तीनंतर त्या [[पुणे]]मधील ललित कला अकादमी आणि [[मुंबई विद्यापीठ]]च्या लोककला अकादमीमध्ये अतिथी प्राध्यापक म्हणून कार्यरत होत्या.<ref name="Pudhari">{{Cite web|url=https://pudhari.news/maharashtra/pune/marathi-sahitya-sammelan-president-selection-of-senior-scholar-dr-tara-bhavalkar|title=मराठी साहित्य संमेलनाच्या अध्यक्षपदी ज्येष्ठ अभ्यासक डॉ. तारा भवाळकर यांची निवड|publisher=Pudhari|date=6 October 2024|access-date=6 March 2025}}</ref> त्यांचे संशोधन मराठी [[लोकसाहित्य]], [[संत साहित्य]], आणि [[स्त्रीवादी साहित्य]] यांच्यावर केंद्रित आहे.<ref name="Lokmat"/> त्यांनी मराठी भाषेच्या संवर्धनासाठी विविध व्याख्याने दिली आणि नव्या पिढीपर्यंत ती पोहोचवण्याचा प्रयत्न केला.<ref name="BBC">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/marathi/articles/clyzvleye69o|title=तारा भवाळकर: मराठमोळ्या संस्कृतीच्या संशोधक|publisher=BBC Marathi|date=22 February 2025|access-date=6 March 2025}}</ref> २०२५ मध्ये [[दिल्ली]] येथे झालेल्या ९८व्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनात त्या अध्यक्ष होत्या, जिथे त्यांनी मराठी भाषेच्या जिवंतपणावर आणि बौद्धिक शरणागतीला ज्ञानाने विरोध करण्यावर भर दिला.<ref name="Dainik"/> त्यांनी स्त्रीवादी विचार आणि पारंपरिक ज्ञान यांचा समन्वय साधण्याचे महत्त्व मांडले.<ref name="BBC"/> ==पुस्तके== तारा भवाळकर यांनी अनेक पुस्तके लिहिली आहेत, ज्यामध्ये मराठी लोकसाहित्य, संत साहित्य आणि स्त्रीवादी दृष्टिकोन यांचा समावेश आहे. त्यांची पूर्ण पुस्तकांची यादी खालीलप्रमाणे आहे:<ref name="Sadhana"/> *राणीसाहेब रुसल्या (एकांकिका, इंडिया बुक कंपनी, पुणे, १९७५) *मधुशाला (हरिवंशराय बच्चन यांच्या काव्याचा अनुवाद, इंडिया बुक कंपनी, पुणे, १९७९) *यक्षगान आणि मराठी नाट्यपरंपरा *लोकांगण *लोकसाहित्य : वाङ्मय प्रवाह *मायवाटेचा मागोवा *आकलन आणि आस्वाद (समीक्षा) *प्रियतमा (ग. द. माडगूळकर यांच्या साहित्यातील स्त्री प्रतिमा) *बोरीबाभळी (र. रं. बोरकर यांचे साहित्य) *अभ्यासक स्त्रिया (२५ ज्येष्ठ अभ्यासक स्त्रियांचा परिचय) *तिसऱ्या बिंदूच्या शोधात (वैचारिक) *निरगाठ सुरगाठ (लेखसंग्रह) *[[commons:File:नाट्याचार्य_कृष्णाजी_प्रभाकर_खाडिलकर.pdf|नाट्याचार्य कृष्णाजी प्रभाकर खाडिलकर (चरित्र)]] *[[commons:Category:Marathi-language_books|पुस्तके ऑनलाईन वाचनासाठी उपलब्ध]] ==सन्मान आणि पुरस्कार== *महाराष्ट्र सरकारचा पुरस्कार: त्यांच्या लोकसंचित या पुस्तकासाठी १९९१ मध्ये मिळाला.<ref name="Sadhana"/> *१७ व्या [[कामगार साहित्य संमेलन|कामगार साहित्य संमेलनाच्या]] अध्यक्षपदी निवड (फेब्रुवारी २०२३) - मिरज जि. सांगली.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://mahasamvad.in/88109/|title=राज्यस्तरीय कामगार साहित्य संमेलनाचे २४ व २५ फेब्रुवारी रोजी मिरज येथे आयोजन - कामगारमंत्री डॉ. सुरेश खाडे|date=2023-02-08|language=mr-IN}}{{मृत दुवा|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *महाराष्ट्र फाउंडेशन साहित्यिक जीवनगौरव पुरस्कार (२०२४): मराठी साहित्यातील योगदानासाठी.<ref name="MFTimes"/> *जनसेवा पुरस्कार (२०२५): ९८व्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाच्या निमित्ताने.<ref name="Dainik"/> *अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाच्या अध्यक्षपदी निवड (२०२५): [[दिल्ली]] येथे झालेल्या ९८व्या संमेलनात.<ref name="Lokmat"/><ref name="Pudhari"/> == हे सुद्धा पहा == * [[कामगार साहित्य संमेलन]] * [[अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनांच्या अध्यक्षांची यादी]] == संदर्भ == {{संदर्भ यादी}}{{DEFAULTSORT:भवाळकर, तारा}} [[वर्ग:मराठी साहित्यिक]] [[वर्ग:मराठी लेखिका]] [[वर्ग:इ.स. १९३९ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:हयात भारतीय व्यक्ती]] {{कॉमन्स|Category:Books by Tara Bhawalkar}} p4kb9aj02egtzy9f20nhiqgf7e97pdo 0 214458 2700989 1500375 2026-08-11T12:25:01Z अभय नातू 206 संदर्भ 2700989 wikitext text/x-wiki '''आयशा रहमान''' ([[बंगाली भाषा|बंगाली]]:আয়শা রহমান; [[१४ जानेवारी]], [[इ.स. १९८४|१९८४]]:[[खुलना]], [[बांगलादेश]] - ) ही {{crw|BAN}}कडून आंतरराष्ट्रीय [[क्रिकेट]] खेळणारी खेळाडू आहे. ही उजव्या हाताने फलंदाजी करते.<ref>{{cite news |url=http://archive.thedailystar.net/beta2/news/bd-womens-sa-camp-from-sunday/ |title=BD women's SA camp from Sunday |work=The Daily Star |date=2013-08-23 |accessdate=2014-03-05 |archive-date=21 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221221208/http://archive.thedailystar.net/beta2/news/bd-womens-sa-camp-from-sunday/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.samakal.net/2014/01/19/33630 |script-title=bn:নারী ক্রিকেটের প্রাথমিক দল ঘোষণা &#124; খেলাধুলা |work=Samakal |language=bn |accessdate=2014-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221180514/http://www.samakal.net/2014/01/19/33630 |archive-date=2014-02-21 |url-status=dead }}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:रहमान, आयशा}} [[वर्ग:बांगलादेशच्या महिला क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:इ.स. १९८४ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] o476buvbr80lfngaaqa5ws28rti8ltt 0 214468 2701235 2491180 2026-08-12T06:00:43Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701235 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = भाऊ कदम | चित्र = Bhau Kadam.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = भालचंद्र पांडुरंग कदम | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1972|06|12}} | जन्म_स्थान = [[ठाणे]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = भाऊ कदम | कार्यक्षेत्र = अभिनय, विनोद | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय]] | भाषा = [[मराठी]] | कारकीर्द_काळ = १९९१ पासून | प्रमुख_नाटके = करून गेलो गाव | प्रमुख_चित्रपट = [[टाइमपास]] | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = [[चला हवा येऊ द्या]] | पुरस्कार = | वडील_नाव = पांडुरंग कदम | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = ममता भालचंद्र​ कदम | अपत्ये = ४ मुले – मृण्मयी, संचिता, समृद्धी आणि आराध्य | संकेतस्थळ = | तळटिपा = }} '''भालचंद्र पांडुरंग कदम''' उर्फ '''भाऊ कदम''' (जन्म:१२ जून, १९७२) हे [[मराठी चित्रपट]] अभिनेते, नाट्य अभिनेते आणि दूरचित्रवाहिनी अभिनेते आहेत. कदम हे विशेष करून आपल्या विनोदी भूमिकेसाठी प्रसिद्ध आहेत. विशेषतः भाऊ कदम हे व्यावसायिक मराठी चित्रपटांमध्ये आणि नाटकांमध्ये काम करत असतात. इ.स. १९९१ मध्ये त्यांनी एका मराठी नाटकात प्रथम काम केले व येथून त्यांच्या अभिनय कारकिर्दीची सुरुवात झाली. [[फू बाई फू (मालिका)|फू बाई फूच्या]] भूमिकांबद्दल ते खूप प्रसिद्ध आहेत. त्यांनी ९ पेक्षा जास्त मालिकांमध्ये काम केले आहे आणि ५०० ​​हून अधिक नाटकांच्या प्रयोगांमध्ये त्यांचा सहभाग आहे. [[झी मराठी]] या वाहिनी वरील [[चला हवा येऊ द्या]] कार्यक्रमात देखील त्यांनी आपल्या अभिनयाची चांगली छाप पाडली. ==सुरुवातीचे जीवन== भाऊ कदम यांचे बालपण मुंबईतील वडाळा परिसरातील बीपीटी क्वॉटर्समध्ये गेले आहे. वडाळा येथील ज्ञानेश्वर विद्यालयातून त्यांनी आपले शालेय शिक्षण पूर्ण केले. बालपणापासूनच ते लाजाळू आणि शांत स्वभावाचे आहेत. वडिलांच्या अकाली निधनानंतर वडाळ्याहून ते आपल्या कुटुंबासोबत डोंबिवलीत स्थायिक झाले. भाऊ घर खर्चासाठी मतदार नावनोंदणीचे काम करत होते, पण त्यात भागत नसल्याने त्यांनी भावाच्या साथीने पानाची टपरी सुरू केली. ==कारकीर्द== पंधरा वर्षांत भाऊ यांनी जवळजवळ ५०० नाटकांमध्ये अभिनय केला. खरं तर करिअरमध्ये मोठी संधी मिळत नसल्याचे पाहून त्यांनी अभिनयाला रामराम ठोकण्याचाही विचार केला होता. मात्र त्याचकाळात विजय निकम यांनी त्यांना 'जाऊ तिथे खाऊ' या नाटकात मुख्य भूमिका दिली. हे नाटक त्यांच्या करिअरमधील टर्निंग पॉईंट ठरले. भाऊ नाटकांमध्ये काम करत असल्याने त्यांच्याबद्दल इंडस्ट्रीतील बऱ्याच लोकांना माहित होते. त्यांच्यापैकी काहींनी त्यांचे नाव 'फू बाई फू'साठी सुचवले. मात्र सलग दोनदा भाऊंनी 'फू बाई फू'ची ऑफर नाकारली. लाजाळू स्वभावाच्या भाऊंना मला हे काम जमणार नाही, असे वाटायचे. मात्र तिसऱ्यांदा आलेली ऑफर त्यांनी स्वीकारली आणि संधीचे सोने केले. 'फू बाई फू'च्या सहाव्या पर्वाचे ते विजेतेसुद्धा ठरले. ==दूरचित्रवाणी== दूरचित्रवाणीच्या [[झी मराठी]] वाहिनीवर झालेल्या ‘फू बाई फू’ नावाच्या मराठी स्टॅंडअप विनोदी कार्यक्रमातील आपल्या स्किट्ससाठी ते प्रसिद्ध आहेत. [[चला हवा येऊ द्या]] या झी मराठीवर प्रदर्शित होणाऱ्या दुसऱ्या एका विनोदी कार्यक्रमात त्यांनी [[निलेश साबळे]] यांच्याबरोबर मुख्य भूमिका देखील बजावली आहे. या मालिकेत त्यांनी पप्पू, ज्योतिषी आणि अनेक विविध वर्णनांचे चरित्र भूमिका केल्या. अभिनयातील जवळजवळ प्रत्येक भूमिकेत भाऊ आपल्या अचूक टाइमिंगसाठी अद्वितीय आहेत. त्यांच्या चेहऱ्यावरील भोळेभाबडे हावभाव हे त्यांचे वेगळेपण आहे. या कार्यक्रमाने ६०० यशस्वी एपिसोड पूर्ण केले आहेत आणि जवळजवळ प्रत्येक एपिसोडमध्ये भाऊ या कल्पित विनोदवीराने अभिनय केला आहे. आनुवंशिक विनोद करताना त्यांच्या निरागसतेने लाखो मराठी चाहत्यांमध्ये प्रचंड लोकप्रियता मिळवली आहे. त्यांनी तुझं माझं जमेना नावाच्या एका कार्यक्रमामध्ये काम केले आणि आपल्या स्किटचे सादरीकरण जवळजवळ प्रत्येक झी मराठी पुरस्कार सोहळ्यात केले आहे. ==चित्रपट== भालचंद्र कदमांनी अनेक मराठी चित्रपटांमध्ये काम केले आहे. त्यात टाइमपास ३, टाइमपास २, [[टाइमपास]], सांगतो ऐका, [[मिस मॅच]], पुणे विरुद्ध बिहार, नारबाची वाडी, कोकणस्थ, चांदी, मस्त चाललंय आमचं, [[बाळकडू]] टाईमपास 3, फक्त लढ म्हणा असे काही यशस्वी चित्रपटही आहेत ज्यात त्यांनी महत्त्वाची भूमिका निभावली आहे. त्यांनी एक हिंदी चित्रपट फरारी की सवारी मध्ये देखील अभिनय केला आहे. == नाटक == कदम यांनी मराठी नाटकांमध्ये देखील विविध भूमिका साकारल्या आहेत. शांतेचा कार्ट चालू आहे, यदा कदाचित, चार्ली, करुण गेला गाव ही त्यापैकी काही महत्त्वाची नाटके आहेत.<ref>[https://veryfirsttale.in/karun-gelo-gaon-natak-review-now-watch-onkar-bhojane-bhau-kadams-comedy-masterpiece/ Karun Gelo Gaon Marathi Natak Review] - VeryFirstTale, June 2023 </ref> == अभिनय सूची == === चित्रपट सूची === {| class="wikitable sortable" ! वर्ष !! शीर्षक !! भाषा !! भूमिका !! संदर्भ |- | rowspan="3" |२०१७|| ''युंतुं'' || [[मराठी]]|| || |- | ''झाला बोभाटा'' || [[मराठी]]|| || <ref>http://marathistars.com/gossip/reena-agrawal-to-star-in-zala-bobhata/</ref><ref>https://www.filmipop.com/movies/zhala-bobhata-movie-12311</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://marathimovieworld.com/moviedetail/zala-bobhata.php |title=संग्रहित प्रत |access-date=2017-08-07 |archive-date=2017-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170816220755/http://marathimovieworld.com/moviedetail/zala-bobhata.php |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.justmarathi.com/zala-bobhata-marathi-movie/</ref> |- | ''रंजन'' ||[[मराठी]]|| || <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Ranjan_(Marathi_Movie)</ref> |- | rowspan="2" |२०१६|| ''हाफ तिकीट'' ||[[मराठी]]|| || |- | ''जाऊंद्या ना बाळासाहेब'' ||[[मराठी]]|| || |- | rowspan="3" |२०१५|| ''वाजलाच पाहिजे - गेम की शिनमा'' || [[मराठी]] || भाऊ कामदार || |- | ''टाइम बरा वाईट'' || [[मराठी]]||ऑटो  वाला|| |- | ''टाइमपास २'' ||[[मराठी]]|| शांताराम परब || |- | rowspan="6" |२०१४|| ''[[मिस  मॅच]]'' || [[मराठी]]|| भाऊ || |- | ''सांगतो ऐका'' || [[मराठी]] | खराडे || |- | ''पुणे विरुद्ध बिहार'' || [[मराठी]]|| || |- | ''आम्ही  बोलतो  मराठी'' || [[मराठी]]|| || |- | ''[[बाळकडू]]'' || [[मराठी]]|| || |- | ''[[टाइमपास]]'' || [[मराठी]]|| दगडूचे  वडील - आप्पा || |- | rowspan="4" |२०१३|| ''नारबाची वाडी'' || [[मराठी]]|| डॉ. डिसोझा || |- | ''चांदी'' || [[मराठी]]|| || |- | ''एक कटिंग चाय'' || [[मराठी]]|||| |- | ''कोकणस्थ'' || [[मराठी]]|||| |- | rowspan="3" |२०१२|| ''फरारी की  सवारी'' ||[[हिंदी]]|| शामशु  भाई || |- | ''कुटुंब'' || [[मराठी]]|| भाऊ || |- | ''गोळा बेरीज'' || [[मराठी]]|| || |- | rowspan="2" |२०११|| ''[[फक्त लढ म्हणा]]'' || [[मराठी]]|| || |- | ''मस्त चाललंय आमचं'' || [[मराठी]]|| पोलीस हवालदार || |- |२०१०|| ''हरिश्चंद्राची फॅक्टरी'' || [[मराठी]]|| || |- |२००५|| ''[[डोंबिवली फास्ट]]'' || [[मराठी]]|| पोलीस हवालदार || |} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:कदम, भालचंद्र}} [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:इ.स. १९७२ मधील जन्म]] [[वर्ग:भारतीय बौद्ध]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी अभिनेते]] [[वर्ग:हास्य अभिनेते]] [[वर्ग:मराठी अभिनेते]] [[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]] o67as67z71a9d9visi8m0o7mi9dglh4 0 218837 2701015 2111582 2026-08-11T13:32:10Z अभय नातू 206 संदर्भ 2701015 wikitext text/x-wiki [[भरतनाट्यम]] ही अतिशय प्राचीन अशी शास्त्रीय नृत्यशैली आहे. तिचा उगम [[तमिळनाडू|तामिळनाडू]] प्रांतातील [[तंजावूर]] येथे झाला. भरतनाट्यमचे मूळ प्राचीन [[तमिळ भाषा|तमिळ]] नृत्य कुट्टू असल्याचे मानले जाते.<ref>{{cite book |last=Vatsyayan |first=Kapila |title=Classical Indian Dance in Literature and the Arts |publisher=Sangeet Natak Akademi |year=1968 |language=en}}</ref> देवळातील कोरीवकाम, लेण्या आदिमधून नृत्याच्या इतिहासाचा मागोवा घेता येतो. इसवीसनाच्या दहाव्या शतकापासूनचा काल हा आधुनिक नृत्याचा काळ मानला जातो. या काळात स्थापत्य, शिल्प, चित्र, संगीत अशा ललित कलांची भरभराट झाली. त्यांचा सर्वदूर प्रसार झाला आणि त्या अधिकाधिक विकसित होत गेल्या. शास्त्रीय नृत्यशैली वेगवेगळ्या काळातील कलाकारांनी वेगवेगळ्या काळात आपापल्या कल्पनाशक्तीने फुलवल्या. हे कलाकार भिन्न भिन्न प्रांतातले, वेगवेगळ्या जातीजमातीचे, निरनिराळ्या सांस्कृतिक पूर्वपीठिकेचे होते त्यामुळे त्यांच्या सादरीकरणात त्या सर्वाचे प्रतिबिंब उमटले आणि एकाच नृत्याच्या विविध शैली निर्माण झाल्या. त्या त्या प्रांताचा इतिहास, संस्कृती, भौगोलिक परिस्थिती, राजकीय घटना, सामाजिक रितीरिवाज यांचा प्रभाव नृत्याशैलीवर पडत गेला आणि त्यातून प्रत्येकीचे वेगळे सौंदर्य प्रकट झाले. प्रत्येक काळातील कलावंत, कलाशिक्षक यांनी कलेच्या वाढीस हातभार लावला. त्यातले कितीतरी लोक तर अल्पशिक्षित होते पण कलेच्या क्षेत्रातील त्यांचे योगदान मोलाचे आहे. नवनव्या कलाकारांच्या अभिनव कलाविष्कारांची भर पडत गेली. गुरूंची शिक्षण देण्याची पद्धत वेगवेगळी होत गेली आणि त्यातूनच भरतनाट्यम नृत्याची विविध घराणी निर्माण झाली. प्राचीन काळी मुख्यत्वे दोन प्रमुख घराणी मानली जात: एक तंजावूर घराणे आणि दुसरे पदनल्लूर घराणे.<ref>{{cite web |title=Gharanas of Bharatanatyam |url=https://www.sangeetnatak.gov.in/ |website=Sangeet Natak Akademi |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> === तंजावूर घराणे === भरतनाट्यमचे उगमस्थान असलेले हे घराणे सर्वात प्राचीन आहे. तमिळनाडूवर राज्य करणाऱ्या [[चोल राजवंश|चोल]], [[पांड्य राजवंश|पांड्य]], [[नायका राजवंश|नायक]] आणि [[तंजावूरचे भोसले राजवंश|मराठा]] राजांनी या कलेला भरपूर प्रोत्साहन दिले आणि कलाकारांना गावे इनाम दिली. त्या राजांच्या पदरी शेकडो कलाकार असत. [[बृहदीश्वर मंदिर|बृहदीश्वर मंदिर]], नटवूनार चावडी, सदीर महाल अशा वास्तू आणि [[सरस्वती महाल ग्रंथालय|सरस्वती महाल]] सारखे मोठे ग्रंथालय याची साक्ष देतात. [[सरफोजी दोन|सरफोजी राजे]] (इ.स. १७९८-१८३२) या मराठा राजांच्या दरबारात असलेल्या चेन्नय्या, पोन्नय्या, शिवानंद आणि वडिवेल या चार तंजावूर बंधूंनी आधुनिक भरतनाट्यम नृत्याचा पाया रचला.<ref>{{cite book |last=Khokar |first=Mohan |title=Traditions of Indian Classical Dance |publisher=Clarion Books |year=1984 |language=en}}</ref> त्यांनी नृत्य प्रस्तुतीचे नियम तयार केले आणि किचकटपणा काढून सुबक रूप दिले. योग्य क्रमाने नृत्य रचना केल्यास योग्य रसनिर्मिती होईल याचा खोलवर विचार करून त्यांनी 'मार्गम'ची संकल्पना मांडली.<ref>{{cite web |title=Tanjore Quartet and Bharatanatyam |url=https://www.thehindu.com/entertainment/dance/ |website=The Hindu |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> ==== वैशिष्ट्ये ==== * अंगशुद्धी-आयतम, हातांच्या ओळी, तंत्रशुद्धता * मध्यलयीतील नृत्य * नृत्त आणि अभिनयाचा समतोल * रती, वात्सल्य आणि भक्ती तिन्ही भावनांचा परिपोष करणाऱ्या रचना * मार्गमची संकल्पना ==== प्रसिद्ध कलाकार ==== * [[तंजावूर बंधू]] (पोन्नय्या, चेन्नय्या, शिवानंद, वडिवेल) * [[तंजावूर बालसरस्वती]] * [[तांजवर के. पोन्नय्या पिल्लै]] === पदनल्लूर घराणे === तंजावूर बंधूंचेच वंशज असलेल्या मीनाक्षीसुंदरम पिल्लै यांनी या घराण्याची स्थापना केली.<ref>{{cite book |last=Kothari |first=Sunil |title=Bharata Natyam |publisher=Marg Publications |year=1979 |language=en}}</ref> कुमारस्वामी या आपल्या काकांकडून ते नृत्य शिकले. त्याकाळी कलेची पीछेहाट झाली होती, परंतु भरतनाट्यम करणाऱ्या [[देवदासी]]ंनी प्रतिकूल परिस्थितीतही कला टिकवून धरली होती. त्यांच्याकडून कलेचे ज्ञान मीनाक्षीसुंदरम पिल्लै यांनी मिळवले. ते [[गुरुकुल]] पद्धतीने नृत्य प्रशिक्षण देत. टी. के. स्वामिनाथन, रामगोपाल अशा त्यांच्या शिष्यांनी नृत्य पाश्चात्य देशांत पोचवले. त्यांचा जावई चोकलिंगम पिल्लै, नातू सुब्बाराव, शिष्या पी. जयलक्ष्मी, अलारमेल वल्ली अशा प्रसिद्ध कलाकारांमुळे हे घराणे नावारूपास आले.<ref>{{cite web |title=Pandanallur Style of Bharatanatyam |url=https://www.sruti.org.in/ |website=Sruti Magazine |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> ==== वैशिष्ट्ये ==== [[चित्र:Meenakshi Payal bharatanatyam.jpg|अल्ट=मीनाक्षी|इवलेसे|bharatnatyam]] * तंत्रशुद्धता * अभिनयाचा सखोल विचार * पदांमध्ये लास्याचा हळुवार वापर ==== प्रसिद्ध कलाकार ==== * [[मीनाक्षीसुंदरम पिल्लै]] * [[रामगोपाल]] * [[चोकलिंगम पिल्लै]] * [[अलारमेल वल्ली]] === कलाक्षेत्रम घराणे === तंजावूर आणि पदनल्लूर घराण्यांमधून निर्माण झालेले हे घराणे मानले जाते. त्याकाळी देवदासी आणि भरतनाट्यम यांना उतरती कळा लागली होती आणि चांगल्या घरातील मुली नृत्य शिकत नसत. १९३४ च्या सुमारास कलेला लागलेला हा बट्टा धुऊन काढण्याचे काम ई. कृष्ण अय्यर करत होते. ते स्वतः स्त्रीवेश घालून नृत्य सादर करत. त्यांचे हे प्रयत्न थोडे यशस्वी होऊ लागले आणि ब्राह्मण घरातील मुलीही नृत्य शिकू लागल्या. हे पाहून [[थिऑसॉफिकल सोसायटी]]च्या [[रुक्मिणीदेवी अरुंडेल]] यांना नृत्यात रस निर्माण झाला. त्या स्वतः नृत्य शिकल्या व त्यांनी मीनाक्षीसुंदरम पिल्लै यांना मद्रासला बोलावून घेतले. १९३७ साली त्यांनी 'कलाक्षेत्र' या संस्थेची स्थापना केली.<ref>{{cite web |title=Rukmini Devi Arundale and Kalakshetra |url=https://www.kalakshetra.in/ |website=Kalakshetra Foundation |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> अतिशय शास्त्रशुद्ध प्रशिक्षणाचा आराखडा तयार केला. भरतनाट्यम या एकल शैलीतील नृत्याला त्यांनी समूह शैलीत सादर करायला सुरुवात केली. पारंपरिक वाद्यांबरोबरच बॅगपाईप, क्लॅरिओनेट या वाद्यांचा वापर सुरू केला. अतिशय सुरेख रंगसंगती असलेला विशिष्ट पोशाख, चोखंदळपणे निवडलेले दागिने असा वैशिष्ट्यपूर्ण आहार्य रूढ केला. मान, छाती, पृष्ठभागाच्या शृंगारिक हालचाली काढून टाकल्या आणि नृत्याला पुन्हा आध्यात्मिक अधिष्ठान मिळवून दिले.<ref>{{cite book |last=Arundale |first=Rukmini Devi |title=Bharata Natya |publisher=Kalakshetra Publications |year=1960 |language=en}}</ref> ==== वैशिष्ट्ये ==== * लास्याचा कमी वापर * शृंगारिक हालचाली टाळणे * टोकदार रेषा, स्पष्ट आणि कोनीय हालचाली * हातापायाच्या ताठ पण डौलदार हालचाली * आधुनिक सामाजिक, आर्थिक, राजकीय विषय नृत्यातून हाताळणे * विदेशी कलाकारांना समजेल असे नृत्य ==== प्रसिद्ध कलाकार ==== * [[रुक्मिणीदेवी अरुंडेल]] * [[यामिनी कृष्णमूर्ती]] * [[लीला सॅमसन]] * [[सी. व्ही. चंद्रशेखर]] === वजवूर घराणे === हे घराणे पदनल्लूर घराण्यानंतर उदयास आले. आधीच्या घराण्यांमध्ये अभिनय संस्कृत ग्रंथात सांगितल्याप्रमाणे केला जाई, पण सगळ्याच प्रेक्षकांना परंपरा आणि नियम माहिती असत नाहीत हा विचार करून या घराण्यात अभिनयाच्या कडक नियमांना थोडे शिथिल करण्यात आले. अभिनय जास्त वास्तववादी झाला. रामैय्या पिल्लै हे या घराण्याचे संस्थापक होत.<ref>{{cite web |title=Vazhuvoor Style of Bharatanatyam |url=https://www.narthaki.com/ |website=Narthaki |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> के. एन. दंडायुध पिल्लै, के. जे. सरसा, उर्मिला सत्यनारायणन हे या घराण्याचे प्रसिद्ध कलावंत मानले जातात. ==== वैशिष्ट्ये ==== * कमरेचा वरचा भाग किंचित पुढे झुकवून नृत्य * अडवूंची हळुवार हालचाल अनवट गती * तांडवापेक्षा लास्य अधिक * सौम्य मुखज अभिनय * नृत्यलयीचा विस्तार अधिक * स्थिर आसन स्थिती ==== प्रसिद्ध कलाकार ==== * [[वजवूर बी. रामैय्या पिल्लै]] * [[के. एन. दंडायुध पिल्लै]] * [[के. जे. सरसा]] * [[उर्मिला सत्यनारायणन]] * [[वैजयंतीमाला]] अशा विविध घराण्यांच्या नृत्य शिकवण्याच्या, सादरीकरणाच्या पद्धती जरी वेगवेगळ्या असो, तरी या सर्वांचा गाभा [[भरत मुनी|भरतमुनींच्या]] [[नाट्यशास्त्र]] या मूळ ग्रंथाला अनुसरूनच आहे.<ref>{{cite book |last=Ghosh |first=Manomohan |title=The Natyasastra |publisher=Asiatic Society of Bengal |year=1951 |language=en}}</ref> या विविधतेमुळे नृत्याचे सौंदर्य अधिकच खुलते. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} q0r6seae44858yry9pfler02rje62y0 2701016 2701015 2026-08-11T13:32:37Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2701016 wikitext text/x-wiki [[भरतनाट्यम]] ही अतिशय प्राचीन अशी शास्त्रीय नृत्यशैली आहे. तिचा उगम [[तमिळनाडू|तामिळनाडू]] प्रांतातील [[तंजावूर]] येथे झाला. भरतनाट्यमचे मूळ प्राचीन [[तमिळ भाषा|तमिळ]] नृत्य कुट्टू असल्याचे मानले जाते.<ref>{{cite book |last=Vatsyayan |first=Kapila |title=Classical Indian Dance in Literature and the Arts |publisher=Sangeet Natak Akademi |year=1968 |language=en}}</ref> देवळातील कोरीवकाम, लेण्या आदिमधून नृत्याच्या इतिहासाचा मागोवा घेता येतो. इसवीसनाच्या दहाव्या शतकापासूनचा काल हा आधुनिक नृत्याचा काळ मानला जातो. या काळात स्थापत्य, शिल्प, चित्र, संगीत अशा ललित कलांची भरभराट झाली. त्यांचा सर्वदूर प्रसार झाला आणि त्या अधिकाधिक विकसित होत गेल्या. शास्त्रीय नृत्यशैली वेगवेगळ्या काळातील कलाकारांनी वेगवेगळ्या काळात आपापल्या कल्पनाशक्तीने फुलवल्या. हे कलाकार भिन्न भिन्न प्रांतातले, वेगवेगळ्या जातीजमातीचे, निरनिराळ्या सांस्कृतिक पूर्वपीठिकेचे होते त्यामुळे त्यांच्या सादरीकरणात त्या सर्वाचे प्रतिबिंब उमटले आणि एकाच नृत्याच्या विविध शैली निर्माण झाल्या. त्या त्या प्रांताचा इतिहास, संस्कृती, भौगोलिक परिस्थिती, राजकीय घटना, सामाजिक रितीरिवाज यांचा प्रभाव नृत्याशैलीवर पडत गेला आणि त्यातून प्रत्येकीचे वेगळे सौंदर्य प्रकट झाले. प्रत्येक काळातील कलावंत, कलाशिक्षक यांनी कलेच्या वाढीस हातभार लावला. त्यातले कितीतरी लोक तर अल्पशिक्षित होते पण कलेच्या क्षेत्रातील त्यांचे योगदान मोलाचे आहे. नवनव्या कलाकारांच्या अभिनव कलाविष्कारांची भर पडत गेली. गुरूंची शिक्षण देण्याची पद्धत वेगवेगळी होत गेली आणि त्यातूनच भरतनाट्यम नृत्याची विविध घराणी निर्माण झाली. प्राचीन काळी मुख्यत्वे दोन प्रमुख घराणी मानली जात: एक तंजावूर घराणे आणि दुसरे पदनल्लूर घराणे.<ref>{{cite web |title=Gharanas of Bharatanatyam |url=https://www.sangeetnatak.gov.in/ |website=Sangeet Natak Akademi |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> === तंजावूर घराणे === भरतनाट्यमचे उगमस्थान असलेले हे घराणे सर्वात प्राचीन आहे. तमिळनाडूवर राज्य करणाऱ्या [[चोल राजवंश|चोल]], [[पांड्य राजवंश|पांड्य]], [[नायका राजवंश|नायक]] आणि [[तंजावूरचे भोसले राजवंश|मराठा]] राजांनी या कलेला भरपूर प्रोत्साहन दिले आणि कलाकारांना गावे इनाम दिली. त्या राजांच्या पदरी शेकडो कलाकार असत. [[बृहदीश्वर मंदिर|बृहदीश्वर मंदिर]], नटवूनार चावडी, सदीर महाल अशा वास्तू आणि [[सरस्वती महाल ग्रंथालय|सरस्वती महाल]] सारखे मोठे ग्रंथालय याची साक्ष देतात. [[सरफोजी दोन|सरफोजी राजे]] (इ.स. १७९८-१८३२) या मराठा राजांच्या दरबारात असलेल्या चेन्नय्या, पोन्नय्या, शिवानंद आणि वडिवेल या चार तंजावूर बंधूंनी आधुनिक भरतनाट्यम नृत्याचा पाया रचला.<ref>{{cite book |last=Khokar |first=Mohan |title=Traditions of Indian Classical Dance |publisher=Clarion Books |year=1984 |language=en}}</ref> त्यांनी नृत्य प्रस्तुतीचे नियम तयार केले आणि किचकटपणा काढून सुबक रूप दिले. योग्य क्रमाने नृत्य रचना केल्यास योग्य रसनिर्मिती होईल याचा खोलवर विचार करून त्यांनी 'मार्गम'ची संकल्पना मांडली.<ref>{{cite web |title=Tanjore Quartet and Bharatanatyam |url=https://www.thehindu.com/entertainment/dance/ |website=The Hindu |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> ==== वैशिष्ट्ये ==== * अंगशुद्धी-आयतम, हातांच्या ओळी, तंत्रशुद्धता * मध्यलयीतील नृत्य * नृत्त आणि अभिनयाचा समतोल * रती, वात्सल्य आणि भक्ती तिन्ही भावनांचा परिपोष करणाऱ्या रचना * मार्गमची संकल्पना ==== प्रसिद्ध कलाकार ==== * [[तंजावूर बंधू]] (पोन्नय्या, चेन्नय्या, शिवानंद, वडिवेल) * [[तंजावूर बालसरस्वती]] * [[तांजवर के. पोन्नय्या पिल्लै]] === पदनल्लूर घराणे === तंजावूर बंधूंचेच वंशज असलेल्या मीनाक्षीसुंदरम पिल्लै यांनी या घराण्याची स्थापना केली.<ref>{{cite book |last=Kothari |first=Sunil |title=Bharata Natyam |publisher=Marg Publications |year=1979 |language=en}}</ref> कुमारस्वामी या आपल्या काकांकडून ते नृत्य शिकले. त्याकाळी कलेची पीछेहाट झाली होती, परंतु भरतनाट्यम करणाऱ्या [[देवदासी]]ंनी प्रतिकूल परिस्थितीतही कला टिकवून धरली होती. त्यांच्याकडून कलेचे ज्ञान मीनाक्षीसुंदरम पिल्लै यांनी मिळवले. ते [[गुरुकुल]] पद्धतीने नृत्य प्रशिक्षण देत. टी. के. स्वामिनाथन, रामगोपाल अशा त्यांच्या शिष्यांनी नृत्य पाश्चात्य देशांत पोचवले. त्यांचा जावई चोकलिंगम पिल्लै, नातू सुब्बाराव, शिष्या पी. जयलक्ष्मी, अलारमेल वल्ली अशा प्रसिद्ध कलाकारांमुळे हे घराणे नावारूपास आले.<ref>{{cite web |title=Pandanallur Style of Bharatanatyam |url=https://www.sruti.org.in/ |website=Sruti Magazine |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> ==== वैशिष्ट्ये ==== [[चित्र:Meenakshi Payal bharatanatyam.jpg|अल्ट=मीनाक्षी|इवलेसे|bharatnatyam]] * तंत्रशुद्धता * अभिनयाचा सखोल विचार * पदांमध्ये लास्याचा हळुवार वापर ==== प्रसिद्ध कलाकार ==== * [[मीनाक्षीसुंदरम पिल्लै]] * [[रामगोपाल]] * [[चोकलिंगम पिल्लै]] * [[अलारमेल वल्ली]] === कलाक्षेत्रम घराणे === तंजावूर आणि पदनल्लूर घराण्यांमधून निर्माण झालेले हे घराणे मानले जाते. त्याकाळी देवदासी आणि भरतनाट्यम यांना उतरती कळा लागली होती आणि चांगल्या घरातील मुली नृत्य शिकत नसत. १९३४ च्या सुमारास कलेला लागलेला हा बट्टा धुऊन काढण्याचे काम ई. कृष्ण अय्यर करत होते. ते स्वतः स्त्रीवेश घालून नृत्य सादर करत. त्यांचे हे प्रयत्न थोडे यशस्वी होऊ लागले आणि ब्राह्मण घरातील मुलीही नृत्य शिकू लागल्या. हे पाहून [[थिऑसॉफिकल सोसायटी]]च्या [[रुक्मिणीदेवी अरुंडेल]] यांना नृत्यात रस निर्माण झाला. त्या स्वतः नृत्य शिकल्या व त्यांनी मीनाक्षीसुंदरम पिल्लै यांना मद्रासला बोलावून घेतले. १९३७ साली त्यांनी 'कलाक्षेत्र' या संस्थेची स्थापना केली.<ref>{{cite web |title=Rukmini Devi Arundale and Kalakshetra |url=https://www.kalakshetra.in/ |website=Kalakshetra Foundation |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> अतिशय शास्त्रशुद्ध प्रशिक्षणाचा आराखडा तयार केला. भरतनाट्यम या एकल शैलीतील नृत्याला त्यांनी समूह शैलीत सादर करायला सुरुवात केली. पारंपरिक वाद्यांबरोबरच बॅगपाईप, क्लॅरिओनेट या वाद्यांचा वापर सुरू केला. अतिशय सुरेख रंगसंगती असलेला विशिष्ट पोशाख, चोखंदळपणे निवडलेले दागिने असा वैशिष्ट्यपूर्ण आहार्य रूढ केला. मान, छाती, पृष्ठभागाच्या शृंगारिक हालचाली काढून टाकल्या आणि नृत्याला पुन्हा आध्यात्मिक अधिष्ठान मिळवून दिले.<ref>{{cite book |last=Arundale |first=Rukmini Devi |title=Bharata Natya |publisher=Kalakshetra Publications |year=1960 |language=en}}</ref> ==== वैशिष्ट्ये ==== * लास्याचा कमी वापर * शृंगारिक हालचाली टाळणे * टोकदार रेषा, स्पष्ट आणि कोनीय हालचाली * हातापायाच्या ताठ पण डौलदार हालचाली * आधुनिक सामाजिक, आर्थिक, राजकीय विषय नृत्यातून हाताळणे * विदेशी कलाकारांना समजेल असे नृत्य ==== प्रसिद्ध कलाकार ==== * [[रुक्मिणीदेवी अरुंडेल]] * [[यामिनी कृष्णमूर्ती]] * [[लीला सॅमसन]] * [[सी. व्ही. चंद्रशेखर]] === वजवूर घराणे === हे घराणे पदनल्लूर घराण्यानंतर उदयास आले. आधीच्या घराण्यांमध्ये अभिनय संस्कृत ग्रंथात सांगितल्याप्रमाणे केला जाई, पण सगळ्याच प्रेक्षकांना परंपरा आणि नियम माहिती असत नाहीत हा विचार करून या घराण्यात अभिनयाच्या कडक नियमांना थोडे शिथिल करण्यात आले. अभिनय जास्त वास्तववादी झाला. रामैय्या पिल्लै हे या घराण्याचे संस्थापक होत.<ref>{{cite web |title=Vazhuvoor Style of Bharatanatyam |url=https://www.narthaki.com/ |website=Narthaki |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> के. एन. दंडायुध पिल्लै, के. जे. सरसा, उर्मिला सत्यनारायणन हे या घराण्याचे प्रसिद्ध कलावंत मानले जातात. ==== वैशिष्ट्ये ==== * कमरेचा वरचा भाग किंचित पुढे झुकवून नृत्य * अडवूंची हळुवार हालचाल अनवट गती * तांडवापेक्षा लास्य अधिक * सौम्य मुखज अभिनय * नृत्यलयीचा विस्तार अधिक * स्थिर आसन स्थिती ==== प्रसिद्ध कलाकार ==== * [[वजवूर बी. रामैय्या पिल्लै]] * [[के. एन. दंडायुध पिल्लै]] * [[के. जे. सरसा]] * [[उर्मिला सत्यनारायणन]] * [[वैजयंतीमाला]] अशा विविध घराण्यांच्या नृत्य शिकवण्याच्या, सादरीकरणाच्या पद्धती जरी वेगवेगळ्या असो, तरी या सर्वांचा गाभा [[भरत मुनी|भरतमुनींच्या]] [[नाट्यशास्त्र]] या मूळ ग्रंथाला अनुसरूनच आहे.<ref>{{cite book |last=Ghosh |first=Manomohan |title=The Natyasastra |publisher=Asiatic Society of Bengal |year=1951 |language=en}}</ref> या विविधतेमुळे नृत्याचे सौंदर्य अधिकच खुलते. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतीय नृत्ये]] aa9vl1opn74h2lk2dqazmuimkwrdv03 2701017 2701016 2026-08-11T13:32:46Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2701017 wikitext text/x-wiki [[भरतनाट्यम]] ही अतिशय प्राचीन अशी शास्त्रीय नृत्यशैली आहे. तिचा उगम [[तमिळनाडू|तामिळनाडू]] प्रांतातील [[तंजावूर]] येथे झाला. भरतनाट्यमचे मूळ प्राचीन [[तमिळ भाषा|तमिळ]] नृत्य कुट्टू असल्याचे मानले जाते.<ref>{{cite book |last=Vatsyayan |first=Kapila |title=Classical Indian Dance in Literature and the Arts |publisher=Sangeet Natak Akademi |year=1968 |language=en}}</ref> देवळातील कोरीवकाम, लेण्या आदिमधून नृत्याच्या इतिहासाचा मागोवा घेता येतो. इसवीसनाच्या दहाव्या शतकापासूनचा काल हा आधुनिक नृत्याचा काळ मानला जातो. या काळात स्थापत्य, शिल्प, चित्र, संगीत अशा ललित कलांची भरभराट झाली. त्यांचा सर्वदूर प्रसार झाला आणि त्या अधिकाधिक विकसित होत गेल्या. शास्त्रीय नृत्यशैली वेगवेगळ्या काळातील कलाकारांनी वेगवेगळ्या काळात आपापल्या कल्पनाशक्तीने फुलवल्या. हे कलाकार भिन्न भिन्न प्रांतातले, वेगवेगळ्या जातीजमातीचे, निरनिराळ्या सांस्कृतिक पूर्वपीठिकेचे होते त्यामुळे त्यांच्या सादरीकरणात त्या सर्वाचे प्रतिबिंब उमटले आणि एकाच नृत्याच्या विविध शैली निर्माण झाल्या. त्या त्या प्रांताचा इतिहास, संस्कृती, भौगोलिक परिस्थिती, राजकीय घटना, सामाजिक रितीरिवाज यांचा प्रभाव नृत्याशैलीवर पडत गेला आणि त्यातून प्रत्येकीचे वेगळे सौंदर्य प्रकट झाले. प्रत्येक काळातील कलावंत, कलाशिक्षक यांनी कलेच्या वाढीस हातभार लावला. त्यातले कितीतरी लोक तर अल्पशिक्षित होते पण कलेच्या क्षेत्रातील त्यांचे योगदान मोलाचे आहे. नवनव्या कलाकारांच्या अभिनव कलाविष्कारांची भर पडत गेली. गुरूंची शिक्षण देण्याची पद्धत वेगवेगळी होत गेली आणि त्यातूनच भरतनाट्यम नृत्याची विविध घराणी निर्माण झाली. प्राचीन काळी मुख्यत्वे दोन प्रमुख घराणी मानली जात: एक तंजावूर घराणे आणि दुसरे पदनल्लूर घराणे.<ref>{{cite web |title=Gharanas of Bharatanatyam |url=https://www.sangeetnatak.gov.in/ |website=Sangeet Natak Akademi |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> === तंजावूर घराणे === भरतनाट्यमचे उगमस्थान असलेले हे घराणे सर्वात प्राचीन आहे. तमिळनाडूवर राज्य करणाऱ्या [[चोल राजवंश|चोल]], [[पांड्य राजवंश|पांड्य]], [[नायका राजवंश|नायक]] आणि [[तंजावूरचे भोसले राजवंश|मराठा]] राजांनी या कलेला भरपूर प्रोत्साहन दिले आणि कलाकारांना गावे इनाम दिली. त्या राजांच्या पदरी शेकडो कलाकार असत. [[बृहदीश्वर मंदिर|बृहदीश्वर मंदिर]], नटवूनार चावडी, सदीर महाल अशा वास्तू आणि [[सरस्वती महाल ग्रंथालय|सरस्वती महाल]] सारखे मोठे ग्रंथालय याची साक्ष देतात. [[सरफोजी दोन|सरफोजी राजे]] (इ.स. १७९८-१८३२) या मराठा राजांच्या दरबारात असलेल्या चेन्नय्या, पोन्नय्या, शिवानंद आणि वडिवेल या चार तंजावूर बंधूंनी आधुनिक भरतनाट्यम नृत्याचा पाया रचला.<ref>{{cite book |last=Khokar |first=Mohan |title=Traditions of Indian Classical Dance |publisher=Clarion Books |year=1984 |language=en}}</ref> त्यांनी नृत्य प्रस्तुतीचे नियम तयार केले आणि किचकटपणा काढून सुबक रूप दिले. योग्य क्रमाने नृत्य रचना केल्यास योग्य रसनिर्मिती होईल याचा खोलवर विचार करून त्यांनी 'मार्गम'ची संकल्पना मांडली.<ref>{{cite web |title=Tanjore Quartet and Bharatanatyam |url=https://www.thehindu.com/entertainment/dance/ |website=The Hindu |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> ==== वैशिष्ट्ये ==== * अंगशुद्धी-आयतम, हातांच्या ओळी, तंत्रशुद्धता * मध्यलयीतील नृत्य * नृत्त आणि अभिनयाचा समतोल * रती, वात्सल्य आणि भक्ती तिन्ही भावनांचा परिपोष करणाऱ्या रचना * मार्गमची संकल्पना ==== प्रसिद्ध कलाकार ==== * [[तंजावूर बंधू]] (पोन्नय्या, चेन्नय्या, शिवानंद, वडिवेल) * [[तंजावूर बालसरस्वती]] * [[तांजवर के. पोन्नय्या पिल्लै]] === पदनल्लूर घराणे === तंजावूर बंधूंचेच वंशज असलेल्या मीनाक्षीसुंदरम पिल्लै यांनी या घराण्याची स्थापना केली.<ref>{{cite book |last=Kothari |first=Sunil |title=Bharata Natyam |publisher=Marg Publications |year=1979 |language=en}}</ref> कुमारस्वामी या आपल्या काकांकडून ते नृत्य शिकले. त्याकाळी कलेची पीछेहाट झाली होती, परंतु भरतनाट्यम करणाऱ्या [[देवदासी]]ंनी प्रतिकूल परिस्थितीतही कला टिकवून धरली होती. त्यांच्याकडून कलेचे ज्ञान मीनाक्षीसुंदरम पिल्लै यांनी मिळवले. ते [[गुरुकुल]] पद्धतीने नृत्य प्रशिक्षण देत. टी. के. स्वामिनाथन, रामगोपाल अशा त्यांच्या शिष्यांनी नृत्य पाश्चात्य देशांत पोचवले. त्यांचा जावई चोकलिंगम पिल्लै, नातू सुब्बाराव, शिष्या पी. जयलक्ष्मी, अलारमेल वल्ली अशा प्रसिद्ध कलाकारांमुळे हे घराणे नावारूपास आले.<ref>{{cite web |title=Pandanallur Style of Bharatanatyam |url=https://www.sruti.org.in/ |website=Sruti Magazine |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> ==== वैशिष्ट्ये ==== [[चित्र:Meenakshi Payal bharatanatyam.jpg|अल्ट=मीनाक्षी|इवलेसे|bharatnatyam]] * तंत्रशुद्धता * अभिनयाचा सखोल विचार * पदांमध्ये लास्याचा हळुवार वापर ==== प्रसिद्ध कलाकार ==== * [[मीनाक्षीसुंदरम पिल्लै]] * [[रामगोपाल]] * [[चोकलिंगम पिल्लै]] * [[अलारमेल वल्ली]] === कलाक्षेत्रम घराणे === तंजावूर आणि पदनल्लूर घराण्यांमधून निर्माण झालेले हे घराणे मानले जाते. त्याकाळी देवदासी आणि भरतनाट्यम यांना उतरती कळा लागली होती आणि चांगल्या घरातील मुली नृत्य शिकत नसत. १९३४ च्या सुमारास कलेला लागलेला हा बट्टा धुऊन काढण्याचे काम ई. कृष्ण अय्यर करत होते. ते स्वतः स्त्रीवेश घालून नृत्य सादर करत. त्यांचे हे प्रयत्न थोडे यशस्वी होऊ लागले आणि ब्राह्मण घरातील मुलीही नृत्य शिकू लागल्या. हे पाहून [[थिऑसॉफिकल सोसायटी]]च्या [[रुक्मिणीदेवी अरुंडेल]] यांना नृत्यात रस निर्माण झाला. त्या स्वतः नृत्य शिकल्या व त्यांनी मीनाक्षीसुंदरम पिल्लै यांना मद्रासला बोलावून घेतले. १९३७ साली त्यांनी 'कलाक्षेत्र' या संस्थेची स्थापना केली.<ref>{{cite web |title=Rukmini Devi Arundale and Kalakshetra |url=https://www.kalakshetra.in/ |website=Kalakshetra Foundation |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> अतिशय शास्त्रशुद्ध प्रशिक्षणाचा आराखडा तयार केला. भरतनाट्यम या एकल शैलीतील नृत्याला त्यांनी समूह शैलीत सादर करायला सुरुवात केली. पारंपरिक वाद्यांबरोबरच बॅगपाईप, क्लॅरिओनेट या वाद्यांचा वापर सुरू केला. अतिशय सुरेख रंगसंगती असलेला विशिष्ट पोशाख, चोखंदळपणे निवडलेले दागिने असा वैशिष्ट्यपूर्ण आहार्य रूढ केला. मान, छाती, पृष्ठभागाच्या शृंगारिक हालचाली काढून टाकल्या आणि नृत्याला पुन्हा आध्यात्मिक अधिष्ठान मिळवून दिले.<ref>{{cite book |last=Arundale |first=Rukmini Devi |title=Bharata Natya |publisher=Kalakshetra Publications |year=1960 |language=en}}</ref> ==== वैशिष्ट्ये ==== * लास्याचा कमी वापर * शृंगारिक हालचाली टाळणे * टोकदार रेषा, स्पष्ट आणि कोनीय हालचाली * हातापायाच्या ताठ पण डौलदार हालचाली * आधुनिक सामाजिक, आर्थिक, राजकीय विषय नृत्यातून हाताळणे * विदेशी कलाकारांना समजेल असे नृत्य ==== प्रसिद्ध कलाकार ==== * [[रुक्मिणीदेवी अरुंडेल]] * [[यामिनी कृष्णमूर्ती]] * [[लीला सॅमसन]] * [[सी. व्ही. चंद्रशेखर]] === वजवूर घराणे === हे घराणे पदनल्लूर घराण्यानंतर उदयास आले. आधीच्या घराण्यांमध्ये अभिनय संस्कृत ग्रंथात सांगितल्याप्रमाणे केला जाई, पण सगळ्याच प्रेक्षकांना परंपरा आणि नियम माहिती असत नाहीत हा विचार करून या घराण्यात अभिनयाच्या कडक नियमांना थोडे शिथिल करण्यात आले. अभिनय जास्त वास्तववादी झाला. रामैय्या पिल्लै हे या घराण्याचे संस्थापक होत.<ref>{{cite web |title=Vazhuvoor Style of Bharatanatyam |url=https://www.narthaki.com/ |website=Narthaki |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> के. एन. दंडायुध पिल्लै, के. जे. सरसा, उर्मिला सत्यनारायणन हे या घराण्याचे प्रसिद्ध कलावंत मानले जातात. ==== वैशिष्ट्ये ==== * कमरेचा वरचा भाग किंचित पुढे झुकवून नृत्य * अडवूंची हळुवार हालचाल अनवट गती * तांडवापेक्षा लास्य अधिक * सौम्य मुखज अभिनय * नृत्यलयीचा विस्तार अधिक * स्थिर आसन स्थिती ==== प्रसिद्ध कलाकार ==== * [[वजवूर बी. रामैय्या पिल्लै]] * [[के. एन. दंडायुध पिल्लै]] * [[के. जे. सरसा]] * [[उर्मिला सत्यनारायणन]] * [[वैजयंतीमाला]] अशा विविध घराण्यांच्या नृत्य शिकवण्याच्या, सादरीकरणाच्या पद्धती जरी वेगवेगळ्या असो, तरी या सर्वांचा गाभा [[भरत मुनी|भरतमुनींच्या]] [[नाट्यशास्त्र]] या मूळ ग्रंथाला अनुसरूनच आहे.<ref>{{cite book |last=Ghosh |first=Manomohan |title=The Natyasastra |publisher=Asiatic Society of Bengal |year=1951 |language=en}}</ref> या विविधतेमुळे नृत्याचे सौंदर्य अधिकच खुलते. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतीय नृत्ये]] [[वर्ग:भरतनाट्यम]] 1xczkd95ycm04bxxh9fzjl0um03usvg 0 224340 2701284 2618490 2026-08-12T08:04:58Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701284 wikitext text/x-wiki '''[[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रात]] विमुक्त जातींची (DT- Denotified Tribe) ''' (वि.जा.-Vimukata Jati) [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32762/#:~:text=%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A4%A1%2C%20%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%2C%20%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%9F%E0%A4%BE%2C%20%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80,%E0%A4%AF%E0%A4%BE%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%80%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%20%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%20%E0%A4%86%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%A] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250806051040/https://vishwakosh.marathi.gov.in/32762/#:~:text=%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A4%A1%2C%20%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%2C%20%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%9F%E0%A4%BE%2C%20%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80,%E0%A4%AF%E0%A4%BE%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%80%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%20%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%20%E0%A4%86%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%A |date=2025-08-06 }}. संख्या १४ असून या प्रवर्गास ३% [[आरक्षण]] आहे. == यादी == {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#CCCCCC" ! क्रमांक !! जाती<ref>अनुसूचित जाती व अनुसूचित जमाती आदेश (सुधारणा) कायदा 1976 (1976 चा 108 वा) मधील परिशिष्ट 1 मधील भाग -10 मध्ये नमूद केल्याप्रमाणे</ref> !! तत्सम |- | १ || [[बेरड]] ||अ)**, ब) नाईकवाडी, क) तलवार, ड) वाल्मिकी |- | २ || [[बेस्तर]] ||संचलू वड्डार |- | ३ || [[भामटा]] ||अ) भामटी, ब) गिरणी वडडार, क) कामाटी, ड) पाथरुट इ) [[टकारी समाज]] ([[मुस्लिम]] धर्मीयांसह), फ) उचले, ग) घंटीचोर |- | ४ || [[कैकाडी]] _{(मुंबई, ठाणे, कुलाबा, रत्‍नागिरी, नाशिक, धुळे, जळगाव, पुणे, अहिल्यानगर, सातारा, सांगली, कोल्हापूर, सोलापूर, संभाजीनगर, बीड, परभणी, धाराशिव, नांदेड, जिल्हे व चंद्रपूर जिल्हयातील राजूरा तालुका यात)} || अ) धोंतले ब) कोरवा क) माकडवाले किंवा कोंचीकोरवा ड) पामलोर इ) कोरवी |- | ५ || [[कंजारभाट]] || अ) छारा, ब) कंजार, क) नात |- | ६ || [[कटाबू]] || |- | ७ || [[बंजारा]] || अ) गोर बंजारा, ब) लंबाडा/ लंबारा, क) लंभाणी ड) चरण बंजारा, इ) लभाण, फ) मथुरा लभाण ग) कचकीवाले बंजारा, ह) लमान बंजारा इ) लमाण/ लमाणी, ज) लबान, क) *** ल) धाली/ धालीया, ग) धाडी/ धारी, न) सिंगारी व) नावी बंजारा, प) जोगी बंजारा, क्यु) **, र) ** स) बंजारी |- | ८ || **** || पाल पारधी |- | ९ || [[राज पारधी]] || अ) *** , ब) [[फासेपारधी|गाव पारधी]], क) हरण शिकारी, ड)* |- | १० || [[राजपूत भामटा]] || अ) परदेशी भामटा, ब) परदेशी भामटी |- | ११ || [[रामोशी]] || - |- | १२ || [[वडार]] || अ) गाडी वडार, ब) जाती वडार, क) माती वडार ड) पाथरवट, इ) संगतराश / दगडफोडू, ई) वडार |- | १३ || [[वाघरी]] || अ)सलात, ब) सलात वाघरी |- | १४ || [[छप्परबंद]] (मुस्लिम धर्मीयासह) || |- |} ==हे सुद्धा पहा== * [[महाराष्ट्रातील मागास वर्गीय जातींची यादी]] * [[महाराष्ट्रातील आरक्षण]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील मागासवर्गीय जाती| ]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील विमुक्त जाती| ]] cititvdq9p78jlpr9pqxxjtijbvalxs 0 224341 2701283 2691353 2026-08-12T07:55:27Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701283 wikitext text/x-wiki महाराष्ट्रात '''भटक्या जमाती (Nomadic Tribe)''' (NT- भ.ज.) प्रवर्गातील जमातींची संख्या (२८+१०) ३८ असून या संवर्गास २.५% [[आरक्षण]] आहे. == सामाजिक सर्वेक्षण == भटके-विमुक्तांच्या आर्थिक व सामाजिक समावेशनासाठी: * स्वातंत्र्यापूर्वी- # जेल्स (Jails) समिती (१९१९), # स्टार्ट समिती (१९१४), # सिमींग्टन (Symington) समिती (१९२७), # सायमन कमिटी (१९२८), # मुन्शी समिती (१९३७). * [[स्वातंत्र्य|स्वातंत्र्यानंतर]] (राज्य शासन) पुरस्कृत: # डॉ.कृष्ण भिमराव आंत्रोळीकर समिती (१९५०), # LB थाडे समिती (१९५९), # BD उर्फ भाऊराव दगडूराव देशमुख (१९६४), # मुटाटकर समिती (१९९२), # भिकुदास रामजी इदाते समिती (१९९७) व [[भारत सरकार]]ने स्थापिलेल्या: # BN लोकूर समिती (१९६५), # पी.के. मिश्रा समिती (१९७१), # [[बिंदेश्वरी प्रसाद मंडल]] आयोग (१९८०), # बाळकृष्ण रेणके आयोग (२००६) व # भि.रा. ईदाते आयोग (२०१५). * 09/04/1965: रोजी श्री. बीडी देशमुख समितीच्या निष्कर्षानुसार VJNT आरक्षण 4% देण्यात आले. * 23/05/1974 रोजी GAD resolution No. BCC - 1072-J नुसार पदोन्नतीत आरक्षण VJ/NT समाजास लागू. (as they were similarly situated with SC & ST and did not have adequate representation in the State Services). * ४ ऑगस्ट, १९९२ रोजी ४% वाढवून ६ टक्के करण्यात आले, कारण धनगर समाजाला २९ क्रमांकावर समाविष्ट करण्यात आले होते. * २३ मार्च, १९९४: वंजारी समाजाला भटक्या जमातीचे फायदे लागू करण्यात आले. == संवर्गातील '''जमाती''' == २३ मार्च, १९९४ नुसार २.५% आरक्षण. {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#CCCCCC" ! '''क्रमांक'''!! '''जमाती'''!! '''तत्सम''' |- | '''1'''|| [[बैरागी]]'''([[गोसावी]])'''|| '''बावा''', नाथ-गोसावी |- | '''2'''|| '''बेलदार'''||ओड, मुस्लिम बेलदार, कापेवार, मुन्नर कापेवार, मुन्नरकापु, तेलंगा, तेलगी, पेंटरेड्डी, बुकेकरी, मुस्लिम राज, मुसलमान राज, मुस्लिम मेमार, मेमार, '''मुस्लिम-गवंडी''' (शा.नि.दि.30 जानेवारी, 2014प्रमाणे समा‍विष्ट), '''कुमावत''' (शा.नि. दि.०४ जून २०१९ नुसार समाविष्ट) |- | '''3'''|| '''[[भराडी]]'''|| अ) बाळ संतोषी ब) किंगरीवाले क) नाथबावा ड) नाथ जोगी, गारपगारी इ) नाथपंथी डवरी गोसावी ई) नाथ, जोगी, नाथपंथी उ) डवरी |- | '''4'''||'''भुते'''|| '''भोपे''' |- | '''5'''|| '''**(वगळले)'''|| '''-----------चलवदी, ([[कांजरभट|कांजार भाट]])''' सध्या विमुक्तांमध्ये समावेश. |- | '''6'''|| '''चित्रकथी'''[https://marathivishwakosh.org/2973/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251006131833/https://marathivishwakosh.org/2973/ |date=2025-10-06 }}|| '''------------''' |- | '''7'''|| '''[[गारुडी]]'''||'''सापगारुडी (मुस्लिम धर्मियांसह)''' |- | '''8'''|| घिसाडी ('''[[लोहार]]''') ||घिसाडी, घिसाडी लोहार किंवा गाडी-लोहार किंवा चितोडी लोहार, रजपूत लोहार, पांचाळ लोहार, खाती, खातवाढई, जिनगर, चितोडीया-लोहार, '''चितारी/जिनगर''' (शा.नि. दि. 30 जानेवारी, 2014 प्रमाणे समा‍विष्ट) |- | '''९'''|| '''[[गोल्ला (जाती)|गोल्ला]]'''||गोल्लेवार, गोलेर, [[गोलकर]] |- | '''१०'''|| '''[[गोंधळी]]'''||'''--------'''कदम गोंधळी, रेणुराई गोंधळी, [[खिवारी]] गोंधळी. |- | '''११'''|| '''गोपाळ'''||अ) (गोपाळ) भोरपी ब) '''खेळकरी (गोपाळ)''' (शा.नि.दि. 4 सप्टेंबर, 2014 प्रमाणे सुधारित जात) |- | '''१२'''||'''हेळवे'''||'''12) हिलव''' |- | '''१३'''||'''[[कुडमुडे जोशी|जोशी]]'''||अ) बुडबुडकी, ब) डमरुवाले, क) कुडमुडे-(जोशी), ड) मेंढगी, इ) सरोदे, सरोदी, फ) सहदेव-जोशी, म) सरवदे, ह) सरोदा |- | '''१४'''|| '''काशी कापडी'''[http://kashikapadi.50webs.com/]||'''-----------''' |- | '''१५'''|| '''[[कोल्हाटी]]'''||'''डोंबारी''' |- | '''१६'''|| '''मैराळ'''||'''अ) दांगट, ब) वीर''' |- | '''१७'''|| '''मसनजोगी'''||1) सुदगडसिद्ध, 2) मपनजोशी, 3) शारदाकार/ शार्दाकार/शारदाकाळ/बालासंतु |- | '''१८'''|| '''नंदीवाले'''[https://marathivishwakosh.org/17865/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251008045636/https://marathivishwakosh.org/17865/ |date=2025-10-08 }}||'''तिरमल''' |- | '''१९'''|| '''[[पांगुळ]]'''||'''------------''' |- | '''२०'''|| '''रावळ'''||'''राऊळ किंवा रावळयोगी''' |- | '''२१'''|| '''सिक्कलगर'''|| कटारी, सेक्क्लगर (मुस्लिमधर्मिय), शिख-शिकलीगार, शिख-शिकलीकर, कातारी शिकलगार, मुस्लिम शिकलगार, शिकलीगार, शिकलीगर, शिकलगार, शिकीलगर, श्किलकर, शिकलीकर, शिकलकरी, सिकलकर, सिकलीकर, सिकीलगर, सिकीलकर, सिकलीघर, सिक्कलकर, सिकलीगर, सिकलगर, सिक्कलीगर, सायकलगर, सैकलकर, सैकलगर, '''कातारी-शिकलकर (शिकलीकरी) हिंदू धर्मीयांसह''' (शा.नि. दि. 30 जानेवारी, 2014 प्रमाणे समा‍विष्ट) |- | '''२२'''|| '''**'''वगळले||'''---------- ([[आदिवासी ठाकर समाज|ठाकर]]–रत्‍नागिरी जिल्हा)''' |- | '''२३'''|| '''[[वैदू]]'''||'''-----------''' |- | '''२४'''||'''[[वासुदेव (लोककलाकार)|वासुदेव]]'''||'''---------''' |- | '''२५'''|| '''[[भोई]]'''||1) झिंगा भोई 2) परदेशी भोई 3) राजभोई 4) भोई 5) कहार 6) गोडिया कहार 7) धुरिया कहार 8) किरात 9) मछुआ 10) मांझी 11) जातिया 12) [[केवट-तागवाले]] 13) ढीवर 14) धीवर 15) धीमर 16) पालेवार 17) मछेंद्र 18) नावाडी, भोई नावाडी, तारु-नावाडी 19) मल्हार 20) मल्हाव 21) बोई 22) गाढव भोई 23) खाडी भोई 24) खारे भोई 25) ढेवरा 26) भनारा, भनारी, भनारे '''27) निषाद 28) मल्ला 29) मल्लाह 30) नाविक 31) ओडा 32) ओडेवार 33) ओडेलू 34) बेस्तार 35) बेस्ता 36) बेस्ती 37) बेस्तालू 38) भनार 39) भूरे''' (शा.नि.दि 30 जानेवारी, 2014 प्रमाणे समा‍विष्ट) |- | '''२६'''||'''[[बहुरुपी]]'''||अ) बोहरशी, ब) बहुरुपिया, क) भोरपी, ड) रायरंध्र, इ) अय्यार व अय्यारी |- | '''२७'''||**वगळले '''[[ठेलारी]]''' (धुळे, नाशिक, जळगाव, व औरंगाबाद जिल्हयात)|| '''आता''' [[महाराष्ट्रातील भटक्या जमातींची (क) यादी|भटक्या जमाती(क)]] मध्ये समाविष्ट |- | '''२८'''|| '''ओतारी'''||अ) ओतनकर, ब) ओतकर, क) वतारी, ड) ओझारी इ) वतकर, वतकरी, वतनकर, वतोकर, ओतकरी, ओतोकारइ वतोकार |- | '''२९'''||*वगळले || '''धनगर''', आता स्वतंत्र प्रवर्ग ([[महाराष्ट्रातील भटक्या जमातींची (क) यादी|भटक्या जमाती-क]]) |- | '''३०'''||*वगळले || वंजारा ([[महाराष्ट्रातील भटक्या जमातींची (ड) यादी|स्वतंत्र प्रवर्ग]]) |- | '''३१'''||'''[[पोतराज|कडकलक्ष्मीवाले]]'''|| '''मरीआईवाले,मरगम्मावाले''' (१४ फेब्रुवारी,२००१ पासून) |- | '''३२'''|| '''गिहारा / गहरा'''||'''-------''' |- | '''३३'''|| '''गुसाई / गोसाई'''||'''-----------------''' |- | '''३४'''|| '''[[गारुडी]]'''|| सापवाले व जादूगर,मुस्लिम मदारी |- | '''३५'''|| '''भारतीय इराणी'''||'''---------------''' |- | '''३६'''|| [[गवळी समाज]] ||गवलान, ग्वालवंश,(१५/६/२००८) '''गोपाल-गवळी, गवळी-गोपाल''' (शा.नि.दि. 1 जुन, 2004 प्रमाणे सुधारित जात), मुस्लिम-(गवळी) |- | '''३७'''||'''[[दरवेशी]]'''|| अस्वलवाले, वाघवाले-शाह (मुस्लिमधर्मीय) |- | '''३८'''||'''बागडी''' ||'''(शा.नि. दि . 30 जानेवारी, 2014 प्रमाणे समा‍विष्ट)?''' |- |} ==हे सुद्धा पहा== * [[महाराष्ट्रातील मागास वर्गीय जातींची यादी]] * [[महाराष्ट्रातील आरक्षण]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील मागासवर्गीय जाती| ]] [[वर्ग:भटक्या जमाती| ]] rpy2m1v9e1terisn4miw0yy1nguueo4 0 229115 2701053 2508826 2026-08-11T16:17:27Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701053 wikitext text/x-wiki [[File:Dr. Bhimrao Ambedkar.jpg|thumb|[[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]]] [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांच्या नावाने अनेक [[पुरस्कार]] दिले जातात, त्यापैकी काही खालीलप्रमाणे आहेत. {{यादी विस्तार}} ==यादी== {| class="wikitable sortable" |- ! नाव !! प्रदानकर्ता !! स्वरूप |- | [[डॉ. आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार]] || [[भारत सरकार]] || ₹ १५ लाख व प्रशस्तीपत्र |- | [[शाहू, फुले, आंबेडकर पुरस्कार]] || [[महाराष्ट्र सरकार]] || ₹ १५ लाख, स्मृतिचिह्न, चांदीचा स्क्रोल व सन्मानपत्र |- | [[डॉ. आंबेडकर राष्ट्रीय पुरस्कार]] || [[भारत सरकार]] || ₹ १० लाख |- | [[भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्मृती पुरस्कार]] || मारवाडी फाऊंडेशन, नागपूर || ₹ ५ लाख व स्मृतिचिह्न |- | [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर सामाजिक न्याय प्राविण्य पुरस्कार]] || [[महाराष्ट्र सरकार]] || '''राज्य स्तरावर''' — प्रथम - ₹ ५ लाख, द्वितीय - ₹ ३ लाख, तृतीय - ₹ २ लाख.<br /> '''विभागीय स्तरावर''' — ₹ १ लाख |- | डॉ. आंबेडकर ब्रेव्हरी अवार्ड || अमेरिकेतील फ्रेंड्स फॉर एज्युकेशन' संस्था || ₹ २.४० लाख |- | [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुरस्कार]] || [[गुजरात|गुजरात सरकार]] || ₹ २ लाख |- | [[डॉ. बी.आर. आंबेडकर रतन पुरस्कार]] || [[दिल्ली|दिल्ली सरकार]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.delhi.gov.in/wps/wcm/connect/doit_welfare/Welfare/Home/Ambedkar+Ratan+Award|title=Welfare of SC/ST|website=www.delhi.gov.in|access-date=2018-05-20}}</ref> || ₹ १ लाख, शाल व प्रशस्तिपत्र |- | [[आंबेडकर सामाजिक सेवा पुरस्कार]] || [[राजस्थान|राजस्थान सरकार]] || ₹ १ लाख व प्रशस्ती पत्रक |- | [[आंबेडकर न्‍याय पुरस्‍कार]] || [[राजस्थान|राजस्थान सरकार]] || ₹ ५१ हजार व प्रशस्ती पत्रक |- | [[आंबेडकर शिक्षण पुरस्‍कार]] || [[राजस्थान|राजस्थान सरकार]] || ₹ ५१ हजार व प्रशस्ती पत्रक |- | [[आंबेडकर महिला कल्‍याण पुरस्‍कार]] || [[राजस्थान|राजस्थान सरकार]] || ₹ ५० हजार व प्रशस्ती पत्रक |- | [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर उत्कृष्ट ग्रंथालय पुरस्कार]] || [[महाराष्ट्र शासन]] || अ – ₹ ५० हजार<br />ब – ₹ ३० हजार<br />क – ₹ २० हजार<br />ड – ₹ १० हजार |- | [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर समाज भूषण पुरस्कार]] || [[महाराष्ट्र सरकार]] || ₹ १५ हजार (व्यक्ती) / ₹ २५ हजार (संस्था) |- | [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर समाज उत्थान पुरस्कार]] || [[महाराष्ट्र सरकार]] || ₹ १५ हजार, स्मृतीचिन्ह शाल, श्रीफळ आणि प्रशस्तीपत्रक<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.lokmat.com/maharashtra/announcing-award-social-justice-department/|title=सामाजिक न्याय विभागाचे पुरस्कार जाहीर|date=23 मे 2017|website=Lokmat}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mtbnews.testbharati.com//Encyc/2017/5/26/ashokkumar-chaudhari-dr-babasaheb-ambedkar-puraskar-.html|title=अशोककुमार चौधरी डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर समाज उत्थान पुरस्काराने सन्मानित|website=mtbnews.testbharati.com}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/nagpur-news/central-government-to-celebrate-br-ambedkar-125th-birth-anniversary-in-a-big-way-1450665/|title=‘आंबेडकर समाज उत्थान पुरस्कार’ला ‘न्याय’ कधी?|date=12 एप्रि, 2017}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://m.dailyhunt.in/news/india/marathi/dainik+prabhat-epaper-dailypra/lakshman+ranavade+yanna+do+aambedakar+samaj+utthan+puraskar-newsid-68131560|title=लक्ष्मण रानवडे यांना|website=Dailyhunt}}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://http/%3a%2f%2fwww.bytesofindia.com%2fDetails%2f%3fNewsId%3d4888733414128705599|title=करुणा चिमणकर यांना डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर समाज उत्थान पुरस्कार|website=http}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://allevents.in/kolhapur/dr-babasaheb-ambedkar-samajotthan-puraskaar-and-shahu-phule-ambedkar-awards/203628696823553|title=Dr. Babasaheb Ambedkar Samajotthan Puraskaar & Shahu Phule Ambedkar Awards|website=allevents.in|access-date=2018-09-30|archive-date=2018-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20180930193506/https://allevents.in/kolhapur/dr-babasaheb-ambedkar-samajotthan-puraskaar-and-shahu-phule-ambedkar-awards/203628696823553|url-status=dead}}</ref> |- | [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जीवनगौरव पुरस्कार]] || आंबेडकराईट मुव्हमेंट आॅफ कल्चर अँड लिटरेचर || ₹ १० हजार, सन्मानपत्र, शाल व स्मृतिचिह्न |- | फुले आंबेडकर स्मृति पुरस्कार<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.esakal.com/marathwada/lifes-journey-padmashri-dr-gangadhar-pantavane-105689|title=प्रवास पद्मश्री डॉ. गंगाधर पानतावणे यांचा...|website=www.esakal.com|language=mr|access-date=2018-05-22}}</ref> || || |- | डॉ. बी.आर. आंबेडकर राष्ट्रीय पुरस्कार || डॉ. बी.आर. आंबेडकर स्पोर्ट फाउंडेशन<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ambedkaraward.com/|title=Dr. B. R. Ambedkar National Awards-2018|website=Dr. B. R. Ambedkar National Awards-2018|language=en|access-date=2018-05-20|archive-date=2017-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20170726014131/http://www.ambedkaraward.com/|url-status=dead}}</ref> || |- | डॉ. आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार || भारतीय दलित साहित्य अकादमी<ref name=":bdsakademi">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.bdsakademi.com/about-us.php|title=BDSAkademi Bharatiya Dalit Sahitya Academy|website=www.bdsakademi.com|access-date=2018-05-20}}</ref> || |- | डॉ. आंबेडकर राष्ट्रीय पुरस्कार || भारतीय दलित साहित्य अकादमी<ref name=":bdsakademi"/> || |- | डॉ. आंबेडकर प्रतिष्ठित सेवा पुरस्कार || भारतीय दलित साहित्य अकादमी<ref name=":bdsakademi"/> || |- | डॉ. आंबेडकर फेलोशिप पुरस्कार || भारतीय दलित साहित्य अकादमी<ref name=":bdsakademi"/> || |- | डॉ. आंबेडकर कलाश्री राष्ट्रीय पुरस्कार || भारतीय दलित साहित्य अकादमी<ref name=":bdsakademi"/> || |- | डॉ. आंबेडकर सेवाश्री राष्ट्रीय पुरस्कार || भारतीय दलित साहित्य अकादमी<ref name=":bdsakademi"/> || |- | डॉ. आंबेडकर साहित्यश्री राष्ट्रीय पुरस्कार || भारतीय दलित साहित्य अकादमी<ref name=":bdsakademi"/> || |- | डॉ. आंबेडकर उत्कृष्ठता राष्ट्रीय पुरस्कार || भारतीय दलित साहित्य अकादमी<ref name=":bdsakademi"/> || |- | डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर नोबेल पुरस्कार || आंतरराष्ट्रीय मानवाधिकार समिती<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ihrc.in/|title=Homepage - International Human Rights Council|website=International Human Rights Council|language=en-US|access-date=2018-05-20}}</ref> || |- | डॉ. आंबेडकर चेतना पुरस्कार नाइट || चेतना असोसिएशन अँड डॉ. आंबेडकर फेडरेशन<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://thetimesofcanada.com/makers-of-the-inclusive-world-honored-at-the-dr-ambedkar-chetna-awards-night/|title=Makers of the Inclusive World – honored at the Dr. Ambedkar Chetna Awards Night – The Times of Canada}}</ref> || |- | डॉ. आंबेडकर सामाजिक न्याय पुरस्कार || चेतना असोसिएशन अँड डॉ. आंबेडकर फेडरेशन || |- | डॉ. आंबेडकर कला व साहित्य पुरस्कार || चेतना असोसिएशन अँड डॉ. आंबेडकर फेडरेशन || |- | भारतरत्न डॉ. आंबेडकर पुरस्कार<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://photogallery.indiatimes.com/awards/awards-and-honours/6th-bharat-ratna-dr-ambedkar-awards/articleshow/52415096.cms|title=6th Bharat Ratna Dr. Ambedkar Awards|website=photogallery.indiatimes.com}}</ref> || || |- | भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुरस्कार || पुणे महानगरपालिका || |- | डॉ. आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार || जीवक वेल्फर सोसायटी, नागपूर<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://madmimi.com/s/da93c4|title=Announcing the Recipients of The Dr Ambedkar International Award 2014|website=Mad Mimi}}</ref> || |- | भारतरत्न डॉ. आंबेडकर ब्युटी क्वीन ऑफ द इयर अवार्ड<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-india/Honoured-to-receive-Bharat-Ratna-Dr-Ambedkar-Beauty-Queen-Award-of-the-Year-Award-Zoya-Afroz/articleshow/20288649.cms|title=Honoured to receive Bharat Ratna Dr Ambedkar Beauty Queen Award of the Year Award: Zoya Afroz - Beauty Pageants - Indiatimes|website=Femina Miss India|access-date=2019-08-31|archive-date=2019-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190820175849/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-india/Honoured-to-receive-Bharat-Ratna-Dr-Ambedkar-Beauty-Queen-Award-of-the-Year-Award-Zoya-Afroz/articleshow/20288649.cms|url-status=dead}}</ref> || || |- | भारतरत्न डॉ. आंबेडकर पुरस्कार || बुद्ध क्रियेशन ऑफ इंडियन सिनेमा<ref>https://rajbhavan-maharashtra.gov.in/en/07-11-2020-governor-presents-10th-dr-ambedkar-awards-at-raj-bhavan/</ref>|| |- | भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर समाज भूषण पुरस्कार|| भारतीय वाल्मीकी समाज सेवाभावी संस्था|| |} ==हे सुद्धा पहा== * [[मातोश्री भीमाबाई आंबेडकर पुरस्कार]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{बाबासाहेब आंबेडकर}} [[वर्ग:पुरस्कार]] [[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावे असलेल्या गोष्टी| ]] [[वर्ग:भारतीय पुरस्कार| ]] [[वर्ग:याद्या]] eh66tdo31gecz7lbnsxhizre2wd7w9z 2 230209 2701282 2635264 2026-08-12T07:50:26Z Aditya tamhankar 80177 2701282 wikitext text/x-wiki {{Location map+|India|width=300|float=right|caption=सदस्य आदित्य ताम्हनकर राहत असलेले शहर|places= {{Location map~|India|lat_deg=18|lat_min=63|lon_deg=73|lon_min=79|position=right|background=|label=[[चिंचवड]]}} }} {{Location map+|India|width=300|float=right|caption=सदस्य आदित्य ताम्हनकर यांचे मुळ गाव|places= {{Location map~|India|lat_deg=15|lat_min=99|lon_deg=73|lon_min=59|position=right|background=|label=[[चेंदवण|निरोखेवाडी]], [[चेंदवण]]}} }} {{User Wikipedian for|year=2017|month=6|day=22}}{{द्रुतमाघारकार}} {{१०,००० संपादने}} {{२०,००० संपादने}} {{३०,००० संपादने}} {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" style="vertical-align:middle;" | [[Image:Cricket-barnstar-small.png|100px]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''The Cricket Star''' |} {{col-begin|width=}} {{col-2}} {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! Over ! Run ! Wicket ! Over ! Run ! Wicket ! Over ! Run ! Wicket ! Over ! Run ! Wicket |- | 0.1 || || || 5.1 || || || 10.1 || || || 15.1 || || |- | 0.2 || || || 5.2 || || || 10.2 || || || 15.2 || || |- | 0.3 || || || 5.3 || || || 10.3 || || || 15.3 || || |- | 0.4 || || || 5.4 || || || 10.4 || || || 15.4 || || |- | 0.5 || || || 5.5 || || || 10.5 || || || 15.5 || || |- | 1.0 || || || 6.0 || || || 11.0 || || || 16.0 || || |- | 1.1 || || || 6.1 || || || 11.1 || || || 16.1 || || |- | 1.2 || || || 6.2 || || || 11.2 || || || 16.2 || || |- | 1.3 || || || 6.3 || || || 11.3 || || || 16.3 || || |- | 1.4 || || || 6.4 || || || 11.4 || || || 16.4 || || |- | 1.5 || || || 6.5 || || || 11.5 || || || 16.5 || || |- | 2.0 || || || 7.0 || || || 12.0 || || || 17.0 || || |- | 2.1 || || || 7.1 || || || 12.1 || || || 17.1 || || |- | 2.2 || || || 7.2 || || || 12.2 || || || 17.2 || || |- | 2.3 || || || 7.3 || || || 12.3 || || || 17.3 || || |- | 2.4 || || || 7.4 || || || 12.4 || || || 17.4 || || |- | 2.5 || || || 7.5 || || || 12.5 || || || 17.5 || || |- | 3.0 || || || 8.0 || || || 13.0 || || || 18.0 || || |- | 3.1 || || || 8.1 || || || 13.1 || || || 18.1 || || |- | 3.2 || || || 8.2 || || || 13.2 || || || 18.2 || || |- | 3.3 || || || 8.3 || || || 13.3 || || || 18.3 || || |- | 3.4 || || || 8.4 || || || 13.4 || || || 18.4 || || |- | 3.5 || || || 8.5 || || || 13.5 || || || 18.5 || || |- | 4.0 || || || 9.0 || || || 14.0 || || || 19.0 || || |- | 4.1 || || || 9.1 || || || 14.1 || || || 19.1 || || |- | 4.2 || || || 9.2 || || || 14.2 || || || 19.2 || || |- | 4.3 || || || 9.3 || || || 14.3 || || || 19.3 || || |- | 4.4 || || || 9.4 || || || 14.4 || || || 19.4 || || |- | 4.5 || || || 9.5 || || || 14.5 || || || 19.5 || || |- | 5.0 || || || 10.0 || || || 15.0 || || || 20.0 || || |} '''Total -‌ ‌''' महाराष्ट्रातील जिल्हानिहाय तालुके *पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी नगर जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* * तालुके : > १) अकोले > २) जामखेड > ३) कर्जत > ४) कोपरगाव > ५) नगर > ६) नेवासा > ७) पारनेर > ८) पाथर्डी > ९) रहाटा > १०) राहुरी > ११) संगमनेर > १२) शेवगाव > १३) श्रीगोंदा > १४) श्रीरामपूर *अकोला जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* * तालुके : > १) अकोट > २) तेलहारा > ३) अकोला > ४) बालापूर > ५) पतूर > ६) बारशीटाकळी > ७) मुर्तिझापूर *अमरावती जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* * तालुके : > १) अमरावती > २) भातुकली > ३) नांदगाव खांदेश्वर > ४) अंजनगाव > ५) दऱ्यापूर > ६) अचलपूर > ७) चंदूर बाझार > ८) वरूड > ९) मोर्शी > १०) धरणी > ११) चिखलदरा > १२) चांदूर रेल्वे > १३) तिवसा > १४) धामणगाव रेल्वे *छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* * तालुके : > १) कन्नड > २) सोयगाव > ३) सिल्लोड > ४) फुलंब्री > ५) औरंगाबाद > ६) खुलताबाद > ७) वैजापूर > ८) गंगापूर > ९) पैठण *बीड जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* * तालुके : > १) बीड > २) आष्टी > ३) पाटोदा > ४) शिरुर कासर > ५) गेवराई > ६) आंबेजोगाई > ७) वडवाणी > ८) केज > ९) धरुर > १०) परळी > ११) माजलगाव *भंडारा जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* * तालुके : > १) भंडारा > २) तुमसर > ३) पौनी > ४) मोहाडी > ५) साकोळी > ६) लखानी > ७) लखनदूर *बुलढाणा जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* * तालुके : > १) बुलढाणा > २) चिखली > ३) देऊळगाव राजा > ४) खामगाव > ५) शेगाव > ६) मलकापूर > ७) मोटाला > ८) नंदुरा > ९) मेहकर > १०) लोणार > ११) सिंदखेड राजा > १२) जळगाव जामोद > १३) संग्रामपूर *चंद्रपूर जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* * तालुके : > १) चंद्रपूर > २) भद्रावती > ३) वरोरा > ४) चिमूर > ५) नागभीड > ६) ब्रह्मपुरी > ७) सिंदेवही > ८) मुल > ९) सावली > १०) गोंडपिंपरी > ११) राजुरा > १२) कोर्पाना > १३) पोमबुर्ना > १४) बल्लारपूर > १५) जिवती *धुळे जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* * तालुके : > १) धुळे > २) शिरपूर > ३) साक्री > ४) सिंदखेडा *गडचिरोली जिल्हा (स्थापना: २६ ऑगस्ट १९८२)* * तालुके : > १) गडचिरोली > २) आरमोरी > ३) चामोर्शी > ४) मुलचेरा > ५) अहेरी > ६) सिरोंचा > ७) एटापल्ली > ८) भामरागड > ९) देसाईगंज > १०) धानोरा > ११) कुरखेडा > १२) कोर्ची *गोंदिया जिल्हा (स्थापना: १ मे १९९९)* * तालुके : > १) गोंदिया > २) गोरेगाव > ३) तिरोरा > ४) अर्जुनी मोरगाव > ५) देवरी > ६) आमगाव > ७) सालेकासा > ८) सडक अर्जुनी *हिंगोली जिल्हा (स्थापना: १ मे १९९९)* * तालुके : > १) हिंगोली > २) कळमनुरी > ३) सेनगाव > ४) औंढा नागनाथ > ५) बसमठ *जळगाव जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* * तालुके : > १) जळगाव > २) धरणगाव > ३) अंमळनेर > ४) भदगाव > ५) भुसावळ > ६) बोडवड > ७) चाळीसगाव > ८) चोपडा > ९) एरणडोल > १०) जामनेर > ११) मुक्ताईनगर > १२) पाचोरा > १३) परोळा > १४) रावेर > १५) यवळ *जालना जिल्हा (स्थापना: १ मे १९८१)* * तालुके : > १) जालना > २) अंबड > ३) भोकरदन > ४) बदनापूर > ५) धनसावंगी > ६) परतूर > ७) मंथा > ८) जाफ्राबाद *कोल्हापूर जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* * तालुके : > १) गडहिंग्लज > २) करवीर > ३) भुदरगड > ४) पन्हाळा > ५) कागल > ६) शिरोळ > ७) हातकणंगले > ८) आजरा > ९) चंदगड > १०) गगनबावडा > ११) राधानगरी > १२) शाहूवाडी *लातूर जिल्हा (स्थापना: १६ ऑगस्ट १९८२)* * तालुके : > १) लातूर > २) उदगीर > ३) अहमदपूर > ४) देवणी > ५) शिरुर अनंतपाळ > ६) जळकोट > ७) औसा > ८) निलंगा > ९) रेणापूर > १०) चाकूर *मुंबई शहर जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* * तालुके : > १) कुलाबा > २) फोर्ट > ३) मलाबार हिल्स > ४) भायखळा > ५) दादर > ६) धारावी *मुंबई उपनगर जिल्हा (स्थापना: १ ऑक्टोबर १९९०)* * तालुके : > १) कुर्ला > २) अंधेरी > ३) बोरिवली > ४) वांद्रे > ५) मुलुंड *नागपूर जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* * तालुके : > १) नागपूर > २) नागपूर ग्रामीण > ३) रामटेक > ४) उमरेड > ५) कळमेश्वर > ६) काटोल > ७) कामठी > ८) कुही > ९) नरखेड > १०) परसावनी > ११) भिवापूर > १२) मावडा > १३) सावनेर > १४) हिंगणा *नांदेड जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* * तालुके : > १) नांदेड > २) अर्धापूर > ३) भोकर > ४) बिलोली > ५) देगलूर > ६) किनवट > ७) लोहा > ८) माहूर > ९) मुदखेड > १०) धर्माबाद > ११) मुखेड > १२) हदगाव > १३) हिमायतनगर > १४) नायगाव > १५) कंधार > १६) उमरी *नंदूरबार जिल्हा (स्थापना: १ जुलै १९९८)* * तालुके : > १) नंदूरबार > २) शहादा > ३) नवापूर > ४) तळोदे > ५) अक्कलकुवा > ६) धडगाव *नाशिक जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* * तालुके : > १) नाशिक > २) सिन्नर > ३) इगतपुरी > ४) त्र्यंबक > ५) निफाड > ६) येवला > ७) पेठ > ८) दिंडोरी > ९) चांदवड > १०) बागलाण > ११) देवला > १२) कळवण > १३) मालेगाव > १४) नांदगाव > १५) सुरगणा *धाराशिव जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* * तालुके : > १) उस्मानाबाद > २) उमरगा > ३) तुळजापूर > ४) लोहार > ५) कळंब > ६) भूम > ७) परांडा > ८) वाशी *पालघर जिल्हा (स्थापना: १ ऑगस्ट २०१४)* * तालुके : > १) वसई > २) पालघर > ३) डहाणू > ४) तलासरी > ५) जव्हार > ६) मोखाडा > ७) वाडा > ८) विक्रमगड *परभणी जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* * तालुके : > १) परभणी > २) गंगाखेड > ३) सोनपेठ > ४) पाथरी > ५) मनवठ > ६) पालम > ७) सैलू > ८) जिंतूर > ९) पुर्णा *पुणे जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* * तालुके : > १) पुणे शहर > २) हवेली > ३) मुळशी > ४) वेल्हे > ५) भोर > ६) पुरंदर > ७) बारामती > ८) दौंड > ९) इंदापूर > १०) मावळ > ११) खेड > १२) शिरुर > १३) आंबेगाव > १४) जुन्नर *रायगड जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* * तालुके : > १) अलिबाग > २) मुरुड > ३) पेण > ४) पनवेल > ५) उरण > ६) कर्जत > ७) खालापूर > ८) रोहा > ९) सुधागड > १०) माणगाव > ११) तळा > १२) श्रीवर्धन > १३) म्हसाळा > १४) महाड > १५) पोलादपूर *रत्नागिरी जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* * तालुके : > १) रत्नागिरी > २) मंडणगड > ३) दापोली > ४) खेड > ५) चिपळूण > ६) गुहागर > ७) संगमेश्वर > ८) लांजा > ९) राजापूर *सांगली जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* * तालुके : > १) बत्तीस शिराळा > २) वाळवा > ३) पलूस > ४) कडेगाव > ५) खानापूर-विटा > ६) आटपाडी > ७) तासगाव > ८) मिरज > ९) कवठे महांकाळ > १०) जत *सातारा जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* * तालुके : > १) सातारा > २) कराड > ३) वाई > ४) कोरेगाव > ५) जावळी > ६) महाबळेश्वर > ७) खंडाळा > ८) पाटण > ९) फलटण > १०) खटाव > ११) माण ==चार्जिंग नोंदवही== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ टाटा टियागो ई.व्ही. चार्जिंग सुची ! दिनांक ! शहर ! चार्जिंग केंद्र ! चार्जिंग कंपनी ! एकूण बिल |- | १६/०४/२०२३ | मु.पो. वंगळी, [[इंदापूर तालुका|ता. इंदापूर]], [[पुणे जिल्हा|जि. पुणे]], [[महाराष्ट्र]] | शिवकृपा संकुल | निकॉल-ईव्ही | २९७.२५ |- | १७/०४/२०२३ | मु.पो. अणादूर, [[तुळजापूर तालुका|ता. तुळजापूर]], [[धाराशिव जिल्हा|जि. धाराशिव]], [[महाराष्ट्र]] | लाईफलाईन हॉस्पिटल | ई.व्ही. पंप | २९६.०१ |- | १९/०४/२०२३ | मु.पो. वंगळी, [[इंदापूर तालुका|ता. इंदापूर]], [[पुणे जिल्हा|जि. पुणे]], [[महाराष्ट्र]] | शिवकृपा संकुल | निकॉल-ईव्ही | ३००.०१ |- | २२/०४/२०२३ | मु.पो. भादलवाडी, [[इंदापूर तालुका|ता. इंदापूर]], [[पुणे जिल्हा|जि. पुणे]], [[महाराष्ट्र]] | हॉटेल श्री व्हेज | चार्जझोन | ३७५.७१ |- | १८/०७/२०२३ | मु.पो. भुयाचीवाडी, [[कराड तालुका|ता. कराड]], [[सातारा जिल्हा|जि. सातारा]], [[महाराष्ट्र]] | माई मंगलम कार्यालय | ई-फिल | १३१.०२ |- | १८/०७/२०२३ | मु.पो. भुयाचीवाडी, [[कराड तालुका|ता. कराड]], [[सातारा जिल्हा|जि. सातारा]], [[महाराष्ट्र]] | माई मंगलम कार्यालय | ई-फिल | २४२.०४ |- | २९/०३/२०२४ | मु.पो. [[सुरूर]], [[वाई तालुका|ता. वाई]], [[सातारा जिल्हा|जि. सातारा]], [[महाराष्ट्र]] | हॉटेल साई पार्क इन | चार्जझोन | १५३.०५ |- | २३/०६/२०२४ | मु.पो. वळवण, [[लोणावळा]], [[मावळ तालुका|ता. मावळ]], [[पुणे जिल्हा|जि. पुणे]], [[महाराष्ट्र]] | वॅक्स म्युझियम | इन्स्टा चार्ज | १९९.४८ |- | १५/०७/२०२४ | मु.पो. [[कराड]], [[कराड तालुका|ता. कराड]], [[सातारा जिल्हा|जि. सातारा]], [[महाराष्ट्र]] | हॉटेल संगम | टाटा पॉवर ई.झेड | ४००.५८ |- | १६/०७/२०२४ | मु.पो. [[सुरूर]], [[वाई तालुका|ता. वाई]], [[सातारा जिल्हा|जि. सातारा]], [[महाराष्ट्र]] | हॉटेल साई पार्क इन | चार्जझोन | ४२२.०३ |- | १६/०७/२०२४ | मु.पो. [[कोल्हापूर]], [[करवीर तालुका|ता. करवीर]], [[कोल्हापूर जिल्हा|जि. कोल्हापूर]], [[महाराष्ट्र]] | हॉटेल ओपल | बिजलीफाय | २७५.०० |- | १६/०७/२०२४ | मु.पो. [[कोल्हापूर]], [[करवीर तालुका|ता. करवीर]], [[कोल्हापूर जिल्हा|जि. कोल्हापूर]], [[महाराष्ट्र]] | हॉटेल ओपल | बिजलीफाय | ६६.१६ |- | २४/०८/२०२४ | मु.पो. मालेगाव, [[नेरळ]], [[कर्जत तालुका|ता. कर्जत]], [[रायगड जिल्हा|जि. रायगड]], [[महाराष्ट्र]] | सगुणा बाग ॲग्रो रिसॉर्ट | टाटा पॉवर ई.झेड | २४५.८६ |- | ०४/०९/२०२४ | मु.पो. [[चिंचवड]], [[हवेली तालुका|ता. हवेली]], [[पुणे जिल्हा|जि. पुणे]], [[महाराष्ट्र]] | एल्प्रो मॉल | जियो बीपी प्लस | २८४.४७ |- | ०९/०९/२०२४ | मु.पो. [[चिंचवड]], [[हवेली तालुका|ता. हवेली]], [[पुणे जिल्हा|जि. पुणे]], [[महाराष्ट्र]] | एल्प्रो मॉल | जियो बीपी प्लस | ३८५.८६ |- | १७/०९/२०२४ | मु.पो. [[चिंचवड]], [[हवेली तालुका|ता. हवेली]], [[पुणे जिल्हा|जि. पुणे]], [[महाराष्ट्र]] | एल्प्रो मॉल | जियो बीपी प्लस | १७५.६१ |- | १६/११/२०२४ | मु.पो. चौक, [[कर्जत तालुका|ता. कर्जत]], [[रायगड जिल्हा|जि. रायगड]], [[महाराष्ट्र]] | एच.पी.सी.एल. पेट्रोल पंप | टाटा पॉवर ई.झेड | २९४.७४ |- | २४/१२/२०२४ | मु.पो. [[सुरूर]], [[वाई तालुका|ता. वाई]], [[सातारा जिल्हा|जि. सातारा]], [[महाराष्ट्र]] | हॉटेल साई पार्क इन | चार्जझोन | १८२.६१ |- | २४/१२/२०२४ | मु.पो. काले, [[कराड तालुका|ता. कराड]], [[सातारा जिल्हा|जि. सातारा]], [[महाराष्ट्र]] | हॉटेल एच.आर. रिसॉर्ट | ग्लिडा | २७४.८९ |- | २५/१२/२०२४ | मु.पो. कोडवली, [[राजापूर तालुका|ता. राजापूर]], [[रत्नागिरी जिल्हा|जि. रत्नागिरी]], [[महाराष्ट्र]] | हॉटेल गुरुमाऊली | चार्जझोन | ३०२.४५ |- | २६/१२/२०२४ | मु.पो. भोम, [[सावंतवाडी तालुका|ता. सावंतवाडी]], [[सिंधुदुर्ग जिल्हा|जि. सिंधुदुर्ग]], [[महाराष्ट्र]] | हॉटेल आराध्य सिनेमा | चार्जझोन | २२७.२३ |- | २८/१२/२०२४ | मु.पो. भोम, [[सावंतवाडी तालुका|ता. सावंतवाडी]], [[सिंधुदुर्ग जिल्हा|जि. सिंधुदुर्ग]], [[महाराष्ट्र]] | हॉटेल आराध्य सिनेमा | चार्जझोन | २२१.९४ |- | २८/१२/२०२४ | मु.पो. सुळगाव, [[आजरा तालुका|ता. आजरा]], [[कोल्हापूर जिल्हा|जि. कोल्हापूर]], [[महाराष्ट्र]] | हॉटेल पॅरेडाईस | टाटा पॉवर ई.झेड | २७७.४४ |- | २८/१२/२०२४ | मु.पो. काले, [[कराड तालुका|ता. कराड]], [[सातारा जिल्हा|जि. सातारा]], [[महाराष्ट्र]] | हॉटेल एच.आर. रिसॉर्ट | ग्लिडा | ३७७.७१ |- | २८/१२/२०२४ | मु.पो. [[हिंजवडी]], [[मुळशी तालुका|ता. मुळशी]], [[पुणे जिल्हा|जि. पुणे]], [[महाराष्ट्र]] | श्रीनाथ कृपा चार्जिंग संकुल | चार्जझोन | ५२.२९ |- | ५/१/२०२५ | मु.पो. खालापूर, [[खालापूर तालुका|ता. खालापूर]], [[रायगड जिल्हा|जि. रायगड]], [[महाराष्ट्र]] | एच.पी.सी.एल. पेट्रोल पंप | एच.पी. ई-चार्ज | २२८.८९ |- | २३/०३/२०२५ | मु.पो. [[सुरूर]], [[वाई तालुका|ता. वाई]], [[सातारा जिल्हा|जि. सातारा]], [[महाराष्ट्र]] | हॉटेल साई पार्क इन | चार्जझोन | १७९.५७ |- | २३/०३/२०२५ | मु.पो. नारायणवाडी, [[कराड तालुका|ता. कराड]], [[सातारा जिल्हा|जि. सातारा]], [[महाराष्ट्र]] | हॉटेल साई कॅफे आणि रेस्ट्राँ | झियॉन चार्जिंग | ३१६.३९ |- | २३/०३/२०२५ | मु.पो. कोडवली, [[राजापूर तालुका|ता. राजापूर]], [[रत्नागिरी जिल्हा|जि. रत्नागिरी]], [[महाराष्ट्र]] | हॉटेल गुरुमाऊली | चार्जझोन | ४७४.२१ |- | २३/०३/२०२५ | मु.पो. [[सावंतवाडी]], [[सावंतवाडी तालुका|ता. सावंतवाडी]], [[सिंधुदुर्ग जिल्हा|जि. सिंधुदुर्ग]], [[महाराष्ट्र]] | खासकीलवाडा | झियॉन चार्जिंग | ४३८.४१ |- | २४/०३/२०२५ | मु.पो. भोम, [[सावंतवाडी तालुका|ता. सावंतवाडी]], [[सिंधुदुर्ग जिल्हा|जि. सिंधुदुर्ग]], [[महाराष्ट्र]] | हॉटेल आराध्य सिनेमा | चार्जझोन | ८९.५१ |- | २४/०३/२०२५ | मु.पो. सुळगाव, [[आजरा तालुका|ता. आजरा]], [[कोल्हापूर जिल्हा|जि. कोल्हापूर]], [[महाराष्ट्र]] | हॉटेल पॅरेडाईस | टाटा पॉवर ई.झेड | ३००.४८ |- | २४/०३/२०२५ | मु.पो. मुंडे, [[कराड तालुका|ता. कराड]], [[सातारा जिल्हा|जि. सातारा]], [[महाराष्ट्र]] | हॉटेल द फर्न रेसिडन्सी | जियो बी.पी. प्लस | ४३२.८२ |} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ २०२५ मध्ये मी पाहिलेले चित्रपट/वेब सिरिज इत्यादी. ! नाव ! प्रकार ! भाषा ! प्रदर्शित झालेले साल ! कुठे बघितला |- | मुक्काम पोस्ट बोंबिलवाडी | चित्रपट | मराठी | २०२५ | सिनेमागृह |- | ९-१-१ ''सीझन ८'' | वेब सिरिज | इंग्रजी | २०२४ | डिस्ने+हॉटस्टार |- | द मार्शियन | चित्रपट | इंग्रजी | २०१५ | डिस्ने+हॉटस्टार |- | लाईक आणि सबस्क्राइब | चित्रपट | मराठी | २०२४ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | बंदीश बॅंडिट्स ''सीझन २'' | वेब सिरीज | हिंदी | २०२४ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | उंडा | चित्रपट | मल्याळम | २०१९ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | द बिग बुल | चित्रपट | हिंदी | २०२१ | डिस्ने+हॉटस्टार |- | सिंघम अगेन | चित्रपट | हिंदी | २०२४ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | यात्रा | चित्रपट | तेलुगू | २०१९ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | यात्रा २ | चित्रपट | तेलुगू | २०२४ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | स्क्वीड गेम ''सीझन २'' | वेब सिरीज | कोरियन | २०२४ | नेटफ्लिक्स |- | [[चाचा विधायक हैं हमारे]] ''सीझन १'' | वेब सिरीज | हिंदी | २०१८ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | [[चाचा विधायक हैं हमारे]] ''सीझन २'' | वेब सिरीज | हिंदी | २०२१ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | [[चाचा विधायक हैं हमारे]] ''सीझन ३'' | वेब सिरीज | हिंदी | २०२४ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | [[फसक्लास दाभाडे!]] | चित्रपट | मराठी | २०२५ | सिनेमागृह |- | द क्राऊन ''सीझन १'' | वेब सिरीज | इंग्रजी | २०१६ | नेटफ्लिक्स |- | द क्राऊन ''सीझन २'' | वेब सिरीज | इंग्रजी | २०१७ | नेटफ्लिक्स |- | इमरजंसी | चित्रपट | हिंदी | २०२५ | नेटफ्लिक्स |- | हिसाब बराबर | चित्रपट | हिंदी | २०२५ | झी५ |- | द क्राऊन ''सीझन ३'' | वेब सिरीज | इंग्रजी | २०१९ | नेटफ्लिक्स |- | [[छावा (चित्रपट)|छावा]] | चित्रपट | हिंदी | २०२५ | नेटफ्लिक्स |- | द क्राऊन ''सीझन ४'' | वेब सिरीज | इंग्रजी | २०२० | नेटफ्लिक्स |- | द क्राऊन ''सीझन ५'' | वेब सिरीज | इंग्रजी | २०२२ | नेटफ्लिक्स |- | गेला माधव कुणीकडे? | नाटक | मराठी | | नाट्यगृह |- | द क्राऊन ''सीझन ६'' | वेब सिरीज | इंग्रजी | २०२३ | नेटफ्लिक्स |- | गेम चेंजर | चित्रपट | तेलुगू | २०२५ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | [[जवान (चित्रपट)|जवान]] | चित्रपट | हिंदी | २०२३ | नेटफ्लिक्स |- | पुरुष | नाटक | मराठी | | नाट्यगृह |- | कालापानी | वेब सिरीज | हिंदी | २०२३ | नेटफ्लिक्स |- | खाकी : द बिहार चॅप्टर | वेब सिरीज | हिंदी | २०२२ | नेटफ्लिक्स |- | सेक्टर ३६ | चित्रपट | हिंदी | २०२४ | नेटफ्लिक्स |- | पाताल लोक ''सीझन २'' | वेब सिरीज | हिंदी | २०२५ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | ९-१-१ : लोन स्टार ''सीझन ५'' | वेब सिरिज | इंग्रजी | २०२४-२५ | डिस्ने+हॉटस्टार |- | द गुड डॉक्टर ''सीझन ४'' | वेब सिरीज | इंग्रजी | २०२० | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | भूमिका | नाटक | मराठी | | नाट्यगृह |- | द गुड डॉक्टर ''सीझन ५'' | वेब सिरीज | इंग्रजी | २०२१-२२ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | मांझी : द माऊंटन मॅन | चित्रपट | हिंदी | २०१५ | डिस्ने+हॉटस्टार |- | [[गुलकंद (चित्रपट)|गुलकंद]] | चित्रपट | मराठी | २०२५ | सिनेमागृह |- | द डिप्लोमॅट | चित्रपट | हिंदी | २०२५ | नेटफ्लिक्स |- | खाकी : द बंगाल चॅप्टर | वेब सिरीज | हिंदी | २०२५ | नेटफ्लिक्स |- | [[लक्ष्य (चित्रपट)|लक्ष्य]] | चित्रपट | हिंदी | २००४ | नेटफ्लिक्स |- | ब्लॅक वॉरंट | वेब सिरीज | हिंदी | २०२५ | नेटफ्लिक्स |- | जामतारा : सबका नंबर आएगा ''सीझन १'' | वेब सिरीज | हिंदी | २०२० | नेटफ्लिक्स |- | डेझिग्नेटेड सर्व्हायव्हर ''सीझन १'' | वेब सिरीज | इंग्रजी | २०१६-१७ | नेटफ्लिक्स |- | स्काय फोर्स | चित्रपट | हिंदी | २०२५ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | [[आनंद (चित्रपट)|आनंद]] | चित्रपट | हिंदी | १९७१ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | मिशन मजनू | चित्रपट | हिंदी | २०२३ | नेटफ्लिक्स |- | [[डंकी (चित्रपट)|डंकी]] | चित्रपट | हिंदी | २०२३ | नेटफ्लिक्स |- | डेझिग्नेटेड सर्व्हायव्हर ''सीझन २'' | वेब सिरीज | इंग्रजी | २०१७ | नेटफ्लिक्स |- | [[बावर्ची]] | चित्रपट | हिंदी | १९७२ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | चिकी चिकी बुबूम बूम | चित्रपट | मराठी | २०२५ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | डेझिग्नेटेड सर्व्हायव्हर ''सीझन ३'' | वेब सिरीज | इंग्रजी | २०१९ | नेटफ्लिक्स |- | [[पंचायत (दूरचित्रवाणी मालिका)|पंचायत ''सीझन ४'']] | वेब सिरीज | हिंदी | २०२५ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | [[ग्राम चिकित्सालय (दूरचित्रवाणी मालिका)|ग्राम चिकित्सालय ''सीझन १'']] | वेब सिरीज | हिंदी | २०२५ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | रेड २ | चित्रपट | हिंदी | २०२५ | नेटफ्लिक्स |- | [[स्क्विड गेम|स्क्विड गेम ''सीझन ३'']] | वेब सिरीज | कोरियन | २०२५ | नेटफ्लिक्स |- | जामतारा : सबका नंबर आयेगा ''सीझन २'' | वेब सिरीज | हिंदी | २०२२ | नेटफ्लिक्स |- | [[कुलकर्णी चौकातला देशपांडे]] | चित्रपट | मराठी | २०१९ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | दिल्ली क्राईम ''सीझन १'' | वेब सिरीज | हिंदी | २०१९ | नेटफ्लिक्स |- | दिल्ली क्राईम ''सीझन २'' | वेब सिरीज | हिंदी | २०२२ | नेटफ्लिक्स |- | [[मिसेस चॅटर्जी वर्सेस नॉर्वे]] | चित्रपट | हिंदी | २०२३ | नेटफ्लिक्स |- | ए मॅन कॉल्ड ऑटो | चित्रपट | इंग्रजी | २०२२ | नेटफ्लिक्स |- | [[अशी ही जमवा जमवी]] | चित्रपट | मराठी | २०२५ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | [[हाऊसफुल्ल ५]] | चित्रपट | हिंदी | २०२५ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | व्हाईट हाऊस डाऊन | चित्रपट | इंग्रजी | २०१३ | नेटफ्लिक्स |- | [[आता थांबायचं नाय!]] | चित्रपट | मराठी | २०२५ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | सीबीआय ५ : द ब्रेन | चित्रपट | मल्ल्याळम | २०२२ | नेटफ्लिक्स |- | ओरु सीबीआय डायरी कुरिप्पू | चित्रपट | मल्ल्याळम | १९८८ | युट्युब |- | जग्राता | चित्रपट | मल्ल्याळम | १९८९ | युट्युब |- | अनब्रोकन | चित्रपट | इंग्रजी | २०१४ | नेटफ्लिक्स |- | झिरो डे | वेब सिरीज | इंग्रजी | २०२५ | नेटफ्लिक्स |- | कास्ट अवे | चित्रपट | इंग्रजी | २००० | नेटफ्लिक्स |- | [[ग्राऊंड झिरो]] | चित्रपट | हिंदी | २०२५ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | दुपहिय्याँ | वेब सिरीज | हिंदी | २०२५ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | द गुड डॉक्टर ''सीझन ६'' | वेब सिरीज | इंग्रजी | २०२२-२३ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | द गुड डॉक्टर ''सीझन ७'' | वेब सिरीज | इंग्रजी | २०२४ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | कल्की २८९८ एडी | चित्रपट | हिंदी | २०२४ | नेटफ्लिक्स |- | [[स्कॅम १९९२ (वेब मालिका)|स्कॅम १९९२ : द हर्षद मेहता स्टोरी]] | वेब सिरीज | हिंदी | २०२० | सोनी लिव्ह |- | स्कॅम २००३ : द तेलगी स्टोरी | वेब सिरीज | हिंदी | २०२३ | सोनी लिव्ह |- | महाअवतार नरसिम्ह | चित्रपट | हिंदी | २०२४ | नेटफ्लिक्स |} ==याद्या== {{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%; float:right" |- !colspan=5|Medals by Celebs |- align=center |Celeb ! style="background:#f7f6a8;"|[[File:Gold medal icon.svg|alt=gold|link=]] ! style="background:#dce5e5;"|[[File:Silver medal icon.svg|alt=silver|link=]] ! style="background:#ffdab9;"|[[File:Bronze medal icon.svg|alt=bronze|link=]] !Total |- align=center |align=left|Girija Oak|| style="background:#f7f6a8;"|1|| style="background:#dce5e5;"|0|| style="background:#ffdab9;"|0||1 |- align=center |align=left|Sharvari Wagh|| style="background:#f7f6a8;"|1|| style="background:#dce5e5;"|0|| style="background:#ffdab9;"|0||1 |- align=center |align=left|Bhagyashree Limaye|| style="background:#f7f6a8;"|0|| style="background:#dce5e5;"|1|| style="background:#ffdab9;"|0||1 |- align=center |align=left|Urmila Kanitkar|| style="background:#f7f6a8;"|0|| style="background:#dce5e5;"|1|| style="background:#ffdab9;"|0||1 |- align=center |align=left|Priyadarshini Indalkar|| style="background:#f7f6a8;"|0|| style="background:#dce5e5;"|0|| style="background:#ffdab9;"|1||1 |- align=center |align=left|Sayali Sanjeev|| style="background:#f7f6a8;"|0|| style="background:#dce5e5;"|0|| style="background:#ffdab9;"|1||1 |- align=center |align=left|Sonalee Kulkarni Jr.|| style="background:#f7f6a8;"|0|| style="background:#dce5e5;"|0|| style="background:#ffdab9;"|1||1 |- align=center ! style="background:#efefef;"|Total ! style="background:gold;" |2 ! style="background:silver;" |2 ! style="background:#c96;"|3 |'''7''' |} it1wj06gq8yi3riq9r9bowjwfuv3v1b 0 235297 2701052 2519103 2026-08-11T16:14:14Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701052 wikitext text/x-wiki {{Infobox award | name = डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर समाज उत्थान पुरस्कार | current_awards = | image = | imagesize = | caption = | description = सामाजिक क्षेत्रातील उल्लेखनीय योगदान | presenter = [[महाराष्ट्र शासन]] | country = भारत | venue = महाराष्ट्र | year = २०१६ | year2 = २०१६-१७ | holder = | website = }} '''डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर समाज उत्थान पुरस्कार''' हा [[महाराष्ट्र शासन]]ाच्या सामाजिक न्याय विभागाद्वारे दिला जातो. [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जाती व जमाती]], भटक्या विमुक्त आणि शारीरिक व मानसिकदृष्टया दुर्बल, वृद्ध, अपंग, कुष्ठरोगी आदींच्या उत्थानासाठी उल्लेखनीय कार्य करणाऱ्या व्यक्तींना डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर समाज उत्थान पुरस्कार देऊन गौरविण्यात येते. ₹ १५ हजार, स्मृतीचिन्ह शाल, श्रीफळ आणि प्रशस्तीपत्रक असे या पुरस्काराचे स्वरूप आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://m.lokmat.com/maharashtra/announcing-award-social-justice-department/|title=सामाजिक न्याय विभागाचे पुरस्कार जाहीर|date=2017-05-23|work=Lokmat|access-date=2018-10-27|language=mr}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://mahamtb.com/Encyc/2017/5/26/ashokkumar-chaudhari-dr-babasaheb-ambedkar-puraskar-.html|title=अशोककुमार चौधरी डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर समाज उत्थान पुरस्काराने सन्मानित|संकेतस्थळ=mahamtb.com|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2018-10-27|archive-date=2018-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20180930193651/http://mahamtb.com/Encyc/2017/5/26/ashokkumar-chaudhari-dr-babasaheb-ambedkar-puraskar-.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.loksatta.com/nagpur-news/central-government-to-celebrate-br-ambedkar-125th-birth-anniversary-in-a-big-way-1450665/|title=‘आंबेडकर समाज उत्थान पुरस्कार’ला ‘न्याय’ कधी?|date=2017-04-12|work=Loksatta|access-date=2018-10-27|language=mr-IN}}</ref> ==इतिहास== इ.स. २०१६ मध्ये, [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांच्या १२५व्या जयंतीनिमित्त राज्यातील १२५ सामाजिक कार्यकर्त्यांना हा पुरस्कार देण्याची योजना आखण्यात आली होती. त्यानुसार इ.स. २०१७ मध्ये हा पुरस्कार राज्यभरातील १२५ स्त्री-पुरुष सामाजिक कार्यकर्त्यांना देण्यात आला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://m.dailyhunt.in/news/india/marathi/dainik+prabhat-epaper-dailypra/lakshman+ranavade+yanna+do+aambedakar+samaj+utthan+puraskar-newsid-68131560?listname=topicsList&index=0&topicIndex=0&mode=pwa|title=Dailyhunt|संकेतस्थळ=m.dailyhunt.in|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2018-10-27|archive-date=2018-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20180930193121/https://m.dailyhunt.in/news/india/marathi/dainik+prabhat-epaper-dailypra/lakshman+ranavade+yanna+do+aambedakar+samaj+utthan+puraskar-newsid-68131560?listname=topicsList&index=0&topicIndex=0&mode=pwa|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.bytesofindia.com/Details/?NewsId=4888733414128705599&title=Karuna%20Chimankar%20to%20Dr.%20Babasaheb%20Ambedkar%20Samaj%20Uthan%20Award&SectionId=4907615851820584522&SectionName=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8%20%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%9C|title=करुणा चिमणकर यांना डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर समाज उत्थान पुरस्कार|संकेतस्थळ=www.bytesofindia.com|ॲक्सेसदिनांक=2018-10-27|archive-date=2018-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20181105202528/http://www.bytesofindia.com/Details/?NewsId=4888733414128705599&title=Karuna%20Chimankar%20to%20Dr.%20Babasaheb%20Ambedkar%20Samaj%20Uthan%20Award&SectionId=4907615851820584522&SectionName=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8%20%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%9C|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://allevents.in/kolhapur/dr-babasaheb-ambedkar-samajotthan-puraskaar-and-shahu-phule-ambedkar-awards/203628696823553|title=Dr. Babasaheb Ambedkar Samajotthan Puraskaar & Shahu Phule Ambedkar Awards|access-date=2018-10-27|language=en|archive-date=2018-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20180930193506/https://allevents.in/kolhapur/dr-babasaheb-ambedkar-samajotthan-puraskaar-and-shahu-phule-ambedkar-awards/203628696823553|url-status=dead}}</ref> == हे सुद्धा पहा == * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावे दिले जाणारे पुरस्कार]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{बाबासाहेब आंबेडकर}} [[वर्ग:महाराष्ट्र सरकारचे पुरस्कार]] [[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावे असलेल्या गोष्टी]] [[वर्ग:भारतीय पुरस्कार]] jl8e3csh6g322z7klbuys3sz4amqgpt 0 239707 2701005 1661461 2026-08-11T13:03:42Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2701005 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''श्वास''' ही [[सजीव|सजीवांच्या]] शरीरात होणारी एक अत्यंत आवश्यक जैविक क्रिया आहे. याद्वारे [[फुफ्फुस|फुफ्फुसांच्या]] साहाय्याने [[प्राणवायू]] आत घेतला जातो आणि [[कर्बवायू]] बाहेर सोडला जातो.<ref>{{cite web |title=Respiratory System and Breathing |url=https://www.britannica.com/science/respiration |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> ही क्रिया शरीरातील पेशींना ऊर्जानिर्मितीसाठी आवश्यक असणारा ऑक्सिजन पुरवण्याचे काम करते. मानवी आरोग्य आणि श्वसनसंस्थेचे कार्य सुरळीत राहण्यासाठी योग्य पद्धतीने श्वास घेणे अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते.<ref>{{cite book |last=Guyton |first=A.C. |title=Textbook of Medical Physiology |publisher=Elsevier |year=2016 |language=en}}</ref>{{विस्तार}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:शरीरशासास्त्र]] 23aw2v0424ls9kmzd6jjd0adj1flo0q 2701006 2701005 2026-08-11T13:03:53Z अभय नातू 206 removed [[Category:शरीरशासास्त्र]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2701006 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''श्वास''' ही [[सजीव|सजीवांच्या]] शरीरात होणारी एक अत्यंत आवश्यक जैविक क्रिया आहे. याद्वारे [[फुफ्फुस|फुफ्फुसांच्या]] साहाय्याने [[प्राणवायू]] आत घेतला जातो आणि [[कर्बवायू]] बाहेर सोडला जातो.<ref>{{cite web |title=Respiratory System and Breathing |url=https://www.britannica.com/science/respiration |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> ही क्रिया शरीरातील पेशींना ऊर्जानिर्मितीसाठी आवश्यक असणारा ऑक्सिजन पुरवण्याचे काम करते. मानवी आरोग्य आणि श्वसनसंस्थेचे कार्य सुरळीत राहण्यासाठी योग्य पद्धतीने श्वास घेणे अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते.<ref>{{cite book |last=Guyton |first=A.C. |title=Textbook of Medical Physiology |publisher=Elsevier |year=2016 |language=en}}</ref>{{विस्तार}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:शरीरशास्त्र]] 0hduuaolx6yymo8ky3f2ib93edkhgn1 0 243889 2701288 2430989 2026-08-12T09:17:47Z Abhijitsathe 4193 2701288 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = ओम बिर्ला | चित्र = Om_Birla_(2021)_(cropped).jpg | चित्र आकारमान= 250 px | क्रम = | पद = [[लोकसभेचा अध्यक्ष|लोकसभेचे अध्यक्ष]] | राष्ट्रपती = [[रामनाथ कोविंद]]<br>[[द्रौपदी मुर्मू]] | कार्यकाळ_आरंभ = जून २०१९ | कार्यकाळ_समाप्ती = | मागील = [[सुमित्रा महाजन]] | पुढील = | पद1 = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ1 = [[कोटा लोकसभा मतदारसंघ|कोटा]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = मे २०१४ | कार्यकाळ_समाप्ती1 = | मागील1 = [[इजियाराज सिंह]] | पुढील1 = | पद2 = [[राजस्थान विधानसभा]] सदस्य | मतदारसंघ2 = [[कोटा दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|कोटा दक्षिण]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = डिसेंबर २००३ | कार्यकाळ_समाप्ती2 = मे २०१४ | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1962|11|23}} | जन्मस्थान = [[कोटा]], [[राजस्थान]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | राष्ट्रीयत्व = | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | इतरपक्ष = | धर्म = }} '''ओम बिर्ला''' हे [[भारतीय]] राजकारणी व [[लोकसभा|लोकसभेचे]] विद्यमान [[लोकसभेचा अध्यक्ष|अध्यक्ष]] आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी|title=...जेव्हा लोकसभा अध्यक्ष ओम बिर्ला म्हणाले 'मी शिकलेला अध्यक्ष आहे'|दुवा=https://lokmat.com/national/when-lok-sabha-speaker-om-birla-said-i-am-educated-leader/|ॲक्सेसदिनांक=5 जुलै 2020|काम=Lokmat|दिनांक=4 जुलै 2019|भाषा=mr-IN}}</ref> [[राजस्थान]]मधील [[[[कोटा लोकसभा मतदारसंघ|कोटा-बूंदी मतदारसंघातून]] ते लोकसभेवर सलग तीन वेळा खासदार म्हणून निवडून आले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=The Office of Speaker Lok Sabha|दुवा=https://speakerloksabha.nic.in/biography.asp|संकेतस्थळ=speakerloksabha.nic.in|ॲक्सेसदिनांक=5 जुलै 2020}}</ref> संसदेपूर्वी ते राजस्थान विधानसभेवर तीन वेळा निवडून गेले होते. ते [[भाजप|भारतीय जनता पक्षाचे]] आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Om Birla {{!}} National Portal of India|दुवा=https://www.india.gov.in/my-government/indian-parliament/om-birla|संकेतस्थळ=www.india.gov.in|ॲक्सेसदिनांक=5 जुलै 2020}}</ref> == सुरुवातीचे जीवन == ओम बिर्ला यांचा जन्म २३ नोव्हेंबर १९६२ रोजी श्रीकृष्ण बिर्ला आणि शकुंतला देवी यांच्या मारवाडी माहेश्वरी कुटुंबात झाला. [[कोटा]] येथील [[महर्षी दयानंद सरस्वती विद्यापीठ]], अजमेर व शासकीय वाणिज्य महाविद्यालयातून वाणिज्य विषयात त्यांनी पदव्युत्तर शिक्षण पूर्ण केले.{{संदर्भ हवा}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:लोकसभेचे अध्यक्ष]] [[वर्ग:कोटाचे खासदार]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]] qi3qketrz9hqdjr6krphpdvduur5406 2701289 2701288 2026-08-12T09:19:01Z Abhijitsathe 4193 2701289 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = ओम बिर्ला | चित्र = Om_Birla_(2021)_(cropped).jpg | चित्र आकारमान= 250 px | क्रम = | पद = [[लोकसभेचा अध्यक्ष|लोकसभेचे अध्यक्ष]] | राष्ट्रपती = [[रामनाथ कोविंद]]<br>[[द्रौपदी मुर्मू]] | कार्यकाळ_आरंभ = जून २०१९ | कार्यकाळ_समाप्ती = | मागील = [[सुमित्रा महाजन]] | पुढील = | पद1 = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ1 = [[कोटा लोकसभा मतदारसंघ|कोटा]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = मे २०१४ | कार्यकाळ_समाप्ती1 = | मागील1 = [[इज्याराज सिंह]] | पुढील1 = | पद2 = [[राजस्थान विधानसभा]] सदस्य | मतदारसंघ2 = [[कोटा दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|कोटा दक्षिण]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = डिसेंबर २००३ | कार्यकाळ_समाप्ती2 = मे २०१४ | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1962|11|23}} | जन्मस्थान = [[कोटा]], [[राजस्थान]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | राष्ट्रीयत्व = | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | इतरपक्ष = | धर्म = }} '''ओम बिर्ला''' हे [[भारतीय]] राजकारणी व [[लोकसभा|लोकसभेचे]] विद्यमान [[लोकसभेचा अध्यक्ष|अध्यक्ष]] आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी|title=...जेव्हा लोकसभा अध्यक्ष ओम बिर्ला म्हणाले 'मी शिकलेला अध्यक्ष आहे'|दुवा=https://lokmat.com/national/when-lok-sabha-speaker-om-birla-said-i-am-educated-leader/|ॲक्सेसदिनांक=5 जुलै 2020|काम=Lokmat|दिनांक=4 जुलै 2019|भाषा=mr-IN}}</ref> [[राजस्थान]]मधील [[[[कोटा लोकसभा मतदारसंघ|कोटा-बूंदी मतदारसंघातून]] ते लोकसभेवर सलग तीन वेळा खासदार म्हणून निवडून आले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=The Office of Speaker Lok Sabha|दुवा=https://speakerloksabha.nic.in/biography.asp|संकेतस्थळ=speakerloksabha.nic.in|ॲक्सेसदिनांक=5 जुलै 2020}}</ref> संसदेपूर्वी ते राजस्थान विधानसभेवर तीन वेळा निवडून गेले होते. ते [[भाजप|भारतीय जनता पक्षाचे]] आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Om Birla {{!}} National Portal of India|दुवा=https://www.india.gov.in/my-government/indian-parliament/om-birla|संकेतस्थळ=www.india.gov.in|ॲक्सेसदिनांक=5 जुलै 2020}}</ref> == सुरुवातीचे जीवन == ओम बिर्ला यांचा जन्म २३ नोव्हेंबर १९६२ रोजी श्रीकृष्ण बिर्ला आणि शकुंतला देवी यांच्या मारवाडी माहेश्वरी कुटुंबात झाला. [[कोटा]] येथील [[महर्षी दयानंद सरस्वती विद्यापीठ]], अजमेर व शासकीय वाणिज्य महाविद्यालयातून वाणिज्य विषयात त्यांनी पदव्युत्तर शिक्षण पूर्ण केले.{{संदर्भ हवा}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:लोकसभेचे अध्यक्ष]] [[वर्ग:कोटाचे खासदार]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]] 93qnnvpiefyk84efkwde98rsqf3gevq 0 244231 2701199 2352739 2026-08-12T05:21:55Z Abhijitsathe 4193 2701199 wikitext text/x-wiki '''करौली-धोलपूर लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[भारत|भारताच्या]] ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ [[राजस्थान]]च्या पूर्व भागात स्थित असून येथील चार [[उत्तर प्रदेश विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[करौली जिल्हा|करौली जिल्ह्यात]] तर उर्वरित चार [[धोलपूर जिल्हा]]मध्ये आहेत. हा मतदारसंघ २००८ साली अस्तित्वात आला. == विधानसभा मतदासंघ == लोकसभा मतदारसंघ करौली-धोलपूरमध्ये २००९ पासून खालील ८ विधानसभा मतदारसंघ समाविष्ट करण्यात आले आहेत. {| class="wikitable" ! # ! नाव ! जिल्हा |- |१ | [[तोडाभीम विधानसभा मतदारसंघ|तोडाभीम]] | rowspan=4 | [[करौली जिल्हा|करौली]] |- |२ | [[हिंडौन विधानसभा मतदारसंघ|हिंडौन]] |- |३ | [[करौली विधानसभा मतदारसंघ|करौली]] |- |४ | [[सपोटरा विधानसभा मतदारसंघ|सपोटरा]] |- |५ | [[बसेरी विधानसभा मतदारसंघ|बसेरी]] | rowspan=4 | [[धोलपूर जिल्हा|धोलपूर]] |- | ६ | [[बारी (राजस्थान) विधानसभा मतदारसंघ|बारी]] |- | ७ | [[धौलपूर विधानसभा मतदारसंघ|धौलपूर ]] |- | ८ | [[राजाखेडा विधानसभा मतदारसंघ|राजाखेडा]] |} == खासदार == {| class="wikitable" !वर्ष !लोकसभा<br>सत्र ![[खासदार]] ! colspan="2" |पक्ष |- | [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] | [[पंधरावी लोकसभा|पंधरावी ]] | [[खिलाडीलाल बैरवा]] | bgcolor=#33CCFF| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] | [[सोळावी लोकसभा|सोळावी]] | rowspan=2 | [[मनोज राजौरिया]] | rowspan=2 bgcolor=#FF9900| | rowspan=2 | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[सतरावी लोकसभा|सतरावी]] |- | [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | [[अठरावी लोकसभा|अठरावी]] | [[भजनलाल जाटव]] | bgcolor=#33CCFF| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] {{राजस्थानमधील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:राजस्थानमधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:करौली जिल्हा]] [[वर्ग:धोलपूर जिल्हा]] [[वर्ग:करौली-धोलपूर लोकसभा मतदारसंघ|*]] 103pu0ppkzjdqegah49hmc6zqy22eed 2701202 2701199 2026-08-12T05:22:37Z Abhijitsathe 4193 2701202 wikitext text/x-wiki '''करौली-धोलपूर लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[भारत|भारताच्या]] ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ [[राजस्थान]]च्या पूर्व भागात स्थित असून येथील चार [[राजस्थान विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[करौली जिल्हा|करौली जिल्ह्यात]] तर उर्वरित चार [[धोलपूर जिल्हा]]मध्ये आहेत. हा मतदारसंघ २००८ साली अस्तित्वात आला. == विधानसभा मतदासंघ == लोकसभा मतदारसंघ करौली-धोलपूरमध्ये २००९ पासून खालील ८ [[राजस्थान विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ समाविष्ट करण्यात आले आहेत. {| class="wikitable" ! # ! नाव ! जिल्हा |- |१ | [[तोडाभीम विधानसभा मतदारसंघ|तोडाभीम]] | rowspan=4 | [[करौली जिल्हा|करौली]] |- |२ | [[हिंडौन विधानसभा मतदारसंघ|हिंडौन]] |- |३ | [[करौली विधानसभा मतदारसंघ|करौली]] |- |४ | [[सपोटरा विधानसभा मतदारसंघ|सपोटरा]] |- |५ | [[बसेरी विधानसभा मतदारसंघ|बसेरी]] | rowspan=4 | [[धोलपूर जिल्हा|धोलपूर]] |- | ६ | [[बारी (राजस्थान) विधानसभा मतदारसंघ|बारी]] |- | ७ | [[धौलपूर विधानसभा मतदारसंघ|धौलपूर ]] |- | ८ | [[राजाखेडा विधानसभा मतदारसंघ|राजाखेडा]] |} == खासदार == {| class="wikitable" !वर्ष !लोकसभा<br>सत्र ![[खासदार]] ! colspan="2" |पक्ष |- | [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] | [[पंधरावी लोकसभा|पंधरावी ]] | [[खिलाडीलाल बैरवा]] | bgcolor=#33CCFF| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] | [[सोळावी लोकसभा|सोळावी]] | rowspan=2 | [[मनोज राजौरिया]] | rowspan=2 bgcolor=#FF9900| | rowspan=2 | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[सतरावी लोकसभा|सतरावी]] |- | [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | [[अठरावी लोकसभा|अठरावी]] | [[भजनलाल जाटव]] | bgcolor=#33CCFF| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] {{राजस्थानमधील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:राजस्थानमधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:करौली जिल्हा]] [[वर्ग:धोलपूर जिल्हा]] [[वर्ग:करौली-धोलपूर लोकसभा मतदारसंघ|*]] qds4mr9a5y7o5a7pp244j5ran5comrz 0 247113 2701026 2694024 2026-08-11T14:23:30Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701026 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} [[चित्र:Olivesfromjordan.jpg|इवलेसे|253x253अंश|[[जॉर्डन|जॉर्डनच्या]] [[मृत समुद्र|मृत समुद्राजवळील]] ऑलिव्हचे झाड]] '''जैतून''' किंवा '''ऑलिव्ह''' ही ऑलिएसी ह्या कुळामधील लहान झाडाची एक जात आहे. हे झाड सगळ्या ऋतुंमध्ये फुलते. या फुलांचा रंग पांढरा आणि आकार लहान असतो. इंडियन ऑलिव्ह (ओलिया फेरूजिनिया) आणि यूरोपीय ऑलिव्ह (ओलिया यूरोपिया) या ऑलिव्हच्या दोन जाती प्रसिद्ध आहेत. इंडियन ऑलिव्ह भारतात काश्मीर ते कुमाऊँ या हिमालयीन प्रदेशात समुद्रसपाटीपासून २,४०० मी. उंचीपर्यंत आढळतो. उत्तर भारतात त्याची लागवडही केली जाते आणि त्याला 'कहू' किंवा 'बैरबंज' या नावाने ओळखतात. यूरोपीय ऑलिव्ह हा मूळचा पश्चिम आशियातील असून मोठ्या प्रमाणात स्पेन, इटली, ग्रीस, पोर्तुगाल इ. [[भूमध्य समुद्र|भूमध्य समुद्राच्या]] भोवतालच्या भागात, उत्तर [[इराक]], [[इराण]] तसेच [[कॅस्पियन समुद्र|कॅस्पियन समुद्राच्या]] दक्षिणेकडील भागात तसेच उत्तर अमेरिकेतील काही भागांत याची लागवड केली जाते. इ.स.पू. ३००० सालापासून पूर्व भूमध्यसामुद्रिक प्रदेशात हा लागवडीत आहे. इतर फळझाडांच्या तुलनेत ऑलिव्ह वृक्ष दीर्घकाळ जगतात. पॅलेस्टाइनमध्ये २००० वर्षांहून अधिक वर्षे जगलेले वृक्ष आढळले आहेत. ऑलिव्हचा वापर प्रामुख्याने [[ऑलिव्ह तेल]] बनवण्याकरिता केला जातो. ऑलिव्हची लागवड ऑलिव्ह लाकूड, ऑलिव्हचे पान आणि ऑलिव्हचे फळ यासाठी केली जाते. ऑलिव्ह तेलाची निर्मिती हा भूमध्य समुद्र भागामधील एक मोठा उद्योग आहे. == लागवड करणारे प्रमुख देश == {| class="wikitable sortable" |+ऑलिव्हची लागवड करणारे प्रमुख देश (२०१० साली) !क्रम ![[देश]] !उत्पादन ([[टन|टनांमध्ये]] लागवड) !क्षेत्रफळ ([[हेक्टर]]) !उत्पन्न ([[क्विंटल]]/हेक्टर) |- |— |जग | style="text-align:right;" |20,578,186 | style="text-align:right;" |9,398,623 | style="text-align:right;" |21.985 |- |01 |{{देशध्वज|Spain}} | style="text-align:right;" |8,014,000 | style="text-align:right;" |2,092,800 | style="text-align:right;" |38.293 |- |02 |{{देशध्वज|Italy}} | style="text-align:right;" |3,170,700 | style="text-align:right;" |1,190,800 | style="text-align:right;" |26.627 |- |03 |{{देशध्वज|Greece}} | style="text-align:right;" |1,809,800 | style="text-align:right;" |834,200 | style="text-align:right;" |21.695 |- |04 |{{देशध्वज|Morocco}} | style="text-align:right;" |1,483,510 | style="text-align:right;" |735,400 | style="text-align:right;" |20.173 |- |05 |{{देशध्वज|Turkey}} | style="text-align:right;" |1,415,000 | style="text-align:right;" |826,199 | style="text-align:right;" |17.127 |- |06 |{{देशध्वज|Syria}} | style="text-align:right;" |960,400 | style="text-align:right;" |647,500 | style="text-align:right;" |14.832 |- |07 |{{देशध्वज|Tunisia}} | style="text-align:right;" |876,400 | style="text-align:right;" |1,645,100 | style="text-align:right;" |5.327 |- |08 |{{देशध्वज|Egypt}} | style="text-align:right;" |611,900 | style="text-align:right;" |128,700 | style="text-align:right;" |47.545 |- |09 |{{देशध्वज|Algeria}} | style="text-align:right;" |555,200 | style="text-align:right;" |316,300 | style="text-align:right;" |17.553 |- |10 |{{देशध्वज|Portugal}} | style="text-align:right;" |239,600 | style="text-align:right;" |250,200 | style="text-align:right;" |9.576 |- |11 |{{देशध्वज|Libya}} | style="text-align:right;" |180,000 | style="text-align:right;" |205,000 | style="text-align:right;" |8.780 |- |12 |{{देशध्वज|United States}} | style="text-align:right;" |172,370 | style="text-align:right;" |13,354 | style="text-align:right;" |129.077 |- |13 |{{देशध्वज|Jordan}} | style="text-align:right;" |171,672 | style="text-align:right;" |60,879 | style="text-align:right;" |28.199 |- |14 |{{देशध्वज|Argentina}} | style="text-align:right;" |165,000 | style="text-align:right;" |55,700 | style="text-align:right;" |29.623 |- |15 |{{देशध्वज|Palestine}} | style="text-align:right;" |99,000 | style="text-align:right;" |108,100 | style="text-align:right;" |9.158 |- |16 |{{देशध्वज|Lebanon}} | style="text-align:right;" |97,600 | style="text-align:right;" |62,500 | style="text-align:right;" |15.616 |} == बाह्य दुवे == * [https://marathivishwakosh.org/22368/ ऑलिव्ह (मराठी विश्वकोश)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260713220104/https://marathivishwakosh.org/22368/ |date=2026-07-13 }} [[वर्ग:वनस्पती]] [[वर्ग:भूमध्य समुद्र]] [[वर्ग:मराठी विश्वकोशातून कॉपीपेस्ट मजकूर]] irfyc88mpx0uxet2vcdmf8ggl82j2bk 0 247206 2701291 2032777 2026-08-12T09:51:12Z Abhijitsathe 4193 [[निहालचंद]] कडे पुनर्निर्देशित 2701291 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[निहालचंद]] pkz83cejry38s4x3uywlznzh77b3grr 0 250966 2701186 2625592 2026-08-12T03:02:57Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701186 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट पदाधिकारी | सन्मानवाचक पूर्वप्रत्यय = | नाव = शाम पांडुरंग पाटील | सन्मानवाचक प्रत्यय = माजी मंत्री | चित्र = [[File:बाळासाहेब पाटील.jpg|thumb|कराड (उत्तर)चे आमदार]] | चित्र आकारमान = 250px | क्रम = | पद = [[महाराष्ट्र शासन|सहकार मंत्री, महाराष्ट्र]] | कार्यकाळ_आरंभ = ३० डिसेंबर २०१९ | कार्यकाळ_समाप्ती = २०२४ | राज्यपाल = [[भगतसिंग कोश्यारी]] | मुख्यामंत्री = [[उद्धव ठाकरे]] | मागील = | पुढील = | मतदारसंघ = | बहुमत = | पद2 = [[महाराष्ट्र विधानसभा|सदस्य, महाराष्ट्र विधानसभा]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = १८ ऑक्टोबर २०१९ | कार्यकाळ_समाप्ती2 = २०२४ | लेफ्टनंट2 = | राष्ट्रपती2 = | पंतप्रधान2 = | राज्यपाल2 = | मतदारसंघ2 = [[कराड उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|कराड उत्तर]]<!-- अंक बदलून आठ वेळा वापरू शकतो --> | बहुमत2 = <!-- अंक बदलून आठ वेळा वापरू शकतो -->51000 | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1961|7|29}} | जन्मस्थान = [[कराड]], महाराष्ट्र | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | पक्ष = [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] | वडील =स्व. पांडुरंग दादासाहेब (पी.डी.) पाटील | व्यवसाय = शेती, राजकारण |मंत्रिमंडळ = महा विकास आघाडी }} '''शामराव पांडुरंग (बाळासाहेब) पाटील''' हे एक भारतीय राजकारणी आहेत. ते [[महाराष्ट्र शासन|महाराष्ट्राचे]] सहकार या विभागाचे विद्यमान कॅबिनेट मंत्री आहेत. [[राष्ट्रवादी काँग्रेस]]च्या तिकिटावर [[कराड उत्तर विधानसभा मतदारसंघ]]ातून ते निवडून आले आहेत.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/marathi/india-50944457|title=उद्धव ठाकरे सरकारच्या मंत्र्यांची संपूर्ण यादी: पक्ष आणि खाती|date=5 जाने, 2020|via=www.bbc.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/maha-cabinet-expansion-first-cabinet-expansion-of-maha-government-led-by-cm-uddhav-thackeray-126407251.html|title=फडणवीस गेले, अजित पवार मात्र पुन्हा आले! उपमुख्यमंत्र्यासह २५ कॅबिनेट,१० राज्यमंत्र्यांना शपथ|website=Divya Marathi}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.esakal.com/maharashtra/allocation-portfolios-chief-minister-uddhav-thackeray-declared-249311|title=अखेर खातेवाटप जाहीर; 'या' मंत्र्यांकडे असतील 'ही' खाती &#124; eSakal|website=www.esakal.com}}</ref> त्यांनी उद्धव बाळासाहेब ठाकरे यांच्या मंत्रीमंडळात सहकार व पणन मंत्री तसेच सातारा जिल्ह्याचे पालकमंत्री म्हणूनही काम पाहिले आहे. == प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण == बाळासाहेब पाटील यांचे प्राथमिक व माध्यमिक शिक्षण कराड येथील महाराष्ट्र हायस्कूल येथे झाले व उच्च माध्यमिक शिक्षण त्यांनी वेणूताई चव्हाण महाविद्यालय कराड येथे घेतले आहे. शेतीची त्यांना विशेष आवड आहे. बैलांच्या सहाय्याने शेतीची मशागत करणे, पेरणी करणे हा त्यांचा आवडीचा भाग. नव-महाराष्ट्राचे शिल्पकार व भारताचे नेते स्व.यशवंतरावजी चव्हाणसाहेब यांच्या विचारधारेनुसार, * वडील आदरणीय पी.डी.पाटील साहेब यांनी कराड नगरपरिषदेचे सलग ४२ वर्ष विक्रमी नगराध्यक्ष म्हणून काम पाहीले होते. दरम्यानच्या काळामध्ये आपल्या वैयक्तिक व सामाजिक समस्या सोडवून घेणेकरीता कराडसह परिसरातील लोेकांचा घरी राबता असायचा, त्यातून त्यांना समाजसेवेची ओढ निर्माण झाली आणि सन 1992 पासून आपल्या सामाजिक जीवनाला सुरुवात केली<ref>{{https://sarkarnama.esakal.com/kolhapur/political-journey-minister-balasaheb-patil-48935}}</ref>. == राजकिय कारकिर्द - == स्वर्गीय यशवंतरावजी चव्हाणसाहेब यांच्या प्रेरणेने स्थापन झालेल्या आणि राज्यात सहकार क्षेत्रात नावाजलेल्या सह्याद्रि सहकारी साखर कारखाना लि., यशवंतनगर, ता.कराड जि.सातारा या कारखान्याच्या संचालकपदी सन 1992 मध्ये त्यांची निवड झाली. त्यांच्या कामाचा आवाका पाहून सन 1996 मध्ये संचालक मंडळाने त्यांच्या गळ्यामध्ये चेअरमन पदाची माळ घातली, तेव्हापासून आजअखेर ते सह्याद्री सहकारी साखर कारखान्याच्या चेअरमन पदी कार्यरत आहेत. या कारखान्याचा उत्कृष्ट आर्थिक नियोजन व उत्तम प्रशासनाचा राज्यात लौकिक असून ऊस उत्पादकांच्या ऊसाला रास्त भाव देण्याची परंपरा आजही सह्याद्री सहकारी साखर कारखान्याने राखून ठेवली आहे. त्यांच्या मार्गर्शनाखाली कारखान्याने देशपातळीसह राज्यपातळीवरील अनेक पुरस्कार मिळविले आहेत. सन 1999 मध्ये देशाचे नेते माननीय खासदार शरदचंद्रजी पवारसाहेब यांनी राष्ट्रवादी काँगेसची स्थापना केली, त्याच वर्षी झालेल्या विधानसभेच्या निवडणूकीमध्ये बाळासाहेब पाटील यांनी कराड उत्तर विधानसभा मतदारसंघातून पहिल्यांदाच निवडणूक लढविली व ते निवडणूकीत मोठ्या मताधिक्याने विजयी झाले. दि.16 ऑक्टोबर 2004 रोजी कराड-उत्तर विधानसभा सदस्य म्हणून दुसऱ्यांदा, दि.22 ऑक्टोबर 2009 रोजी कराड-उत्तर विधानसभा सदस्य म्हणून तिसऱ्यांदा विजयी झाले. 2014 च्या विधानसभा निवडणूकीमध्ये पाटीर्ने तिकीट नाकारल्यामुळे अपक्ष निवडणूक लढवून विक्रमी मताधिक्याने ते विधानसभा सदस्य म्हणून चौथ्यांदा विजयी झाले. <ref>{{https://indianexpress-com.translate.goog/elections/karad-north-election-results-in-maharashtra/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=mr&_x_tr_hl=mr&_x_tr_pto=tc}}</ref> पक्षाध्यक्ष आदरणीय शरदचंद्रजी पवारसाहेब यांच्याविषयी नितांत प्रेम, आदर आणि निष्ठा ठेवून, मनामध्ये कोणतीही अढी न ठेवता त्यांनी पुन्हा राष्ट्रवादी काँग्रेस पाटीर्ला बिनशर्त पाठींबा दिला. कांही दिवसांनंतर मतदार संघातील इंदोली ता.कराड येथे आमदार बाळासाहेब पाटील यांच्या विशेष प्रयत्नातून व निधीतून मंजूर झालेल्या विविध विकास कामांच्या भूमीपुजन आणि उद्घाटन समारंभाप्रसंगी तत्कालिन मंत्री मा.आर.आर.पाटील (आबा) आले असता, त्यांनी आमदार बाळासाहेब पाटील यांच्यावर पक्षाकडून झालेल्या अन्यायाबद्दल खेद व्यक्त केला व आमदार बाळासाहेब पाटील यांनी दिलेल्या पाठींब्याबद्दल व त्यांच्या पक्षनिष्ठेबद्दल त्यांचे विशेष कौतूक केले होते, आणि पुढील काळात पक्षाकडून आपला योग्य तो सन्मान राखला जाईल अशी ग्वाहीही त्यांनी यावेळी दिली होती. दि.24 ऑक्टोबर, 2019 रोजी कराड-उत्तर विधानसभा मतदार संघातून त्यांनी राष्ट्रवादी काँग्रेस पाटीर्चे अधिकृत उमेदवार म्हणून निवडणूक लढविली व विधानसभा  सदस्य म्हणून ते पाचव्यांदा विजयी झाले. <ref>{{https://news-abplive-com.translate.goog/maharashtra-election/karad-north-assembly-election-result-2019-259.html?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=mr&_x_tr_hl=mr&_x_tr_pto=tc}}</ref> सन 2019 मध्ये राज्यात उद्धव बाळासाहेब ठाकरे यांच्या नेतृत्वातील सरकारमध्ये त्यांना आदरणीय शरदचंद्रजी पवारसाहेब यांनी सहकार व पणन विभागाचे कॅबिनेट मंत्री आणि सातारा जिल्ह्याच्या पालकमंत्री पदाची जबाबदारी दिली. ही जबाबदारी त्यांनी तितक्याच आत्मीयतेने आणि निष्ठेने सांभाळली. त्यांच्या मंत्रीपदाच्या काळात त्यांनी जनहिताचे धोरणात्मक अनेक निर्णय घेतले आहेत. === विक्रमी कापूस खरेदी - === राज्य शासनाच्या पणन विभागाने शेतकऱ्यांकडून सन 2020 मध्ये साधारण २२० लाख क्विंटल इतकी विक्रमी कापूस खरेदी केली. <ref>{{https://www.gandhawarta.com/2020/12/new-cotton-procurement-centers-planned-minister-balasaheb-patil.html}}</ref> राज्यात हंगाम 2019-20 मध्ये जवळपास ४५ लाख हेक्टर कापसाची लागवड झाली होती. पर्जन्यमान चांगले  झाल्यामुळे कापसाचे विक्रमी पीक झाले. आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत कापसाच्या दरातील घसरणी मुळे देशाअंतर्गत तसेच राज्यातील कापसाचे दर ही कमी होत गेले. शेतकऱ्यांना हमीदरा पेक्षा कमी दराने कापसाची विक्री करावी लागते कि काय अशी शंका निर्माण होऊ लागली. म्हणून राज्यशासनाने शेतकऱ्यांवर अशी वेळ येवू नये, याकरीता राज्यामध्ये कापूस पणन महासंघाची नियुक्ती सीसीआयचे सबएजंट म्हणून केली. आणि राज्यामध्ये जवळपास 40 कापूस खरेदी केंद्र सुरू करण्यात आली. याच दरम्यान संपूर्ण जागांध्ये कोरोना या सर्नसर्गजन्य रोगाचा प्रादुर्भाव झाला. आणि सातत्याने कापसाचे दर कमी होऊ लागले. तसेच कोरोनाचा वाढता प्रादुर्भाव आणि वस्त्रोद्योगावर त्याच्या प्रभावामुळे बाजारपेठेमध्ये खाजगी खरेदीदारांची संख्या कमी होत गेली. म्हणून शेतकऱ्यांना त्रास होऊ नये आणि कापूस खरेदीला विलंब होऊ नये, यासाठी सीसीआय व कापूस पणन महासंघाद्वारे जास्तीची कापूस खरेदी केंद्र सुरू करण्याचा निर्णय राज्याचे सहकार आणि पणन मंत्री बाळासाहेब पाटील यांनी घेतला. आणि राज्यामध्ये विक्रमी प्रमाणात शेतकऱयांचा कापूस खरेदी करून शेतकऱ्यां दिलासा देण्याचे काम केले. === महात्मा जोतिराव फुले शेतकरी कर्जमुक्ती योजना - === या योजनेंतर्गत राज्यातील शेतकऱ्यांचे 2 लाख रुपयांपर्यंतचे कर्ज महाराष्ट्र सरकार माफ करण्यात आले. <ref>{{https://www.dainikprabhat.com/under-mahatma-jotirao-phule-farmers-debt-relief-scheme/}}</ref> या महात्मा ज्योतिराव फुले कर्ज माफीयोजनेंचा लाभ राज्यातील अल्प व अत्यल्प भूधारक शेतकऱ्यांना मिळाला, त्यासोबतच ऊस व फळपिकांसह इतर पारंपरिक शेती करणाऱ्या राज्यातील शेतकऱ्यांनाही याचा लाभ मिळाला. महात्मा जोतिराव फुले शेतकरी कर्जमुक्ती योजनेंतर्गत सन २०२०-२१ साठी ७ हजार कोटी रुपये निधी अर्थसंकल्पित करण्यात आला. या निधीतून यापूर्वी वितरीत केलेला निधी वगळता १ हजार ३०६ कोटी रूपये इतका निधी वितरीत करण्यात आला. दि. १ एप्रिल, २०१५ ते दि. ३१ मार्च, २०१९ पर्यंतच्या कालावधीसाठी अल्पमुदतीचे पीक कर्ज घेतलेल्या, तसेच या कालावधीत अल्पमुदतीच्या पीक कर्जाचे पुनर्गठन/फेरपुनर्गठन केलेल्या शेतकऱ्यांना दिलासा देण्यासाठी ‘महात्मा जोतिराव फुले शेतकरी कर्जमुक्ती योजना’ जाहीर करण्यात आली होती. या योजनेची अंमलबजावणी सुरू असताना देशासह राज्यात कोविड-१९ चे महासंकट आले. त्यामुळे राज्यामध्ये लॉकडाऊन जाहीर झाला. त्यामुळे या योजनेच्या अंमलबजावणीमध्ये काही अडचणी निर्माण झाल्या आणि तिसऱ्या यादीतील पात्र शेतकऱ्यांना कर्जमुक्तीचा लाभ मिळण्यास उशीर झाला. मात्र कोविड च्या अडचणींवर मत करत  अंमलबजावणीला गती देण्यात आली आणि ज्या शेतकऱ्यांची आधार प्रमाणीकरणाची प्रक्रिया पूर्ण झाली आहे त्या पात्र शेतकऱ्यांना कर्जमुक्तीचा लाभ मिळाला. लोकडाऊन च्या काळात गृहनिर्माण सोसायटीतील लोकांना घरपोच साहित्य - कोरोनाच्या कठीण काळात महाराष्ट्र सहकार विकास महामंडळाच्या माध्यमातून मेगा सिटी मधील गृहनिर्माण सोसायट्यांचे शेतकऱ्यांकडून थेट भाजीपाला पोहोच करण्याचे नियोजनाचा महत्वपूर्ण निर्णय. तसेच किराणा आणि बचत गटाच्या माध्यमातून तयार केलेल्या वस्तूही घरपोच केल्या. <ref>{{https://www.lokmat.com/maharashtra/lockdown-news-70-household-goods-during-lockdown-co-operation-minister-balasaheb-patil/}}</ref> == भूषवलेली विविध पदे - == दरम्यान सन 2012 ते 2014 या कालावधीमध्ये त्यांनी महाराष्ट्र विधानसभा अंदाज समिती प्रमुख म्हणूनही काम पाहिले आहे. तसेच दि.18/07/2020 रोजी रयत शिक्षण संस्थेच्या जनरल बॉडी सदस्यपदी निवड, दि.13/08/2021 रोजी जिल्हास्तरीय विद्युत वितरण नियंत्रण समितीचे अध्यक्ष, सन 1994 पासून शिक्षण मंडळ कराडचे गव्हर्निंग कौन्सिल सदस्य, सह्याद्रि शिक्षण संस्था, यशवंतनगरचे अध्यक्ष, महाराष्ट्र एज्युकेशन सोसायटी, कराडचे संस्थापक अध्यक्ष, सातारा जिल्हा मध्यवतीर् सहकारी बँकेच्या संचालकपदी 23/11/2021 रोजी कराड तालुका सोसायटी मतदार संघातून निवड <ref>{{https://www.dainikprabhat.com/satara-co-operation-minister-balasaheb-patil-wins/}}</ref>, सन 2002-03 सालाकरीता महाराष्ट्र विधानमंडळातील नगरविकास विभाग व गृहनिर्माण विभागाशी संलग्न स्थायी समिती सदस्य म्हणून काम पाहिले आहे. ऑगस्ट 2002 पासून वसंतदादा शुगर इन्स्टिट्यूट मांजरी बु॥ पुणे चे गव्हर्निंग कौन्सिल सदस्य, जानेवारी 2007 मध्ये वसंतदादा शुगर इन्स्टिट्यूट मांजरी बु॥ पुणे चे गव्हर्निंग कौन्सिल सदस्य म्हणून दुसऱ्यंादा निवड, दि.29 डिसेंबर 2003 रोजी महाराष्ट्र राज्य सहकारी साखर कारखाना संघ लि., मुंबईच्या उपाध्यक्ष पदी निवड, दि.24/12/2006 ते 3/1/2009 अखेर महाराष्ट्र राज्य सहकारी साखर कारखाना संघ लि., मुंबई चे अध्यक्ष,  माहे जानेवारी 2005 ते 2009 पर्यंत कोयना भूकंप पुनर्वसन निधी समितीवर खजिनदार व सन 1999 पासून आजअखेर विश्वस्त म्हणून कार्यरत आहेत. दि.22 डिसेंबर 2007 ते दि.3/1/2009 अखेर महाराष्ट्र राज्य सहकारी साखर कारखाना संघ लि., मुंबई चे अध्यक्ष पदी फेरनिवड झाली. माहे जानेवारी 2005 पासून कोयना भूकंप पुनर्वसन निधी समितीवर वि­ास्त-खजिनदार म्हणून त्यांनी काम पाहिले आहे. दि.30 जून 2005 पासून सौ. वेणुताई चव्हाण चॅरिटेबल पब्लिक ट्रस्ट, कराड चे कार्यकारी वि­ास्त, दि.6 नोव्हेंबर 2006 ते ऑक्टोबर 2009 पर्यंत शिवाजी विद्यापीठ अधिसभेवर महाराष्ट्र विधानसभेचे प्रतिनिधी म्हणूक काम पाहिले आहे. दि.6 मार्च 2009 रोजी नॅशनल हेवी इंजिनिअरींग को-ऑप. लि. पुणे या संस्थेचे संचालक, दि.29/09/2010 रोजी राष्ट्रीय सहकारी साखर संघ लि., नवी दिल्ली या संस्थेवर दक्षिण मध्य महाराष्ट्रातून संचालक पदावर बिनविरोध निवड व दि.19/12/2012 रोजी राष्ट्रीय सहकारी साखर संघ लि, नवी दिल्ली या संस्थेवर संचालक पदावर दुसऱ्यांदा बिनविरोध निवड झाली आहे. त्याचबरोबर स्व.यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान मुंबई चे कार्यकारी मंडळ पदसिद्ध सदस्य म्हणून काम पहात आहेत. दि.13 नोव्हेंबर 2008 पासून स्व.यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई, विभागीय केंद्र, कराड चे उपाध्यक्ष व दि. 9 जुलै 2014 रोजी स्व.यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान मुंबई, विभागीय केंद्र, कराड चे अध्यक्ष म्हणून काम पाहत आहेत. * बाळासाहेब पाटील (शामराव पांडुरंग पाटील) यांचेकडे प्रभावी संघटन कौशल्य असून, सर्वसामान्यांच्या प्रश्नासंबंधी आंतरिक तळमळ आहे. ते स्व.यशवंतरावजी चव्हाण साहेब आणि वडील आदरणीय पी.डी.पाटीलसाहेब यांच्या विचारांचा वारसा खंबीरपणे जोपासत आहेत. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}}https://www.dainikprabhat.com/record-cotton-procurement-in-the-last-ten-years-in-the-state-this-year/ https://marathi.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad/minister-balasaheb-patil-has-order-to-banks-for-allocation-of-crop-loans/articleshow/84267525.cms {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240614143048/https://marathi.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad/minister-balasaheb-patil-has-order-to-banks-for-allocation-of-crop-loans/articleshow/84267525.cms |date=2024-06-14 }} https://sthairya.com/co-operation-minister-balasaheb-patils-information-about-the-benefit-of-debt-relief-to-31-73lakh-farmers/ [[वर्ग:राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १४ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:मराठी राजकारणी]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील आमदार]] [[वर्ग:कराड उत्तरचे आमदार]] npkfopcjt0g9ftqh5raipuy111eje6f 0 260938 2701146 2501964 2026-08-11T23:45:32Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701146 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Édouard-Henri_Avril_anal_sex_detail.jpg|300px|इवलेसे|पहिल्या शतकात [[हेड्रियान|हॅड्रियन]] आणि अँटिनसचे कामदिपोक चित्रकार पॉल एव्ह्रिल यांनी चित्रित केले.]] '''पुरुष समलिंगी लैंगिक प्रथा''' किंवा '''पुरुष लैंगिक कृतीचा सराव''' हा मानवी लैंगिक क्रियांचा विषय आहे जिथे [[लैंगिक कल|लैंगिक वर्तन]] आणि लैंगिक ओळख विचारात न घेता पुरुष संभोग चर्चा केली जाते. 1948 मध्ये, संशोधक किन्सेने नोंदवले की 36 टक्के युरोपियन पुरुषांनी आयुष्यात एकदा तरी समलैंगिकता अनुभवली होती. <ref>Sexual behaviour in the Human Male, p. 656</ref> सामाजिक विचारामुळे अशा विषयांवर केलेल्या सर्वेक्षणांचे निकाल पूर्णपणे अचूक नसतात. <ref>{{जर्नल स्रोत|vauthors=Turner CF, Ku L, Rogers SM, Lindberg LD, Pleck JH, Sonenstein FL|date=May 1998|title=Adolescent sexual behavior, drug use, and violence: increased reporting with computer survey technology|volume=280|issue=5365|pages=867–73|pmid=9572724}}</ref> <ref name="nber.org">{{जर्नल स्रोत|last=Coffman|first=Katherine B.|last2=Coffman|first2=Lucas C.|year=2013|title=The Size of the LGBT Population and the Magnitude of Anti-Gay Sentiment are Substantially Underestimated|url=http://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:34403526|volume=63|issue=10|pages=3168–3186}}</ref> = आरोग्यास धोका = लैंगिक गतिविधीचा परिणाम म्हणून वेगवेगळ्या प्रकारचे लैंगिक आजार पाहिले जातात. २००६ च्या दोन मोठ्या लोकसंख्येच्या सर्वेक्षण अहवालानुसार, "बहुतेक समलिंगी पुरुषांच्या असुरक्षित वार्षिक लैंगिक भागीदारांची संख्या भिन्नलिंगी महिला आणि पुरुषांच्या लैंगिक भागीदारांच्या संख्येइतकीच आहे." <ref name="MedicalNews">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.medicalnewstoday.com/articles/82330.php|title=Sexual Behavior Does Not Explain Varying HIV Rates Among Gay And Straight Men - Medical News Today|publisher=medicalnewstoday.com|access-date=February 10, 2015}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|vauthors=Goodreau SM, Golden MR|date=October 2007|title=Biological and demographic causes of high HIV and sexually transmitted disease prevalence in men who have sex with men|volume=83|issue=6|pages=458–462|pmc=2598698|pmid=17855487}}</ref> [[अक्वायर्ड इम्यूनो डेफिशियन्सी सिंड्रोम|प्राप्त प्रतिरक्षा कमतरता सिंड्रोम]] (एड्स) मानवी रोगप्रतिकारक [[अक्वायर्ड इम्यूनो डेफिशियन्सी सिंड्रोम|शक्तीचा]] एक रोग आहे; जे इम्युनोडेफिशियन्सी [[एच.आय.व्ही.|व्हायरस]] (एचआयव्ही) द्वारे होते. <ref name="pmid11396444">{{जर्नल स्रोत|last=Sepkowitz KA|date=June 2001|title=AIDS—the first 20 years|volume=344|issue=23|pages=1764–1772|pmid=11396444}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Weiss RA|date=May 1993|title=How does HIV cause AIDS?|volume=260|issue=5112|pages=1273–1279|pmid=8493571}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Textbook of Medicine|last=Cecil|first=Russell|publisher=Saunders|year=1988|isbn=978-0-7216-1848-7|pages=1523, 1799}}</ref> जगभरात १०% एचआयव्ही संसर्ग पुरुष संभोगामुळे होतो.<ref name="avert">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.avert.org/men-sex-men.htm|title=Men who have sex with men (MSM) and HIV/AIDS|publisher=avert.org|access-date=February 10, 2015|5=AVERT|archive-date=2013-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20130905040939/http://www.avert.org/men-sex-men.htm|url-status=dead}}</ref> तथापि, पाश्चात्य समाजात बहुतेक प्रकरणांमध्ये हा आजार पुरुषामध्ये दुसऱ्या माणसाच्या संभोगामुळे होतो.<ref name="UNAIDS">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.unaids.org/en/dataanalysis/epidemiology/2009aidsepidemicupdate|title=2009 AIDS epidemic update|date=November 2009|publisher=Joint United Nations Programme on HIV/AIDS and World Health Organization|archive-url=https://web.archive.org/web/20110928011837/http://www.unaids.org/en/dataanalysis/epidemiology/2009aidsepidemicupdate/|archive-date=September 28, 2011|access-date=September 28, 2011}}</ref> अमेरिकेत, २०१ in मध्ये ७३,७३९ A एड्स रूग्णांपैकी percent० टक्के समलैंगिक किंवा उभयलिंगी होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.cdc.gov/hiv/group/msm/index.html|title=Gay and Bisexual Men|last=Center for Disease Control (CDC)|date=2016-08-12|publisher=cdc.gov|access-date=August 21, 2016|HIV by Group|HIV/AIDS|CDC}}</ref> लंडनमध्ये २०१ २०१६ मध्ये नोंदवलेल्या ,१74IV प्रकरणांपैकी <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.cdc.gov/hiv/group/msm/index.html|title=Gay and Bisexual Men|last=Center for Disease Control (CDC)|date=2016-08-12|publisher=cdc.gov|access-date=August 21, 2016|HIV by Group|HIV/AIDS|CDC}}</ref> ५४ टक्के समलिंगी आणि उभयलिंगी होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tht.org.uk/hiv-and-sexual-health/about-hiv/hiv-statistics|title=HIV statistics {{!}} Terrence Higgins Trust|website=www.tht.org.uk|language=en|access-date=2018-08-23|archive-date=2018-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180921051220/https://www.tht.org.uk/hiv-and-sexual-health/about-hiv/hiv-statistics|url-status=dead}}</ref> तथापि, पब्लिक हेल्थ इंग्लंडच्या २०१ रिपोर्टच्या अहवालानुसार हा दर कमी होत आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/648913/hpr3517_HIV_AA.pdf|title=Public Health England 2017 Report on HIV/AIDS in UK gay and bisexual men.}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.avert.org/professionals/hiv-around-world/western-central-europe-north-america/uk#footnote69_qm9s7aj|title=HIV and AIDS in the United Kingdom (UK)|date=2015-07-21|work=AVERT|language=en|access-date=2018-08-23}}</ref> सिफिलीस मनुष्यापासून माणसाकडे थेट टच पॉक्स विकृतींद्वारे हस्तांतरित केले जाते. मुख्यतः बाह्य जननेंद्रिय, [[योनी]] किंवा गुद्द्वारांवर जखम होतात. मध्य अमेरिकेत yp ७४% सिफलिस रुग्णांनी पुरुषांशी लैंगिक संबंध ठेवले. इतर विकसित देशांमध्ये, पुरुष लैंगिक सराव करणाऱ्यांमध्ये सिफलिसचे प्रमाण जास्त आहे. सिफिलीसच्या प्रदर्शनामुळे एचआयव्ही संसर्गाचे प्रमाण देखील वाढते. उलट देखील होते, याचा अर्थ असा की एचआयव्ही संक्रमित लोकांना सिफलिस होण्याचा धोका असतो. अमेरिकेच्या सर्व्हेक्षणानुसार, सिफिलिसिस असलेल्या सर्व पुरुष लैंगिक कामगारांपैकी निम्म्या पुरुषांनाही एचआयव्हीची लागण झाली आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2019-01-16|title=Reported STDs in the United States — 2014 National Data for Chlamydia, Gonorrhea, and Syphilis|url=https://www.cdc.gov/std/stats14/std-trends-508.pdf}}</ref> सहज उपलब्ध असलेल्या नमुन्यांवरील काही अभ्यासानुसार, सिफलिसच्या दरात वाढ झाली आहे, हे सिद्ध झाले आहे की या वाढीचे मुख्य कारण [[कंडोम]]शिवाय पुरुष ते पुरुष संभोग आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=M Hourihan|last2=H Wheeler|year=2004|title=Lessons from the syphilis outbreak in homosexual men in east London|url=http://sti.bmj.com/content/80/6/509.abstract|volume=80|issue=6|pages=509–511|pmc=1744940|pmid=15572625}}</ref> तथापि, देशभरातील मोठ्या प्रमाणावर अभ्यासातून असे दिसून आले आहे की संभोग दरम्यान कंडोम वापरण्याचे प्रमाण कमी झाले नसून वाढले आहे. अभ्यासातून असे दिसून आले आहे की गेल्या दशकात पुरुष आणि पुरुषांपेक्षा महिला आणि पुरुष यांच्यातील लैंगिक संभोगाचे प्रमाण जास्त आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Andrew E. Grulich|year=2014|title=Homosexual experience and recent homosexual encounters: the Second Australian Study of Health and Relationships|volume=11|issue=5|pages=439–50|pmid=25376997}}</ref> अमेरिकेच्या एका सर्वेक्षणानुसार, अलिकडच्या काळात लैंगिक संबंध ठेवणाऱ्या पुरुषांपेक्षा एचआयव्ही, उपदंश आणि गुदद्वारासंबंधीचा वारू पुरुषांमधे लैंगिक संबंध ठेवण्याचे प्रमाण जास्त आहे. दुसरीकडे, लैंगिक नागीण हे पुनासमध्ये अधिक सामान्य आहे आणि पुपुसमध्ये कमी सामान्य आहे. क्लेमिडिया, मानवी पॅपिलोमा विषाणू, प्रमेह आणि लसीस या दोन्ही गटांमध्ये समान प्रमाणात आढळतात, असे अहवालात म्हणले आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Thomas W. Gaither|year=2015|title=The Influence of Sexual Orientation and Sexual Role on Male Grooming-Related Injuries and Infections|volume=12|issue=3|pages=631–640|pmc=4599875|pmid=25442701}}</ref> = संदर्भ = {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:समलैंगिकता]] 1xdjjg6xp6omqrrqzetkt6xwufggulc 0 262705 2701021 2637505 2026-08-11T13:39:56Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701021 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name=जायभायवाडी | native_name= | native_name_lang= | other_name= | nickname= | settlement_type=गाव | image_skyline= | image_alt= | image_caption= | pushpin_map=Maharashtra | pushpin_label_position=right | pushpin_map_alt= | pushpin_map_caption=महाराष्ट्रातील स्थान | latd=18.85 | latm= | lats= | latNS= | longd=76.11 | longm= | longs= | longEW= | coordinates_display=inline,title | subdivision_type=देश | subdivision_name={{flag|भारत}} | subdivision_type1=राज्य | subdivision_name1=महाराष्ट्र | subdivision_type2=[[महाराष्ट्रातील जिल्हे |जिल्हा]] | subdivision_name2=बीड | subdivision_type3=[[महाराष्ट्रातील तालुके |तालुका]] | subdivision_name3=धारूर | website= | established_title=<!-- Established --> | established_date= | founder= | named_for= | government_type= | governing_body= | unit_pref=Metric | area_footnotes= | area_rank= | area_total_km2=२.६३ | elevation_footnotes= | elevation_m= | population_total=२१३ | population_as_of=2011 | population_rank= | population_density_km2= auto | population_demonym= | population_footnotes= | demographics_type1= भाषा | demographics1_title1= अधिकृत | demographics1_info1= [[मराठी]] | timezone1= [[भारतीय प्रमाणवेळ|भाप्रवे]] | utc_offset1==+5:30 | postal_code_type=[[पिन कोड]] | postal_code= | area_code_type=एस.टी.डी.कोड | area_code= | registration_plate= | blank1_name_sec1=जवळचे शहर | blank1_info_sec1=[[धारूर]] | blank2_name_sec1=[[लिंग गुणोत्तर]] | blank2_info_sec1=[[male|♂]]/[[female|♀]] | blank3_name_sec1=साक्षरता | blank3_info_sec1= | blank1_name_sec2= जनगणनेतील स्थल निर्देशांक | blank1_info_sec2= | footnotes= }} '''जायभायवाडी''' हे [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[बीड जिल्हा|बीड]] जिल्ह्याच्या [[धारूर]] तालुक्यातील गाव आहे. धारूर तालुका हा बालाघाटच्या डोंगर रांगात वसलेला तालुका आहे. या तालुक्याची तीन वैशिष्ठ्ये आहेत - [[दुष्काळ|दुष्काळी]] तालुका, ऊसतोड कामगारांचा तालुका आणि गोड [[सीताफळ|सीताफळांंचा]] तालुका. जायभायवाडी हे असेच एक दुर्लक्षित व मागास गाव आहे. आपल्या प्रयत्नांनी या छोट्या वाडीने दुष्काळावर मात करण्याचा सामूहिक प्रयत्न केला.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=apcGFAKefHU</ref> [[File:जायभायवाडी पाणलोट क्षेत्र.jpg|thumb|जायभायवाडीचे हिरेवे डोंगर]] == पार्श्वभूमी == बीड पासून ५०  किलोमीटर अंतरावर तर धारूरपासून १७ किलोमीटर अंतरावर आहे. गावाचे एकूण क्षेत्र  २६२.६५  हेक्टर आहे. या गावात ५५  घरे आहेत <ref> https://villageinfo.in/ </ref> २०११ च्या जनगणनेनुसार लोकसंख्या २१३ आहे. त्यातील १०७ पुरुष आणि १०६  महिला आहेत.<ref>https://www.census2011.co.in/ </ref> == दुष्काळी परिस्थिती== २०१४ व २०१५ हे दोन सलग वर्षे बीड जिल्ह्यात दुष्काळ होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://maharain.gov.in/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2020-09-01 |archive-date=2020-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921164725/http://maharain.gov.in/ |url-status=dead }}</ref> <ref>https://agrostar.in/amp/hi/maharashtra/article/agrostar-information-article-5bf00e3a2e7b8c499bc2a938{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>https://www.loksatta.com/vishesh-news/drought-in-india-1250439/</ref> शेतातील नापिकी,[[शेतकरी]] [[आत्महत्या]]<ref>https://maharashtratimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/beed/farmers-sucide/articleshow/48929188.cms</ref>, गुरांच्या दुष्काळी धावण्या व गावोगावी पिण्याच्या पाण्याचे टँँकर अशी विदारक परिस्थिती जिल्ह्यातील सर्वच गावांची होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.agrowon.com/agriculture-news-marathi-drought-situation-beed-maharashtra-19936 |title=संग्रहित प्रत |access-date=2020-09-01 |archive-date=2021-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210727205135/https://www.agrowon.com/agriculture-news-marathi-drought-situation-beed-maharashtra-19936 |url-status=dead }}</ref> जायभायवाडी कमी पर्जन्यमान असल्याने हे गाव नेहमीच दुष्काळी भागात मोडते.<ref>http://bepls.com/spl_2017(3)/7.pdf</ref> कोरडवाहू शेतीवर उपजीविका होत नसल्याने गावातील लोक ऊसतोडणीसाठी जातात.<ref>https://www.deccanherald.com/content/501207/beed-district-witnesses-large-scale.html </ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.dhan.org/developmentmatters/2014/march/case1.php |title=संग्रहित प्रत |access-date=2020-09-01 |archive-date=2022-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220802210205/http://www.dhan.org/developmentmatters/2014/march/case1.php |url-status=dead }}</ref> <ref>https://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/184688/10/10_chapter%203.pdf </ref> <ref>https://sg.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/184688/10/10_chapter%203.pdf </ref> == दुष्काळाशी दोन हात== गावातील लोकानी व ग्रामपंचायतीने गाव दुष्काळमुक्त करण्यासाठी पाणलोटक्षेत्र विकासाचा प्रकल्प केला. पानी फाउंडेशनतर्फे होणाऱ्या सत्यमेव जयते वॉटर कप २०१७  व २०१८ स्पर्धेत <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.paanifoundation.in/watercup/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2020-09-01 |archive-date=2020-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923173125/https://www.paanifoundation.in/watercup/ |url-status=dead }}</ref> गाव सहभागी झाले होते.<ref>https://www.paanifoundation.in/watercup/list-of-talukas/ </ref> पानी फाउंडेशनतर्फे तांत्रिक प्रशिक्षण झाल्यावर गावाची शिवार फेरी करून कामाचे नियोजन झाले.<ref>https://www.paanifoundation.in/samruddh-gaon/training-programme/ </ref>ग्रामसभेत आगकाडी मुक्त शिवार, चराई बंदी, कुऱ्हाडबंदी असे निर्णय सामूहिकरित्या घेऊन त्यांची काटेकोर अंमलबजावणी करण्यात आली. ८ एप्रिल २०१७ पासून गावाने काम करण्यास सुरुवात केली. पुढील ४५ दिवसात श्रमदान<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://m.dailyhunt.in/news/india/marathi/maharashtra-epaper-mrashtra/votar+kapasathi+jayabhayavadi+ekavatali-newsid-66437297 |title=संग्रहित प्रत |access-date=2020-09-03 |archive-date=2021-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210727020617/https://m.dailyhunt.in/news/india/marathi/maharashtra-epaper-mrashtra/votar+kapasathi+jayabhayavadi+ekavatali-newsid-66437297 |url-status=dead }}</ref> व  मशिनच्या माध्यमातून काम करून मोठा जलसाठा निर्माण करण्यात आला. प्रत्येक घरात शोषखड्डा, गावातील शिवारातील माती परीक्षण, गावाच्या प्रति माणसी ६ घनमीटर श्रमदान झाले. माथा ते पायथा पद्धतीने  गावाच्या पाणलोट क्षेत्रावर उपचार करण्यात आले. क्षेत्र उपचार म्हणून बांध बंदिस्ती, सलग समपातळीतील चर, खोल सलग समपातळीतील चर, अनगड दगडी बांध   तर पायथ्याचे उपचार म्हणून नदी खोलीकरण,शेततळी व मातीनाला बांध करण्यात आले.स्पर्धेतील गुणदानाच्या निकषानुसार काम झाले. गावात मोठा पाणी साठा तयार करण्यात आला.  गावाला यावर्षी स्पर्धेत यश मिळाले नाही परंतु गाव पाणीदार झाले. सगळ्यात महत्त्वाचे म्हणजे पिण्याच्या पाण्याचा व शेतीच्या पाण्याचा प्रश्न या कामाने सुटला.<ref>https://www.youtube.com/results?search_query=paani+foundation+2017 </ref> <ref> https://www.youtube.com/watch?v=HPBtIptKpcI&t=2152s </ref>  [[File:जायभायवाडीचे भरलेली शेतं.jpg|thumb|पाणलोटाचे काम झाल्यावर बहरलेली शेतं]] ==सामाजिक संस्थांची मदत== या सर्व कामात गावाने श्रमदान केले व [[ज्ञान प्रबोधिनी, अंबाजोगाई|ज्ञान प्रबोधिनी,अंबाजोगाई]]<nowiki/>ने अवजड यंत्रांच्या द्वारे काम करण्यासाठी मदत केली.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=ffVcUitxSjg</ref> <ref>https://www.evivek.com//Encyc/2019/6/3/-dnyan-prabodhini-works-to-drought-.html </ref> <ref>https://www.evivek.com//Encyc/2019/6/3/-drought-IN-Marathwada0898989.html </ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://thelogicalindian.com/story-feed/get-inspired/satyamev-jayate-water-cup/?infinitescroll=1 |title=संग्रहित प्रत |access-date=2020-09-01 |archive-date=2021-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210727152316/https://thelogicalindian.com/story-feed/get-inspired/satyamev-jayate-water-cup/?infinitescroll=1 |url-status=dead }}</ref> <ref>https://www.pudhari.news/news/Marathwada/Water-Cup-Tournament-start-today/m/{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>https://www.loksatta.com/lekha-news/paani-foundation-water-cup-2018-1670228/</ref> ==बक्षीस== सत्यमेव जयते वॉटर कप २०१७ स्पर्धेत गावाला राज्यपातळीवरील दुसरे बक्षीस मिळाले.<ref>https://www.paanifoundation.in/watercup/list-of-2017-smj-water-cup-winners/ </ref> सत्यमेव जयते वॉटर कप २०१८  स्पर्धेत गावाने तालुका पातळीवरील पहिले बक्षीस मिळवले.<ref>https://www.paanifoundation.in/watercup/list-of-2018-smj-water-cup-winners/ </ref> <ref>https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/paani-foundations-satyamev-jayate-water-cup-competition-result-2018-announced-573360</ref>   ==संदर्भ== [[वर्ग:बीड जिल्ह्यातील गावे]] [[वर्ग:धारूर तालुक्यातील गावे]] dtl8pgxqawkfm78atfjdw25098zbuev 0 268405 2701220 2633868 2026-08-12T05:27:29Z Nitin.kunjir 4684 उपवर्गीकरण बदलले"दक्षिण आफ्रिका" - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2701220 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९५३-५४ | team1_image = Flag of South Africa 1928-1994.svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_image = Flag of New Zealand.svg | team2_name = न्यू झीलंड | from_date = ११ डिसेंबर १९५३ | to_date = ९ फेब्रुवारी १९५४ | team1_captain = [[जॅक चीटहॅम]] | team2_captain = [[जॉफ राबोन]] | no_of_tests = 5 | team1_tests_won = 4 | team2_tests_won = 0 | team1_tests_most_runs = | team2_tests_most_runs = | team1_tests_most_wickets = | team2_tests_most_wickets = | player_of_test_series = }} [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघ]]ाने डिसेंबर १९५३-फेब्रुवारी १९५४ दरम्यान पाच [[कसोटी सामने]] खेळण्यासाठी [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिके]]चा दौरा केला. न्यू झीलंडने प्रथमच दक्षिण आफ्रिकेचा दौरा केला. पाहुण्या न्यू झीलंड संघाचे नेतृत्व अनुभवी [[जॉफ राबोन]] याने केले. दक्षिण आफ्रिकेने ५ पैकी ४ कसोट्या मोठ्या फरकाने जिंकल्या आणि कसोटी मालिका ४-० अशी जिंकली. ==कसोटी मालिका== ===१ली कसोटी=== {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = ११-१५ डिसेंबर १९५३ | संघ१ = {{cr-rt|RSA|1928}} | संघ२ = {{cr|NZ}} | धावसंख्या१ = ४३७/९घो (११५ षटके) | धावा१ = [[रॉय मॅकलीन]] १०१ | बळी१ = [[टोनी मॅकगिबन]] ३/७३ (२७ षटके) | धावसंख्या२ = २३० (१०५.६ षटके) | धावा२ = [[जॉफ राबोन]] १०७ | बळी२ = [[ह्यु टेफिल्ड]] ६/६२ (३६ षटके) | धावसंख्या३ = | धावा३ = | बळी३ = | धावसंख्या४ = १४९ (८९.१ षटके)(फॉ/ऑ) | धावा४ = [[जॉफ राबोन]] ६८ | बळी४ = [[ह्यु टेफिल्ड]] ३/३५ (२६.१ षटके) | निकाल = दक्षिण आफ्रिका १ डाव आणि ५८ धावांनी विजयी. | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62763.html धावफलक] | स्थळ = [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] | पंच = | toss = दक्षिण आफ्रिका, फलंदाजी. | पाऊस = | सामनावीर = | टिपा = दक्षिण आफ्रिकेच्या जमिनीवर न्यू झीलंडचा पहिला कसोटी सामना. *''[[नील ॲडकॉक]] (द.आ.) आणि [[गाय ओव्हर्टन]] (न्यू) या दोघांनी कसोटी पदार्पण केले. }} ===२री कसोटी=== {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = २४-२९ डिसेंबर १९५३ | संघ१ = {{cr-rt|RSA|1928}} | संघ२ = {{cr|NZ}} | धावसंख्या१ = २७१ (८० षटके) | धावा१ = [[रसेल एन्डीन]] ९३ | बळी१ = [[टोनी मॅकगिबन]] ३/६१ (२२ षटके) | धावसंख्या२ = १८७ (५३.२ षटके) | धावा२ = [[बर्ट सटक्लिफ]] ८० | बळी२ = [[डेव्हिड आयर्नसाइड]] ५/५१ (१९ षटके) | धावसंख्या३ = १४८ (५३.१ षटके) | धावा३ = [[रॉय मॅकलीन]] ३६ | बळी३ = [[जॉन रिचर्ड रीड]] ४/३४ (१६ षटके) | धावसंख्या४ = १०० (४७.५ षटके) | धावा४ = [[जॉफ राबोन]] २२ | बळी४ = [[नील ॲडकॉक]] ५/४३ (१९ षटके) | निकाल = दक्षिण आफ्रिका १३२ धावांनी विजयी. | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62764.html धावफलक] | स्थळ = [[इलिस पार्क मैदान]], [[जोहान्सबर्ग]] | पंच = | toss = दक्षिण आफ्रिका, फलंदाजी. | पाऊस = | सामनावीर = | टिपा = [[डेव्हिड आयर्नसाइड]] (द.आ.) आणि [[जॉन बेक]] (न्यू) या दोघांनी कसोटी पदार्पण केले. }} ===३री कसोटी=== {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = १-५ जानेवारी १९५४ | संघ१ = {{cr-rt|NZ}} | संघ२ = {{cr|RSA|1928}} | धावसंख्या१ = ५०५ (१६५.३ षटके) | धावा१ = [[जॉन रिचर्ड रीड]] १३५ | बळी१ = [[डेव्हिड आयर्नसाइड]] ४/११७ (४६.३ षटके) | धावसंख्या२ = ३२६ (१२७.७ षटके) | धावा२ = [[जॅक चीटहॅम]] ८९ | बळी२ = [[जॉफ राबोन]] ६/६८ (३८.७ षटके) | धावसंख्या३ = | धावा३ = | बळी३ = | धावसंख्या४ = १५९/३घो (५४ षटके)(फॉ/ऑ) | धावा४ = [[डिक वेस्टकॉट]] ६२ | बळी४ = [[जॉफ राबोन]] १/१६ (१० षटके) | निकाल = सामना अनिर्णित. | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62765.html धावफलक] | स्थळ = [[सहारा पार्क न्यूलँड्स]], [[केपटाउन]] | पंच = | toss = न्यू झीलंड, फलंदाजी. | पाऊस = | सामनावीर = | टिपा = [[डिक वेस्टकॉट]] (द.आ.), [[विल्यम बेल]] आणि [[इयान लेगाट]] (न्यू) या सर्वांनी कसोटी पदार्पण केले. }} ===४थी कसोटी=== {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = २९ जानेवारी - २ फेब्रुवारी १९५४ | संघ१ = {{cr-rt|RSA|1928}} | संघ२ = {{cr|NZ}} | धावसंख्या१ = २४३ (९८ षटके) | धावा१ = [[जॅकी मॅकग्ल्यू]] ६१ | बळी१ = [[बॉब ब्लेर]] ३/४२ (१९ षटके) | धावसंख्या२ = ७९ (४६.३ षटके) | धावा२ = [[फ्रँक मूनी]] २३ | बळी२ = [[ह्यु टेफिल्ड]] ६/१३ (१४ षटके) | धावसंख्या३ = २५/१ (६.२ षटके) | धावा३ = [[जॅक चीटहॅम]] १६[[नाबाद|*]] | बळी३ = [[टोनी मॅकगिबन]] १/१६ (३ षटके) | धावसंख्या४ = १८८ (९२.२ षटके)(फॉ/ऑ) | धावा४ = [[एरिक डेम्पस्टर]] ४७ | बळी४ = [[नील ॲडकॉक]] ५/४५ (२६ षटके) | निकाल = दक्षिण आफ्रिका ९ गडी राखून विजयी. | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62766.html धावफलक] | स्थळ = [[इलिस पार्क मैदान]], [[जोहान्सबर्ग]] | पंच = | toss = न्यू झीलंड, क्षेत्ररक्षण. | पाऊस = | सामनावीर = | टिपा = }} ===५वी कसोटी=== {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = ५-९ फेब्रुवारी १९५४ | संघ१ = {{cr-rt|NZ}} | संघ२ = {{cr|RSA|1928}} | धावसंख्या१ = २२६ (९२.३ षटके) | धावा१ = [[जॉन बेक]] ४८ | बळी१ = [[जॉन वॉटकिन्स (दक्षिण आफ्रिकेचा क्रिकेट खेळाडू)|जॉन वॉटकिन्स]] ४/३४ (१६ षटके) | धावसंख्या२ = २३७ (९८.१ षटके) | धावा२ = [[जॅक चीटहॅम]] ४२ | बळी२ = [[जॉन रिचर्ड रीड]] ४/५१ (३२ षटके) | धावसंख्या३ = २२२ (८७.६ षटके) | धावा३ = [[जॉन रिचर्ड रीड]] ७३ | बळी३ = [[क्लाइव्ह फान रायनफेल्ड]] ४/६७ (२०.६ षटके) | धावसंख्या४ = २१५/५ (४७.३ षटके) | धावा४ = [[रसेल एन्डीन]] ८७ | बळी४ = [[टोनी मॅकगिबन]] २/४४ (१० षटके) | निकाल = दक्षिण आफ्रिका ५ गडी राखून विजयी. | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62767.html धावफलक] | स्थळ = [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] | पंच = | toss = न्यू झीलंड, फलंदाजी. | पाऊस = | सामनावीर = | टिपा = }} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघाचे दक्षिण आफ्रिका दौरे}} [[वर्ग:इ.स. १९५३ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:इ.स. १९५४ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे दक्षिण आफ्रिका दौरे|१९५३]] [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|दक्षिण आफ्रिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे दक्षिण आफ्रिका दौरे]] advib3ep6l8lj9xyvmtanu4fqosytxv 0 270866 2701221 2633869 2026-08-12T05:27:39Z Nitin.kunjir 4684 उपवर्गीकरण बदलले"दक्षिण आफ्रिका" - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2701221 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९६१-६२ | team1_image = Flag of South Africa 1928-1994.svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_image = Flag of New Zealand.svg | team2_name = न्यू झीलंड | from_date = ६ डिसेंबर १९६१ | to_date = २० फेब्रुवारी १९६२ | team1_captain = [[जॅकी मॅकग्ल्यू]] | team2_captain = [[जॉन रिचर्ड रीड]] | no_of_tests = 5 | team1_tests_won = 2 | team2_tests_won = 2 | team1_tests_most_runs = | team2_tests_most_runs = | team1_tests_most_wickets = | team2_tests_most_wickets = | player_of_test_series = }} [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघ]]ाने डिसेंबर १९६१-फेब्रुवारी १९६२ दरम्यान पाच [[कसोटी सामने]] खेळण्यासाठी [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिके]]चा दौरा केला. कसोटी मालिका २-२ अशी बरोबरीत सुटली. ==कसोटी मालिका== ===१ली कसोटी=== {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = ८-१२ डिसेंबर १९६१ | संघ१ = {{cr-rt|RSA|1928}} | संघ२ = {{cr|NZ}} | धावसंख्या१ = २९२ (८८.५ षटके) | धावा१ = [[जॅकी मॅकग्ल्यू]] १२७ | बळी१ = [[फ्रँक कॅमेरॉन]] ३/६० (२७ षटके) | धावसंख्या२ = २४५ (९९.३ षटके) | धावा२ = [[झिन हॅरिस]] ७४ | बळी२ = [[केनेथ वॉल्टर]] ४/६३ (२५.३ षटके) | धावसंख्या३ = १४९ (६१.२ षटके) | धावा३ = [[जॉन वाइट]] ६३ | बळी३ = [[फ्रँक कॅमेरॉन]] ३/३२ (१५.२ षटके) | धावसंख्या४ = १६६ (७९.३ षटके) | धावा४ = [[नोएल मॅकग्रेगोर]] ५५ | बळी४ = [[पीटर पोलॉक]] ६/३८ (२०.३ षटके) | निकाल = दक्षिण आफ्रिका ३० धावांनी विजयी. | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62906.html धावफलक] | स्थळ = [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] | पंच = | toss = दक्षिण आफ्रिका, फलंदाजी. | पाऊस = | सामनावीर = | टिपा = [[एडी बार्लो]], [[कॉलिन ब्लँड]], [[हॅरी ब्रॉमफील्ड]], [[किम एल्जी]], [[गॉडफ्रे लॉरेन्स]], [[पीटर पोलॉक]], [[केनेथ वॉल्टर]] (द.आ.), [[गॅरी बार्टलेट]], [[पॉल बार्टन]], [[फ्रँक कॅमेरॉन]], [[आर्टी डिक]] आणि [[डिक मोत्झ]] (न्यू) या सर्वांनी कसोटी पदार्पण केले. }} ===२री कसोटी=== {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = २६-२९ डिसेंबर १९६१ | संघ१ = {{cr-rt|RSA|1928}} | संघ२ = {{cr|NZ}} | धावसंख्या१ = ३२२ (१०३.२ षटके) | धावा१ = [[जॉन वाइट]] १०१ | बळी१ = [[फ्रँक कॅमेरॉन]] ५/८३ (३६.२ षटके) | धावसंख्या२ = २२३ (९२.३ षटके) | धावा२ = [[ग्रॅहाम डाउलिंग]] ७४ | बळी२ = [[गॉडफ्रे लॉरेन्स]] ८/५३ (३०.३ षटके) | धावसंख्या३ = १७८/६घो (४३ षटके) | धावा३ = [[एडी बार्लो]] ४५ | बळी३ = [[डिक मोत्झ]] ४/६८ (१७ षटके) | धावसंख्या४ = १६५/४ (६८ षटके) | धावा४ = [[जॉन रिचर्ड रीड]] ७५[[नाबाद|*]] | बळी४ = [[पीटर पोलॉक]] २/१८ (१४ षटके) | निकाल = सामना अनिर्णित. | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62907.html धावफलक] | स्थळ = [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] | पंच = | toss = दक्षिण आफ्रिका, फलंदाजी. | पाऊस = | सामनावीर = | टिपा = [[ग्रॅहाम डाउलिंग]] (न्यू) याने कसोटी पदार्पण केले. }} ===३री कसोटी=== {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = १-४ जानेवारी १९६२ | संघ१ = {{cr-rt|NZ}} | संघ२ = {{cr|RSA|1928}} | धावसंख्या१ = ३८५ (१५७.५ षटके) | धावा१ = [[झिन हॅरिस]] १०१ | बळी१ = [[सिडनी बर्क]] ६/१२८ (१९.५ षटके) | धावसंख्या२ = १९० (६८.४ षटके) | धावा२ = [[एडी बार्लो]] ५१ | बळी२ = [[फ्रँक कॅमेरॉन]] ५/४८ (२४.४ षटके) | धावसंख्या३ = २१२/९घो (८८.१ षटके) | धावा३ = [[आर्टी डिक]] ५०[[नाबाद|*]] | बळी३ = [[सिडनी बर्क]] ५/६८ (२७.१ षटके) | धावसंख्या४ = ३३५ (१४२.२ षटके) | धावा४ = [[रॉय मॅकलीन]] ११३ | बळी४ = [[जॅक अलाबास्टर]] ४/११९ (५० षटके) | निकाल = न्यू झीलंड ७२ धावांनी विजयी. | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62908.html धावफलक] | स्थळ = [[सहारा पार्क न्यूलँड्स]], [[केपटाउन]] | पंच = | toss = न्यू झीलंड, फलंदाजी. | पाऊस = | सामनावीर = | टिपा = [[सिडनी बर्क]] आणि [[बस्टर फॅरर]] (द.आ.) या दोघांनी कसोटी पदार्पण केले. }} ===४थी कसोटी=== {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = २-५ फेब्रुवारी १९६२ | संघ१ = {{cr-rt|NZ}} | संघ२ = {{cr|RSA|1928}} | धावसंख्या१ = १६४ (५३.१ षटके) | धावा१ = [[जॉन रिचर्ड रीड]] ६० | बळी१ = [[गॉडफ्रे लॉरेन्स]] ५/५२ (१६.१ षटके) | धावसंख्या२ = ४६४ (१२४.२ षटके) | धावा२ = [[जॅकी मॅकग्ल्यू]] १२० | बळी२ = [[जॉन रिचर्ड रीड]] ३/५५ (१६ षटके) | धावसंख्या३ = २४९ (८८.२ षटके) | धावा३ = [[जॉन रिचर्ड रीड]] १४२ | बळी३ = [[गॉडफ्रे लॉरेन्स]] ४/५७ (२२.२ षटके) | धावसंख्या४ = | धावा४ = | बळी४ = | निकाल = दक्षिण आफ्रिका १ डाव आणि ५१ धावांनी विजयी. | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62909.html धावफलक] | स्थळ = [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] | पंच = | toss = न्यू झीलंड, फलंदाजी. | पाऊस = | सामनावीर = | टिपा = [[टायगर लान्स]] (द.आ.) याने कसोटी पदार्पण केले. }} ===५वी कसोटी=== {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = १६-२० फेब्रुवारी १९६२ | संघ१ = {{cr-rt|NZ}} | संघ२ = {{cr|RSA|1928}} | धावसंख्या१ = २७५ (१११.२ षटके) | धावा१ = [[पॉल बार्टन]] १०९ | बळी१ = [[नील ॲडकॉक]] ३/६० (२७ षटके) | धावसंख्या२ = १९० (७२.४ षटके) | धावा२ = [[गॉडफ्रे लॉरेन्स]] ४३ | बळी२ = [[डिक मोत्झ]] ३/३३ (१४ षटके) | धावसंख्या३ = २२८ (८३.१ षटके) | धावा३ = [[ग्रॅहाम डाउलिंग]] ७८[[नाबाद|*]] | बळी३ = [[गॉडफ्रे लॉरेन्स]] ४/८५ (२८ षटके) | धावसंख्या४ = २७३ (१४४ षटके) | धावा४ = [[एडी बार्लो]] ५९ | बळी४ = [[जॉन रिचर्ड रीड]] ४/४४ (४५ षटके) | निकाल = न्यू झीलंड ४० धावांनी विजयी. | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62910.html धावफलक] | स्थळ = [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] | पंच = | toss = न्यू झीलंड, फलंदाजी. | पाऊस = | सामनावीर = | टिपा = }} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघाचे दक्षिण आफ्रिका दौरे}} [[वर्ग:इ.स. १९६१ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:इ.स. १९६२ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे दक्षिण आफ्रिका दौरे|१९६१]] [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|दक्षिण आफ्रिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे दक्षिण आफ्रिका दौरे]] 8v7ywktu4bhl8ai4198c7scqzg588bg 0 272277 2701205 2141413 2026-08-12T05:24:03Z Nitin.kunjir 4684 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2701205 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९७१-७२ | team1_image = WestIndiesCricketFlagPre1999.svg | team1_name = वेस्ट इंडीज | team2_image = Flag of New Zealand.svg | team2_name = न्यू झीलंड | from_date = १६ फेब्रुवारी | to_date = २६ एप्रिल १९७२ | team1_captain = [[गारफील्ड सोबर्स]] | team2_captain = [[ग्रॅहाम डाउलिंग]] <small>(१ली,२री कसोटी)</small><br>[[बेव्हन काँग्डन]] <small>(३री-५वी कसोटी)</small> | no_of_tests = 5 | team1_tests_won = 0 | team2_tests_won = 0 | team1_tests_most_runs = | team2_tests_most_runs = | team1_tests_most_wickets = | team2_tests_most_wickets = | player_of_test_series = }} [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघ]]ाने फेब्रुवारी-एप्रिल १९७२ दरम्यान पाच [[कसोटी सामने]] खेळण्यासाठी [[वेस्ट इंडीज]]चा दौरा केला. कसोटी मालिका ०-० अशी बरोबरीत सुटली. न्यू झीलंडने पहिल्यांदाच वेस्ट इंडीजचा दौरा केला. ==कसोटी मालिका== ===१ली कसोटी=== {{माहितीचौकट कसोटी सामने | round = | तारीख = १६-२१ जानेवारी १९७२ | संघ१ = {{cr-rt|WIN}} | संघ२ = {{cr|NZ}} | धावसंख्या१ = ५०८/४घो (१५३ षटके) | धावा१ = [[लॉरेंस रोव]] २१४ | बळी१ = [[हेडली हॉवर्थ]] २/१०८ (४४ षटके) | धावसंख्या२ = ३८६ (१८७.५ षटके) | धावा२ = [[ग्लेन टर्नर]] २२३[[नाबाद|*]] | बळी२ = [[ग्रेसन शिलिंगफोर्ड]] ३/६३ (२६.५ षटके) | धावसंख्या३ = २१८/३घो (५३.४ षटके) | धावा३ = [[लॉरेंस रोव]] १००[[नाबाद|*]] | बळी३ = [[बेव्हन काँग्डन]] २/४५ (११ षटके) | धावसंख्या४ = २३६/६ (१०८ षटके) | धावा४ = [[माइक बर्गीस]] १०१ | बळी४ = [[डेव्हिड होलफोर्ड]] ४/५५ (३३ षटके) | निकाल = सामना अनिर्णित. | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63079.html धावफलक] | स्थळ = [[सबिना पार्क]], [[जमैका]] | पंच = | toss = वेस्ट इंडीज, फलंदाजी. | पाऊस = | सामनावीर = | टिपा = [[लॉरेंस रोव]] (वे.इं.) याने कसोटी पदार्पण केले. }} ===२री कसोटी=== {{माहितीचौकट कसोटी सामने | round = | तारीख = ९-१४ मार्च १९७२ | संघ१ = {{cr-rt|NZ}} | संघ२ = {{cr|WIN}} | धावसंख्या१ = ३४८ (१७५.५ षटके) | धावा१ = [[बेव्हन काँग्डन]] १६६[[नाबाद|*]] | बळी१ = [[वॅनबर्न होल्डर]] ४/६० (३२ षटके) | धावसंख्या२ = ३४१ (१५५.१ षटके) | धावा२ = [[चार्ली डेव्हिस]] ९० | बळी२ = [[ब्रुस टेलर]] ४/४१ (२०.१ षटके) | धावसंख्या३ = २८८/३घो (१४० षटके) | धावा३ = [[ग्लेन टर्नर]] ९५ | बळी३ = [[गारफील्ड सोबर्स]] १/५४ (२० षटके) | धावसंख्या४ = १२१/५ (४६ षटके) | धावा४ = [[रॉय फ्रेडरिक्स]] ३१ | बळी४ = [[ब्रुस टेलर]] ३/२६ (१२ षटके) | निकाल = सामना अनिर्णित. | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63080.html धावफलक] | स्थळ = [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] | पंच = | toss = वेस्ट इंडीज, क्षेत्ररक्षण. | पाऊस = | सामनावीर = | टिपा = }} ===३री कसोटी=== {{माहितीचौकट कसोटी सामने | round = | तारीख = २३-२८ मार्च १९७२ | संघ१ = {{cr-rt|WIN}} | संघ२ = {{cr|NZ}} | धावसंख्या१ = १३३ (४९.३ षटके) | धावा१ = [[माइक फिंडले]] ४४[[नाबाद|*]] | बळी१ = [[ब्रुस टेलर]] ७/७४ (२०.३ षटके) | धावसंख्या२ = ४२२ (१६३.२ षटके) | धावा२ = [[बेव्हन काँग्डन]] १२६ | बळी२ = [[गारफील्ड सोबर्स]] ४/६४ (२९ षटके) | धावसंख्या३ = ५६४/८ (२१४ षटके) | धावा३ = [[चार्ली डेव्हिस]] १८३ | बळी३ = [[बेव्हन काँग्डन]] २/६६ (३१ षटके) | धावसंख्या४ = | धावा४ = | बळी४ = | निकाल = सामना अनिर्णित. | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63081.html धावफलक] | स्थळ = [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] | पंच = | toss = वेस्ट इंडीज, फलंदाजी. | पाऊस = | सामनावीर = | टिपा = }} ===४थी कसोटी=== {{माहितीचौकट कसोटी सामने | round = | तारीख = ६-११ एप्रिल १९७२ | संघ१ = {{cr-rt|WIN}} | संघ२ = {{cr|NZ}} | धावसंख्या१ = ३६५/७घो (९४.२ षटके) | धावा१ = [[अल्विन कालिचरण]] १००[[नाबाद|*]] | बळी१ = [[ब्रुस टेलर]] ३/१०५ (३७ षटके) | धावसंख्या२ = ५४३/३घो (२६८ षटके) | धावा२ = [[ग्लेन टर्नर]] २५९ | बळी२ = [[टोनी हॉवर्ड]] २/१४० (६२ षटके) | धावसंख्या३ = ८६/० (४० षटके) | धावा३ = [[रॉय फ्रेडरिक्स]] ४२[[नाबाद|*]] | बळी३ = | धावसंख्या४ = | धावा४ = | बळी४ = | निकाल = सामना अनिर्णित. | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63082.html धावफलक] | स्थळ = [[बाउर्डा]], [[गयाना]] | पंच = | toss = वेस्ट इंडीज, फलंदाजी. | पाऊस = | सामनावीर = | टिपा = [[जॉफ ग्रीनिज]], [[अल्विन कालिचरण]] आणि [[टोनी हॉवर्ड]] (वे.इं.) या सर्वांनी कसोटी पदार्पण केले. }} ===५वी कसोटी=== {{माहितीचौकट कसोटी सामने | round = | तारीख = २०-२६ एप्रिल १९७२ | संघ१ = {{cr-rt|WIN}} | संघ२ = {{cr|NZ}} | धावसंख्या१ = ३६८ (१२८.४ षटके) | धावा१ = [[अल्विन कालिचरण]] १०१ | बळी१ = [[ब्रुस टेलर]] ३/७४ (१९.४ षटके) | धावसंख्या२ = १६२ (७५.४ षटके) | धावा२ = [[टेरी जार्व्हिस]] ४० | बळी२ = [[इन्शान अली]] ५/५९ (२६.४ षटके) | धावसंख्या३ = १९४ (७४.२ षटके) | धावा३ = [[वॅनबर्न होल्डर]] ४२ | बळी३ = [[ब्रुस टेलर]] ५/४१ (२४ षटके) | धावसंख्या४ = २५३/७ (१५५ षटके) | धावा४ = [[बेव्हन काँग्डन]] ५८ | बळी४ = [[वॅनबर्न होल्डर]] ४/४१ (२६ षटके) | निकाल = सामना अनिर्णित. | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63083.html धावफलक] | स्थळ = [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] | पंच = | toss = वेस्ट इंडीज, फलंदाजी. | पाऊस = | सामनावीर = | टिपा = [[राफीक जुमादीन]] (वे.इं.) याने कसोटी पदार्पण केले. }} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघाचे वेस्ट इंडीज दौरे}} [[वर्ग:इ.स. १९७२ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे वेस्ट इंडीज दौरे]] [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|वेस्ट इंडीज]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे वेस्ट इंडीज दौरे]] jbf56stnlbe0tsamorgmbpmy2zrg8rh 0 278688 2701033 2640352 2026-08-11T15:09:11Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701033 wikitext text/x-wiki {{Infobox award | image = | image_size = | image_upright = | caption = | description = मालिका पुरस्कार | presenter = | country = [[भारत]] | network = [[झी मराठी]] | firstawarded = २००४ | lastawarded = २०२५ | reward = २१ वर्षे | former name = आपलं अल्फा पुरस्कार | holder_label = | holder = | award1_type = | award1_winner = | award2_type = | award2_winner = | award3_type = | award3_winner = | previous = [[आपलं अल्फा पुरस्कार|२००४]] | next = [[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०२५|२०२५]] }} '''झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार''' हा [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] [[झी मराठी]] मालिका-जगतामधील एक वार्षिक [[पुरस्कार]] सोहळा आहे. झी मराठीद्वारे आयोजित केले जात असलेले झी पुरस्कार दरवर्षी मालिकांमधील कला गुणवत्तेसाठी बहाल केले जातात. == पुरस्कार सूची == {| class="wikitable sortable" !दिनांक !सोहळा !सूत्रसंचालक |- |१४ ऑगस्ट २००४ |[[आपलं अल्फा पुरस्कार|आपलं अल्फा अवॉर्ड - रसिकांच्या पसंतीचा पुरस्कार]] |[[भरत दाभोळकर]] |- |१३ ऑगस्ट २००५ |[[झी मराठी पुरस्कार २००५|झी मराठी अवॉर्ड २००५]] |[[सचिन पिळगांवकर]] |- |१२ ऑगस्ट २००६ |[[झी मराठी पुरस्कार २००६|झी मराठी अवॉर्ड २००६ – निवड तुमची, आवड महाराष्ट्राची]] |[[संजय मोने]], [[सुमीत राघवन]] |- |२८ ऑक्टोबर २००७ |[[झी मराठी पुरस्कार २००७|झी मराठी अवॉर्ड २००७]] |[[पुष्कर श्रोत्री]], [[प्रसाद ओक]] |- |३१ ऑगस्ट २००८ |[[झी मराठी पुरस्कार २००८|झी मराठी अवॉर्ड २००८ – १० वर्षे अभिमानाची]] |[[अतुल परचुरे]], [[सुमीत राघवन]] |- |३० ऑगस्ट २००९ |[[झी मराठी पुरस्कार २००९|झी मराठी अवॉर्ड २००९ – सुरुवात नव्या दशकाची]] |[[निर्मिती सावंत]], [[पुष्कर श्रोत्री]] |- |३१ ऑक्टोबर २०१० |[[झी मराठी पुरस्कार २०१०|झी मराठी अवॉर्ड २०१०]] |[[सुनील बर्वे]] |- |९ ऑक्टोबर २०११ |[[झी मराठी पुरस्कार २०११|झी मराठी अवॉर्ड २०११]] |[[जितेंद्र जोशी]], [[पुष्कर श्रोत्री]] |- |२८ ऑक्टोबर २०१२ |[[झी मराठी पुरस्कार २०१२|झी मराठी अवॉर्ड २०१२ – उत्सव नात्यांचा आपल्या माणसांचा]] |[[अतुल परचुरे]], [[सुमीत राघवन]] |- |२७ ऑक्टोबर २०१३ |[[झी मराठी पुरस्कार २०१३|झी मराठी अवॉर्ड २०१३ – उत्सव नव्या नात्यांचा]] |[[हृषिकेश जोशी]] |- |२६ ऑक्टोबर २०१४ |[[झी मराठी पुरस्कार २०१४|झी मराठी अवॉर्ड २०१४]] |[[प्रियदर्शन जाधव]], [[सुमीत राघवन]] |- |१ नोव्हेंबर २०१५ |[[झी मराठी पुरस्कार २०१५|झी मराठी अवॉर्ड २०१५ – उत्सव नात्यांचा अतूट मैत्रीचा]] |[[अमेय वाघ]], [[पुष्कराज चिरपूटकर]] |- |२३ ऑक्टोबर २०१६ |[[झी मराठी पुरस्कार २०१६|झी मराठी अवॉर्ड २०१६ – दिल मराठी धडकन मराठी]] |[[वैभव मांगले]] |- |१५ ऑक्टोबर २०१७ |[[झी मराठी पुरस्कार २०१७|झी मराठी अवॉर्ड २०१७ – उत्सव नात्यांचा नवतारुण्याचा]] |[[संजय मोने]], [[अतुल परचुरे]] |- |२८ ऑक्टोबर २०१८ |[[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०१८]] |[[संजय मोने]], [[अभिजीत खांडकेकर]] |- |२० ऑक्टोबर २०१९ |[[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०१९]] |झी मराठी कुटुंब |- |२८ मार्च, ४ एप्रिल २०२१ |[[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०२०-२१]] |[[शशांक केतकर]], [[किरण गायकवाड]] |- |३० ऑक्टोबर २०२१ |[[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०२१]] |अन्विता फलटणकर, शाल्व किंजवडेकर |- |१५ ऑक्टोबर २०२२ |[[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०२२]] |[[सुमीत राघवन]], [[अमेय वाघ]] |- |४ नोव्हेंबर २०२३ |[[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०२३]] |[[शिवानी रांगोळे]], ऋषिकेश शेलार |- |२६-२७ ऑक्टोबर २०२४ |[[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०२४]] |[[मृण्मयी देशपांडे]], [[संकर्षण कऱ्हाडे]] |- |११-१२ ऑक्टोबर २०२५ |[[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०२५]] |[[अभिजीत खांडकेकर]], [[मृण्मयी देशपांडे]] |} == लोकप्रिय पुरस्कार == # [[झी मराठी लोकप्रिय मालिका पुरस्कार|लोकप्रिय मालिका]] # [[झी मराठी लोकप्रिय कुटुंब पुरस्कार|लोकप्रिय कुटुंब]] # [[झी मराठी लोकप्रिय जोडी पुरस्कार|लोकप्रिय जोडी]] # [[झी मराठी लोकप्रिय नायक पुरस्कार|लोकप्रिय नायक]] # [[झी मराठी लोकप्रिय नायिका पुरस्कार|लोकप्रिय नायिका]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट मालिका पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मालिका]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट कुटुंब पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट कुटुंब]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट जोडी पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट जोडी]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट नायक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट नायक]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट नायिका पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट नायिका]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट खलनायक]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट खलनायिका पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट खलनायिका]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा पुरुष पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा पुरुष]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा स्त्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा स्त्री]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट आई पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट आई]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट वडील पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट वडील]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट सासू पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सासू]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट सासरे पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सासरे]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट सून पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सून]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट जावई पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट जावई]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट भावंडं पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट भावंडं]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट मुलगा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मुलगा]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट मुलगी पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मुलगी]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट मैत्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मैत्री]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट आजी पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट आजी]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट आजोबा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट आजोबा]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक पुरुष पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक पुरुष]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक स्त्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक स्त्री]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट रिॲलिटी शो पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट रिॲलिटी शो]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट सोहळा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सोहळा]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट चर्चात्मक कार्यक्रम पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चर्चात्मक कार्यक्रम]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट विनोदी कार्यक्रम पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट विनोदी कार्यक्रम]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट परीक्षक पुरुष पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट परीक्षक पुरुष]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट परीक्षक स्त्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट परीक्षक स्त्री]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट गीतकार पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट गीतकार]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट पदार्पण पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट पदार्पण]] ===विशेष पुरस्कार=== * [[झी मराठी विशेष लक्षवेधी चेहरा पुरस्कार|विशेष लक्षवेधी चेहरा]] * [[झी मराठी जीवनगौरव पुरस्कार|जीवनगौरव पुरस्कार]] == नामांकने == # [https://web.archive.org/web/20070921190233/http://www.zeemarathi.com/Marathi_Awards.aspx झी मराठी अवॉर्ड २००७] # [https://web.archive.org/web/20080828050000/http://zeemarathi.com/ZMAAwards2008.aspx झी मराठी अवॉर्ड २००८] # [https://web.archive.org/web/20090722121627/http://www.zeemarathi.com/ZMAwards2009.aspx झी मराठी अवॉर्ड २००९] # [https://web.archive.org/web/20121008235419/http://www.zeemarathi.com/ZMAAwards2011.aspx झी मराठी अवॉर्ड २०१२] # [https://zeenews.india.com/marathi/entertainment/zee-marathi-awards-nomination-event/385072/amp झी मराठी अवॉर्ड २०१७] # [https://web.archive.org/web/20210806002903/https://zeemarathi.zee5.com/zma2018/ झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०१८] # [https://zeemarathi.zee5.com/zma2019/ झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०१९]{{मृत दुवा|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} # [https://www.zee5.com/zee5news/zee-marathi-awards-2020-21-from-agga-bai-sasubai-to-devmanus-vote-for-your-favourite-shows-stars झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०२०-२१] # [https://www.tv9marathi.com/entertainment/television/zee-marathi-awards-2021-nomination-list-zee-marathi-new-serials-552695.html झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०२१] == टीआरपी == {| class="wikitable sortable" !वर्ष !TVT !क्रमांक !TVR |- | २००४ | – | – | ७.५ |- | २००५ | – | – | ८.४ |- | २००६ | १.९<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 06/08/2006 to 12/08/2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061019225842/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php4?ch=Zee%20Marathi&startperiod=06/08/2006&endperiod=12/08/2006|archive-date=2006-10-19|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php4?ch=Zee%20Marathi&startperiod=06/08/2006&endperiod=12/08/2006}}</ref> | १ | – |- | २०१५ | ३.७ | १ | – |- | २०१६ | ३.५ | १ | – |- | २०१७ | ५.५ | ३ | ७.२ |- | २०१८ | ८.०<ref>{{Cite web|date=2018-11-13|title=#TRP मीटर: राधिका आणि विक्रांत सरंजामेला 'याने' टाकलं मागे|url=https://lokmat.news18.com/entertainment/updatetrp-meter-utsav-natyancha-number-one-316071.html|website=[[न्यूझ१८ लोकमत]]|access-date=2022-10-02|archive-date=2022-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20221002104825/https://lokmat.news18.com/amp/photogallery/entertainment/updatetrp-meter-utsav-natyancha-number-one-316071.html|url-status=dead}}</ref> | १ | ८.१ |- | २०१९ | – | – | ५.८ |- | २०२०-२१ | – | – | ३.४ |- | २०२४ | – | – | ३.९ |- | २०२५ | – | – | २.३<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan/television/zee-marathi-awards-show-and-star-pravah-dhinchak-diwali-2025-which-show-wins-in-trp-game-sva-00-5469514/lite/|title=‘झी मराठी’चा पुरस्कार सोहळा की ‘स्टार प्रवाह’चा ढिंचॅक दिवाळी कार्यक्रम? TRP मध्ये कोणी मारली बाजी? वाचा|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2025-10-28}}</ref> |} == २००४ == {{मुख्य लेख|आपलं अल्फा पुरस्कार}} {| class="wikitable sortable" !विभाग !विजेते !कलाकार !मालिका |- |सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत | | |''घडलंय बिघडलंय'' |- |सर्वोत्कृष्ट सोहळा | | |''[[नक्षत्रांचे देणे (कार्यक्रम)|नक्षत्रांचे देणे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम | | |''गुडमॉर्निंग महाराष्ट्र'' |- |सर्वोत्कृष्ट चर्चात्मक कार्यक्रम | | |''आमने सामने'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक स्त्री | |संपदा जोगळेकर |''नमस्कार अल्फा'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक पुरुष | |[[जितेंद्र जोशी]] |''कॅम्पस: अ फेअर वॉर'' |- |सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार |जुई नेरुरकर | |''[[अवंतिका (मालिका)|अवंतिका]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा |मोहन आजगांवकर |[[भरत जाधव]] |''[[साहेब बीबी आणि मी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी कार्यक्रम | | |''हसा चकट फू'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा |सलील दीक्षित |[[सुबोध भावे]] |''[[अवंतिका (मालिका)|अवंतिका]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री |रमा चौधरी |[[अदिती सारंगधर]] |''[[वादळवाट]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष |[[साईबाबा]] |[[तुषार दळवी]] |''साईबाबा'' |- |सर्वोत्कृष्ट आई |श्यामला टिपरे |[[शुभांगी गोखले]] |''[[श्रीयुत गंगाधर टिपरे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट वडील |श्रीकृष्ण (आबा) चौधरी |[[अरुण नलावडे]] |''[[वादळवाट]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायिका |विशाखा चौधरी |[[नीलम शिर्के]] |''[[वादळवाट]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायक |देवराम खंडागळे |[[शरद पोंक्षे]] |''[[वादळवाट]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जोडी |पद्मिनी-श्रीकांत |[[निवेदिता सराफ]]-[[सचिन खेडेकर]] |''[[बंधन (मालिका)|बंधन]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायिका |अवंतिका दीक्षित |[[मृणाल कुलकर्णी]] |''[[अवंतिका (मालिका)|अवंतिका]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायक |गंगाधर (आबा) टिपरे |[[दिलीप प्रभावळकर]] |''[[श्रीयुत गंगाधर टिपरे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कुटुंब |टिपरे कुटुंब | |''[[श्रीयुत गंगाधर टिपरे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मालिका | | |''[[वादळवाट]]'' |} == २००५ == {{मुख्य लेख|झी मराठी पुरस्कार २००५}} {| class="wikitable sortable" !विभाग !विजेते !कलाकार !मालिका |- |सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत | | |''[[वादळवाट]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सोहळा | | |''[[नक्षत्रांचे देणे (कार्यक्रम)|नक्षत्रांचे देणे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम | | |''[[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट पदार्पण |सागर सरदेसाई |[[अनिकेत विश्वासराव]] |''[[ऊन पाऊस (मालिका)|ऊन पाऊस]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक पुरुष | |[[आदेश बांदेकर]] |''[[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक स्त्री | |[[राणी गुणाजी]] / [[ऋजुता देशमुख]] |''मानसी तुमच्या घरी'' |- |सर्वोत्कृष्ट चर्चात्मक कार्यक्रम | | |''आमने सामने'' |- |सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार |राज / चिराग | |''मिशा / [[अंकुर (मालिका)|अंकुर]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा |मोहन आजगांवकर |[[भरत जाधव]] |''[[साहेब बीबी आणि मी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष |समर अजिंक्य |[[लोकेश गुप्ते]] |''[[वादळवाट]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री |श्रावणी चौधरी |शुभदा पाटणकर |''[[वादळवाट]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री |रमा चौधरी |[[अदिती सारंगधर]] |''[[वादळवाट]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष |जयसिंग राजपूत |[[सुबोध भावे]] |''[[वादळवाट]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायक |देवराम खंडागळे |[[शरद पोंक्षे]] |''[[वादळवाट]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायिका |कल्याणी पटवर्धन |[[नीना कुळकर्णी]] |''[[अधुरी एक कहाणी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आई |सुलक्षणा चौधरी |मेघना वैद्य |''[[वादळवाट]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट वडील |श्रीकृष्ण (आबा) चौधरी |[[अरुण नलावडे]] |''[[वादळवाट]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जोडी |आबा-सुलक्षणा |[[अरुण नलावडे]]-मेघना वैद्य |''[[वादळवाट]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायिका |रमा चौधरी |[[अदिती सारंगधर]] |''[[वादळवाट]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायक |श्रीकृष्ण (आबा) चौधरी |[[अरुण नलावडे]] |''[[वादळवाट]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कुटुंब |चौधरी कुटुंब | |''[[वादळवाट]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मालिका | | |''[[वादळवाट]]'' |} == २००६ == {{मुख्य लेख|झी मराठी पुरस्कार २००६}} {| class="wikitable sortable" !विभाग !विजेते !कलाकार !मालिका |- |सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत | | |''[[ऊन पाऊस (मालिका)|ऊन पाऊस]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सोहळा | | |''[[नक्षत्रांचे देणे (कार्यक्रम)|नक्षत्रांचे देणे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम | | |''[[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट चर्चात्मक कार्यक्रम | | |''झी न्यूझ मराठी'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक स्त्री | |[[राणी गुणाजी]] |''मानसी तुमच्या घरी'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक पुरुष | |[[आदेश बांदेकर]] |''[[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट गीतकार | |सौमित्र |''[[ऊन पाऊस (मालिका)|ऊन पाऊस]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा |चकोर |[[भरत जाधव]] |''असा मी तसा मी'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री |जान्हवी चौधरी |पूजा नायक |''[[वादळवाट]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष |मयुरेश अधिकारी |गिरीश परदेशी |''[[या सुखांनो या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री |रमा चौधरी |[[अदिती सारंगधर]] |''[[वादळवाट]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष |अभय अधिकारी |[[राजन भिसे]] |''[[या सुखांनो या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट भावंडं |आसावरी-अंतरा |[[अमृता सुभाष]]-[[कादंबरी कदम]] |''[[अवघाचि संसार]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आई |सुलक्षणा चौधरी |मेघना वैद्य |''[[वादळवाट]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट वडील |श्रीकृष्ण (आबा) चौधरी |[[अरुण नलावडे]] |''[[वादळवाट]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायिका |कल्याणी पटवर्धन |[[नीना कुळकर्णी]] |''[[अधुरी एक कहाणी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायक |देवराम खंडागळे |[[शरद पोंक्षे]] |''[[वादळवाट]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जोडी |सागर-मुक्ता |[[अनिकेत विश्वासराव]]-प्रिया मेंगळे |''[[ऊन पाऊस (मालिका)|ऊन पाऊस]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायिका |मुक्ता सरदेसाई |प्रिया मेंगळे |''[[ऊन पाऊस (मालिका)|ऊन पाऊस]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायक |सागर सरदेसाई |[[अनिकेत विश्वासराव]] |''[[ऊन पाऊस (मालिका)|ऊन पाऊस]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कुटुंब |चौधरी कुटुंब | |''[[वादळवाट]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मालिका | | |''[[या सुखांनो या]]'' |} == २००७ == {{मुख्य लेख|झी मराठी पुरस्कार २००७}} {| class="wikitable sortable" !विभाग !विजेते !कलाकार !मालिका |- |सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत | | |''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सोहळा | | |''[[नक्षत्रांचे देणे (कार्यक्रम)|नक्षत्रांचे देणे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम | | |''[[सा रे ग म प]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक स्त्री | |[[पल्लवी जोशी]] |''[[सा रे ग म प]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक पुरुष | |[[आदेश बांदेकर]] |''[[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट परीक्षक | |[[देवकी पंडित]] |''[[सा रे ग म प]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट गीतकार | |मंगेश कुळकर्णी |''[[या सुखांनो या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार |प्रथमेश शास्त्री |अनिरुद्ध देवधर |''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री |नेहा किर्लोस्कर |[[ऋग्वेदी प्रधान]] |''[[वहिनीसाहेब]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष |मयुरेश अधिकारी |गिरीश परदेशी |''[[या सुखांनो या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री |आसावरी भोसले |[[अमृता सुभाष]] |''[[अवघाचि संसार]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष |दीनानाथ शास्त्री |[[आनंद अभ्यंकर]] |''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट भावंडं |आदिनाथ-प्रिया |[[उमेश कामत]]-शर्वरी पाटणकर |''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आई |सरिता अधिकारी |[[ऐश्वर्या नारकर]] |''[[या सुखांनो या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट वडील |रघुनाथ मोहिते |विहंग नायक |''[[अवघाचि संसार]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायिका |सुलेखा राऊत |[[नीलम शिर्के]] |''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायक |सोपान शास्त्री |[[सुहास भालेकर]] |''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जोडी |अभय-सरिता |[[राजन भिसे]]-[[ऐश्वर्या नारकर]] |''[[या सुखांनो या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायिका |सरिता अधिकारी |[[ऐश्वर्या नारकर]] |''[[या सुखांनो या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायक |हर्षवर्धन भोसले |[[प्रसाद ओक]] |''[[अवघाचि संसार]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कुटुंब |शास्त्री कुटुंब | |''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मालिका | | |''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]'' |} == २००८ == {{मुख्य लेख|झी मराठी पुरस्कार २००८}} {| class="wikitable sortable" !विभाग !विजेते !कलाकार !मालिका |- |सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत | | |''[[कळत नकळत (मालिका)|कळत नकळत]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सोहळा | | |''[[एका पेक्षा एक]] महाअंतिम सोहळा'' |- |सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम | | |''[[सा रे ग म प]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक स्त्री | |[[पल्लवी जोशी]] |''[[सा रे ग म प]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक पुरुष | |[[आदेश बांदेकर]] |''[[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट परीक्षक | |[[सचिन पिळगांवकर]] |''[[एका पेक्षा एक]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट गीतकार | |अश्विनी शेंडे |''[[कळत नकळत (मालिका)|कळत नकळत]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री |प्रिया शास्त्री |शर्वरी पाटणकर |''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष |सचिन म्हात्रे |[[पंकज विष्णू]] |''[[अवघाचि संसार]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री |आसावरी भोसले |[[अमृता सुभाष]] |''[[अवघाचि संसार]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष |दीनानाथ शास्त्री |[[आनंद अभ्यंकर]] |''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट भावंडं |आदिनाथ-प्रिया |[[उमेश कामत]]-शर्वरी पाटणकर |''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आई |सरिता अधिकारी |[[ऐश्वर्या नारकर]] |''[[या सुखांनो या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट वडील |अभय अधिकारी |[[राजन भिसे]] |''[[या सुखांनो या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायिका |सुलेखा राऊत |[[नीलम शिर्के]] |''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायक |सोपान |[[सुहास भालेकर]] |''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जोडी |मधुरा-गौरव |[[ऋजुता देशमुख]]-[[अनिकेत विश्वासराव]] |''[[कळत नकळत (मालिका)|कळत नकळत]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायिका |भैरवी किर्लोस्कर |[[भार्गवी चिरमुले]] |''[[वहिनीसाहेब]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायक |हर्षवर्धन भोसले |[[प्रसाद ओक]] |''[[अवघाचि संसार]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कुटुंब |अधिकारी कुटुंब | |''[[या सुखांनो या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मालिका | | |''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]'' |} == २००९ == {{मुख्य लेख|झी मराठी पुरस्कार २००९}} {| class="wikitable sortable" !विभाग !विजेते !कलाकार !मालिका |- |सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत | | |''[[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सोहळा | | |''[[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]] महाअंतिम सोहळा'' |- |सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम | | |''[[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक स्त्री | |[[पल्लवी जोशी]] |''[[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक पुरुष | |[[आदेश बांदेकर]] |''[[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट परीक्षक | |[[अवधूत गुप्ते]] |''[[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट गीतकार | |अश्विनी शेंडे |''[[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री |गोदावरी |[[सुलभा देशपांडे]] |''[[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष |वझलवार |[[अजय पूरकर]] |''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा |कामना कामतेकर |[[निर्मिती सावंत]] |''[[कॉन्स्टेबल कामना कामतेकर]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी कार्यक्रम | | |''[[मालवणी डेझ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री |आसावरी भोसले |[[अमृता सुभाष]] |''[[अवघाचि संसार]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष |डी.व्ही. देशमुख |[[सदाशिव अमरापूरकर]] |''[[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट भावंडं |देवयानी-साक्षी |[[पूर्वा गोखले]]-[[पल्लवी वैद्य]] |''[[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आई |वसुधा शास्त्री |[[इला भाटे]] |''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट वडील |दीनानाथ शास्त्री |[[आनंद अभ्यंकर]] |''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायिका |सुलेखा राऊत |[[नीलम शिर्के]] |''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायक |रणवीर राजेशिर्के |[[मिलिंद गुणाजी]] |''[[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जोडी |देवयानी-विक्रमादित्य |[[पूर्वा गोखले]]-[[सुबोध भावे]] |''[[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायिका |देवयानी देशमुख |[[पूर्वा गोखले]] |''[[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायक |विक्रमादित्य राजेशिर्के |[[सुबोध भावे]] |''[[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कुटुंब |शास्त्री कुटुंब | |''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मालिका | | |''[[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]]'' |} ===विशेष पुरस्कार=== * '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – [[पूर्वा गोखले]] - ''[[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]]'' — देवयानी देशमुख''' == २०१० == {{मुख्य लेख|झी मराठी पुरस्कार २०१०}} {| class="wikitable sortable" !विभाग !विजेते !कलाकार !मालिका |- |सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत | | |''[[माझिया प्रियाला प्रीत कळेना]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सोहळा | | |''[[झी मराठी पुरस्कार २००९]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम | | |''[[साडे माडे तीन (मालिका)|साडे माडे तीन]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट रिॲलिटी शो | | |''[[फू बाई फू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक स्त्री | |[[रेणुका शहाणे]] |''[[याला जीवन ऐसे नाव (मालिका)|याला जीवन ऐसे नाव]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक पुरुष | |[[निलेश साबळे]] |''[[फू बाई फू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट परीक्षक | |[[अवधूत गुप्ते]] |''[[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट गीतकार | |अश्विनी शेंडे |''[[माझिया प्रियाला प्रीत कळेना]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री |राधिका |दीप्ती केतकर |''[[कुंकू (मालिका)|कुंकू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष |पद्माकर वाकनीस |सिद्धेश्वर झाडबुके |''[[कुंकू (मालिका)|कुंकू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा |मालक |[[कुशल बद्रिके]] |''[[शुभं करोति (मालिका)|शुभं करोति]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री |कृष्णा किल्लेदार |[[सुहास जोशी]] |''[[कुंकू (मालिका)|कुंकू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष |बाप्पाजी |गुरुराज अवधानी |''[[भाग्यलक्ष्मी (मालिका)|भाग्यलक्ष्मी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट भावंडं |जानकी-गणेश |[[मृण्मयी देशपांडे]]-प्रफुल्ल भालेराव |''[[कुंकू (मालिका)|कुंकू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आई |विभावरी पेंडसे |[[सुहिता थत्ते]] |''[[माझिया प्रियाला प्रीत कळेना]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट वडील |नरसिंह किल्लेदार |[[सुनील बर्वे]] |''[[कुंकू (मालिका)|कुंकू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायिका |कामिनी मोहिते |[[सुरेखा कुडची]] |''[[भाग्यलक्ष्मी (मालिका)|भाग्यलक्ष्मी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायक |परशुराम किल्लेदार |[[शरद पोंक्षे]] |''[[कुंकू (मालिका)|कुंकू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जोडी |अभिजीत-शमिका |[[अभिजीत खांडकेकर]]-[[मृणाल दुसानीस]] |''[[माझिया प्रियाला प्रीत कळेना]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायिका |जानकी किल्लेदार |[[मृण्मयी देशपांडे]] |''[[कुंकू (मालिका)|कुंकू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायक |अभिजीत पेंडसे |[[अभिजीत खांडकेकर]] |''[[माझिया प्रियाला प्रीत कळेना]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट पदार्पण |शमिका पेंडसे / अभिजीत पेंडसे |[[मृणाल दुसानीस]] / [[अभिजीत खांडकेकर]] |''[[माझिया प्रियाला प्रीत कळेना]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कुटुंब |पेंडसे कुटुंब | |''[[माझिया प्रियाला प्रीत कळेना]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मालिका | | |''[[कुंकू (मालिका)|कुंकू]]'' |} ===विशेष पुरस्कार=== * '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – [[मृण्मयी देशपांडे]] - ''[[कुंकू (मालिका)|कुंकू]]'' — जानकी किल्लेदार''' == २०११<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/BOL-zee-marathi-awards-function-2011-2438008.html|title=‘झी मराठी पुरस्कार सोहळा’: ‘पिंजरा’ मालिकेस सर्वाधिक पुरस्कार|date=2011-10-09|website=[[दिव्य मराठी]]|access-date=2022-11-24}}</ref> == {{मुख्य लेख|झी मराठी पुरस्कार २०११}} {| class="wikitable sortable" !विभाग !विजेते !कलाकार !मालिका |- |सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत | | |''[[मराठी पाऊल पडते पुढे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम | | |''[[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट रिॲलिटी शो | | |''[[मराठी पाऊल पडते पुढे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक स्त्री | |[[प्रिया बापट]] |''[[सा रे ग म प]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक पुरुष | |[[आदेश बांदेकर]] |''[[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट परीक्षक | |[[अजय-अतुल]] |''[[सा रे ग म प]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट गीतकार | |[[श्रीरंग गोडबोले]] |''[[मराठी पाऊल पडते पुढे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री |शालिनी देशमुख | |''[[पिंजरा (मालिका)|पिंजरा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष |विश्वास बनारसे |[[विवेक लागू]] |''[[गुंतता हृदय हे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार |देवी बनारसे |[[रितिका श्रोत्री]] |''[[गुंतता हृदय हे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री |जानकी किल्लेदार |[[मृण्मयी देशपांडे]] |''[[कुंकू (मालिका)|कुंकू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष |मयंक बनारसे |[[संदीप कुलकर्णी]] |''[[गुंतता हृदय हे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट भावंडं |जानकी-गणेश |[[मृण्मयी देशपांडे]]-प्रफुल्ल भालेराव |''[[कुंकू (मालिका)|कुंकू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आई |नयना बनारसे |[[मृणाल कुलकर्णी]] |''[[गुंतता हृदय हे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट वडील |मच्छिंद्र देशमुख |[[गिरीश ओक]] |''[[पिंजरा (मालिका)|पिंजरा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायिका |अक्का देशमुख |सुमुखी पेंडसे |''[[पिंजरा (मालिका)|पिंजरा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायक |तात्या देशमुख |[[सुनील तावडे]] |''[[पिंजरा (मालिका)|पिंजरा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जोडी |वीर-आनंदी |[[भूषण प्रधान]]-[[संस्कृती बालगुडे]] |''[[पिंजरा (मालिका)|पिंजरा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायिका |नयना बनारसे |[[मृणाल कुलकर्णी]] |''[[गुंतता हृदय हे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायक |विरेंद्र देशमुख (वीर) |[[भूषण प्रधान]] |''[[पिंजरा (मालिका)|पिंजरा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कुटुंब |किल्लेदार कुटुंब | |''[[कुंकू (मालिका)|कुंकू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मालिका | | |''[[पिंजरा (मालिका)|पिंजरा]]'' |} ===विशेष पुरस्कार=== * '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – [[तेजस्विनी पंडित]] - ''[[एकाच ह्या जन्मी जणू]]'' — अंजली साळगावकर''' == २०१२ == {{मुख्य लेख|झी मराठी पुरस्कार २०१२}} {| class="wikitable sortable" !विभाग !विजेते !कलाकार !मालिका |- |सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत | | |''[[उंच माझा झोका]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम | | |''[[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट रिॲलिटी शो | | |''[[फू बाई फू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालन | |[[आदेश बांदेकर]] / [[मकरंद अनासपुरे]] |''[[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]'' / ''[[हप्ता बंद]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट परीक्षक पुरुष | |[[सचिन पिळगांवकर]] |''[[एका पेक्षा एक]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट परीक्षक स्त्री | |[[ऊर्मिला मातोंडकर]] |''[[मराठी पाऊल पडते पुढे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री |सुभद्रा रानडे |संयोगिता भावे |''[[उंच माझा झोका]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष |पांडू |अतुल कासवा |''[[उंच माझा झोका]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री |[[रमाबाई रानडे]] |तेजश्री वालावलकर |''[[उंच माझा झोका]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष |[[महादेव गोविंद रानडे]] |[[विक्रम गायकवाड]] |''[[उंच माझा झोका]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आई |माई रानडे |[[ऋग्वेदी प्रधान]] |''[[उंच माझा झोका]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट वडील |गोविंद रानडे |[[शरद पोंक्षे]] |''[[उंच माझा झोका]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासू |गायत्री रत्नपारखी |[[आसावरी जोशी]] |''[[मला सासू हवी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सून |मंजिरी मुधोळकर |[[मृणाल दुसानीस]] |''[[तू तिथे मी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नकारात्मक व्यक्तिरेखा |प्रिया मोहिते |[[प्रिया मराठे]] |''[[तू तिथे मी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जोडी |रमा-महादेव |तेजश्री वालावलकर-[[विक्रम गायकवाड]] |''[[उंच माझा झोका]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायिका |मंजिरी मुधोळकर |[[मृणाल दुसानीस]] |''[[तू तिथे मी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायक |सत्यजित मुधोळकर |[[चिन्मय मांडलेकर]] |''[[तू तिथे मी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कुटुंब |रानडे कुटुंब | |''[[उंच माझा झोका]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मालिका | | |''[[उंच माझा झोका]]'' |} ===विशेष पुरस्कार=== * '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – तेजश्री वालावलकर - ''[[उंच माझा झोका]]'' — [[रमाबाई रानडे]]''' * '''विशेष सन्मान (मालिका) – ''[[एका लग्नाची दुसरी गोष्ट]]''''' * '''कोलगेट मॅक्स फ्रेश स्माईल ऑफ द इयर – [[नकुल घाणेकर]] - ''[[अजूनही चांदरात आहे]]'' — अनय''' == २०१३ == {{मुख्य लेख|झी मराठी पुरस्कार २०१३}} {| class="wikitable sortable" !विभाग !विजेते !कलाकार !मालिका |- |सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत | | |''[[राधा ही बावरी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम | | |''[[फू बाई फू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालन | |[[आदेश बांदेकर]] / [[विजय केळकर]] |''[[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]'' / ''[[वेध भविष्याचा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट परीक्षक | |[[स्वप्नील जोशी]] |''[[फू बाई फू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री |अभिलाषा रत्नपारखी |दीप्ती केतकर |''[[मला सासू हवी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष |सदानंद बोरकर |[[अतुल परचुरे]] |''[[होणार सून मी ह्या घरची]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा स्त्री |शरयू गोखले (छोटी आई) |[[लीना भागवत]] |''[[होणार सून मी ह्या घरची]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा पुरुष |बल्लाळ पाठक / बिरजू पाठक |[[आनंद इंगळे]] / [[वैभव मांगले]] |''[[शेजारी शेजारी पक्के शेजारी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री |सीमा धर्माधिकारी |[[कविता लाड-मेढेकर]] |''[[राधा ही बावरी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष |सत्यजित मुधोळकर |[[चिन्मय मांडलेकर]] |''[[तू तिथे मी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आई |नर्मदा गोखले |[[सुहिता थत्ते]] |''[[होणार सून मी ह्या घरची]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट वडील |सदाशिव सहस्रबुद्धे |[[मनोज कोल्हटकर]] |''[[होणार सून मी ह्या घरची]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासू |जान्हवीच्या सहा सासू | |''[[होणार सून मी ह्या घरची]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासरे |मधुकर धर्माधिकारी |[[शरद पोंक्षे]] |''[[राधा ही बावरी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सून |मंजिरी मुधोळकर |[[मृणाल दुसानीस]] |''[[तू तिथे मी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायिका |शशिकला सहस्त्रबुद्धे |[[आशा शेलार]] |''[[होणार सून मी ह्या घरची]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायक |दादा होळकर |[[मिलिंद शिंदे (अभिनेता)|मिलिंद शिंदे]] |''[[तू तिथे मी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जोडी |श्री-जान्हवी |[[शशांक केतकर]]-[[तेजश्री प्रधान]] |''[[होणार सून मी ह्या घरची]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायिका |जान्हवी गोखले |[[तेजश्री प्रधान]] |''[[होणार सून मी ह्या घरची]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायक |श्रीरंग गोखले |[[शशांक केतकर]] |''[[होणार सून मी ह्या घरची]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कुटुंब |गोखले कुटुंब | |''[[होणार सून मी ह्या घरची]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मालिका | | |''[[होणार सून मी ह्या घरची]]'' |} ===विशेष पुरस्कार=== * '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – [[श्रुती मराठे]] - ''[[राधा ही बावरी]]'' — राधा धर्माधिकारी''' == २०१४<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/zee-marathi-awards-2014-winners-list-1030095/|title=‘झी मराठी पुरस्कार २०१४’चे मानकरी|date=2014-10-10|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-04}}</ref> == {{मुख्य लेख|झी मराठी पुरस्कार २०१४}} {| class="wikitable sortable" !विभाग !विजेते !कलाकार !मालिका |- |सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत | | |''[[जय मल्हार]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम | | |''[[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालन | |[[निलेश साबळे]] |''[[चला हवा येऊ द्या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट परीक्षक | |[[अवधूत गुप्ते]] |''[[सा रे ग म प]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री |महालक्ष्मी |पूर्वा सुभाष |''[[जय मल्हार]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष |लक्ष्मीकांत गोखले (कांता) |[[प्रसाद ओक]] |''[[होणार सून मी ह्या घरची]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा |सुरेश कुडाळकर |[[उदय टिकेकर]] |''[[जुळून येती रेशीमगाठी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री |अस्मिता अग्निहोत्री |[[मयुरी वाघ]] |''[[अस्मिता (मालिका)|अस्मिता]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष |हेगडी प्रधान |[[नकुल घाणेकर]] |''[[जय मल्हार]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट भावंडं |आदित्य-अमित-अर्चना |[[ललित प्रभाकर]]-[[लोकेश गुप्ते]]-[[शर्मिष्ठा राऊत]] |''[[जुळून येती रेशीमगाठी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आई |माई देसाई |[[सुकन्या कुलकर्णी-मोने]] |''[[जुळून येती रेशीमगाठी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट वडील |नाना देसाई |[[गिरीश ओक]] |''[[जुळून येती रेशीमगाठी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासू |माई देसाई |[[सुकन्या कुलकर्णी-मोने]] |''[[जुळून येती रेशीमगाठी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासरे |नाना देसाई |[[गिरीश ओक]] |''[[जुळून येती रेशीमगाठी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सून |जान्हवी गोखले |[[तेजश्री प्रधान]] |''[[होणार सून मी ह्या घरची]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नकारात्मक व्यक्तिरेखा |शशिकला सहस्त्रबुद्धे |[[आशा शेलार]] |''[[होणार सून मी ह्या घरची]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जोडी |श्री-जान्हवी |[[शशांक केतकर]]-[[तेजश्री प्रधान]] |''[[होणार सून मी ह्या घरची]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायिका |जान्हवी गोखले |[[तेजश्री प्रधान]] |''[[होणार सून मी ह्या घरची]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायक |आदित्य देसाई |[[ललित प्रभाकर]] |''[[जुळून येती रेशीमगाठी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कुटुंब |देसाई कुटुंब | |''[[जुळून येती रेशीमगाठी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मालिका | | |''[[होणार सून मी ह्या घरची]]'' |} ===विशेष पुरस्कार=== * '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – [[सुरुची अडारकर]] - ''[[का रे दुरावा]]'' — अदिती दाभोळकर''' == २०१५ == {{मुख्य लेख|झी मराठी पुरस्कार २०१५}} {| class="wikitable sortable" !विभाग !विजेते !कलाकार !मालिका |- |सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत | | |''[[दिल दोस्ती दुनियादारी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम | | |''[[चला हवा येऊ द्या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालन | |[[निलेश साबळे]] |''[[चला हवा येऊ द्या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री |आऊ |[[इला भाटे]] |''[[का रे दुरावा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष |अरविंद कदम |[[सुनील तावडे]] |''[[का रे दुरावा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा | |[[भालचंद्र कदम]] |''[[चला हवा येऊ द्या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री |भागीरथी गोखले (आईआजी) |[[रोहिणी हट्टंगडी]] |''[[होणार सून मी ह्या घरची]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष |केतकर काका |[[अरुण नलावडे]] |''[[का रे दुरावा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट भावंडं |आशुतोष-रेश्मा |[[पुष्कराज चिरपूटकर]]-[[सखी गोखले]] |''[[दिल दोस्ती दुनियादारी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आई |केतकर काकू |[[मानसी मागीकर]] |''[[का रे दुरावा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट वडील |केतकर काका |[[अरुण नलावडे]] |''[[का रे दुरावा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासू |जान्हवीच्या सहा सासू | |''[[होणार सून मी ह्या घरची]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासरे |अण्णा खानोलकर |प्रफुल्ल सामंत |''[[का रे दुरावा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सून |अदिती खानोलकर |[[सुरुची अडारकर]] |''[[का रे दुरावा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नकारात्मक व्यक्तिरेखा |शशिकला सहस्त्रबुद्धे |[[आशा शेलार]] |''[[होणार सून मी ह्या घरची]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जोडी |जय-अदिती |[[सुयश टिळक]]-[[सुरुची अडारकर]] |''[[का रे दुरावा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायिका |म्हाळसा / बाणाई |[[सुरभी हांडे]] / [[ईशा केसकर]] |''[[जय मल्हार]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायक |खंडेराया |[[देवदत्त नागे]] |''[[जय मल्हार]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कुटुंब |माजघर कुटुंब | |''[[दिल दोस्ती दुनियादारी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मालिका | | |''[[का रे दुरावा]]'' |} ===विशेष पुरस्कार=== * '''कोलगेट मॅक्स फ्रेश स्माईल ऑफ द इयर – ''[[दिल दोस्ती दुनियादारी]]''''' * '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – [[ऋतुजा बागवे]] - ''[[नांदा सौख्य भरे]]'' — स्वानंदी देशपांडे''' == २०१६<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/full-list-of-zee-marathi-award-2016-winners-1319777/|title=‘झी मराठी पुरस्कार २०१६’ विजेत्यांची संपूर्ण यादी|date=2016-10-17|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-05}}</ref> == {{मुख्य लेख|झी मराठी पुरस्कार २०१६}} {| class="wikitable sortable" !विभाग !विजेते !कलाकार !मालिका |- |सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत | | |''[[खुलता कळी खुलेना]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम | | |''[[चला हवा येऊ द्या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालन | |[[निलेश साबळे]] |''[[चला हवा येऊ द्या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री |महालक्ष्मी |पूर्वा सुभाष |''[[जय मल्हार]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष |नारदमुनी |अनिरुद्ध जोशी |''[[जय मल्हार]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा | |[[भालचंद्र कदम]] |''[[चला हवा येऊ द्या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री |पार्वती दळवी |[[उषा नाडकर्णी]] |''[[खुलता कळी खुलेना]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष |पांडू |[[प्रल्हाद कुडतरकर]] |''[[रात्रीस खेळ चाले]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट भावंडं |गौरी-नचिकेत |[[सायली संजीव]]-सचिन देशपांडे |''[[काहे दिया परदेस]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आई |राधिका सुभेदार |[[अनिता दाते-केळकर]] |''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट वडील |मधुसूदन सावंत |[[मोहन जोशी]] |''[[काहे दिया परदेस]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासू |आजी |[[शुभांगी जोशी]] |''[[काहे दिया परदेस]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासरे |मधुसूदन सावंत |[[मोहन जोशी]] |''[[काहे दिया परदेस]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सून |गौरी शुक्ल |[[सायली संजीव]] |''[[काहे दिया परदेस]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नकारात्मक व्यक्तिरेखा |शनाया सबनीस |[[रसिका सुनील]] |''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जोडी |शिव-गौरी |ऋषी सक्सेना-[[सायली संजीव]] |''[[काहे दिया परदेस]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायिका |गौरी शुक्ल |[[सायली संजीव]] |''[[काहे दिया परदेस]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायक |शिवकुमार शुक्ल |ऋषी सक्सेना |''[[काहे दिया परदेस]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कुटुंब |सावंत कुटुंब | |''[[काहे दिया परदेस]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मालिका | | |''[[काहे दिया परदेस]]'' |} ===विशेष पुरस्कार=== * '''कोलगेट मॅक्स फ्रेश स्माईल ऑफ द इयर – अक्षया देवधर - ''[[तुझ्यात जीव रंगला]]'' — अंजली गायकवाड''' * '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – [[सायली संजीव]] - ''[[काहे दिया परदेस]]'' — गौरी शुक्ल''' == २०१७<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/zee-marathi-awards-2017-winners-lagira-zhala-jee-grabs-10-awards-1567407/|title=झी मराठी अवॉर्ड्सवर ‘लागिरं झालं जी’ची ठसठशीत मोहोर|date=2017-10-10|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-05}}</ref> == {{मुख्य लेख|झी मराठी पुरस्कार २०१७}} {| class="wikitable sortable" !विभाग !विजेते !कलाकार !मालिका |- |सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत | | |''[[लागिरं झालं जी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आजी |जीजी भोईटे |कमल ठोके |''[[लागिरं झालं जी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार |ध्रुव पवार |ध्रुव गोसावी |''[[लागिरं झालं जी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम | | |''[[चला हवा येऊ द्या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालन | |[[निलेश साबळे]] |''[[चला हवा येऊ द्या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री |जयश्री भोईटे |[[किरण ढाणे]] |''[[लागिरं झालं जी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष |विक्रम राऊत |[[निखिल चव्हाण]] |''[[लागिरं झालं जी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा | |[[भालचंद्र कदम]] |''[[चला हवा येऊ द्या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री |राधिका सुभेदार |[[अनिता दाते-केळकर]] |''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष |राहुल ताटे |[[राहुल मगदूम]] |''[[लागिरं झालं जी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट भावंडं |राणा-सूरज |[[हार्दिक जोशी]]-राज हंचनाळे |''[[तुझ्यात जीव रंगला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आई |गोदाक्का |छाया सागांवकर |''[[तुझ्यात जीव रंगला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट वडील |सुरेंद्र (नाना) पवार |देवेंद्र देव |''[[लागिरं झालं जी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासू |सरिता सुभेदार |भारती पाटील |''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासरे |प्रताप गायकवाड |मिलिंद दास्ताणे |''[[तुझ्यात जीव रंगला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सून |अंजली गायकवाड |अक्षया देवधर |''[[तुझ्यात जीव रंगला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायिका |शनाया सबनीस |[[रसिका सुनील]] |''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायक |गुरुनाथ सुभेदार (गॅरी) |[[अभिजीत खांडकेकर]] |''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जोडी |अजिंक्य-शीतल |[[नितीश चव्हाण]]-[[शिवानी बावकर]] |''[[लागिरं झालं जी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायिका |शीतल पवार |[[शिवानी बावकर]] |''[[लागिरं झालं जी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायक |रणविजय (राणा) गायकवाड |[[हार्दिक जोशी]] |''[[तुझ्यात जीव रंगला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कुटुंब |गायकवाड कुटुंब | |''[[तुझ्यात जीव रंगला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मालिका | | |''[[लागिरं झालं जी]]'' / ''[[तुझ्यात जीव रंगला]]'' |} ===विशेष पुरस्कार=== * '''कोलगेट मॅक्स फ्रेश स्माईल ऑफ द इयर – साईंकित कामत - ''[[तुझं माझं ब्रेकअप]]'' — समीर''' * '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – अक्षया देवधर - ''[[तुझ्यात जीव रंगला]]'' — अंजली गायकवाड''' * '''लक्स गोल्डन ब्युटी पुरस्कार – शीतल ([[शिवानी बावकर]]) - ''[[लागिरं झालं जी]]''''' == २०१८<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/television/zee-marathi-awards-2018-winners/|title=तुला पाहते रे ही मालिका झी मराठी अवॉर्ड्समध्ये ठरली सर्वोत्कृष्ट, जाणून घ्या कोणाला मिळाला सर्वोत्कृष्ट नायक आणि नायिकेचा पुरस्कार|date=2018-10-29|website=[[लोकमत]]|access-date=2021-04-05}}</ref> == {{मुख्य लेख|झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०१८}} {| class="wikitable sortable" !विभाग !विजेते !कलाकार !मालिका |- |सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत | | |''[[तुला पाहते रे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम | | |''[[चला हवा येऊ द्या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालन | |[[संकर्षण कऱ्हाडे]] |''[[आम्ही सारे खवय्ये]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार |लाडू |राजवीरसिंह राजे |''[[तुझ्यात जीव रंगला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री |रेवती गुप्ते |श्वेता मेहेंदळे |''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष |बरकत |अमोल नाईक |''[[तुझ्यात जीव रंगला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा |राहुल ताटे |[[राहुल मगदूम]] |''[[लागिरं झालं जी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री |राधिका सुभेदार |[[अनिता दाते-केळकर]] |''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष |अरुण निमकर |मोहिनीराज गटणे |''[[तुला पाहते रे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट भावंडं |राणा-सूरज |[[हार्दिक जोशी]]-राज हंचनाळे |''[[तुझ्यात जीव रंगला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आई |पुष्पा निमकर |गार्गी फुले-थत्ते |''[[तुला पाहते रे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट वडील |अरुण निमकर |मोहिनीराज गटणे |''[[तुला पाहते रे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासू |सरिता सुभेदार |भारती पाटील |''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासरे |वसंत सुभेदार |देवेंद्र दोडके |''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सून |अंजली गायकवाड |अक्षया देवधर |''[[तुझ्यात जीव रंगला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायिका |नंदिता गायकवाड |धनश्री काडगांवकर |''[[तुझ्यात जीव रंगला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायक |हर्षवर्धन देशमुख (भैय्यासाहेब) |[[किरण गायकवाड]] |''[[लागिरं झालं जी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जोडी |राणा-अंजली |[[हार्दिक जोशी]]-अक्षया देवधर |''[[तुझ्यात जीव रंगला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायिका |राधिका सुभेदार |[[अनिता दाते-केळकर]] |''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायक |विक्रांत सरंजामे |[[सुबोध भावे]] |''[[तुला पाहते रे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कुटुंब |निमकर कुटुंब | |''[[तुला पाहते रे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मालिका | | |''[[तुला पाहते रे]]'' |} ===विशेष पुरस्कार=== * '''जीवनगौरव पुरस्कार – [[अशोक पत्की]] - ''[[तुला पाहते रे]]''''' * '''कोलगेट मॅक्स फ्रेश सर्वोत्कृष्ट परफॉर्मन्स ऑफ द इयर – [[अनिता दाते-केळकर]] - ''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]'' — राधिका सुभेदार''' * '''प्रभावशाली व्यक्तिरेखा – [[अनिता दाते-केळकर]] - ''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]'' — राधिका सुभेदार''' * '''लक्स गोल्डन ब्युटी पुरस्कार – अक्षया देवधर - ''[[तुझ्यात जीव रंगला]]'' — अंजली गायकवाड''' * '''विशेष सन्मान (मालिका) – ''[[स्वराज्यरक्षक संभाजी]]''''' * '''विशेष सन्मान (नायक) – [[संभाजी महाराज]] - [[अमोल कोल्हे]] - ''[[स्वराज्यरक्षक संभाजी]]''''' * '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – [[गायत्री दातार]] - ''[[तुला पाहते रे]]'' — ईशा निमकर''' == २०१९<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/television/agabai-sasubai-and-ratris-khel-chale-2-receives-maximum-awards-zee-marathi-awards-2019/|title=या मालिकेने मारली झी मराठी अवॉर्ड्समध्ये बाजी, नुकतीच सुरू झालीय ही मालिका|date=2019-10-12|website=[[लोकमत]]|access-date=2021-04-05}}</ref> == {{मुख्य लेख|झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०१९}} {| class="wikitable sortable" !विभाग !विजेते !कलाकार !मालिका |- |सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत | | |''[[अग्गंबाई सासूबाई]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम | | |''राम राम महाराष्ट्र'' |- |सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार |लाडू |राजवीरसिंह राजे |''[[तुझ्यात जीव रंगला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री |छाया नाईक |नम्रता पावसकर |''[[रात्रीस खेळ चाले २]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष |चोंट्या |हृदयनाथ जाधव |''[[रात्रीस खेळ चाले २]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा स्त्री |मंदोदरी परब (मॅडी) |भक्ती रत्नपारखी |''[[अग्गंबाई सासूबाई]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा पुरुष |मोहन अष्टपुत्रे |[[अतुल परचुरे]] |''[[भागो मोहन प्यारे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री |कुमुदिनी (शेवंता) पाटणकर |[[अपूर्वा नेमळेकर]] |''[[रात्रीस खेळ चाले २]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष |अण्णा नाईक |[[माधव अभ्यंकर]] |''[[रात्रीस खेळ चाले २]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट भावंडं |बबन-सुमी |रोहित चव्हाण-[[अमृता धोंगडे]] |''[[मिसेस मुख्यमंत्री]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आई |आसावरी कुलकर्णी |[[निवेदिता सराफ]] |''[[अग्गंबाई सासूबाई]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट वडील |वसंत सुभेदार |देवेंद्र दोडके |''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासू |आसावरी कुलकर्णी |[[निवेदिता सराफ]] |''[[अग्गंबाई सासूबाई]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासरे |दत्तात्रय कुलकर्णी |[[रवी पटवर्धन]] |''[[अग्गंबाई सासूबाई]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सून |आसावरी कुलकर्णी |[[निवेदिता सराफ]] |''[[अग्गंबाई सासूबाई]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायिका |वत्सला (वच्छी) नाईक |संजीवनी पाटील |''[[रात्रीस खेळ चाले २]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायक |अण्णा नाईक |[[माधव अभ्यंकर]] |''[[रात्रीस खेळ चाले २]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जोडी |अभिजीत-आसावरी |[[गिरीश ओक]]-[[निवेदिता सराफ]] |''[[अग्गंबाई सासूबाई]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायिका |सुमन मंत्री-पाटील |[[अमृता धोंगडे]] |''[[मिसेस मुख्यमंत्री]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायक |मोहन अष्टपुत्रे |[[अतुल परचुरे]] |''[[भागो मोहन प्यारे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कुटुंब |कुलकर्णी कुटुंब | |''[[अग्गंबाई सासूबाई]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मालिका | | |''[[अग्गंबाई सासूबाई]]'' |} ===विशेष पुरस्कार=== * '''जीवनगौरव पुरस्कार – [[रवी पटवर्धन]] - ''[[अग्गंबाई सासूबाई]]'' — दत्तात्रय कुलकर्णी''' * '''लक्स गोल्डन ब्युटी पुरस्कार – सरिता मेहेंदळे-जोशी - ''[[भागो मोहन प्यारे]]'' — मधुवंती''' * '''कोलगेट मॅक्स फ्रेश सर्वोत्कृष्ट परफॉर्मन्स ऑफ द इयर – [[तेजश्री प्रधान]] - ''[[अग्गंबाई सासूबाई]]'' — शुभ्रा कुलकर्णी''' * '''प्रभावशाली व्यक्तिरेखा – [[अनिता दाते-केळकर]] - ''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]'' — राधिका सुभेदार''' * '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – [[श्रेया बुगडे]] - ''[[चला हवा येऊ द्या]]''''' * '''विशेष सन्मान (मालिका) – ''[[स्वराज्यरक्षक संभाजी]]''''' * '''विशेष सन्मान (कार्यक्रम) – ''[[चला हवा येऊ द्या]]''''' == २०२०-२१<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/entertainment/television/zee-marathi-awards-2020-21-part-2-full-winners-list-431569.html|title='माझा होशील ना' अव्वल, सईचा डबल धमाका, ओम-देवमाणूसचाही सन्मान|date=2021-04-05|website=[[टीव्ही९ मराठी]]|access-date=2021-04-05}}</ref> == {{मुख्य लेख|झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०२०-२१}} {| class="wikitable sortable" !विभाग !विजेते !कलाकार !मालिका |- |सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत | | |''[[माझा होशील ना]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री |सुमन साळवी |शुभांगी भुजबळ |''[[येऊ कशी तशी मी नांदायला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष |शशिकांत (बबन) बिराजदार |अतुल काळे |''[[माझा होशील ना]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा स्त्री |सरू पाटील |रुक्मिणी सुतार |''[[देवमाणूस]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा पुरुष |शुभंकर पाटील (टोण्या) |वीरल माने |''[[देवमाणूस]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री |सरू पाटील |रुक्मिणी सुतार |''[[देवमाणूस]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष |अजितकुमार देव |[[किरण गायकवाड]] |''[[देवमाणूस]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट भावंडं |ब्रह्मे भाऊ | |''[[माझा होशील ना]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आई |शकुंतला खानविलकर (शकू) |[[शुभांगी गोखले]] |''[[येऊ कशी तशी मी नांदायला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट वडील |वसंत साळवी (दादा) |उदय साळवी |''[[येऊ कशी तशी मी नांदायला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासू |आसावरी राजे |[[निवेदिता सराफ]] |''[[अग्गंबाई सासूबाई]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासरे |सईचे पाच सासरे | |''[[माझा होशील ना]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सून |शुभ्रा कुलकर्णी |[[तेजश्री प्रधान]] |''[[अग्गंबाई सासूबाई]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायिका |मालविका खानविलकर |[[अदिती सारंगधर]] |''[[येऊ कशी तशी मी नांदायला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायक |अजितकुमार देव |[[किरण गायकवाड]] |''[[देवमाणूस]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जोडी |सई-आदित्य |[[गौतमी देशपांडे]]-विराजस कुलकर्णी |''[[माझा होशील ना]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायिका |सई कश्यप (देसाई) |[[गौतमी देशपांडे]] |''[[माझा होशील ना]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायक |ओमकार खानविलकर |शाल्व किंजवडेकर |''[[येऊ कशी तशी मी नांदायला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कुटुंब |ब्रह्मे कुटुंब | |''[[माझा होशील ना]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मालिका | | |''[[माझा होशील ना]]'' |} ===विशेष पुरस्कार=== * '''सर्वोत्कृष्ट परफॉर्मन्स – [[मानसी साळवी]]) - ''[[काय घडलं त्या रात्री?]]'' — रेवती बोरकर''' * '''जीवनगौरव पुरस्कार – [[अच्युत पोतदार]] - ''[[माझा होशील ना]]'' — विनायक ब्रह्मे''' * '''प्रभावशाली व्यक्तिरेखा – [[शशांक केतकर]] - ''[[पाहिले न मी तुला]]'' — समर जहागीरदार''' * '''विशेष सन्मान (मालिका) – ''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]''''' * '''लक्स गोल्डन ब्युटी पुरस्कार – अन्विता फलटणकर - ''[[येऊ कशी तशी मी नांदायला]]'' — अवनी परब (स्वीटू)''' * '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – [[तन्वी मुंडले]] - ''[[पाहिले न मी तुला]]'' — मानसी''' == २०२१<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/entertainment/television/zee-marathi-awards-2021-yeu-kashi-tashi-me-nandayla-and-majhi-tuzi-reshimgath-wins-more-awards-570248.html/amp|title=‘येऊ कशी तशी मी नांदायला’ आणि ‘माझी तुझी रेशीमगाठ’ची धूम, अनेक पुरस्कारांवर कोरले नाव!|date=2021-11-02|website=[[टीव्ही९ मराठी]]|access-date=2022-11-02}}</ref> == {{मुख्य लेख|झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०२१}} {| class="wikitable sortable" !विभाग !विजेते !कलाकार !मालिका |- |सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत | | |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मैत्री |यश-समीर |[[श्रेयस तळपदे]]-[[संकर्षण कऱ्हाडे]] |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आजी |बयोबाई देशमुख |सुरेखा लहामगे-शर्मा |''[[तुझ्या माझ्या संसाराला आणि काय हवं!]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आजोबा |जग्गनाथ चौधरी |[[मोहन जोशी]] |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार |परी कामत |मायरा वायकुळ |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम | | |''[[चला हवा येऊ द्या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालन | |[[मृण्मयी देशपांडे]] |''[[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री |सुमित्रा देशमुख (मोठ्याबाई) |अंजली जोशी |''[[तुझ्या माझ्या संसाराला आणि काय हवं!]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष |सयाजी |महेश फाळके |''[[रात्रीस खेळ चाले ३]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा स्त्री |शेफाली |काजल काटे |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा पुरुष |समीर |[[संकर्षण कऱ्हाडे]] |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री |अरुणा नाईक |[[मानसी मागीकर]] |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष |समीर |[[संकर्षण कऱ्हाडे]] |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट भावंडं |स्वीटू-चिन्या |अन्विता फलटणकर-अर्णव राजे |''[[येऊ कशी तशी मी नांदायला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आई |नेहा कामत |[[प्रार्थना बेहेरे]] |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट वडील |मनोहर देशपांडे |[[अरुण नलावडे]] |''[[मन उडु उडु झालं]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट भावी सासू |शकुंतला खानविलकर (शकू) |[[शुभांगी गोखले]] |''[[येऊ कशी तशी मी नांदायला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट भावी सासरे |वसंत साळवी (दादा) |उदय साळवी |''[[येऊ कशी तशी मी नांदायला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट भावी सून |अवनी परब (स्वीटू) |अन्विता फलटणकर |''[[येऊ कशी तशी मी नांदायला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायिका |मालविका खानविलकर |[[अदिती सारंगधर]] |''[[येऊ कशी तशी मी नांदायला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायक |अण्णा नाईक |[[माधव अभ्यंकर]] |''[[रात्रीस खेळ चाले ३]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जोडी |इंद्रा-दीपू |[[अजिंक्य राऊत]]-[[हृता दुर्गुळे]] |''[[मन उडु उडु झालं]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायिका |नेहा कामत |[[प्रार्थना बेहेरे]] |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायक |यशवर्धन चौधरी |[[श्रेयस तळपदे]] |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कुटुंब |देशमुख कुटुंब | |''[[तुझ्या माझ्या संसाराला आणि काय हवं!]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मालिका | | |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |} ===विशेष पुरस्कार=== * '''जीवनगौरव पुरस्कार – [[मोहन जोशी]] - ''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' — जग्गनाथ चौधरी''' * '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – [[प्रार्थना बेहेरे]] - ''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' — नेहा कामत''' * '''[[झी फाईव्ह]] सर्वाधिक चर्चित व्यक्तिरेखा पुरुष – [[अजिंक्य राऊत]] - ''[[मन उडु उडु झालं]]'' — इंद्रजीत साळगावकर (इंद्रा)''' * '''[[झी फाईव्ह]] सर्वाधिक चर्चित व्यक्तिरेखा स्त्री – [[हृता दुर्गुळे]] - ''[[मन उडु उडु झालं]]'' — दीपिका देशपांडे (दीपू)''' == २०२२<ref>{{Cite web|url=https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-awards-2022-winner-list-mazi-tuzi-reshimgath-tu-tevha-tashi/articleshow/94891833.cms|title='माझी तुझी रेशीमगाठ' ने पुन्हा गाजवले झी मराठी अवॉर्ड; वाचा विजेत्यांची यादी|date=2022-10-15|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|access-date=2025-07-15|archive-date=2025-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719185747/https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-awards-2022-winner-list-mazi-tuzi-reshimgath-tu-tevha-tashi/articleshow/94891833.cms|url-status=dead}}</ref> == {{मुख्य लेख|झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०२२}} {| class="wikitable sortable" !विभाग !विजेते !कलाकार !मालिका |- |सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत | | |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मैत्री |यश-समीर |[[श्रेयस तळपदे]]-[[संकर्षण कऱ्हाडे]] |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आजी |अरुणा नाईक |[[मानसी मागीकर]] |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आजोबा |जग्गनाथ चौधरी |[[प्रदीप वेलणकर]] |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार |परी चौधरी |मायरा वायकुळ |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम | | |''[[चला हवा येऊ द्या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालन | |[[संकर्षण कऱ्हाडे]] |''[[आम्ही सारे खवय्ये]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री |राधा जोशी |रूमानी खरे |''[[तू तेव्हा तशी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष |विश्वजीत चौधरी |आनंद काळे |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा स्त्री |शेफाली |काजल काटे |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा पुरुष |समीर |[[संकर्षण कऱ्हाडे]] |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री |कुंदा रानडे (माईमावशी) |[[उज्ज्वला जोग]] |''[[तू तेव्हा तशी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष |समीर |[[संकर्षण कऱ्हाडे]] |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट भावंडं |सौरभ-सचिन |[[स्वप्नील जोशी]]-अभिषेक रहाळकर |''[[तू तेव्हा तशी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आई |नेहा चौधरी |[[प्रार्थना बेहेरे]] |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट वडील |राघव कर्णिक |कश्यप परुळेकर |''[[नवा गडी नवं राज्य]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासू |मिथिला चौधरी |स्वाती पानसरे |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासरे |जगन्नाथ चौधरी |[[प्रदीप वेलणकर]] |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सून |नेहा चौधरी |[[प्रार्थना बेहेरे]] |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायिका |सीमा (सिम्मी) चौधरी |शीतल क्षीरसागर |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायक |आकाश जोशी |अशोक समर्थ |''[[तू तेव्हा तशी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जोडी |यश-नेहा |[[श्रेयस तळपदे]]-[[प्रार्थना बेहेरे]] |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायिका |अश्विनी वाघमारे |[[दीपा परब]] |''[[तू चाल पुढं]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायक |सौरभ पटवर्धन |[[स्वप्नील जोशी]] |''[[तू तेव्हा तशी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कुटुंब |चौधरी कुटुंब | |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मालिका | | |''[[नवा गडी नवं राज्य]]'' |} ===विशेष पुरस्कार=== * '''जीवनगौरव पुरस्कार – [[सुहास जोशी]]) - ''[[तू तेव्हा तशी]]'' — रमा जोशी''' * '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – [[पल्लवी पाटील]] - ''[[नवा गडी नवं राज्य]]'' — आनंदी कर्णिक''' * '''एवर लास्टिंग ब्युटी पुरस्कार – [[प्रार्थना बेहेरे]] - ''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' — नेहा चौधरी''' == २०२३<ref>{{Cite web|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-award-2023-tula-shikvin-changlach-dhada-won-best-serial-best-hero-and-best-heroin-award-check-list-here/articleshow/104978073.cms|title=सर्वोत्कृष्ट नायक, नायिका ते बेस्ट सीरियल... झी मराठी अवॉर्ड सोहळ्यात या मालिकेचीच हवा|access-date=2023-11-04|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]}}</ref> == {{मुख्य लेख|झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०२३}} {| class="wikitable sortable" !विभाग !विजेते !कलाकार !मालिका |- |सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत | | |''[[तू चाल पुढं]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मैत्री |नेत्रा-फाल्गुनी |[[तितीक्षा तावडे]]-एकता डांगर |''[[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आजी |अधिपतीची आजी |संध्या म्हात्रे |''[[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आजोबा |पुरुषोत्तम पाटकर |पंकज चेंबूरकर |''[[नवा गडी नवं राज्य]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार |रेवा कर्णिक (चिंगी) |आरोही सांबरे |''[[नवा गडी नवं राज्य]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम | | |''[[चला हवा येऊ द्या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालन | |[[मृण्मयी देशपांडे]] |''[[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री |मयुरी वाघमारे |वैष्णवी कल्याणकर |''[[तू चाल पुढं]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष |भालचंद्र कुलकर्णी (आबा) |जयंत घाटे |''[[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा स्त्री |फाल्गुनी राजाध्यक्ष |एकता डांगर |''[[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा पुरुष |सत्यबोध फुलपगारे |[[विजय गोखले]] |''[[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री |भुवनेश्वरी सूर्यवंशी |[[कविता लाड-मेढेकर]] |''[[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष |रघुनाथ खोत (दादा) |[[अशोक शिंदे]] |''[[सारं काही तिच्यासाठी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट भावंडं |ओवी-निशिगंधा |रुची कदम-दक्षता जोईल |''[[सारं काही तिच्यासाठी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आई |उमा खोत |खुशबू तावडे |''[[सारं काही तिच्यासाठी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट वडील |रघुनाथ खोत (दादा) |[[अशोक शिंदे]] |''[[सारं काही तिच्यासाठी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासू |सुलक्षणा कर्णिक |[[वर्षा दांदळे]] |''[[नवा गडी नवं राज्य]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासरे |प्रकाश वाघमारे |देवेंद्र दोडके |''[[तू चाल पुढं]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सून |उमा खोत |खुशबू तावडे |''[[सारं काही तिच्यासाठी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जावई |अधिपती सूर्यवंशी |ऋषिकेश शेलार |''[[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायिका |भुवनेश्वरी सूर्यवंशी |[[कविता लाड-मेढेकर]] |''[[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायक |संकल्प ढोबळे (बंटी) |सुनील डोंगर |''[[अप्पी आमची कलेक्टर]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जोडी |अधिपती-अक्षरा |ऋषिकेश शेलार-[[शिवानी रांगोळे]] |''[[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायिका |अक्षरा सूर्यवंशी |[[शिवानी रांगोळे]] |''[[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायक |अधिपती सूर्यवंशी |ऋषिकेश शेलार |''[[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कुटुंब |खोत कुटुंब | |''[[सारं काही तिच्यासाठी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मालिका | | |''[[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]'' |} ===विशेष पुरस्कार=== * '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – [[शिवानी रांगोळे]] - ''[[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]'' — अक्षरा सूर्यवंशी''' == २०२४<ref>{{Cite web|url=https://www.esakal.com/premier/aj-from-navari-mile-hitlerla-won-best-son-in-law-and-best-serial-award-goes-to-paaru-read-zee-marathi-award-2024-winners-list-here-psn14|title='या' मालिकेने जिंकले सर्वाधिक पुरस्कार तर अक्षरा अधिपतीचा झाला हिरमोड, वाचा 'झी मराठी अवॉर्ड २०२४'च्या विजेत्यांची नावं|access-date=2024-10-28|website=[[सकाळ]]|language=mr}}</ref> == {{मुख्य लेख|झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०२४}} {| class="wikitable sortable" !विभाग !विजेते !कलाकार !मालिका |- |सर्वोत्कृष्ट मैत्री |पाना गँग | |''[[शिवा (मालिका)|शिवा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आजी |जनाबाई पाटील |[[सविता मालपेकर]] |''[[शिवा (मालिका)|शिवा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार |अमोल कदम |साईराज केंद्रे |''[[अप्पी आमची कलेक्टर]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री |दुर्गा जहागीरदार |शर्मिला शिंदे |''[[नवरी मिळे हिटलरला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष |प्रीतम किर्लोस्कर |अनुज साळुंखे |''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा स्त्री |दामिनी किर्लोस्कर |श्रुतकीर्ती सावंत |''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा पुरुष |चंदन शृंगारपुरे |तेजस महाजन |''[[शिवा (मालिका)|शिवा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट भाऊ |सूर्यकांत जगताप |[[नितीश चव्हाण]] |''[[लाखात एक आमचा दादा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट बहीण |सूर्याच्या चार बहिणी | |''[[लाखात एक आमचा दादा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आई |अहिल्या किर्लोस्कर |मुग्धा कर्णिक |''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट वडील |आकाश ठाकूर |अक्षय म्हात्रे |''[[पुन्हा कर्तव्य आहे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासू |लीला जहागीरदार |[[वल्लरी लोंढे]] |''[[नवरी मिळे हिटलरला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासरे |रामचंद्र देसाई (भाऊ) |समीर पाटील |''[[शिवा (मालिका)|शिवा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सून |लीला जहागीरदार |[[वल्लरी लोंढे]] |''[[नवरी मिळे हिटलरला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जावई |अभिराम जहागीरदार (एजे) |[[राकेश बापट]] |''[[नवरी मिळे हिटलरला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मुलगी |पार्वती सेमसे (पारू) |शरयू सोनावणे |''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मुलगा |अधिपती सूर्यवंशी |ऋषिकेश शेलार |''[[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायिका |भुवनेश्वरी सूर्यवंशी |[[कविता लाड-मेढेकर]] |''[[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायक |जालिंदर निंबाळकर (डॅडी) |[[गिरीश ओक]] |''[[लाखात एक आमचा दादा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जोडी |अभिराम-लीला |[[राकेश बापट]]-[[वल्लरी लोंढे]] |''[[नवरी मिळे हिटलरला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायिका |शिवानी देसाई |पूर्वा कौशिक |''[[शिवा (मालिका)|शिवा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायक |आदित्य किर्लोस्कर |[[प्रसाद जवादे]] |''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कुटुंब |किर्लोस्कर कुटुंब | |''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मालिका | | |''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' |- |लोकप्रिय जोडी |अर्जुन-अपर्णा |रोहित परशुराम-शिवानी नाईक |''[[अप्पी आमची कलेक्टर]]'' |- |लोकप्रिय नायिका |अपर्णा कदम |शिवानी नाईक |''[[अप्पी आमची कलेक्टर]]'' |- |लोकप्रिय नायक |अभिराम जहागीरदार (एजे) |[[राकेश बापट]] |''[[नवरी मिळे हिटलरला]]'' |- |लोकप्रिय कुटुंब |जहागीरदार कुटुंब | |''[[नवरी मिळे हिटलरला]]'' |- |लोकप्रिय मालिका | | |''[[नवरी मिळे हिटलरला]]'' |} ===विशेष पुरस्कार=== * '''जीवनगौरव पुरस्कार – [[श्रीरंग गोडबोले]]''''' * '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – [[वल्लरी लोंढे]] - ''[[नवरी मिळे हिटलरला]]'' — लीला जहागीरदार''' * '''[[झी फाईव्ह]] सर्वाधिक आवडती व्यक्तिरेखा पुरुष – शाल्व किंजवडेकर - ''[[शिवा (मालिका)|शिवा]]'' — आशुतोष देसाई''' * '''[[झी फाईव्ह]] सर्वाधिक आवडती व्यक्तिरेखा स्त्री – शरयू सोनावणे - ''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' — पार्वती सेमसे (पारू)''' * '''[[झी फाईव्ह]] सर्वाधिक आवडती मालिका – ''[[शिवा (मालिका)|शिवा]]''''' == २०२५<ref>{{Cite web|url=https://www.loksatta.com/manoranjan/television/zee-marathi-awards-2025-full-winners-list-lakshmi-niwas-serial-wins-maximum-awars-savali-is-best-actress-read-full-list-sva-00-5439002/|title=सर्वोत्कृष्ट जोडी भावना-सिद्धू! लोकप्रिय नायक-नायिका ठरले…; ‘लक्ष्मी निवास’ने मारली बाजी, वाचा विजेत्यांची संपूर्ण यादी|access-date=2025-10-12|website=[[लोकसत्ता]]}}</ref> == {{मुख्य लेख|झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०२५}} {| class="wikitable sortable" !विभाग !विजेते !कलाकार !मालिका |- |सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम | | |''[[चला हवा येऊ द्या]]'' |- |rowspan="2"|सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक | |[[संकर्षण कऱ्हाडे]] |''[[आम्ही सारे खवय्ये]]'' |- | |[[अभिजीत खांडकेकर]] |''[[चला हवा येऊ द्या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मैत्री |सिद्धू-लक्ष्मी |कुणाल शुक्ल-[[हर्षदा खानविलकर]] |''[[लक्ष्मी निवास]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आजी |अन्नपूर्णा महाजन |[[इला भाटे]] |''[[कमळी (मालिका)|कमळी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार |आनंदी गाडे-पाटील |अनन्या तांबे |''[[लक्ष्मी निवास]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री |रेणुका गाडे-पाटील |[[पल्लवी वैद्य]] |''[[लक्ष्मी निवास]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष |विश्वा देशमुख |अनुज प्रभू |''[[लक्ष्मी निवास]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा स्त्री |जयंती भागवत |गौरी किरण |''[[सावळ्याची जणू सावली]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा पुरुष |जित्या |सुमंत शिंदे |''[[देवमाणूस - मधला अध्याय]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष |जगन्नाथ शास्त्री |मयूर खांडगे |''[[सावळ्याची जणू सावली]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट भावंडं |वेंकी-भावना-जान्हवी |महेश फाळके-अक्षया देवधर-दिव्या पुगांवकर |''[[लक्ष्मी निवास]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आई |मीरा /अंबिका रामपुरे |महिमा म्हात्रे / प्रतीक्षा शिवणकर |''[[तुला जपणार आहे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट वडील |अथर्व रामपुरे |नीरज गोस्वामी |''[[तुला जपणार आहे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासू |लक्ष्मी दळवी |[[हर्षदा खानविलकर]] |''[[लक्ष्मी निवास]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासरे |श्रीनिवास दळवी |[[तुषार दळवी]] |''[[लक्ष्मी निवास]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सून |वीणा दळवी |मीनाक्षी राठोड |''[[लक्ष्मी निवास]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जावई |सिद्धीराज गाडे-पाटील (सिद्धू) |कुणाल शुक्ल |''[[लक्ष्मी निवास]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मुलगी |पार्वती सेमसे (पारू) |शरयू सोनावणे |''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मुलगा |आदित्य किर्लोस्कर |[[प्रसाद जवादे]] |''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायिका |कामिनी |[[आशा शेलार]] |''[[कमळी (मालिका)|कमळी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायक |गोपाळ देशमुख |[[किरण गायकवाड]] |''[[देवमाणूस - मधला अध्याय]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जोडी |सिद्धू-भावना |कुणाल शुक्ल-अक्षया देवधर |''[[लक्ष्मी निवास]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायिका |सावली मेहेंदळे |प्राप्ती रेडकर |''[[सावळ्याची जणू सावली]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायक |सिद्धीराज गाडे-पाटील (सिद्धू) |कुणाल शुक्ल |''[[लक्ष्मी निवास]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कुटुंब |मेहेंदळे कुटुंब | |''[[सावळ्याची जणू सावली]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मालिका | | |''[[सावळ्याची जणू सावली]]'' |- |लोकप्रिय जोडी |जयंत-जान्हवी |[[मेघन जाधव]]-दिव्या पुगांवकर |''[[लक्ष्मी निवास]]'' |- |लोकप्रिय नायिका |कमळी मोहिते |विजया बाबर |''[[कमळी (मालिका)|कमळी]]'' |- |लोकप्रिय नायक |सारंग मेहेंदळे |साईंकीत कामत |''[[सावळ्याची जणू सावली]]'' |- |लोकप्रिय कुटुंब |दळवी कुटुंब | |''[[लक्ष्मी निवास]]'' |- |लोकप्रिय मालिका | | |''[[लक्ष्मी निवास]]'' |} ===विशेष पुरस्कार=== * '''जीवनगौरव पुरस्कार – [[गिरीश ओक]]''''' * '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – महिमा म्हात्रे - ''[[तुला जपणार आहे]]'' — मीरा रामपुरे''' * '''[[झी फाईव्ह]] सर्वाधिक आवडती व्यक्तिरेखा पुरुष – [[मेघन जाधव]] - ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — जयंत कानिटकर''' * '''[[झी फाईव्ह]] सर्वाधिक आवडती व्यक्तिरेखा स्त्री – अक्षया देवधर - ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — भावना गाडे-पाटील''' * '''[[झी फाईव्ह]] सर्वाधिक आवडती जोडी – साईंकीत कामत-प्राप्ती रेडकर - ''[[सावळ्याची जणू सावली]]'' — सारंग-सावली''' * '''[[झी फाईव्ह]] सर्वाधिक आवडती मालिका – ''[[कमळी (मालिका)|कमळी]]''''' * '''[[झी फाईव्ह]] सर्वाधिक पाहिली गेलेली मालिका – ''[[सावळ्याची जणू सावली]]''''' == उगाच<ref>{{Cite web|url=https://www.loksatta.com/manoranjan/bollywood/zee-marathi-ugach-awards-2025-lakshmi-niwas-kamali-tarini-devmanus-serials-nilesh-sable-and-bhau-kadam-nsp-98-5603882/|title=‘माझा छकुला’ ते ‘झोलर’ अवॉर्ड; झी मराठीच्या ‘उगाच अवॉर्ड’मध्ये कलाकारांना कोणकोणते मिळाले पुरस्कार? वाचा यादी…|access-date=2025-12-29|website=[[लोकसत्ता]]}}</ref> == {{मुख्य लेख|झी मराठी उगाच पुरस्कार २०२५}} {| class="wikitable sortable" !विभाग !विजेते !कलाकार !मालिका |- |सर्वोत्कृष्ट इलुइलू |सिद्धू-भावना |कुणाल शुक्ल-अक्षया देवधर |''[[लक्ष्मी निवास]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट ढिशुमढिशूम |सिद्धीराज गाडे-पाटील (सिद्धू) |कुणाल शुक्ल |''[[लक्ष्मी निवास]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट माझा छकुला |आदित्य किर्लोस्कर |[[प्रसाद जवादे]] |''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट रडूबाई |लक्ष्मी दळवी |[[हर्षदा खानविलकर]] |''[[लक्ष्मी निवास]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट ये कॅच नही मॅच है |आदित्य किर्लोस्कर |[[प्रसाद जवादे]] |''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट लव्हशिप |सारंग मेहेंदळे |साईंकीत कामत |''[[सावळ्याची जणू सावली]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कानाखाली जाळ |कमळी मोहिते |विजया बाबर |''[[कमळी (मालिका)|कमळी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट चाबूक डायलॉग |मार्तंड जामकर |[[मिलिंद शिंदे (अभिनेता)|मिलिंद शिंदे]] |''[[देवमाणूस - मधला अध्याय]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट झोलर |संतोष दळवी |निखिल राजेशिर्के |''[[लक्ष्मी निवास]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट काडेपेटी |निलांबरी गाडे-पाटील |कल्याणी जाधव |''[[लक्ष्मी निवास]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट भपाव |दामिनी किर्लोस्कर |श्रुतकीर्ती सावंत |''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नट्टा-पट्टा |पार्वती किर्लोस्कर (पारू) |शरयू सोनावणे |''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट लग्नविघ्न | | |''[[लक्ष्मी निवास]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट लोटपोट सीन | | |''[[तारिणी (मालिका)|तारिणी]]'' |} ===विशेष पुरस्कार=== * '''गौरव जीवनाचा, आता तरी थांबण्याचा – केतकी कुलकर्णी - ''[[कमळी (मालिका)|कमळी]]'' — अनिका महाजन''' == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:झी मराठी पुरस्कार]] [[वर्ग:झी मराठी]] tuse4fluaoijm18ti3rty7rmwbuueiu 0 278808 2701039 2619904 2026-08-11T15:09:35Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701039 wikitext text/x-wiki {{Infobox award | image = | image_size = | image_upright = | caption = | awarded_for = | presenter = [[झी मराठी]] | country = [[भारत]] | firstawarded = २००४ | lastawarded = २०२५ | reward = | former name = | award1_type = एकूण पुरस्कार | award1_winner = २२ | award2_type = पहिली विजेती जोडी | award2_winner = पद्मिनी-श्रीकांत — ''[[बंधन (मालिका)|बंधन]]'' – [[निवेदिता सराफ]]-[[सचिन खेडेकर]] (२००४) | award3_type = शेवटची विजेती जोडी | award3_winner = भावना-सिद्धू — ''[[लक्ष्मी निवास]]'' – अक्षया देवधर-कुणाल शुक्ल (२०२५) }} '''झी मराठी सर्वोत्कृष्ट जोडी पुरस्कार''' दरवर्षी [[झी मराठी]] वाहिनी तर्फे मराठी मालिकांमधील सर्वोत्तम जोडीला दिला जातो. हा [[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार]]ांमधील एक [[पुरस्कार]] आहे. आजवर श्री-जान्हवीने ([[होणार सून मी ह्या घरची]]) हा पुरस्कार सर्वाधिक वेळा (२) जिंकला आहे. == विजेते == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="width:10%;" |वर्ष ! style="width:30%;" |जोडी ! style="width:30%;" |नायक-नायिका ! style="width:30%;" |मालिका |- |२००४ |श्रीकांत–पद्मिनी | * [[सचिन खेडेकर]] * [[निवेदिता सराफ]] |''[[बंधन (मालिका)|बंधन]]'' |- bgcolor="#edf3fe" |२००५ |श्रीकृष्ण–सुलक्षणा | * [[अरुण नलावडे]] * मेघना वैद्य |''[[वादळवाट]]'' |- |२००६ |सागर–मुक्ता | * [[अनिकेत विश्वासराव]] * प्रिया मेंगळे |''[[ऊन पाऊस (मालिका)|ऊन पाऊस]]'' |- bgcolor="#edf3fe" |२००७ |अभय–सरिता | * [[राजन भिसे]] * [[ऐश्वर्या नारकर]] |''[[या सुखांनो या]]'' |- |२००८ |गौरव–मधुरा | * [[अनिकेत विश्वासराव]] * [[ऋजुता देशमुख]] |''[[कळत नकळत (मालिका)|कळत नकळत]]'' |- bgcolor="#edf3fe" |२००९ |विक्रमादित्य–देवयानी | * [[सुबोध भावे]] * [[पूर्वा गोखले]] |''[[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]]'' |- |२०१० |अभिजीत–शमिका | * [[अभिजीत खांडकेकर]] * [[मृणाल दुसानीस]] |''[[माझिया प्रियाला प्रीत कळेना]]'' |- bgcolor="#edf3fe" |२०११<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/BOL-zee-marathi-awards-function-2011-2438008.html|title=‘झी मराठी पुरस्कार सोहळा’: ‘पिंजरा’ मालिकेस सर्वाधिक पुरस्कार|date=2011-10-09|website=[[दिव्य मराठी]]|access-date=2022-11-24}}</ref> |वीर–आनंदी | * [[भूषण प्रधान]] * [[संस्कृती बालगुडे]] |''[[पिंजरा (मालिका)|पिंजरा]]'' |- |२०१२ |महादेव–रमाबाई | * [[विक्रम गायकवाड]] * तेजश्री वालावलकर |''[[उंच माझा झोका]]'' |- bgcolor="#edf3fe" |२०१३ |rowspan="2"|श्री–जान्हवी |rowspan="2"| * [[शशांक केतकर]] * [[तेजश्री प्रधान]] |rowspan="2"|''[[होणार सून मी ह्या घरची]]'' |- bgcolor="#edf3fe" |२०१४<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/zee-marathi-awards-2014-winners-list-1030095/|title=‘झी मराठी पुरस्कार २०१४’चे मानकरी|date=2014-10-10|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |- |२०१५ |जय–अदिती | * [[सुयश टिळक]] * [[सुरुची अडारकर]] |''[[का रे दुरावा]]'' |- bgcolor="#edf3fe" |२०१६<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/full-list-of-zee-marathi-award-2016-winners-1319777/|title=‘झी मराठी पुरस्कार २०१६’ विजेत्यांची संपूर्ण यादी|date=2016-10-17|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |शिव–गौरी | * ऋषी सक्सेना * [[सायली संजीव]] |''[[काहे दिया परदेस]]'' |- |२०१७<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/zee-marathi-awards-2017-winners-lagira-zhala-jee-grabs-10-awards-1567407/|title=झी मराठी अवॉर्ड्सवर ‘लागिरं झालं जी’ची ठसठशीत मोहोर|date=2017-10-10|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |अजिंक्य–शीतल | * [[नितीश चव्हाण]] * [[शिवानी बावकर]] |''[[लागिरं झालं जी]]'' |- bgcolor="#edf3fe" |२०१८<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/television/zee-marathi-awards-2018-winners/|title=तुला पाहते रे ही मालिका झी मराठी अवॉर्ड्समध्ये ठरली सर्वोत्कृष्ट, जाणून घ्या कोणाला मिळाला सर्वोत्कृष्ट नायक आणि नायिकेचा पुरस्कार|date=2018-10-29|website=[[लोकमत]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |राणा–अंजली | * [[हार्दिक जोशी]] * अक्षया देवधर |''[[तुझ्यात जीव रंगला]]'' |- |२०१९<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/zee-marathi-awards-2019-full-list-of-winners-ssv-92-1992408/|title=‘झी मराठी अवॉर्ड्स २०१९’चा दैदिप्यमान सोहळा|date=2019-10-14|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |अभिजीत–आसावरी | * [[गिरीश ओक]] * [[निवेदिता सराफ]] |''[[अग्गंबाई सासूबाई]]'' |- bgcolor="#edf3fe" |२०२०-२१<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/entertainment/television/zee-marathi-awards-2020-21-part-2-full-winners-list-431569.html|title='माझा होशील ना' अव्वल, सईचा डबल धमाका, ओम-देवमाणूसचाही सन्मान|date=2021-04-05|website=[[टीव्ही९ मराठी]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |आदित्य–सई | * विराजस कुलकर्णी * [[गौतमी देशपांडे]] |''[[माझा होशील ना]]'' |- |२०२१<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/entertainment/television/zee-marathi-awards-2021-yeu-kashi-tashi-me-nandayla-and-majhi-tuzi-reshimgath-wins-more-awards-570248.html/amp|title=‘येऊ कशी तशी मी नांदायला’ आणि ‘माझी तुझी रेशीमगाठ’ची धूम, अनेक पुरस्कारांवर कोरले नाव!|date=2021-11-02|website=[[टीव्ही९ मराठी]]|access-date=2022-11-02}}</ref> |इंद्रा–दीपू | * [[अजिंक्य राऊत]] * [[हृता दुर्गुळे]] |''[[मन उडु उडु झालं]]'' |- bgcolor="#edf3fe" |२०२२<ref>{{Cite web|url=https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-awards-2022-winner-list-mazi-tuzi-reshimgath-tu-tevha-tashi/articleshow/94891833.cms|title='माझी तुझी रेशीमगाठ' ने पुन्हा गाजवले झी मराठी अवॉर्ड; वाचा विजेत्यांची यादी|date=2022-10-15|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|access-date=2025-08-08|archive-date=2025-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719185747/https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-awards-2022-winner-list-mazi-tuzi-reshimgath-tu-tevha-tashi/articleshow/94891833.cms|url-status=dead}}</ref> |यश–नेहा | * [[श्रेयस तळपदे]] * [[प्रार्थना बेहेरे]] |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |२०२३<ref>{{Cite web|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-award-2023-tula-shikvin-changlach-dhada-won-best-serial-best-hero-and-best-heroin-award-check-list-here/articleshow/104978073.cms|title=सर्वोत्कृष्ट नायक, नायिका ते बेस्ट सीरियल... झी मराठी अवॉर्ड सोहळ्यात या मालिकेचीच हवा|access-date=2023-11-04|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]}}</ref> |अधिपती–अक्षरा | * ऋषिकेश शेलार * [[शिवानी रांगोळे]] |''[[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]'' |- bgcolor="#edf3fe" |२०२४ |अभिराम–लीला | * [[राकेश बापट]] * [[वल्लरी लोंढे]] |''[[नवरी मिळे हिटलरला]]'' |- |२०२५ |सिद्धीराज–भावना | * कुणाल शुक्ल * अक्षया देवधर |''[[लक्ष्मी निवास]]'' |} == हे सुद्धा पहा == * [[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार]] * [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट कुटुंब पुरस्कार]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:झी मराठी पुरस्कार|जोडी]] qr4l9hgrzridwehp5zss1zg4r9k6efx 0 278809 2701038 2620022 2026-08-11T15:09:34Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701038 wikitext text/x-wiki {{Infobox award | image = | image_size = | image_upright = | caption = | awarded_for = | presenter = [[झी मराठी]] | country = [[भारत]] | firstawarded = २००४ | lastawarded = २०२५ | reward = | former name = | award1_type = एकूण पुरस्कार | award1_winner = २२ | award2_type = पहिली विजेती खलनायिका | award2_winner = [[नीलम शिर्के]] — ''[[वादळवाट]]'' – विशाखा चौधरी (२००४) | award3_type = शेवटची विजेती खलनायिका | award3_winner = [[आशा शेलार]] — ''[[कमळी (मालिका)|कमळी]]'' – कामिनी (२०२५) }} '''झी मराठी सर्वोत्कृष्ट खलनायिका पुरस्कार''' दरवर्षी [[झी मराठी]] वाहिनी तर्फे मराठी मालिकांमधील सर्वोत्तम खलनायिकेला दिला जातो. हा [[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार]]ांमधील एक [[पुरस्कार]] आहे. आजवर [[नीलम शिर्के]] आणि [[आशा शेलार]] या अभिनेत्रींनी हा पुरस्कार सर्वाधिक वेळा (४) जिंकला आहे. == विजेते == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="width:10%;" |वर्ष ! style="width:30%;" |खलनायिका ! style="width:30%;" |मालिका ! style="width:30%;" |भूमिका |- bgcolor="#edf3fe" | २००४ | [[नीलम शिर्के]] | ''[[वादळवाट]]'' | विशाखा चौधरी |- | २००५ | rowspan="2"| [[नीना कुळकर्णी]] | rowspan="2"| ''[[अधुरी एक कहाणी]]'' | rowspan="2"| कल्याणी पटवर्धन |- | २००६ |- bgcolor="#edf3fe" | २००७ | rowspan="3"| [[नीलम शिर्के]] | rowspan="3"| ''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]'' | rowspan="3"| सुलेखा राऊत |- | २००८ |- bgcolor="#edf3fe" | २००९ |- | २०१० | [[सुरेखा कुडची]] | ''[[भाग्यलक्ष्मी (मालिका)|भाग्यलक्ष्मी]]'' | कामिनी मोहिते |- bgcolor="#edf3fe" | २०११<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/BOL-zee-marathi-awards-function-2011-2438008.html|title=‘झी मराठी पुरस्कार सोहळा’: ‘पिंजरा’ मालिकेस सर्वाधिक पुरस्कार|date=2011-10-09|website=[[दिव्य मराठी]]|access-date=2022-11-24}}</ref> | सुमुखी पेंडसे | ''[[पिंजरा (मालिका)|पिंजरा]]'' | अक्का देशमुख |- | २०१२ | [[प्रिया मराठे]] | ''[[तू तिथे मी]]'' | प्रिया मोहिते |- bgcolor="#edf3fe" | २०१३ | rowspan="3"| [[आशा शेलार]] | rowspan="3"| ''[[होणार सून मी ह्या घरची]]'' | rowspan="3"| शशिकला सहस्रबुद्धे |- | २०१४<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/zee-marathi-awards-2014-winners-list-1030095/|title=‘झी मराठी पुरस्कार २०१४’चे मानकरी|date=2014-10-10|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |- bgcolor="#edf3fe" | २०१५ |- | २०१६<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/full-list-of-zee-marathi-award-2016-winners-1319777/|title=‘झी मराठी पुरस्कार २०१६’ विजेत्यांची संपूर्ण यादी|date=2016-10-17|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-06}}</ref> | rowspan="2"| [[रसिका सुनील]] | rowspan="2"| ''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]'' | rowspan="2"| शनाया सबनीस |- | २०१७<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/BOL-MB-lagir-zala-ji-bag-10-awards-here-is-the-list-of-zee-marathi-awards-2017-winners-5717289-PHO.html|title=राणा-शीतली ठरले सर्वोत्कृष्ट ॲक्टर-ॲक्ट्रेस, जाणून घ्या कुणीकुणी पटकावला झी मराठी अवॉर्ड|date=2017-10-10|website=[[दिव्य मराठी]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |- bgcolor="#edf3fe" | २०१८<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/marathi/entertainment/zee-marathi-awards-2018-winner-list/449068|title=झी मराठी अवॉर्ड्स २०१८ च्या पुरस्कारांची यादी|date=2018-10-29|website=[[झी २४ तास]]|access-date=2021-04-06}}</ref> | धनश्री काडगांवकर | ''[[तुझ्यात जीव रंगला]]'' | नंदिता गायकवाड |- | २०१९<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/television/agabai-sasubai-and-ratris-khel-chale-2-receives-maximum-awards-zee-marathi-awards-2019/|title=या मालिकेने मारली झी मराठी अवॉर्ड्समध्ये बाजी, नुकतीच सुरू झालीय ही मालिका|date=2019-10-12|website=[[लोकमत]]|access-date=2021-04-06}}</ref> | संजीवनी पाटील | ''[[रात्रीस खेळ चाले २]]'' | वत्सला (वच्छी) नाईक |- bgcolor="#edf3fe" | २०२०-२१<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/entertainment/television/zee-marathi-awards-2020-21-part-2-full-winners-list-431569.html|title='माझा होशील ना' अव्वल, सईचा डबल धमाका, ओम-देवमाणूसचाही सन्मान|date=2021-04-05|website=[[टीव्ही९ मराठी]]|access-date=2021-04-06}}</ref> | rowspan="2"| [[अदिती सारंगधर]] | rowspan="2"| ''[[येऊ कशी तशी मी नांदायला]]'' | rowspan="2"| मालविका खानविलकर |- bgcolor="#edf3fe" | २०२१<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/entertainment/television/zee-marathi-awards-2021-yeu-kashi-tashi-me-nandayla-and-majhi-tuzi-reshimgath-wins-more-awards-570248.html/amp|title=‘येऊ कशी तशी मी नांदायला’ आणि ‘माझी तुझी रेशीमगाठ’ची धूम, अनेक पुरस्कारांवर कोरले नाव!|date=2021-11-02|website=[[टीव्ही९ मराठी]]|access-date=2022-11-02}}</ref> |- | २०२२<ref>{{Cite web|url=https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-awards-2022-winner-list-mazi-tuzi-reshimgath-tu-tevha-tashi/articleshow/94891833.cms|title='माझी तुझी रेशीमगाठ' ने पुन्हा गाजवले झी मराठी अवॉर्ड; वाचा विजेत्यांची यादी|date=2022-10-15|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|access-date=2025-10-12|archive-date=2025-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719185747/https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-awards-2022-winner-list-mazi-tuzi-reshimgath-tu-tevha-tashi/articleshow/94891833.cms|url-status=dead}}</ref> | शीतल क्षीरसागर | ''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' | सीमा (सिम्मी) चौधरी |- bgcolor="#edf3fe" | २०२३<ref>{{Cite web|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-award-2023-tula-shikvin-changlach-dhada-won-best-serial-best-hero-and-best-heroin-award-check-list-here/articleshow/104978073.cms|title=सर्वोत्कृष्ट नायक, नायिका ते बेस्ट सीरियल... झी मराठी अवॉर्ड सोहळ्यात या मालिकेचीच हवा|access-date=2023-11-04|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]}}</ref> | rowspan="2"| [[कविता लाड-मेढेकर]] | rowspan="2"| ''[[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]'' | rowspan="2"| भुवनेश्वरी सूर्यवंशी |- bgcolor="#edf3fe" | २०२४ |- | २०२५ | [[आशा शेलार]] | ''[[कमळी (मालिका)|कमळी]]'' | कामिनी |} == हे सुद्धा पहा == * [[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार]] * [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कार]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:झी मराठी पुरस्कार|खलनायिका]] 5a8kfbixlmtuyhm7506274j3hp5bmx1 0 278812 2701037 2620021 2026-08-11T15:09:32Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701037 wikitext text/x-wiki {{Infobox award | image = | image_size = | image_upright = | caption = | awarded_for = | presenter = [[झी मराठी]] | country = [[भारत]] | firstawarded = २००४ | lastawarded = २०२५ | reward = | former name = | award1_type = एकूण पुरस्कार | award1_winner = १८ | award2_type = पहिला विजेता खलनायक | award2_winner = [[शरद पोंक्षे]] – ''[[वादळवाट]]'' — देवराम खंडागळे (२००४) | award3_type = शेवटचा विजेता खलनायक | award3_winner = [[किरण गायकवाड]] – ''[[देवमाणूस - मधला अध्याय]]'' — गोपाळ देशमुख (२०२५) }} '''झी मराठी सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कार''' दरवर्षी [[झी मराठी]] वाहिनी तर्फे मराठी मालिकांमधील सर्वोत्तम खलनायकाला दिला जातो. हा [[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार]]ांमधील एक [[पुरस्कार]] आहे. आजवर [[शरद पोंक्षे]] या अभिनेत्याने हा पुरस्कार सर्वाधिक वेळा (४) जिंकला आहे. == विजेते == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="width:10%;" |वर्ष ! style="width:30%;" |खलनायक ! style="width:30%;" |मालिका ! style="width:30%;" |भूमिका |- | २००४ | rowspan="3"| [[शरद पोंक्षे]] | rowspan="3"| ''[[वादळवाट]]'' | rowspan="3"| देवराम खंडागळे |- bgcolor="#edf3fe" | २००५ |- | २००६ |- bgcolor="#edf3fe" | २००७ | rowspan="2"| [[सुहास भालेकर]] | rowspan="2"| ''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]'' | rowspan="2"| सोपान शास्त्री |- bgcolor="#edf3fe" | २००८ |- | २००९ | [[मिलिंद गुणाजी]] | ''[[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]]'' | रणवीर राजेशिर्के |- bgcolor="#edf3fe" | २०१० | [[शरद पोंक्षे]] | ''[[कुंकू (मालिका)|कुंकू]]'' | परशुराम किल्लेदार |- | २०११<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/BOL-zee-marathi-awards-function-2011-2438008.html|title=‘झी मराठी पुरस्कार सोहळा’: ‘पिंजरा’ मालिकेस सर्वाधिक पुरस्कार|date=2011-10-09|website=[[दिव्य मराठी]]|access-date=2022-11-24}}</ref> | [[सुनील तावडे]] | ''[[पिंजरा (मालिका)|पिंजरा]]'' | तात्या देशमुख |- bgcolor="#edf3fe" | २०१३ | [[मिलिंद शिंदे (अभिनेता)|मिलिंद शिंदे]] | ''[[तू तिथे मी]]'' | दादा होळकर |- | २०१७<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/zee-marathi-awards-2017-winners-lagira-zhala-jee-grabs-10-awards-1567407/|title=झी मराठी अवॉर्ड्सवर ‘लागिरं झालं जी’ची ठसठशीत मोहोर|date=2017-10-10|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-06}}</ref> | [[अभिजीत खांडकेकर]] | ''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]'' | गुरुनाथ सुभेदार (गॅरी) |- bgcolor="#edf3fe" | २०१८<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/television/zee-marathi-awards-2018-winners/|title=तुला पाहते रे ही मालिका झी मराठी अवॉर्ड्समध्ये ठरली सर्वोत्कृष्ट, जाणून घ्या कोणाला मिळाला सर्वोत्कृष्ट नायक आणि नायिकेचा पुरस्कार|date=2018-10-29|website=[[लोकमत]]|access-date=2021-04-06}}</ref> | [[किरण गायकवाड]] | ''[[लागिरं झालं जी]]'' | हर्षवर्धन देशमुख (भैय्यासाहेब) |- | २०१९<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/zee-marathi-awards-2019-full-list-of-winners-ssv-92-1992408/|title=‘झी मराठी अवॉर्ड्स २०१९’चा दैदिप्यमान सोहळा|date=2019-10-14|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-06}}</ref> | [[माधव अभ्यंकर]] | ''[[रात्रीस खेळ चाले २]]'' | हरी (अण्णा) नाईक |- bgcolor="#edf3fe" | २०२०-२१<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/entertainment/television/zee-marathi-awards-2020-21-part-2-full-winners-list-431569.html|title='माझा होशील ना' अव्वल, सईचा डबल धमाका, ओम-देवमाणूसचाही सन्मान|date=2021-04-05|website=[[टीव्ही९ मराठी]]|access-date=2021-04-06}}</ref> | [[किरण गायकवाड]] | ''[[देवमाणूस]]'' | अजितकुमार देव (देवीसिंग) |- | २०२१<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/entertainment/television/zee-marathi-awards-2021-yeu-kashi-tashi-me-nandayla-and-majhi-tuzi-reshimgath-wins-more-awards-570248.html/amp|title=‘येऊ कशी तशी मी नांदायला’ आणि ‘माझी तुझी रेशीमगाठ’ची धूम, अनेक पुरस्कारांवर कोरले नाव!|date=2021-11-02|website=[[टीव्ही९ मराठी]]|access-date=2022-11-02}}</ref> | [[माधव अभ्यंकर]] | ''[[रात्रीस खेळ चाले ३]]'' | हरी (अण्णा) नाईक |- bgcolor="#edf3fe" | २०२२<ref>{{Cite web|url=https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-awards-2022-winner-list-mazi-tuzi-reshimgath-tu-tevha-tashi/articleshow/94891833.cms|title='माझी तुझी रेशीमगाठ' ने पुन्हा गाजवले झी मराठी अवॉर्ड; वाचा विजेत्यांची यादी|date=2022-10-15|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|access-date=2025-10-12|archive-date=2025-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719185747/https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-awards-2022-winner-list-mazi-tuzi-reshimgath-tu-tevha-tashi/articleshow/94891833.cms|url-status=dead}}</ref> | अशोक समर्थ | ''[[तू तेव्हा तशी]]'' | आकाश जोशी |- | २०२३<ref>{{Cite web|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-award-2023-tula-shikvin-changlach-dhada-won-best-serial-best-hero-and-best-heroin-award-check-list-here/articleshow/104978073.cms|title=सर्वोत्कृष्ट नायक, नायिका ते बेस्ट सीरियल... झी मराठी अवॉर्ड सोहळ्यात या मालिकेचीच हवा|access-date=2023-11-04|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]}}</ref> | सुनील डोंगर | ''[[अप्पी आमची कलेक्टर]]'' | संकल्प ढोबळे (बंटी) |- bgcolor="#edf3fe" | २०२४ | [[गिरीश ओक]] | ''[[लाखात एक आमचा दादा]]'' | जालिंदर निंबाळकर (डॅडी) |- | २०२५ | [[किरण गायकवाड]] | ''[[देवमाणूस - मधला अध्याय]]'' | गोपाळ देशमुख |} == हे सुद्धा पहा == * [[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार]] * [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट खलनायिका पुरस्कार]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:झी मराठी पुरस्कार|खलनायक]] bj7uyefj7961yyqbg8mh55qvjqyjaye 0 278813 2701036 2619820 2026-08-11T15:09:31Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701036 wikitext text/x-wiki {{Infobox award | image = | image_size = | image_upright = | caption = | awarded_for = | presenter = [[झी मराठी]] | country = [[भारत]] | firstawarded = २००४ | lastawarded = २०२५ | reward = | former name = | award1_type = एकूण पुरस्कार | award1_winner = २० | award2_type = पहिला विजेता कथाबाह्य कार्यक्रम | award2_winner = ''गुडमॉर्निंग महाराष्ट्र'' (२००४) | award3_type = शेवटचा विजेता कथाबाह्य कार्यक्रम | award3_winner = ''[[चला हवा येऊ द्या]]'' (२०२५) }} '''झी मराठी सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम पुरस्कार''' दरवर्षी [[झी मराठी]] वाहिनी तर्फे मराठी मालिकांमधील सर्वोत्तम कथाबाह्य कार्यक्रमाला दिला जातो. हा [[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार]]ांमधील एक [[पुरस्कार]] आहे. आजवर [[चला हवा येऊ द्या]] या कथाबाह्य कार्यक्रमाने हा पुरस्कार सर्वाधिक वेळा (८) जिंकला आहे. == विजेते == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="width:10%;" |वर्ष ! style="width:30%;" |कथाबाह्य कार्यक्रम |- bgcolor="#edf3fe" |२००४ |''गुडमॉर्निंग महाराष्ट्र'' |- |२००५ | rowspan="2"|''[[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]'' |- |२००६ |- bgcolor="#edf3fe" |२००७ | rowspan="3"|''[[सा रे ग म प]]'' |- |२००८ |- bgcolor="#edf3fe" |२००९ |- |२०१० |''[[साडे माडे तीन (मालिका)|साडे माडे तीन]]'' |- bgcolor="#edf3fe" |२०११<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/BOL-zee-marathi-awards-function-2011-2438008.html|title=‘झी मराठी पुरस्कार सोहळा’: ‘पिंजरा’ मालिकेस सर्वाधिक पुरस्कार|date=2011-10-09|website=[[दिव्य मराठी]]|access-date=2022-11-24}}</ref> | rowspan="2"|''[[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]'' |- bgcolor="#edf3fe" |२०१२ |- |२०१३ |''[[फू बाई फू]]'' |- bgcolor="#edf3fe" |२०१४<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/zee-marathi-awards-2014-winners-list-1030095/|title=‘झी मराठी पुरस्कार २०१४’चे मानकरी|date=2014-10-10|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |''[[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]'' |- |२०१५ | rowspan="4"|''[[चला हवा येऊ द्या]]'' |- bgcolor="#edf3fe" |२०१६<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/full-list-of-zee-marathi-award-2016-winners-1319777/|title=‘झी मराठी पुरस्कार २०१६’ विजेत्यांची संपूर्ण यादी|date=2016-10-17|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |- |२०१७<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/zee-marathi-awards-2017-winners-lagira-zhala-jee-grabs-10-awards-1567407/|title=झी मराठी अवॉर्ड्सवर ‘लागिरं झालं जी’ची ठसठशीत मोहोर|date=2017-10-10|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |- |२०१८<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/television/zee-marathi-awards-2018-winners/|title=तुला पाहते रे ही मालिका झी मराठी अवॉर्ड्समध्ये ठरली सर्वोत्कृष्ट, जाणून घ्या कोणाला मिळाला सर्वोत्कृष्ट नायक आणि नायिकेचा पुरस्कार|date=2018-10-29|website=[[लोकमत]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |- bgcolor="#edf3fe" |२०१९<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/zee-marathi-awards-2019-full-list-of-winners-ssv-92-1992408/|title=‘झी मराठी अवॉर्ड्स २०१९’चा दैदिप्यमान सोहळा|date=2019-10-14|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |''राम राम महाराष्ट्र'' |- |२०२१<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/entertainment/television/zee-marathi-awards-2021-yeu-kashi-tashi-me-nandayla-and-majhi-tuzi-reshimgath-wins-more-awards-570248.html/amp|title=‘येऊ कशी तशी मी नांदायला’ आणि ‘माझी तुझी रेशीमगाठ’ची धूम, अनेक पुरस्कारांवर कोरले नाव!|date=2021-11-02|website=[[टीव्ही९ मराठी]]|access-date=2022-11-02}}</ref> |rowspan="4"|''[[चला हवा येऊ द्या]]'' |- bgcolor="#edf3fe" |२०२२<ref>{{Cite web|url=https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-awards-2022-winner-list-mazi-tuzi-reshimgath-tu-tevha-tashi/articleshow/94891833.cms|title='माझी तुझी रेशीमगाठ' ने पुन्हा गाजवले झी मराठी अवॉर्ड; वाचा विजेत्यांची यादी|date=2022-10-15|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|access-date=2025-10-12|archive-date=2025-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719185747/https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-awards-2022-winner-list-mazi-tuzi-reshimgath-tu-tevha-tashi/articleshow/94891833.cms|url-status=dead}}</ref> |- |२०२३<ref>{{Cite web|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-award-2023-tula-shikvin-changlach-dhada-won-best-serial-best-hero-and-best-heroin-award-check-list-here/articleshow/104978073.cms|title=सर्वोत्कृष्ट नायक, नायिका ते बेस्ट सीरियल... झी मराठी अवॉर्ड सोहळ्यात या मालिकेचीच हवा|access-date=2023-11-04|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]}}</ref> |- bgcolor="#edf3fe" |२०२५ |} == हे सुद्धा पहा == * [[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार]] * [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट रिॲलिटी शो पुरस्कार]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:झी मराठी पुरस्कार|कथाबाह्य]] 44uffgtbd3ypvu1j59wxf1hjfzsq9gf 0 278850 2701046 2619822 2026-08-11T15:10:03Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701046 wikitext text/x-wiki {{Infobox award | image = | image_size = | image_upright = | caption = | awarded_for = | presenter = [[झी मराठी]] | country = [[भारत]] | firstawarded = २००४ | lastawarded = २०२५ | reward = | former name = | award1_type = एकूण पुरस्कार | award1_winner = २१ | award2_type = पहिला विजेता व्यक्तिरेखा पुरुष | award2_winner = [[तुषार दळवी]] — ''साईबाबा'' – [[साईबाबा]] (२००४) | award3_type = शेवटचा विजेता व्यक्तिरेखा पुरुष | award3_winner = मयूर खांडगे – ''[[सावळ्याची जणू सावली]]'' – जगन्नाथ शास्त्री (२०२५) }} '''झी मराठी सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष पुरस्कार''' दरवर्षी [[झी मराठी]] वाहिनी तर्फे मराठी मालिकांमधील सर्वोत्तम व्यक्तिरेखा पुरुषाला दिला जातो. हा [[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार]]ांमधील एक [[पुरस्कार]] आहे. आजवर [[आनंद अभ्यंकर]] ([[असंभव (मालिका)|असंभव]]) आणि [[संकर्षण कऱ्हाडे]] ([[माझी तुझी रेशीमगाठ]]) यांनी हा पुरस्कार सर्वाधिक वेळा (२) जिंकला आहे. == विजेते == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="width:10%;" |वर्ष ! style="width:30%;" |नायक ! style="width:30%;" |मालिका ! style="width:30%;" |भूमिका |- |२००४ |[[सुधीर दळवी]] |''साईबाबा'' |[[साईबाबा]] |- bgcolor="#edf3fe" |२००५ |[[सुबोध भावे]] |''[[वादळवाट]]'' |जयसिंग राजपूत |- |२००६ |[[राजन भिसे]] |''[[या सुखांनो या]]'' |अभय अधिकारी |- bgcolor="#edf3fe" |२००७ |rowspan="2" |[[आनंद अभ्यंकर]] |rowspan="2" |''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]'' |rowspan="2" |दीनानाथ शास्त्री |- bgcolor="#edf3fe" |२००८ |- |२००९ |[[सदाशिव अमरापूरकर]] |''[[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]]'' |डी.व्ही. देशमुख |- bgcolor="#edf3fe" |२०१० |गुरुराज अवधानी |''[[भाग्यलक्ष्मी (मालिका)|भाग्यलक्ष्मी]]'' |बाप्पाजी |- |२०११<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/BOL-zee-marathi-awards-function-2011-2438008.html|title=‘झी मराठी पुरस्कार सोहळा’: ‘पिंजरा’ मालिकेस सर्वाधिक पुरस्कार|date=2011-10-09|website=[[दिव्य मराठी]]|access-date=2022-11-24}}</ref> |सागर तळाशीकर |''[[गुंतता हृदय हे]]'' |मयंक बनारसे |- bgcolor="#edf3fe" |२०१२ |[[विक्रम गायकवाड]] |''[[उंच माझा झोका]]'' |[[महादेव गोविंद रानडे]] |- |२०१३ |[[चिन्मय मांडलेकर]] |''[[तू तिथे मी]]'' |सत्यजित मुधोळकर |- bgcolor="#edf3fe" |२०१४<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/zee-marathi-awards-2014-winners-list-1030095/|title=‘झी मराठी पुरस्कार २०१४’चे मानकरी|date=2014-10-10|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |[[नकुल घाणेकर]] |''[[जय मल्हार]]'' |हेगडी प्रधान |- |२०१५ |[[अरुण नलावडे]] |''[[का रे दुरावा]]'' |दीनानाथ केतकर काका |- bgcolor="#edf3fe" |२०१६<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/full-list-of-zee-marathi-award-2016-winners-1319777/|title=‘झी मराठी पुरस्कार २०१६’ विजेत्यांची संपूर्ण यादी|date=2016-10-17|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |[[प्रल्हाद कुडतरकर]] |''[[रात्रीस खेळ चाले]]'' |पांडू |- |२०१७<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/zee-marathi-awards-2017-winners-lagira-zhala-jee-grabs-10-awards-1567407/|title=झी मराठी अवॉर्ड्सवर ‘लागिरं झालं जी’ची ठसठशीत मोहोर|date=2017-10-10|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |[[राहुल मगदूम]] |''[[लागिरं झालं जी]]'' |राहुल ताटे |- bgcolor="#edf3fe" |२०१८<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/television/zee-marathi-awards-2018-winners/|title=तुला पाहते रे ही मालिका झी मराठी अवॉर्ड्समध्ये ठरली सर्वोत्कृष्ट, जाणून घ्या कोणाला मिळाला सर्वोत्कृष्ट नायक आणि नायिकेचा पुरस्कार|date=2018-10-29|website=[[लोकमत]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |मोहिनीराज गटणे |''[[तुला पाहते रे]]'' |अरुण निमकर |- |२०१९<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/zee-marathi-awards-2019-full-list-of-winners-ssv-92-1992408/|title=‘झी मराठी अवॉर्ड्स २०१९’चा दैदिप्यमान सोहळा|date=2019-10-14|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |[[माधव अभ्यंकर]] |''[[रात्रीस खेळ चाले २]]'' |हरी (अण्णा) नाईक |- bgcolor="#edf3fe" |२०२०-२१<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/entertainment/television/zee-marathi-awards-2020-21-part-2-full-winners-list-431569.html|title='माझा होशील ना' अव्वल, सईचा डबल धमाका, ओम-देवमाणूसचाही सन्मान|date=2021-04-05|website=[[टीव्ही९ मराठी]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |[[किरण गायकवाड]] |''[[देवमाणूस]]'' |अजितकुमार देव (देवीसिंग) |- |२०२१<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/entertainment/television/zee-marathi-awards-2021-yeu-kashi-tashi-me-nandayla-and-majhi-tuzi-reshimgath-wins-more-awards-570248.html/amp|title=‘येऊ कशी तशी मी नांदायला’ आणि ‘माझी तुझी रेशीमगाठ’ची धूम, अनेक पुरस्कारांवर कोरले नाव!|date=2021-11-02|website=[[टीव्ही९ मराठी]]|access-date=2022-11-02}}</ref> |rowspan="2" |[[संकर्षण कऱ्हाडे]] |rowspan="2" |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |rowspan="2" |समीर |- |२०२२<ref>{{Cite web|url=https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-awards-2022-winner-list-mazi-tuzi-reshimgath-tu-tevha-tashi/articleshow/94891833.cms|title='माझी तुझी रेशीमगाठ' ने पुन्हा गाजवले झी मराठी अवॉर्ड; वाचा विजेत्यांची यादी|date=2022-10-15|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|access-date=2025-10-12|archive-date=2025-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719185747/https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-awards-2022-winner-list-mazi-tuzi-reshimgath-tu-tevha-tashi/articleshow/94891833.cms|url-status=dead}}</ref> |- bgcolor="#edf3fe" |२०२३<ref>{{Cite web|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-award-2023-tula-shikvin-changlach-dhada-won-best-serial-best-hero-and-best-heroin-award-check-list-here/articleshow/104978073.cms|title=सर्वोत्कृष्ट नायक, नायिका ते बेस्ट सीरियल... झी मराठी अवॉर्ड सोहळ्यात या मालिकेचीच हवा|access-date=2023-11-04|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]}}</ref> |[[अशोक शिंदे]] |''[[सारं काही तिच्यासाठी]]'' |रघुनाथ खोत (दादा) |- |२०२५ |मयूर खांडगे |''[[सावळ्याची जणू सावली]]'' |जगन्नाथ शास्त्री |} == हे सुद्धा पहा == * [[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार]] * [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री पुरस्कार]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:झी मराठी पुरस्कार|पुरुष]] hx9vfbjclzh0j7405c2w6j0dyhcz7tm 0 278852 2701049 2619821 2026-08-11T15:10:08Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701049 wikitext text/x-wiki {{Infobox award | image = | image_size = | image_upright = | caption = | awarded_for = | presenter = [[झी मराठी]] | country = [[भारत]] | firstawarded = २००४ | lastawarded = २०२५ | reward = | former name = | award1_type = एकूण पुरस्कार | award1_winner = १७ | award2_type = पहिला विजेता सूत्रसंचालक पुरुष | award2_winner = [[जितेंद्र जोशी]] – ''कॅम्पस: अ फेअर वॉर'' (२००४) | award3_type = शेवटचा विजेता सूत्रसंचालक पुरुष | award3_winner = [[संकर्षण कऱ्हाडे]] / [[अभिजीत खांडकेकर]] – ''[[आम्ही सारे खवय्ये]]'' / ''[[चला हवा येऊ द्या]]'' (२०२५) }} '''झी मराठी सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक पुरुष पुरस्कार''' दरवर्षी [[झी मराठी]] वाहिनी तर्फे मराठी मालिकांमधील सर्वोत्तम सूत्रसंचालक पुरुषाला दिला जातो. हा [[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार]]ांमधील एक [[पुरस्कार]] आहे. आजवर [[आदेश बांदेकर]] ([[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]) यांनी हा पुरस्कार सर्वाधिक वेळा (८) जिंकला आहे. == विजेते == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="width:10%;" |वर्ष ! style="width:30%;" |सूत्रसंचालक ! style="width:30%;" |मालिका |- |२००४ |[[जितेंद्र जोशी]] |''कॅम्पस: अ फेअर वॉर'' |- bgcolor="#edf3fe" |२००५ |rowspan="5"|[[आदेश बांदेकर]] |rowspan="5"|''[[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]'' |- |२००६ |- bgcolor="#edf3fe" |२००७ |- |२००८ |- bgcolor="#edf3fe" |२००९ |- |२०१० |[[निलेश साबळे]] |''[[फू बाई फू]]'' |- bgcolor="#edf3fe" |२०११<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/BOL-zee-marathi-awards-function-2011-2438008.html|title=‘झी मराठी पुरस्कार सोहळा’: ‘पिंजरा’ मालिकेस सर्वाधिक पुरस्कार|date=2011-10-09|website=[[दिव्य मराठी]]|access-date=2022-11-24}}</ref> |[[आदेश बांदेकर]] |''[[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]'' |- | rowspan="2"|२०१२ |[[मकरंद अनासपुरे]] |''[[हप्ता बंद]]'' |- |[[आदेश बांदेकर]] |''[[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]'' |- bgcolor="#edf3fe" |rowspan="2"|२०१३ |[[विजय केळकर]] |''[[वेध भविष्याचा]]'' |- bgcolor="#edf3fe" |[[आदेश बांदेकर]] |''[[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]'' |- |२०१४<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/zee-marathi-awards-2014-winners-list-1030095/|title=‘झी मराठी पुरस्कार २०१४’चे मानकरी|date=2014-10-10|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |rowspan="4"|[[निलेश साबळे]] |rowspan="4"|''[[चला हवा येऊ द्या]]'' |- bgcolor="#edf3fe" |२०१५ |- |२०१६<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/full-list-of-zee-marathi-award-2016-winners-1319777/|title=‘झी मराठी पुरस्कार २०१६’ विजेत्यांची संपूर्ण यादी|date=2016-10-17|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |- |२०१७<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/zee-marathi-awards-2017-winners-lagira-zhala-jee-grabs-10-awards-1567407/|title=झी मराठी अवॉर्ड्सवर ‘लागिरं झालं जी’ची ठसठशीत मोहोर|date=2017-10-10|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |- bgcolor="#edf3fe" |२०१८<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/television/zee-marathi-awards-2018-winners/|title=तुला पाहते रे ही मालिका झी मराठी अवॉर्ड्समध्ये ठरली सर्वोत्कृष्ट, जाणून घ्या कोणाला मिळाला सर्वोत्कृष्ट नायक आणि नायिकेचा पुरस्कार|date=2018-10-29|website=[[लोकमत]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |rowspan="2"|[[संकर्षण कऱ्हाडे]] |rowspan="2"|''[[आम्ही सारे खवय्ये]]'' |- bgcolor="#edf3fe" |२०२२<ref>{{Cite web|url=https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-awards-2022-winner-list-mazi-tuzi-reshimgath-tu-tevha-tashi/articleshow/94891833.cms|title='माझी तुझी रेशीमगाठ' ने पुन्हा गाजवले झी मराठी अवॉर्ड; वाचा विजेत्यांची यादी|date=2022-10-15|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|access-date=2025-10-12|archive-date=2025-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719185747/https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-awards-2022-winner-list-mazi-tuzi-reshimgath-tu-tevha-tashi/articleshow/94891833.cms|url-status=dead}}</ref> |- |rowspan="2"|२०२५ |[[अभिजीत खांडकेकर]] |''[[चला हवा येऊ द्या]]'' |- |[[संकर्षण कऱ्हाडे]] |''[[आम्ही सारे खवय्ये]]'' |} == हे सुद्धा पहा == * [[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार]] * [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक स्त्री पुरस्कार]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:झी मराठी पुरस्कार|सूत्रसंचालक पुरुष]] 9hdodexcm01gt7xjtyxcw1vhmg5v64c 0 278868 2701048 2620027 2026-08-11T15:10:06Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701048 wikitext text/x-wiki {{Infobox award | image = | image_size = | image_upright = | caption = | awarded_for = | presenter = [[झी मराठी]] | country = [[भारत]] | firstawarded = २००४ | lastawarded = २०२५ | reward = | former name = | award1_type = एकूण पुरस्कार | award1_winner = २१ | award2_type = पहिली विजेती सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री | award2_winner = शुभदा पाटणकर — ''[[वादळवाट]]'' – श्रावणी चौधरी (२००५) | award3_type = शेवटची विजेती सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री | award3_winner = [[पल्लवी वैद्य]] — ''[[लक्ष्मी निवास]]'' – रेणुका गाडे-पाटील (२०२५) }} '''झी मराठी सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री पुरस्कार''' दरवर्षी [[झी मराठी]] वाहिनी तर्फे मराठी मालिकांमधील सर्वोत्तम सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्रीला दिला जातो. हा [[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार]]ांमधील एक [[पुरस्कार]] आहे. आजवर दीप्ती केतकर आणि पूर्वा सुभाष ([[जय मल्हार]]) या दोघींनी हा पुरस्कार सर्वाधिक वेळा (२) जिंकला आहे. == विजेते == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="width:10%;" |वर्ष ! style="width:30%;" |नायिका ! style="width:30%;" |मालिका ! style="width:30%;" |भूमिका |- |२००५ |शुभदा पाटणकर |''[[वादळवाट]]'' |श्रावणी चौधरी |- bgcolor="#edf3fe" |२००६ |पूजा नायक |''[[वादळवाट]]'' |जान्हवी चौधरी |- |२००७ |[[ऋग्वेदी प्रधान]] |''[[वहिनीसाहेब]]'' |नेहा किर्लोस्कर |- bgcolor="#edf3fe" |२००८ |शर्वरी पाटणकर |''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]'' |प्रिया शास्त्री |- |२००९ |[[सुलभा देशपांडे]] |''[[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]]'' |गोदावरी |- bgcolor="#edf3fe" |२०१० |दीप्ती केतकर |''[[कुंकू (मालिका)|कुंकू]]'' |राधिका |- |२०११<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/BOL-zee-marathi-awards-function-2011-2438008.html|title=‘झी मराठी पुरस्कार सोहळा’: ‘पिंजरा’ मालिकेस सर्वाधिक पुरस्कार|date=2011-10-09|website=[[दिव्य मराठी]]|access-date=2022-11-24}}</ref> | |''[[पिंजरा (मालिका)|पिंजरा]]'' |शालिनी |- bgcolor="#edf3fe" |२०१२ |संयोगिता भावे |''[[उंच माझा झोका]]'' |सुभद्रा रानडे |- |२०१३ |दीप्ती केतकर |''[[मला सासू हवी]]'' |अभिलाषा रत्नपारखी |- bgcolor="#edf3fe" |२०१४<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/zee-marathi-awards-2014-winners-list-1030095/|title=‘झी मराठी पुरस्कार २०१४’चे मानकरी|date=2014-10-10|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |पूर्वा सुभाष |''[[जय मल्हार]]'' |[[महालक्ष्मी]] |- |२०१५ |[[इला भाटे]] |''[[का रे दुरावा]]'' |आऊ देव |- bgcolor="#edf3fe" |२०१६<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/full-list-of-zee-marathi-award-2016-winners-1319777/|title=‘झी मराठी पुरस्कार २०१६’ विजेत्यांची संपूर्ण यादी|date=2016-10-17|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |पूर्वा सुभाष |''[[जय मल्हार]]'' |[[महालक्ष्मी]] |- |२०१७<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/zee-marathi-awards-2017-winners-lagira-zhala-jee-grabs-10-awards-1567407/|title=झी मराठी अवॉर्ड्सवर ‘लागिरं झालं जी’ची ठसठशीत मोहोर|date=2017-10-10|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |[[किरण ढाणे]] |''[[लागिरं झालं जी]]'' |जयश्री भोईटे |- bgcolor="#edf3fe" |२०१८<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/television/zee-marathi-awards-2018-winners/|title=तुला पाहते रे ही मालिका झी मराठी अवॉर्ड्समध्ये ठरली सर्वोत्कृष्ट, जाणून घ्या कोणाला मिळाला सर्वोत्कृष्ट नायक आणि नायिकेचा पुरस्कार|date=2018-10-29|website=[[लोकमत]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |श्वेता मेहेंदळे |''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]'' |रेवती गुप्ते |- |२०१९<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/zee-marathi-awards-2019-full-list-of-winners-ssv-92-1992408/|title=‘झी मराठी अवॉर्ड्स २०१९’चा दैदिप्यमान सोहळा|date=2019-10-14|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |नम्रता पावसकर |''[[रात्रीस खेळ चाले २]]'' |छाया नाईक |- bgcolor="#edf3fe" |२०२०-२१<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/entertainment/television/zee-marathi-awards-2020-21-part-2-full-winners-list-431569.html|title='माझा होशील ना' अव्वल, सईचा डबल धमाका, ओम-देवमाणूसचाही सन्मान|date=2021-04-05|website=[[टीव्ही९ मराठी]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |शुभांगी भुजबळ |''[[येऊ कशी तशी मी नांदायला]]'' |सुमन साळवी |- |२०२१<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/entertainment/television/zee-marathi-awards-2021-yeu-kashi-tashi-me-nandayla-and-majhi-tuzi-reshimgath-wins-more-awards-570248.html/amp|title=‘येऊ कशी तशी मी नांदायला’ आणि ‘माझी तुझी रेशीमगाठ’ची धूम, अनेक पुरस्कारांवर कोरले नाव!|date=2021-11-02|website=[[टीव्ही९ मराठी]]|access-date=2022-11-02}}</ref> |अंजली जोशी |''[[तुझ्या माझ्या संसाराला आणि काय हवं!]]'' |सुमित्रा देशमुख (मोठ्याबाई) |- bgcolor="#edf3fe" |२०२२<ref>{{Cite web|url=https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-awards-2022-winner-list-mazi-tuzi-reshimgath-tu-tevha-tashi/articleshow/94891833.cms|title='माझी तुझी रेशीमगाठ' ने पुन्हा गाजवले झी मराठी अवॉर्ड; वाचा विजेत्यांची यादी|date=2022-10-15|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|access-date=2025-10-13|archive-date=2025-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719185747/https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-awards-2022-winner-list-mazi-tuzi-reshimgath-tu-tevha-tashi/articleshow/94891833.cms|url-status=dead}}</ref> |रूमानी खरे |''[[तू तेव्हा तशी]]'' |राधा जोशी |- |२०२३<ref>{{Cite web|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-award-2023-tula-shikvin-changlach-dhada-won-best-serial-best-hero-and-best-heroin-award-check-list-here/articleshow/104978073.cms|title=सर्वोत्कृष्ट नायक, नायिका ते बेस्ट सीरियल... झी मराठी अवॉर्ड सोहळ्यात या मालिकेचीच हवा|access-date=2023-11-04|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]}}</ref> |वैष्णवी कल्याणकर |''[[तू चाल पुढं]]'' |मयुरी वाघमारे |- bgcolor="#edf3fe" |२०२४ |शर्मिला शिंदे |''[[नवरी मिळे हिटलरला]]'' |दुर्गा जहागीरदार |- |२०२५ |[[पल्लवी वैद्य]] |''[[लक्ष्मी निवास]]'' |रेणुका गाडे-पाटील |} == हे सुद्धा पहा == * [[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार]] * [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष पुरस्कार]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:झी मराठी पुरस्कार|सहाय्यक स्त्री]] ksmmv7ml3c73uc0umlfs3uaknm8td6v 0 278869 2701047 2620025 2026-08-11T15:10:05Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701047 wikitext text/x-wiki {{Infobox award | image = | image_size = | image_upright = | caption = | awarded_for = | presenter = [[झी मराठी]] | country = [[भारत]] | firstawarded = २००४ | lastawarded = २०२५ | reward = | former name = | award1_type = एकूण पुरस्कार | award1_winner = २२ | award2_type = पहिला विजेता सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष | award2_winner = [[सुबोध भावे]] – ''[[अवंतिका (मालिका)|अवंतिका]]'' — सलील दीक्षित (२००४) | award3_type = शेवटचा विजेता सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष | award3_winner = अनुज प्रभू – ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — विश्वा देशमुख (२०२५) }} '''झी मराठी सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष पुरस्कार''' दरवर्षी [[झी मराठी]] वाहिनी तर्फे मराठी मालिकांमधील सर्वोत्तम सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुषाला दिला जातो. हा [[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार]]ांमधील एक [[पुरस्कार]] आहे. आजवर गिरीश परदेशी ([[या सुखांनो या]]) यांनी हा पुरस्कार सर्वाधिक वेळा (२) जिंकला आहे. == विजेते == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="width:10%;" |वर्ष ! style="width:30%;" |नायक ! style="width:30%;" |मालिका ! style="width:30%;" |भूमिका |- |२००४ |[[सुबोध भावे]] |''[[अवंतिका (मालिका)|अवंतिका]]'' |सलील दीक्षित |- bgcolor="#edf3fe" |२००५ |[[लोकेश गुप्ते]] |''[[वादळवाट]]'' |समर अजिंक्य |- |२००६ |rowspan="2"|गिरीश परदेशी |rowspan="2"|''[[या सुखांनो या]]'' |rowspan="2"|मयुरेश अधिकारी |- |२००७ |- bgcolor="#edf3fe" |२००८ |[[पंकज विष्णू]] |''[[अवघाचि संसार]]'' |सचिन म्हात्रे |- |२००९ |[[अजय पूरकर]] |''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]'' |इन्स्पेक्टर वझलवार |- bgcolor="#edf3fe" |२०१० |सिद्धेश्वर झाडबुके |''[[कुंकू (मालिका)|कुंकू]]'' |पद्माकर वाकनीस |- |२०११<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/BOL-zee-marathi-awards-function-2011-2438008.html|title=‘झी मराठी पुरस्कार सोहळा’: ‘पिंजरा’ मालिकेस सर्वाधिक पुरस्कार|date=2011-10-09|website=[[दिव्य मराठी]]|access-date=2022-11-24}}</ref> |[[विवेक लागू]] |''[[गुंतता हृदय हे]]'' |विश्वास बनारसे |- bgcolor="#edf3fe" |२०१२ |अतुल कासवा |''[[उंच माझा झोका]]'' |पांडू |- |२०१३ |[[अतुल परचुरे]] |''[[होणार सून मी ह्या घरची]]'' |सदानंद बोरकर |- bgcolor="#edf3fe" |२०१४<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/zee-marathi-awards-2014-winners-list-1030095/|title=‘झी मराठी पुरस्कार २०१४’चे मानकरी|date=2014-10-10|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |[[प्रसाद ओक]] |''[[होणार सून मी ह्या घरची]]'' |लक्ष्मीकांत गोखले (कांता) |- |२०१५ |[[सुनील तावडे]] |''[[का रे दुरावा]]'' |अरविंद कदम |- bgcolor="#edf3fe" |२०१६<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/full-list-of-zee-marathi-award-2016-winners-1319777/|title=‘झी मराठी पुरस्कार २०१६’ विजेत्यांची संपूर्ण यादी|date=2016-10-17|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |अनिरुद्ध जोशी |''[[जय मल्हार]]'' |[[नारद मुनी]] |- |२०१७<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/zee-marathi-awards-2017-winners-lagira-zhala-jee-grabs-10-awards-1567407/|title=झी मराठी अवॉर्ड्सवर ‘लागिरं झालं जी’ची ठसठशीत मोहोर|date=2017-10-10|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |[[निखिल चव्हाण]] |''[[लागिरं झालं जी]]'' |विक्रम राऊत |- bgcolor="#edf3fe" |२०१८<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/television/zee-marathi-awards-2018-winners/|title=तुला पाहते रे ही मालिका झी मराठी अवॉर्ड्समध्ये ठरली सर्वोत्कृष्ट, जाणून घ्या कोणाला मिळाला सर्वोत्कृष्ट नायक आणि नायिकेचा पुरस्कार|date=2018-10-29|website=[[लोकमत]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |अमोल नाईक |''[[तुझ्यात जीव रंगला]]'' |बरकत |- |२०१९<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/zee-marathi-awards-2019-full-list-of-winners-ssv-92-1992408/|title=‘झी मराठी अवॉर्ड्स २०१९’चा दैदिप्यमान सोहळा|date=2019-10-14|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |हृदयनाथ जाधव |''[[रात्रीस खेळ चाले २]]'' |चोंट्या |- bgcolor="#edf3fe" |२०२०-२१<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/entertainment/television/zee-marathi-awards-2020-21-part-2-full-winners-list-431569.html|title='माझा होशील ना' अव्वल, सईचा डबल धमाका, ओम-देवमाणूसचाही सन्मान|date=2021-04-05|website=[[टीव्ही९ मराठी]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |अतुल काळे |''[[माझा होशील ना]]'' |शशिकांत बिराजदार (बबन) |- |२०२१<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/entertainment/television/zee-marathi-awards-2021-yeu-kashi-tashi-me-nandayla-and-majhi-tuzi-reshimgath-wins-more-awards-570248.html/amp|title=‘येऊ कशी तशी मी नांदायला’ आणि ‘माझी तुझी रेशीमगाठ’ची धूम, अनेक पुरस्कारांवर कोरले नाव!|date=2021-11-02|website=[[टीव्ही९ मराठी]]|access-date=2022-11-02}}</ref> |महेश फाळके |''[[रात्रीस खेळ चाले ३]]'' |सयाजी |- bgcolor="#edf3fe" |२०२२<ref>{{Cite web|url=https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-awards-2022-winner-list-mazi-tuzi-reshimgath-tu-tevha-tashi/articleshow/94891833.cms|title='माझी तुझी रेशीमगाठ' ने पुन्हा गाजवले झी मराठी अवॉर्ड; वाचा विजेत्यांची यादी|date=2022-10-15|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|access-date=2025-10-12|archive-date=2025-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719185747/https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-awards-2022-winner-list-mazi-tuzi-reshimgath-tu-tevha-tashi/articleshow/94891833.cms|url-status=dead}}</ref> |[[आनंद काळे]] |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |विश्वजीत चौधरी |- |२०२३<ref>{{Cite web|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-award-2023-tula-shikvin-changlach-dhada-won-best-serial-best-hero-and-best-heroin-award-check-list-here/articleshow/104978073.cms|title=सर्वोत्कृष्ट नायक, नायिका ते बेस्ट सीरियल... झी मराठी अवॉर्ड सोहळ्यात या मालिकेचीच हवा|access-date=2023-11-04|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]}}</ref> |जयंत घाटे |''[[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]]'' |भालचंद्र कुलकर्णी (आबा) |- bgcolor="#edf3fe" |२०२४ |अनुज साळुंखे |''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' |प्रीतम किर्लोस्कर |- |२०२५ |अनुज प्रभू |''[[लक्ष्मी निवास]]'' |विश्वा देशमुख |} == हे सुद्धा पहा == * [[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार]] * [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री पुरस्कार]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:झी मराठी पुरस्कार|पुरुष सहाय्यक]] slrtwrwi8aamv6r9clveil21cvbjs9e 0 279386 2701043 2619894 2026-08-11T15:09:57Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701043 wikitext text/x-wiki {{Infobox award | image = | image_size = | image_upright = | caption = | awarded_for = | presenter = [[झी मराठी]] | country = [[भारत]] | firstawarded = २००४ | lastawarded = २०२५ | reward = | former name = | award1_type = एकूण पुरस्कार | award1_winner = २२ | award2_type = पहिले विजेते वडील | award2_winner = [[अरुण नलावडे]] – ''[[वादळवाट]]'' — श्रीकृष्ण चौधरी (२००४) | award3_type = शेवटचे विजेते वडील | award3_winner = नीरज गोस्वामी – ''[[तुला जपणार आहे]]'' — अथर्व रामपुरे (२०२५) }} '''झी मराठी सर्वोत्कृष्ट वडील पुरस्कार''' दरवर्षी [[झी मराठी]] वाहिनी तर्फे मराठी मालिकांमधील सर्वोत्तम वडिलांना दिला जातो. हा [[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार]]ांमधील एक [[पुरस्कार]] आहे. आजवर [[अरुण नलावडे]] यांनी हा पुरस्कार सर्वाधिक वेळा (५) जिंकला आहे. == विजेते == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="width:10%;" |वर्ष ! style="width:30%;" |वडील (नायक) ! style="width:30%;" |मालिका ! style="width:30%;" |भूमिका |- bgcolor="#edf3fe" |२००४ |rowspan="3"|[[अरुण नलावडे]] |rowspan="3"|''[[वादळवाट]]'' |rowspan="3"|श्रीकृष्ण (आबा) चौधरी |- |२००५ |- bgcolor="#edf3fe" |२००६ |- |२००७ |विहंग नायक |''[[अवघाचि संसार]]'' |रघुनाथ मोहिते |- bgcolor="#edf3fe" |२००८ |[[राजन भिसे]] |''[[या सुखांनो या]]'' |अभय अधिकारी |- |२००९ |[[आनंद अभ्यंकर]] |''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]'' |दीनानाथ शास्त्री |- bgcolor="#edf3fe" |२०१० |[[सुनील बर्वे]] |''[[कुंकू (मालिका)|कुंकू]]'' |नरसिंह किल्लेदार |- |२०११<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/BOL-zee-marathi-awards-function-2011-2438008.html|title=‘झी मराठी पुरस्कार सोहळा’: ‘पिंजरा’ मालिकेस सर्वाधिक पुरस्कार|date=2011-10-09|website=[[दिव्य मराठी]]|access-date=2022-11-24}}</ref> |[[गिरीश ओक]] |''[[पिंजरा (मालिका)|पिंजरा]]'' |मच्छिंद्र देशमुख |- bgcolor="#edf3fe" |२०१२ |[[शरद पोंक्षे]] |''[[उंच माझा झोका]]'' |गोविंद रानडे |- |२०१३ |[[मनोज कोल्हटकर]] |''[[होणार सून मी ह्या घरची]]'' |सदाशिव सहस्रबुद्धे |- bgcolor="#edf3fe" |२०१४<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/zee-marathi-awards-2014-winners-list-1030095/|title=‘झी मराठी पुरस्कार २०१४’चे मानकरी|date=2014-10-10|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |[[गिरीश ओक]] |''[[जुळून येती रेशीमगाठी]]'' |नाना देसाई |- |२०१५ |[[अरुण नलावडे]] |''[[का रे दुरावा]]'' |दीनानाथ केतकर |- bgcolor="#edf3fe" |२०१६<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/full-list-of-zee-marathi-award-2016-winners-1319777/|title=‘झी मराठी पुरस्कार २०१६’ विजेत्यांची संपूर्ण यादी|date=2016-10-17|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |[[मोहन जोशी]] |''[[काहे दिया परदेस]]'' |मधुसूदन सावंत |- |२०१७<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/zee-marathi-awards-2017-winners-lagira-zhala-jee-grabs-10-awards-1567407/|title=झी मराठी अवॉर्ड्सवर ‘लागिरं झालं जी’ची ठसठशीत मोहोर|date=2017-10-10|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |देवेंद्र देव |''[[लागिरं झालं जी]]'' |सुरेंद्र (नाना) पवार |- bgcolor="#edf3fe" |२०१८<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/television/zee-marathi-awards-2018-winners/|title=तुला पाहते रे ही मालिका झी मराठी अवॉर्ड्समध्ये ठरली सर्वोत्कृष्ट, जाणून घ्या कोणाला मिळाला सर्वोत्कृष्ट नायक आणि नायिकेचा पुरस्कार|date=2018-10-29|website=[[लोकमत]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |मोहिनीराज गटणे |''[[तुला पाहते रे]]'' |अरुण निमकर |- |२०१९<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/zee-marathi-awards-2019-full-list-of-winners-ssv-92-1992408/|title=‘झी मराठी अवॉर्ड्स २०१९’चा दैदिप्यमान सोहळा|date=2019-10-14|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |देवेंद्र दोडके |''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]'' |वसंत सुभेदार |- bgcolor="#edf3fe" |२०२०-२१<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/entertainment/television/zee-marathi-awards-2020-21-part-2-full-winners-list-431569.html|title='माझा होशील ना' अव्वल, सईचा डबल धमाका, ओम-देवमाणूसचाही सन्मान|date=2021-04-05|website=[[टीव्ही९ मराठी]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |उदय साळवी |''[[येऊ कशी तशी मी नांदायला]]'' |वसंत (दादा) साळवी |- |२०२१<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/entertainment/television/zee-marathi-awards-2021-yeu-kashi-tashi-me-nandayla-and-majhi-tuzi-reshimgath-wins-more-awards-570248.html/amp|title=‘येऊ कशी तशी मी नांदायला’ आणि ‘माझी तुझी रेशीमगाठ’ची धूम, अनेक पुरस्कारांवर कोरले नाव!|date=2021-11-02|website=[[टीव्ही९ मराठी]]|access-date=2022-11-02}}</ref> |[[अरुण नलावडे]] |''[[मन उडु उडु झालं]]'' |मनोहर देशपांडे |- bgcolor="#edf3fe" |२०२२<ref>{{Cite web|url=https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-awards-2022-winner-list-mazi-tuzi-reshimgath-tu-tevha-tashi/articleshow/94891833.cms|title='माझी तुझी रेशीमगाठ' ने पुन्हा गाजवले झी मराठी अवॉर्ड; वाचा विजेत्यांची यादी|date=2022-10-15|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|access-date=2025-08-08|archive-date=2025-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719185747/https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-awards-2022-winner-list-mazi-tuzi-reshimgath-tu-tevha-tashi/articleshow/94891833.cms|url-status=dead}}</ref> |कश्यप परुळेकर |''[[नवा गडी नवं राज्य]]'' |राघव कर्णिक |- |२०२३<ref>{{Cite web|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-award-2023-tula-shikvin-changlach-dhada-won-best-serial-best-hero-and-best-heroin-award-check-list-here/articleshow/104978073.cms|title=सर्वोत्कृष्ट नायक, नायिका ते बेस्ट सीरियल... झी मराठी अवॉर्ड सोहळ्यात या मालिकेचीच हवा|access-date=2023-11-04|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]}}</ref> |[[अशोक शिंदे]] |''[[सारं काही तिच्यासाठी]]'' |रघुनाथ खोत |- bgcolor="#edf3fe" |२०२४ |अक्षय म्हात्रे |''[[पुन्हा कर्तव्य आहे]]'' |आकाश ठाकूर |- |२०२५ |नीरज गोस्वामी |''[[तुला जपणार आहे]]'' |अथर्व रामपुरे |} == हे सुद्धा पहा == * [[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार]] * [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट आई पुरस्कार]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:झी मराठी पुरस्कार|वडील]] 4oatrtyh5p6bgf2k1ijwtxcj46yb32k 0 279392 2701044 2620023 2026-08-11T15:09:59Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701044 wikitext text/x-wiki {{Infobox award | image = | image_size = | image_upright = | caption = | awarded_for = | presenter = [[झी मराठी]] | country = [[भारत]] | firstawarded = २००४ | lastawarded = २०२५ | reward = | former name = | award1_type = एकूण पुरस्कार | award1_winner = १७ | award2_type = पहिला विजेता विनोदी व्यक्तिरेखा पुरुष | award2_winner = [[भरत जाधव]] — ''साहेब, बीबी आणि मी'' – मोहन आजगांवकर (२००४) | award3_type = शेवटचा विजेता विनोदी व्यक्तिरेखा पुरुष | award3_winner = सुमंत शिंदे – ''[[देवमाणूस - मधला अध्याय]]'' – जित्या (२०२५) }} '''झी मराठी सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा पुरुष पुरस्कार''' दरवर्षी [[झी मराठी]] वाहिनी तर्फे मराठी मालिकांमधील सर्वोत्तम विनोदी व्यक्तिरेखा पुरुषाला दिला जातो. हा [[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार]]ांमधील एक [[पुरस्कार]] आहे. आजवर [[भरत जाधव]] आणि [[भालचंद्र कदम]] यांनी हा पुरस्कार सर्वाधिक वेळा (३) जिंकला आहे. == विजेते == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="width:10%;" |वर्ष ! style="width:30%;" |नायक ! style="width:30%;" |मालिका ! style="width:30%;" |भूमिका |- bgcolor="#edf3fe" |२००४ | rowspan="2" |[[भरत जाधव]] | rowspan="2" |''[[साहेब बीबी आणि मी]]'' | rowspan="2" |मोहन आजगांवकर |- bgcolor="#edf3fe" |२००५ |- |२००६ |[[भरत जाधव]] |''असा मी तसा मी'' |चकोर |- bgcolor="#edf3fe" |२०१० |[[कुशल बद्रिके]] |''[[शुभं करोति (मालिका)|शुभं करोति]]'' |मालक |- | rowspan="2" |२०१३ |[[आनंद इंगळे]] | rowspan="2" |''[[शेजारी शेजारी पक्के शेजारी]]'' |बल्लाळ पाठक |- |[[वैभव मांगले]] |बिरजू पाठक |- bgcolor="#edf3fe" |२०१४<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/zee-marathi-awards-2014-winners-list-1030095/|title=‘झी मराठी पुरस्कार २०१४’चे मानकरी|date=2014-10-10|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |[[उदय टिकेकर]] |''[[जुळून येती रेशीमगाठी]]'' |सुरेश कुडाळकर |- |२०१५ | rowspan="3" |[[भालचंद्र कदम]] | rowspan="3" |''[[चला हवा येऊ द्या]]'' | rowspan="3" | |- bgcolor="#edf3fe" |२०१६<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/full-list-of-zee-marathi-award-2016-winners-1319777/|title=‘झी मराठी पुरस्कार २०१६’ विजेत्यांची संपूर्ण यादी|date=2016-10-17|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |- |२०१७<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/zee-marathi-awards-2017-winners-lagira-zhala-jee-grabs-10-awards-1567407/|title=झी मराठी अवॉर्ड्सवर ‘लागिरं झालं जी’ची ठसठशीत मोहोर|date=2017-10-10|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |- bgcolor="#edf3fe" |२०१८<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/television/zee-marathi-awards-2018-winners/|title=तुला पाहते रे ही मालिका झी मराठी अवॉर्ड्समध्ये ठरली सर्वोत्कृष्ट, जाणून घ्या कोणाला मिळाला सर्वोत्कृष्ट नायक आणि नायिकेचा पुरस्कार|date=2018-10-29|website=[[लोकमत]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |[[राहुल मगदूम]] |''[[लागिरं झालं जी]]'' |राहुल ताटे |- |२०१९<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/zee-marathi-awards-2019-full-list-of-winners-ssv-92-1992408/|title=‘झी मराठी अवॉर्ड्स २०१९’चा दैदिप्यमान सोहळा|date=2019-10-14|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |[[अतुल परचुरे]] |''[[भागो मोहन प्यारे]]'' |मोहन अष्टपुत्रे |- bgcolor="#edf3fe" |२०२०-२१<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/entertainment/television/zee-marathi-awards-2020-21-part-2-full-winners-list-431569.html|title='माझा होशील ना' अव्वल, सईचा डबल धमाका, ओम-देवमाणूसचाही सन्मान|date=2021-04-05|website=[[टीव्ही९ मराठी]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |वीरल माने |''[[देवमाणूस]]'' |शुभंकर (टोण्या) पाटील |- |२०२१<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/entertainment/television/zee-marathi-awards-2021-yeu-kashi-tashi-me-nandayla-and-majhi-tuzi-reshimgath-wins-more-awards-570248.html/amp|title=‘येऊ कशी तशी मी नांदायला’ आणि ‘माझी तुझी रेशीमगाठ’ची धूम, अनेक पुरस्कारांवर कोरले नाव!|date=2021-11-02|website=[[टीव्ही९ मराठी]]|access-date=2022-11-02}}</ref> | rowspan="2" |[[संकर्षण कऱ्हाडे]] | rowspan="2" |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' | rowspan="2" |समीर |- |२०२२<ref>{{Cite web|url=https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-awards-2022-winner-list-mazi-tuzi-reshimgath-tu-tevha-tashi/articleshow/94891833.cms|title='माझी तुझी रेशीमगाठ' ने पुन्हा गाजवले झी मराठी अवॉर्ड; वाचा विजेत्यांची यादी|date=2022-10-15|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|access-date=2025-10-12|archive-date=2025-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719185747/https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-awards-2022-winner-list-mazi-tuzi-reshimgath-tu-tevha-tashi/articleshow/94891833.cms|url-status=dead}}</ref> |- bgcolor="#edf3fe" |२०२३<ref>{{Cite web|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-award-2023-tula-shikvin-changlach-dhada-won-best-serial-best-hero-and-best-heroin-award-check-list-here/articleshow/104978073.cms|title=सर्वोत्कृष्ट नायक, नायिका ते बेस्ट सीरियल... झी मराठी अवॉर्ड सोहळ्यात या मालिकेचीच हवा|access-date=2023-11-04|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]}}</ref> |[[विजय गोखले]] |''[[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]'' |सत्यबोध फुलपगारे |- |२०२४ |तेजस महाजन |''[[शिवा (मालिका)|शिवा]]'' |चंदन शृंगारपुरे |- bgcolor="#edf3fe" |२०२५ |सुमंत शिंदे |''[[देवमाणूस - मधला अध्याय]]'' |जित्या |} == हे सुद्धा पहा == * [[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार]] * [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा स्त्री पुरस्कार]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:झी मराठी पुरस्कार|पुरुष विनोदी]] bie6c0ksushtbfk0dvwtmgbb5nwbstb 0 279474 2701034 2620028 2026-08-11T15:09:27Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701034 wikitext text/x-wiki {{Infobox award | image = | image_size = | image_upright = | caption = | awarded_for = | presenter = [[झी मराठी]] | country = [[भारत]] | firstawarded = २००४ | lastawarded = २०२५ | reward = | former name = | award1_type = एकूण पुरस्कार | award1_winner = १७ | award2_type = पहिला विजेता विशेष लक्षवेधी चेहरा | award2_winner = [[पूर्वा गोखले]] — ''[[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]]'' – देवयानी देशमुख (२००९) | award3_type = शेवटचा विजेता विशेष लक्षवेधी चेहरा | award3_winner = महिमा म्हात्रे — ''[[तुला जपणार आहे]]'' – मीरा रामपुरे (२०२५) }} '''झी मराठी विशेष लक्षवेधी चेहरा पुरस्कार''' दरवर्षी [[झी मराठी]] वाहिनी तर्फे मराठी मालिकांमधील विशेष लक्षवेधी चेहऱ्याला दिला जातो. हा [[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार]]ांमधील एक [[पुरस्कार]] आहे. == विजेते == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="width:10%;" |वर्ष ! style="width:30%;" |नायिका ! style="width:30%;" |भूमिका ! style="width:30%;" |मालिका |- bgcolor="#edf3fe" |२००९ |[[पूर्वा गोखले]] |देवयानी देशमुख |''[[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]]'' |- |२०१० |[[मृण्मयी देशपांडे]] |जानकी किल्लेदार |''[[कुंकू (मालिका)|कुंकू]]'' |- bgcolor="#edf3fe" |२०११<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/BOL-zee-marathi-awards-function-2011-2438008.html|title=‘झी मराठी पुरस्कार सोहळा’: ‘पिंजरा’ मालिकेस सर्वाधिक पुरस्कार|date=2011-10-09|website=[[दिव्य मराठी]]|access-date=2022-11-24}}</ref> |[[तेजस्विनी पंडित]] |अंजली साळगांवकर |''[[एकाच ह्या जन्मी जणू]]'' |- |२०१२ |तेजश्री वालावलकर |[[रमाबाई रानडे]] |''[[उंच माझा झोका]]'' |- bgcolor="#edf3fe" |२०१३ |[[श्रुती मराठे]] |राधा धर्माधिकारी |''[[राधा ही बावरी]]'' |- |२०१४<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/zee-marathi-awards-2014-winners-list-1030095/|title=‘झी मराठी पुरस्कार २०१४’चे मानकरी|date=2014-10-10|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |[[सुरुची अडारकर]] |अदिती खानोलकर |''[[का रे दुरावा]]'' |- bgcolor="#edf3fe" |२०१५ |[[ऋतुजा बागवे]] |स्वानंदी देशपांडे |''[[नांदा सौख्य भरे]]'' |- |२०१६<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/full-list-of-zee-marathi-award-2016-winners-1319777/|title=‘झी मराठी पुरस्कार २०१६’ विजेत्यांची संपूर्ण यादी|date=2016-10-17|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |[[सायली संजीव]] |गौरी शुक्ल |''[[काहे दिया परदेस]]'' |- bgcolor="#edf3fe" |२०१७<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/zee-marathi-awards-2017-winners-lagira-zhala-jee-grabs-10-awards-1567407/|title=झी मराठी अवॉर्ड्सवर ‘लागिरं झालं जी’ची ठसठशीत मोहोर|date=2017-10-10|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |अक्षया देवधर |अंजली गायकवाड |''[[तुझ्यात जीव रंगला]]'' |- |२०१८<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/television/zee-marathi-awards-2018-winners/|title=तुला पाहते रे ही मालिका झी मराठी अवॉर्ड्समध्ये ठरली सर्वोत्कृष्ट, जाणून घ्या कोणाला मिळाला सर्वोत्कृष्ट नायक आणि नायिकेचा पुरस्कार|date=2018-10-29|website=[[लोकमत]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |[[गायत्री दातार]] |ईशा निमकर |''[[तुला पाहते रे]]'' |- bgcolor="#edf3fe" |२०१९<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/zee-marathi-awards-2019-full-list-of-winners-ssv-92-1992408/|title=‘झी मराठी अवॉर्ड्स २०१९’चा दैदिप्यमान सोहळा|date=2019-10-14|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |[[श्रेया बुगडे]] | |''[[चला हवा येऊ द्या]]'' |- |२०२०-२१<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/entertainment/television/zee-marathi-awards-2020-21-part-2-full-winners-list-431569.html|title='माझा होशील ना' अव्वल, सईचा डबल धमाका, ओम-देवमाणूसचाही सन्मान|date=2021-04-05|website=[[टीव्ही९ मराठी]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |[[तन्वी मुंडले]] |मानसी देसाई |''[[पाहिले न मी तुला]]'' |- bgcolor="#edf3fe" |२०२१<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/entertainment/television/zee-marathi-awards-2021-yeu-kashi-tashi-me-nandayla-and-majhi-tuzi-reshimgath-wins-more-awards-570248.html/amp|title=‘येऊ कशी तशी मी नांदायला’ आणि ‘माझी तुझी रेशीमगाठ’ची धूम, अनेक पुरस्कारांवर कोरले नाव!|date=2021-11-02|website=[[टीव्ही९ मराठी]]|access-date=2022-11-02}}</ref> |[[प्रार्थना बेहेरे]] |नेहा कामत |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |२०२२<ref>{{Cite web|url=https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-awards-2022-winner-list-mazi-tuzi-reshimgath-tu-tevha-tashi/articleshow/94891833.cms|title='माझी तुझी रेशीमगाठ' ने पुन्हा गाजवले झी मराठी अवॉर्ड; वाचा विजेत्यांची यादी|date=2022-10-15|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|access-date=2025-10-13|archive-date=2025-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719185747/https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-awards-2022-winner-list-mazi-tuzi-reshimgath-tu-tevha-tashi/articleshow/94891833.cms|url-status=dead}}</ref> |[[पल्लवी पाटील]] |आनंदी कर्णिक |''[[नवा गडी नवं राज्य]]'' |- bgcolor="#edf3fe" |२०२३<ref>{{Cite web|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-award-2023-tula-shikvin-changlach-dhada-won-best-serial-best-hero-and-best-heroin-award-check-list-here/articleshow/104978073.cms|title=सर्वोत्कृष्ट नायक, नायिका ते बेस्ट सीरियल... झी मराठी अवॉर्ड सोहळ्यात या मालिकेचीच हवा|access-date=2023-11-04|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]}}</ref> |[[शिवानी रांगोळे]] |अक्षरा सूर्यवंशी |''[[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]'' |- |२०२४ |[[वल्लरी लोंढे]] |लीला जहागीरदार |''[[नवरी मिळे हिटलरला]]'' |- bgcolor="#edf3fe" |२०२५ |महिमा म्हात्रे |मीरा रामपुरे |''[[तुला जपणार आहे]]'' |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == हे सुद्धा पहा == * [[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार]] * [[झी मराठी जीवनगौरव पुरस्कार]] [[वर्ग:झी मराठी पुरस्कार|विशेष लक्षवेधी चेहरा]] tgw3q1o1r07o7wfa08p95ropj0u08wk 0 281339 2701206 2141411 2026-08-12T05:24:08Z Nitin.kunjir 4684 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2701206 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९८४-८५ | team1_image = WestIndiesCricketFlagPre1999.svg | team1_name = वेस्ट इंडीज | team2_image = Flag of New Zealand.svg | team2_name = न्यू झीलंड | from_date = २० मार्च | to_date = ८ मे १९८५ | team1_captain = [[व्हिव्ह रिचर्ड्स]] | team2_captain = [[जॉफ हॉवर्थ]] | no_of_tests = 4 | team1_tests_won = 2 | team2_tests_won = 0 | team1_tests_most_runs = | team2_tests_most_runs = | team1_tests_most_wickets = | team2_tests_most_wickets = | player_of_test_series = | no_of_ODIs = 5 | team1_ODIs_won = 5 | team2_ODIs_won = 0 | team1_ODIs_most_runs = | team2_ODIs_most_runs = | team1_ODIs_most_wickets = | team2_ODIs_most_wickets = | player_of_ODI_series = }} [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघ]]ाने मार्च-मे १९८५ दरम्यान चार [[कसोटी सामने]] आणि पाच [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामने]] खेळण्यासाठी [[वेस्ट इंडीज]]चा दौरा केला. न्यू झीलंडने तब्बल १५ वर्षांनंतर वेस्ट इंडीजचा दौरा केला. या आधी न्यू झीलंड संघ [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९७१-७२|वेस्ट इंडीज मध्ये १९७१-७१ दरम्यान]] आला होता. न्यू झीलंडने वेस्ट इंडीजमध्ये पहिल्यांदाच आंतरराष्ट्रीय दिवसीय सामना खेळला. न्यू झीलंड कर्णधार [[जॉफ हॉवर्थ]]ची ही शेवटची क्रिकेट मालिका होती. आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका आणि कसोटी मालिका या दोन्ही मालिका वेस्ट इंडीजने अनुक्रमे ५-० आणि २-० अश्या जिंकल्या. ==आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका== ===१ला सामना=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | round = | तारीख = २० मार्च १९८५ | संघ१ = {{cr-rt|WIN}} | संघ२ = {{cr|NZ}} | धावसंख्या१ = २३१/८ (४६ षटके) | धावा१ = [[व्हिव्ह रिचर्ड्स]] ७० (८५) | बळी१ = [[जेरेमी कोनी]] ३/६३ (१० षटके) | धावसंख्या२ = २०८/८ (४६ षटके) | धावा२ = [[जेफ क्रोव]] ५२ (८५) | बळी२ = [[मायकल होल्डिंग]] ३/३३ (१० षटके) | निकाल = वेस्ट इंडीज २३ धावांनी विजयी. | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64256.html धावफलक] | स्थळ = [[अँटिगा रिक्रिएशन मैदान]], [[अँटिगा]] | पंच = | toss = न्यू झीलंड, क्षेत्ररक्षण. | पाऊस = पावसामुळे सामना प्रत्येकी ४६ षटकांचा करण्यात आला. | सामनावीर = [[रॉजर हार्पर]] (वेस्ट इंडीज) | टिपा = न्यू झीलंडने वेस्ट इंडीजमध्ये पहिल्यांदाच आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. *''[[रॉन हार्ट]] (न्यू) याने आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय पदार्पण केले. }} ===२रा सामना=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | round = | तारीख = २७ मार्च १९८५ | संघ१ = {{cr-rt|NZ}} | संघ२ = {{cr|WIN}} | धावसंख्या१ = ५१/३ (२२ षटके) | धावा१ = [[मार्टिन क्रोव]] २०[[नाबाद|*]] (६५) | बळी१ = [[विन्स्टन डेव्हिस]] ३/७ (६ षटके) | धावसंख्या२ = ५५/४ (१७ षटके) | धावा२ = [[व्हिव्ह रिचर्ड्स]] २७ (४०) | बळी२ = [[गॅरी ट्रूप]] २/२२ (५ षटके) | निकाल = वेस्ट इंडीज ६ गडी राखून विजयी. | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64257.html धावफलक] | स्थळ = [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] | पंच = | toss = वेस्ट इंडीज, क्षेत्ररक्षण. | पाऊस = पावसामुळे सामना प्रत्येकी २२ षटकांचा करण्यात आला. | सामनावीर = [[विन्स्टन डेव्हिस]] (वेस्ट इंडीज) | टिपा = [[केन रदरफोर्ड]] (न्यू) याने आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय पदार्पण केले. }} ===३रा सामना=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | round = | तारीख = १४ एप्रिल १९८५ | संघ१ = {{cr-rt|WIN}} | संघ२ = {{cr|NZ}} | धावसंख्या१ = २५९/५ (५० षटके) | धावा१ = [[डेसमंड हेन्स]] १४५[[नाबाद|*]] (१५७) | बळी१ = [[गॅरी ट्रूप]] १/२८ (७ षटके) | धावसंख्या२ = १२९ (४८.१ षटके) | धावा२ = [[लान्स केर्न्स]] ३३ (२८) | बळी२ = [[जोएल गार्नर]] २/१६ (६ षटके) | निकाल = वेस्ट इंडीज १३० धावांनी विजयी. | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64258.html धावफलक] | स्थळ = [[अल्बियन स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स]], [[गयाना|अल्बियन]] | पंच = | toss = न्यू झीलंड, क्षेत्ररक्षण. | पाऊस = | सामनावीर = [[डेसमंड हेन्स]] (वेस्ट इंडीज) | टिपा = }} ===४था सामना=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | round = | तारीख = १७ एप्रिल १९८५ | संघ१ = {{cr-rt|NZ}} | संघ२ = {{cr|WIN}} | धावसंख्या१ = ११६ (४२.२ षटके) | धावा१ = [[रिचर्ड हॅडली]] ४१ (१०२) | बळी१ = [[जोएल गार्नर]] ४/१० (६ षटके) | धावसंख्या२ = ११७/० (२४.२ षटके) | धावा२ = [[डेसमंड हेन्स]] ८५[[नाबाद|*]] (८६) | बळी२ = | निकाल = वेस्ट इंडीज १० गडी राखून विजयी. | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64259.html धावफलक] | स्थळ = [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] | पंच = | toss = वेस्ट इंडीज, क्षेत्ररक्षण. | पाऊस = | सामनावीर = [[जोएल गार्नर]] (वेस्ट इंडीज) | टिपा = }} ===५वा सामना=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | round = | तारीख = २३ एप्रिल १९८५ | संघ१ = {{cr-rt|WIN}} | संघ२ = {{cr|NZ}} | धावसंख्या१ = २६५/३ (४९ षटके) | धावा१ = [[डेसमंड हेन्स]] ११६ (१३८) | बळी१ = [[इवन चॅटफील्ड]] २/६१ (१० षटके) | धावसंख्या२ = १५३/८ (४९ षटके) | धावा२ = [[इयान स्मिथ (न्यू झीलँडचा क्रिकेट खेळाडू)|इयान स्मिथ]] ३७ (२८) | बळी२ = [[विन्स्टन डेव्हिस]] ३/३२ (८ षटके) | निकाल = वेस्ट इंडीज ११२ धावांनी विजयी. | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64260.html धावफलक] | स्थळ = [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] | पंच = | toss = न्यू झीलंड, क्षेत्ररक्षण. | पाऊस = पावसामुळे सामना प्रत्येकी ४९ षटकांचा करण्यात आला. | सामनावीर = [[डेसमंड हेन्स]] (वेस्ट इंडीज) | टिपा = }} ==कसोटी मालिका== ===१ली कसोटी=== {{माहितीचौकट कसोटी सामने | round = | तारीख = २९ मार्च - ३ एप्रिल १९८५ | संघ१ = {{cr-rt|WIN}} | संघ२ = {{cr|NZ}} | धावसंख्या१ = ३०७ (१०६.३ षटके) | धावा१ = [[गॉर्डन ग्रीनिज]] १०० (२३५) | बळी१ = [[इवन चॅटफील्ड]] ४/५१ (२८ षटके) | धावसंख्या२ = २६२ (१००.३ षटके) | धावा२ = [[जेफ क्रोव]] ६४ (९६) | बळी२ = [[मायकल होल्डिंग]] ४/७९ (२९ षटके) | धावसंख्या३ = २६१/८घो (७२ षटके) | धावा३ = [[व्हिव्ह रिचर्ड्स]] ७८ (८९) | बळी३ = [[इवन चॅटफील्ड]] ६/७३ (२२ षटके) | धावसंख्या४ = १८७/६ (८१ षटके) | धावा४ = [[जेरेमी कोनी]] ४४ (११०) | बळी४ = [[माल्कम मार्शल]] ४/६५ (२६ षटके) | निकाल = सामना अनिर्णित. | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63399.html धावफलक] | स्थळ = [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] | पंच = | toss = वेस्ट इंडीज, फलंदाजी. | पाऊस = | सामनावीर = [[व्हिव्ह रिचर्ड्स]] (वेस्ट इंडीज) आणि [[इवन चॅटफील्ड]] (न्यू झीलंड) | टिपा = [[केन रदरफोर्ड]] (न्यू) याने कसोटी पदार्पण केले. }} ===२री कसोटी=== {{माहितीचौकट कसोटी सामने | round = | तारीख = ६-११ एप्रिल १९८५ | संघ१ = {{cr-rt|WIN}} | संघ२ = {{cr|NZ}} | धावसंख्या१ = ५११/६घो (१५२.५ षटके) | धावा१ = [[रिची रिचर्डसन]] १८५ (३४६) | बळी१ = [[रिचर्ड हॅडली]] २/८३ (२५.५ षटके) | धावसंख्या२ = ४४० (१५१.५ षटके) | धावा२ = [[मार्टिन क्रोव]] १८८ (४६२) | बळी२ = [[माल्कम मार्शल]] ४/११० (३३ षटके) | धावसंख्या३ = २६८/६ (९५ षटके) | धावा३ = [[गॉर्डन ग्रीनिज]] ६९ (१६७) | बळी३ = [[रिचर्ड हॅडली]] २/६२ (१६ षटके) | धावसंख्या४ = | धावा४ = | बळी४ = | निकाल = सामना अनिर्णित. | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63400.html धावफलक] | स्थळ = [[बाउर्डा]], [[गयाना]] | पंच = | toss = वेस्ट इंडीज, फलंदाजी. | पाऊस = | सामनावीर = [[मार्टिन क्रोव]] (न्यू झीलंड) | टिपा = [[क्लाइड बट्स]] (वे.इं.) याने कसोटी पदार्पण केले. }} ===३री कसोटी=== {{माहितीचौकट कसोटी सामने | round = | तारीख = २६ एप्रिल - १ मे १९८५ | संघ१ = {{cr-rt|NZ}} | संघ२ = {{cr|WIN}} | धावसंख्या१ = ९४ (४७.४ षटके) | धावा१ = [[रिचर्ड हॅडली]] २९ (५५) | बळी१ = [[माल्कम मार्शल]] ४/४० (१५ षटके) | धावसंख्या२ = ३३६ (९३.१ षटके) | धावा२ = [[व्हिव्ह रिचर्ड्स]] १०५ (१४७) | बळी२ = [[रिचर्ड हॅडली]] ३/८६ (२६ षटके) | धावसंख्या३ = २४८ (८०.३ षटके) | धावा३ = [[जेरेमी कोनी]] ८३ (१७६) | बळी३ = [[माल्कम मार्शल]] ७/८० (२५.३ षटके) | धावसंख्या४ = १०/० (१.४ षटके) | धावा४ = [[डेसमंड हेन्स]] ५[[नाबाद|*]] (२) | बळी४ = | निकाल = वेस्ट इंडीज १० गडी राखून विजयी. | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63401.html धावफलक] | स्थळ = [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] | पंच = | toss = वेस्ट इंडीज, क्षेत्ररक्षण. | पाऊस = | सामनावीर = [[माल्कम मार्शल]] (वेस्ट इंडीज) | टिपा = }} ===४थी कसोटी=== {{माहितीचौकट कसोटी सामने | round = | तारीख = ४-८ मे १९८५ | संघ१ = {{cr-rt|WIN}} | संघ२ = {{cr|NZ}} | धावसंख्या१ = ३६३ (११६.४ षटके) | धावा१ = [[डेसमंड हेन्स]] ७६ (१३१) | बळी१ = [[रिचर्ड हॅडली]] ४/५३ (२८.४ षटके) | धावसंख्या२ = १३८ (५५.५ षटके) | धावा२ = [[जॉन राइट]] ५३ (१४५) | बळी२ = [[विन्स्टन डेव्हिस]] ४/१९ (१३.५ षटके) | धावसंख्या३ = ५९/० (१७ षटके) | धावा३ = [[गॉर्डन ग्रीनिज]] ३३[[नाबाद|*]] (५२) | बळी३ = | धावसंख्या४ = २८३ (१०२.४ षटके)(फॉ/ऑ) | धावा४ = [[जेफ क्रोव]] ११२ (२०६) | बळी४ = [[माल्कम मार्शल]] ४/६६ (२८.४ षटके) | निकाल = वेस्ट इंडीज १० गडी राखून विजयी. | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63402.html धावफलक] | स्थळ = [[सबिना पार्क]], [[जमैका]] | पंच = | toss = न्यू झीलंड, क्षेत्ररक्षण. | पाऊस = | सामनावीर = [[माल्कम मार्शल]] (वेस्ट इंडीज) | टिपा = }} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघाचे वेस्ट इंडीज दौरे}} [[वर्ग:इ.स. १९८५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे वेस्ट इंडीज दौरे]] [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|वेस्ट इंडीज]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे वेस्ट इंडीज दौरे]] 46e8iofpguu1hze28cvg5dgq3ne3zhq 0 282789 2701041 2619752 2026-08-11T15:09:46Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701041 wikitext text/x-wiki {{Infobox award | image = | image_size = | image_upright = | caption = | awarded_for = | presenter = [[झी मराठी]] | country = [[भारत]] | firstawarded = २००४ | lastawarded = २०२५ | reward = | former name = | award1_type = एकूण पुरस्कार | award1_winner = १८ | award2_type = पहिले विजेते भावंडं | award2_winner = आसावरी-अंतरा — ''[[अवघाचि संसार]]'' – [[अमृता सुभाष]]-[[कादंबरी कदम]] (२००६) | award3_type = शेवटचे विजेते भावंडं | award3_winner = वेंकी-भावना-जान्हवी — ''[[लक्ष्मी निवास]]'' – महेश फाळके-अक्षया देवधर-दिव्या पुगांवकर (२०२५) }} '''झी मराठी सर्वोत्कृष्ट भावंडं पुरस्कार''' दरवर्षी [[झी मराठी]] वाहिनी तर्फे मराठी मालिकांमधील सर्वोत्तम भावंडाला दिला जातो. हा [[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार]]ांमधील एक [[पुरस्कार]] आहे. आजवर आदिनाथ-प्रिया ([[असंभव (मालिका)|असंभव]]), जानकी-गणेश ([[कुंकू (मालिका)|कुंकू]]) आणि राणा-सूरज ([[तुझ्यात जीव रंगला]]) यांनी हा पुरस्कार सर्वाधिक वेळा (२) जिंकला आहे. == विजेते == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="width:10%;" |वर्ष ! style="width:30%;" |जोडी ! style="width:30%;" |भावंडं ! style="width:30%;" |मालिका |- |२००६ |आसावरी-अंतरा | * [[अमृता सुभाष]] * [[कादंबरी कदम]] |''[[अवघाचि संसार]]'' |- bgcolor="#edf3fe" |२००७ |rowspan="2"|आदिनाथ-प्रिया |rowspan="2"| * [[उमेश कामत]] * शर्वरी पाटणकर |rowspan="2"|''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]'' |- bgcolor="#edf3fe" |२००८ |- |२००९ |देवयानी-साक्षी | * [[पूर्वा गोखले]] * [[पल्लवी वैद्य]] |''[[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]]'' |- bgcolor="#edf3fe" |२०१० |rowspan="2"|जानकी-गणेश |rowspan="2"| * [[मृण्मयी देशपांडे]] * प्रफुल्ल भालेराव |rowspan="2"|''[[कुंकू (मालिका)|कुंकू]]'' |- bgcolor="#edf3fe" |२०११<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/BOL-zee-marathi-awards-function-2011-2438008.html|title=‘झी मराठी पुरस्कार सोहळा’: ‘पिंजरा’ मालिकेस सर्वाधिक पुरस्कार|date=2011-10-09|website=[[दिव्य मराठी]]|access-date=2022-11-24}}</ref> |- |२०१४<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/zee-marathi-awards-2014-winners-list-1030095/|title=‘झी मराठी पुरस्कार २०१४’चे मानकरी|date=2014-10-10|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |आदित्य-अमित-अर्चना | * [[ललित प्रभाकर]] * [[लोकेश गुप्ते]] * [[शर्मिष्ठा राऊत]] |''[[जुळून येती रेशीमगाठी]]'' |- bgcolor="#edf3fe" |२०१५ |आशुतोष-रेश्मा | * [[पुष्कराज चिरपूटकर]] * [[सखी गोखले]] |''[[दिल दोस्ती दुनियादारी]]'' |- |२०१६<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/full-list-of-zee-marathi-award-2016-winners-1319777/|title=‘झी मराठी पुरस्कार २०१६’ विजेत्यांची संपूर्ण यादी|date=2016-10-17|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |नचिकेत-गौरी | * सचिन देशपांडे * [[सायली संजीव]] |''[[काहे दिया परदेस]]'' |- bgcolor="#edf3fe" |२०१७<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/zee-marathi-awards-2017-winners-lagira-zhala-jee-grabs-10-awards-1567407/|title=झी मराठी अवॉर्ड्सवर ‘लागिरं झालं जी’ची ठसठशीत मोहोर|date=2017-10-10|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |rowspan="2"|राणा-सूरज |rowspan="2"| * [[हार्दिक जोशी]] * राज हंचनाळे |rowspan="2"|''[[तुझ्यात जीव रंगला]]'' |- bgcolor="#edf3fe" |२०१८<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/television/zee-marathi-awards-2018-winners/|title=तुला पाहते रे ही मालिका झी मराठी अवॉर्ड्समध्ये ठरली सर्वोत्कृष्ट, जाणून घ्या कोणाला मिळाला सर्वोत्कृष्ट नायक आणि नायिकेचा पुरस्कार|date=2018-10-29|website=[[लोकमत]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |- |२०१९<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/zee-marathi-awards-2019-full-list-of-winners-ssv-92-1992408/|title=‘झी मराठी अवॉर्ड्स २०१९’चा दैदिप्यमान सोहळा|date=2019-10-14|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |बबन-सुमन | * रोहित चव्हाण * [[अमृता धोंगडे]] |''[[मिसेस मुख्यमंत्री]]'' |- bgcolor="#edf3fe" |२०२०-२१<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/entertainment/television/zee-marathi-awards-2020-21-part-2-full-winners-list-431569.html|title='माझा होशील ना' अव्वल, सईचा डबल धमाका, ओम-देवमाणूसचाही सन्मान|date=2021-04-05|website=[[टीव्ही९ मराठी]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |ब्रह्मे भाऊ | * [[विद्याधर जोशी]] * [[विनय येडेकर]] * [[सुनील तावडे]] * [[निखिल रत्नपारखी]] |''[[माझा होशील ना]]'' |- |२०२१<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/entertainment/television/zee-marathi-awards-2021-yeu-kashi-tashi-me-nandayla-and-majhi-tuzi-reshimgath-wins-more-awards-570248.html/amp|title=‘येऊ कशी तशी मी नांदायला’ आणि ‘माझी तुझी रेशीमगाठ’ची धूम, अनेक पुरस्कारांवर कोरले नाव!|date=2021-11-02|website=[[टीव्ही९ मराठी]]|access-date=2022-11-02}}</ref> |स्वीटू-चिन्या | * अन्विता फलटणकर * अर्णव राजे |''[[येऊ कशी तशी मी नांदायला]]'' |- bgcolor="#edf3fe" |२०२२<ref>{{Cite web|url=https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-awards-2022-winner-list-mazi-tuzi-reshimgath-tu-tevha-tashi/articleshow/94891833.cms|title='माझी तुझी रेशीमगाठ' ने पुन्हा गाजवले झी मराठी अवॉर्ड; वाचा विजेत्यांची यादी|date=2022-10-15|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|access-date=2025-09-21|archive-date=2025-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719185747/https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-awards-2022-winner-list-mazi-tuzi-reshimgath-tu-tevha-tashi/articleshow/94891833.cms|url-status=dead}}</ref> |सौरभ-सचिन | * [[स्वप्नील जोशी]] * अभिषेक रहाळकर |''[[तू तेव्हा तशी]]'' |- |२०२३<ref>{{Cite web|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-award-2023-tula-shikvin-changlach-dhada-won-best-serial-best-hero-and-best-heroin-award-check-list-here/articleshow/104978073.cms|title=सर्वोत्कृष्ट नायक, नायिका ते बेस्ट सीरियल... झी मराठी अवॉर्ड सोहळ्यात या मालिकेचीच हवा|access-date=2023-11-04|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]}}</ref> |ओवी-निशिगंधा | * रुची कदम * दक्षता जोईल |''[[सारं काही तिच्यासाठी]]'' |- bgcolor="#edf3fe" |२०२४ |सूर्या-तेजश्री-धनश्री-राजश्री-भाग्यश्री | * [[नितीश चव्हाण]] * कोमल मोरे * समृद्धी साळवी * ईशा संजय * जुई तनपुरे |''[[लाखात एक आमचा दादा]]'' |- |२०२५ |वेंकी-भावना-जान्हवी | * महेश फाळके * अक्षया देवधर * दिव्या पुगांवकर |''[[लक्ष्मी निवास]]'' |} == हे सुद्धा पहा == * [[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार]] * [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार पुरस्कार]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:झी मराठी पुरस्कार|भावंडं]] gy3cvrknjgd6h0b477lf7o4o83epmw2 0 282834 2701040 2620122 2026-08-11T15:09:39Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701040 wikitext text/x-wiki {{Infobox award | image = | image_size = | image_upright = | caption = | awarded_for = | presenter = [[झी मराठी]] | country = [[भारत]] | firstawarded = २००४ | lastawarded = २०२५ | reward = | former name = | award1_type = एकूण पुरस्कार | award1_winner = १२ | award2_type = पहिली विजेती बालकलाकार | award2_winner = — ''[[अवंतिका (मालिका)|अवंतिका]]'' – जुई नेरुरकर (२००४) | award3_type = शेवटची विजेती बालकलाकार | award3_winner = अनन्या तांबे — ''[[लक्ष्मी निवास]]'' – आनंदी गाडे-पाटील (२०२५) }} '''झी मराठी सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार पुरस्कार''' दरवर्षी [[झी मराठी]] वाहिनी तर्फे मराठी मालिकांमधील सर्वोत्तम बालकलाकाराला दिला जातो. हा [[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार]]ांमधील एक [[पुरस्कार]] आहे. आजवर राजवीरसिंह राजे ([[तुझ्यात जीव रंगला]]) आणि मायरा वायकुळ ([[माझी तुझी रेशीमगाठ]] यांनी हा पुरस्कार सर्वाधिक वेळा (२) जिंकला आहे. == विजेते == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="width:10%;" |वर्ष ! style="width:30%;" |बालकलाकार ! style="width:30%;" |मालिका ! style="width:30%;" |भूमिका |- bgcolor="#edf3fe" |२००४ | |''[[अवंतिका (मालिका)|अवंतिका]]'' |जुई नेरुरकर |- |rowspan="2"|२००५ | |''मिशा'' |राज |- | |''[[अंकुर (मालिका)|अंकुर]]'' |चिराग |- bgcolor="#edf3fe" |२००७ |अनिरुद्ध देवधर |''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]'' |प्रथमेश शास्त्री |- |२०११<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/BOL-zee-marathi-awards-function-2011-2438008.html|title=‘झी मराठी पुरस्कार सोहळा’: ‘पिंजरा’ मालिकेस सर्वाधिक पुरस्कार|date=2011-10-09|website=[[दिव्य मराठी]]|access-date=2022-11-24}}</ref> |[[रितिका श्रोत्री]] |''[[गुंतता हृदय हे]]'' |देवी बनारसे |- bgcolor="#edf3fe" |२०१७<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/zee-marathi-awards-2017-winners-lagira-zhala-jee-grabs-10-awards-1567407/|title=झी मराठी अवॉर्ड्सवर ‘लागिरं झालं जी’ची ठसठशीत मोहोर|date=2017-10-10|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |ध्रुव गोसावी |''[[लागिरं झालं जी]]'' |ध्रुव पवार |- |२०१८<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/television/zee-marathi-awards-2018-winners/|title=तुला पाहते रे ही मालिका झी मराठी अवॉर्ड्समध्ये ठरली सर्वोत्कृष्ट, जाणून घ्या कोणाला मिळाला सर्वोत्कृष्ट नायक आणि नायिकेचा पुरस्कार|date=2018-10-29|website=[[लोकमत]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |rowspan="2"|राजवीरसिंह राजे |rowspan="2"|''[[तुझ्यात जीव रंगला]]'' |rowspan="2"|लाडू |- |२०१९<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/zee-marathi-awards-2019-full-list-of-winners-ssv-92-1992408/|title=‘झी मराठी अवॉर्ड्स २०१९’चा दैदिप्यमान सोहळा|date=2019-10-14|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |- bgcolor="#edf3fe" |२०२१<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/entertainment/television/zee-marathi-awards-2021-yeu-kashi-tashi-me-nandayla-and-majhi-tuzi-reshimgath-wins-more-awards-570248.html/amp|title=‘येऊ कशी तशी मी नांदायला’ आणि ‘माझी तुझी रेशीमगाठ’ची धूम, अनेक पुरस्कारांवर कोरले नाव!|date=2021-11-02|website=[[टीव्ही९ मराठी]]|access-date=2022-11-02}}</ref> |rowspan="2"|मायरा वायकुळ |rowspan="2"|''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |rowspan="2"|परी चौधरी |- bgcolor="#edf3fe" |२०२२<ref>{{Cite web|url=https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-awards-2022-winner-list-mazi-tuzi-reshimgath-tu-tevha-tashi/articleshow/94891833.cms|title='माझी तुझी रेशीमगाठ' ने पुन्हा गाजवले झी मराठी अवॉर्ड; वाचा विजेत्यांची यादी|date=2022-10-15|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|access-date=2025-10-13|archive-date=2025-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719185747/https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-awards-2022-winner-list-mazi-tuzi-reshimgath-tu-tevha-tashi/articleshow/94891833.cms|url-status=dead}}</ref> |- |२०२३<ref>{{Cite web|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-award-2023-tula-shikvin-changlach-dhada-won-best-serial-best-hero-and-best-heroin-award-check-list-here/articleshow/104978073.cms|title=सर्वोत्कृष्ट नायक, नायिका ते बेस्ट सीरियल... झी मराठी अवॉर्ड सोहळ्यात या मालिकेचीच हवा|access-date=2023-11-04|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]}}</ref> |आरोही सांबरे |''[[नवा गडी नवं राज्य]]'' |रेवा कर्णिक (चिंगी) |- bgcolor="#edf3fe" |२०२४ |साईराज केंद्रे |''[[अप्पी आमची कलेक्टर]]'' |अमोल कदम (सिंबा) |- |२०२५ |अनन्या तांबे |''[[लक्ष्मी निवास]]'' |आनंदी गाडे-पाटील |} == हे सुद्धा पहा == * [[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार]] * [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट भावंडं पुरस्कार]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:झी मराठी पुरस्कार|बालकलाकार]] 85dnw84l2dmmzww203y5kftqj2x0lzt 0 286615 2701097 2667837 2026-08-11T18:08:18Z विनायक पवार 186166 /* लोकजीवन */ 2701097 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= | स्थानिक_नाव ='''सादुडणे''' | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= right | अक्षांश = | रेखांश = | उंची = | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर= सुरगाणा | जिल्हा = [[नाशिक जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण = | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण = |पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = | पिन कोड = | आरटीओ_कोड = एमएच/ |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ = | तळटिपा =}} '''सादुडणे''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[नाशिक जिल्हा|नाशिक जिल्ह्यातील]] [[सुरगाणा तालुका|सुरगाणा तालुक्यातील]] एक गाव आहे. ==भौगोलिक स्थान== ==हवामान== येथे मार्चच्या मध्यापासून जूनच्या पूर्वार्धापर्यंत उन्हाळा असतो. उन्हाळ्यात हवामान सामान्यतः उष्ण असून तापमान ३८ ते ४० [[सेल्सियस]]पर्यंत असते.जून महिन्याच्या मध्यापासून पावसास सुरुवात होऊन ऑक्टोबरच्या मध्यापर्यंत पावसाळा असतो. सर्वसाधारण नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी या काळात थंडी असते.वार्षिक सर्वसाधारण हवामान उष्ण व विषम असते.वार्षिक पर्जन्यमान २,००० मिमी पर्यंत असते. ==लोकजीवन - सादुडणे येथील लोकजीवन हे अतिशय साधी आहे. येथील परंपरा, रितीरिवाज हे आदिवासी परंपरेनुसार चालत आले आहे. == ==प्रेक्षणीय स्थळे== ==नागरी सुविधा== ==जवळपासची गावे== ==संदर्भ== #https://villageinfo.in/ #https://www.census2011.co.in/ #http://tourism.gov.in/ #https://www.incredibleindia.org/ #https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism #https://www.mapsofindia.com/ #https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics #https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }} [[वर्ग:सुरगाणा तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:नाशिक जिल्ह्यातील गावे]] c268brd1o9qfy1snnsa0biy4dzn48nc 2701098 2701097 2026-08-11T18:10:40Z विनायक पवार 186166 /* भौगोलिक स्थान */ 2701098 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= | स्थानिक_नाव ='''सादुडणे''' | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= right | अक्षांश = | रेखांश = | उंची = | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर= सुरगाणा | जिल्हा = [[नाशिक जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण = | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण = |पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = | पिन कोड = | आरटीओ_कोड = एमएच/ |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ = | तळटिपा =}} '''सादुडणे''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[नाशिक जिल्हा|नाशिक जिल्ह्यातील]] [[सुरगाणा तालुका|सुरगाणा तालुक्यातील]] एक गाव आहे. ==भौगोलिक स्थान - सादुडणे हे गांव सुरगाण्यापासुन दक्षिण दिशेला २० किलोमीटर अंतरावर मनखेड गावाशेजारी मध्यभागी आहे. आजुबाजूला इतर गावे व निसर्ग रम्य सौंदर्य आहे. == ==हवामान== येथे मार्चच्या मध्यापासून जूनच्या पूर्वार्धापर्यंत उन्हाळा असतो. उन्हाळ्यात हवामान सामान्यतः उष्ण असून तापमान ३८ ते ४० [[सेल्सियस]]पर्यंत असते.जून महिन्याच्या मध्यापासून पावसास सुरुवात होऊन ऑक्टोबरच्या मध्यापर्यंत पावसाळा असतो. सर्वसाधारण नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी या काळात थंडी असते.वार्षिक सर्वसाधारण हवामान उष्ण व विषम असते.वार्षिक पर्जन्यमान २,००० मिमी पर्यंत असते. ==लोकजीवन - सादुडणे येथील लोकजीवन हे अतिशय साधी आहे. येथील परंपरा, रितीरिवाज हे आदिवासी परंपरेनुसार चालत आले आहे. == ==प्रेक्षणीय स्थळे== ==नागरी सुविधा== ==जवळपासची गावे== ==संदर्भ== #https://villageinfo.in/ #https://www.census2011.co.in/ #http://tourism.gov.in/ #https://www.incredibleindia.org/ #https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism #https://www.mapsofindia.com/ #https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics #https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }} [[वर्ग:सुरगाणा तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:नाशिक जिल्ह्यातील गावे]] 8pw2wyzwmh0wxrylzqcd3j53uiagaag 2701100 2701098 2026-08-11T18:15:07Z ~2026-44301-27 186167 /* प्रेक्षणीय स्थळे */ 2701100 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= | स्थानिक_नाव ='''सादुडणे''' | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= right | अक्षांश = | रेखांश = | उंची = | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर= सुरगाणा | जिल्हा = [[नाशिक जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण = | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण = |पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = | पिन कोड = | आरटीओ_कोड = एमएच/ |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ = | तळटिपा =}} '''सादुडणे''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[नाशिक जिल्हा|नाशिक जिल्ह्यातील]] [[सुरगाणा तालुका|सुरगाणा तालुक्यातील]] एक गाव आहे. ==भौगोलिक स्थान - सादुडणे हे गांव सुरगाण्यापासुन दक्षिण दिशेला २० किलोमीटर अंतरावर मनखेड गावाशेजारी मध्यभागी आहे. आजुबाजूला इतर गावे व निसर्ग रम्य सौंदर्य आहे. == ==हवामान== येथे मार्चच्या मध्यापासून जूनच्या पूर्वार्धापर्यंत उन्हाळा असतो. उन्हाळ्यात हवामान सामान्यतः उष्ण असून तापमान ३८ ते ४० [[सेल्सियस]]पर्यंत असते.जून महिन्याच्या मध्यापासून पावसास सुरुवात होऊन ऑक्टोबरच्या मध्यापर्यंत पावसाळा असतो. सर्वसाधारण नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी या काळात थंडी असते.वार्षिक सर्वसाधारण हवामान उष्ण व विषम असते.वार्षिक पर्जन्यमान २,००० मिमी पर्यंत असते. ==लोकजीवन - सादुडणे येथील लोकजीवन हे अतिशय साधी आहे. येथील परंपरा, रितीरिवाज हे आदिवासी परंपरेनुसार चालत आले आहे. == ==प्रेक्षणीय स्थळे - सादुडणे गावाशेजारी मुसुमदरी येथे शंकर महादेवाचे प्राचीन मंदिर आहे. धानी नदी, शेती, सोनदेवी, गोचडदेवीचे डोंगरावर मंदिर आहे. == ==नागरी सुविधा== ==जवळपासची गावे== ==संदर्भ== #https://villageinfo.in/ #https://www.census2011.co.in/ #http://tourism.gov.in/ #https://www.incredibleindia.org/ #https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism #https://www.mapsofindia.com/ #https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics #https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }} [[वर्ग:सुरगाणा तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:नाशिक जिल्ह्यातील गावे]] 6h48ki8thwx2ln2pxde6b26v4jklpfc 2701105 2701100 2026-08-11T18:20:07Z ~2026-44301-27 186167 /* */ 2701105 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= | स्थानिक_नाव ='''सादुडणे''' | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= right | अक्षांश = | रेखांश = | उंची = | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर= सुरगाणा | जिल्हा = [[नाशिक जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव =पंकज दामोदर घांगळे |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण = | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण = |पिन_कोड=422007| एसटीडी_कोड =15 | पिन कोड = | आरटीओ_कोड = एमएच/ |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ =कोकणी | तळटिपा =}} '''सादुडणे''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[नाशिक जिल्हा|नाशिक जिल्ह्यातील]] [[सुरगाणा तालुका|सुरगाणा तालुक्यातील]] एक गाव आहे. ==भौगोलिक स्थान - सादुडणे हे गांव सुरगाण्यापासुन दक्षिण दिशेला २० किलोमीटर अंतरावर मनखेड गावाशेजारी मध्यभागी आहे. आजुबाजूला इतर गावे व निसर्ग रम्य सौंदर्य आहे. == ==हवामान== येथे मार्चच्या मध्यापासून जूनच्या पूर्वार्धापर्यंत उन्हाळा असतो. उन्हाळ्यात हवामान सामान्यतः उष्ण असून तापमान ३८ ते ४० [[सेल्सियस]]पर्यंत असते.जून महिन्याच्या मध्यापासून पावसास सुरुवात होऊन ऑक्टोबरच्या मध्यापर्यंत पावसाळा असतो. सर्वसाधारण नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी या काळात थंडी असते.वार्षिक सर्वसाधारण हवामान उष्ण व विषम असते.वार्षिक पर्जन्यमान २,००० मिमी पर्यंत असते. ==लोकजीवन - सादुडणे येथील लोकजीवन हे अतिशय साधी आहे. येथील परंपरा, रितीरिवाज हे आदिवासी परंपरेनुसार चालत आले आहे. == ==प्रेक्षणीय स्थळे - सादुडणे गावाशेजारी मुसुमदरी येथे शंकर महादेवाचे प्राचीन मंदिर आहे. धानी नदी, शेती, सोनदेवी, गोचडदेवीचे डोंगरावर मंदिर आहे. == ==नागरी सुविधा== ==जवळपासची गावे== ==संदर्भ== #https://villageinfo.in/ #https://www.census2011.co.in/ #http://tourism.gov.in/ #https://www.incredibleindia.org/ #https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism #https://www.mapsofindia.com/ #https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics #https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }} [[वर्ग:सुरगाणा तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:नाशिक जिल्ह्यातील गावे]] 1t72o3fwclaz2lpczu192tm5q9m18in 2701106 2701105 2026-08-11T18:22:35Z ~2026-44301-27 186167 /* जवळपासची गावे */ 2701106 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= | स्थानिक_नाव ='''सादुडणे''' | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= right | अक्षांश = | रेखांश = | उंची = | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर= सुरगाणा | जिल्हा = [[नाशिक जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव =पंकज दामोदर घांगळे |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण = | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण = |पिन_कोड=422007| एसटीडी_कोड =15 | पिन कोड = | आरटीओ_कोड = एमएच/ |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ =कोकणी | तळटिपा =}} '''सादुडणे''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[नाशिक जिल्हा|नाशिक जिल्ह्यातील]] [[सुरगाणा तालुका|सुरगाणा तालुक्यातील]] एक गाव आहे. ==भौगोलिक स्थान - सादुडणे हे गांव सुरगाण्यापासुन दक्षिण दिशेला २० किलोमीटर अंतरावर मनखेड गावाशेजारी मध्यभागी आहे. आजुबाजूला इतर गावे व निसर्ग रम्य सौंदर्य आहे. == ==हवामान== येथे मार्चच्या मध्यापासून जूनच्या पूर्वार्धापर्यंत उन्हाळा असतो. उन्हाळ्यात हवामान सामान्यतः उष्ण असून तापमान ३८ ते ४० [[सेल्सियस]]पर्यंत असते.जून महिन्याच्या मध्यापासून पावसास सुरुवात होऊन ऑक्टोबरच्या मध्यापर्यंत पावसाळा असतो. सर्वसाधारण नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी या काळात थंडी असते.वार्षिक सर्वसाधारण हवामान उष्ण व विषम असते.वार्षिक पर्जन्यमान २,००० मिमी पर्यंत असते. ==लोकजीवन - सादुडणे येथील लोकजीवन हे अतिशय साधी आहे. येथील परंपरा, रितीरिवाज हे आदिवासी परंपरेनुसार चालत आले आहे. == ==प्रेक्षणीय स्थळे - सादुडणे गावाशेजारी मुसुमदरी येथे शंकर महादेवाचे प्राचीन मंदिर आहे. धानी नदी, शेती, सोनदेवी, गोचडदेवीचे डोंगरावर मंदिर आहे. == ==नागरी सुविधा== ==जवळपासची गावे - मनखेड, हेमाडपाडा, मुरूमदरी, मांगधे, ओरंभे, वांजुळपाडा, वडपाडा इत्यादी. == ==संदर्भ== #https://villageinfo.in/ #https://www.census2011.co.in/ #http://tourism.gov.in/ #https://www.incredibleindia.org/ #https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism #https://www.mapsofindia.com/ #https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics #https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }} [[वर्ग:सुरगाणा तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:नाशिक जिल्ह्यातील गावे]] mha1mukjf1zsvgo2nj7tz6momc41j32 0 292469 2701035 2620120 2026-08-11T15:09:29Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701035 wikitext text/x-wiki {{Infobox award | image = | image_size = | image_upright = | caption = | awarded_for = | presenter = [[झी मराठी]] | country = [[भारत]] | firstawarded = २००४ | lastawarded = २०२५ | reward = | former name = | award1_type = एकूण पुरस्कार | award1_winner = ६ | award2_type = पहिली विजेती आजी | award2_winner = कमल ठोके — ''[[लागिरं झालं जी]]'' — जीजी भोईटे (२०१७) | award3_type = शेवटची विजेती आजी | award3_winner = [[इला भाटे]] — ''[[कमळी (मालिका)|कमळी]]'' – अन्नपूर्णा महाजन (२०२५) }} '''झी मराठी सर्वोत्कृष्ट आजी पुरस्कार''' दरवर्षी [[झी मराठी]] वाहिनी तर्फे मराठी मालिकांमधील सर्वोत्तम आजीला दिला जातो. हा [[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार]]ांमधील एक [[पुरस्कार]] आहे. == विजेते == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="width:10%;" |वर्ष ! style="width:30%;" |आजी (नायिका) ! style="width:30%;" |मालिका ! style="width:30%;" |भूमिका |- bgcolor="#edf3fe" | २०१७<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/zee-marathi-awards-2017-winners-lagira-zhala-jee-grabs-10-awards-1567407/|title=झी मराठी अवॉर्ड्सवर ‘लागिरं झालं जी’ची ठसठशीत मोहोर|date=2017-10-10|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-06}}</ref> | कमल ठोके | ''[[लागिरं झालं जी]]'' | जीजी भोईटे |- | २०२१<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/entertainment/television/zee-marathi-awards-2021-yeu-kashi-tashi-me-nandayla-and-majhi-tuzi-reshimgath-wins-more-awards-570248.html/amp|title=‘येऊ कशी तशी मी नांदायला’ आणि ‘माझी तुझी रेशीमगाठ’ची धूम, अनेक पुरस्कारांवर कोरले नाव!|date=2021-11-02|website=[[टीव्ही९ मराठी]]|access-date=2022-11-02}}</ref> | सुरेखा लहामगे-शर्मा | ''[[तुझ्या माझ्या संसाराला आणि काय हवं!]]'' | बयो देशमुख |- bgcolor="#edf3fe" | २०२२<ref>{{Cite web|url=https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-awards-2022-winner-list-mazi-tuzi-reshimgath-tu-tevha-tashi/articleshow/94891833.cms|title='माझी तुझी रेशीमगाठ' ने पुन्हा गाजवले झी मराठी अवॉर्ड; वाचा विजेत्यांची यादी|date=2022-10-15|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|access-date=2025-10-13|archive-date=2025-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719185747/https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-awards-2022-winner-list-mazi-tuzi-reshimgath-tu-tevha-tashi/articleshow/94891833.cms|url-status=dead}}</ref> | मानसी मागीकर | ''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' | अरुणा नाईक |- | २०२३<ref>{{Cite web|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-award-2023-tula-shikvin-changlach-dhada-won-best-serial-best-hero-and-best-heroin-award-check-list-here/articleshow/104978073.cms|title=सर्वोत्कृष्ट नायक, नायिका ते बेस्ट सीरियल... झी मराठी अवॉर्ड सोहळ्यात या मालिकेचीच हवा|access-date=2023-11-04|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]}}</ref> | संध्या म्हात्रे | ''[[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]'' | अधिपतीची आजी |- bgcolor="#edf3fe" | २०२४ | [[सविता मालपेकर]] | ''[[शिवा (मालिका)|शिवा]]'' | जनाबाई पाटील (बाईआजी) |- | २०२५ | [[इला भाटे]] | ''[[कमळी (मालिका)|कमळी]]'' | अन्नपूर्णा महाजन |} == हे सुद्धा पहा == * [[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार]] * [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट आजोबा पुरस्कार]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:झी मराठी पुरस्कार|आजी]] fcv9biy2pdmbi4mjem3a36i2nx47eqf 0 292553 2701045 2620024 2026-08-11T15:10:02Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701045 wikitext text/x-wiki {{Infobox award | image = | image_size = | image_upright = | caption = | awarded_for = | presenter = [[झी मराठी]] | country = [[भारत]] | firstawarded = २००४ | lastawarded = २०२५ | reward = | former name = | award1_type = एकूण पुरस्कार | award1_winner = ९ | award2_type = पहिली विजेती विनोदी व्यक्तिरेखा स्त्री | award2_winner = [[निर्मिती सावंत]] — ''[[कॉन्स्टेबल कामना कामतेकर]]'' – कामना कामतेकर (२००९) | award3_type = शेवटची विजेती विनोदी व्यक्तिरेखा स्त्री | award3_winner = गौरी किरण — ''[[सावळ्याची जणू सावली]]'' – जयंती भागवत (२०२५) }} '''झी मराठी सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा स्त्री पुरस्कार''' दरवर्षी [[झी मराठी]] वाहिनी तर्फे मराठी मालिकांमधील सर्वोत्तम विनोदी व्यक्तिरेखा स्त्रीला दिला जातो. हा [[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार]]ांमधील एक [[पुरस्कार]] आहे. आजवर काजल काटे ह्या अभिनेत्रीने हा पुरस्कार सर्वाधिक वेळा (२) जिंकला आहे. == विजेते == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="width:10%;" |वर्ष ! style="width:30%;" |नायिका ! style="width:30%;" |मालिका ! style="width:30%;" |भूमिका |- bgcolor="#edf3fe" |२००९ |[[निर्मिती सावंत]] |''[[कॉन्स्टेबल कामना कामतेकर]]'' |कामना कामतेकर |- |२०१३ |[[लीना भागवत]] |''[[होणार सून मी ह्या घरची]]'' |शरयू गोखले (छोटीआई) |- bgcolor="#edf3fe" |२०१९<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/zee-marathi-awards-2019-full-list-of-winners-ssv-92-1992408/|title=‘झी मराठी अवॉर्ड्स २०१९’चा दैदिप्यमान सोहळा|date=2019-10-14|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |भक्ती रत्नपारखी |''[[अग्गंबाई सासूबाई]]'' |मंदोदरी (मॅडी) परब |- |२०२०-२१<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/entertainment/television/zee-marathi-awards-2020-21-part-2-full-winners-list-431569.html|title='माझा होशील ना' अव्वल, सईचा डबल धमाका, ओम-देवमाणूसचाही सन्मान|date=2021-04-05|website=[[टीव्ही९ मराठी]]|access-date=2021-04-06}}</ref> |रुक्मिणी सुतार |''[[देवमाणूस]]'' |सरु पाटील |- bgcolor="#edf3fe" |२०२१<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/entertainment/television/zee-marathi-awards-2021-yeu-kashi-tashi-me-nandayla-and-majhi-tuzi-reshimgath-wins-more-awards-570248.html/amp|title=‘येऊ कशी तशी मी नांदायला’ आणि ‘माझी तुझी रेशीमगाठ’ची धूम, अनेक पुरस्कारांवर कोरले नाव!|date=2021-11-02|website=[[टीव्ही९ मराठी]]|access-date=2022-11-02}}</ref> | rowspan="2" |काजल काटे | rowspan="2" |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' | rowspan="2" |शेफाली |- bgcolor="#edf3fe" |२०२२<ref>{{Cite web|url=https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-awards-2022-winner-list-mazi-tuzi-reshimgath-tu-tevha-tashi/articleshow/94891833.cms|title='माझी तुझी रेशीमगाठ' ने पुन्हा गाजवले झी मराठी अवॉर्ड; वाचा विजेत्यांची यादी|date=2022-10-15|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|access-date=2025-10-12|archive-date=2025-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719185747/https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-awards-2022-winner-list-mazi-tuzi-reshimgath-tu-tevha-tashi/articleshow/94891833.cms|url-status=dead}}</ref> |- |२०२३<ref>{{Cite web|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-award-2023-tula-shikvin-changlach-dhada-won-best-serial-best-hero-and-best-heroin-award-check-list-here/articleshow/104978073.cms|title=सर्वोत्कृष्ट नायक, नायिका ते बेस्ट सीरियल... झी मराठी अवॉर्ड सोहळ्यात या मालिकेचीच हवा|access-date=2023-11-04|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]}}</ref> |एकता डांगर |''[[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]]'' |फाल्गुनी राजाध्यक्ष |- bgcolor="#edf3fe" |२०२४ |श्रुतकीर्ती सावंत |''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' |दामिनी किर्लोस्कर |- |२०२५ |गौरी किरण |''[[सावळ्याची जणू सावली]]'' |जयंती भागवत |} == हे सुद्धा पहा == * [[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार]] * [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा पुरुष पुरस्कार]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:झी मराठी पुरस्कार|स्त्री विनोदी]] r296mjtu4gspiiuhphw2i8lto59dev0 0 293945 2701083 2609475 2026-08-11T17:34:14Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701083 wikitext text/x-wiki '''थेट शेेतकऱ्यांच्या बांधावर''' ही अभिनव मोहीम प्रसिद्ध साहित्यिक , विचारवंत एकनाथराव पवार यांनी सन २०११ मध्ये [[कृषि दिन (महाराष्ट्र)|कृषीदिन]] पासून सुरुवात केली. शेतकरी सन्मान, समुुुपदेशन व सहाय्यता या त्रिसुत्रावर ही मोहीम आधारित असून कृृृषी प्रधान देशात शेतकऱ्यांप्रति कृतज्ञताचे मूूूूल्येेेे नव्या पिढीत रूजावीत , आत्मबळ मिळावेत. नव कृषी तंत्रज्ञानाची ओळख व्हावी शिवाय आत्महत्येच्या नकारात्मक विचारापासून दूर करण्यासाठी '''थेट शेतकऱ्यांच्या बांधावर''' ही अभिनव संकल्पना राबविल्या गेली. अन्नदाता शेतकऱ्याप्रति कृतज्ञतेचे मूल्ये नव्या पिढीत रुजावीत म्हणून त्यांनी 'सेल्फी विथ फार्मर', ' फळझाड भेट', 'बांधावरची वारी', 'बांधावरची शेतीशाळा' ही अभिनव संकल्पना एकनाथराव पवार यांनी 'थेट शेतकऱ्यांच्या बांधावर' मोहिमेतून पुढे आणली. देशात पहिल्यांदाच एकनाथराव पवार यांच्या संकल्पनेतून [[कृषि दिन (महाराष्ट्र)|कृषी दिन]] थेट बांधावर साजरा केला गेला. पुढे शासन स्तरावर या मोहिमेची दखल घेण्यात आली.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.deshonnati.com/article/%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%80%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A5%80%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B0-%E0%A4%A6%E0%A4%96%E0%A4%B2/226_17015863|title=कृषीदूताच्या मोहीमेची शासनस्तरावर दखल|publisher=देशोन्नती|year=२०२०|location=नागपूर|accessdate=2021-10-31|archive-date=2021-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20211031051532/https://www.deshonnati.com/article/%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%80%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A5%80%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B0-%E0%A4%A6%E0%A4%96%E0%A4%B2/226_17015863|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=पठाण|first=शफी|url=https://www.lokmat.com/nagpur/first-time-country-directly-agriculture/|title=देशात पहिल्यांदाच कृषीदिन थेट बांधावर|publisher=लोकमत न्यूझ|year=२०१७}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Vasantrao Naik A Pioneer in Politics and the Father of Agro Industrial Revolution|publisher=BlueRose Publisher's, Delhi|year=2020|isbn=978-93-90396-21-4|pages=416, 417}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.hindusthansamachar.in/Encyc/2022/7/3/Vasantrao-Naik-votery-of-farmers.php|title='शेतकऱ्यांचे कैवारी वसंतराव नाईक'|website=marathi.hindusthansamachar.in|language=en|access-date=2022-07-07}}{{मृत दुवा|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==विधानपरिषद व इंडिया बुक ऑफ रेकॉर्डमध्ये उल्लेख== या मोहिमेचे राज्य विधीमंडळाच्या [[विधान परिषद|विधानपरिषदेत]] विशेष उल्लेख सन २०१७ मध्ये केला गेला. 'चांदा ते बांदा' ही मोहीम राबवून हजारो शेतकऱ्यांच्या बांधावर सन्मान करून कृतज्ञता व्यक्त केली. थेट बांधावर या मोहिमेतून विस हजार फळझाडांची मोफत लागवड करून शेतकऱ्यांना उत्पन्नाचे स्रोत ही उपलब्ध करून दिली. सन २०१९ मध्ये इंडिया बुक ऑफ रेकॉर्डमध्ये 'रिव्ह्यूल्योशनरी इनिशीवेटीव्ह फाॅर फार्मर्स' या नावाने या संकल्पनेची नोंद झाली. तत्कालीन कृषी मंत्री स्व.[[पांडुरंग पुंडलिक फुंडकर|पांडुरंग फुंडकर]] यांनी "''थेट शेतकऱ्यांच्या बांधावर मोहीम, कृषीप्रधान राज्याला कृषी क्षेत्रात नवी दिशा देणारी आहे. " या शब्दांत गौरव केला. थेट शेतकऱ्यांच्या बांधावर या मोहीमेचेे प्रणेेेतेेे म्हणून एकनाथराव पवार ओळखले जाते. शेेतकऱ्यांंसाठी खऱ्याअर्थानेे ते 'कृषीदूत' ठरले.<ref>{{स्रोत बातमी|last=मोहोड|first=सागर|url=https://www.thehitavada.com/Encyc/2019/9/24/-Krushidoot-toiling-to-save-farmers-from-ending-lives.html|title=Krushidoot toiling to save farmers from ending lives|publisher=हितवाद , इंग्रजी वृत्तपत्र|year=२०१९|location=नागपूर}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://marathi.indiatimes.com/maharashtra/nagpur/20-thousand-saplings-planted-on-the-dam/articleshow/76776270.cms|title=फळझाडांची लागवड : बांधावर लागली २० हजार रोपटे|publisher=महाराष्ट्र टाईम्स|year=२०२०|location=नागपूर}}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.agrowon.com/agriculture-news-marathi-farmers-pride-direct-builds-nagpur-20951?amp|title=नागपुरात शेतकऱ्याचा थेट बांधावर गौरव|publisher=ऍग्रोवन|year=२०१९|location=नागपूर}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.etvbharat.com/marathi/maharashtra/state/nagpur/honoring-farmers-through-campaign-in-nagpur/mh20200711185704858|title='थेट शेतकऱ्यांच्या बांधावर' मोहिमेतून शेतकऱ्यांचा सन्मान|publisher=ई टीव्ही भारत|year=२०२०|location=नागपूर}}</ref>''<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=थेट शेतकऱ्यांच्या बांधावर|publisher=वन्हार्टी|year=२०१८|location=नागपूर}}</ref> ==शेतकऱ्यांचे मनोबल उंचावणारे प्रयत्न== महाराष्ट्रात शेतकरी आत्महत्या मोठ्या प्रमाणात होत त्यामुळे शेतकऱ्यांचे मनोबल उंचावण्यासाठी शासन, समाजसेवी, कृषितज्ज्ञ अशा विविध माध्यमातून प्रयत्न केला जातो. शेतकऱ्यांच्या स्वावलंबनासाठी व आत्महत्येच्या विचारातून मुक्त करण्यासाठी महाराष्ट्र सरकारने यासाठी 'वसंतराव नाईक शेती स्वावलंबन मिशन' स्थापन केले असून त्याचे मुख्यालय अमरावती येथे आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://vnss-mission.gov.in/|title=वसंतराव नाईक शेती स्वावलंबन मिशन|url-status=dead|access-date=2021-11-22|archive-date=2021-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20211129030100/http://vnss-mission.gov.in/}}</ref> ==संदर्भ== fldk3beqbmghnhtq37pbutcgjrvxnng 0 300402 2701074 2642515 2026-08-11T16:59:55Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701074 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट व्यक्ती | चौकट_रुंदी = | नाव = ताशी आणि नुंगशी मलिक | चित्र = Endurance training for Mt Carstensz Pyramid.JPG | चित्र_आकारमान = 220px | चित्रशीर्षक = ताशी आणि नुंगशी मलिक हिमालयाच्या पायथ्याशी एंड्युरंस ट्रेक करताना | चित्रशीर्षक_पर्याय = | जन्मनाव = ताशी मलिक आणि नुंगशी मलिक | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1991|6|21}} | जन्म_स्थान = [[सोनीपत]], [[हरियाणा]] | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | मृत्यू_कारण = | कलेवर_सापडलेले_स्थान = | चिरविश्रांतिस्थान = | चिरविश्रांतिस्थान_अक्षांश_रेखांश = | निवासस्थान = | राष्ट्रीयत्व = {{ध्वजचिन्ह|भारत}} [[भारतीय]] | टोपणनावे = | वांशिकत्व = | नागरिकत्व = [[भारतीय]] | शिक्षण = | प्रशिक्षणसंस्था = | पेशा = [[गिर्यारोहक]] | कारकीर्द_काळ = | मालक = | प्रसिद्ध_कामे = | मूळ_गाव = | पगार = | निव्वळ_मालमत्ता = | उंची = | वजन = | ख्याती = 'एव्हरेस्ट'वर चढाई करणारी पहिली महिला जुळी मुले आणि 'सप्त शिखरे' सर करणारी पहिली भावंडे आणि जुळी मुले | पदवी_हुद्दा = | कार्यकाळ = | पूर्ववर्ती = | परवर्ती = | राजकीय_पक्ष = | विरोधक = | संचालकमंडळ = | धर्म = [[हिंदू]] | जोडीदार = | अपत्ये = | वडील = कर्नल वीरेंद्र सिंग मलिक | आई = अंजू थापा | नातेवाईक = | पुरस्कार = [[नारी शक्ती पुरस्कार]] | स्वाक्षरी = | स्वाक्षरीशीर्षक_पर्याय = | संकेतस्थळ = {{URL|https://twinclimbers.com}} | तळटिपा = | संकीर्ण = }} '''ताशी आणि नुंगशी मलिक''' ([[२१ जून]], [[इ.स. १९९१|१९९१]])<ref name="timesofindia.indiatimes.com">{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/dehradun/Up-Mt-Vinson-twin-girls-will-celebrate-as-if-boy-were-born/articleshow/45300921.cms|title=Up Mt Vinson, twin girls will celebrate as if boy were born - टाइम्स ऑफ इंडिया|work=indiatimes.com}}</ref> सप्त शिखरांवर चढाई करून उत्तर आणि दक्षिण ध्रुवांवर पोहोचणारे आणि 'साहसी ग्रँड स्लॅम' आणि 'थ्री पोल्स चॅलेंज' पूर्ण करणारे पहिले भावंडे आणि जुळे आहेत. == प्रारंभिक जीवन == ताशी आणि नुंगशी मलिक या जुळ्या बहिणी असून मूळच्या भारतातील हरियाणा राज्यातील आहेत.<ref>{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/international/south-asia/indian-sisters-become-first-twins-to-climb-everest/article4733688.ece | title=Indian sisters become first twins to climb Everest | work=[[द हिंदू]] | date=21 May 2013 | access-date=24 May 2013}}</ref> त्यांचा जन्म भारतीय लष्करातील अधिकारी कर्नल वीरेंद्र सिंग मलिक आणि त्यांची पत्नी अंजू थापा यांच्या पोटी हरियाणातील सोनीपत जिल्ह्यात २१ जून १९९१ रोजी झाला. कर्नल मलिक भारतीय सैन्यातून निवृत्त झाल्यानंतर त्यांचे कुटुंब डेहराडूनमध्ये स्थायिक झाले.<ref name=fpj>{{cite news | url=http://freepressjournal.in/first-twins-ever-to-climb-everest/ | title=FIRST TWINS EVER TO CLIMB EVEREST | work=Free Press Journal | date=21 May 2013 | access-date=24 May 2013 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20140610012052/http://freepressjournal.in/first-twins-ever-to-climb-everest/ | archive-date=10 June 2014 | df=dmy-all }}</ref> मध्य प्रदेश, उत्तर प्रदेश, उत्तराखंड, तामिळनाडू, केरळ आणि मणिपूर या राज्यातील अनेक शाळांमध्ये या जुळ्या बहिणींनी शिक्षण घेतले; ज्यात 'लॉरेन्स स्कूल, लवडेल, ओटाकमुंड' देखील आहे. इ.स. २०१३ मध्ये त्यांनी सिक्कीम मणिपाल विद्यापीठातून 'पत्रकारिता' आणि 'जनसंवादात' पदवी पूर्ण केली. त्यांच्याकडे व्हरमाँट, युनायटेड स्टेट्स येथील 'स्कूल ऑफ इंटरनॅशनल ट्रेनिंग'चे 'शांतता आणि संघर्ष निराकरणाचे' प्रमाणपत्र आहे. इ.स. २०१५ मध्ये या जुळ्या बहिणींनी न्यू झीलंडच्या इनव्हरकार्गिलच्या 'साऊथ इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी'मधून स्पोर्ट आणि एक्सरसाइजमध्ये पदवी प्राप्त केली.<ref>{{cite web|url=http://www.allindoon.com/newsarticle/shownewsarticle/news/doon-bite-/4762-tashi-nungshi-malik-mt-everest | archive-url=https://web.archive.org/web/20130623011648/http://www.allindoon.com/newsarticle/shownewsarticle/news/doon-bite-/4762-tashi-nungshi-malik-mt-everest | url-status=dead | archive-date=23 June 2013 | title=TWINS ON MT EVEREST - TASHI & NUNGSHI MALIK FIRST TWINS TO SCALE EVEREST | access-date=7 June 2013 | df=dmy-all }}</ref> == पर्वतारोहण == [[File:At Mt McKinley Summit.JPG|इवलेसे|डावे|देनाली, अलास्काच्या शिखरावर]] मलिक बहिणींनी इ.स. २०१० मध्ये नेहरू इन्स्टिट्यूट ऑफ माउंटेनियरिंग येथे प्रशिक्षण घेतले.<ref name=fpj/> रविवार दिनांक १९ मे २०१३ रोजी त्यांनी [[एव्हरेस्ट|एव्हरेस्ट शिखर]] सर केले आणि असे करणाऱ्या पहिल्या जुळ्या बहिणी ठरल्या.<ref>{{cite news | url=http://ibnlive.in.com/news/indian-sisters-first-twins-to-climb-mount-everest/392901-3.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20130621092824/http://ibnlive.in.com/news/indian-sisters-first-twins-to-climb-mount-everest/392901-3.html | url-status=dead | archive-date=21 June 2013 | title=Indian sisters first twins to climb Mount Everest | work=[[सीएनएन-आयबीएन]] | date=21 May 2013 | access-date=24 May 2013}}</ref><ref>{{cite news | url=https://blogs.wsj.com/indiarealtime/2013/05/22/indian-woman-is-first-female-amputee-to-climb-everest/ | title=Indian Is First Female Amputee up Everest | work=WSJ | date=22 May 2013 | access-date=24 May 2013}}</ref> पाकिस्तानी गिर्यारोहक समीना बेग यांनी त्यांना शिखर परिषदेत सामील केले, जिथे त्यांनी शांततेचे प्रतीक म्हणून भारत आणि पाकिस्तानचे ध्वज एकत्र ठेवले.<ref>{{cite news | url=http://tribune.com.pk/story/551757/for-the-record-woman-climber-makes-pakistan-proud/ | title=For the record: Woman climber makes Pakistan proud | work=The Express Tribune | date=20 May 2013 | access-date=24 May 2013}}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.thehimalayantimes.com/fullNews.php?headline=Everest+summiteers+set+slew+of+records+on+sunny+Sunday&NewsID=377096 | title=Everest summiteers set slew of records on sunny Sunday | work=The Himalayan Times | date=19 May 2013 | access-date=24 May 2013 | archive-date=2014-09-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140923175645/http://www.thehimalayantimes.com/fullNews.php?headline=Everest+summiteers+set+slew+of+records+on+sunny+Sunday&NewsID=377096 | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.jagranjosh.com/current-affairs/samina-baig-became-the-first-pakistani-woman-to-scale-mount-everest-1369024237-1 | title=Samina Baig Became the First Pakistani Woman to Scale Mount Everest | work=Dainik Jagran | date=20 May 2013 | access-date=24 May 2013 | archive-date=2013-06-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130609015701/http://www.jagranjosh.com/current-affairs/samina-baig-became-the-first-pakistani-woman-to-scale-mount-everest-1369024237-1 | url-status=dead }}</ref> या जुळ्या बहिणींनी 'क्लायम्बॅथॉन २०१३' मध्ये भाग घेतला जिथे त्यांनी ऑगस्ट २०१३ मध्ये २१,००० फूट उंचीचे 'व्हर्जिन शिखर' सर केले, यासाठी 'इंडियन माउंटेनियरिंग फाऊंडेशन' ने निधी प्राप्त करून दिला. 'सप्त शिखरे' पूर्ण करणारी, 'एक्सप्लोरर्स ग्रँड स्लॅम' पूर्ण करणारी ती पहिली महिला जुळी आणि 'तीन ध्रुव आव्हान' सर्वात कमी वयात पूर्ण करणारी महिला देखील आहेत.<ref name="Records2015">{{cite book|author=Guinness World Records|title=Guinness World Records 2016|url=https://books.google.com/books?id=f896CgAAQBAJ&q=guinness+world+records+2016+tashi+nungshi+seven+summits&pg=PA195|date=10 September 2015|publisher=Guinness World Records|isbn=978-1-910561-03-4|page=195}}</ref> १६ डिसेंबर २०१४ रोजी, अंटार्क्टिकामधील 'माउंट विन्सन'वर चढाई केल्यानंतर, त्या 'सेव्हन समिट' एकत्र करणारी जगातील पहिली जुळी मुले आणि भावंडे बनल्या.<ref>{{cite news |last=Jaisinghani |first=Bella |title=Haryanvi twins hit record by conquering Seven Summits |publisher=[[टाइम्स ऑफ इंडिया]] |date=18 December 2014 |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Haryanvi-twins-hit-record-by-conquering-Seven-Summits/articleshow/45555686.cms |access-date=23 April 2015 }}</ref><ref>{{cite news |last=Gusain |first=Raju |title=Dehradun twin sisters Tashi, Nungshi Malik first siblings to scale seven tallest peaks in 7 continents |publisher=[[इंडिया टुडे (नियतकालिक)|इंडिया टुडे]] |date=18 December 2014 |url=http://indiatoday.intoday.in/story/dehradun-twin-sisters-tashi-nungshi-malik-first-siblings-to-scale-seven-tallest-peaks-in-7-continents/1/407494.html |access-date=23 April 2015 }}</ref> १९ मे २०१३ रोजी [[माउंट एव्हरेस्ट]] सर केल्यानंतर त्यांनी १५ जुलै २०१५ रोजी 'एक्सप्लोरर्स ग्रँड स्लॅम' अवघ्या दोन वर्षांत पूर्ण केले.<ref>{{cite news|first=Bella |last=Jaisinghani |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mountaineer-twins-first-to-conquer-both-Poles-on-skis/articleshow/47021397.cms |title=Mountaineer twins first to conquer both Poles on skis |publisher=[[टाइम्स ऑफ इंडिया]] |date=23 April 2015 |access-date=26 April 2015}}</ref> 'एक्सप्लोरर्स ग्रँड स्लॅम' पूर्ण करणारे ते पहिले भारतीय आणि दक्षिण आशियाई आहेत.<ref>{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/indian-twins-complete-adventures-grand-slam-conquering-7-summits-2-poles/article1-1340333.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20150423145520/http://www.hindustantimes.com/india-news/indian-twins-complete-adventures-grand-slam-conquering-7-summits-2-poles/article1-1340333.aspx |url-status=dead |archive-date=23 April 2015 |title=Adventures Grand Slam: Indian twins conquer 7 summits, 2 poles |publisher=[[हिंदुस्तान टाइम्स]] |date=23 April 2013 |access-date=26 April 2015}}</ref> डिसेंबर २०१५ मध्ये, या जुळ्या बहिणींनी 'ऑराकी (माउंट कुक)', [[न्यू झीलंड]]चे सर्वात उंच शिखर सर केले.<ref>{{Cite news|url=https://www.odt.co.nz/news/national/twins-peak-mt-cook-first|title=Twins peak: a Mt Cook first|first=Tracey|last=Roxburgh|date=7 December 2016|website=Otago Daily Times Online News}}</ref> सप्टेंबर २०१९ मध्ये, नुंगशी आणि ताशी यांनी 'वर्ल्डस टफेस्ट रेस:इको-चॅलेंज फिजी' मध्ये भारतीय 'खुकुरी वॉरियर्स'चे नेतृत्व केले. यात ३० देशांतील साहसी ऍथलीट्सच्या ६६ संघांनी निसर्गाच्या शक्तींविरुद्ध आणि एकमेकांच्या स्पर्धेत आणि डझनभर धाडसी क्रियाकलाप वापरून ६७१ किमी खडकाळ फिजीयन लँडस्केप, महासागर, नद्या, तलाव आणि जंगले पार केली. या जागतिक साहसी शर्यतीत सहभागी होणारे ते पहिले आणि एकमेव दक्षिण आशियाई बनले.<ref>{{Cite web|title=Bear Grylls set to bring ''World''s Toughest Race'' to OTT world|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/bear-grylls-set-to-bring-worlds-toughest-race-to-ott-world/1877333|access-date=2020-09-25|website=www.outlookindia.com/}}</ref><ref>{{Cite web|date=2019-08-01|title=Amazon Sets More Than 60 Teams to Compete on 'Eco-Challenge' Reboot From Mark Burnett, Bear Grylls|url=https://www.thewrap.com/eco-challenge-reboot-teams-amazon-mark-burnett-bear-grylls-worlds-toughest-race-fiji/|access-date=2020-09-25|website=TheWrap|language=en-US}}</ref> == 'सप्त शिखर' चढाईचे तपशील<ref name="armadillomerino">{{Cite web| url=https://armadillomerino.com/blogs/champions/005-tashi-and-nungshi-malik-passionate-mountaineers-and-guinness-world-record-holders |title=Tashi and Nungshi Malik -seven-summits climbing details|website= www.armadillomerino.com |access-date=16 December 2021}}</ref> == {{मुख्य|सप्त शिखर}} {| class="wikitable sortable" !अ.क्र. !चित्र !शिखर !उत्थान !पर्वतरांगा !खंड !चढाईची तारीख |- | १ |[[File:Everest kalapatthar crop.jpg|100px]] | [[माउंट एव्हरेस्ट]] | ८,८४८ मी (२९,०२९ फूट) | [[हिमालय]] | [[आशिया]] | १९ मे, २०१३ |- | २ | [[File:Aconcagua 13.JPG|100px]] | [[अ‍ॅकोनकाग्वा]] | ६,९६१ मी (२२,८३८ फूट) | [[आन्देस|अँडीज]] | [[दक्षिण अमेरिका]] | २९ जानेवारी, २०१४ |- |३ | [[File:Mount McKinley.jpg|100px]] | [[डेनाली]] | ६,१९४ मी (२०,३२२ फूट) | [[अलास्का पर्वतरांगा]] | [[उत्तर अमेरिका]] | ४ जून, २०१४ |- | ४ | [[File:Mt. Kilimanjaro 12.2006.jpg|100px]] | [[किलीमांजारो पर्वत|किलीमांजारो]] |५,८९५ मी (१९,३४१ फूट) | [[ईस्टर्न रिफ्ट]] पर्वत | [[आफ्रिका]] | १५ जुलै, २०१५ |- | ५ | [[File:Эльбрус с перевала Гумбаши.JPG|100px]] | [[एल्ब्रुस पर्वत]] | ५,६४२ मी (१८,५१० फूट) | [[काॅकेशस पर्वतरांग]] | [[युरोप]] | २२ ऑगस्ट, २०१३ |- |६ | [[File:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|100px]] | [[माउंट विन्सन]] | ४,८९२ मी (१६,०५० फूट) | [[सेंटिनेल श्रेणी]] | [[अंटार्क्टिका]] | १४ डिसेंबर, २०१४ |- | ७ | [[File:Puncakjaya.jpg|100px]] | [[पंकक जया]] | ४,८८४ मी (१६,०२४ फूट) | [[सुदीरमन रेंज]] | [[ऑस्ट्रेलिया]] | १९ मार्च, २०१४ |} == उत्तर ध्रुव आणि दक्षिण ध्रुव == {| class="wikitable sortable" !अ.क्र. ! चित्र ! ध्रुव ! वर्ष |- | १ | [[File:Arctic Ocean - en.png|100px]] | उत्तर ध्रुव | २१ एप्रिल २०१५<ref>{{cite web |last=Kamal |first=Sara |title=Nungshi And Tashi Malik: Making Us Proud At The North Pole |work=Newsmakers |publisher=Women's Web |date=23 April 2015 |url=https://www.womensweb.in/2015/04/nungshi-and-tashi-malik-interview/ |access-date=16 December 2021 |archive-date=2021-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211216170848/https://www.womensweb.in/2015/04/nungshi-and-tashi-malik-interview/ |url-status=dead }}</ref> |- | २ | [[File:Pole-south.gif|100px]] | दक्षिण ध्रुव | २८ डिसेंबर, २०१४<ref name="armadillomerino"/> |} == सन्मान आणि पुरस्कार == [[file:President, Shri Ram Nath Kovind presenting the Nari Shakti Puruskar for the year 2019 to Ms. Tashi Malik.jpg|thumb|राष्ट्रपती [[रामनाथ कोविंद]] ताशी मलिक यांना [[नारी शक्ती पुरस्कार]] प्रदान करताना]] * एस.आय.टी., इन्वरकार्गिल, न्यू झीलंड येथे क्रीडा आणि व्यायामातील पदवीचा अभ्यास करण्यासाठी प्रथम न्यू झीलंड-भारत क्रीडा शिष्यवृत्ती प्रदान करण्यात आली.<ref>{{cite web|url=https://www.sit.ac.nz/Home/About-Us/News/Articles/ID/189/SIT-represented-at-Kiwi-Indian-Hall-of-Fame-ceremony|title=SIT represented at Kiwi Indian Hall of Fame ceremony > Southern Institute of Technology, NZ|website=www.sit.ac.nz|access-date=28 November 2017}}</ref> * सप्टेंबर-ऑक्टोबर २०१५ मध्ये क्रीडा क्षेत्रातील उदयोन्मुख महिला नेतृत्वासाठी यूएस विभागाच्या 'ग्लोबल स्पोर्ट्स मेंटॉरिंग प्रोग्राम' मध्ये सहभागी झाल्या होत्या.<ref>{{cite web|url=https://globalsportsmentoring.org/blog/sisters-nungshi-and-tashi-malik-are-inspiring-indian-girls-and-women-to-try-mountaineering/|title=Sisters Nungshi and Tashi Malik inspire Indian women to try mountaineering – Global Sports Mentoring|access-date=28 November 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.espn.com/espnw/culture/feature/article/17588419/sisters-nungshi-tashi-malik-inspiring-indian-girls-women-try-mountaineering|title=Sisters Nungshi and Tashi Malik are inspiring Indian girls and women to try mountaineering|date=19 September 2016|access-date=28 November 2017}}</ref> * २९ ऑगस्ट २०१६ रोजी भारताच्या राष्ट्रपतींनी भारताचा सर्वोच्च साहसी सन्मान 'तेनझिंग नोर्गे राष्ट्रीय साहस पुरस्कार, २०१५' प्रदान केला.<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/dehradun/Tashi-Nungshi-to-get-National-Adventure-Sports-Award/articleshow/53878587.cms|title=Tashi-Nungshi to get National Adventure Sports Award - टाइम्स ऑफ इंडिया|work=indiatimes.com}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.tribuneindia.com/news/sport/mountaineer-harbhajan-gets-tenzing-norgay-award/287647.html | title=Mountaineer Harbhajan gets Tenzing Norgay award | access-date=2022-02-21 | archive-date=2016-09-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160902171220/http://www.tribuneindia.com/news/sport/mountaineer-harbhajan-gets-tenzing-norgay-award/287647.html | url-status=dead }}</ref> * इस २०१६ मध्ये त्यांना आइसलँडमधील अध्यक्ष 'गुडनी थ जोहान्सन' यांनी 'लीफ एरिक्सन यंग एक्सप्लोरर्स' पुरस्काराने त्यांना सन्मानित केले.<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/dehradun/everest-twins-bag-leif-erikson-explorer-award-in-iceland/story-uXS56KCiLjaezsrtrrZv8K.html|title='Everest twins' bag Leif Erikson Explorer Award in Iceland|date=29 October 2016}}</ref> * त्यांना २०२० मध्ये भारताचे राष्ट्रपती [[रामनाथ कोविंद]] यांच्या हस्ते [[नारी शक्ती पुरस्कार|नारी शक्ती पुरस्काराने]] सन्मानित करण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.jagran.com/uttarakhand/dehradun-city-twin-sisters-tashi-nungshi-have-so-far-conquered-ten-inaccessible-peaks-20097732.html |title=पर्वतारोहण की दुनियां में कई झंडे गाड़ चुकी ताशी-नुंग्शी मलिक के हिमालय जैसे साहस को महिला दिवस के मौके पर नारी शक्ति सम्मान मिला। वे अब दस दस दुर्गम चोटियों को फतह कर चुकी हैं |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= |संकेतस्थळ=jagran.com |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२१ फेब्रुवारी २०२२ |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20200310193829/https://www.jagran.com/uttarakhand/dehradun-city-twin-sisters-tashi-nungshi-have-so-far-conquered-ten-inaccessible-peaks-20097732.html |विदा दिनांक=2020-03-10 |url-status=live }}</ref> * तसेच पद्मश्री पुरस्कारासाठी देखील नामांकन करण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://hindi.asianetnews.com/other-sports/commendable-initiative-of-sports-ministry-for-daughters-of-the-country-a-big-step-taken-to-increase-the-pride-of-the-country-pxpcxa |title=पद्म सम्मान के लिए जारी हुआ 9 खिलाड़ियों का नाम, सबसे गर्व करने वाली बात- इनमें सभी महिला |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= |संकेतस्थळ=hindi.asianetnews.com |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२१ फेब्रुवारी २०२२ |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20220221175343/https://hindi.asianetnews.com/other-sports/commendable-initiative-of-sports-ministry-for-daughters-of-the-country-a-big-step-taken-to-increase-the-pride-of-the-country-pxpcxa |विदा दिनांक=2022-02-21 |url-status=live }}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{नारी शक्ती पुरस्कार}} {{DEFAULTSORT:मलिक, ताशी आणि नुंगशी}} [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:नारी शक्ती पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:भारतीय गिर्यारोहक]] [[वर्ग:इ.स. १९९१ मधील जन्म]] [[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] r52nd1vorfv7qxz7n7zk4nxig2x3imq 0 308708 2701210 2477951 2026-08-12T05:24:48Z Nitin.kunjir 4684 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2701210 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०१२ | team1_image = Flag of New Zealand.svg | team1_name = न्यू झीलंड | team2_image = WestIndiesCricketFlagPre1999.svg | team2_name = वेस्ट इंडीज | from_date = ३० जून २०१२ | to_date = ६ ऑगस्ट २०१२ | team1_captain = [[रॉस टेलर]] | team2_captain = [[डॅरेन सॅमी]] | no_of_twenty20s = 2 | team1_twenty20s_won = 0 | team2_twenty20s_won = 2 | team1_twenty20s_most_runs = रॉब निकोल (३९) | team2_twenty20s_most_runs = [[ख्रिस गेल]] (१३८) | team1_twenty20s_most_wickets = नॅथन मॅक्युलम (२)<br />[[डग ब्रेसवेल]] (२) | team2_twenty20s_most_wickets = [[सुनील नरेन]] (७) | player_of_twenty20_series = [[ख्रिस गेल]] (वेस्ट इंडीज) | no_of_ODIs = 5 | team1_ODIs_won = 1 | team2_ODIs_won = 4 | team1_ODIs_most_runs = बीजे वाटलिंग (१७२) | team2_ODIs_most_runs = [[ख्रिस गेल]] (२२०) | team1_ODIs_most_wickets = [[टिम साउथी]] (१०) | team2_ODIs_most_wickets = [[सुनील नरेन]] (१३) | player_of_ODI_series = [[सुनील नरेन]] (वेस्ट इंडीज) | no_of_tests = 2 | team1_tests_won = 0 | team2_tests_won = 2 | team1_tests_most_runs = [[मार्टिन गप्टिल]] (२७७) | team2_tests_most_runs = [[ख्रिस गेल]] (२३०) | team1_tests_most_wickets = [[डग ब्रेसवेल]] (७) | team2_tests_most_wickets = [[सुनील नरेन]] (१२)<br />[[केमार रोच]] (१२) | player_of_test_series = [[केमार रोच]] (वेस्ट इंडीज) }} न्यू झीलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघाने ३० जून ते ६ ऑगस्ट या कालावधीत वेस्ट इंडीजचा दौरा केला. या दौऱ्यात पाच एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय सामने आणि दोन कसोटी सामन्यांचा समावेश होता. यात युनायटेड स्टेट्समधील लॉडरहिल, फ्लोरिडा येथे आयोजित करण्यात आलेले दोन ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय सामने देखील वैशिष्ट्यीकृत आहेत.<ref>{{cite news |url=http://www.nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/sports/13-Apr-2012/florida-to-host-new-zealand-west-indies |title=Florida to host New Zealand, West Indies |newspaper=[[The Nation]] |agency=Agencies |date=13 April 2012 |access-date=14 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120416095723/http://www.nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/sports/13-Apr-2012/florida-to-host-new-zealand-west-indies |archive-date=16 April 2012 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-new-zealand-2012/content/story/560941.html |title=Florida to host New Zealand, West Indies |publisher=[[ESPN Cricinfo]] |author=ESPNcricinfo staff |date=12 April 2012 |access-date=14 May 2012 }}</ref> == टी२०आ मालिका == === पहिला टी२०आ === {{Limited overs matches | date = ३० जून २०१२ | time = १५:०० | team1 = {{cr-rt|WIN}} | score1 = २०९/२ (२० षटके) | score2 = १५३ (१८.३ षटके) | team2 = {{cr|NZL}} | runs1 = [[ख्रिस गेल]] ८५ (५२) | wickets1 = [[केन विल्यमसन]] १/२१ (१.४ षटके) | runs2 = रॉब निकोल ३२ (३१) | wickets2 = [[सुनील नरेन]] ३/३४ (४ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ५६ धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-new-zealand-2012/engine/match/560921.html धावफलक] | venue = [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], लॉडरहिल, [[फ्लोरिडा]] | umpires = पीटर नीरो (वेस्ट इंडीज) आणि [[जोएल विल्सन]] (वेस्ट इंडीज) | motm = [[ख्रिस गेल]] (वेस्ट इंडीज) | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = टॉम लॅथम (न्यू झीलंड) आणि सॅम्युअल बद्री (वेस्ट इंडीज) यांनी त्यांचे टी२०आ पदार्पण केले. }} === दुसरा टी२०आ === {{Limited overs matches | date = १ जुलै २०१२ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|WIN}} | score1 = १७७/५ (२० षटके) | score2 = ११६ (१८.४ षटके) | team2 = {{cr|NZL}} | runs1 = [[ख्रिस गेल]] ५३ (३९) | wickets1 = नॅथन मॅक्युलम २/१९ (३ षटके) | runs2 = डॅनियल फ्लिन २२ (१९) | wickets2 = [[सुनील नरेन]] ४/१२ (४ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ६१ धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-new-zealand-2012/engine/match/560922.html धावफलक] | venue = [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], लॉडरहिल, [[फ्लोरिडा]] | umpires = पीटर नीरो (वेस्ट इंडीज) आणि [[जोएल विल्सन]] (वेस्ट इंडीज) | motm = [[सुनील नरेन]] (वेस्ट इंडीज) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} == एकदिवसीय मालिका == ''सर्व स्थानिक वेळा (जमैकामधील युटीसी-५, इतर सर्व ठिकाणी युटीसी-४)'' === पहिला सामना === {{Limited overs matches | date = ५ जुलै २०१२ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|NZL}} | score1 = १९०/९ (५० षटके) | team2 = {{cr|WIN}} | score2 = १३६/१ (२४.२ षटके) | runs1 = बीजे वाटलिंग ६० (९८) | wickets1 = [[आंद्रे रसेल]] ४/४५ (१० षटके) | runs2 = [[ड्वेन स्मिथ]] ६५ (७७) | wickets2 = [[काइल मिल्स]] १/७ (५ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ९ गडी राखून विजयी ([[डकवर्थ-लुईस पद्धत]]) | report = [http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-new-zealand-2012/engine/match/560923.html धावफलक] | venue = [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन, जमैका|किंग्स्टन]], [[जमैका]] | umpires = रिचर्ड केटलबरो (इंग्लंड) आणि पीटर नीरो (वेस्ट इंडीज) | motm = [[आंद्रे रसेल]] (वेस्ट इंडीज) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = पावसामुळे वेस्ट इंडीजचा डाव कमाल ३३ षटकांपर्यंत कमी झाला, डकवर्थ-लुईस पद्धतीने लक्ष्य सुधारित १३६ केले. }} === दुसरा सामना === {{Limited overs matches | date = ७ जुलै २०१२ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|WIN}} | score1 = ३१५/५ (५० षटके) | score2 = २६० (४७ षटके) | team2 = {{cr|NZL}} | runs1 = [[ख्रिस गेल]] १२५ (१०७) | wickets1 = [[टिम साउथी]] ३/५५ (१० षटके) | runs2 = बीजे वाटलिंग ७२ (८६) | wickets2 = [[रवी रामपॉल]] ३/५० (९ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ५५ धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-new-zealand-2012/engine/match/560924.html धावफलक] | venue = [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन, जमैका|किंग्स्टन]], [[जमैका]] | umpires = [[ग्रेगरी ब्रॅथवेट]] (वेस्ट इंडीज) आणि [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इंग्लंड) | motm = [[मार्लन सॅम्युअल्स]] (वेस्ट इंडीज) | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} === तिसरा सामना === {{Limited overs matches | date = ११ जुलै २०१२ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{cr-rt|1=New Zealand}} | score1 = २४९/९ (५० षटके) | team2 = {{cr|1=West Indies}} | score2 = १६१ (३४.३ षटके) | runs1 = रॉब निकोल ५९ (६९) | wickets1 = [[आंद्रे रसेल]] ४/५७ (९ षटके) | runs2 = [[आंद्रे रसेल]] ४२ (४०) | wickets2 = [[जेकब ओरम]] २/२२ (७ षटके) | result = न्यू झीलंड ८८ धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-new-zealand-2012/engine/match/560925.html धावफलक] | venue = वॉर्नर पार्क, बसेटेरे, सेंट. किट्स | umpires = रिचर्ड केटलबरो (इंग्लंड) आणि [[जोएल विल्सन]] (वेस्ट इंडीज) | motm = रॉब निकोल (न्यू झीलंड) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = ट्रेंट बोल्ट (न्यू झीलंड) यांनी वनडे पदार्पण केले. }} === चौथा सामना === {{Limited overs matches | date = १४ जुलै २०१२ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{cr-rt|WIN}} | score1 = २६४ (४९.५ षटके) | team2 = {{cr|NZL}} | score2 = २४० (४९.३ षटके) | runs1 = [[किरॉन पोलार्ड]] ५६ (७०) | wickets1 = [[जेकब ओरम]] ३/४२ (१० षटके) | runs2 = [[रॉस टेलर]] ११० (११५) | wickets2 = टीनो बेस्ट ४/४६ (१० षटके) | result = वेस्ट इंडीज २४ धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-new-zealand-2012/engine/match/560926.html धावफलक] | venue = वॉर्नर पार्क, बसेटेरे, सेंट. किट्स | umpires = [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इंग्लंड) आणि पीटर नीरो (वेस्ट इंडीज) | motm = [[सुनील नरेन]] (वेस्ट इंडीज) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} === पाचवा सामना === {{Limited overs matches | date = १६ जुलै २०१२ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{cr-rt|WIN}} | score1 = २४१/९ (५० षटके) | score2 = २२१ (५० षटके) | team2 = {{cr|NZL}} | runs1 = [[डॅरेन सॅमी]] ५९ (५७) | wickets1 = [[काइल मिल्स]] ३/४० (१० षटके) | runs2 = [[केन विल्यमसन]] ६९ (८४) | wickets2 = [[सुनील नरेन]] ५/२७ (१० षटके) | result = वेस्ट इंडीज २० धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-new-zealand-2012/engine/match/560927.html धावफलक] | venue = वॉर्नर पार्क, बसेटेरे, सेंट. किट्स | umpires = रिचर्ड केटलबरो (इंग्लंड) आणि [[जोएल विल्सन]] (वेस्ट इंडीज) | motm = [[सुनील नरेन]] (वेस्ट इंडीज) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला | rain = | notes = }} == कसोटी मालिका == === पहिली कसोटी === {{Test match | date = २५–२९ जुलै २०१२ | team1 = {{cr-rt|NZL}} | team2 = {{cr|WIN}} | score-team1-inns1 = ३५१ (१२९.१ षटके) | runs-team1-inns1 = [[मार्टिन गप्टिल]] ९७ (२४९) | wickets-team1-inns1 = [[सुनील नरेन]] ५/१३२ (४३ षटके) | score-team2-inns1 = ५२२ (१६३.३ षटके) | runs-team2-inns1 = [[ख्रिस गेल]] १५० (२०६) | wickets-team2-inns1 = [[ख्रिस मार्टिन]] ३/१३४ (३० षटके) | score-team1-inns2 = २७२ (१०५.२ षटके) | runs-team1-inns2 = ब्रेंडन मॅककुलम ८४ (१३९) | wickets-team1-inns2 = [[केमार रोच]] ५/६० (२३.२ षटके) | score-team2-inns2 = १०२/१ (१९.३ षटके) | runs-team2-inns2 = [[ख्रिस गेल]] ६४ (४९) | wickets-team2-inns2 = [[डग ब्रेसवेल]] १/२५ (६ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ९ गडी राखून विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-new-zealand-2012/engine/match/560929.html धावफलक] | venue = सर व्हिव्हियन रिचर्ड्स स्टेडियम, नॉर्थ साउंड, [[अँटिग्वा]] | umpires = रिचर्ड केटलबरो (इंग्लंड) आणि पॉल रीफेल (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[सुनील नरेन]] (वेस्ट इंडीज) | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = नील वॅगनर (न्यू झीलंड) यांनी कसोटी पदार्पण केले. }} === दुसरी कसोटी === {{Test match | date = २–६ ऑगस्ट २०१२ | team1 = {{cr-rt|NZL}} | team2 = {{cr|WIN}} | score-team1-inns1 = २६० (८२.५ षटके) | runs-team1-inns1 = [[मार्टिन गप्टिल]] ७१ (१७४) | wickets-team1-inns1 = [[केमार रोच]] ४/७० (१७.५ षटके) | score-team2-inns1 = २०९ (६४.३ षटके) | runs-team2-inns1 = [[मार्लन सॅम्युअल्स]] १२३ (१६९) | wickets-team2-inns1 = [[डग ब्रेसवेल]] ३/४६ (१५.३ षटके) | score-team1-inns2 = १५४ (६५.२ षटके) | runs-team1-inns2 = [[मार्टिन गप्टिल]] ४२ (५८) | wickets-team1-inns2 = नरसिंग देवनारीन ४/३७ (२२ षटके) | score-team2-inns2 = २०६/५ (६३.२ षटके) | runs-team2-inns2 = [[मार्लन सॅम्युअल्स]] ५२ (१०३) | wickets-team2-inns2 = [[टिम साउथी]] १/३० (१४ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ५ गडी राखून विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-new-zealand-2012/engine/current/match/560930.html धावफलक] | venue = [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन, जमैका|किंग्स्टन]], [[जमैका]] | umpires = मारायस इरास्मस (दक्षिण आफ्रिका) आणि पॉल रीफेल (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[मार्लन सॅम्युअल्स]] (वेस्ट इंडीज) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = न्यू झीलंडचे प्रशिक्षक जॉन राइट यांची शेवटची कसोटी. }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे वेस्ट इंडीज दौरे]] [[वर्ग:इ.स. २०१२ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे वेस्ट इंडीज दौरे]] c41o5l60zj6j2fyeltpthkjprtt9zhw 2701214 2701210 2026-08-12T05:25:15Z Nitin.kunjir 4684 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2701214 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०१२ | team1_image = Flag of New Zealand.svg | team1_name = न्यू झीलंड | team2_image = WestIndiesCricketFlagPre1999.svg | team2_name = वेस्ट इंडीज | from_date = ३० जून २०१२ | to_date = ६ ऑगस्ट २०१२ | team1_captain = [[रॉस टेलर]] | team2_captain = [[डॅरेन सॅमी]] | no_of_twenty20s = 2 | team1_twenty20s_won = 0 | team2_twenty20s_won = 2 | team1_twenty20s_most_runs = रॉब निकोल (३९) | team2_twenty20s_most_runs = [[ख्रिस गेल]] (१३८) | team1_twenty20s_most_wickets = नॅथन मॅक्युलम (२)<br />[[डग ब्रेसवेल]] (२) | team2_twenty20s_most_wickets = [[सुनील नरेन]] (७) | player_of_twenty20_series = [[ख्रिस गेल]] (वेस्ट इंडीज) | no_of_ODIs = 5 | team1_ODIs_won = 1 | team2_ODIs_won = 4 | team1_ODIs_most_runs = बीजे वाटलिंग (१७२) | team2_ODIs_most_runs = [[ख्रिस गेल]] (२२०) | team1_ODIs_most_wickets = [[टिम साउथी]] (१०) | team2_ODIs_most_wickets = [[सुनील नरेन]] (१३) | player_of_ODI_series = [[सुनील नरेन]] (वेस्ट इंडीज) | no_of_tests = 2 | team1_tests_won = 0 | team2_tests_won = 2 | team1_tests_most_runs = [[मार्टिन गप्टिल]] (२७७) | team2_tests_most_runs = [[ख्रिस गेल]] (२३०) | team1_tests_most_wickets = [[डग ब्रेसवेल]] (७) | team2_tests_most_wickets = [[सुनील नरेन]] (१२)<br />[[केमार रोच]] (१२) | player_of_test_series = [[केमार रोच]] (वेस्ट इंडीज) }} न्यू झीलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघाने ३० जून ते ६ ऑगस्ट या कालावधीत वेस्ट इंडीजचा दौरा केला. या दौऱ्यात पाच एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय सामने आणि दोन कसोटी सामन्यांचा समावेश होता. यात युनायटेड स्टेट्समधील लॉडरहिल, फ्लोरिडा येथे आयोजित करण्यात आलेले दोन ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय सामने देखील वैशिष्ट्यीकृत आहेत.<ref>{{cite news |url=http://www.nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/sports/13-Apr-2012/florida-to-host-new-zealand-west-indies |title=Florida to host New Zealand, West Indies |newspaper=[[The Nation]] |agency=Agencies |date=13 April 2012 |access-date=14 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120416095723/http://www.nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/sports/13-Apr-2012/florida-to-host-new-zealand-west-indies |archive-date=16 April 2012 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-new-zealand-2012/content/story/560941.html |title=Florida to host New Zealand, West Indies |publisher=[[ESPN Cricinfo]] |author=ESPNcricinfo staff |date=12 April 2012 |access-date=14 May 2012 }}</ref> == टी२०आ मालिका == === पहिला टी२०आ === {{Limited overs matches | date = ३० जून २०१२ | time = १५:०० | team1 = {{cr-rt|WIN}} | score1 = २०९/२ (२० षटके) | score2 = १५३ (१८.३ षटके) | team2 = {{cr|NZL}} | runs1 = [[ख्रिस गेल]] ८५ (५२) | wickets1 = [[केन विल्यमसन]] १/२१ (१.४ षटके) | runs2 = रॉब निकोल ३२ (३१) | wickets2 = [[सुनील नरेन]] ३/३४ (४ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ५६ धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-new-zealand-2012/engine/match/560921.html धावफलक] | venue = [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], लॉडरहिल, [[फ्लोरिडा]] | umpires = पीटर नीरो (वेस्ट इंडीज) आणि [[जोएल विल्सन]] (वेस्ट इंडीज) | motm = [[ख्रिस गेल]] (वेस्ट इंडीज) | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = टॉम लॅथम (न्यू झीलंड) आणि सॅम्युअल बद्री (वेस्ट इंडीज) यांनी त्यांचे टी२०आ पदार्पण केले. }} === दुसरा टी२०आ === {{Limited overs matches | date = १ जुलै २०१२ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|WIN}} | score1 = १७७/५ (२० षटके) | score2 = ११६ (१८.४ षटके) | team2 = {{cr|NZL}} | runs1 = [[ख्रिस गेल]] ५३ (३९) | wickets1 = नॅथन मॅक्युलम २/१९ (३ षटके) | runs2 = डॅनियल फ्लिन २२ (१९) | wickets2 = [[सुनील नरेन]] ४/१२ (४ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ६१ धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-new-zealand-2012/engine/match/560922.html धावफलक] | venue = [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], लॉडरहिल, [[फ्लोरिडा]] | umpires = पीटर नीरो (वेस्ट इंडीज) आणि [[जोएल विल्सन]] (वेस्ट इंडीज) | motm = [[सुनील नरेन]] (वेस्ट इंडीज) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} == एकदिवसीय मालिका == ''सर्व स्थानिक वेळा (जमैकामधील युटीसी-५, इतर सर्व ठिकाणी युटीसी-४)'' === पहिला सामना === {{Limited overs matches | date = ५ जुलै २०१२ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|NZL}} | score1 = १९०/९ (५० षटके) | team2 = {{cr|WIN}} | score2 = १३६/१ (२४.२ षटके) | runs1 = बीजे वाटलिंग ६० (९८) | wickets1 = [[आंद्रे रसेल]] ४/४५ (१० षटके) | runs2 = [[ड्वेन स्मिथ]] ६५ (७७) | wickets2 = [[काइल मिल्स]] १/७ (५ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ९ गडी राखून विजयी ([[डकवर्थ-लुईस पद्धत]]) | report = [http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-new-zealand-2012/engine/match/560923.html धावफलक] | venue = [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन, जमैका|किंग्स्टन]], [[जमैका]] | umpires = रिचर्ड केटलबरो (इंग्लंड) आणि पीटर नीरो (वेस्ट इंडीज) | motm = [[आंद्रे रसेल]] (वेस्ट इंडीज) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = पावसामुळे वेस्ट इंडीजचा डाव कमाल ३३ षटकांपर्यंत कमी झाला, डकवर्थ-लुईस पद्धतीने लक्ष्य सुधारित १३६ केले. }} === दुसरा सामना === {{Limited overs matches | date = ७ जुलै २०१२ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|WIN}} | score1 = ३१५/५ (५० षटके) | score2 = २६० (४७ षटके) | team2 = {{cr|NZL}} | runs1 = [[ख्रिस गेल]] १२५ (१०७) | wickets1 = [[टिम साउथी]] ३/५५ (१० षटके) | runs2 = बीजे वाटलिंग ७२ (८६) | wickets2 = [[रवी रामपॉल]] ३/५० (९ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ५५ धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-new-zealand-2012/engine/match/560924.html धावफलक] | venue = [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन, जमैका|किंग्स्टन]], [[जमैका]] | umpires = [[ग्रेगरी ब्रॅथवेट]] (वेस्ट इंडीज) आणि [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इंग्लंड) | motm = [[मार्लन सॅम्युअल्स]] (वेस्ट इंडीज) | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} === तिसरा सामना === {{Limited overs matches | date = ११ जुलै २०१२ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{cr-rt|1=New Zealand}} | score1 = २४९/९ (५० षटके) | team2 = {{cr|1=West Indies}} | score2 = १६१ (३४.३ षटके) | runs1 = रॉब निकोल ५९ (६९) | wickets1 = [[आंद्रे रसेल]] ४/५७ (९ षटके) | runs2 = [[आंद्रे रसेल]] ४२ (४०) | wickets2 = [[जेकब ओरम]] २/२२ (७ षटके) | result = न्यू झीलंड ८८ धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-new-zealand-2012/engine/match/560925.html धावफलक] | venue = वॉर्नर पार्क, बसेटेरे, सेंट. किट्स | umpires = रिचर्ड केटलबरो (इंग्लंड) आणि [[जोएल विल्सन]] (वेस्ट इंडीज) | motm = रॉब निकोल (न्यू झीलंड) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = ट्रेंट बोल्ट (न्यू झीलंड) यांनी वनडे पदार्पण केले. }} === चौथा सामना === {{Limited overs matches | date = १४ जुलै २०१२ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{cr-rt|WIN}} | score1 = २६४ (४९.५ षटके) | team2 = {{cr|NZL}} | score2 = २४० (४९.३ षटके) | runs1 = [[किरॉन पोलार्ड]] ५६ (७०) | wickets1 = [[जेकब ओरम]] ३/४२ (१० षटके) | runs2 = [[रॉस टेलर]] ११० (११५) | wickets2 = टीनो बेस्ट ४/४६ (१० षटके) | result = वेस्ट इंडीज २४ धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-new-zealand-2012/engine/match/560926.html धावफलक] | venue = वॉर्नर पार्क, बसेटेरे, सेंट. किट्स | umpires = [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इंग्लंड) आणि पीटर नीरो (वेस्ट इंडीज) | motm = [[सुनील नरेन]] (वेस्ट इंडीज) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} === पाचवा सामना === {{Limited overs matches | date = १६ जुलै २०१२ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{cr-rt|WIN}} | score1 = २४१/९ (५० षटके) | score2 = २२१ (५० षटके) | team2 = {{cr|NZL}} | runs1 = [[डॅरेन सॅमी]] ५९ (५७) | wickets1 = [[काइल मिल्स]] ३/४० (१० षटके) | runs2 = [[केन विल्यमसन]] ६९ (८४) | wickets2 = [[सुनील नरेन]] ५/२७ (१० षटके) | result = वेस्ट इंडीज २० धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-new-zealand-2012/engine/match/560927.html धावफलक] | venue = वॉर्नर पार्क, बसेटेरे, सेंट. किट्स | umpires = रिचर्ड केटलबरो (इंग्लंड) आणि [[जोएल विल्सन]] (वेस्ट इंडीज) | motm = [[सुनील नरेन]] (वेस्ट इंडीज) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला | rain = | notes = }} == कसोटी मालिका == === पहिली कसोटी === {{Test match | date = २५–२९ जुलै २०१२ | team1 = {{cr-rt|NZL}} | team2 = {{cr|WIN}} | score-team1-inns1 = ३५१ (१२९.१ षटके) | runs-team1-inns1 = [[मार्टिन गप्टिल]] ९७ (२४९) | wickets-team1-inns1 = [[सुनील नरेन]] ५/१३२ (४३ षटके) | score-team2-inns1 = ५२२ (१६३.३ षटके) | runs-team2-inns1 = [[ख्रिस गेल]] १५० (२०६) | wickets-team2-inns1 = [[ख्रिस मार्टिन]] ३/१३४ (३० षटके) | score-team1-inns2 = २७२ (१०५.२ षटके) | runs-team1-inns2 = ब्रेंडन मॅककुलम ८४ (१३९) | wickets-team1-inns2 = [[केमार रोच]] ५/६० (२३.२ षटके) | score-team2-inns2 = १०२/१ (१९.३ षटके) | runs-team2-inns2 = [[ख्रिस गेल]] ६४ (४९) | wickets-team2-inns2 = [[डग ब्रेसवेल]] १/२५ (६ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ९ गडी राखून विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-new-zealand-2012/engine/match/560929.html धावफलक] | venue = सर व्हिव्हियन रिचर्ड्स स्टेडियम, नॉर्थ साउंड, [[अँटिग्वा]] | umpires = रिचर्ड केटलबरो (इंग्लंड) आणि पॉल रीफेल (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[सुनील नरेन]] (वेस्ट इंडीज) | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = नील वॅगनर (न्यू झीलंड) यांनी कसोटी पदार्पण केले. }} === दुसरी कसोटी === {{Test match | date = २–६ ऑगस्ट २०१२ | team1 = {{cr-rt|NZL}} | team2 = {{cr|WIN}} | score-team1-inns1 = २६० (८२.५ षटके) | runs-team1-inns1 = [[मार्टिन गप्टिल]] ७१ (१७४) | wickets-team1-inns1 = [[केमार रोच]] ४/७० (१७.५ षटके) | score-team2-inns1 = २०९ (६४.३ षटके) | runs-team2-inns1 = [[मार्लन सॅम्युअल्स]] १२३ (१६९) | wickets-team2-inns1 = [[डग ब्रेसवेल]] ३/४६ (१५.३ षटके) | score-team1-inns2 = १५४ (६५.२ षटके) | runs-team1-inns2 = [[मार्टिन गप्टिल]] ४२ (५८) | wickets-team1-inns2 = नरसिंग देवनारीन ४/३७ (२२ षटके) | score-team2-inns2 = २०६/५ (६३.२ षटके) | runs-team2-inns2 = [[मार्लन सॅम्युअल्स]] ५२ (१०३) | wickets-team2-inns2 = [[टिम साउथी]] १/३० (१४ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ५ गडी राखून विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-new-zealand-2012/engine/current/match/560930.html धावफलक] | venue = [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन, जमैका|किंग्स्टन]], [[जमैका]] | umpires = मारायस इरास्मस (दक्षिण आफ्रिका) आणि पॉल रीफेल (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[मार्लन सॅम्युअल्स]] (वेस्ट इंडीज) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = न्यू झीलंडचे प्रशिक्षक जॉन राइट यांची शेवटची कसोटी. }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे वेस्ट इंडीज दौरे]] [[वर्ग:इ.स. २०१२ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे वेस्ट इंडीज दौरे]] [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|वेस्ट इंडीज]] jisx8m15pp9mfup95qm9wuajlmdcm3w 0 309301 2701211 2329133 2026-08-12T05:24:51Z Nitin.kunjir 4684 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2701211 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०१४ | team1_image = WestIndiesCricketFlagPre1999.svg | team1_name = वेस्ट इंडीज | team2_image = Flag of New Zealand.svg | team2_name = न्यू झीलंड | from_date = ८ जून २०१४ | to_date = ६ जुलै २०१४ | team1_captain = [[दिनेश रामदिन]] (कसोटी) <br /> [[डॅरेन सॅमी]](टी२०आ) | team2_captain = ब्रेंडन मॅककुलम (कसोटी)<br /> (टी२०आ) | no_of_tests = 3 | team1_tests_won = 1 | team2_tests_won = 2 | team1_tests_most_runs = [[क्रेग ब्रॅथवेट]] (२१७) | team2_tests_most_runs = [[केन विल्यमसन]] (४१३) | team1_tests_most_wickets = [[केमार रोच]] (१५) | team2_tests_most_wickets = [[मार्क क्रेग]] (१२) | player_of_test_series = [[केन विल्यमसन]] (न्यू झीलंड) | no_of_twenty20s = 2 | team1_twenty20s_won = 1 | team2_twenty20s_won = 1 | team1_twenty20s_most_runs = [[आंद्रे फ्लेचर]] (११४) | team2_twenty20s_most_runs = ब्रेंडन मॅककुलम (६१) | team1_twenty20s_most_wickets = [[शेल्डन कॉट्रेल]] (३)<br />[[डॅरेन सॅमी]] (३) | team2_twenty20s_most_wickets = [[ट्रेंट बोल्ट]] (४) | player_of_twenty20_series = [[आंद्रे फ्लेचर]] (वेस्ट इंडीज) }} न्यू झीलंड क्रिकेट संघाने ८ जून ते ६ जुलै २०१४ या कालावधीत वेस्ट इंडीजचा दौरा केला आणि वेस्ट इंडीज संघाविरुद्ध तीन सामन्यांची कसोटी क्रिकेट मालिका आणि दोन टी२०आ सामने खेळले.<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/series/730259.html |title=New Zealand in West Indies Test Series, 2014 |publisher=ESPNcricinfo |date=10 May 2014 |access-date=10 May 2014 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/series/730261.html |title=New Zealand in West Indies T20I Series, 2014 |publisher=ESPNcricinfo |date=10 May 2014 |access-date=10 May 2014 }}</ref> वेस्ट इंडीजचा धडाकेबाज फलंदाज ख्रिस गेलने १ल्या कसोटीत आपला १०० वा कसोटी सामना खेळला.<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-new-zealand-2014/content/story/750911.html |title=Gayle eyes 'huge performance' in landmark Test |publisher=ESPNcricinfo |date=8 June 2014 |access-date=8 June 2014 }}</ref> त्या सामन्यात गेल कसोटी क्रिकेटमध्ये ७,००० धावा करणारा सातवा वेस्ट इंडीज क्रिकेट खेळाडू ठरला.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/cricket/27808073 |title=New Zealand defeat West Indies in Chris Gayle's 100th Test match |publisher=BBC Sport |date=12 June 2014 |access-date=12 June 2014 }}</ref> न्यू झीलंडचा १२ वर्षांतील पहिल्या आठ देशांविरुद्ध घराबाहेरील मालिका विजय होता.<ref> [http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-new-zealand-2014/content/story/756591.html Third Test]</ref> ==कसोटी मालिका== ===पहिली कसोटी=== {{Test match | date = ८–१२ जून २०१४ | team1 = {{cr-rt|NZL}} | team2 = {{cr|WIN}} | score-team1-inns1 = ५०८/७[[घोषणा आणि जप्ती|घोषित]] (१७४.३ षटके) | runs-team1-inns1 = [[केन विल्यमसन]] ११३ (२९८) | wickets-team1-inns1 = [[सुलेमान बेन]] ३/१४२ (५२ षटके) | score-team2-inns1 = २६२ (८१.२ षटके) | runs-team2-inns1 = [[शिवनारायण चंद्रपॉल]] ८४[[नाबाद|*]] (१३८) | wickets-team2-inns1 = [[टिम साउथी]] ४/१९ (१६.२ षटके) | score-team1-inns2 = १५६/८[[घोषणा आणि जप्ती|घोषित]] (६०.५ षटके) | runs-team1-inns2 = [[टॉम लॅथम]] ७३ (१८१) | wickets-team1-inns2 = [[जेरोम टेलर]] ३/२८ (१२ षटके) | score-team2-inns2 = २१६ (४७.४ षटके) | runs-team2-inns2 = [[शेन शिलिंगफोर्ड]] ५३[[नाबाद|*]] (२९) | wickets-team2-inns2 = [[मार्क क्रेग]] ४/९७ (१५ षटके) | result = न्यू झीलंड १८६ धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-new-zealand-2014/engine/match/730277.html धावफलक] | venue = [[सबिना पार्क|सबिना पार्क, किंग्स्टन]], [[जमैका]] | umpires = [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इंग्लंड) आणि [[रॉड टकर]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[मार्क क्रेग]] (न्यू झीलंड) | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला | rain = मार्क क्रेग (न्यू झीलंड) यांनी कसोटी सामन्यात पदार्पण केले | notes = मार्क क्रेगने पदार्पणातच न्यू झीलंडच्या गोलंदाजाने सर्वोत्तम सामन्यातील आकडेवारी (८/१८८) केली होती. }} ===दुसरी कसोटी=== {{Test match | date = १६–२० जून २०१४ | team1 = {{cr-rt|NZL}} | team2 = {{cr|WIN}} | score-team1-inns1 = २२१ (७४.४ षटके) | runs-team1-inns1 = [[टॉम लॅथम]] ८२ (१६३) | wickets-team1-inns1 = [[जेरोम टेलर]] ४/३४ (१७ षटके) | score-team2-inns1 = ४६० (१३७.१ षटके) | runs-team2-inns1 = [[क्रेग ब्रॅथवेट]] १२९ (१५८) | wickets-team2-inns1 = ईश सोधी ४/९६ (१९.१ षटके) | score-team1-inns2 = ३३१ (१५२.२ षटके) | runs-team1-inns2 = [[मार्क क्रेग]] ६७ (१६७) | wickets-team1-inns2 = [[केमार रोच]] ४/७४ (२८ षटके) | score-team2-inns2 = ९५/० (१३.२ षटके) | runs-team2-inns2 = [[ख्रिस गेल]] ८०[[नाबाद|*]] (४६) | wickets-team2-inns2 = | result = वेस्ट इंडीज १० गडी राखून विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/730279.html धावफलक] | venue = [[क्वीन्स पार्क ओव्हल|क्वीन्स पार्क ओव्हल, पोर्ट ऑफ स्पेन, त्रिनिदाद]] | umpires = [[इयान गोल्ड]] (इंग्लंड), [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इंग्लंड) आणि [[रॉड टकर]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[क्रेग ब्रॅथवेट]] (वेस्ट इंडीज) | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = पाचव्या दिवशी न्यू झीलंडच्या दुसऱ्या डावानंतर पावसाने हस्तक्षेप केला |notes = जर्मेन ब्लॅकवूड (वेस्ट इंडीज) यांनी कसोटी सामन्यात पदार्पण केले. * ''क्रेग ब्रॅथवेटने आपले पहिले कसोटी शतक झळकावले'' * ''डॅरेन ब्राव्होने त्याच्या घरच्या मैदानावर त्याचे पहिले कसोटी शतक झळकावले }} ===तिसरी कसोटी=== {{Test match | date = २६–३० जून २०१४ | team1 = {{cr-rt|NZL}} | team2 = {{cr|WIN}} | score-team1-inns1 = २९३ (७८.२ षटके) | runs-team1-inns1 = [[जेम्स नीशम]] ७८ (९१) | wickets-team1-inns1 = [[सुलेमान बेन]] ५/९३ (२६.२ षटके) | score-team2-inns1 = ३१७ (४२.२ षटके) | runs-team2-inns1 = [[क्रेग ब्रॅथवेट]] ६८ (११६) | wickets-team2-inns1 = [[नील वॅगनर]] ४/६४ (२७ षटके) | score-team1-inns2 = ३३१/७[[घोषणा आणि जप्ती|घोषित]] (८९.१ षटके) | runs-team1-inns2 = [[केन विल्यमसन]] १६१* (२७१) | wickets-team1-inns2 = [[केमार रोच]] ४/५५ (१९.१ षटके) | score-team2-inns2 = २५४ (८२.१ षटके) | runs-team2-inns2 = [[जेसन होल्डर]] ५२ (७९) | wickets-team2-inns2 = [[टिम साउथी]] ३/२८ (१६ षटके) | result = न्यू झीलंड ५३ धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/730281.html धावफलक] | venue = [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]], [[बार्बाडोस]] | umpires = [[इयान गोल्ड]] (इंग्लंड) आणि [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इंग्लंड) | motm = [[केन विल्यमसन]] (न्यू झीलंड) | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला | rain = दुपारच्या जेवणानंतर दुसऱ्या दिवशी आणि चहानंतर चौथ्या दिवशी पावसाने दडी मारली | notes = जेसन होल्डर (वेस्ट इंडीज)ने कसोटी पदार्पण केले }} ==टी२०आ मालिका== ===पहिला टी२०आ=== {{Limited overs matches | date = ५ जुलै २०१४ | time = १४:०० स्थानिक | team1 = {{cr-rt|WIN}} | team2 = {{cr|NZL}} | score1 = १३२ (२० षटके) | runs1 = [[आंद्रे फ्लेचर]] ५२ (३९) | wickets1 = [[टिम साउथी]] २/२० (४ षटके) | score2 = ११७/४ (१५ षटके) | runs2 = [[ब्रॅन्डन मॅककुलम]] ४० (३५) | wickets2 = [[डॅरेन सॅमी]] ३/२२ (३ षटके) | result = न्यू झीलंड १२ धावांनी विजयी (ड/ल पद्धत) | report = [http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-new-zealand-2014/engine/match/730283.html धावफलक] | venue = [[विंडसर पार्क|विंडसर पार्क, रोसो, डोमिनिका]] | umpires = पीटर नीरो (वेस्ट इंडीज) आणि [[जोएल विल्सन]] (वेस्ट इंडीज) | motm = [[आंद्रे फ्लेचर]] (वेस्ट इंडीज) | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला | rain = | notes = [[ईश सोधी]]चे (न्यू यूझीलंड) टी२०आ पदार्पण }} ===दुसरा टी२०आ=== {{Limited overs matches | date = ६ जुलै २०१४ | time = १४:०० स्थानिक | team1 = {{cr-rt|WIN}} | team2 = {{cr|NZL}} | score1 = १६५/५ (२० षटके) | runs1 = [[आंद्रे फ्लेचर]] ६२ (४९) | wickets1 = [[ट्रेंट बोल्ट]] २/२२ (४ षटके) | score2 = १२६ (१९.१ षटके) | runs2 = [[केन विल्यमसन]] ३७ (२८) | wickets2 = [[शेल्डन कॉट्रेल]] ३/२८ (३.१ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ३९ धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-new-zealand-2014/engine/current/match/730285.html धावफलक] | venue = [[विंडसर पार्क|विंडसर पार्क, रोसो, डोमिनिका]] | umpires = [[ग्रेगरी ब्रॅथवेट]] (वेस्ट इंडीज) आणि [[जोएल विल्सन]] (वेस्ट इंडीज) | motm = [[आंद्रे फ्लेचर]] (वेस्ट इंडीज) | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला | rain = | notes = }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे वेस्ट इंडीज दौरे]] [[वर्ग:इ.स. २०१४ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे वेस्ट इंडीज दौरे]] jxdja7ddxb6nisx6kc7g5d7s94ilrtk 2701215 2701211 2026-08-12T05:25:18Z Nitin.kunjir 4684 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2701215 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०१४ | team1_image = WestIndiesCricketFlagPre1999.svg | team1_name = वेस्ट इंडीज | team2_image = Flag of New Zealand.svg | team2_name = न्यू झीलंड | from_date = ८ जून २०१४ | to_date = ६ जुलै २०१४ | team1_captain = [[दिनेश रामदिन]] (कसोटी) <br /> [[डॅरेन सॅमी]](टी२०आ) | team2_captain = ब्रेंडन मॅककुलम (कसोटी)<br /> (टी२०आ) | no_of_tests = 3 | team1_tests_won = 1 | team2_tests_won = 2 | team1_tests_most_runs = [[क्रेग ब्रॅथवेट]] (२१७) | team2_tests_most_runs = [[केन विल्यमसन]] (४१३) | team1_tests_most_wickets = [[केमार रोच]] (१५) | team2_tests_most_wickets = [[मार्क क्रेग]] (१२) | player_of_test_series = [[केन विल्यमसन]] (न्यू झीलंड) | no_of_twenty20s = 2 | team1_twenty20s_won = 1 | team2_twenty20s_won = 1 | team1_twenty20s_most_runs = [[आंद्रे फ्लेचर]] (११४) | team2_twenty20s_most_runs = ब्रेंडन मॅककुलम (६१) | team1_twenty20s_most_wickets = [[शेल्डन कॉट्रेल]] (३)<br />[[डॅरेन सॅमी]] (३) | team2_twenty20s_most_wickets = [[ट्रेंट बोल्ट]] (४) | player_of_twenty20_series = [[आंद्रे फ्लेचर]] (वेस्ट इंडीज) }} न्यू झीलंड क्रिकेट संघाने ८ जून ते ६ जुलै २०१४ या कालावधीत वेस्ट इंडीजचा दौरा केला आणि वेस्ट इंडीज संघाविरुद्ध तीन सामन्यांची कसोटी क्रिकेट मालिका आणि दोन टी२०आ सामने खेळले.<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/series/730259.html |title=New Zealand in West Indies Test Series, 2014 |publisher=ESPNcricinfo |date=10 May 2014 |access-date=10 May 2014 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/series/730261.html |title=New Zealand in West Indies T20I Series, 2014 |publisher=ESPNcricinfo |date=10 May 2014 |access-date=10 May 2014 }}</ref> वेस्ट इंडीजचा धडाकेबाज फलंदाज ख्रिस गेलने १ल्या कसोटीत आपला १०० वा कसोटी सामना खेळला.<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-new-zealand-2014/content/story/750911.html |title=Gayle eyes 'huge performance' in landmark Test |publisher=ESPNcricinfo |date=8 June 2014 |access-date=8 June 2014 }}</ref> त्या सामन्यात गेल कसोटी क्रिकेटमध्ये ७,००० धावा करणारा सातवा वेस्ट इंडीज क्रिकेट खेळाडू ठरला.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/cricket/27808073 |title=New Zealand defeat West Indies in Chris Gayle's 100th Test match |publisher=BBC Sport |date=12 June 2014 |access-date=12 June 2014 }}</ref> न्यू झीलंडचा १२ वर्षांतील पहिल्या आठ देशांविरुद्ध घराबाहेरील मालिका विजय होता.<ref> [http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-new-zealand-2014/content/story/756591.html Third Test]</ref> ==कसोटी मालिका== ===पहिली कसोटी=== {{Test match | date = ८–१२ जून २०१४ | team1 = {{cr-rt|NZL}} | team2 = {{cr|WIN}} | score-team1-inns1 = ५०८/७[[घोषणा आणि जप्ती|घोषित]] (१७४.३ षटके) | runs-team1-inns1 = [[केन विल्यमसन]] ११३ (२९८) | wickets-team1-inns1 = [[सुलेमान बेन]] ३/१४२ (५२ षटके) | score-team2-inns1 = २६२ (८१.२ षटके) | runs-team2-inns1 = [[शिवनारायण चंद्रपॉल]] ८४[[नाबाद|*]] (१३८) | wickets-team2-inns1 = [[टिम साउथी]] ४/१९ (१६.२ षटके) | score-team1-inns2 = १५६/८[[घोषणा आणि जप्ती|घोषित]] (६०.५ षटके) | runs-team1-inns2 = [[टॉम लॅथम]] ७३ (१८१) | wickets-team1-inns2 = [[जेरोम टेलर]] ३/२८ (१२ षटके) | score-team2-inns2 = २१६ (४७.४ षटके) | runs-team2-inns2 = [[शेन शिलिंगफोर्ड]] ५३[[नाबाद|*]] (२९) | wickets-team2-inns2 = [[मार्क क्रेग]] ४/९७ (१५ षटके) | result = न्यू झीलंड १८६ धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-new-zealand-2014/engine/match/730277.html धावफलक] | venue = [[सबिना पार्क|सबिना पार्क, किंग्स्टन]], [[जमैका]] | umpires = [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इंग्लंड) आणि [[रॉड टकर]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[मार्क क्रेग]] (न्यू झीलंड) | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला | rain = मार्क क्रेग (न्यू झीलंड) यांनी कसोटी सामन्यात पदार्पण केले | notes = मार्क क्रेगने पदार्पणातच न्यू झीलंडच्या गोलंदाजाने सर्वोत्तम सामन्यातील आकडेवारी (८/१८८) केली होती. }} ===दुसरी कसोटी=== {{Test match | date = १६–२० जून २०१४ | team1 = {{cr-rt|NZL}} | team2 = {{cr|WIN}} | score-team1-inns1 = २२१ (७४.४ षटके) | runs-team1-inns1 = [[टॉम लॅथम]] ८२ (१६३) | wickets-team1-inns1 = [[जेरोम टेलर]] ४/३४ (१७ षटके) | score-team2-inns1 = ४६० (१३७.१ षटके) | runs-team2-inns1 = [[क्रेग ब्रॅथवेट]] १२९ (१५८) | wickets-team2-inns1 = ईश सोधी ४/९६ (१९.१ षटके) | score-team1-inns2 = ३३१ (१५२.२ षटके) | runs-team1-inns2 = [[मार्क क्रेग]] ६७ (१६७) | wickets-team1-inns2 = [[केमार रोच]] ४/७४ (२८ षटके) | score-team2-inns2 = ९५/० (१३.२ षटके) | runs-team2-inns2 = [[ख्रिस गेल]] ८०[[नाबाद|*]] (४६) | wickets-team2-inns2 = | result = वेस्ट इंडीज १० गडी राखून विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/730279.html धावफलक] | venue = [[क्वीन्स पार्क ओव्हल|क्वीन्स पार्क ओव्हल, पोर्ट ऑफ स्पेन, त्रिनिदाद]] | umpires = [[इयान गोल्ड]] (इंग्लंड), [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इंग्लंड) आणि [[रॉड टकर]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[क्रेग ब्रॅथवेट]] (वेस्ट इंडीज) | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = पाचव्या दिवशी न्यू झीलंडच्या दुसऱ्या डावानंतर पावसाने हस्तक्षेप केला |notes = जर्मेन ब्लॅकवूड (वेस्ट इंडीज) यांनी कसोटी सामन्यात पदार्पण केले. * ''क्रेग ब्रॅथवेटने आपले पहिले कसोटी शतक झळकावले'' * ''डॅरेन ब्राव्होने त्याच्या घरच्या मैदानावर त्याचे पहिले कसोटी शतक झळकावले }} ===तिसरी कसोटी=== {{Test match | date = २६–३० जून २०१४ | team1 = {{cr-rt|NZL}} | team2 = {{cr|WIN}} | score-team1-inns1 = २९३ (७८.२ षटके) | runs-team1-inns1 = [[जेम्स नीशम]] ७८ (९१) | wickets-team1-inns1 = [[सुलेमान बेन]] ५/९३ (२६.२ षटके) | score-team2-inns1 = ३१७ (४२.२ षटके) | runs-team2-inns1 = [[क्रेग ब्रॅथवेट]] ६८ (११६) | wickets-team2-inns1 = [[नील वॅगनर]] ४/६४ (२७ षटके) | score-team1-inns2 = ३३१/७[[घोषणा आणि जप्ती|घोषित]] (८९.१ षटके) | runs-team1-inns2 = [[केन विल्यमसन]] १६१* (२७१) | wickets-team1-inns2 = [[केमार रोच]] ४/५५ (१९.१ षटके) | score-team2-inns2 = २५४ (८२.१ षटके) | runs-team2-inns2 = [[जेसन होल्डर]] ५२ (७९) | wickets-team2-inns2 = [[टिम साउथी]] ३/२८ (१६ षटके) | result = न्यू झीलंड ५३ धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/730281.html धावफलक] | venue = [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]], [[बार्बाडोस]] | umpires = [[इयान गोल्ड]] (इंग्लंड) आणि [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इंग्लंड) | motm = [[केन विल्यमसन]] (न्यू झीलंड) | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला | rain = दुपारच्या जेवणानंतर दुसऱ्या दिवशी आणि चहानंतर चौथ्या दिवशी पावसाने दडी मारली | notes = जेसन होल्डर (वेस्ट इंडीज)ने कसोटी पदार्पण केले }} ==टी२०आ मालिका== ===पहिला टी२०आ=== {{Limited overs matches | date = ५ जुलै २०१४ | time = १४:०० स्थानिक | team1 = {{cr-rt|WIN}} | team2 = {{cr|NZL}} | score1 = १३२ (२० षटके) | runs1 = [[आंद्रे फ्लेचर]] ५२ (३९) | wickets1 = [[टिम साउथी]] २/२० (४ षटके) | score2 = ११७/४ (१५ षटके) | runs2 = [[ब्रॅन्डन मॅककुलम]] ४० (३५) | wickets2 = [[डॅरेन सॅमी]] ३/२२ (३ षटके) | result = न्यू झीलंड १२ धावांनी विजयी (ड/ल पद्धत) | report = [http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-new-zealand-2014/engine/match/730283.html धावफलक] | venue = [[विंडसर पार्क|विंडसर पार्क, रोसो, डोमिनिका]] | umpires = पीटर नीरो (वेस्ट इंडीज) आणि [[जोएल विल्सन]] (वेस्ट इंडीज) | motm = [[आंद्रे फ्लेचर]] (वेस्ट इंडीज) | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला | rain = | notes = [[ईश सोधी]]चे (न्यू यूझीलंड) टी२०आ पदार्पण }} ===दुसरा टी२०आ=== {{Limited overs matches | date = ६ जुलै २०१४ | time = १४:०० स्थानिक | team1 = {{cr-rt|WIN}} | team2 = {{cr|NZL}} | score1 = १६५/५ (२० षटके) | runs1 = [[आंद्रे फ्लेचर]] ६२ (४९) | wickets1 = [[ट्रेंट बोल्ट]] २/२२ (४ षटके) | score2 = १२६ (१९.१ षटके) | runs2 = [[केन विल्यमसन]] ३७ (२८) | wickets2 = [[शेल्डन कॉट्रेल]] ३/२८ (३.१ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ३९ धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-new-zealand-2014/engine/current/match/730285.html धावफलक] | venue = [[विंडसर पार्क|विंडसर पार्क, रोसो, डोमिनिका]] | umpires = [[ग्रेगरी ब्रॅथवेट]] (वेस्ट इंडीज) आणि [[जोएल विल्सन]] (वेस्ट इंडीज) | motm = [[आंद्रे फ्लेचर]] (वेस्ट इंडीज) | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला | rain = | notes = }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे वेस्ट इंडीज दौरे]] [[वर्ग:इ.स. २०१४ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे वेस्ट इंडीज दौरे]] [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|वेस्ट इंडीज]] bup79a32uirh17l7yn2lcwmg5kisiz2 0 310319 2701099 2590806 2026-08-11T18:12:08Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701099 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Dahi_Handi.JPG|इवलेसे|हिरानंदानी गार्डनमध्ये दहीहंडी गाठण्यासाठी मानवी पिरॅमिड तयार करणारे ''गोविंदा.'' (दिनांक. ''१८ ऑगस्ट २०१४)'']] '''दहीहंडी''' (ज्याला '''गोपाळ काला''' किंवा '''उत्लोत्सवम्''' असेही म्हणतात) <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=xSduAAAAMAAJ&q=dahi+handi+jatra+gauda|title=The Orissa Historical Research Journal|publisher=Superintendent of Research and Museum|year=2004}}</ref> <ref name="utlotsavam">{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/fun-and-frolic-mark-utlotsavam/article24867748.ece|title=Fun and frolic mark 'Utlotsavam'|date=5 September 2018|work=द हिंदू|access-date=6 September 2018}}</ref> <ref name="utlotsavam1">{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/utlotsavam-revelry-marks-janmashtami-celebrations-in-city/article24858925.ece|title='Utlotsavam' revelry marks Janmashtami celebrations in city|date=4 September 2018|work=द हिंदू|access-date=6 September 2018}}</ref> हा भारतातील एक सांस्कृतिक आणि स्पर्धात्मक उपक्रम आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.indiatimes.com/astro/festival/which-date-is-for-dahi-handi-2024-in-maharashtra-why-we-celebrate-dahi-handi-know-the-importance-and-reason/articleshow/112801023.cms|title=Dahi Handi 2024 : जन्माष्टमीच्या दुसऱ्यादिवशी दहीहंडी का साजरी केली जाते? जाणून घ्या महत्त्व आणि कारण|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2024-08-27|archive-date=2024-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240827033755/https://marathi.indiatimes.com/astro/festival/which-date-is-for-dahi-handi-2024-in-maharashtra-why-we-celebrate-dahi-handi-know-the-importance-and-reason/articleshow/112801023.cms|url-status=dead}}</ref> कृष्ण जन्माष्टमी या हिंदू सणाशी दहीहंडी संबंधित आहे. <ref name="Roy2005p213">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/traditionalfesti0000royc|title=Traditional Festivals: A Multicultural Encyclopedia|last=Christian Roy|publisher=ABC-CLIO|year=2005|isbn=978-1-57607-089-5|pages=[https://archive.org/details/traditionalfesti0000royc/page/213 213]–215|url-access=registration}}</ref> <ref name="Melton2011p459">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=lD_2J7W_2hQC&pg=PA459|title=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemoratio ns|last=Constance A Jones|publisher=ABC-CLIO|year=2011|isbn=978-1-59884-206-7|editor-last=J. Gordon Melton|page=459}}</ref> ==स्वरूप== [[कृष्ण जन्माष्टमी|कृष्ण जन्माष्टमीच्या]] दुसऱ्या दिवशी एका मातीच्या मडक्यात पाणी, दही, फळे असे घालून त्याची उंच हंडी बांधली जाते. मानव मनोरे रचून ही हंडी फोडणे याला दहीहंडी असे म्हटले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.indiatimes.com/astro/festival/this-is-how-people-celebrate-dahi-handi-in-maharashtra/articleshow/65642390.cms|title=गोविंदा आलाऽरेऽऽ... 'अशी' साजरी करतात दहीहंडी|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2024-08-27|archive-date=2024-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240827034210/https://marathi.indiatimes.com/astro/festival/this-is-how-people-celebrate-dahi-handi-in-maharashtra/articleshow/65642390.cms|url-status=dead}}</ref> ==सार्वजनिक स्वरूप== सार्वजनिक स्वरूपात दहीहंडी उत्सवाचे आयोजन केले जाते. मानवी मनोरे रचून हंडी फोडणाऱ्या संघाला पारितोषिके दिली जातात. अशा पथकांना गोविंदा पथक असे म्हणतात. महिलांचे संघही अशा सपर्धांमध्ये सहभाग घेतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.patrika.com/mumbai-news/dahi-handi-festival-2024-mumbai-thane-famous-dahi-handi-ghatkopar-ram-kadam-worli-jambori-maidan-panchpakahadi-18942053|title=Dahi Handi : मुंबई-ठाणे में इन जगहों पर लगेगी सबसे ऊंची दही हांडी, यहां 50 लाख का इनाम, मालामाल होंगे गोविंदा! {{!}} Dahi handi festival 2024 Mumbai Thane famous dahi handi Ghatkopar Ram Kadam Worli Jambori Maidan Panchpakahadi|date=2024-08-26|website=Patrika News|language=hi|access-date=2024-08-27}}</ref> == संदर्भ == [[वर्ग:सण आणि उत्सव]] 9d6iw44niq005jd58iunbsc9kj3s6kv 0 311727 2701212 2396516 2026-08-12T05:24:55Z Nitin.kunjir 4684 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2701212 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२२ | team1_image = WestIndiesCricketFlagPre1999.svg | team1_name = वेस्ट इंडीज | team2_image = Flag of New Zealand.svg | team2_name = न्यू झीलंड | from_date = १० | to_date = २१ ऑगस्ट २०२२ | team1_captain = [[निकोलस पूरन]]<ref name="Powell" group="n">रोव्हमन पॉवेलने तिसऱ्या टी२०आ सामन्यासाठी वेस्ट इंडीजचे नेतृत्व केले.</ref> | team2_captain = [[केन विल्यमसन]]<ref name="Latham" group="n">दुसऱ्या आणि तिसऱ्या वनडेसाठी टॉम लॅथमने न्यू झीलंडचे नेतृत्व केले.</ref> | no_of_ODIs = 3 | team1_ODIs_won = 1 | team2_ODIs_won = 2 | team1_ODIs_most_runs = [[निकोलस पूरन]] (१२१) | team2_ODIs_most_runs = फिन ऍलन (१२४)<br>डॅरिल मिशेल (124) | team1_ODIs_most_wickets = [[जेसन होल्डर]] (७) | team2_ODIs_most_wickets = [[ट्रेंट बोल्ट]] (८) | player_of_ODI_series = [[मिचेल सँटनर]] (न्यू झीलंड) | no_of_twenty20s = 3 | team1_twenty20s_won = 1 | team2_twenty20s_won = 2 | team1_twenty20s_most_runs = शमर्ह ब्रुक्स (१०५) | team2_twenty20s_most_runs = [[ग्लेन फिलिप्स]] (१३४) | team1_twenty20s_most_wickets = [[ओडियन स्मिथ]] (७) | team2_twenty20s_most_wickets = [[मिचेल सँटनर]] (६) | player_of_twenty20_series = [[ग्लेन फिलिप्स]] (न्यू झीलंड) }} न्यू झीलंड क्रिकेट संघाने ऑगस्ट २०२२ मध्ये तीन एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय (वनडे) आणि तीन ट्वेंटी२० आंतरराष्ट्रीय (टी२०आ) सामने खेळण्यासाठी वेस्ट इंडीजचा दौरा केला.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/eng-vs-nz-2022-michael-bracewell-earns-new-zealand-test-call-up-for-england-tour-kane-williamson-nears-return-1313291 |title=Bracewell earns NZ Test call-up for England tour, Williamson nears return |work=ESPN Cricinfo |access-date=3 May 2022}}</ref> वनडे मालिका सुरुवातीच्या २०२०-२०२३ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीगचा एक भाग बनली,<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/742337 |title=Schedule for inaugural World Test Championship announced |work=International Cricket Council |access-date=11 January 2019}}</ref><ref>{{cite web |url=https://icc-static-files.s3.amazonaws.com/ICC/document/2018/06/20/6dc2c8d4-e1a5-4dec-94b4-7121fab3cd7f/ICC_Tours.pdf |title=Men's Future Tours Programme |access-date=11 October 2019 |work=International Cricket Council |archive-date=2019-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711080228/https://icc-static-files.s3.amazonaws.com/ICC/document/2018/06/20/6dc2c8d4-e1a5-4dec-94b4-7121fab3cd7f/ICC_Tours.pdf |url-status=dead }}</ref> हा दौरा थेट न्यू झीलंडच्या नेदरलँड्सच्या दौऱ्यानंतर झाला.<ref>{{cite web|url=https://www.nzc.nz/news-items/archive/bracewell-fletcher-and-tickner-join-familiar-core-for-england-test-tour-winter-workloads-to-be-managed |title=Bracewell, Fletcher and Tickner join familiar core for England Test tour, Winter workloads to be managed |work=New Zealand Cricket |access-date=4 May 2022}}</ref> मुळात हा दौरा जुलै २०२० मध्ये होणार होता,<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/27926183/west-indies-announce-home-series-new-zealand-south-africa-australia |title=West Indies announce home series against New Zealand, South Africa and Australia over next three years |work=ESPN Cricinfo |access-date=25 October 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.windiescricket.com/news/cricket-west-indies-unveils-international-cricket-calendar-2020-2022/ |title=West Indies International Cricket Calendar for 2020 to 2022 Released |work=West Indies Cricket |access-date=25 October 2019}}</ref> पण कोविड-१९ साथीच्या रोगाने हा दौरा संशयाच्या भोवऱ्यात टाकला.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/52149477 |title=New Zealand say Scotland and Ireland games 'highly unlikely' |work=BBC Sport |access-date=3 April 2020}}</ref> एप्रिल २०२० मध्ये, न्यू झीलंड क्रिकेटचे मुख्य कार्यकारी डेव्हिड व्हाईट यांनी सांगितले की, हा दौरा होण्याची शक्यता "सर्वात कमी" असेल.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/28989686/new-zealand-winter-tours-doubt-women-tour-sri-lanka-called-off |title=New Zealand: Men's tours 'most unlikely', women won't go to Sri Lanka |work=ESPN Cricinfo |access-date=3 March 2020}}</ref> तथापि, वेस्ट इंडीजचा इंग्लंड दौरा पुन्हा शेड्यूल केल्यामुळे सामना पुढे ढकलण्यात आला.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/50404085 |title=New Zealand in West Indies 2020 |work=BBC Sport |access-date=2 July 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thecricketer.com/Topics/newzealand/bangladesh_test_series_new_zealand_postponed.html |title=Bangladesh Test series against New Zealand postponed |work=The Cricketer |access-date=2 June 2020}}</ref> १ जून २०२२ रोजी पुन्हा शेड्यूल केलेल्या टूरच्या संपूर्ण तपशीलांची पुष्टी करण्यात आली.<ref>{{cite web|url=https://www.windiescricket.com/news/cwi-brings-the-hottest-summer-of-cricket-with-visits-by-bangladesh-india-and-new-zealand/ |title=CWI brings the hottest "summer of cricket" with visits by Bangladesh, India and New Zealand |work=Cricket West Indies |access-date=1 June 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/india-to-tour-wi-and-usa-for-white-ball-series-in-july-1317857 |title=India to tour WI and USA for white-ball series in July-August |work=ESPN Cricinfo |access-date=1 June 2022}}</ref> ==टी२०आ मालिका== ===पहिला टी२०आ=== {{Single-innings cricket match | date = १० ऑगस्ट २०२२ | time = १३:३० | daynight = | team1 = {{cr-rt|NZ}} | team2 = {{cr|WIN}} | score1 = १८५/५ (२० षटके) | runs1 = [[केन विल्यमसन]] ४७ (३३) | wickets1 = [[ओडियन स्मिथ]] ३/३२ (४ षटके) | score2 = १७२/७ (२० षटके) | runs2 = शमर्ह ब्रुक्स ४२ (४३) | wickets2 = [[मिचेल सँटनर]] ३/१९ (४ षटके) | result = न्यू झीलंड १३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317908.html धावफलक] | venue = [[सबिना पार्क]], [[जमैका]] | umpires = निजेल डुगुइड (वेस्ट इंडीज) आणि पॅट्रिक गस्टार्ड (वेस्ट इंडीज) | motm = [[मिचेल सँटनर]] (NZ) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ===दुसरा टी२०आ=== {{Single-innings cricket match | date = १२ ऑगस्ट २०२२ | time = १३:३० | daynight = | team1 = {{cr-rt|NZ}} | team2 = {{cr|WIN}} | score1 = २१५/५ (२० षटके) | runs1 = [[ग्लेन फिलिप्स]] ७६ (४१) | wickets1 = ओबेद मॅकॉय ३/४० (४ षटके) | score2 = १२५/९ (२० षटके) | runs2 = ओबेद मॅकॉय २३[[नाबाद|*]] (१५) | wickets2 = [[मायकेल ब्रेसवेल]] ३/१५ (४ षटके)<br>[[मिचेल सँटनर]] ३/१५ (४ षटके) | result = न्यू झीलंड ९० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317909.html धावफलक] | venue = [[सबिना पार्क]], [[जमैका]] | umpires = पॅट्रिक गस्टार्ड (वेस्ट इंडीज) आणि लेस्ली रेफर (वेस्ट इंडीज) | motm = [[ग्लेन फिलिप्स]] (न्यू झीलंड) | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ===तिसरा टी२०आ=== {{Single-innings cricket match | date = १४ ऑगस्ट २०२२ | time = १३:३० | daynight = | team1 = {{cr-rt|NZ}} | team2 = {{cr|WIN}} | score1 = १४५/७ (२० षटके) | runs1 = [[ग्लेन फिलिप्स]] ४१ (२६) | wickets1 = [[ओडियन स्मिथ]] ३/२९ (४ षटके) | score2 = १५०/२ (१९ षटके) | runs2 = शमर्ह ब्रुक्स ५६[[नाबाद|*]] (५९) | wickets2 = ईश सोधी १/३६ (४ षटके) | result = वेस्ट इंडीजने ८ गडी राखून विजय मिळवला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317910.html धावफलक] | venue = [[सबिना पार्क]], [[जमैका]] | umpires = [[ग्रेगरी ब्रॅथवेट]] (वेस्ट इंडीज) आणि निगेल ड्यूगाइड (वेस्ट इंडीज) | motm = [[ब्रँडन किंग]] (वेस्ट इंडीज) | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} == [[२०२०-२२ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग]] - आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका== ===१ला सामना=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = १७ ऑगस्ट २०२२ | time = १४:०० | daynight = Y | round = [[२०२०-२२ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग|विश्वचषक सुपर लीग]] | संघ१ = {{cr-rt|NZ}} | संघ२ = {{cr|WIN}} | धावसंख्या१ = १९० (४५.२ षटके) | धावा१ = [[केन विल्यमसन]] ३४ (५०) | बळी१ = [[अकिल होसीन]] ३/२८ (१० षटके) | धावसंख्या२ = १९३/५ (३९ षटके) | धावा२ = [[शामार ब्रुक्स]] ७९ (९१) | बळी२ = [[टिम साउदी]] २/३९ (१० षटके) | निकाल = वेस्ट इंडीज ५ गडी राखून विजयी. | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317911.html धावफलक] | स्थळ = [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[बार्बाडोस]] | पंच = | motm = [[शामार ब्रुक्स]] (वेस्ट इंडीज) | toss = वेस्ट इंडीज, क्षेत्ररक्षण. | पाऊस = | टीपा = [[यानिक कॅरिया]] आणि [[केविन सिनक्लेर]] (वे.इं.) या दोघांनी आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय पदार्पण केले. *''[[२०२०-२२ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग|विश्वचषक सुपर लीग गुण]] : वेस्ट इंडीज - १०, न्यू झीलंड - ०. }} ===२रा सामना=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = १९ ऑगस्ट २०२२ | time = १४:०० | daynight = Y | round = [[२०२०-२२ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग|विश्वचषक सुपर लीग]] | संघ१ = {{cr-rt|NZ}} | संघ२ = {{cr|WIN}} | धावसंख्या१ = २१२ (४८.२ षटके) | धावा१ = [[फिन ॲलेन]] ९६ (११७) | बळी१ = [[केविन सिनक्लेर]] ४/४१ (८.२ षटके) | धावसंख्या२ = १६१ (३५.३ षटके) | धावा२ = [[यानिक कॅरिया]] ५२ (८४) | बळी२ = [[टिम साउदी]] ४/२२ (७ षटके) | निकाल = न्यू झीलंड ५० धावांनी विजयी (ड/लु). | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317912.html धावफलक] | स्थळ = [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[बार्बाडोस]] | पंच = | motm = [[फिन ॲलेन]] (न्यू झीलंड) | toss = वेस्ट इंडीज, क्षेत्ररक्षण. | पाऊस = पावसामुळे वेस्ट इंडीजला ४१ षटकांमध्ये २१२ धावांचे सुधारित लक्ष्य देण्यात आले. | टीपा = [[२०२०-२२ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग|विश्वचषक सुपर लीग गुण]] : न्यू झीलंड - १०, वेस्ट इंडीज - ०. }} ===३रा सामना=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = २१ ऑगस्ट २०२२ | time = १४:०० | daynight = Y | round = [[२०२०-२२ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग|विश्वचषक सुपर लीग]] | संघ१ = {{cr-rt|WIN}} | संघ२ = {{cr|NZ}} | धावसंख्या१ = ३०१/८ (५० षटके) | धावा१ = [[काईल मेयर्स]] १०५ (११०) | बळी१ = [[ट्रेंट बोल्ट]] ३/५३ (१० षटके) | धावसंख्या२ = ३०७/५ (४७.१ षटके) | धावा२ = [[टॉम लॅथम]] ६९ (७५) | बळी२ = [[जेसन होल्डर]] २/३७ (७ षटके) | निकाल = न्यू झीलंड ५ गडी राखून विजयी. | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317913.html धावफलक] | स्थळ = [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[बार्बाडोस]] | पंच = | motm = [[टॉम लॅथम]] (न्यू झीलंड) | toss = न्यू झीलंड, क्षेत्ररक्षण. | पाऊस = | टीपा = [[२०२०-२२ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग|विश्वचषक सुपर लीग गुण]] : न्यू झीलंड - १०, वेस्ट इंडीज - ०. }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२२}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघाचे वेस्ट इंडीज दौरे}} [[वर्ग:इ.स. २०२२ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे वेस्ट इंडीज दौरे]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे वेस्ट इंडीज दौरे]] shp8gaikcepumzo3mnh8u3aukfhk0iw 2701216 2701212 2026-08-12T05:25:25Z Nitin.kunjir 4684 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2701216 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२२ | team1_image = WestIndiesCricketFlagPre1999.svg | team1_name = वेस्ट इंडीज | team2_image = Flag of New Zealand.svg | team2_name = न्यू झीलंड | from_date = १० | to_date = २१ ऑगस्ट २०२२ | team1_captain = [[निकोलस पूरन]]<ref name="Powell" group="n">रोव्हमन पॉवेलने तिसऱ्या टी२०आ सामन्यासाठी वेस्ट इंडीजचे नेतृत्व केले.</ref> | team2_captain = [[केन विल्यमसन]]<ref name="Latham" group="n">दुसऱ्या आणि तिसऱ्या वनडेसाठी टॉम लॅथमने न्यू झीलंडचे नेतृत्व केले.</ref> | no_of_ODIs = 3 | team1_ODIs_won = 1 | team2_ODIs_won = 2 | team1_ODIs_most_runs = [[निकोलस पूरन]] (१२१) | team2_ODIs_most_runs = फिन ऍलन (१२४)<br>डॅरिल मिशेल (124) | team1_ODIs_most_wickets = [[जेसन होल्डर]] (७) | team2_ODIs_most_wickets = [[ट्रेंट बोल्ट]] (८) | player_of_ODI_series = [[मिचेल सँटनर]] (न्यू झीलंड) | no_of_twenty20s = 3 | team1_twenty20s_won = 1 | team2_twenty20s_won = 2 | team1_twenty20s_most_runs = शमर्ह ब्रुक्स (१०५) | team2_twenty20s_most_runs = [[ग्लेन फिलिप्स]] (१३४) | team1_twenty20s_most_wickets = [[ओडियन स्मिथ]] (७) | team2_twenty20s_most_wickets = [[मिचेल सँटनर]] (६) | player_of_twenty20_series = [[ग्लेन फिलिप्स]] (न्यू झीलंड) }} न्यू झीलंड क्रिकेट संघाने ऑगस्ट २०२२ मध्ये तीन एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय (वनडे) आणि तीन ट्वेंटी२० आंतरराष्ट्रीय (टी२०आ) सामने खेळण्यासाठी वेस्ट इंडीजचा दौरा केला.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/eng-vs-nz-2022-michael-bracewell-earns-new-zealand-test-call-up-for-england-tour-kane-williamson-nears-return-1313291 |title=Bracewell earns NZ Test call-up for England tour, Williamson nears return |work=ESPN Cricinfo |access-date=3 May 2022}}</ref> वनडे मालिका सुरुवातीच्या २०२०-२०२३ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीगचा एक भाग बनली,<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/742337 |title=Schedule for inaugural World Test Championship announced |work=International Cricket Council |access-date=11 January 2019}}</ref><ref>{{cite web |url=https://icc-static-files.s3.amazonaws.com/ICC/document/2018/06/20/6dc2c8d4-e1a5-4dec-94b4-7121fab3cd7f/ICC_Tours.pdf |title=Men's Future Tours Programme |access-date=11 October 2019 |work=International Cricket Council |archive-date=2019-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711080228/https://icc-static-files.s3.amazonaws.com/ICC/document/2018/06/20/6dc2c8d4-e1a5-4dec-94b4-7121fab3cd7f/ICC_Tours.pdf |url-status=dead }}</ref> हा दौरा थेट न्यू झीलंडच्या नेदरलँड्सच्या दौऱ्यानंतर झाला.<ref>{{cite web|url=https://www.nzc.nz/news-items/archive/bracewell-fletcher-and-tickner-join-familiar-core-for-england-test-tour-winter-workloads-to-be-managed |title=Bracewell, Fletcher and Tickner join familiar core for England Test tour, Winter workloads to be managed |work=New Zealand Cricket |access-date=4 May 2022}}</ref> मुळात हा दौरा जुलै २०२० मध्ये होणार होता,<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/27926183/west-indies-announce-home-series-new-zealand-south-africa-australia |title=West Indies announce home series against New Zealand, South Africa and Australia over next three years |work=ESPN Cricinfo |access-date=25 October 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.windiescricket.com/news/cricket-west-indies-unveils-international-cricket-calendar-2020-2022/ |title=West Indies International Cricket Calendar for 2020 to 2022 Released |work=West Indies Cricket |access-date=25 October 2019}}</ref> पण कोविड-१९ साथीच्या रोगाने हा दौरा संशयाच्या भोवऱ्यात टाकला.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/52149477 |title=New Zealand say Scotland and Ireland games 'highly unlikely' |work=BBC Sport |access-date=3 April 2020}}</ref> एप्रिल २०२० मध्ये, न्यू झीलंड क्रिकेटचे मुख्य कार्यकारी डेव्हिड व्हाईट यांनी सांगितले की, हा दौरा होण्याची शक्यता "सर्वात कमी" असेल.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/28989686/new-zealand-winter-tours-doubt-women-tour-sri-lanka-called-off |title=New Zealand: Men's tours 'most unlikely', women won't go to Sri Lanka |work=ESPN Cricinfo |access-date=3 March 2020}}</ref> तथापि, वेस्ट इंडीजचा इंग्लंड दौरा पुन्हा शेड्यूल केल्यामुळे सामना पुढे ढकलण्यात आला.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/50404085 |title=New Zealand in West Indies 2020 |work=BBC Sport |access-date=2 July 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thecricketer.com/Topics/newzealand/bangladesh_test_series_new_zealand_postponed.html |title=Bangladesh Test series against New Zealand postponed |work=The Cricketer |access-date=2 June 2020}}</ref> १ जून २०२२ रोजी पुन्हा शेड्यूल केलेल्या टूरच्या संपूर्ण तपशीलांची पुष्टी करण्यात आली.<ref>{{cite web|url=https://www.windiescricket.com/news/cwi-brings-the-hottest-summer-of-cricket-with-visits-by-bangladesh-india-and-new-zealand/ |title=CWI brings the hottest "summer of cricket" with visits by Bangladesh, India and New Zealand |work=Cricket West Indies |access-date=1 June 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/india-to-tour-wi-and-usa-for-white-ball-series-in-july-1317857 |title=India to tour WI and USA for white-ball series in July-August |work=ESPN Cricinfo |access-date=1 June 2022}}</ref> ==टी२०आ मालिका== ===पहिला टी२०आ=== {{Single-innings cricket match | date = १० ऑगस्ट २०२२ | time = १३:३० | daynight = | team1 = {{cr-rt|NZ}} | team2 = {{cr|WIN}} | score1 = १८५/५ (२० षटके) | runs1 = [[केन विल्यमसन]] ४७ (३३) | wickets1 = [[ओडियन स्मिथ]] ३/३२ (४ षटके) | score2 = १७२/७ (२० षटके) | runs2 = शमर्ह ब्रुक्स ४२ (४३) | wickets2 = [[मिचेल सँटनर]] ३/१९ (४ षटके) | result = न्यू झीलंड १३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317908.html धावफलक] | venue = [[सबिना पार्क]], [[जमैका]] | umpires = निजेल डुगुइड (वेस्ट इंडीज) आणि पॅट्रिक गस्टार्ड (वेस्ट इंडीज) | motm = [[मिचेल सँटनर]] (NZ) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ===दुसरा टी२०आ=== {{Single-innings cricket match | date = १२ ऑगस्ट २०२२ | time = १३:३० | daynight = | team1 = {{cr-rt|NZ}} | team2 = {{cr|WIN}} | score1 = २१५/५ (२० षटके) | runs1 = [[ग्लेन फिलिप्स]] ७६ (४१) | wickets1 = ओबेद मॅकॉय ३/४० (४ षटके) | score2 = १२५/९ (२० षटके) | runs2 = ओबेद मॅकॉय २३[[नाबाद|*]] (१५) | wickets2 = [[मायकेल ब्रेसवेल]] ३/१५ (४ षटके)<br>[[मिचेल सँटनर]] ३/१५ (४ षटके) | result = न्यू झीलंड ९० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317909.html धावफलक] | venue = [[सबिना पार्क]], [[जमैका]] | umpires = पॅट्रिक गस्टार्ड (वेस्ट इंडीज) आणि लेस्ली रेफर (वेस्ट इंडीज) | motm = [[ग्लेन फिलिप्स]] (न्यू झीलंड) | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ===तिसरा टी२०आ=== {{Single-innings cricket match | date = १४ ऑगस्ट २०२२ | time = १३:३० | daynight = | team1 = {{cr-rt|NZ}} | team2 = {{cr|WIN}} | score1 = १४५/७ (२० षटके) | runs1 = [[ग्लेन फिलिप्स]] ४१ (२६) | wickets1 = [[ओडियन स्मिथ]] ३/२९ (४ षटके) | score2 = १५०/२ (१९ षटके) | runs2 = शमर्ह ब्रुक्स ५६[[नाबाद|*]] (५९) | wickets2 = ईश सोधी १/३६ (४ षटके) | result = वेस्ट इंडीजने ८ गडी राखून विजय मिळवला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317910.html धावफलक] | venue = [[सबिना पार्क]], [[जमैका]] | umpires = [[ग्रेगरी ब्रॅथवेट]] (वेस्ट इंडीज) आणि निगेल ड्यूगाइड (वेस्ट इंडीज) | motm = [[ब्रँडन किंग]] (वेस्ट इंडीज) | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} == [[२०२०-२२ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग]] - आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका== ===१ला सामना=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = १७ ऑगस्ट २०२२ | time = १४:०० | daynight = Y | round = [[२०२०-२२ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग|विश्वचषक सुपर लीग]] | संघ१ = {{cr-rt|NZ}} | संघ२ = {{cr|WIN}} | धावसंख्या१ = १९० (४५.२ षटके) | धावा१ = [[केन विल्यमसन]] ३४ (५०) | बळी१ = [[अकिल होसीन]] ३/२८ (१० षटके) | धावसंख्या२ = १९३/५ (३९ षटके) | धावा२ = [[शामार ब्रुक्स]] ७९ (९१) | बळी२ = [[टिम साउदी]] २/३९ (१० षटके) | निकाल = वेस्ट इंडीज ५ गडी राखून विजयी. | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317911.html धावफलक] | स्थळ = [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[बार्बाडोस]] | पंच = | motm = [[शामार ब्रुक्स]] (वेस्ट इंडीज) | toss = वेस्ट इंडीज, क्षेत्ररक्षण. | पाऊस = | टीपा = [[यानिक कॅरिया]] आणि [[केविन सिनक्लेर]] (वे.इं.) या दोघांनी आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय पदार्पण केले. *''[[२०२०-२२ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग|विश्वचषक सुपर लीग गुण]] : वेस्ट इंडीज - १०, न्यू झीलंड - ०. }} ===२रा सामना=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = १९ ऑगस्ट २०२२ | time = १४:०० | daynight = Y | round = [[२०२०-२२ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग|विश्वचषक सुपर लीग]] | संघ१ = {{cr-rt|NZ}} | संघ२ = {{cr|WIN}} | धावसंख्या१ = २१२ (४८.२ षटके) | धावा१ = [[फिन ॲलेन]] ९६ (११७) | बळी१ = [[केविन सिनक्लेर]] ४/४१ (८.२ षटके) | धावसंख्या२ = १६१ (३५.३ षटके) | धावा२ = [[यानिक कॅरिया]] ५२ (८४) | बळी२ = [[टिम साउदी]] ४/२२ (७ षटके) | निकाल = न्यू झीलंड ५० धावांनी विजयी (ड/लु). | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317912.html धावफलक] | स्थळ = [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[बार्बाडोस]] | पंच = | motm = [[फिन ॲलेन]] (न्यू झीलंड) | toss = वेस्ट इंडीज, क्षेत्ररक्षण. | पाऊस = पावसामुळे वेस्ट इंडीजला ४१ षटकांमध्ये २१२ धावांचे सुधारित लक्ष्य देण्यात आले. | टीपा = [[२०२०-२२ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग|विश्वचषक सुपर लीग गुण]] : न्यू झीलंड - १०, वेस्ट इंडीज - ०. }} ===३रा सामना=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = २१ ऑगस्ट २०२२ | time = १४:०० | daynight = Y | round = [[२०२०-२२ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग|विश्वचषक सुपर लीग]] | संघ१ = {{cr-rt|WIN}} | संघ२ = {{cr|NZ}} | धावसंख्या१ = ३०१/८ (५० षटके) | धावा१ = [[काईल मेयर्स]] १०५ (११०) | बळी१ = [[ट्रेंट बोल्ट]] ३/५३ (१० षटके) | धावसंख्या२ = ३०७/५ (४७.१ षटके) | धावा२ = [[टॉम लॅथम]] ६९ (७५) | बळी२ = [[जेसन होल्डर]] २/३७ (७ षटके) | निकाल = न्यू झीलंड ५ गडी राखून विजयी. | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317913.html धावफलक] | स्थळ = [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[बार्बाडोस]] | पंच = | motm = [[टॉम लॅथम]] (न्यू झीलंड) | toss = न्यू झीलंड, क्षेत्ररक्षण. | पाऊस = | टीपा = [[२०२०-२२ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग|विश्वचषक सुपर लीग गुण]] : न्यू झीलंड - १०, वेस्ट इंडीज - ०. }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२२}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघाचे वेस्ट इंडीज दौरे}} [[वर्ग:इ.स. २०२२ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे वेस्ट इंडीज दौरे]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे वेस्ट इंडीज दौरे]] [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|वेस्ट इंडीज]] fpik8g705q9g24b3jae9fh2b4w956mf 0 312530 2701207 2300074 2026-08-12T05:24:12Z Nitin.kunjir 4684 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2701207 wikitext text/x-wiki न्यू झीलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघाने मार्च ते मे १९९६ या कालावधीत वेस्ट इंडीजचा दौरा केला आणि वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाविरुद्ध दोन सामन्यांची कसोटी मालिका खेळली जी वेस्ट इंडीजने १-० ने जिंकली. न्यू झीलंडचे नेतृत्व ली जर्मोन यांनी केले; कोर्टनी वॉल्शने वेस्ट इंडीजचे नेतृत्व केले. याव्यतिरिक्त, संघांनी पाच सामन्यांची मर्यादित षटकांची आंतरराष्ट्रीय मालिका खेळली जी वेस्ट इंडीजने ३-२ ने जिंकली.<ref name="CATI">{{cite web|url=https://cricketarchive.com/Archive/Events/2/New_Zealand_in_West_Indies_and_Bermuda_1995-96.html |publisher=CricketArchive |title=New Zealand in the West Indies 1996 |access-date=24 July 2014}}</ref> ==एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय (वनडे)== वेस्ट इंडीजने मालिका ३-२ ने जिंकली. ===पहिला सामना=== {{Limited overs matches | date = २६ मार्च १९९६ | time = | daynight = | team1 = {{cr-rt|NZL}} | team2 = {{cr|WIN}} | score1 = २४३ (४९.१ षटके) | runs1 = दिपक पटेल ७१ (५८) | wickets1 = [[कर्टली अॅम्ब्रोस]] ४/३६ (१० षटके) | score2 = २४७/९ (४९.१ षटके) | runs2 = [[स्टुअर्ट विल्यम्स]] ६२ (९०) | wickets2 = [[ख्रिस हॅरिस]] ३/४५ (१० षटके) | result = वेस्ट इंडीज १ गडी राखून विजयी | report = [https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/61/61972.html धावफलक] | venue = [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन, जमैका|किंग्स्टन]], [[जमैका]] | umpires = लॉयड बार्कर आणि [[स्टीव्ह बकनर]] | motm = दिपक पटेल (न्यू झीलंड) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = रिडले जेकब्स (वेस्ट इंडीज) यांनी वनडे पदार्पण केले. }} ===दुसरा सामना=== {{Limited overs matches | date = २९ मार्च १९९६ | time = | daynight = | team1 = {{cr-rt|WIN}} | team2 = {{cr|NZL}} | score1 = २३८/७ (५० षटके) | runs1 = [[रोलँड होल्डर]] ६५ (४८) | wickets1 = नॅथन अॅस्टल २/३२ (९ षटके) | score2 = २३९/६ (४९.५ षटके) | runs2 = [[स्टीफन फ्लेमिंग]] १०६[[नाबाद|*]] (१०८) | wickets2 = [[कर्टली अॅम्ब्रोस]] २/४२ (९.५ षटके) | result = न्यू झीलंड ४ गडी राखून विजयी | report = [https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/61/61980.html धावफलक] | venue = [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]], [[त्रिनिदाद]] | umpires = लॉयड बार्कर आणि [[स्टीव्ह बकनर]] | motm = [[स्टीफन फ्लेमिंग]] (न्यू झीलंड) | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ===तिसरा सामना=== {{Limited overs matches | date = ३० मार्च १९९६ | time = | daynight = | team1 = {{cr-rt|NZL}} | team2 = {{cr|WIN}} | score1 = २१९/८ (५० षटके) | runs1 = रॉजर टूसे ४८ (७०) | wickets1 = [[रॉजर हार्पर]] २/४५ (१० षटके) | score2 = २२५/३ (४५.४ षटके) | runs2 = [[ब्रायन लारा]] १४६[[नाबाद|*]] (१३४) | wickets2 = गॅविन लार्सन ३/२६ (८.४ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ७ गडी राखून विजयी | report = [https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/61/61982.html धावफलक] | venue = [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]], [[त्रिनिदाद]] | umpires = लॉयड बार्कर आणि [[स्टीव्ह बकनर]] | motm = [[ब्रायन लारा]] (वेस्ट इंडीज) | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = लॉरी विल्यम्स (वेस्ट इंडीज) यांनी वनडे पदार्पण केले. }} ===चौथा सामना=== {{Limited overs matches | date = ३ एप्रिल १९९६ | time = | daynight = | team1 = {{cr-rt|NZL}} | team2 = {{cr|WIN}}₨ | score1 = १५८ (३५.५ षटके) | runs1 = क्रेग स्पीयरमॅन ४१ (३९) | wickets1 = लॉरी विल्यम्स ३/१६ (४.५ षटके) | score2 = १५४ (४९.१ षटके) | runs2 = [[रोलँड होल्डर]] ४९[[नाबाद|*]] (८६) | wickets2 = [[ख्रिस केर्न्स]] २/१७ (५.१ षटके) | result = न्यू झीलंड ४ धावांनी विजयी | report = [https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/61/61989.html धावफलक] | venue = [[बोर्डा]], [[जॉर्जटाऊन|जॉर्जटाऊन]], [[गियाना]] | umpires = क्लाइड डंकन आणि एडी निकोल्स | motm = | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ===पाचवा सामना=== {{Limited overs matches | date = ६ एप्रिल १९९६ | time = | daynight = | team1 = {{cr-rt|NZL}} | team2 = {{cr|WIN}} | score1 = २४१/८ (५० षटके) | runs1 = [[स्टीफन फ्लेमिंग]] ७५ (१०२) | wickets1 = [[जिमी अॅडम्स]] ३/५० (१० षटके) | score2 = २४२/३ (४८.३ षटके) | runs2 = [[ब्रायन लारा]] १०४ (१०३) | wickets2 = दिपक पटेल १/४६ (१० षटके) | result = वेस्ट इंडीज ७ गडी राखून विजयी | report = [https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/61/61993.html धावफलक] | venue = अर्नोस व्हॅले स्टेडियम, [[किंग्सटाउन]], सेंट व्हिन्सेंट आणि ग्रेनेडाइन्स | umpires = लॉयड बार्कर आणि बेसिल मॉर्गन | motm = [[फिल सिमन्स]] (वेस्ट इंडीज) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ==कसोटी मालिकेचा सारांश== ===पहिली कसोटी=== {{Two-innings cricket match | date = १९–२३ एप्रिल १९९६<br>(५ दिवसांचा सामना) | team1 = {{cr-rt|NZL}} | team2 = {{cr|WIN}} | score-team1-inns1 = १९५ (६२ षटके) | runs-team1-inns1 = आडम परोरे ५९ (११२) | wickets-team1-inns1 = [[जिमी अॅडम्स]] ५/१७ (९ षटके) | score-team2-inns1 = ४७२ (१६४.३ षटके) | runs-team2-inns1 = शेर्विन कॅम्पबेल २०८ (४७०) | wickets-team2-inns1 = गॅविन लार्सन ३/७६ (४० षटके) | score-team1-inns2 = ३०५ (८२ षटके) | runs-team1-inns2 = नॅथन अॅस्टल १२५ (१५०) | wickets-team1-inns2 = [[इयान बिशप]] ४/६७ (१९ षटके) | score-team2-inns2 = २९/० (४ षटके) | runs-team2-inns2 = शेर्विन कॅम्पबेल २९[[नाबाद|*]] (२१) | wickets-team2-inns2 = | result = वेस्ट इंडीज १० गडी राखून विजयी | report = [https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/62/62019.html धावफलक] | venue = [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]], [[बार्बाडोस]] | umpires = [[स्टीव्ह बकनर]] (वेस्ट इंडीज) आणि [[पीटर विली]] (इंग्लंड) | motm = शेर्विन कॅम्पबेल (वेस्ट इंडीज) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = २२ एप्रिल हा विश्रांतीचा दिवस म्हणून घेण्यात आला.'' *''हा सामना पाच दिवसांचा होता पण चार दिवसांत पूर्ण झाला.'' | notes = रॉबर्ट सॅम्युअल्स आणि पॅटरसन थॉम्पसन (दोन्ही वेस्ट इंडीज) यांनी कसोटी पदार्पण केले. }} ===दुसरी कसोटी=== {{Two-innings cricket match | date = २७ एप्रिल–२ मे १९९६<br>(५ दिवसांचा सामना) | team1 = {{cr-rt|WIN}} | team2 = {{cr|NZL}} | score-team1-inns1 = ५४८/७[[घोषणा आणि जप्ती|घो]] (१६६ षटके) | runs-team1-inns1 = [[जिमी अॅडम्स]] २०८[[नाबाद|*]] (३३३) | wickets-team1-inns1 = [[ख्रिस हॅरिस]] २/८३ (३५ षटके) | score-team2-inns1 = ४३७ (१४४.३ षटके) | runs-team2-inns1 = नॅथन अॅस्टल १०३ (१६५) | wickets-team2-inns1 = [[कर्टली अॅम्ब्रोस]] ५/६८ (३२ षटके) | score-team1-inns2 = १८४ (६१.३ षटके) | runs-team1-inns2 = [[ब्रायन लारा]] ७४ (११९) | wickets-team1-inns2 = [[डॅनी मॉरिसन]] ५/६१ (२० षटके) | score-team2-inns2 = १३०/५ (६५ षटके) | runs-team2-inns2 = [[स्टीफन फ्लेमिंग]] ५६ (१७२) | wickets-team2-inns2 = [[कर्टली अॅम्ब्रोस]] २/२२ (१२ षटके) | result = सामना अनिर्णित | report = [https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/62/62045.html धावफलक] | venue = अँटिग्वा रिक्रिएशन ग्राउंड, सेंट. जॉन्स, [[अँटिग्वा]] | umpires = लॉयड बार्कर (वेस्ट इंडीज) आणि सिरिल मिचले (दक्षिण आफ्रिका) | motm = [[जिमी अॅडम्स]] (वेस्ट इंडीज) | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = ३० एप्रिल हा विश्रांतीचा दिवस म्हणून घेण्यात आला. | notes = या कसोटीने एकही बाय न काढता सर्वाधिक सामन्यांचा (१२९९ धावा) विक्रम केला.<ref name="Walmsley">{{cite book|last1=Walmsley|first1=Keith|title=Mosts Without in Test Cricket|date=2003|publisher=Keith Walmsley|location=Reading, England|isbn=0947540067|pages=375}}</ref> }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे वेस्ट इंडीज दौरे]] [[वर्ग:इ.स. १९९६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे वेस्ट इंडीज दौरे]] kmj4081chn91n3zivt6xm4ansi79ngc 2701208 2701207 2026-08-12T05:24:38Z Nitin.kunjir 4684 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2701208 wikitext text/x-wiki न्यू झीलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघाने मार्च ते मे १९९६ या कालावधीत वेस्ट इंडीजचा दौरा केला आणि वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाविरुद्ध दोन सामन्यांची कसोटी मालिका खेळली जी वेस्ट इंडीजने १-० ने जिंकली. न्यू झीलंडचे नेतृत्व ली जर्मोन यांनी केले; कोर्टनी वॉल्शने वेस्ट इंडीजचे नेतृत्व केले. याव्यतिरिक्त, संघांनी पाच सामन्यांची मर्यादित षटकांची आंतरराष्ट्रीय मालिका खेळली जी वेस्ट इंडीजने ३-२ ने जिंकली.<ref name="CATI">{{cite web|url=https://cricketarchive.com/Archive/Events/2/New_Zealand_in_West_Indies_and_Bermuda_1995-96.html |publisher=CricketArchive |title=New Zealand in the West Indies 1996 |access-date=24 July 2014}}</ref> ==एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय (वनडे)== वेस्ट इंडीजने मालिका ३-२ ने जिंकली. ===पहिला सामना=== {{Limited overs matches | date = २६ मार्च १९९६ | time = | daynight = | team1 = {{cr-rt|NZL}} | team2 = {{cr|WIN}} | score1 = २४३ (४९.१ षटके) | runs1 = दिपक पटेल ७१ (५८) | wickets1 = [[कर्टली अॅम्ब्रोस]] ४/३६ (१० षटके) | score2 = २४७/९ (४९.१ षटके) | runs2 = [[स्टुअर्ट विल्यम्स]] ६२ (९०) | wickets2 = [[ख्रिस हॅरिस]] ३/४५ (१० षटके) | result = वेस्ट इंडीज १ गडी राखून विजयी | report = [https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/61/61972.html धावफलक] | venue = [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन, जमैका|किंग्स्टन]], [[जमैका]] | umpires = लॉयड बार्कर आणि [[स्टीव्ह बकनर]] | motm = दिपक पटेल (न्यू झीलंड) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = रिडले जेकब्स (वेस्ट इंडीज) यांनी वनडे पदार्पण केले. }} ===दुसरा सामना=== {{Limited overs matches | date = २९ मार्च १९९६ | time = | daynight = | team1 = {{cr-rt|WIN}} | team2 = {{cr|NZL}} | score1 = २३८/७ (५० षटके) | runs1 = [[रोलँड होल्डर]] ६५ (४८) | wickets1 = नॅथन अॅस्टल २/३२ (९ षटके) | score2 = २३९/६ (४९.५ षटके) | runs2 = [[स्टीफन फ्लेमिंग]] १०६[[नाबाद|*]] (१०८) | wickets2 = [[कर्टली अॅम्ब्रोस]] २/४२ (९.५ षटके) | result = न्यू झीलंड ४ गडी राखून विजयी | report = [https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/61/61980.html धावफलक] | venue = [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]], [[त्रिनिदाद]] | umpires = लॉयड बार्कर आणि [[स्टीव्ह बकनर]] | motm = [[स्टीफन फ्लेमिंग]] (न्यू झीलंड) | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ===तिसरा सामना=== {{Limited overs matches | date = ३० मार्च १९९६ | time = | daynight = | team1 = {{cr-rt|NZL}} | team2 = {{cr|WIN}} | score1 = २१९/८ (५० षटके) | runs1 = रॉजर टूसे ४८ (७०) | wickets1 = [[रॉजर हार्पर]] २/४५ (१० षटके) | score2 = २२५/३ (४५.४ षटके) | runs2 = [[ब्रायन लारा]] १४६[[नाबाद|*]] (१३४) | wickets2 = गॅविन लार्सन ३/२६ (८.४ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ७ गडी राखून विजयी | report = [https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/61/61982.html धावफलक] | venue = [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]], [[त्रिनिदाद]] | umpires = लॉयड बार्कर आणि [[स्टीव्ह बकनर]] | motm = [[ब्रायन लारा]] (वेस्ट इंडीज) | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = लॉरी विल्यम्स (वेस्ट इंडीज) यांनी वनडे पदार्पण केले. }} ===चौथा सामना=== {{Limited overs matches | date = ३ एप्रिल १९९६ | time = | daynight = | team1 = {{cr-rt|NZL}} | team2 = {{cr|WIN}}₨ | score1 = १५८ (३५.५ षटके) | runs1 = क्रेग स्पीयरमॅन ४१ (३९) | wickets1 = लॉरी विल्यम्स ३/१६ (४.५ षटके) | score2 = १५४ (४९.१ षटके) | runs2 = [[रोलँड होल्डर]] ४९[[नाबाद|*]] (८६) | wickets2 = [[ख्रिस केर्न्स]] २/१७ (५.१ षटके) | result = न्यू झीलंड ४ धावांनी विजयी | report = [https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/61/61989.html धावफलक] | venue = [[बोर्डा]], [[जॉर्जटाऊन|जॉर्जटाऊन]], [[गियाना]] | umpires = क्लाइड डंकन आणि एडी निकोल्स | motm = | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ===पाचवा सामना=== {{Limited overs matches | date = ६ एप्रिल १९९६ | time = | daynight = | team1 = {{cr-rt|NZL}} | team2 = {{cr|WIN}} | score1 = २४१/८ (५० षटके) | runs1 = [[स्टीफन फ्लेमिंग]] ७५ (१०२) | wickets1 = [[जिमी अॅडम्स]] ३/५० (१० षटके) | score2 = २४२/३ (४८.३ षटके) | runs2 = [[ब्रायन लारा]] १०४ (१०३) | wickets2 = दिपक पटेल १/४६ (१० षटके) | result = वेस्ट इंडीज ७ गडी राखून विजयी | report = [https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/61/61993.html धावफलक] | venue = अर्नोस व्हॅले स्टेडियम, [[किंग्सटाउन]], सेंट व्हिन्सेंट आणि ग्रेनेडाइन्स | umpires = लॉयड बार्कर आणि बेसिल मॉर्गन | motm = [[फिल सिमन्स]] (वेस्ट इंडीज) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ==कसोटी मालिकेचा सारांश== ===पहिली कसोटी=== {{Two-innings cricket match | date = १९–२३ एप्रिल १९९६<br>(५ दिवसांचा सामना) | team1 = {{cr-rt|NZL}} | team2 = {{cr|WIN}} | score-team1-inns1 = १९५ (६२ षटके) | runs-team1-inns1 = आडम परोरे ५९ (११२) | wickets-team1-inns1 = [[जिमी अॅडम्स]] ५/१७ (९ षटके) | score-team2-inns1 = ४७२ (१६४.३ षटके) | runs-team2-inns1 = शेर्विन कॅम्पबेल २०८ (४७०) | wickets-team2-inns1 = गॅविन लार्सन ३/७६ (४० षटके) | score-team1-inns2 = ३०५ (८२ षटके) | runs-team1-inns2 = नॅथन अॅस्टल १२५ (१५०) | wickets-team1-inns2 = [[इयान बिशप]] ४/६७ (१९ षटके) | score-team2-inns2 = २९/० (४ षटके) | runs-team2-inns2 = शेर्विन कॅम्पबेल २९[[नाबाद|*]] (२१) | wickets-team2-inns2 = | result = वेस्ट इंडीज १० गडी राखून विजयी | report = [https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/62/62019.html धावफलक] | venue = [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]], [[बार्बाडोस]] | umpires = [[स्टीव्ह बकनर]] (वेस्ट इंडीज) आणि [[पीटर विली]] (इंग्लंड) | motm = शेर्विन कॅम्पबेल (वेस्ट इंडीज) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = २२ एप्रिल हा विश्रांतीचा दिवस म्हणून घेण्यात आला.'' *''हा सामना पाच दिवसांचा होता पण चार दिवसांत पूर्ण झाला.'' | notes = रॉबर्ट सॅम्युअल्स आणि पॅटरसन थॉम्पसन (दोन्ही वेस्ट इंडीज) यांनी कसोटी पदार्पण केले. }} ===दुसरी कसोटी=== {{Two-innings cricket match | date = २७ एप्रिल–२ मे १९९६<br>(५ दिवसांचा सामना) | team1 = {{cr-rt|WIN}} | team2 = {{cr|NZL}} | score-team1-inns1 = ५४८/७[[घोषणा आणि जप्ती|घो]] (१६६ षटके) | runs-team1-inns1 = [[जिमी अॅडम्स]] २०८[[नाबाद|*]] (३३३) | wickets-team1-inns1 = [[ख्रिस हॅरिस]] २/८३ (३५ षटके) | score-team2-inns1 = ४३७ (१४४.३ षटके) | runs-team2-inns1 = नॅथन अॅस्टल १०३ (१६५) | wickets-team2-inns1 = [[कर्टली अॅम्ब्रोस]] ५/६८ (३२ षटके) | score-team1-inns2 = १८४ (६१.३ षटके) | runs-team1-inns2 = [[ब्रायन लारा]] ७४ (११९) | wickets-team1-inns2 = [[डॅनी मॉरिसन]] ५/६१ (२० षटके) | score-team2-inns2 = १३०/५ (६५ षटके) | runs-team2-inns2 = [[स्टीफन फ्लेमिंग]] ५६ (१७२) | wickets-team2-inns2 = [[कर्टली अॅम्ब्रोस]] २/२२ (१२ षटके) | result = सामना अनिर्णित | report = [https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/62/62045.html धावफलक] | venue = अँटिग्वा रिक्रिएशन ग्राउंड, सेंट. जॉन्स, [[अँटिग्वा]] | umpires = लॉयड बार्कर (वेस्ट इंडीज) आणि सिरिल मिचले (दक्षिण आफ्रिका) | motm = [[जिमी अॅडम्स]] (वेस्ट इंडीज) | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = ३० एप्रिल हा विश्रांतीचा दिवस म्हणून घेण्यात आला. | notes = या कसोटीने एकही बाय न काढता सर्वाधिक सामन्यांचा (१२९९ धावा) विक्रम केला.<ref name="Walmsley">{{cite book|last1=Walmsley|first1=Keith|title=Mosts Without in Test Cricket|date=2003|publisher=Keith Walmsley|location=Reading, England|isbn=0947540067|pages=375}}</ref> }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे वेस्ट इंडीज दौरे]] [[वर्ग:इ.स. १९९६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे वेस्ट इंडीज दौरे]] [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|वेस्ट इंडीज]] klbn4xd9bdv8ybepyum8m5mvj2glsc3 0 314672 2701042 2620121 2026-08-11T15:09:56Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701042 wikitext text/x-wiki {{Infobox award | image = | image_size = | image_upright = | caption = | awarded_for = | presenter = [[झी मराठी]] | country = [[भारत]] | firstawarded = २००४ | lastawarded = २०२५ | reward = | former name = | award1_type = एकूण पुरस्कार | award1_winner = ५ | award2_type = पहिले विजेते | award2_winner = [[श्रेयस तळपदे]]-[[संकर्षण कऱ्हाडे]] — ''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' — यश-समीर (२०२१) | award3_type = शेवटचे विजेते | award3_winner = [[हर्षदा खानविलकर]]-कुणाल शुक्ल — ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — लक्ष्मी-सिद्धू (२०२५) }} '''झी मराठी सर्वोत्कृष्ट मैत्री पुरस्कार''' दरवर्षी [[झी मराठी]] वाहिनी तर्फे मराठी मालिकांमधील सर्वोत्तम मैत्रीला दिला जातो. हा [[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार]]ांमधील एक [[पुरस्कार]] आहे. आजवर यश-समीरने ([[माझी तुझी रेशीमगाठ]]) हा पुरस्कार सर्वाधिक वेळा (२) जिंकला आहे. == विजेते == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="width:10%;" |वर्ष ! style="width:30%;" |मित्र ! style="width:30%;" |मालिका ! style="width:30%;" |भूमिका |- bgcolor="#edf3fe" | २०२१<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/entertainment/television/zee-marathi-awards-2021-yeu-kashi-tashi-me-nandayla-and-majhi-tuzi-reshimgath-wins-more-awards-570248.html/amp|title=‘येऊ कशी तशी मी नांदायला’ आणि ‘माझी तुझी रेशीमगाठ’ची धूम, अनेक पुरस्कारांवर कोरले नाव!|date=2021-11-02|website=[[टीव्ही९ मराठी]]|access-date=2022-11-02}}</ref> | rowspan="2"| [[श्रेयस तळपदे]]-[[संकर्षण कऱ्हाडे]] | rowspan="2"| ''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' | rowspan="2"| यश-समीर |- bgcolor="#edf3fe" | २०२२<ref>{{Cite web|url=https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-awards-2022-winner-list-mazi-tuzi-reshimgath-tu-tevha-tashi/articleshow/94891833.cms|title='माझी तुझी रेशीमगाठ' ने पुन्हा गाजवले झी मराठी अवॉर्ड; वाचा विजेत्यांची यादी|date=2022-10-15|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|access-date=2025-10-13|archive-date=2025-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719185747/https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-awards-2022-winner-list-mazi-tuzi-reshimgath-tu-tevha-tashi/articleshow/94891833.cms|url-status=dead}}</ref> |- | २०२३<ref>{{Cite web|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-award-2023-tula-shikvin-changlach-dhada-won-best-serial-best-hero-and-best-heroin-award-check-list-here/articleshow/104978073.cms|title=सर्वोत्कृष्ट नायक, नायिका ते बेस्ट सीरियल... झी मराठी अवॉर्ड सोहळ्यात या मालिकेचीच हवा|access-date=2023-11-04|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]}}</ref> | [[तितीक्षा तावडे]]-एकता डांगर | ''[[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]]'' | नेत्रा-फाल्गुनी |- bgcolor="#edf3fe" | २०२४ | | ''[[शिवा (मालिका)|शिवा]]'' | पाना गँग |- | २०२५ | [[हर्षदा खानविलकर]]-कुणाल शुक्ल | ''[[लक्ष्मी निवास]]'' | लक्ष्मी-सिद्धू |} == हे सुद्धा पहा == * [[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार]] * [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट पदार्पण पुरस्कार]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:झी मराठी पुरस्कार|मित्र]] ptlpkrxtny8v0x9hnqr4apmc6yqyxzg 0 315691 2701209 2512405 2026-08-12T05:24:43Z Nitin.kunjir 4684 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2701209 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २००२ | team1_image = Flag of New Zealand.svg | team1_name = न्यू झीलंड | team2_image = WestIndiesCricketFlagPre1999.svg | team2_name = वेस्ट इंडीज | from_date = ३ जून | to_date = २ जुलै २००२ | team1_captain = [[स्टीफन फ्लेमिंग]] | team2_captain = [[कार्ल हूपर]] | no_of_ODIs = 5 | team1_ODIs_won = 1 | team2_ODIs_won = 3 | team1_ODIs_most_runs = [[स्टीफन फ्लेमिंग]] (१९२) | team2_ODIs_most_runs = [[ख्रिस गेल]] (१९४) | team1_ODIs_most_wickets = [[स्कॉट स्टायरिस]] (७) | team2_ODIs_most_wickets = [[ख्रिस गेल]] (१२) | player_of_ODI_series = [[ख्रिस गेल]] (वेस्ट इंडीज) | no_of_tests = 2 | team1_tests_won = 1 | team2_tests_won = 0 | team1_tests_most_runs = मार्क रिचर्डसन (२०७) | team2_tests_most_runs = [[ख्रिस गेल]] (२८०) | team2_tests_most_wickets = [[पेड्रो कॉलिन्स]] (१२) | team1_tests_most_wickets = [[शेन बाँड]] (१२) | player_of_test_series = [[शेन बाँड]] (न्यू झीलंड) }} न्यू झीलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघाने जून २००२ मध्ये दोन कसोटी सामने आणि पाच मर्यादित षटकांचे आंतरराष्ट्रीय सामने खेळण्यासाठी वेस्ट इंडीजचा दौरा केला.<ref>[https://cricketarchive.com/Archive/Seasons/WI/2002_WI_New_Zealand_in_West_Indies_2002.html CricketArchive – tour itinerary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925101104/http://www.cricketarchive.com/Archive/Seasons/WI/2002_WI_New_Zealand_in_West_Indies_2002.html |date=2015-09-25 }}. Retrieved on 13 December 2010.</ref> ==एकदिवसीय मालिका== ===पहिला सामना=== {{Limited overs matches | date = ५ जून २००२ | time = | daynight = | team1 = {{cr-rt|NZL}} | score1 = १७६ (४९.४ षटके) | score2 = | team2 = {{cr|WIN}} | runs1 = [[क्रेग मॅकमिलन]] ६९ (१०१) | wickets1 = [[ख्रिस गेल]] ३/२६ (९.४ षटके) | runs2 = | wickets2 = | result = अनिर्णित | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64771.html धावफलक] | venue = [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन, जमैका|किंग्स्टन]], [[जमैका]] | umpires = [[अशोका डी सिल्वा]] (श्रीलंका) आणि [[बिली डॉक्ट्रोव्ह]] (वेस्ट इंडीज) | motm = | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे वेस्ट इंडीजच्या डावात खेळ होऊ शकला नाही. | notes = पॉल हिचकॉक (न्यू झीलंड) यांनी वनडे पदार्पण केले. }} ===दुसरा सामना=== {{Limited overs matches | date = ८ जून २००२ | time = | daynight = | team1 = {{cr-rt|NZL}} | score1 = २४८/७ (५० षटके) | score2 = २५०/४ (४९.१ षटके) | team2 = {{cr|WIN}} | runs1 = [[स्टीफन फ्लेमिंग]] ८९ (११६) | wickets1 = [[पेड्रो कॉलिन्स]] ३/३३ (९ षटके) | runs2 = [[शिवनारायण चंद्रपॉल]] १०८[[नाबाद|*]] (१३८) | wickets2 = पॉल हिचकॉक ३/४३ (१० षटके) | result = वेस्ट इंडीज ६ गडी राखून विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64772.html धावफलक] | venue = ब्यूजौर स्टेडियम, ग्रोस आयलेट, [[सेंट लुसिया]] | umpires = रुडी कोर्टझेन (दक्षिण आफ्रिका) आणि एडी निकोल्स (वेस्ट इंडीज) | motm = [[शिवनारायण चंद्रपॉल]] (वेस्ट इंडीज) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ===तिसरा सामना=== {{Limited overs matches | date = ९ जून २००२ | time = | daynight = | team1 = {{cr-rt|NZL}} | score1 = २१०/७ (५० षटके) | score2 = २११/३ (४० षटके) | team2 = {{cr|WIN}} | runs1 = [[लू व्हिन्सेंट]] ६०[[नाबाद|*]] (८६) | wickets1 = [[ख्रिस गेल]] २/३४ (१० षटके) | runs2 = [[ब्रायन लारा]] ५९[[नाबाद|*]] (८०) | wickets2 = [[ख्रिस हॅरिस]] २/४३ (१० षटके) | result = वेस्ट इंडीज ७ गडी राखून विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64773.html धावफलक] | venue = ब्यूजौर स्टेडियम, ग्रोस आयलेट, [[सेंट लुसिया]] | umpires = [[अशोका डी सिल्वा]] (श्रीलंका) आणि [[बिली डॉक्ट्रोव्ह]] (वेस्ट इंडीज) | motm = [[ब्रायन लारा]] (वेस्ट इंडीज) | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ===चौथा सामना=== {{Limited overs matches | date = १२ जून २००२ | time = | daynight = | team1 = {{cr-rt|NZL}} | score1 = २१२/५ (४४.२ षटके) | score2 = २०२/९ (३३ षटके) | team2 = {{cr|WIN}} | runs1 = नॅथन अॅस्टल ९१[[नाबाद|*]] (११८) | wickets1 = मर्विन डिलन २/२६ (६ षटके) | runs2 = [[रिडले जेकब्स]] ६०[[नाबाद|*]] (४५) | wickets2 = [[स्कॉट स्टायरिस]] ६/२५ (७ षटके) | result = न्यू झीलंड ९ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस पद्धत]]) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64775.html धावफलक] | venue = [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]], [[त्रिनिदाद]] | umpires = रुडी कोर्टझेन (दक्षिण आफ्रिका) आणि एडी निकोल्स (वेस्ट इंडीज) | motm = [[स्कॉट स्टायरिस]] (न्यू झीलंड) | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ===पाचवा सामना=== {{Limited overs matches | date = १६ जून २००२ | time = | daynight = | team1 = {{cr-rt|NZL}} | score1 = २९१/८ (५० षटके) | score2 = २९२/६ (५० षटके) | team2 = {{cr|WIN}} | runs1 = [[क्रेग मॅकमिलन]] ८३ (८७) | wickets1 = [[ख्रिस गेल]] ४/५४ (१० षटके) | runs2 = [[ख्रिस गेल]] ६७ (७९) | wickets2 = [[शेन बाँड]] २/४१ (१० षटके) | result = वेस्ट इंडीज ४ गडी राखून विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64777.html धावफलक] | venue = अर्नोस व्हॅले स्टेडियम, [[किंग्सटाउन]], सेंट व्हिन्सेंट | umpires = [[अशोका डी सिल्वा]] (श्रीलंका) आणि [[बिली डॉक्ट्रोव्ह]] (वेस्ट इंडीज) | motm = [[ख्रिस गेल]] (वेस्ट इंडीज) | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = शिवनारायण चंद्रपॉल निवृत्त दुखापत ६०/० ते २७४/६. }} ==कसोटी मालिका== ===पहिली कसोटी=== {{Test match | date = २१–२४ जून २००२ | team1 = {{cr-rt|NZL}} | team2 = {{cr|WIN}} | score-team1-inns1 = ३३७ (१२५.४ षटके) | runs-team1-inns1 = [[स्टीफन फ्लेमिंग]] १३० (२३०) | wickets-team1-inns1 = [[डॅरेन पॉवेल]] २/४१ (२१ षटके) | score-team2-inns1 = १०७ (४२.१ षटके) | runs-team2-inns1 = [[शिवनारायण चंद्रपॉल]] ३५[[नाबाद|*]] (७६) | wickets-team2-inns1 = [[डॅनियल व्हिटोरी]] ४/२७ (१२.१ षटके) | score-team1-inns2 = २४३ (९०.४ षटके) | runs-team1-inns2 = नॅथन अॅस्टल ७७ (११२) | wickets-team1-inns2 = [[पेड्रो कॉलिन्स]] ६/७६ (३०.४ षटके) | score-team2-inns2 = २६९ (८३ षटके) | runs-team2-inns2 = [[ख्रिस गेल]] ७३ (१३१)<br />[[ब्रायन लारा]] ७३ (१३१) | wickets-team2-inns2 = [[शेन बाँड]] ५/७८ (२१ षटके) | result = न्यू झीलंड २०४ धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63993.html धावफलक] | venue = [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]], [[बार्बाडोस]] | umpires = रुडी कोर्टझेन (दक्षिण आफ्रिका) आणि [[श्रीनिवासराघवन वेंकटराघवन]] (भारत) | motm = [[स्टीफन फ्लेमिंग]] (न्यू झीलंड) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = डॅरेन पॉवेल (वेस्ट इंडीज) यांनी कसोटी पदार्पण केले. }} ===दुसरी कसोटी=== {{Test match | date = २८ जून–२ जुलै २००२ | team1 = {{cr-rt|NZL}} | team2 = {{cr|WIN}} | score-team1-inns1 = ३७३ (१५२.५ षटके) | runs-team1-inns1 = [[स्कॉट स्टायरिस]] १०७ (१७८) | wickets-team1-inns1 = [[पेड्रो कॉलिन्स]] ४/६८ (३० षटके) | score-team2-inns1 = ४७० (१३८.१ षटके) | runs-team2-inns1 = [[ख्रिस गेल]] २०४ (३३२) | wickets-team2-inns1 = [[शेन बाँड]] ५/१०४ (३०.१ षटके) | score-team1-inns2 = २५६/५ (१३१ षटके) | runs-team1-inns2 = मार्क रिचर्डसन ७१ (२६०) | wickets-team1-inns2 = [[कार्ल हूपर]] २/६६ (३४ षटके) | score-team2-inns2 = | runs-team2-inns2 = | wickets-team2-inns2 = | result = सामना अनिर्णित | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63994.html धावफलक] | venue = क्वीन्स पार्क, सेंट. जॉर्ज, ग्रेनाडा | umpires = रुडी कोर्टझेन (दक्षिण आफ्रिका) आणि [[श्रीनिवासराघवन वेंकटराघवन]] (भारत) | motm = [[ख्रिस गेल]] (वेस्ट इंडीज) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = स्कॉट स्टायरिस (न्यू झीलंड) यांनी कसोटी पदार्पण केले. }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे वेस्ट इंडीज दौरे]] [[वर्ग:इ.स. २००२ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे वेस्ट इंडीज दौरे]] 0k9275cyqi6vc9jtzfkaysqxyfc4j8n 2701213 2701209 2026-08-12T05:25:11Z Nitin.kunjir 4684 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2701213 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २००२ | team1_image = Flag of New Zealand.svg | team1_name = न्यू झीलंड | team2_image = WestIndiesCricketFlagPre1999.svg | team2_name = वेस्ट इंडीज | from_date = ३ जून | to_date = २ जुलै २००२ | team1_captain = [[स्टीफन फ्लेमिंग]] | team2_captain = [[कार्ल हूपर]] | no_of_ODIs = 5 | team1_ODIs_won = 1 | team2_ODIs_won = 3 | team1_ODIs_most_runs = [[स्टीफन फ्लेमिंग]] (१९२) | team2_ODIs_most_runs = [[ख्रिस गेल]] (१९४) | team1_ODIs_most_wickets = [[स्कॉट स्टायरिस]] (७) | team2_ODIs_most_wickets = [[ख्रिस गेल]] (१२) | player_of_ODI_series = [[ख्रिस गेल]] (वेस्ट इंडीज) | no_of_tests = 2 | team1_tests_won = 1 | team2_tests_won = 0 | team1_tests_most_runs = मार्क रिचर्डसन (२०७) | team2_tests_most_runs = [[ख्रिस गेल]] (२८०) | team2_tests_most_wickets = [[पेड्रो कॉलिन्स]] (१२) | team1_tests_most_wickets = [[शेन बाँड]] (१२) | player_of_test_series = [[शेन बाँड]] (न्यू झीलंड) }} न्यू झीलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघाने जून २००२ मध्ये दोन कसोटी सामने आणि पाच मर्यादित षटकांचे आंतरराष्ट्रीय सामने खेळण्यासाठी वेस्ट इंडीजचा दौरा केला.<ref>[https://cricketarchive.com/Archive/Seasons/WI/2002_WI_New_Zealand_in_West_Indies_2002.html CricketArchive – tour itinerary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925101104/http://www.cricketarchive.com/Archive/Seasons/WI/2002_WI_New_Zealand_in_West_Indies_2002.html |date=2015-09-25 }}. Retrieved on 13 December 2010.</ref> ==एकदिवसीय मालिका== ===पहिला सामना=== {{Limited overs matches | date = ५ जून २००२ | time = | daynight = | team1 = {{cr-rt|NZL}} | score1 = १७६ (४९.४ षटके) | score2 = | team2 = {{cr|WIN}} | runs1 = [[क्रेग मॅकमिलन]] ६९ (१०१) | wickets1 = [[ख्रिस गेल]] ३/२६ (९.४ षटके) | runs2 = | wickets2 = | result = अनिर्णित | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64771.html धावफलक] | venue = [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन, जमैका|किंग्स्टन]], [[जमैका]] | umpires = [[अशोका डी सिल्वा]] (श्रीलंका) आणि [[बिली डॉक्ट्रोव्ह]] (वेस्ट इंडीज) | motm = | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे वेस्ट इंडीजच्या डावात खेळ होऊ शकला नाही. | notes = पॉल हिचकॉक (न्यू झीलंड) यांनी वनडे पदार्पण केले. }} ===दुसरा सामना=== {{Limited overs matches | date = ८ जून २००२ | time = | daynight = | team1 = {{cr-rt|NZL}} | score1 = २४८/७ (५० षटके) | score2 = २५०/४ (४९.१ षटके) | team2 = {{cr|WIN}} | runs1 = [[स्टीफन फ्लेमिंग]] ८९ (११६) | wickets1 = [[पेड्रो कॉलिन्स]] ३/३३ (९ षटके) | runs2 = [[शिवनारायण चंद्रपॉल]] १०८[[नाबाद|*]] (१३८) | wickets2 = पॉल हिचकॉक ३/४३ (१० षटके) | result = वेस्ट इंडीज ६ गडी राखून विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64772.html धावफलक] | venue = ब्यूजौर स्टेडियम, ग्रोस आयलेट, [[सेंट लुसिया]] | umpires = रुडी कोर्टझेन (दक्षिण आफ्रिका) आणि एडी निकोल्स (वेस्ट इंडीज) | motm = [[शिवनारायण चंद्रपॉल]] (वेस्ट इंडीज) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ===तिसरा सामना=== {{Limited overs matches | date = ९ जून २००२ | time = | daynight = | team1 = {{cr-rt|NZL}} | score1 = २१०/७ (५० षटके) | score2 = २११/३ (४० षटके) | team2 = {{cr|WIN}} | runs1 = [[लू व्हिन्सेंट]] ६०[[नाबाद|*]] (८६) | wickets1 = [[ख्रिस गेल]] २/३४ (१० षटके) | runs2 = [[ब्रायन लारा]] ५९[[नाबाद|*]] (८०) | wickets2 = [[ख्रिस हॅरिस]] २/४३ (१० षटके) | result = वेस्ट इंडीज ७ गडी राखून विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64773.html धावफलक] | venue = ब्यूजौर स्टेडियम, ग्रोस आयलेट, [[सेंट लुसिया]] | umpires = [[अशोका डी सिल्वा]] (श्रीलंका) आणि [[बिली डॉक्ट्रोव्ह]] (वेस्ट इंडीज) | motm = [[ब्रायन लारा]] (वेस्ट इंडीज) | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ===चौथा सामना=== {{Limited overs matches | date = १२ जून २००२ | time = | daynight = | team1 = {{cr-rt|NZL}} | score1 = २१२/५ (४४.२ षटके) | score2 = २०२/९ (३३ षटके) | team2 = {{cr|WIN}} | runs1 = नॅथन अॅस्टल ९१[[नाबाद|*]] (११८) | wickets1 = मर्विन डिलन २/२६ (६ षटके) | runs2 = [[रिडले जेकब्स]] ६०[[नाबाद|*]] (४५) | wickets2 = [[स्कॉट स्टायरिस]] ६/२५ (७ षटके) | result = न्यू झीलंड ९ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस पद्धत]]) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64775.html धावफलक] | venue = [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]], [[त्रिनिदाद]] | umpires = रुडी कोर्टझेन (दक्षिण आफ्रिका) आणि एडी निकोल्स (वेस्ट इंडीज) | motm = [[स्कॉट स्टायरिस]] (न्यू झीलंड) | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ===पाचवा सामना=== {{Limited overs matches | date = १६ जून २००२ | time = | daynight = | team1 = {{cr-rt|NZL}} | score1 = २९१/८ (५० षटके) | score2 = २९२/६ (५० षटके) | team2 = {{cr|WIN}} | runs1 = [[क्रेग मॅकमिलन]] ८३ (८७) | wickets1 = [[ख्रिस गेल]] ४/५४ (१० षटके) | runs2 = [[ख्रिस गेल]] ६७ (७९) | wickets2 = [[शेन बाँड]] २/४१ (१० षटके) | result = वेस्ट इंडीज ४ गडी राखून विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64777.html धावफलक] | venue = अर्नोस व्हॅले स्टेडियम, [[किंग्सटाउन]], सेंट व्हिन्सेंट | umpires = [[अशोका डी सिल्वा]] (श्रीलंका) आणि [[बिली डॉक्ट्रोव्ह]] (वेस्ट इंडीज) | motm = [[ख्रिस गेल]] (वेस्ट इंडीज) | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = शिवनारायण चंद्रपॉल निवृत्त दुखापत ६०/० ते २७४/६. }} ==कसोटी मालिका== ===पहिली कसोटी=== {{Test match | date = २१–२४ जून २००२ | team1 = {{cr-rt|NZL}} | team2 = {{cr|WIN}} | score-team1-inns1 = ३३७ (१२५.४ षटके) | runs-team1-inns1 = [[स्टीफन फ्लेमिंग]] १३० (२३०) | wickets-team1-inns1 = [[डॅरेन पॉवेल]] २/४१ (२१ षटके) | score-team2-inns1 = १०७ (४२.१ षटके) | runs-team2-inns1 = [[शिवनारायण चंद्रपॉल]] ३५[[नाबाद|*]] (७६) | wickets-team2-inns1 = [[डॅनियल व्हिटोरी]] ४/२७ (१२.१ षटके) | score-team1-inns2 = २४३ (९०.४ षटके) | runs-team1-inns2 = नॅथन अॅस्टल ७७ (११२) | wickets-team1-inns2 = [[पेड्रो कॉलिन्स]] ६/७६ (३०.४ षटके) | score-team2-inns2 = २६९ (८३ षटके) | runs-team2-inns2 = [[ख्रिस गेल]] ७३ (१३१)<br />[[ब्रायन लारा]] ७३ (१३१) | wickets-team2-inns2 = [[शेन बाँड]] ५/७८ (२१ षटके) | result = न्यू झीलंड २०४ धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63993.html धावफलक] | venue = [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]], [[बार्बाडोस]] | umpires = रुडी कोर्टझेन (दक्षिण आफ्रिका) आणि [[श्रीनिवासराघवन वेंकटराघवन]] (भारत) | motm = [[स्टीफन फ्लेमिंग]] (न्यू झीलंड) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = डॅरेन पॉवेल (वेस्ट इंडीज) यांनी कसोटी पदार्पण केले. }} ===दुसरी कसोटी=== {{Test match | date = २८ जून–२ जुलै २००२ | team1 = {{cr-rt|NZL}} | team2 = {{cr|WIN}} | score-team1-inns1 = ३७३ (१५२.५ षटके) | runs-team1-inns1 = [[स्कॉट स्टायरिस]] १०७ (१७८) | wickets-team1-inns1 = [[पेड्रो कॉलिन्स]] ४/६८ (३० षटके) | score-team2-inns1 = ४७० (१३८.१ षटके) | runs-team2-inns1 = [[ख्रिस गेल]] २०४ (३३२) | wickets-team2-inns1 = [[शेन बाँड]] ५/१०४ (३०.१ षटके) | score-team1-inns2 = २५६/५ (१३१ षटके) | runs-team1-inns2 = मार्क रिचर्डसन ७१ (२६०) | wickets-team1-inns2 = [[कार्ल हूपर]] २/६६ (३४ षटके) | score-team2-inns2 = | runs-team2-inns2 = | wickets-team2-inns2 = | result = सामना अनिर्णित | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63994.html धावफलक] | venue = क्वीन्स पार्क, सेंट. जॉर्ज, ग्रेनाडा | umpires = रुडी कोर्टझेन (दक्षिण आफ्रिका) आणि [[श्रीनिवासराघवन वेंकटराघवन]] (भारत) | motm = [[ख्रिस गेल]] (वेस्ट इंडीज) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = स्कॉट स्टायरिस (न्यू झीलंड) यांनी कसोटी पदार्पण केले. }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे वेस्ट इंडीज दौरे]] [[वर्ग:इ.स. २००२ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे वेस्ट इंडीज दौरे]] [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|वेस्ट इंडीज]] rbn58xjlkvireq4uwnbb5y21abr2sug 0 324508 2701159 2694084 2026-08-12T01:38:25Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 4 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701159 wikitext text/x-wiki == इतिहास == श्रीमाताजी ऊर्फ [[मीरा अल्फासा]], या श्रीअरविंद आश्रमात त्यांना भेटायला येणाऱ्या साधकांशी संवाद साधण्याचे एक माध्यम म्हणून फुलांचा उपयोग करत असत. अगदी सुरुवातीच्या काळापासूनच त्यांनी फुलांचे आध्यात्मिक अर्थ सांगायला सुरुवात केली होती. अशा रीतीने फुलांची जणू काही एक भाषाच तयार झाली आणि या भाषेच्या माध्यमातून श्रीमाताजी साधकांशी संवाद साधत असत. त्यांनी फुलांना आध्यात्मिक भावसूचक, गुणसूचक नावे दिली होती. == ग्रंथसंपदा == * १९७३ मध्ये प्रकाशित झालेल्या Flowers and Their Messages या पुस्तकामध्ये एकंदर ८७९ फुलांचे आध्यात्मिक अर्थ देण्यात आले आहेत. * इ. स. २००० मध्ये The Spiritual Significance of Flowers या नावाने आणखी एक पुस्तक प्रकाशित केले गेले, त्यामध्ये फुलांच्या शास्त्रीय नावांची भर घालण्यात आली आहे तसेच आणखी १९ फुलांचे अर्थ नव्याने देण्यात आले आहेत. {| class="wikitable sortable" |+ !क्र. !शास्त्रीय नाव !आध्यात्मिक अर्थ !आध्यात्मिक अर्थ (इंग्रजी) !प्रचलित नाव !छायाचित्र |- |०३७ |[[:en:Abutilon_indicum|Abutilon indicum]] ''(L) Sweet., Malvaceae.'' Chinese lantern, Flowering maple, Parlor maple, Indian mallow |मानसिक अभिवचन |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/mental-promise/ Mental Promise] |[[पेटारी]] |[[चित्र:Indian abutilon Abutilon indicum 3268.jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |४१० |''Arrhostoxylum costatum, Acanthaceae'' |वीराला उचित कृती |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/bases-of-spiritual-life/heroic-action/ Heroic Action] |रुएलिया किंवा जंगली पेटुनिया |[[चित्र:Ruellia elegans - Red Ruellia at Peravoor 2018 (7).jpg|इवलेसे]] |- |६७४ |[[:en:Artabotrys_hexapetalus|Artabotrys hexapetalus]] ''(L. f.) Bhand'' (Climbing Lang-lang) |निर्मळ मन |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/mind/clear-mind/ Clear Mind] |हिरवा चाफा, हरि चंपा |[[चित्र:Artabotrys hexapetalus02.JPG|इवलेसे]] |- |४०७ |''[[:en:Amaranthus_caudatus|Amaranthus caudatus L]]., Amaranthaceae.'' Love-lies-bleeding, Velvet flower, Tassel flower |कृतीमधील निर्भयता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/bases-of-spiritual-life/fearlessness-in-action/ Fearlessness in Action] |राजगिरा, उनाडभाजी |[[चित्र:Love-Lies-Bleeding, Tassel Flower (Amaranthus caudatus).jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |८०७ |''Foeniculum vulgare Mill, Umbelliferae.''[[:en:Fennel|Fennel]] |रक्तामध्ये प्रकाश |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/light-in-the-blood/ Light in the blood] |बडीशेप |[[चित्र:Fennel flower heads.jpg|इवलेसे]] |- |६४१ |''[[:en:Neolamarckia_cadamba|Anthocephalus cadamba]] (Roxb.) Miq., Rubiaceae'' Kadam tree |अतिमानसिक सूर्य |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/supramental-sun/ Supramental Sun] |कदंब, निपा (संस्कृत) <ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|title=The spirit of Auroville|last=Huta Hindocha|publisher=Havyavahana Trust|year=2002|isbn=|pages=}}</ref> |[[चित्र:Cadamba tree Neolamarckia cadamba fruit by Raju Kasambe DSCN5650.JPG 09.jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |६८८ |''[[:en:Asclepias_curassavica|Asclepias curassavica]] L., Asclepiadaceae'' Blood flower, Swallow wort, Matal, Indian root |भौतिक मनाने अतिमानसिक प्रकाशाला दिलेला प्रतिसाद |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/mind/response-of-the-physical-mind-to-the-supramental-light/ Response of the Physical Mind to the Supramental Light] |पिवळा चित्रक / हळदीकुंकू |[[चित्र:31 Halad-Kumku.jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |५११ |''Asparagus L. sp., Liliaceae.'' |आत्मसमर्पणातून उदयाला येणारे सौंदर्य |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/spiritual-attainments/beauty-arising-from-consecration/ Beauty Arising from Consecration] |[[शतावरी]] |[[चित्र:Asparagus racemosus - Satawari flowers - at Peravoor 2018 (13).jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |२०१ |''Atalantia monophylla Correa., Rutaceae'' Country gooseberry |इच्छाविरहितता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/absence-of-desire/ Absence of Desire] |माकडलिंबू |[[चित्र:Atalantia monophylla 02.JPG|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |६३४ |[[:en:Barringtonia_asiatica|Barringtonia asiatica]] ''(L.) Kurz., Lecythidaceae'' |अतिमानसिक कृती |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/supramental-action/ Supramental Action] |समुद्रफूल |[[चित्र:Barringtonia asiatica - twin flower.JPG|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |३४१ |''Begonia L. Spp., Begoniaceae.'' [[:en:Begonia|Begonia]] |संतुलन |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/balance/balance/ Balance] |काप्रू |[[चित्र:Petals 0016.jpg|इवलेसे]] |- |०४७ |''[[:en:Bixa_orellana|Bixa orellana]] L., Bixaceae.'' Annatto, Lipstick tree, Achiote |एक नवीन जगत् |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/new-world/ New World] |शेंदरी, लटकान, सिंधुरी |[[चित्र:Bixa.jpg|इवलेसे]] |- |०२४ |[[:en:Bougainvillea|Bougainvillea]] ''Comm. Ex Juss., Nyctaginaceae.'' Bougainvillea |संरक्षण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/protection/ Protection] |बोगनवेल |[[चित्र:Bougainvillea, Behbahan.jpg|इवलेसे]] |- |०११ |''[[:en:Brownea_coccinea|Brownea coccinea]] Jacq. Corr. Murr., Leguminosae.'' Scarlet flame bean |विश्वावर अधिराज्य गाजविणारे ईश्वरी प्रेम |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine-love-governing-the-world/ Divine Love Governing the World] |लाल झुंबर |[[चित्र:Brownea coccinea (2206468097).jpg|इवलेसे]] |- |०५७ |''[[:en:Iris_domestica|Belamcanda chinensis]] (L.) DC., Iridaceae'' Blackberry lily, Leopard lily |ईश्वराविषयी आत्मीयता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/attachment-to-the-divine/ Attachment to the Divine] |लेपर्ड लिली |[[चित्र:Iris domestica 2007-08-11 02.jpg|इवलेसे]] |- |६३६ |''Butea monosperma (Lam.) Taub [ B. Frondosa Roxb. Ex willd.], Leguminosae, Papilionoideae,'' Flame of the forest, Dhak, Palas |अतिमानसिक साक्षात्काराचा आरंभ |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/beginning-of-the-supramental-realisation/ Beginning of the Supramental Realisation] |पळस |[[चित्र:STS 001 Butea monosperma.jpg|इवलेसे|पळस]] |- |७८ |''Canna indica L., Cannacceae.'' Indian-shot, Queensland, Arrowroot, Achira |ईश्वराशी सख्यत्व |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/friendship-with-the-divine/ Friendship with the Divine] |सर्वजया |[[चित्र:Cinnamon-bellied flowerpiercer (Diglossa baritula) male on Indian shot (Canna indica) Finca El Pilar.jpg|इवलेसे]] |- |२७६ |''Dianthus caryophyllus L., Caryophyllaceae.'' Carnation, Clove pink |सहयोग |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/collaboration/ Collaboration] |कार्नेशन, देवाचे फूल |[[चित्र:Dianthus caryophyllus CFPC Malea 1zz.jpg|इवलेसे]] |- |६९० |''Castanospermum australe A. Cunn. & C. Fraser., Leguminosae, Papilionoideae'' Moreton Bay chestnut, Australian chestnut, Black bean |जडभौतिकामध्ये कार्यकारी असलेले 'ज्योतिर्मय मन' |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/mind/mind-of-light-acting-in-matter/ Mind of Light Acting in Matter] |[[ब्लॅक बीनस् (वनस्पती)|ब्लॅक बीनस्]] |[[चित्र:Castanospermum australe 7th Brigade Park Chermside P1070738.jpg|इवलेसे]] |- |०६० |''Cattleya spp., Orchidaceae,'' Orchid |जीवनाची साध्यपूर्ती |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/the-aim-of-existence-is-realised/ The Aim of Existence is Realised] |[[ऑर्किड]] (पांढरा रंग) |[[चित्र:Many white orchids.jpg|इवलेसे]] |- |४३४ |''Celosia argentea L. Plumosa Group., Amaranthaceae.'' Feathered amaranth |अभिव्यक्तीचा सुकाळ |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/bases-of-spiritual-life/abundant-expression/ Abundant Expression] |मयूरशिखा, [[मोरशिखा]], [[मयूरशिख]] (सोनेरी पिवळा रंग) |[[चित्र:Celosia argentea var. plumosa Fresh Look Yellow 1zz.jpg|इवलेसे|मयूरशिखा]] |- |७७६ |[[:en:Combretum_fruticosum|Combretum fruticosum]] ''(Loefl.)'' ''Stuwz., Combretaceae'' Burning bush |जीवनामध्ये कृतीचे संघटन |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/organisation-of-action-in-life/ Organisation of Action in Life] |पिळुकी किंवा उक्षी (संभाव्य नावे) |[[चित्र:Combretum fruticosum 246446513.jpg|इवलेसे]] |- |५५८ |[[:en:Couroupita_guianensis|Couroupita guianensis]] ''Aubl., Lecythidaceae'' Cannonball tree |समृद्धी |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/spiritual-attainments/prosperity/ Prosperity] <ref name=":0" /> |[[कैलाशपती|कैलासपती]] |[[चित्र:Kailasapati (Marathi- कैलासपती) (753214931).jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |८५४ |''[[:en:Cucurbita_maxima|Cucurbita maxima]] Duchesne ex Lam., Cucurbitaceae.''Autumn squash, Winter squash, Pumpkin |विपुलता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/collaboration-of-nature/abundance/ Abundance] |लाल भोपळ्याचे फूल |[[चित्र:Pumpkin flowers - geograph.org.uk - 7559488.jpg|इवलेसे]] |- |०५३ |''Dahlia Cav., Compositae,'' [[:en:Dahlia|Dahlia]] |अतिमानवता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/superhumanity/ Superhumanity] |[[डेलिया]] (पांढरा) |[[चित्र:55 Delia White.jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |४९४ |''[[:en:Delonix_regia|Delonix regia]] (Bojer) ref., Leguminosae, Caesalpinioideae'' Flamboyant, Peacock flower, Flame tree, Royal poinciana |साक्षात्कार |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/spiritual-attainments/realisation/ Realisation] |[[गुलमोहर]] |[[चित्र:Delonix regia 4226.jpg|इवलेसे|गुलमोहर]] |- |६२ |''[[:en:Dendrobium_moschatum|Dendrobium moschatum]] Swartz., Orchidaceae'' Orchid |परमेश्वराबद्दलची मानसिक आसक्ती |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/mental-attachment-to-the-divine/ Mental Attachment to the Divine] |[[ऑर्किड]] (सोनेरी केशरी) |[[चित्र:Dendrobium moschatum (Ecological Botanical Gardens 2015 - 05).jpg|इवलेसे|ऑर्किड (सोनेरी केशरी)]] |- |२०३ |''[[:en:Eucalyptus|Eucalyptus]] L'Herit. Spp., Myrtaceae'' Eucalptus, Australlian gum, Gum tree, Ironbark, Stringybark |अहंकाराचे निर्मूलन |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/abolition-of-the-ego/ Abolition of the Ego] |[[निलगिरी (वनस्पती)|निलगिरी]] |[[चित्र:Eucalyptus tereticornis flowers, capsules, buds and foliage.jpeg|इवलेसे|निलगिरी]] |- |०४४ |''[[:en:Galanthus_nivalis|Galanthus nivalis]] L. 'Viridapicis'., Amaryllidaceae.''Snowdrop, European snowdrop |पुनरुज्जीवनाचे अभिवचन |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/promise-of-renewal/ Promise of Renewal] |गॅलॅन्थस |[[चित्र:Galanthus nivalis close-up aka.jpg|इवलेसे]] |- |७१९ |''[[:en:Gazania|Gazania]] Gaertn. spp., Compositae,'' Treasure flower |स्पष्टतेच्या शोधात |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/seeking-for-clarity/ Seeking for clarity] |[https://marathivishwakosh.org/41399/ गेझनिया] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260106183626/https://marathivishwakosh.org/41399/ |date=2026-01-06 }} |[[चित्र:Gazania rigens cultivar in Conques.jpg|इवलेसे|गेझनिया]] |- |५७२ |''[[:en:Hibiscus_×_rosa-sinensis|Hibiscus rosa-sinensis]] L., Malvaceae.'' Chinese hibiscus, Hawaiian hibiscus, Rose-of-China |भौतिकामधील अतिमानसिक सौंदर्य |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/power/supramental-beauty-in-the-physical/ Supramental Beauty in the physical] |केशरी जास्वंद |[[चित्र:Cayena (Hibiscus rosa-sinensis), Icod de los Vinos, Tenerife, España, 2012-12-13, DD 01.jpg|इवलेसे|केशरी जास्वंद]] |- |५०५ |''[[:en:Gomphrena_globosa|Gomphrena globosa]] L., Amaranthaceae.'' Globe amaranth, Bachelor's button |अमर्त्यत्व |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/spiritual-attainments/immortality/ Immortality] |गुल-ए-मखमल (पांढरा रंग) |[[चित्र:White Globe Amaranth Flower Gomphrena Globosa 千日紅 センニチコウ (223201665).jpeg|इवलेसे|गुलमखमल]] |- |८७६ |''[[:en:Gossypium|Gossypium]] L. Spp, Malvaceae.,'' Cotton |भौतिक समृद्धी |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/awakening-in-matter/material-abundance/ Material Abundance] |कार्पास, [[कापूस|कपाशी]] |[[चित्र:Cotton flower.jpg|इवलेसे|कपाशी]] |- |००३ |''[[:en:Hedychium_coronarium|Hedychium J.G. Koening]]., Zingiberaceae.'' Ginger lily, Garland lily |सत्-चित्-आनंद |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/sachchidananda/ Sachchidananda] |[[सोनटक्का]] |[[चित्र:White garland-lily 04.jpg|इवलेसे|सोनटक्का]] |- |६३८ |''Helichrysum bracteatum (Vent.) Andrews., Compositae'' Strawflower, Golden everlasting, Yellow paper daisy |पृथ्वीवर अतिमानसिक अमरत्व |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/supramental-immortality-upon-earth/ Supramental Immortality upon Earth] <ref name=":0" /> |पेपर डेझी |[[चित्र:Xerochrysum bracteatum, golden everlasting flower or strawflower at Mannavan Shola, Anamudi Shola National Park, Kerala (27).jpg|इवलेसे]] |- |५६६ |''[[:en:Hibiscus_mutabilis|Hibiscus mutabilis]] L., Malvaceae.'' Cotton rose, Confederate rose mallow |ईश्वरी कृपा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/power/divine-grace/ The Divine Grace] |पुष्करिणी, स्थलकमल |[[चित्र:Hibiscus mutabilis (2).JPG|इवलेसे|पुष्करिणी, स्थलकमल]] |- |५७४ |''Hibiscus rosa-sinensis L., Malvaceae.'' Chinese hibiscus, Hawaiian hibiscus, Rose-of-China |अतिमानसिक प्रेमाचे सौंदर्य |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/power/beauty-of-supramental-love/ Beauty of Supramental love] |जास्वंद (गुलाबी) |[[चित्र:Juba kusum athonba (326908991).jpg|इवलेसे|जास्वंद (गुलाबी)]] |- |०३६ |''Hibiscus rosa-sinensis L. 'Deddie Ann', Malvaceae.'' Chinese hibiscus, Hawaiian hibiscus, Rose-of-China |नव-निर्मितीचे सौंदर्य |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/power/beauty-of-the-new-creation/ Beauty of the New Creation] |[[जास्वंद]] |[[चित्र:Sleepy Hibiscus (Hibiscus furcellatus) (8058834522).jpg|इवलेसे|जास्वंद]] |- |१२५ |[[:en:Hoya_carnosa|Hoya Carnosa]] ''(L. f.) R. Br., Asclepiadaceae.Wax plant, Honey plant'' |सामूहिक अभीप्सेची शक्ती |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/power-of-collective-aspiration/ Power of Collective Aspiration] |अंबरी (होया कार्नोसा) |[[चित्र:NKN-2007-06-13 114250 Hoya Carnosa (Yvan Leduc author for Wikipedia).jpg|इवलेसे]] |- |७७३ |''[[:en:Acanthus_montanus|Acanthus montanns]] (Nees) Anderson., Acanthaceae'' Mountain thistle, Acanthe rose |ईश्वराच्या पहिल्या संपर्काने जागृत होणाऱ्या भावना |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/the-emotions-awake-to-the-first-contact-with-the-divine/ The Emotions Awake To The First Contact With The Divine] |तालीमखाना |[[चित्र:112 Kolshinda, Talimkhana.jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |३१३ |''[[:en:Vittadinia_cuneata|Vittadinia cuneata]] (V. australis hort.), Compositae'' Creeping daisy |समग्र साधेपणा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/bases-of-spiritual-life/integral-simplicity/ Integral Simplicity] |डेझी (पांढरा रंग) |[[चित्र:Bellis perennis-fully bloomed flower.jpg|इवलेसे|डेझी ]] |- |६०९ |''[[:en:Hibiscus_×_rosa-sinensis|Hibiscus rosa-sinensis]] L., Malvaceae.'' Chinese hibiscus, Hawaiian hibiscus, Rose-of-China |सौंदर्यपूर्ण शक्ती |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/power/aesthetic-power/ Aesthetic Power] |[[जास्वंद]] (लाल) |[[चित्र:Hibiscus or China rose.jpg|इवलेसे|लाल जास्वंद]] |- |४२२ |''[[:en:Ixora_pavetta|Ixora pavetta]] Andrews. [I.arborea Sm.], Rubiaceae'' Torch tree |सरळपणा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/bases-of-spiritual-life/straightforwardness/ Straightforward­ness] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Torchwood%20Tree.html गोरवीकटगी] नेमाली, नेवली (संस्कृत) |[[चित्र:Ixora pavetta, AJT Johnsingh. 0200921 120457.jpg|इवलेसे|गोरवीकटगी]] |- |३०२ |''[[:en:Jasmine|Jasminum]] L. Spp., Oleaceae.''Jasmine, Jessamine |शुद्धता, निर्मळता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/purity/purity/ Purity] |[https://marathivishwakosh.org/16485/ जास्मिन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260106183259/https://marathivishwakosh.org/16485/ |date=2026-01-06 }}, [[मोगरा]] |[[चित्र:Earleaf jasmine (Jasminum elongatum) flowers.jpg|इवलेसे|मोगरा]] |- |८३५ |''[[:en:Jatropha_podagrica|Jatropha podagarica]] Hook., Euphorbiaceae.'' Gout plant, Tartogo, [https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Australian%20Bottle%20Plant.html Australian bottle plant] |अतिमानसिक कृतीला अवचेतनेकडून मिळालेला पहिला प्रतिसाद |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/subconscient/first-response-of-the-subconscient-to-the-supramental-action/ First Response of the Subconscient to the Supramental Action] | |[[चित्र:Jatropha podagrica flower in Ishigaki, Okinawa.jpg|इवलेसे]] |- |७७२ |''Lagenaria siceraria (Molina) Standl., Cucurbitaceae.'' White-flowered gourd, Bottle gourd, [[:en:Calabash|Calabash]] gourd, Hercules' club |भावनिक समृद्धी |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/emotional-abundance/ Emotional Abundance] |[https://mr.wikipedia.org/s/bao दुधी भोपळ्याचे फूल] |[[चित्र:Lagenaria siceraria kz03.jpg|इवलेसे]] |- |८१५ |''[[:en:Lantana|Lantana]] L. Spp, Verbenaceae'' Shrub verbena |पेशींमधील भावनिक सौंदर्य |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/emotional-beauty-in-the-cells/ Emotional Beauty in the Cells] |टणटणी, घाणेरी |[[चित्र:Lantana montevidensis.JPG|इवलेसे|घाणेरी]] |- |११६ |''[[:en:Leonotis_nepetifolia|Leonotis nepetifolia]] (L.) R. Br., Labiatae.'' |आरोहण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/ascension/ Ascension] |दीपमाळ |[[चित्र:24 Dipmal.jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |३३१ |''[[:en:Erysimum_cheiri|Erysimum cheiri]] (L.) [Cheiranthus Cheiri L.], Cruciferae Wallflower, English wallflower'' |आशावाद |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/bases-of-spiritual-life/optimism/ Optimism] |[[अबोली]] |[[चित्र:Crossandra infundibuliformis at Periya 2019 (5).jpg|इवलेसे|अबोली]] |- |०१६ |''[[:en:Malvaviscus_arboreus|Malvaviscus arboreus]] Cav. var. mexicana Schildl., Malvaceae.'' Turk's cap |ईश्वरी सांभाळ |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine-solicitude/ Divine Solicitude] |मिरची जास्वंद |[[चित्र:Malvaviscus arboreus 2.jpg|इवलेसे|मिरची जास्वंद]] |- |०५५ |''Memecylon tinctorium L., Melastomaceae.'' Ironwood |चमत्कार |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/miracle/ Miracle] |अंजनी (निळा व गुलाबी रंग) |[[चित्र:Memecylon umbellatum (95009).jpg|इवलेसे|अंजनी]] |- |०१३ |''Michelia alba DeCondolle., Magnoliaceae.'' [[:en:Magnolia_champaca|Champaca]], Fragrant champaca |ईश्वरी हास्य |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine-smile/ Divine Smile] |चंपा, [[चाफा]] (सोनचाफा) |[[चित्र:Michelia champaca2.JPG|इवलेसे|चाफा]] |- |५०० |''[[:en:Millingtonia|Millingtonia hortensis]] L., Bignoniaceae'' Indian cork tree, Tree jasmine |रूपांतरण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/spiritual-attainments/transformation/ Transformation] |बुचाची फुले |[[चित्र:Drooping flowers of Indian cork tree.jpg|इवलेसे|बुचाची फुले]] |- |२४५ |''[[:en:Mimusops_elengi|Mimusops elengi]] L., Sapotaceae.'' Spanish cherry Medlar, Tanjong tree |परिपूर्ती, सिद्धी |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/accomplishment/ Accomplishment] |[[बकुळ|बकुळीची फुले]] |[[चित्र:Maulsari (Mimusops elengi) in Hyderabad W IMG 7161.jpg|इवलेसे|बकुळीची फुले]] |- |०१८ |''[[:en:Mirabilis_jalapa|Mirabilis jalapa]] L., Nyctaginaceae.'' Marvel of Peru, Four-o'clock, False jalap, Beauty of the night |दिलासा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/solace/ Solace] |[[गुलबक्षी]] |[[चित्र:Jalapa - Nyctaginaceae.jpg|इवलेसे|गुलबक्षी ]] |- |०१९ |''Mirabilis jalapa L., Nyctaginaceae.'' Marvel of Peru, Four-o'clock, False jalap, Beauty of the night |मनातील दिलासा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/solace-in-the-mind/ Solace in the Mind] |गुलबक्षी (पिवळा रंग) |[[चित्र:Four o'clock (Mirabilis jalapa) yellow-flowered.jpg|इवलेसे|पिवळी गुलबक्षी]] |- |०२० |''Mirabilis jalapa L., Nyctaginaceae.'' Marvel of Peru, Four-o'clock, False jalap, Beauty of the night |प्राणातील दिलासा   |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/solace-in-the-vital/ Solace in the Vital] |गुलबक्षी |[[चित्र:Mirabilis jalapa 2019-09-01 4253.jpg|इवलेसे]] |- |०२१ |''Mirabilis jalapa L., Nyctaginaceae.'' Marvel of Peru, Four-o'clock, False jalap, Beauty of the night |पूर्ण दिलासा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/integral-solace/ Integral Solace] |गुलबक्षी (पांढरा रंग) |[[चित्र:Mirabilis jalapa, Burdwan, West Bengal, India 02 01 2013 (3).jpg|इवलेसे]] |- |०५६ |''[[:en:Myrtus_communis|Myrtus communis]] L., Myrtaceae.'' Myrtle, Greek myrtle, Swedish myrtle |केवळ ईश्वरासाठीच जगणे |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/to-live-only-for-the-divine/ To Live Only For the Divine] |विलायती मेंदी, फिरंगी मेथी, गंधमालती |[[चित्र:Arrayan - Myrtus communis (9611744016).jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |००१ |''[[:en:Nelumbo_nucifera|Nelumbo nucifera]]. 'Alba'., Nymphaeaceae Sacred lotus, East Indian lotus'' |अदिती - दिव्य चेतना |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/aditi-the-divine-consciousness/ Aditi - the Divine Consciousness] |[[कमळ]] (श्वेत कमळ) |[[चित्र:Nelumbo nucifera (white flower) Md Sharif Hossain Sourav.jpg|इवलेसे|कमळ]] |- |००२ |''[[:en:Nelumbo_nucifera|Nelumbo nucifera Gaertn]]., Nymphaeaceae'' Sacred lotus, East Indian lotus |अवतार |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/avatar-the-supreme-manifest-on-earth-in-a-body/ Avatar- the Supreme Manifested in a Body upon Earth] |अरविंद |[[चित्र:अरविंद.jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |७३० |''[[:en:Nerium|Nerium]] oleander L., Apocynaceae.'' Oleander, Rosebay |मिथ्यत्वाचे समर्पण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/surrender-of-all-falsehood/ Surrender of All Falsehood] |[[कण्हेर]] |[[चित्र:Nerium oleander pink.jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |११८ |''[[:en:Nyctanthes_arbor-tristis|Nyctanthes arbor-tristis]] L., Verbenaceae.'' Night jasmine, Tree of sadness |[[अभीप्सा]] |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/aspiration/ Aspiration] |प्राजक्त, [[पारिजातक]], शेफाली |[[चित्र:(Nyctanthes arbor-tristis) flower at Madhurawada 01.JPG|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |१४० |''[[:en:Ocimum_tenuiflorum|Ocimum tenuiflorum]] L. [O. Sanctum L.]., Labiatae.'' Holy basil, Krishna tulsi, Ram tulsi, Tulsi |भक्ती |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/devotion/ Devotion] |[[तुळस]] |[[चित्र:കൃഷ്ണതുളസി.JPG|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |०१२ |''[[:en:Operculina_turpethum|Operculina turpethum]] (L.) Silver Manso., Convolvulaceae.'' Wooden rose |ईश्वरी कृपेची हाक |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/call-of-the-divine-grace/ Call of the Divine Grace] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Transparent%20Wood%20Rose.html नासोत्तर] (Nasottar) |[[चित्र:Fruits of Operculina turpethum in Shiraho, Ishigaki Island.jpg|इवलेसे]] |- |६५७ |''[[:en:Pandanus_tectorius|Pandanus tectorius]] Parkins., [https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Himalayan%20Screw%20Pine.html Pandanaceae]'' Pandanus palm, Thatch screw pine |आध्यात्मिक गंध |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/spiritual-perfume/ Spiritual perfume] |[[केवडा]], केतकी |[[चित्र:Pandanus tectorius (5187733419) (2).jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |३७५ |''Petunia Xhybrida hort. Vilm.-Andr., Solanaceae.'' Petunia |कृतीमधील उत्साह |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/enthusiasm/enthusiasm-in-action/ Enthusiasm in Action] |पेटुनिया | |- |२५२ |''[[:en:Passiflora_vitifolia|Passiflora vitifolia]] HBK., Passifloraceae.'' [https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Perfumed%20Passion%20Flower.html Passion flower] |ईश्वरी कार्याचे साधन बनण्याची इच्छा बाळगणारी शक्ती |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/work/power-aspiring-to-become-an-instrument-for-the-divine-work/ Power aspiring to become an instrument for the divine work] |रक्तवर्णी कृष्णकमळ |[[चित्र:Passiflora vitifolia 3zz.jpg|इवलेसे|रक्त कृष्णकमळ]] |- |००५ |''[[:en:Plumbago_auriculata|Plumbago auriculata 'Alba]]'., Plumbaginaceae.'' Cape leadwort |ईश्वरी सान्निध्याच्या शोधात असणारी चेतना |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/presence/ Consciousness seeking for the presence] |[[चित्रक]] |[[चित्र:Flor - Quintana Roo - México-4.jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |६६८ |''[[:en:Plumeria_obtusa|Plumeria obtusa]] L., Apocynaceae.'' Frangipani, Temple tree, Nosegay, West Indian jasmine, Pagoda tree |व्यक्तीच्या प्रत्येक घटकामध्ये मानसिक परिपूर्णत्व |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/perfect-psychological-perfection/ Psychological Perfection in all parts of the being]. |चंपा, पांढरा [[चाफा]] |[[चित्र:Plumeria obtusa or the Singapore graveyard flower (Image 1 of 2) in Jamshedpur, India.jpg|इवलेसे|पांढरा चाफा]] |- |६६४ |''[[:en:Plumeria_rubra|Plumeria rubra]] L., Apocynaceae.'' Frangipani, Temple tree, Nosegay, West Indian jasmine, Pagoda tree |मानसिक परिपूर्णत्व |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/psychological-perfection/ Psychological Perfection] |[[चाफा]] |[[चित्र:Plumeria-0006-Zachi-Evenor.jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |०४८ |''[[:en:Polianthes_tuberosa|Polianthes tuberosa]] L., Agavaceae.'' Tuberose |नव-निर्मिती |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/new-creation/ New Creation] |[[निशिगंध]], गुलछडी |[[चित्र:Polianthes tuberosa flower.jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |०१४ |''[[:en:Portulaca_grandiflora|Portulaca grandiflora]] Hook., Portulacaceae.'' Rose moss, Sun plant, Eleven-o'clock |श्रीअरविंदांची करुणा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/sri-aurobindo-compassion/ Sri Aurobindo's Compassion] |नोनिया |[[चित्र:Portulaca grandiflora cultivar 5Dsr 4082.jpg|इवलेसे|नोनिया]] |- |००७ |''[[:en:Pomegranate|Punica granatum]] L., Punicaceae.'' Pomegranate |[[खाल्डियन लोककथा|दिव्य प्रेम]] |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine-love/ Divine Love] |[[डाळिंब|डाळिंबा]]<nowiki/>चे फूल |[[चित्र:Punica granatum flower.jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |५१३ |''[[:en:Rhododendron|Rhododendron]] L. Spp., Ericaceae'' Azalea, Rhododendron |सौंदर्याची रेलचेल |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/spiritual-attainments/abundance-of-beauty/ Abundance of Beauty] |ऱ्‍होडोडेंड्रॉन |[[चित्र:Half geopende bloem van Rhododendron ponticum.jpg|इवलेसे]] |- |१०३ |''[[:en:Rosa|Rosa]] L., Rosaceae.'' Rose |मानवी वासनाविकारांचे ईश्वरविषयक प्रेमामध्ये रूपांतर |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/human-passions-changed-into-love-for-the-divine/ Human passions changed into love for the Divine] |लाल [[गुलाब]] |[[चित्र:Rosa Red Chateau on black background.jpg|इवलेसे|लाल गुलाब]] |- |०२२ |''[[:en:Scabiosa_atropurpurea|Scabiosa atropurpurea]] L., Dipsacaceae.'' Mournful widow, Sweet scabius, Pincushion flower, Egyptian rose |आशीर्वाद |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/blessings/ Blessings] |पिनकुशन फ्लॉवर, इजिप्शियन गुलाब |[[चित्र:Scabiosa atropurpurea maritima (pincushion flowers).jpg|इवलेसे]] |- |४९३ |''[[:en:Sesbania_grandiflora|Sesbania grandiflora]] (L.) Poir., Leguminosae, Papilionoideae'' Scarlet wistaria tree, Vegetable humming-bird |साक्षात्काराचा आरंभ |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/spiritual-attainments/beginning-of-realisation/ Beginning of Realisation] |हादगा / [[अगस्ता]] |[[चित्र:Hoa so đũa trắng.jpg|इवलेसे|अगस्ता]] |- |०५४ |''Strophanthus DC. Spp., Apocynaceae.Mimosa'' |आविष्करणाचे किरणोत्सर्जन |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/radiation-of-the-manifestation/ Radiation of the Manifestation] |अगस्त्यमाला |[[चित्र:Strophanthus gratus 5.jpg|इवलेसे]] |- |३१० |''[[:en:Tabernaemontana|Stemmadenia litoralis]] (HBK) Allorge. [S. Galleottiana (rich.) Miers], Apocynaceae.'' |कृतीमधील शुद्धता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/purity/purity-in-action/ Purity in Action] | |[[चित्र:Jazmín - Huevos de perro (Stemmadenia litoralis) (15185545961).jpg|इवलेसे]] |- |६९८ |''[[:en:Tabernaemontana_divaricata|Tabernaemontana divaricata]] (L.) R. Br. Ex Roem. & Schult., Apocynaceae.'' Crape jasmine, Crape gardenia, Pinwheel flower, East Indian rosebay |मानसिक शुद्धता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/mind/mental-purity/ Mental Purity] |[[तगर (फूल)|तगर]] |[[चित्र:Tabernaemontana divaricata 3280.jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |६७१ |''[[:en:Cascabela_thevetia|Thevetia peruviana]] (Pers.) Schum., Apocynaceae.'' Yellow oleander, Be-still tree |मन |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/mind/mind/ Mind] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Mexican%20Oleander.html बिट्टीची फुले] (पिवळा रंग) |[[चित्र:Cascabela thevetia kz01.jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |००४ |[[:en:Tradescantia_spathacea|Tradescantia spathacea]]. White |ईश्वरी उपस्थिती |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine-presence/ Divine Presence] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Moses%20in%20the%20Cradle.html ट्रेडस्कॅन्टिया स्पाथेसिया] |[[चित्र:Starr 080607-7174 Tradescantia spathacea.jpg|इवलेसे]] |- |०३५ |''[[:en:Viscum_album|Viscum album]] L., Loranthaceae.'' Mistletoe |चैतन्याची खूण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/sign-of-the-spirit/ Sign of the Spirit] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Common%20Mistletoe.html विस्कम अल्बम] |[[चित्र:Viscum album kz20.jpg|इवलेसे]] |- |०४५ |''[[:en:Leucanthemum_×_superbum|Leucanthemum Xsuperbum]] (J. Ingram) Bergmans [Chrysanthemum Xsuperbum Bergmans ex J. Ingram.]., Compositae.'' Shasta daisy |सर्जक शब्द |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/creative-word/ Creative Word] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Shasta%20Daisy.html डेझी] |[[चित्र:Leucanthemum × superbum.001 - Burela.jpg|इवलेसे|डेझी]] |- |१३० |''[[:en:Zephyranthes|Zephyranthes Herb]]., Amaryllidaceae.'' Zephyr flower, Fairy lily, Rain lily |प्रार्थना |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/prayer/ Prayer] <ref name=":0" /> |[[लिली]] |[[चित्र:Zephyranthes candida.jpg|इवलेसे|लिलीची फुले]] |- |२२६ |''[[:en:Zinnia_elegans|Zinnia elegans]] Jacq., Compositae.'' Common zinnia, Youth-and-old-age |सहनशक्ती |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/endurance/endurance/ Endurance] |झिनिया |[[चित्र:Elegant zinnia 2.jpeg|इवलेसे|झिनिया]] |- |३२१ |''[[:en:Passiflora_incarnata|Passiflora L. Incarnata]] Xcincinnata 'Incense', Passifloraceae.'' Passion flower |निश्चल-नीरवता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/bases-of-spiritual-life/silence/ Silence] |[[कृष्णकमळ]] |[[चित्र:Purple Passionflower - Flickr - rittyrats.jpg|इवलेसे|[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Soi%20Fah%20Passion%20Flower.html कृष्णकमळ]]] |- |७४५ |''[[:en:Achimenes_grandiflora|Achimenes grandiflora]] Schiede., Gesneriaceae.'' Monkey-faced pansy, Orchid pansy, Japanese pansy, Cupid's bower |प्राणामधील निश्चल-नीरवता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/vital/silence-in-the-vital/ Silence in the Vital] | |[[चित्र:Achimenes grandiflora1scott.zona.jpg|इवलेसे]] |- |३२२ |''[[:en:Passiflora_foetida|Passiflora foetida]], Passifloraceae.'' Running pop, Love-in-a-mist, Wild water lemon |समग्र निश्चल-नीरवता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/bases-of-spiritual-life/integral-silence/ Integral Silence] |वेल-घाणी? |[[चित्र:Passiflora feotida.jpg|इवलेसे]] |- |३२३ |[[:en:Linaria_maroccana|Linaria Maroccana]] ''Hook. f., Scrophulariacea.'' Toadflax, Spurred snapdragon |बोलकी नीरवता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/bases-of-spiritual-life/expressive-silence/ Expressive Silence] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Toadflax.html अधिक माहिती] (इंग्रजी) |[[चित्र:Linaria maroccana (cultivars) 1DS-II 2-0146.jpg|इवलेसे]] |- |६७८ |''[[:en:Eranthemum_pulchellum|Eranthemum pulchellum]] Andr., Acanthaceae'' Blue sage |मनामध्ये निश्चल-निरवतेविषयी असलेली अभीप्सा / आस |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/mind/aspiration-for-silence-in-the-mind/ Aspiration for Silence in the mind] |(हिंदी) [https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Blue%20Sage.html गुलशाम] दशमूळी किंवा जंगली अबोली, रान अबोली |[[चित्र:Eranthemum Nervosum.jpg|इवलेसे]] |- |८७७ |[[:en:Proiphys_amboinensis|Proiphys amboinesis]] ''(L.) Herb. [Eurycles Sylvestris Salisb. Ex Schult. & schult. f.], Amaryllidaceae'' Brisbane lily |आध्यात्मिकतेबद्दलची आस |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/awakening-in-matter/silver/ Silver] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Cardwell%20Lily.html कार्डवेल लिली आणि नॉर्दर्न ख्रिसमस लिली] |[[चित्र:Cardwell lily.jpg|इवलेसे]] |- |३१३ |''[[:en:Vittadinia_cuneata|Vittadinia cuneata]] (V. australis hort.), Compositae'' Creeping daisy |समग्र साधेपणा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/bases-of-spiritual-life/integral-simplicity/ Integral simplicity] |डेझी (पांढरा रंग) |[[चित्र:Vittadinia cuneata var cuneata head6 QNR - Flickr - Macleay Grass Man.jpg|इवलेसे]] |- |२८४ |''[[:en:Catharanthus_roseus|Catharanthus roseus]] (L.) G. Don. [Vinca rosea l.]., Apocynaceae., Apocynaceae.'' Madagascar periwinkle, Old maid, Cayenne jasmine, Rose periwinkle |अखंडितपणे चाललेली प्रग्रती |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/uninterrupted-but-spasmodic-progress/ Uninterrupted spamodic progress] |[[सदाफुली]] [https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Periwinkle.html अधिक माहितीसाठी] |[[चित्र:Catharanthus roseus (Pink Madagascar Periwinkle).jpg|इवलेसे|सदाफुली]] |- |७९० |''[[:en:Mimosa_pudica|Mimosa pudica]] L., Leguminosae, Mimosoideae'' Sensitive plant, Touch-me-not, Shame plant, Live-and-die, Humble plant |प्राणिक संवेदनशीलता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/vital-sensitivity/ Vital sensitivity] |[[लाजाळू]], लाजवंती [https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Touch%20Me%20Not.html अधिक माहितीसाठी] |[[चित्र:Mimosa pudica in September month 3.jpg|इवलेसे|लाजाळू]] |- |६९७ |''[[:en:Butter_daisy|Melampodium paludosum]] HBK, Compositae'' |खऱ्या मानसिक प्रामाणिकपणाचा उदय |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/mind/birth-of-true-mental-sincerity/ Birth of true mental sincerity] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Butter%20Daisy.html बटर डेझी] |[[चित्र:Melampodium paludosum 'Million Gold' 2.jpg|इवलेसे]] |- |०१६ |''[[:en:Malvaviscus_arboreus|Malvaviscus arboreus]] Cav. var. mexicana Schildl., Malvaceae.'' Turk's cap |ईश्वरी अनुध्यान |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine-solicitude/ Divine Solicitude] |[[जास्वंद]] (लाल रंग) [https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Sleeping%20Hibiscus.html अधिक माहितीसाठी] |[[चित्र:Malvaviscus6.jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |०१७ |''[[:en:Malvaviscus_arboreus|Malvaviscus arboreus]] Cav. var. mexicana Schildl., Malvaceae.'' Turk's cap |योग्य रितीने आकलन झालेले ईश्वरी अनुध्यान |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine-solicitude-rightly-understood/ Divine Solicitude rightly understood] |[[जास्वंद]] (गुलाबी रंग) [https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Sleeping%20Hibiscus.html अधिक माहितीसाठी] |[[चित्र:Flower Hibiscus rosa-sinensis 1.jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |६९२ |''[[:en:Thymophylla_tenuiloba|Thymophylla tenuiloba]] (Dc.) Small. [Dysodia tenuiloba(DC.) B.L. Robinson]., Compositae'' Golden fleece, Dahlberg daisy |मानसिक साधेपणा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/mind/mental-simplicity/ Mental Simplicity] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Dahlberg%20Daisy.html अधिक माहितीसाठी] |[[चित्र:Thymophylla tenuiloba.JPG|इवलेसे]] |- |७४९ |''[[:en:Oxalis|Oxalis]] L. Spp., Oxalidaceae.'' Sorrel, Shamrock |प्राणामधील विनम्र साधेपणा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/vital/candid-simplicity-in-the-vital/ Candid simplicity in the vital] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Large-Flowered%20Pink%20Sorrel.html अधिक माहितीसाठी] |[[चित्र:Large-flowered Pink Sorrel (Oxalis debilis) (15488025556).jpg|इवलेसे]] |- |२९० |''[[:en:Aster_amellus|Aster amellus]] L., Compositae.'' Italian aster |साधा प्रामाणिकपणा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/bases-of-spiritual-life/simple-sincerity/ Simple sincerity] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Italian%20Aster.html इटालियन ॲस्टर] (पांढरा रंग) |[[चित्र:Aster amellus flower (38).jpg|इवलेसे]] |- |६९६ |''[[:en:Goldenrod|Solidago L]]. Spp., Goldenrod'' |मानसिक प्रामाणिकपणा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/mind/mental-sincerity/ Mental Sincerity] |गोल्डन रॉड, [https://marathivishwakosh.org/12705/ पिवळी डेझी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250906173630/https://marathivishwakosh.org/12705/ |date=2025-09-06 }} |[[चित्र:Solidago virgaurea, Golden Rod - geograph.org.uk - 4233648.jpg|इवलेसे]] |- |२९१ |''[[:en:Aster_amellus|Aster amellus]] L., Compositae.'' Italian aster |भावनिक प्रामाणिकपणा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/bases-of-spiritual-life/emotional-sincerity/ Emotional Sincerity] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Italian%20Aster.html इटालियन ॲस्टर] (फिकट जांभळा रंग) |[[चित्र:Asteraceae - Aster amellus.JPG|इवलेसे]] |- |२९२ |''[[:en:Aster_amellus|Aster amellus]] L., Compositae.'' Italian aster |प्राणामधील प्रामाणिकपणा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/bases-of-spiritual-life/sincerity-in-the-vital/ Sincerity in the Vital] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Italian%20Aster.html इटालियन ॲस्टर] (निळा रंग) |[[चित्र:Aster amellus flower (11).jpg|इवलेसे]] |- |२५४ |''[[:en:Phlox_drummondii|Phlox drummondii]] Hook., Polemoniaceae.'' Annual phlox, Drummond phlox |कार्यातील कुशलता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/work/skill-in-work/ Skill in work] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Annual%20Phlox.html अधिक माहितीसाठी] |[[चित्र:Phlox at lalbagh7382.JPG|इवलेसे]] |- |२५५ |''[[:en:Phlox_drummondii|Phlox drummondii]] Hook., Polemoniaceae.'' Annual phlox, Drummond phlox |अंतरात्मिक कार्यातील कुशलता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/work/skill-in-psychic-work/ Skill in psychic work] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Annual%20Phlox.html अधिक माहितीसाठी] |[[चित्र:Phlox drummondii - Archer FL 02.jpg|इवलेसे]] |- |२५६ |''[[:en:Phlox_drummondii|Phlox drummondii]] Hook., Polemoniaceae.'' Annual phlox, Drummond phlox (Yellow) |मानसिक कार्यातील कुशलता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/work/skill-in-mental-work/ Skill in mental work] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Annual%20Phlox.html अधिक माहितीसाठी] |[[चित्र:Flox - Phlox drummondii (1).jpg|इवलेसे]] |- |२५७ |[[:en:Phlox_drummondii|''Phlox drummondii'']] ''Hook., Polemoniaceae.'' Annual phlox, Drummond phlox |कार्यामधील भावनिक कुशलता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/work/emotional-skill-in-work/ Emotional skill in work] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Annual%20Phlox.html अधिक माहितीसाठी] (पांढरा रंग) |[[चित्र:Phlox drummondii-anna park-yercaud-salem-India.JPG|इवलेसे]] |- |२५८ |[[:en:Phlox_drummondii|''Phlox drummondii'']] ''Hook., Polemoniaceae.'' Annual phlox, Drummond phlox |प्राणिक कार्यामधील कुशलता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/work/skill-in-vital-work/ Skill in vital work] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Annual%20Phlox.html अधिक माहितीसाठी] |[[चित्र:福祿考(金山海棠) Phlox drummondii -香港北區公園 North District Park, Hong Kong- (9207627744).jpg|इवलेसे]] |- |२५९ |''[[:en:Phlox_drummondii|Phlox drummondii]] Hook., Polemoniaceae.'' Annual phlox, Drummond phlox (Carmine red flowers). |कार्यामधील शारीरिक कुशलता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/work/physical-skill-in-work/ Physical skill in work] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Annual%20Phlox.html अधिक माहितीसाठी] |[[चित्र:Phlox drummondii - 25984291501.jpg|इवलेसे]] |- |२६० |''[[:en:Phlox_drummondii|Phlox drummondii]] Hook., Polemoniaceae.'' Annual phlox, Drummond phlox (Bright red) |भौतिक कार्यातील कुशलता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/work/skill-in-material-work/ Skill in Material work] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Annual%20Phlox.html अधिक माहितीसाठी] | |- |२६१ |''[[:en:Phlox_drummondii|Phlox drummondii]] Hook., Polemoniaceae.'' Annual phlox, Drummond phlox (Small White) |समग्र कार्यातील कुशलता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/work/skill-in-integral-work/ Skill in integral work] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Annual%20Phlox.html अधिक माहितीसाठी] |[[चित्र:Phlox drummondii-2.JPG|इवलेसे]] |- |२६२ |[[:en:Phlox_drummondii|''Phlox drummondii'']] ''i Hook., Polemoniaceae.'' Annual phlox, Drummond phlox (Pink colour) |कलात्मक कार्य |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/work/artistic-work/ Artistic work] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Annual%20Phlox.html अधिक माहितीसाठी] |[[चित्र:Phlox drummondii-14.JPG|इवलेसे]] |- |२६३ |[[:en:Phlox_drummondii|''Phlox drummondii'']] ''Hook., Polemoniaceae.'' Annual phlox, Drummond phlox, Star phlox |कार्यातील तेजस्वी कुशलता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/work/radiating-skill-in-work/ Radiating skill in work] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Annual%20Phlox.html अधिक माहितीसाठी] |[[चित्र:Phlox drummondii-tnau-yercaud-salem-India.JPG|इवलेसे]] |- |५२० |''[[:en:Prunus_serrulata|Prunus serrulata]] Lindl., Rosaceae.'' Oriental cherry, Japanese flowering cherry |सौंदर्याचे हास्य |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/spiritual-attainments/smile-of-beauty/ Smile of beauty] |जपानी चेरी [https://www.missouribotanicalgarden.org/PlantFinder/PlantFinderDetails.aspx?kempercode=a915#:~:text=Prunus%20serrulata%2C%20commonly%20called%20Japanese,tall%20in%20its%20native%20habitat. अधिक माहितीसाठी] (इंग्रजी) |[[चित्र:Cerisier du Japon (Prunus serrulata) (3).jpg|इवलेसे]] |- |५८१ |''[[:en:Hibiscus_micranthus|Hibiscus micranthus]] L., Malvaceae.'' Hibiscus |चिरंतन हास्य |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/power/eternal-smile/ Eternal smile] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Tiny%20Flower%20Hibiscus.html अधिक माहितीसाठी] (इंग्रजी) |[[चित्र:Hibiscus micranthus - Tiny Flower Hibiscus at Theni (4).jpg|इवलेसे]] |- |०१३ |''Michelia alba DeCondolle., Magnoliaceae.'' [[:en:Magnolia_champaca|Champaca]], Fragrant champaca |ईश्वरी हास्य |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine-smile/ Divine smile] |[https://marathivishwakosh.org/15483/ पांढरा चाफा (मराठी)]{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[चाफा]] (विकिपीडिया) [https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/White%20Champa.html अधिक माहितीसाठी] (इंग्रजी) |[[चित्र:White Champaca April 2009.JPG|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |११७ |''[[:en:Delphinium|Delphinium]] L. Spp., Ranunclaceae.'' Larkspur |आकाशरोहण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/soaring/ Soaring] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Kashmir%20Larkspur.html अधिक माहितीसाठी] (इंग्रजी) |[[चित्र:Delphinium 'Summer Skies' Ostróżka 2022-06-12 03.jpg|इवलेसे]] |- |१०६ |''[[:en:Rosa_canina|Rosa canina]] L., Rosaceae.'' Dog rose, Common brier, Dog brier, Eglantine |प्रकृतीचे अंतरात्मिक आकाशरोहण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/psychic-soaring-of-nature/ Psychic soaring of Nature] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Dog%20Rose.html अधिक माहितीसाठी] (इंग्रजी) |[[चित्र:Divlja ruza cvijet 270508.jpg|इवलेसे]] |- |०१८ |''[[:en:Mirabilis_jalapa|Mirabilis jalapa]] L., Nyctaginaceae.'' Marvel of Peru, Four-o'clock, False jalap, Beauty of the night |सांत्वन |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/solace/ Solace] |[[गुलबक्षी]] (मराठी) [https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Four%20O'clock.html अधिक माहितीसाठी] (इंग्रजी) |[[चित्र:Mirabilis jalapa 'bicolor'-IMG 9208.jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |७५२ |''[[:en:Amaranthus_caudatus|Amaranthus caudatus]] L., Amaranthaceae.'' Love-lies-bleeding, Velvet flower, Tassel flower |प्राणामधील प्रदीप्त सामर्थ्य |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/vital/illumined-strength-in-the-vital/ Illumined strength in the vital] |[[राजगिरा]] (मराठी) [https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Love%20Lies%20Bleeding.html अधिक माहितीसाठी] (इंग्रजी) |[[चित्र:3836 - Amaranthus caudatus (Zieramaranth).JPG|इवलेसे]] |- |११९ |Alcea rosea (Hollyhock) |प्राणाचे समग्र अर्पण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/offering/integral-offering-of-the-vital/ Integral offering of the vital] |होली हॉक (पांढरा रंग) |[[चित्र:Alcea rosea sl24.jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे|204x204अंश]] |- |१५१ |''[[:en:Alcea_rosea|Alcea rosea]] L., Malvaceae.'' Hollyhock |जडभौतिक प्राणाचे अर्पण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/offering/offering-of-the-material-vital/ Offering of the material vital] |होली हॉक (लालसर जांभळा रंग) |[[चित्र:Alcea rosea purple.jpg|इवलेसे]] |- |७५० |''[[:en:Coleus_scutellarioides|Solenostemon scutellarioides]] (L.) Codd. [Coleus Xhybridus Voss.], Labiatae.'' Coleus, Painted nettle |प्राणामधील सामर्थ्य |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/vital/strength-in-the-vital/ Strength in the vital] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Coleus.html अधिक माहितीसाठी] (इंग्रजी) |[[चित्र:Coleus Oxford Botanic Garden.jpg|इवलेसे]] |- |३९४ |''Chrysanthemum L. Spp., Compositae.'' [[:en:Chrysanthemum|Chrysanthemum]] |विशेष तपशीलवर ऊर्जा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/energy/specialised-detailed-energy/ Specialised detailed energy] | |[[चित्र:Chrysanthemum japonense var ashizuriense1.jpg|इवलेसे]] |- |४२५ |''[[:en:Asparagus_densiflorus|Asparagus densiflorus]] (Kunth.) Jessop. 'Sprengeri', Liliaceae.'' Sprenger asparagus, Sprengeri, Emerald fern, Emerald feather |आध्यात्मिक वाणी |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/bases-of-spiritual-life/spiritual-speech/ Spiritual Speech] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Asparagus%20Fern.html अधिक माहितीसाठी (इंग्रजी)] |[[चित्र:Asparagus Fern -- asparagus densiflorus 'sprengeri'.jpg|इवलेसे]] |- |६४४ |''[[:en:Terminalia_catappa|Terminalia catappa]] L., Combretaceae'' Tropical almond, Indian almond, Kamani, Myrobalan |आध्यात्मिक अभीप्सा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/spiritual-aspiration/ Spiritual Aspiration] |जंगली बदाम [https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Indian%20Almond.html (अधिक माहितीसाठी - इंग्रजी)] |[[चित्र:A Hoverfly on a Desi Badam (Terminalia catappa) in Hyderabad, AP W IMG 0494.jpg|इवलेसे|जंगली बदाम]] |- |६५३ |''Leontopodium alpinum Cass., Compositae'' [[:en:Edelweiss|Edelweiss]] |आध्यात्मिक सौंदर्य |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/spiritual-beauty/ Spiritual Beauty] | |[[चित्र:Leontopodium nivale alpinum (53256243490).jpg|इवलेसे]] |- |६५४ |''Pelargonium L'Herit. Spp., Geraniaceae'' Geranium, Storksbill |आध्यात्मिक आनंद |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/spiritual-happiness/ Spiritual Happiness] |जिरेनियम |[[चित्र:Fair Ellen.jpg|इवलेसे|जिरेनियम]] |- |६४५ |''Salvia L. Spp., Labiatae.'' Sagw, Ramona |आध्यात्मिकतेविषयी अभीप्सा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/aspiration-for-spirituality/ Aspiration for spirituality] | | |- |६४६ |''[[:en:Salvia_leucantha|Salvia leucantha]] Cav., Labiatae.'' Mexican bush sage |स्वतःचे आध्यात्मिकीकरण होऊ देण्यासाठी प्राणाची संमती |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/the-vital-consenting-to-be-spiritualised/ The vital consenting to be spiritualised]. |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Scarlet%20Sage.html अधिक माहितीसाठी] |[[चित्र:Bird On Garden.jpg|इवलेसे]] |- |६४७ |''[[:en:Salvia_splendens|Salvia splendens]] F. Sell. Ex Roem. & Schult., Labiatae.'' Scarlet sage |स्वतःचे आध्यात्मिकीकरण होऊ देण्यासाठी जडद्रव्याची संमती |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/matter-consenting-to-be-spiritualised/ Matter consenting to be spiritualised] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Scarlet%20Sage.html अधिक माहितीसाठी] |[[चित्र:Salvia vanhouttei 001.JPG|इवलेसे]] |- |७०६ |''[[:en:Dendrophthoe_falcata|Dendropthoe falcata]] (L.f.) Etting., Loranthaceae.'' |अनुकरणाची मानसिक वृत्ती |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/mind/mental-spirit-of-imitation/ Mental Spirit of imitation] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Honey%20Suckle%20Mistletoe.html वंदा] |[[चित्र:Dendrophthoe falcata var. falcata - Honey Suckle Mistletoe at Blathur 2017 (3).jpg|इवलेसे]] |- |६५२ |''[[:en:Hiptage_benghalensis|Hiptage benghalensis]] L. Kurz., Malpighiaceae.'' |आध्यात्मिक यश |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/spiritual-suc Spiritual success] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Madhavi%20Lata.html माधवीलता] (इंग्रजी) |[[चित्र:Hiptage benghalensis 011.JPG|इवलेसे]] |- |६५७ |[[:en:Pandanus_tectorius|Pandanus tectorius (Pandanus Palm)]] |आध्यात्मिक सुगंध |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/spiritual-perfume/ Spiritual perfume] |[[केवडा]] |[[चित्र:Hīnano - panoramio (1).jpg|इवलेसे|केवडा]] |- |८०० |''[[:en:Russelia|Russelia sarmentosa]] Jacq., Scrophulariacea.'' |भौतिकामध्ये आध्यात्मिक अभीप्सा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/spiritual-aspiration-in-the-physical/ Spiritual aspiration in the physical] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Broadleaf%20Firecracker%20Plant.html अधिक माहिती] (इंग्रजी) | |- |८२९ |''[[:en:Petrea_volubilis|Petrea volubilis]] L., Verbenaceae'' Purple wreath, Sandpaper, Queens-wreath, Bluebird vine |उपचाराची आध्यात्मिक शक्ती |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/spiritual-power-of-healing/ Spiritual power of healing] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Purple%20Wreath.html नीलमणी लता] |[[चित्र:Petrea volubilis 001.jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |६४८ |''[[:en:Citharexylum|Citharexylum]] L. Spp., Verbenaceae.'' Fiddle-wood, Zitherwood |आध्यात्मिक आरोहण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/spiritual-ascension/ Spiritual Assension] | |[[चित्र:Jamaican Fiddlewood (Citharexylum spinosum) 4.jpg|इवलेसे]] |- |७९९ |''[[:en:Tithonia_rotundifolia|Tithonia rotundifolia]] (Mill.) S. F. Blake., Compositae'' Mexican sunflower |पूर्णपणे ईश्वराभिमुख झालेली शारीर-चेतना |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/physical-consciousness-turned-entirely-towards-the-divine/ Physical consciousness turned entirely towards the Divine] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Mexican%20Sunflower.html मेक्सिकन सूर्यफूल] |[[चित्र:Mexican Sunflower Tithonia rotundifolia 'Torch' Top.jpg|इवलेसे]] |- |२११ |''[[:en:Psidium_guajava|Psidium guajava]] L., Myrtaceae.'' Common guava, Yellow guava, Apple guava |स्थैर्य |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/steadfastness/ Steadfastness] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Guava.html पेरूचे फूल] |[[चित्र:Honey bee on a Guava flower 3.jpg|इवलेसे]] |- |७८५ |''[[:en:Areca_catechu|Areca catechu]] L., Palmae'' Betel palm, Betel-nut-palm, Areca nut palm, Catechu |स्थिर प्राणिकता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/steadfast-vitality/ Steadfast Vitality] |[[सुपारी]] |[[चित्र:Buds of Areca catechu.jpg|इवलेसे]] |- |४६८ |''[[:en:Bombax_ceiba|Bombax ceiba]] L., Bombacaceae'' Red silk-cotton tree, Simul |जडभौतिक चेतनेमध्ये असलेले सघन स्थैर्य |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/spiritual-attainments/solid-steadfastness-in-the-material-consciousness/ Solid steadfastness in the material consciousness] |[[सांवर|काटेसावर]] |[[चित्र:Bombax ceiba flower 74 Sunbury St Geebung IMGP8725.jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |४२२ |''[[:en:Ixora_pavetta|Ixora pavetta]] Andrews. [I.arborea Sm.], Rubiaceae'' Torch tree |स्पष्टवक्तेपणा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/bases-of-spiritual-life/straightforwardness/ Straightforwardness] |रायकुरा, गोरवीकटगी किंवा माकडी |[[चित्र:Ixora pavetta flower.jpg|इवलेसे]] |- |०२३ |''[[:en:Scabiosa_atropurpurea|Scabiosa atropurpurea]] L., Dipsacaceae.'' Mournful widow, Sweet scabius, Pincushion flower, Egyptian rose |जडभौतिक जगाला दिलेले आशीर्वाद |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/blessings-on-the-material-world/ Blessings on the material world] |पिनकुशन फ्लॉवर किंवा स्वीट स्कॅबिओसा |[[चित्र:Scabiosa atropurpurea maritima (pincushion flowers).jpg|इवलेसे]] |- |८०९ |''[[:en:Pimpinella_major|Pimpinella major]] (L.) Huds., Umbelliferae.'' |रक्तामधील विशुद्धता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/purity-in-the-blood/ Purity in the blood] |रानजिरे किंवा गाज्री |[[चित्र:Pimpinella major ssp rubra eF.jpg|इवलेसे]] |- |०६५ |''[[:en:Vanda_tessellata|Vanda tessellata]] (Roxb.) D. Don., Orchidaceae'' Orchid |ईश्वराबद्दल तपशिलवार ओढ |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/detailed-attachment-to-the-divine/ Detailed Attachment for the Divine] |रास्ना (Rasna) किंवा [https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Checkered%20Vanda.html आसना] बांदा, पर्सरा |[[चित्र:Vanda tessellata in Bangladesh.jpg|इवलेसे]] |- |७०४ |''[[:en:Cananga_odorata|Cananga odorata]] (Lam.) Hook. f. & T. Thoms. [Canangium odorata (Lam.) King.], Annonaceae'' Ilang-ilang |योग्य बोध किंवा धारणा (सत्याचा अपलाप न करणारा बोध) |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/mind/correct-perception/ Correct Perception] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Ylang%20Ylang.html हिरवा चाफा] |[[चित्र:Cananga odorata 4.jpg|इवलेसे]] |- |३१७ |''[[:en:Chrysojasminum_humile|Jasminum humile]] L., Oleaceae.'' Italian yellow jasmine |योग्य स्वयं-मूल्यमापन |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/bases-of-spiritual-life/correct-self-estimation/ Correct Self-evaluation] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Yellow%20Jasmine.html पिवळी चमेली] किंवा इटालियन चमेली |[[चित्र:Jasminum humile glabrum1SHSU.jpg|इवलेसे]] |- |१४८ |African Violet (Saintpaulia ionantha) |सुयोग्य गतीविधी |Correct Movements |आफ्रिकन व्हायोलेट | |- |१४९ |Helianthus |अतिमानसिक प्रकाशाकडे वळलेली चेतना |Consciousness turned towards the supramental Light |[https://mr.wikipedia.org/s/5mj सूर्यफूल] |[[चित्र:Sunflower sky backdrop.jpg|इवलेसे|सूर्यफूल]] |- |१५० |[[:en:Rosa_chinensis|Rosa chinensis]] (Viridiflora) |ईश्वराबद्दलच्या प्रेमातील लाजाळूपणा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/timidity-in-attachment-to-the-divine/ Timidity in Attachment to the Divine] |दुहेरी गुलाब |[[चित्र:Rosa chinensis.jpg|इवलेसे|रोजा चिनेन्सिस]] |- |१५१ |''Rosa L., Rosaceae.'' |ईश्वराबद्दलच्या प्रेमातील विनम्रता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/humility-in-the-love-for-the-divine/ Humility in the love for the Divine] |जांभळा किंवा अंजिरी गुलाब | |- |१५२ |''Rosa chinensis Jacq., Rosaceae.''China rose, Bengal rose |ईश्वराप्रति कोमल प्रेम |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/tenderness-for-the-divine/ Tenderness for the Divine] |फिकट गुलाबी गुलाब | |- |१५३ |''Rosa L., Rosaceae.'' |ईश्वराबद्दलचा स्नेह |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/affection-for-the-divine/ Affection for the Divine] |शुभ्र छटा असलेला गुलाब | |- |१५४ |[[:en:Holly|Holly (Ilex)]] (''Aquifoliaceae)'' |धैर्ययुक्त सदिच्छा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/bases-of-spiritual-life/courageous-goodwill/ Courageous Goodwill] |मारंडी, वागाटी |[[चित्र:Ilex-aquifolium (Europaeische Stechpalme-1).jpg|इवलेसे|मारंडी, वागाटी]] |- |१५५ |''Rosa L., Rosaceae.'' |ईश्वराप्रति प्रेम |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/love-for-the-divine/ Love for the Divine] |विविध रंगी गुलाब | |- |१५६ |''Rosa L., Rosaceae.'' |ईश्वराबद्दल सर्वांगीण प्रेम |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/integral-love-for-the-divine/ Integral love for the Divine] |शुभ्र गुलाब | |- |१५७ |''Rosa L., Rosaceae.'' |आंतरात्मिक प्रेम |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/psychic-love/ Psychic Love] |लालसर गुलाबी रंगाचा गुलाब | |- |१५८ |''Rosa L., Rosaceae.'' |ईश्वराविषयी प्रज्वलित प्रेम |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/flaming-love-for-the-divine/ Flaming love for the Divine] |नारिंगी रंगाचा गुलाब | |- |१५९ |''Rosa L. 'Edward'., Rosaceae.'' |समर्पण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/surrender/surrender/ Surrender] |दुहेरी गुलाबी रंगाचा गुलाब | |- |१६० |''Rosa L., Rosaceae.'' |प्रेमपूर्ण समर्पण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/surrender/loving-surrender/ Loving Surrender] |दुहेरी गुलाबी रंगाचा गुलाब | |- |१६१ |''[[:en:Rosa_chinensis|Rosa chinensis Jacq]]. 'Minima'., Rosaceae.'' Fairy rose, Pygmy rose |तपशिलासह समर्पण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/surrender/detailed-surrender/ Detailed surrender] | |[[चित्र:Rosa chinensis.jpg|इवलेसे|रोसा चिनेन्सिस जॅक]] |- |१६२ |''Rosa L. 'Prosperity'., Rosaceae.'' |शुद्ध आध्यात्मिक समर्पण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/surrender/pure-spiritual-surrender/ Pure spiritual surrender] | | |- |१६३ |''Rosa L. 'Paul Neyron'., Rosaceae.'' |परिपूर्ण समर्पण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/surrender/perfect-surrender/ Perfect surrender] | |[[चित्र:Rose, Paul Nryron, バラ, ポール ネイロン, (12249233866).jpg|इवलेसे|रोझ, पॉल न्रिरॉन]] |- |१६४ |''Rosa L., Rosaceae.'' |मानसिक समर्पण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/surrender/mental-surrender/ Mental surrender] |पिवळसर नारिंगी रंगाचा गुलाब | |- |१६५ |''Rosa L., Rosaceae.'' |ईश्वराप्रति मानसिक प्रेम |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/mental-love-for-the-divine/ Mental love for the Divine] |पिवळ्या रंगाचा गुलाब | |- |१६६ |''Rosa L., Rosaceae.'' |आंतरात्मिक प्रभावाखालील मानसिक प्रेम |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/mental-love-under-the-psychic-influence/ Mental love under the psychic influence] |गुलाब | |- |१६७ |''Rosa L., Rosaceae.'' |मानवी उत्कट भावनांचे ईश्वराबद्दलच्या प्रेमात परिवर्तन |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/human-passions-changed-into-love-for-the-divine/ Human Passions Changed into Love for the Divine] |लाल गुलाब | |- |१६८ |''Rosa L., Rosaceae.'' |ईश्वराप्रति असलेल्या प्रेमाने प्रकृतीमध्ये साधलेला समतोल |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/balance-of-the-nature-in-the-love-for-the-divine/ Balance of the nature in the love for the Divine] |दुहेरी रंगाचा गुलाब | |- |१६९ |''Rosa L., Rosaceae.'' |ईश्वराच्या सेवेत समर्पित सौंदर्य |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/beauty-offers-itself-in-service-to-the-divine/ Beauty offers itself in service to the Divine] |गुलाब | |- |१७० |''[[:en:Rosa_canina|Rosa canina L., Rosaceae.]]''Dog rose, Common brier, Dog brier, Eglantine |प्रकृतीची आंतरात्मिक भरारी |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/psychic-soaring-of-nature/ Psychic soaring of Nature] |फिकट गुलाबी रंगाचा गुलाब |[[चित्र:Divlja ruza cvijet 270508.jpg|इवलेसे|डॉग रोझ]] |- |१७१ |''Rosa L. 'Father's Day'., Rosaceae.'' |ईश्वराबद्दल अतिमानसिक ओढ |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/supramental-attachment-to-the-divine/ Supramental attachment to the Divine] | | |- |१७२ |''Rosa Xrehderana Blackb., Rosaceae.'' Polyantha rose |ईश्वराशी सायुज्य |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/communion-with-the-divine/ Communion with the Divine] |गुलाब | |- |१७३ |''Rosa L., Rosaceae.'' |ईश्वराकडून मिळणारे प्रेम |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/love-from-the-divine/ Love from the Divine] |गुलाबी व पिवळे गुलाबाचे फूल | |- |१७४ |''Drimiopsis kirkii Bak., Liliaceae.'' |ईश्वराप्रत जाणारा मार्ग |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/road-to-the-divine/ Road to the Divine] |लिलियासी. | |- |१७५ |''[[:en:Coffea|Coffea L., Rubiaceae.]]'' |परिपूर्ण मार्ग |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/perfect-path/ Perfect path] |कॉफीची फुले |[[चित्र:Coffee Flowers.JPG|इवलेसे|कॉफीची फुले]] |- |१७६ |''[[:en:Jacquemontia_pentanthos|Jacquemontia pentantha]](Jacq.) G. Don., Convolvulaceae.'' |आशा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/hope/ Hope] | |[[चित्र:Jacquemontia pentanthos from Trivandrum, Kerala.jpg|इवलेसे]] |- |१७७ |''[[:en:Chloris_barbata|Chloris barbata Sw., Gramineae]].'' Finger-grass |पश्चात्ताप |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/repentance/ Repentance] |गोंडवेल, गोश्या,मेसी |[[चित्र:Swollen fingergrass.jpg|इवलेसे|गोंडवेल]] |- |१७८ |''Cordyline terminalis (L). Kunth., Agavaceae.'' Ti, Good-luck plant, Hawaiian good-luck plant |मार्गच्युत झालेली व्यक्ती पुन्हा परतून मार्गावर येणे |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/return/ Return] |विलेती चमेली |[[चित्र:Carey (Cordyline fruticosa) - Flickr - Alejandro Bayer.jpg|इवलेसे|विलेती चमेली]] |- |१७९ |''Lupinus L.spp., Leguminosae, Papilionoideae'' |परमेश्वराकडे जाण्याच्या मार्गावरील टप्पे |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/stages-to-the-supreme/ Stages to the Supreme] | | |- |१८० |''Cleome hasslerana Chodat., Capparaceae.'' Spider flower, Spider plant |अभीप्सेचा उत्साह, जोम |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/elan-of-aspiration/ Elan of aspiration] | | |- |१८१ |''Acer L.spp., Aceraceae.'' Maple |अभीप्सेची ज्वाला |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/flame-of-aspiration/ Flame of Aspiration] |मॅपल | |- |१८२ |''Spathiphyllum Schoot., Araceae.'' Peace lily, Spathe Flower |विशुद्धतेची आस |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/aspiration-for-purity/ Aspiration for purity] |[https://marathivishwakosh.org/43837/ नागफणा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250707052218/https://marathivishwakosh.org/43837/ |date=2025-07-07 }} |[[चित्र:Spathiphyllum cochlearispathum RTBG.jpg|इवलेसे|नागफणा]] |- |१८३ |''Aerva tomentosa Forsk., Amaranthaceae.'' |परिपूर्ण अमर्त्यतेची आस |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/aspiration-for-integral-immortality/ Aspiration for integral immortality] | | |- |१८४ |''Vernonia. Eleagnaefolia DC., Compositae.'' Curtain creeper |दिव्य चेतनेविषयीची अभीप्सा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/aspiration-for-the-divine-consciousness/ Aspiration for the Divine Consciousness] |पडदा वेल, वरनोनिया वेल |[[चित्र:Vernonia elaeagnifolia flowers Kewarra 4799.jpg|इवलेसे|पडदा वेल]] |- |१८५ |''Capparis brevispina'' ''DC., Capparidaceae.'' ''Thorn Straggler'' |तिहेरी अभीप्सा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/triple-aspiration/ Triple aspiration] |अर्दांडा, झिरिस, इंडियन केपर | |- |१८६ |''[[:en:Ixora_chinensis|Ixora chinensis Lam]].'' ''Rubiaceae. Ixora'' |आंतरात्मिक अभीप्सा, ओढ |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/psychic-aspiration/ Psychic aspiration] |चायनीज इक्सोरा,चायनीज रंगेली,बकाणे, बकावळी |[[चित्र:1. Chinese ixora.jpg|इवलेसे]] |- |१८७ |''[[:en:Ixora_coccinea|Ixora coccinea L]]., Rubiaceae.'' Jungle geranium, Flame of the woods, Jungle flame, Burning love |मानसिक अभीप्सा, ओढ |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/mental-aspiration/ Mental aspiration] |जंगल जीरॅनियम , जंगलाची ज्योत किंवा जंगलाची ज्वाला किंवा पेंडकुली |[[चित्र:West Indian Jasmine -- Ixora (yellow).jpg|इवलेसे]] |- |१८८ |''Ixora coccinea L., Rubiaceae.'' Jungle geranium, Flame of the woods, Jungle flame, Burning love |जडभौतिकातील अभीप्सा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/aspiration-in-the-physical/ Aspiration In The Physical] |इक्सोरा |[[चित्र:Ixora Coccinea.jpg|इवलेसे]] |- |१८९ |''Ixora javanica (Blume) DC. [I. Singaporensis hort.]., Rubiaceae.'' |अतिमानासिक प्रकाशासाठी जडभौतिकामध्ये असणारी अभीप्सा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/aspiration-in-the-physical-for-the-supramental-light/ Aspiration in the Physical for The Supramental Light] |इक्सोरा (केशरी रंग) | |- |१९० |''[[:en:Zephyranthes|Zephyranthes Herb]]., Amaryllidaceae.'' Zephyr flower, Fairy lily, Rain lily |प्रार्थना |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/prayer/ Prayer] |कळवंटी, लिली |[[चित्र:Zephyranthes candida in Bangladesh.jpg|इवलेसे|कळवंटी]] |- |१९१ |''Zephyranthes Herb., Amaryllidaceae.'' Zephyr flower, Fairy lily, Rain lily |आंतरात्मिक अभीप्सा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/psychic-prayer/ Psychic prayer] |गुलाबी रंगाची लिली |[[चित्र:Zephyranthes sps.jpg|इवलेसे]] |- |१९२ |''Zephyranthes Herb., Amaryllidaceae.'' Zephyr flower, Fairy lily, Rain lily |मानसिक अभीप्सा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/mental-prayer/ Mental prayer] |पिवळ्या रंगाची लिली |[[चित्र:Starr 021019-0003 Zephyranthes citrina.jpg|इवलेसे]] |- |१९३ |''Zephyranthes Herb., Amaryllidaceae.'' Zephyr flower, Fairy lily, Rain lily |प्राणिक अभीप्सा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/vital-prayer/ Vital prayer] | | |- |१९४ |''Zephyranthes Herb., Amaryllidaceae.''Zephyr flower, Fairy lily, Rain lily |परिपूर्ण अभीप्सा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/integral-prayer/ Integral Prayer] | | |- |१९५ |''Sternbergia lutea (L.) Roem. & Schult., Amaryllidaceae.'' Winter daffodil, Lily of the field |अतिमानसिक आवाहन |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/supramental-invocation/ Supramental invocation] | |[[चित्र:Sternbergia lutea MILAN.jpg|इवलेसे]] |- |१९६ |''[[:en:Wrightia_tinctoria|Wrightia tinctoria]] R. Br., Apocynaceae.'' Pala indigo plant |धार्मिक विचार |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/religious-thought/ Religious thought] |इंद्रजौ, कपूर, दुधी |[[चित्र:Wrightia tinctoria in Hyderabad W IMG 7505.jpg|इवलेसे|दुधी]] |- |१९७ |''Leucas aspera Spreng, Labiatae.'' |खरी उपासना |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/true-worship/ True worship] |द्रोणपुष्पी |[[चित्र:Leucas aspera 01.jpg|इवलेसे]] |- |१९८ |''[[:en:Cordia_sebestena|Cordia sebestena]] L., Boraginaceae.'' Geiger tree |पूजन |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/adoration/ Adoration] |शेंदरी भोकर |[[चित्र:2013.06-406-015ap Geiger tree=scarlet cordia(Cordia sebestena(Boraginaceae) Dakar,SN sat01jun2013-1052h.jpg|इवलेसे|शेंदरी भोकर]] |- |१९९ |''[[:en:Aegle_marmelos|Aegle marmelos]] (L.) Correa., Rutaceae.'' Bael tree, Bengal quince |भक्तिमय दृष्टिकोन |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/devotional-attitude/ Devotional attitude] |[https://mr.wikipedia.org/s/47t बेल] |[[चित्र:Bael (Aegle marmelos) tree at Narendrapur W IMG 4116.jpg|इवलेसे]] |- |२०० |''[[:en:Ocimum_americanum|Ocimum americanum]] L. [O. Canum sims.]., Labiatae.'' Hoary basil |विजयाचा उत्साह |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/conquering-fervour/ Conquering fervour] |काळी तुळस | |- |२०१ |''Ocimum basilicum L., Labiate.'' Common basil, Sweet basil |ईश्वरी ऐक्याचा आनंद |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/joy-of-union-with-the-divine/ Joy of Union with the Divine] |राम तुळस |[[चित्र:Sweet Basil (Ocimum basilicum) 3.jpg|इवलेसे|राम तुळस]] |- |२०२ |''[[:en:Saponaria_officinalis|Saponaria officinalis]] L., Caryophyllaceae.'' Soap-Wort, Bouncing bet |कृपेचा सुयोग्य उपयोग |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/right-use-of-the-granted-grace/ Right use of the granted Grace] |कावळा साबण |[[चित्र:Saponaria-officinalis-flower.jpg|इवलेसे|कावळा साबण, साबणवीड]] |- |२०३ |''[[:en:Solanum_seaforthianum|Solanum seaforthianum]] Andr., Solanaceae.'' St. Vincent lilac, Glycine, Italian jasmine |केवळ ईश्वरामध्येच आधार शोधणे |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/seeking-for-support-only-in-the-divine/ Seeking for support only in the Divine] |ब्रॅझिलियन नाइट्सहेड किंवा कंद्याची वेल |[[चित्र:Solanum seaforthianum 1DS-II 1-7326.jpg|इवलेसे]] |- |२०४ |''[[:en:Alcea_rosea|Alcea rosea L]]., Malvaceae.'' Hollyhock (Dark purple, almost black) |तमोमयतेचे अर्पण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/offering/offering-of-all-obscurities/ Offering of all Obscurities] |हॉलीहॉक (गडद जांभळा) |[[चित्र:Alcea rosea nigra.JPG|इवलेसे]] |- |२०५ |''Alcea rosea L., Malvaceae.'' Hollyhock (Light pink) |अंतरात्मिक अर्पण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/offering/psychic-offering/ Psychic offering] |हॉलीहॉक (गुलाबी रंग) |[[चित्र:Alcea rosea01.jpg|इवलेसे]] |- |२०६ |''Alcea rosea L., Malvaceae.'' Hollyhock (Lavender pink) |भावनांचे अर्पण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/offering/offering-of-the-emotions/ Offering of the emotions] |हॉलीहॉक (गुलाबीसर- जांभळा रंग) |[[चित्र:Alcea rosea 150881125.jpg|इवलेसे]] |- |२०७ |''Alcea rosea L., Malvaceae.'' Hollyhock |प्राणिक अस्तित्वाचे अर्पण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/offering/offering-of-the-vital/ Offering of the vital] |हॉलीहॉक (गडद लाल रंग) |[[चित्र:ALTCEA ROSEA - TORÀ - IB-737 (Malva reial).jpg|इवलेसे]] |- |२०८ |''Alcea rosea L., Malvaceae.'' Hollyhock |प्राणिक अस्तित्वाचे समग्र अर्पण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/offering/integral-offering-of-the-vital/ Integral offering of the vital] |हॉलीहॉक (शुभ्र पांढरा रंग व मध्यभागी जांभळा) |[[चित्र:Alcea July 2011-1.jpg|इवलेसे]] |- |२०९ |''Alcea rosea L., Malvaceae.'' Hollyhock |भौतिक प्राणाचे अर्पण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/offering/offering-of-the-material-vital/ Offering of the material vital] |हॉलीहॉक (लालसर जांभळा रंग) |[[चित्र:Alcea July 2011-2.jpg|इवलेसे]] |- |२१० |''Alcea rosea L., Malvaceae.'' Hollyhock |अत्यंत भौतिक प्राणाचे अर्पण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/offering/offering-of-the-most-material-vital/ Offering of the most material vital] |हॉलीहॉक (काळसर लाल रंग) |[[चित्र:Alcea rosea 142067539.jpg|इवलेसे]] |- |२११ |''Alcea rosea L., Malvaceae.'' Hollyhock |शारीर-अस्तित्वाचे अर्पण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/offering/offering-of-the-physical/ Offering of the Physical] |हॉलीहॉक (लाल रंग) |[[चित्र:Кобона, мальва (штокроза) в саду 04.jpg|इवलेसे]] |- |२१२ |''Alcea rosea L., Malvaceae.'' Hollyhock |अस्तित्वाच्या दोन घटकांचे एकत्रितपणे केलेले अर्पण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/offering/combined-offering-of-two-parts-of-the-being/ Combined offering of two parts of the being] |हॉलीहॉक (दुरंगी) |[[चित्र:Hollyhock and bee 2022.jpg|इवलेसे]] |- |२१३ |''Alcea rosea L., Malvaceae.'' Hollyhock |समग्रतया केलेले अर्पण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/offering/integral-offering/ Integral offering] |हॉलीहॉक (पांढरा रंग) |[[चित्र:Alcea rosea (372251886).jpg|इवलेसे]] |- |२१४ |''Ipomoea tricolor 'Pearly Gates'., Convolvulaceae.'' [[:en:Morning_glory|Morning glory]] |विनाअट समग्रतया केलेले अर्पण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/offering/unconditional-integral-offering/ Unconditional integral offering] |निलपुष्पी किंवा कलादाना, वरधारा |[[चित्र:MorningGlory5.jpg|इवलेसे]] |- |२१५ |''[[:en:Ipomoea_alba|Ipomoea alba L., Convolvulaceae]].'' Moonflower, Belle de nuit |संपूर्ण आत्मदान |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/entire-self-giving/ Entire self-giving] |गुलचांदी किंवा सकनकळी |[[चित्र:Moonflower (Ipomoea alba) (6616135915).jpg|इवलेसे|गुलचांदी]] |- |२१६ |''Lycianthes rantonnei Carr. [Solanum rantonnetii Carr. Ex Lescuy.]., Solanaceae.'' Blue potato bush |स्मरण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/remembrance/ Remembrance] |निळा बटाटा किंवा निळी बटाटी |[[चित्र:Lycianthes rantonnetii 20140806.jpg|इवलेसे|निळा बटाटा किंवा निळी बटाटी]] |- |२१७ |''Lonicera japonica Thunb., Caprifoliaceae.'' Japanese honeysuckle |ईश्वराचे नित्य स्मरण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/constant-remembrance-of-the-divine/ Constant remembrance of the Divine] |कापूर भेंडी |[[चित्र:Lonicera japonica, 2021-10-02, South Side.jpg|इवलेसे|कापूरभेंडी]] |- |२१८ |''[[:en:Lobelia_erinus|Lobelia erinns L]]. 'Cambridge Blue'., Campanulaceae.'' Edging lobelia |(योगी) श्रीअरविंद यांचे स्मरण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/remembrance-of-sri-aurobindo/ Remembrance of Sri Aurobindo] | |[[चित्र:Lobelia close-up (aka).jpg|इवलेसे|केंब्रिज ब्लू]] |- |२१९ |''[[:en:Clarkia_unguiculata|Clarkia unguiculata Lindl]]. 'Rosea plena'., Onagraceae.'' Farewell to spring, Godetia |आनंददायी स्मरण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/glad-remembrance/ Glad remembrance] | |[[चित्र:Clarkia unguiculata 2022-07-14 7294.jpg|इवलेसे]] |- |२२० |''[[:en:Myosotis_sylvatica|Myosotis sylvatica]] Ehrh. Ex Hoffm., Boraginaceae.'' Garden forget-me-not |चिरस्मरण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/lasting-remembrance/ Lasting remembrance] | |[[चित्र:Wood Forget-Me-Not (Myosotis sylvatica) - Guelph, Ontario 2017-06-03.jpg|इवलेसे]] |- |२२१ |''[[:en:Lamprocapnos|Dicentra spectabilis]] (L.) Lem., Papaveraceae.'' Bleeding heart |भावनिक स्मरण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/emotional-remembrance/ Emotional remembrance] | |[[चित्र:Dicentra-spectabilis.jpg|इवलेसे]] |- |२२२ |''[[:en:Cynoglossum_amabile|Cynoglossum amabile Stapf]]. & J.R. Drumm., Boraginaceae.'' Chinese forget-me-not |अवचेतनातून सुरू असलेले स्मरण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/subconscient-remembrance/ Subconscient remembrance] | |[[चित्र:Starr 070320-5753 Cynoglossum amabile.jpg|इवलेसे]] |- |२२३ |''[[:en:Barleria|Barleria L., Acanthaceae]]'' |खुलेपणा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/opening/opening/ Opening] |कोरांटी |[[चित्र:60 Koranti.jpg|इवलेसे|कोरांटी]] |- |२२४ |''Barleria prionitis L., Acanthaceae'' |मानसिक खुलेपणा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/opening/mental-opening/ Mental opening] |वज्रादांति, पिवळी कोरांटी |[[चित्र:61 Koranti Yellow.jpg|इवलेसे]] |- |२२५ |''Barleria cristata L., Acanthaceae'' |भावनिक खुलेपणा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/opening/emotional-opening/ Emotional opening] | |[[चित्र:Striped Philippine Violet.jpg|इवलेसे]] |- |२२६ |''Barleria cristata L., Acanthaceae'' |भावनिक प्राणाचा खुलेपणा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/opening/opening-of-the-emotional-vital/ Opening of the emotional Vital] |जांभळसर रंगाची कोरांटी |[[चित्र:Barleria cristata flower in Tropical and Subtropical Arboretum, Ocean Expo Park, Motobu, Okinawa.jpg|इवलेसे]] |- |२२७ |''Barleria L. sp., Acanthaceae'' |अतिमानसिक प्रकाशाप्रत प्राणाचा खुलेपणा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/opening/vital-opening-to-the-supramental-light/ Vital opening to the Supramental Light] | |[[चित्र:Kurantakah (Sanskrit- कुरण्टकः) (15321114842).jpg|इवलेसे]] |- |२२८ |''Barleria cristata L., Acanthaceae'' |ईश्वराप्रत समग्र अस्तित्वाचा खुलेपणा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/opening/integral-opening-of-the-being-to-the-divine/ Integral opening of the being to the Divine] |जांभळट पांढरी कोरांटी |[[चित्र:Pandhari Koranti (Marathi- पांढरी कोरांटी) (2066451692).jpg|इवलेसे|'''पांढरी कोरांटी''']] |- |२२९ |''Thunbergia kirkii Hook. f., Acanthaceae'' |श्रीअरविंदांच्या शक्तीप्रत खुलेपणा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/opening/opening-to-sri-aurobindo-force/ Opening to Sri Aurobindo's Force] | |[[चित्र:Thunbergia 2.jpg|इवलेसे]] |- |२३० |''[[:en:Thunbergia_erecta|Thunbergia erecta]] (Benth.) Anderson., Acanthaceae'' King's mantle, Bush clock vine |दिव्य प्रकाशाप्रत खुलेपणा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/opening/opening-to-the-light/ Opening to the Light] |नीळघंटी, नीलकंठी |[[चित्र:Thunbergia erecta Prague 2011 1.jpg|इवलेसे]] |- |२३१ |''Thunbergia erecta (Benth.) Anderson., Acanthaceae'' King's mantle, Bush clock vine |दिव्य प्रकाशाप्रत उच्च प्राणाचा खुलेपणा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/opening/opening-of-the-higher-vital-to-the-light/ Opening of the higher vital to the Light] | |[[चित्र:Thunbergia erecta-bunga-Raflinoer32.jpg|इवलेसे]] |- |२३२ |''Thunbergia erecta (Benth.) Anderson., Acanthaceae'' King's mantle, Bush clock vine |दिव्य प्रकाशाप्रत भौतिक प्राणाचा खुलेपणा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/opening/opening-of-the-material-vital-to-the-light/ Opening of the material vital to the Light] | | |- |२३३ |''Thunbergia erecta (Benth.) Anderson. 'Alba'., Acanthaceae'' King's mantle, Bush clock vine, December flower |दिव्य प्रकाशाप्रत समग्र खुलेपणा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/opening/integral-opening-to-the-light/ Integral opening to the Light] | |[[चित्र:Thunbergia erecta.jpg|इवलेसे]] |- |२३४ |''[[:en:Gladiolus|Gladiolus Xhortulanus]] L.H. Bailey., Iridaceae.'' Garden gladiolus |ग्रहणशीलता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/receptivity/receptivity/ Receptivity] |''ग्लॅडिओलस'' |[[चित्र:Asparagales - Gladiolus sp. 2 - 2011.08.07.jpg|इवलेसे]] |- |२३५ |''Gladiolus Xhortulanus L.H. Bailey., Iridaceae.'' Garden gladiolus |अंतरात्मिक ग्रहणशीलता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/receptivity/psychic-receptivity/ Psychic Receptivity] |लालसर गुलाबी ग्लॅडिओलस |[[चित्र:Starr-110307-2493-Gladiolus dalenii-flowers-Kula Botanical Garden-Maui (24451316043).jpg|इवलेसे]] |- |२३६ |''Gladiolus Xhortulanus L.H. Bailey., Iridaceae.'' Garden gladiolus |अतिमानसिकीकारण झालेल्या अंतरात्म्याची ग्रहणशीलता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/receptivity/receptivity-of-the-supramentalised-psychic/ Receptivity of the supramentalised psychic] |दुरंगी ग्लॅडिओलस |[[चित्र:Gladiolus ' Georgiy Pobedonosets'.jpg|इवलेसे]] |- |२३७ |''Gladiolus Xhortulanus L.H. Bailey., Iridaceae.'' Garden gladiolus |मानसिक ग्रहणशीलता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/receptivity/mental-receptivity/ Mental receptivity] |ग्लॅडिओलस (पिवळा रंग) |[[चित्र:A bunch of gladiolus flowers growing on a stalk.jpg|इवलेसे]] |- |२३८ |''Gladiolus Xhortulanus L.H. Bailey., Iridaceae.'' Garden gladiolus |भावनिक ग्रहणशीलता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/receptivity/emotional-receptivity/ Emotional receptivity] |ग्लॅडिओलस (फिकट गुलाबी रंग) |[[चित्र:Gladiolus 'Alfred Nobel'.jpg|इवलेसे]] |- |२३९ |''Gladiolus Xhortulanus L.H. Bailey., Iridaceae.'' Garden gladiolus |प्राणिक ग्रहणशीलता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/receptivity/vital-receptivity/ Vital receptivity] |ग्लॅडिओलस (गडद लाल रंग) |[[चित्र:Starr-110307-2262-Gladiolus sp-flowers-Kula Botanical Garden-Maui (24710234989).jpg|इवलेसे]] |- |२४० |''Gladiolus Xhortulanus L.H. Bailey., Iridaceae.'' Garden gladiolus |शारीरिक ग्रहणशीलता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/receptivity/physical-receptivity/ Physical receptivity] |ग्लॅडिओलस (लाल रंग) |[[चित्र:Red garden gladiolus.jpg|इवलेसे]] |- |२४१ |''Gladiolus Xhortulanus L.H. Bailey., Iridaceae.'' Garden gladiolus |समग्र ग्रहणशीलता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/receptivity/integral-receptivity/ Integral receptivity] |ग्लॅडिओलस (पांढरा रंग) |[[चित्र:Gladiolus elliotii 1DS-II 6782.jpg|इवलेसे]] |- |२४२ |''Gladiolus Xhortulanus L.H. Bailey., Iridaceae.'' Garden gladiolus |बहुविध ग्रहणशीलता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/receptivity/manifold-receptivity/ Manifold receptivity] |ग्लॅडिओलस (अनेकरंगी) |[[चित्र:Gladiolus dalenii flowers bud black Ooty Jul25 A7CR 06143.jpg|इवलेसे]] |- |२४३ |''Gladiolus Xhortulanus L.H. Bailey., Iridaceae.'' Garden gladiolus |अतिमानसिकीकरण झालेली ग्रहणशीलता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/receptivity/supramentalised-receptivity/ Supramentalised Receptivity] |ग्लॅडिओलस (केशरी रंग) |[[चित्र:Closeup of Gladiolus blossoms.jpg|इवलेसे]] |- |२४४ |''[[:en:Sinningia_speciosa|Sinningia speciosa (Lodd.)]] Hiern., Gesneriaceae.'' Florists' gloxinia, Gloxinia, Brazilian gloxinia, Violet slipper gloxinia |अस्तित्व विशाल होणे |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/broadening-of-the-being/ Broadening of the being] |[https://www.loksatta.com/lokprabha/gloxinia-1080522/ अधिक माहिती] |[[चित्र:Florada da Gloxínia.jpg|इवलेसे|ग्लॉक्सिनिया]] |- |२४५ |''Sinningia speciosa (Lodd.) Hiern., Gesneriaceae.'' Florists' gloxinia, Gloxinia, Brazilian gloxinia, Violet slipper gloxinia |सुसंघटीत भावनिक विशालता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/organised-emotional-broadening/ Organised emotional Broadening] | | |- |२४६ |''Sinningia speciosa (Lodd.) Hiern., Gesneriaceae.'' Florists' gloxinia, Gloxinia, Brazilian gloxinia, Violet slipper gloxinia |सर्वाधिक भौतिक प्राणाचे विशाल होणे |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/broadening-of-the-most-material-vital/ Broadening of the most Material Vital] | | |- |२४७ |''Tulipa L., Liliaceae.'' Tulip |बहर |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/blossoming/ Blossoming] | |[[चित्र:Münster, Wolbeck, Johannes Blumenfelder, Tulpen -- 2021 -- 7839.jpg|इवलेसे]] |- |२४८ |''[[:en:Euphorbia_milii|Euphorbia milii]] Desmoul., Euphorbiaceae.'' Crown of thorns, Christ thorn |एकाग्रता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/concentration/ Concentration] | |[[चित्र:Euphorbia milii Grenada.jpg|इवलेसे]] |- |२४९ |''Datura L., Solanaceae.'' Thorn apple |तपस्या |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/tapasya/ Tapasya] |धोतरा |[[चित्र:Datura innoxia sl26.jpg|इवलेसे|धोतरा]] |- |२५० |''Datura L., Solanaceae.'' Thorn apple |मानसिक तपस्या |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/mental-tapasya/ Mental tapasya] | |[[चित्र:Nabalu Sabah Brugmansia-01.jpg|इवलेसे]] |- |२५१ |''Datura L., Solanaceae.'' Thorn apple |प्राणिक तपस्या |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/vital-tapasya/ Vital tapasya] | |[[चित्र:Solanales - Brugmansia × candida - 19.jpg|इवलेसे]] |- |२५२ |''Datura L., Solanaceae.'' Thorn apple |समग्र तपस्या |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/integral-tapasya/ Integral tapasya] |दुहेरी धोतरा | |- |२५३ |''Brugmansia suaveolens (Humb. & Bonpl. Ex Wild ) Berchit. & Presl., Solanaceae.'' Angel's trumpet |परिपूर्ण तपस्या |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/perfect-tapasya/ Perfect tapasya] | |[[चित्र:Brugmansia 24.jpg|इवलेसे]] |- |२५४ |''Ipomoea cairica (L.) Sweet., Convolvulaceae.'' Railway creeper |अदिव्य असणाऱ्या सर्व गोष्टींपासून निर्लिप्तता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/detachment-from-all-that-is-not-the-divine/ Detachment from all that is not the Divine] | |[[चित्र:Ipomoea cairica - John Barkla - 1216205.jpeg|इवलेसे]] |- |२५५ |''Tectona grandis L. f., Verbenaceae.'' Teak, Indian oak, Saga, Saigun |इच्छावासनांचा परित्याग |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/renunciation-of-desires/ Renunciation of desires] |साग |[[चित्र:Tectona grandis L.f. (51345406545).jpg|इवलेसे]] |- |२५६ |''Angelonia salicariifolia Humb. & Bonpl., Scrophulariaceae.'' |भावनिक इच्छांचा परित्याग |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/renunciation-of-emotional-desires/ Renunciation of emotional desires] |(पांढरा रंग) | |- |२५७ |''[[:en:Angelonia_salicariifolia|Angelonia salicariifolia Humb. & Bonpl]]., Scrophulariaceae.'' |प्राणिक इच्छांचा परित्याग |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/renunciation-of-vital-desires/ Renunciation of vital desires] |(जांभळा रंग) |[[चित्र:Angelonia salicariifolia Humb. & Bonpl. (8290282345).jpg|इवलेसे]] |- |२५८ |''Angelonia salicariifolia Humb. & Bonpl., Scrophulariaceae.'' |प्राणिक इच्छांचा संपूर्णतया केलेला परित्याग |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/integral-renunciation-of-vital-desires/ Integral renunciation of vital desires] | | |- |२५९ |''Atalantia monophylla Correa., Rutaceae'' Country gooseberry |इच्छावासनांचा अभाव |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/absence-of-desire/ Absence of desire] | |[[चित्र:Conchocarpus sp., Rutaceae, Atlantic forest, northeastern Bahia, Brazil (9150787008).jpg|इवलेसे]] |- |२६० |''Beaumontia jerdoniana Wight., Apocynaceae.'' Nepal trumpet flower, Herald's trumpet, Easter lily vine |निस्वार्थीपणा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/unselfishness/ Unselfishness] |टेंटू |[[चित्र:หิรัญญิการ์ Beaumontia grandiflora Wall. FAMILY APOCYNACEAE (9).jpg|इवलेसे]] |- |२६१ |''Eucalyptus L'Herit. Spp., Myrtaceae'' Eucalptus, Australlian gum, Gum tree, Ironbark, Stringybark |अहंकाराचे निर्मूलन |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/abolition-of-the-ego/ Abolition of the ego] |निलगिरी |[[चित्र:Zizigium sp.jpg|इवलेसे]] |- |२६२ |''Citrus limon (L.) Burm. f., Rutaceae.'' Lemon |शुद्धता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/chastity/ Chastity] |लिंबू |[[चित्र:Lemon blossoms in Israel.jpg|इवलेसे|लिंबू]] |} == बाह्य दुवे == http://www.blossomlikeaflower.com/ https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/ == संदर्भ == Flowers and their spiritual significance, ISBN - 9788170600282 [[वर्ग:निसर्ग]] [[वर्ग:फुले]] [[वर्ग:सह्याद्रीतील फुले]] pef8fbsucyltx89idkwu8zezmslv7tj 2701223 2701159 2026-08-12T05:29:55Z Ketaki Modak 21590 2701223 wikitext text/x-wiki == इतिहास == श्रीमाताजी ऊर्फ [[मीरा अल्फासा]], या श्रीअरविंद आश्रमात त्यांना भेटायला येणाऱ्या साधकांशी संवाद साधण्याचे एक माध्यम म्हणून फुलांचा उपयोग करत असत. अगदी सुरुवातीच्या काळापासूनच त्यांनी फुलांचे आध्यात्मिक अर्थ सांगायला सुरुवात केली होती. अशा रीतीने फुलांची जणू काही एक भाषाच तयार झाली आणि या भाषेच्या माध्यमातून श्रीमाताजी साधकांशी संवाद साधत असत. त्यांनी फुलांना आध्यात्मिक भावसूचक, गुणसूचक नावे दिली होती. == ग्रंथसंपदा == * १९७३ मध्ये प्रकाशित झालेल्या Flowers and Their Messages या पुस्तकामध्ये एकंदर ८७९ फुलांचे आध्यात्मिक अर्थ देण्यात आले आहेत. * इ. स. २००० मध्ये The Spiritual Significance of Flowers या नावाने आणखी एक पुस्तक प्रकाशित केले गेले, त्यामध्ये फुलांच्या शास्त्रीय नावांची भर घालण्यात आली आहे तसेच आणखी १९ फुलांचे अर्थ नव्याने देण्यात आले आहेत. {| class="wikitable sortable" |+ !क्र. !शास्त्रीय नाव !आध्यात्मिक अर्थ !आध्यात्मिक अर्थ (इंग्रजी) !प्रचलित नाव !छायाचित्र |- |०३७ |[[:en:Abutilon_indicum|Abutilon indicum]] ''(L) Sweet., Malvaceae.'' Chinese lantern, Flowering maple, Parlor maple, Indian mallow |मानसिक अभिवचन |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/mental-promise/ Mental Promise] |[[पेटारी]] |[[चित्र:Indian abutilon Abutilon indicum 3268.jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |४१० |''Arrhostoxylum costatum, Acanthaceae'' |वीराला उचित कृती |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/bases-of-spiritual-life/heroic-action/ Heroic Action] |रुएलिया किंवा जंगली पेटुनिया |[[चित्र:Ruellia elegans - Red Ruellia at Peravoor 2018 (7).jpg|इवलेसे]] |- |६७४ |[[:en:Artabotrys_hexapetalus|Artabotrys hexapetalus]] ''(L. f.) Bhand'' (Climbing Lang-lang) |निर्मळ मन |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/mind/clear-mind/ Clear Mind] |हिरवा चाफा, हरि चंपा |[[चित्र:Artabotrys hexapetalus02.JPG|इवलेसे]] |- |४०७ |''[[:en:Amaranthus_caudatus|Amaranthus caudatus L]]., Amaranthaceae.'' Love-lies-bleeding, Velvet flower, Tassel flower |कृतीमधील निर्भयता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/bases-of-spiritual-life/fearlessness-in-action/ Fearlessness in Action] |राजगिरा, उनाडभाजी |[[चित्र:Love-Lies-Bleeding, Tassel Flower (Amaranthus caudatus).jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |८०७ |''Foeniculum vulgare Mill, Umbelliferae.''[[:en:Fennel|Fennel]] |रक्तामध्ये प्रकाश |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/light-in-the-blood/ Light in the blood] |बडीशेप |[[चित्र:Fennel flower heads.jpg|इवलेसे]] |- |६४१ |''[[:en:Neolamarckia_cadamba|Anthocephalus cadamba]] (Roxb.) Miq., Rubiaceae'' Kadam tree |अतिमानसिक सूर्य |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/supramental-sun/ Supramental Sun] |कदंब, निपा (संस्कृत) <ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|title=The spirit of Auroville|last=Huta Hindocha|publisher=Havyavahana Trust|year=2002|isbn=|pages=}}</ref> |[[चित्र:Cadamba tree Neolamarckia cadamba fruit by Raju Kasambe DSCN5650.JPG 09.jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |६८८ |''[[:en:Asclepias_curassavica|Asclepias curassavica]] L., Asclepiadaceae'' Blood flower, Swallow wort, Matal, Indian root |भौतिक मनाने अतिमानसिक प्रकाशाला दिलेला प्रतिसाद |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/mind/response-of-the-physical-mind-to-the-supramental-light/ Response of the Physical Mind to the Supramental Light] |पिवळा चित्रक / हळदीकुंकू |[[चित्र:31 Halad-Kumku.jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |५११ |''Asparagus L. sp., Liliaceae.'' |आत्मसमर्पणातून उदयाला येणारे सौंदर्य |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/spiritual-attainments/beauty-arising-from-consecration/ Beauty Arising from Consecration] |[[शतावरी]] |[[चित्र:Asparagus racemosus - Satawari flowers - at Peravoor 2018 (13).jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |२०१ |''Atalantia monophylla Correa., Rutaceae'' Country gooseberry |इच्छाविरहितता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/absence-of-desire/ Absence of Desire] |माकडलिंबू |[[चित्र:Atalantia monophylla 02.JPG|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |६३४ |[[:en:Barringtonia_asiatica|Barringtonia asiatica]] ''(L.) Kurz., Lecythidaceae'' |अतिमानसिक कृती |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/supramental-action/ Supramental Action] |समुद्रफूल |[[चित्र:Barringtonia asiatica - twin flower.JPG|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |३४१ |''Begonia L. Spp., Begoniaceae.'' [[:en:Begonia|Begonia]] |संतुलन |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/balance/balance/ Balance] |काप्रू |[[चित्र:Petals 0016.jpg|इवलेसे]] |- |०४७ |''[[:en:Bixa_orellana|Bixa orellana]] L., Bixaceae.'' Annatto, Lipstick tree, Achiote |एक नवीन जगत् |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/new-world/ New World] |शेंदरी, लटकान, सिंधुरी |[[चित्र:Bixa.jpg|इवलेसे]] |- |०२४ |[[:en:Bougainvillea|Bougainvillea]] ''Comm. Ex Juss., Nyctaginaceae.'' Bougainvillea |संरक्षण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/protection/ Protection] |बोगनवेल |[[चित्र:Bougainvillea, Behbahan.jpg|इवलेसे]] |- |०११ |''[[:en:Brownea_coccinea|Brownea coccinea]] Jacq. Corr. Murr., Leguminosae.'' Scarlet flame bean |विश्वावर अधिराज्य गाजविणारे ईश्वरी प्रेम |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine-love-governing-the-world/ Divine Love Governing the World] |लाल झुंबर |[[चित्र:Brownea coccinea (2206468097).jpg|इवलेसे]] |- |०५७ |''[[:en:Iris_domestica|Belamcanda chinensis]] (L.) DC., Iridaceae'' Blackberry lily, Leopard lily |ईश्वराविषयी आत्मीयता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/attachment-to-the-divine/ Attachment to the Divine] |लेपर्ड लिली |[[चित्र:Iris domestica 2007-08-11 02.jpg|इवलेसे]] |- |६३६ |''Butea monosperma (Lam.) Taub [ B. Frondosa Roxb. Ex willd.], Leguminosae, Papilionoideae,'' Flame of the forest, Dhak, Palas |अतिमानसिक साक्षात्काराचा आरंभ |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/beginning-of-the-supramental-realisation/ Beginning of the Supramental Realisation] |पळस |[[चित्र:STS 001 Butea monosperma.jpg|इवलेसे|पळस]] |- |७८ |''Canna indica L., Cannacceae.'' Indian-shot, Queensland, Arrowroot, Achira |ईश्वराशी सख्यत्व |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/friendship-with-the-divine/ Friendship with the Divine] |सर्वजया |[[चित्र:Cinnamon-bellied flowerpiercer (Diglossa baritula) male on Indian shot (Canna indica) Finca El Pilar.jpg|इवलेसे]] |- |२७६ |''Dianthus caryophyllus L., Caryophyllaceae.'' Carnation, Clove pink |सहयोग |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/collaboration/ Collaboration] |कार्नेशन, देवाचे फूल |[[चित्र:Dianthus caryophyllus CFPC Malea 1zz.jpg|इवलेसे]] |- |६९० |''Castanospermum australe A. Cunn. & C. Fraser., Leguminosae, Papilionoideae'' Moreton Bay chestnut, Australian chestnut, Black bean |जडभौतिकामध्ये कार्यकारी असलेले 'ज्योतिर्मय मन' |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/mind/mind-of-light-acting-in-matter/ Mind of Light Acting in Matter] |[[ब्लॅक बीनस् (वनस्पती)|ब्लॅक बीनस्]] |[[चित्र:Castanospermum australe 7th Brigade Park Chermside P1070738.jpg|इवलेसे]] |- |०६० |''Cattleya spp., Orchidaceae,'' Orchid |जीवनाची साध्यपूर्ती |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/the-aim-of-existence-is-realised/ The Aim of Existence is Realised] |[[ऑर्किड]] (पांढरा रंग) |[[चित्र:Many white orchids.jpg|इवलेसे]] |- |४३४ |''Celosia argentea L. Plumosa Group., Amaranthaceae.'' Feathered amaranth |अभिव्यक्तीचा सुकाळ |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/bases-of-spiritual-life/abundant-expression/ Abundant Expression] |मयूरशिखा, [[मोरशिखा]], [[मयूरशिख]] (सोनेरी पिवळा रंग) |[[चित्र:Celosia argentea var. plumosa Fresh Look Yellow 1zz.jpg|इवलेसे|मयूरशिखा]] |- |७७६ |[[:en:Combretum_fruticosum|Combretum fruticosum]] ''(Loefl.)'' ''Stuwz., Combretaceae'' Burning bush |जीवनामध्ये कृतीचे संघटन |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/organisation-of-action-in-life/ Organisation of Action in Life] |पिळुकी किंवा उक्षी (संभाव्य नावे) |[[चित्र:Combretum fruticosum 246446513.jpg|इवलेसे]] |- |५५८ |[[:en:Couroupita_guianensis|Couroupita guianensis]] ''Aubl., Lecythidaceae'' Cannonball tree |समृद्धी |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/spiritual-attainments/prosperity/ Prosperity] <ref name=":0" /> |[[कैलाशपती|कैलासपती]] |[[चित्र:Kailasapati (Marathi- कैलासपती) (753214931).jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |८५४ |''[[:en:Cucurbita_maxima|Cucurbita maxima]] Duchesne ex Lam., Cucurbitaceae.''Autumn squash, Winter squash, Pumpkin |विपुलता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/collaboration-of-nature/abundance/ Abundance] |लाल भोपळ्याचे फूल |[[चित्र:Pumpkin flowers - geograph.org.uk - 7559488.jpg|इवलेसे]] |- |०५३ |''Dahlia Cav., Compositae,'' [[:en:Dahlia|Dahlia]] |अतिमानवता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/superhumanity/ Superhumanity] |[[डेलिया]] (पांढरा) |[[चित्र:55 Delia White.jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |४९४ |''[[:en:Delonix_regia|Delonix regia]] (Bojer) ref., Leguminosae, Caesalpinioideae'' Flamboyant, Peacock flower, Flame tree, Royal poinciana |साक्षात्कार |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/spiritual-attainments/realisation/ Realisation] |[[गुलमोहर]] |[[चित्र:Delonix regia 4226.jpg|इवलेसे|गुलमोहर]] |- |६२ |''[[:en:Dendrobium_moschatum|Dendrobium moschatum]] Swartz., Orchidaceae'' Orchid |परमेश्वराबद्दलची मानसिक आसक्ती |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/mental-attachment-to-the-divine/ Mental Attachment to the Divine] |[[ऑर्किड]] (सोनेरी केशरी) |[[चित्र:Dendrobium moschatum (Ecological Botanical Gardens 2015 - 05).jpg|इवलेसे|ऑर्किड (सोनेरी केशरी)]] |- |२०३ |''[[:en:Eucalyptus|Eucalyptus]] L'Herit. Spp., Myrtaceae'' Eucalptus, Australlian gum, Gum tree, Ironbark, Stringybark |अहंकाराचे निर्मूलन |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/abolition-of-the-ego/ Abolition of the Ego] |[[निलगिरी (वनस्पती)|निलगिरी]] |[[चित्र:Eucalyptus tereticornis flowers, capsules, buds and foliage.jpeg|इवलेसे|निलगिरी]] |- |०४४ |''[[:en:Galanthus_nivalis|Galanthus nivalis]] L. 'Viridapicis'., Amaryllidaceae.''Snowdrop, European snowdrop |पुनरुज्जीवनाचे अभिवचन |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/promise-of-renewal/ Promise of Renewal] |गॅलॅन्थस |[[चित्र:Galanthus nivalis close-up aka.jpg|इवलेसे]] |- |७१९ |''[[:en:Gazania|Gazania]] Gaertn. spp., Compositae,'' Treasure flower |स्पष्टतेच्या शोधात |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/seeking-for-clarity/ Seeking for clarity] |[https://marathivishwakosh.org/41399/ गेझनिया] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260106183626/https://marathivishwakosh.org/41399/ |date=2026-01-06 }} |[[चित्र:Gazania rigens cultivar in Conques.jpg|इवलेसे|गेझनिया]] |- |५७२ |''[[:en:Hibiscus_×_rosa-sinensis|Hibiscus rosa-sinensis]] L., Malvaceae.'' Chinese hibiscus, Hawaiian hibiscus, Rose-of-China |भौतिकामधील अतिमानसिक सौंदर्य |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/power/supramental-beauty-in-the-physical/ Supramental Beauty in the physical] |केशरी जास्वंद |[[चित्र:Cayena (Hibiscus rosa-sinensis), Icod de los Vinos, Tenerife, España, 2012-12-13, DD 01.jpg|इवलेसे|केशरी जास्वंद]] |- |५०५ |''[[:en:Gomphrena_globosa|Gomphrena globosa]] L., Amaranthaceae.'' Globe amaranth, Bachelor's button |अमर्त्यत्व |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/spiritual-attainments/immortality/ Immortality] |गुल-ए-मखमल (पांढरा रंग) |[[चित्र:White Globe Amaranth Flower Gomphrena Globosa 千日紅 センニチコウ (223201665).jpeg|इवलेसे|गुलमखमल]] |- |८७६ |''[[:en:Gossypium|Gossypium]] L. Spp, Malvaceae.,'' Cotton |भौतिक समृद्धी |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/awakening-in-matter/material-abundance/ Material Abundance] |कार्पास, [[कापूस|कपाशी]] |[[चित्र:Cotton flower.jpg|इवलेसे|कपाशी]] |- |००३ |''[[:en:Hedychium_coronarium|Hedychium J.G. Koening]]., Zingiberaceae.'' Ginger lily, Garland lily |सत्-चित्-आनंद |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/sachchidananda/ Sachchidananda] |[[सोनटक्का]] |[[चित्र:White garland-lily 04.jpg|इवलेसे|सोनटक्का]] |- |६३८ |''Helichrysum bracteatum (Vent.) Andrews., Compositae'' Strawflower, Golden everlasting, Yellow paper daisy |पृथ्वीवर अतिमानसिक अमरत्व |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/supramental-immortality-upon-earth/ Supramental Immortality upon Earth] <ref name=":0" /> |पेपर डेझी |[[चित्र:Xerochrysum bracteatum, golden everlasting flower or strawflower at Mannavan Shola, Anamudi Shola National Park, Kerala (27).jpg|इवलेसे]] |- |५६६ |''[[:en:Hibiscus_mutabilis|Hibiscus mutabilis]] L., Malvaceae.'' Cotton rose, Confederate rose mallow |ईश्वरी कृपा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/power/divine-grace/ The Divine Grace] |पुष्करिणी, स्थलकमल |[[चित्र:Hibiscus mutabilis (2).JPG|इवलेसे|पुष्करिणी, स्थलकमल]] |- |५७४ |''Hibiscus rosa-sinensis L., Malvaceae.'' Chinese hibiscus, Hawaiian hibiscus, Rose-of-China |अतिमानसिक प्रेमाचे सौंदर्य |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/power/beauty-of-supramental-love/ Beauty of Supramental love] |जास्वंद (गुलाबी) |[[चित्र:Juba kusum athonba (326908991).jpg|इवलेसे|जास्वंद (गुलाबी)]] |- |०३६ |''Hibiscus rosa-sinensis L. 'Deddie Ann', Malvaceae.'' Chinese hibiscus, Hawaiian hibiscus, Rose-of-China |नव-निर्मितीचे सौंदर्य |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/power/beauty-of-the-new-creation/ Beauty of the New Creation] |[[जास्वंद]] |[[चित्र:Sleepy Hibiscus (Hibiscus furcellatus) (8058834522).jpg|इवलेसे|जास्वंद]] |- |१२५ |[[:en:Hoya_carnosa|Hoya Carnosa]] ''(L. f.) R. Br., Asclepiadaceae.Wax plant, Honey plant'' |सामूहिक अभीप्सेची शक्ती |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/power-of-collective-aspiration/ Power of Collective Aspiration] |अंबरी (होया कार्नोसा) |[[चित्र:NKN-2007-06-13 114250 Hoya Carnosa (Yvan Leduc author for Wikipedia).jpg|इवलेसे]] |- |७७३ |''[[:en:Acanthus_montanus|Acanthus montanns]] (Nees) Anderson., Acanthaceae'' Mountain thistle, Acanthe rose |ईश्वराच्या पहिल्या संपर्काने जागृत होणाऱ्या भावना |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/the-emotions-awake-to-the-first-contact-with-the-divine/ The Emotions Awake To The First Contact With The Divine] |तालीमखाना |[[चित्र:112 Kolshinda, Talimkhana.jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |३१३ |''[[:en:Vittadinia_cuneata|Vittadinia cuneata]] (V. australis hort.), Compositae'' Creeping daisy |समग्र साधेपणा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/bases-of-spiritual-life/integral-simplicity/ Integral Simplicity] |डेझी (पांढरा रंग) |[[चित्र:Bellis perennis-fully bloomed flower.jpg|इवलेसे|डेझी ]] |- |६०९ |''[[:en:Hibiscus_×_rosa-sinensis|Hibiscus rosa-sinensis]] L., Malvaceae.'' Chinese hibiscus, Hawaiian hibiscus, Rose-of-China |सौंदर्यपूर्ण शक्ती |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/power/aesthetic-power/ Aesthetic Power] |[[जास्वंद]] (लाल) |[[चित्र:Hibiscus or China rose.jpg|इवलेसे|लाल जास्वंद]] |- |४२२ |''[[:en:Ixora_pavetta|Ixora pavetta]] Andrews. [I.arborea Sm.], Rubiaceae'' Torch tree |सरळपणा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/bases-of-spiritual-life/straightforwardness/ Straightforward­ness] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Torchwood%20Tree.html गोरवीकटगी] नेमाली, नेवली (संस्कृत) |[[चित्र:Ixora pavetta, AJT Johnsingh. 0200921 120457.jpg|इवलेसे|गोरवीकटगी]] |- |३०२ |''[[:en:Jasmine|Jasminum]] L. Spp., Oleaceae.''Jasmine, Jessamine |शुद्धता, निर्मळता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/purity/purity/ Purity] |[https://marathivishwakosh.org/16485/ जास्मिन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260106183259/https://marathivishwakosh.org/16485/ |date=2026-01-06 }}, [[मोगरा]] |[[चित्र:Earleaf jasmine (Jasminum elongatum) flowers.jpg|इवलेसे|मोगरा]] |- |८३५ |''[[:en:Jatropha_podagrica|Jatropha podagarica]] Hook., Euphorbiaceae.'' Gout plant, Tartogo, [https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Australian%20Bottle%20Plant.html Australian bottle plant] |अतिमानसिक कृतीला अवचेतनेकडून मिळालेला पहिला प्रतिसाद |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/subconscient/first-response-of-the-subconscient-to-the-supramental-action/ First Response of the Subconscient to the Supramental Action] | |[[चित्र:Jatropha podagrica flower in Ishigaki, Okinawa.jpg|इवलेसे]] |- |७७२ |''Lagenaria siceraria (Molina) Standl., Cucurbitaceae.'' White-flowered gourd, Bottle gourd, [[:en:Calabash|Calabash]] gourd, Hercules' club |भावनिक समृद्धी |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/emotional-abundance/ Emotional Abundance] |[https://mr.wikipedia.org/s/bao दुधी भोपळ्याचे फूल] |[[चित्र:Lagenaria siceraria kz03.jpg|इवलेसे]] |- |८१५ |''[[:en:Lantana|Lantana]] L. Spp, Verbenaceae'' Shrub verbena |पेशींमधील भावनिक सौंदर्य |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/emotional-beauty-in-the-cells/ Emotional Beauty in the Cells] |टणटणी, घाणेरी |[[चित्र:Lantana montevidensis.JPG|इवलेसे|घाणेरी]] |- |११६ |''[[:en:Leonotis_nepetifolia|Leonotis nepetifolia]] (L.) R. Br., Labiatae.'' |आरोहण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/ascension/ Ascension] |दीपमाळ |[[चित्र:24 Dipmal.jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |३३१ |''[[:en:Erysimum_cheiri|Erysimum cheiri]] (L.) [Cheiranthus Cheiri L.], Cruciferae Wallflower, English wallflower'' |आशावाद |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/bases-of-spiritual-life/optimism/ Optimism] |[[अबोली]] |[[चित्र:Crossandra infundibuliformis at Periya 2019 (5).jpg|इवलेसे|अबोली]] |- |०१६ |''[[:en:Malvaviscus_arboreus|Malvaviscus arboreus]] Cav. var. mexicana Schildl., Malvaceae.'' Turk's cap |ईश्वरी सांभाळ |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine-solicitude/ Divine Solicitude] |मिरची जास्वंद |[[चित्र:Malvaviscus arboreus 2.jpg|इवलेसे|मिरची जास्वंद]] |- |०५५ |''Memecylon tinctorium L., Melastomaceae.'' Ironwood |चमत्कार |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/miracle/ Miracle] |अंजनी (निळा व गुलाबी रंग) |[[चित्र:Memecylon umbellatum (95009).jpg|इवलेसे|अंजनी]] |- |०१३ |''Michelia alba DeCondolle., Magnoliaceae.'' [[:en:Magnolia_champaca|Champaca]], Fragrant champaca |ईश्वरी हास्य |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine-smile/ Divine Smile] |चंपा, [[चाफा]] (सोनचाफा) |[[चित्र:Michelia champaca2.JPG|इवलेसे|चाफा]] |- |५०० |''[[:en:Millingtonia|Millingtonia hortensis]] L., Bignoniaceae'' Indian cork tree, Tree jasmine |रूपांतरण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/spiritual-attainments/transformation/ Transformation] |बुचाची फुले |[[चित्र:Drooping flowers of Indian cork tree.jpg|इवलेसे|बुचाची फुले]] |- |२४५ |''[[:en:Mimusops_elengi|Mimusops elengi]] L., Sapotaceae.'' Spanish cherry Medlar, Tanjong tree |परिपूर्ती, सिद्धी |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/accomplishment/ Accomplishment] |[[बकुळ|बकुळीची फुले]] |[[चित्र:Maulsari (Mimusops elengi) in Hyderabad W IMG 7161.jpg|इवलेसे|बकुळीची फुले]] |- |०१८ |''[[:en:Mirabilis_jalapa|Mirabilis jalapa]] L., Nyctaginaceae.'' Marvel of Peru, Four-o'clock, False jalap, Beauty of the night |दिलासा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/solace/ Solace] |[[गुलबक्षी]] |[[चित्र:Jalapa - Nyctaginaceae.jpg|इवलेसे|गुलबक्षी ]] |- |०१९ |''Mirabilis jalapa L., Nyctaginaceae.'' Marvel of Peru, Four-o'clock, False jalap, Beauty of the night |मनातील दिलासा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/solace-in-the-mind/ Solace in the Mind] |गुलबक्षी (पिवळा रंग) |[[चित्र:Four o'clock (Mirabilis jalapa) yellow-flowered.jpg|इवलेसे|पिवळी गुलबक्षी]] |- |०२० |''Mirabilis jalapa L., Nyctaginaceae.'' Marvel of Peru, Four-o'clock, False jalap, Beauty of the night |प्राणातील दिलासा   |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/solace-in-the-vital/ Solace in the Vital] |गुलबक्षी |[[चित्र:Mirabilis jalapa 2019-09-01 4253.jpg|इवलेसे]] |- |०२१ |''Mirabilis jalapa L., Nyctaginaceae.'' Marvel of Peru, Four-o'clock, False jalap, Beauty of the night |पूर्ण दिलासा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/integral-solace/ Integral Solace] |गुलबक्षी (पांढरा रंग) |[[चित्र:Mirabilis jalapa, Burdwan, West Bengal, India 02 01 2013 (3).jpg|इवलेसे]] |- |०५६ |''[[:en:Myrtus_communis|Myrtus communis]] L., Myrtaceae.'' Myrtle, Greek myrtle, Swedish myrtle |केवळ ईश्वरासाठीच जगणे |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/to-live-only-for-the-divine/ To Live Only For the Divine] |विलायती मेंदी, फिरंगी मेथी, गंधमालती |[[चित्र:Arrayan - Myrtus communis (9611744016).jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |००१ |''[[:en:Nelumbo_nucifera|Nelumbo nucifera]]. 'Alba'., Nymphaeaceae Sacred lotus, East Indian lotus'' |अदिती - दिव्य चेतना |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/aditi-the-divine-consciousness/ Aditi - the Divine Consciousness] |[[कमळ]] (श्वेत कमळ) |[[चित्र:Nelumbo nucifera (white flower) Md Sharif Hossain Sourav.jpg|इवलेसे|कमळ]] |- |००२ |''[[:en:Nelumbo_nucifera|Nelumbo nucifera Gaertn]]., Nymphaeaceae'' Sacred lotus, East Indian lotus |अवतार |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/avatar-the-supreme-manifest-on-earth-in-a-body/ Avatar- the Supreme Manifested in a Body upon Earth] |अरविंद |[[चित्र:अरविंद.jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |७३० |''[[:en:Nerium|Nerium]] oleander L., Apocynaceae.'' Oleander, Rosebay |मिथ्यत्वाचे समर्पण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/surrender-of-all-falsehood/ Surrender of All Falsehood] |[[कण्हेर]] |[[चित्र:Nerium oleander pink.jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |११८ |''[[:en:Nyctanthes_arbor-tristis|Nyctanthes arbor-tristis]] L., Verbenaceae.'' Night jasmine, Tree of sadness |[[अभीप्सा]] |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/aspiration/ Aspiration] |प्राजक्त, [[पारिजातक]], शेफाली |[[चित्र:(Nyctanthes arbor-tristis) flower at Madhurawada 01.JPG|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |१४० |''[[:en:Ocimum_tenuiflorum|Ocimum tenuiflorum]] L. [O. Sanctum L.]., Labiatae.'' Holy basil, Krishna tulsi, Ram tulsi, Tulsi |भक्ती |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/devotion/ Devotion] |[[तुळस]] |[[चित्र:കൃഷ്ണതുളസി.JPG|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |०१२ |''[[:en:Operculina_turpethum|Operculina turpethum]] (L.) Silver Manso., Convolvulaceae.'' Wooden rose |ईश्वरी कृपेची हाक |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/call-of-the-divine-grace/ Call of the Divine Grace] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Transparent%20Wood%20Rose.html नासोत्तर] (Nasottar) |[[चित्र:Fruits of Operculina turpethum in Shiraho, Ishigaki Island.jpg|इवलेसे]] |- |६५७ |''[[:en:Pandanus_tectorius|Pandanus tectorius]] Parkins., [https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Himalayan%20Screw%20Pine.html Pandanaceae]'' Pandanus palm, Thatch screw pine |आध्यात्मिक गंध |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/spiritual-perfume/ Spiritual perfume] |[[केवडा]], केतकी |[[चित्र:Pandanus tectorius (5187733419) (2).jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |३७५ |''Petunia Xhybrida hort. Vilm.-Andr., Solanaceae.'' Petunia |कृतीमधील उत्साह |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/enthusiasm/enthusiasm-in-action/ Enthusiasm in Action] |पेटुनिया | |- |२५२ |''[[:en:Passiflora_vitifolia|Passiflora vitifolia]] HBK., Passifloraceae.'' [https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Perfumed%20Passion%20Flower.html Passion flower] |ईश्वरी कार्याचे साधन बनण्याची इच्छा बाळगणारी शक्ती |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/work/power-aspiring-to-become-an-instrument-for-the-divine-work/ Power aspiring to become an instrument for the divine work] |रक्तवर्णी कृष्णकमळ |[[चित्र:Passiflora vitifolia 3zz.jpg|इवलेसे|रक्त कृष्णकमळ]] |- |००५ |''[[:en:Plumbago_auriculata|Plumbago auriculata 'Alba]]'., Plumbaginaceae.'' Cape leadwort |ईश्वरी सान्निध्याच्या शोधात असणारी चेतना |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/presence/ Consciousness seeking for the presence] |[[चित्रक]] |[[चित्र:Flor - Quintana Roo - México-4.jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |६६८ |''[[:en:Plumeria_obtusa|Plumeria obtusa]] L., Apocynaceae.'' Frangipani, Temple tree, Nosegay, West Indian jasmine, Pagoda tree |व्यक्तीच्या प्रत्येक घटकामध्ये मानसिक परिपूर्णत्व |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/perfect-psychological-perfection/ Psychological Perfection in all parts of the being]. |चंपा, पांढरा [[चाफा]] |[[चित्र:Plumeria obtusa or the Singapore graveyard flower (Image 1 of 2) in Jamshedpur, India.jpg|इवलेसे|पांढरा चाफा]] |- |६६४ |''[[:en:Plumeria_rubra|Plumeria rubra]] L., Apocynaceae.'' Frangipani, Temple tree, Nosegay, West Indian jasmine, Pagoda tree |मानसिक परिपूर्णत्व |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/psychological-perfection/ Psychological Perfection] |[[चाफा]] |[[चित्र:Plumeria-0006-Zachi-Evenor.jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |०४८ |''[[:en:Polianthes_tuberosa|Polianthes tuberosa]] L., Agavaceae.'' Tuberose |नव-निर्मिती |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/new-creation/ New Creation] |[[निशिगंध]], गुलछडी |[[चित्र:Polianthes tuberosa flower.jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |०१४ |''[[:en:Portulaca_grandiflora|Portulaca grandiflora]] Hook., Portulacaceae.'' Rose moss, Sun plant, Eleven-o'clock |श्रीअरविंदांची करुणा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/sri-aurobindo-compassion/ Sri Aurobindo's Compassion] |नोनिया |[[चित्र:Portulaca grandiflora cultivar 5Dsr 4082.jpg|इवलेसे|नोनिया]] |- |००७ |''[[:en:Pomegranate|Punica granatum]] L., Punicaceae.'' Pomegranate |[[खाल्डियन लोककथा|दिव्य प्रेम]] |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine-love/ Divine Love] |[[डाळिंब|डाळिंबा]]<nowiki/>चे फूल |[[चित्र:Punica granatum flower.jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |५१३ |''[[:en:Rhododendron|Rhododendron]] L. Spp., Ericaceae'' Azalea, Rhododendron |सौंदर्याची रेलचेल |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/spiritual-attainments/abundance-of-beauty/ Abundance of Beauty] |ऱ्‍होडोडेंड्रॉन |[[चित्र:Half geopende bloem van Rhododendron ponticum.jpg|इवलेसे]] |- |१०३ |''[[:en:Rosa|Rosa]] L., Rosaceae.'' Rose |मानवी वासनाविकारांचे ईश्वरविषयक प्रेमामध्ये रूपांतर |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/human-passions-changed-into-love-for-the-divine/ Human passions changed into love for the Divine] |लाल [[गुलाब]] |[[चित्र:Rosa Red Chateau on black background.jpg|इवलेसे|लाल गुलाब]] |- |०२२ |''[[:en:Scabiosa_atropurpurea|Scabiosa atropurpurea]] L., Dipsacaceae.'' Mournful widow, Sweet scabius, Pincushion flower, Egyptian rose |आशीर्वाद |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/blessings/ Blessings] |पिनकुशन फ्लॉवर, इजिप्शियन गुलाब |[[चित्र:Scabiosa atropurpurea maritima (pincushion flowers).jpg|इवलेसे]] |- |४९३ |''[[:en:Sesbania_grandiflora|Sesbania grandiflora]] (L.) Poir., Leguminosae, Papilionoideae'' Scarlet wistaria tree, Vegetable humming-bird |साक्षात्काराचा आरंभ |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/spiritual-attainments/beginning-of-realisation/ Beginning of Realisation] |हादगा / [[अगस्ता]] |[[चित्र:Hoa so đũa trắng.jpg|इवलेसे|अगस्ता]] |- |०५४ |''Strophanthus DC. Spp., Apocynaceae.Mimosa'' |आविष्करणाचे किरणोत्सर्जन |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/radiation-of-the-manifestation/ Radiation of the Manifestation] |अगस्त्यमाला |[[चित्र:Strophanthus gratus 5.jpg|इवलेसे]] |- |३१० |''[[:en:Tabernaemontana|Stemmadenia litoralis]] (HBK) Allorge. [S. Galleottiana (rich.) Miers], Apocynaceae.'' |कृतीमधील शुद्धता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/purity/purity-in-action/ Purity in Action] | |[[चित्र:Jazmín - Huevos de perro (Stemmadenia litoralis) (15185545961).jpg|इवलेसे]] |- |६९८ |''[[:en:Tabernaemontana_divaricata|Tabernaemontana divaricata]] (L.) R. Br. Ex Roem. & Schult., Apocynaceae.'' Crape jasmine, Crape gardenia, Pinwheel flower, East Indian rosebay |मानसिक शुद्धता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/mind/mental-purity/ Mental Purity] |[[तगर (फूल)|तगर]] |[[चित्र:Tabernaemontana divaricata 3280.jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |६७१ |''[[:en:Cascabela_thevetia|Thevetia peruviana]] (Pers.) Schum., Apocynaceae.'' Yellow oleander, Be-still tree |मन |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/mind/mind/ Mind] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Mexican%20Oleander.html बिट्टीची फुले] (पिवळा रंग) |[[चित्र:Cascabela thevetia kz01.jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |००४ |[[:en:Tradescantia_spathacea|Tradescantia spathacea]]. White |ईश्वरी उपस्थिती |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine-presence/ Divine Presence] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Moses%20in%20the%20Cradle.html ट्रेडस्कॅन्टिया स्पाथेसिया] |[[चित्र:Starr 080607-7174 Tradescantia spathacea.jpg|इवलेसे]] |- |०३५ |''[[:en:Viscum_album|Viscum album]] L., Loranthaceae.'' Mistletoe |चैतन्याची खूण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/sign-of-the-spirit/ Sign of the Spirit] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Common%20Mistletoe.html विस्कम अल्बम] |[[चित्र:Viscum album kz20.jpg|इवलेसे]] |- |०४५ |''[[:en:Leucanthemum_×_superbum|Leucanthemum Xsuperbum]] (J. Ingram) Bergmans [Chrysanthemum Xsuperbum Bergmans ex J. Ingram.]., Compositae.'' Shasta daisy |सर्जक शब्द |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/creative-word/ Creative Word] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Shasta%20Daisy.html डेझी] |[[चित्र:Leucanthemum × superbum.001 - Burela.jpg|इवलेसे|डेझी]] |- |१३० |''[[:en:Zephyranthes|Zephyranthes Herb]]., Amaryllidaceae.'' Zephyr flower, Fairy lily, Rain lily |प्रार्थना |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/prayer/ Prayer] <ref name=":0" /> |[[लिली]] |[[चित्र:Zephyranthes candida.jpg|इवलेसे|लिलीची फुले]] |- |२२६ |''[[:en:Zinnia_elegans|Zinnia elegans]] Jacq., Compositae.'' Common zinnia, Youth-and-old-age |सहनशक्ती |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/endurance/endurance/ Endurance] |झिनिया |[[चित्र:Elegant zinnia 2.jpeg|इवलेसे|झिनिया]] |- |३२१ |''[[:en:Passiflora_incarnata|Passiflora L. Incarnata]] Xcincinnata 'Incense', Passifloraceae.'' Passion flower |निश्चल-नीरवता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/bases-of-spiritual-life/silence/ Silence] |[[कृष्णकमळ]] |[[चित्र:Purple Passionflower - Flickr - rittyrats.jpg|इवलेसे|[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Soi%20Fah%20Passion%20Flower.html कृष्णकमळ]]] |- |७४५ |''[[:en:Achimenes_grandiflora|Achimenes grandiflora]] Schiede., Gesneriaceae.'' Monkey-faced pansy, Orchid pansy, Japanese pansy, Cupid's bower |प्राणामधील निश्चल-नीरवता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/vital/silence-in-the-vital/ Silence in the Vital] | |[[चित्र:Achimenes grandiflora1scott.zona.jpg|इवलेसे]] |- |३२२ |''[[:en:Passiflora_foetida|Passiflora foetida]], Passifloraceae.'' Running pop, Love-in-a-mist, Wild water lemon |समग्र निश्चल-नीरवता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/bases-of-spiritual-life/integral-silence/ Integral Silence] |वेल-घाणी? |[[चित्र:Passiflora feotida.jpg|इवलेसे]] |- |३२३ |[[:en:Linaria_maroccana|Linaria Maroccana]] ''Hook. f., Scrophulariacea.'' Toadflax, Spurred snapdragon |बोलकी नीरवता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/bases-of-spiritual-life/expressive-silence/ Expressive Silence] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Toadflax.html अधिक माहिती] (इंग्रजी) |[[चित्र:Linaria maroccana (cultivars) 1DS-II 2-0146.jpg|इवलेसे]] |- |६७८ |''[[:en:Eranthemum_pulchellum|Eranthemum pulchellum]] Andr., Acanthaceae'' Blue sage |मनामध्ये निश्चल-निरवतेविषयी असलेली अभीप्सा / आस |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/mind/aspiration-for-silence-in-the-mind/ Aspiration for Silence in the mind] |(हिंदी) [https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Blue%20Sage.html गुलशाम] दशमूळी किंवा जंगली अबोली, रान अबोली |[[चित्र:Eranthemum Nervosum.jpg|इवलेसे]] |- |८७७ |[[:en:Proiphys_amboinensis|Proiphys amboinesis]] ''(L.) Herb. [Eurycles Sylvestris Salisb. Ex Schult. & schult. f.], Amaryllidaceae'' Brisbane lily |आध्यात्मिकतेबद्दलची आस |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/awakening-in-matter/silver/ Silver] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Cardwell%20Lily.html कार्डवेल लिली आणि नॉर्दर्न ख्रिसमस लिली] |[[चित्र:Cardwell lily.jpg|इवलेसे]] |- |३१३ |''[[:en:Vittadinia_cuneata|Vittadinia cuneata]] (V. australis hort.), Compositae'' Creeping daisy |समग्र साधेपणा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/bases-of-spiritual-life/integral-simplicity/ Integral simplicity] |डेझी (पांढरा रंग) |[[चित्र:Vittadinia cuneata var cuneata head6 QNR - Flickr - Macleay Grass Man.jpg|इवलेसे]] |- |२८४ |''[[:en:Catharanthus_roseus|Catharanthus roseus]] (L.) G. Don. [Vinca rosea l.]., Apocynaceae., Apocynaceae.'' Madagascar periwinkle, Old maid, Cayenne jasmine, Rose periwinkle |अखंडितपणे चाललेली प्रग्रती |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/uninterrupted-but-spasmodic-progress/ Uninterrupted spamodic progress] |[[सदाफुली]] [https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Periwinkle.html अधिक माहितीसाठी] |[[चित्र:Catharanthus roseus (Pink Madagascar Periwinkle).jpg|इवलेसे|सदाफुली]] |- |७९० |''[[:en:Mimosa_pudica|Mimosa pudica]] L., Leguminosae, Mimosoideae'' Sensitive plant, Touch-me-not, Shame plant, Live-and-die, Humble plant |प्राणिक संवेदनशीलता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/vital-sensitivity/ Vital sensitivity] |[[लाजाळू]], लाजवंती [https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Touch%20Me%20Not.html अधिक माहितीसाठी] |[[चित्र:Mimosa pudica in September month 3.jpg|इवलेसे|लाजाळू]] |- |६९७ |''[[:en:Butter_daisy|Melampodium paludosum]] HBK, Compositae'' |खऱ्या मानसिक प्रामाणिकपणाचा उदय |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/mind/birth-of-true-mental-sincerity/ Birth of true mental sincerity] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Butter%20Daisy.html बटर डेझी] |[[चित्र:Melampodium paludosum 'Million Gold' 2.jpg|इवलेसे]] |- |०१६ |''[[:en:Malvaviscus_arboreus|Malvaviscus arboreus]] Cav. var. mexicana Schildl., Malvaceae.'' Turk's cap |ईश्वरी अनुध्यान |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine-solicitude/ Divine Solicitude] |[[जास्वंद]] (लाल रंग) [https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Sleeping%20Hibiscus.html अधिक माहितीसाठी] |[[चित्र:Malvaviscus6.jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |०१७ |''[[:en:Malvaviscus_arboreus|Malvaviscus arboreus]] Cav. var. mexicana Schildl., Malvaceae.'' Turk's cap |योग्य रितीने आकलन झालेले ईश्वरी अनुध्यान |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine-solicitude-rightly-understood/ Divine Solicitude rightly understood] |[[जास्वंद]] (गुलाबी रंग) [https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Sleeping%20Hibiscus.html अधिक माहितीसाठी] |[[चित्र:Flower Hibiscus rosa-sinensis 1.jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |६९२ |''[[:en:Thymophylla_tenuiloba|Thymophylla tenuiloba]] (Dc.) Small. [Dysodia tenuiloba(DC.) B.L. Robinson]., Compositae'' Golden fleece, Dahlberg daisy |मानसिक साधेपणा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/mind/mental-simplicity/ Mental Simplicity] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Dahlberg%20Daisy.html अधिक माहितीसाठी] |[[चित्र:Thymophylla tenuiloba.JPG|इवलेसे]] |- |७४९ |''[[:en:Oxalis|Oxalis]] L. Spp., Oxalidaceae.'' Sorrel, Shamrock |प्राणामधील विनम्र साधेपणा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/vital/candid-simplicity-in-the-vital/ Candid simplicity in the vital] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Large-Flowered%20Pink%20Sorrel.html अधिक माहितीसाठी] |[[चित्र:Large-flowered Pink Sorrel (Oxalis debilis) (15488025556).jpg|इवलेसे]] |- |२९० |''[[:en:Aster_amellus|Aster amellus]] L., Compositae.'' Italian aster |साधा प्रामाणिकपणा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/bases-of-spiritual-life/simple-sincerity/ Simple sincerity] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Italian%20Aster.html इटालियन ॲस्टर] (पांढरा रंग) |[[चित्र:Aster amellus flower (38).jpg|इवलेसे]] |- |६९६ |''[[:en:Goldenrod|Solidago L]]. Spp., Goldenrod'' |मानसिक प्रामाणिकपणा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/mind/mental-sincerity/ Mental Sincerity] |गोल्डन रॉड, [https://marathivishwakosh.org/12705/ पिवळी डेझी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250906173630/https://marathivishwakosh.org/12705/ |date=2025-09-06 }} |[[चित्र:Solidago virgaurea, Golden Rod - geograph.org.uk - 4233648.jpg|इवलेसे]] |- |२९१ |''[[:en:Aster_amellus|Aster amellus]] L., Compositae.'' Italian aster |भावनिक प्रामाणिकपणा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/bases-of-spiritual-life/emotional-sincerity/ Emotional Sincerity] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Italian%20Aster.html इटालियन ॲस्टर] (फिकट जांभळा रंग) |[[चित्र:Asteraceae - Aster amellus.JPG|इवलेसे]] |- |२९२ |''[[:en:Aster_amellus|Aster amellus]] L., Compositae.'' Italian aster |प्राणामधील प्रामाणिकपणा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/bases-of-spiritual-life/sincerity-in-the-vital/ Sincerity in the Vital] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Italian%20Aster.html इटालियन ॲस्टर] (निळा रंग) |[[चित्र:Aster amellus flower (11).jpg|इवलेसे]] |- |२५४ |''[[:en:Phlox_drummondii|Phlox drummondii]] Hook., Polemoniaceae.'' Annual phlox, Drummond phlox |कार्यातील कुशलता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/work/skill-in-work/ Skill in work] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Annual%20Phlox.html अधिक माहितीसाठी] |[[चित्र:Phlox at lalbagh7382.JPG|इवलेसे]] |- |२५५ |''[[:en:Phlox_drummondii|Phlox drummondii]] Hook., Polemoniaceae.'' Annual phlox, Drummond phlox |अंतरात्मिक कार्यातील कुशलता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/work/skill-in-psychic-work/ Skill in psychic work] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Annual%20Phlox.html अधिक माहितीसाठी] |[[चित्र:Phlox drummondii - Archer FL 02.jpg|इवलेसे]] |- |२५६ |''[[:en:Phlox_drummondii|Phlox drummondii]] Hook., Polemoniaceae.'' Annual phlox, Drummond phlox (Yellow) |मानसिक कार्यातील कुशलता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/work/skill-in-mental-work/ Skill in mental work] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Annual%20Phlox.html अधिक माहितीसाठी] |[[चित्र:Flox - Phlox drummondii (1).jpg|इवलेसे]] |- |२५७ |[[:en:Phlox_drummondii|''Phlox drummondii'']] ''Hook., Polemoniaceae.'' Annual phlox, Drummond phlox |कार्यामधील भावनिक कुशलता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/work/emotional-skill-in-work/ Emotional skill in work] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Annual%20Phlox.html अधिक माहितीसाठी] (पांढरा रंग) |[[चित्र:Phlox drummondii-anna park-yercaud-salem-India.JPG|इवलेसे]] |- |२५८ |[[:en:Phlox_drummondii|''Phlox drummondii'']] ''Hook., Polemoniaceae.'' Annual phlox, Drummond phlox |प्राणिक कार्यामधील कुशलता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/work/skill-in-vital-work/ Skill in vital work] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Annual%20Phlox.html अधिक माहितीसाठी] |[[चित्र:福祿考(金山海棠) Phlox drummondii -香港北區公園 North District Park, Hong Kong- (9207627744).jpg|इवलेसे]] |- |२५९ |''[[:en:Phlox_drummondii|Phlox drummondii]] Hook., Polemoniaceae.'' Annual phlox, Drummond phlox (Carmine red flowers). |कार्यामधील शारीरिक कुशलता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/work/physical-skill-in-work/ Physical skill in work] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Annual%20Phlox.html अधिक माहितीसाठी] |[[चित्र:Phlox drummondii - 25984291501.jpg|इवलेसे]] |- |२६० |''[[:en:Phlox_drummondii|Phlox drummondii]] Hook., Polemoniaceae.'' Annual phlox, Drummond phlox (Bright red) |भौतिक कार्यातील कुशलता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/work/skill-in-material-work/ Skill in Material work] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Annual%20Phlox.html अधिक माहितीसाठी] | |- |२६१ |''[[:en:Phlox_drummondii|Phlox drummondii]] Hook., Polemoniaceae.'' Annual phlox, Drummond phlox (Small White) |समग्र कार्यातील कुशलता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/work/skill-in-integral-work/ Skill in integral work] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Annual%20Phlox.html अधिक माहितीसाठी] |[[चित्र:Phlox drummondii-2.JPG|इवलेसे]] |- |२६२ |[[:en:Phlox_drummondii|''Phlox drummondii'']] ''i Hook., Polemoniaceae.'' Annual phlox, Drummond phlox (Pink colour) |कलात्मक कार्य |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/work/artistic-work/ Artistic work] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Annual%20Phlox.html अधिक माहितीसाठी] |[[चित्र:Phlox drummondii-14.JPG|इवलेसे]] |- |२६३ |[[:en:Phlox_drummondii|''Phlox drummondii'']] ''Hook., Polemoniaceae.'' Annual phlox, Drummond phlox, Star phlox |कार्यातील तेजस्वी कुशलता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/work/radiating-skill-in-work/ Radiating skill in work] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Annual%20Phlox.html अधिक माहितीसाठी] |[[चित्र:Phlox drummondii-tnau-yercaud-salem-India.JPG|इवलेसे]] |- |५२० |''[[:en:Prunus_serrulata|Prunus serrulata]] Lindl., Rosaceae.'' Oriental cherry, Japanese flowering cherry |सौंदर्याचे हास्य |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/spiritual-attainments/smile-of-beauty/ Smile of beauty] |जपानी चेरी [https://www.missouribotanicalgarden.org/PlantFinder/PlantFinderDetails.aspx?kempercode=a915#:~:text=Prunus%20serrulata%2C%20commonly%20called%20Japanese,tall%20in%20its%20native%20habitat. अधिक माहितीसाठी] (इंग्रजी) |[[चित्र:Cerisier du Japon (Prunus serrulata) (3).jpg|इवलेसे]] |- |५८१ |''[[:en:Hibiscus_micranthus|Hibiscus micranthus]] L., Malvaceae.'' Hibiscus |चिरंतन हास्य |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/power/eternal-smile/ Eternal smile] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Tiny%20Flower%20Hibiscus.html अधिक माहितीसाठी] (इंग्रजी) |[[चित्र:Hibiscus micranthus - Tiny Flower Hibiscus at Theni (4).jpg|इवलेसे]] |- |०१३ |''Michelia alba DeCondolle., Magnoliaceae.'' [[:en:Magnolia_champaca|Champaca]], Fragrant champaca |ईश्वरी हास्य |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine-smile/ Divine smile] |[https://marathivishwakosh.org/15483/ पांढरा चाफा (मराठी)]{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[चाफा]] (विकिपीडिया) [https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/White%20Champa.html अधिक माहितीसाठी] (इंग्रजी) |[[चित्र:White Champaca April 2009.JPG|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |११७ |''[[:en:Delphinium|Delphinium]] L. Spp., Ranunclaceae.'' Larkspur |आकाशरोहण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/soaring/ Soaring] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Kashmir%20Larkspur.html अधिक माहितीसाठी] (इंग्रजी) |[[चित्र:Delphinium 'Summer Skies' Ostróżka 2022-06-12 03.jpg|इवलेसे]] |- |१०६ |''[[:en:Rosa_canina|Rosa canina]] L., Rosaceae.'' Dog rose, Common brier, Dog brier, Eglantine |प्रकृतीचे अंतरात्मिक आकाशरोहण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/psychic-soaring-of-nature/ Psychic soaring of Nature] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Dog%20Rose.html अधिक माहितीसाठी] (इंग्रजी) |[[चित्र:Divlja ruza cvijet 270508.jpg|इवलेसे]] |- |०१८ |''[[:en:Mirabilis_jalapa|Mirabilis jalapa]] L., Nyctaginaceae.'' Marvel of Peru, Four-o'clock, False jalap, Beauty of the night |सांत्वन |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/solace/ Solace] |[[गुलबक्षी]] (मराठी) [https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Four%20O'clock.html अधिक माहितीसाठी] (इंग्रजी) |[[चित्र:Mirabilis jalapa 'bicolor'-IMG 9208.jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |७५२ |''[[:en:Amaranthus_caudatus|Amaranthus caudatus]] L., Amaranthaceae.'' Love-lies-bleeding, Velvet flower, Tassel flower |प्राणामधील प्रदीप्त सामर्थ्य |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/vital/illumined-strength-in-the-vital/ Illumined strength in the vital] |[[राजगिरा]] (मराठी) [https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Love%20Lies%20Bleeding.html अधिक माहितीसाठी] (इंग्रजी) |[[चित्र:3836 - Amaranthus caudatus (Zieramaranth).JPG|इवलेसे]] |- |११९ |Alcea rosea (Hollyhock) |प्राणाचे समग्र अर्पण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/offering/integral-offering-of-the-vital/ Integral offering of the vital] |होली हॉक (पांढरा रंग) |[[चित्र:Alcea rosea sl24.jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे|204x204अंश]] |- |१५१ |''[[:en:Alcea_rosea|Alcea rosea]] L., Malvaceae.'' Hollyhock |जडभौतिक प्राणाचे अर्पण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/offering/offering-of-the-material-vital/ Offering of the material vital] |होली हॉक (लालसर जांभळा रंग) |[[चित्र:Alcea rosea purple.jpg|इवलेसे]] |- |७५० |''[[:en:Coleus_scutellarioides|Solenostemon scutellarioides]] (L.) Codd. [Coleus Xhybridus Voss.], Labiatae.'' Coleus, Painted nettle |प्राणामधील सामर्थ्य |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/vital/strength-in-the-vital/ Strength in the vital] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Coleus.html अधिक माहितीसाठी] (इंग्रजी) |[[चित्र:Coleus Oxford Botanic Garden.jpg|इवलेसे]] |- |३९४ |''Chrysanthemum L. Spp., Compositae.'' [[:en:Chrysanthemum|Chrysanthemum]] |विशेष तपशीलवर ऊर्जा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/energy/specialised-detailed-energy/ Specialised detailed energy] | |[[चित्र:Chrysanthemum japonense var ashizuriense1.jpg|इवलेसे]] |- |४२५ |''[[:en:Asparagus_densiflorus|Asparagus densiflorus]] (Kunth.) Jessop. 'Sprengeri', Liliaceae.'' Sprenger asparagus, Sprengeri, Emerald fern, Emerald feather |आध्यात्मिक वाणी |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/bases-of-spiritual-life/spiritual-speech/ Spiritual Speech] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Asparagus%20Fern.html अधिक माहितीसाठी (इंग्रजी)] |[[चित्र:Asparagus Fern -- asparagus densiflorus 'sprengeri'.jpg|इवलेसे]] |- |६४४ |''[[:en:Terminalia_catappa|Terminalia catappa]] L., Combretaceae'' Tropical almond, Indian almond, Kamani, Myrobalan |आध्यात्मिक अभीप्सा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/spiritual-aspiration/ Spiritual Aspiration] |जंगली बदाम [https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Indian%20Almond.html (अधिक माहितीसाठी - इंग्रजी)] |[[चित्र:A Hoverfly on a Desi Badam (Terminalia catappa) in Hyderabad, AP W IMG 0494.jpg|इवलेसे|जंगली बदाम]] |- |६५३ |''Leontopodium alpinum Cass., Compositae'' [[:en:Edelweiss|Edelweiss]] |आध्यात्मिक सौंदर्य |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/spiritual-beauty/ Spiritual Beauty] | |[[चित्र:Leontopodium nivale alpinum (53256243490).jpg|इवलेसे]] |- |६५४ |''Pelargonium L'Herit. Spp., Geraniaceae'' Geranium, Storksbill |आध्यात्मिक आनंद |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/spiritual-happiness/ Spiritual Happiness] |जिरेनियम |[[चित्र:Fair Ellen.jpg|इवलेसे|जिरेनियम]] |- |६४५ |''Salvia L. Spp., Labiatae.'' Sagw, Ramona |आध्यात्मिकतेविषयी अभीप्सा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/aspiration-for-spirituality/ Aspiration for spirituality] | | |- |६४६ |''[[:en:Salvia_leucantha|Salvia leucantha]] Cav., Labiatae.'' Mexican bush sage |स्वतःचे आध्यात्मिकीकरण होऊ देण्यासाठी प्राणाची संमती |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/the-vital-consenting-to-be-spiritualised/ The vital consenting to be spiritualised]. |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Scarlet%20Sage.html अधिक माहितीसाठी] |[[चित्र:Bird On Garden.jpg|इवलेसे]] |- |६४७ |''[[:en:Salvia_splendens|Salvia splendens]] F. Sell. Ex Roem. & Schult., Labiatae.'' Scarlet sage |स्वतःचे आध्यात्मिकीकरण होऊ देण्यासाठी जडद्रव्याची संमती |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/matter-consenting-to-be-spiritualised/ Matter consenting to be spiritualised] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Scarlet%20Sage.html अधिक माहितीसाठी] |[[चित्र:Salvia vanhouttei 001.JPG|इवलेसे]] |- |७०६ |''[[:en:Dendrophthoe_falcata|Dendropthoe falcata]] (L.f.) Etting., Loranthaceae.'' |अनुकरणाची मानसिक वृत्ती |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/mind/mental-spirit-of-imitation/ Mental Spirit of imitation] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Honey%20Suckle%20Mistletoe.html वंदा] |[[चित्र:Dendrophthoe falcata var. falcata - Honey Suckle Mistletoe at Blathur 2017 (3).jpg|इवलेसे]] |- |६५२ |''[[:en:Hiptage_benghalensis|Hiptage benghalensis]] L. Kurz., Malpighiaceae.'' |आध्यात्मिक यश |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/spiritual-suc Spiritual success] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Madhavi%20Lata.html माधवीलता] (इंग्रजी) |[[चित्र:Hiptage benghalensis 011.JPG|इवलेसे]] |- |६५७ |[[:en:Pandanus_tectorius|Pandanus tectorius (Pandanus Palm)]] |आध्यात्मिक सुगंध |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/spiritual-perfume/ Spiritual perfume] |[[केवडा]] |[[चित्र:Hīnano - panoramio (1).jpg|इवलेसे|केवडा]] |- |८०० |''[[:en:Russelia|Russelia sarmentosa]] Jacq., Scrophulariacea.'' |भौतिकामध्ये आध्यात्मिक अभीप्सा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/spiritual-aspiration-in-the-physical/ Spiritual aspiration in the physical] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Broadleaf%20Firecracker%20Plant.html अधिक माहिती] (इंग्रजी) | |- |८२९ |''[[:en:Petrea_volubilis|Petrea volubilis]] L., Verbenaceae'' Purple wreath, Sandpaper, Queens-wreath, Bluebird vine |उपचाराची आध्यात्मिक शक्ती |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/spiritual-power-of-healing/ Spiritual power of healing] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Purple%20Wreath.html नीलमणी लता] |[[चित्र:Petrea volubilis 001.jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |६४८ |''[[:en:Citharexylum|Citharexylum]] L. Spp., Verbenaceae.'' Fiddle-wood, Zitherwood |आध्यात्मिक आरोहण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/spiritual-ascension/ Spiritual Assension] | |[[चित्र:Jamaican Fiddlewood (Citharexylum spinosum) 4.jpg|इवलेसे]] |- |७९९ |''[[:en:Tithonia_rotundifolia|Tithonia rotundifolia]] (Mill.) S. F. Blake., Compositae'' Mexican sunflower |पूर्णपणे ईश्वराभिमुख झालेली शारीर-चेतना |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/physical-consciousness-turned-entirely-towards-the-divine/ Physical consciousness turned entirely towards the Divine] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Mexican%20Sunflower.html मेक्सिकन सूर्यफूल] |[[चित्र:Mexican Sunflower Tithonia rotundifolia 'Torch' Top.jpg|इवलेसे]] |- |२११ |''[[:en:Psidium_guajava|Psidium guajava]] L., Myrtaceae.'' Common guava, Yellow guava, Apple guava |स्थैर्य |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/steadfastness/ Steadfastness] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Guava.html पेरूचे फूल] |[[चित्र:Honey bee on a Guava flower 3.jpg|इवलेसे]] |- |७८५ |''[[:en:Areca_catechu|Areca catechu]] L., Palmae'' Betel palm, Betel-nut-palm, Areca nut palm, Catechu |स्थिर प्राणिकता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/steadfast-vitality/ Steadfast Vitality] |[[सुपारी]] |[[चित्र:Buds of Areca catechu.jpg|इवलेसे]] |- |४६८ |''[[:en:Bombax_ceiba|Bombax ceiba]] L., Bombacaceae'' Red silk-cotton tree, Simul |जडभौतिक चेतनेमध्ये असलेले सघन स्थैर्य |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/spiritual-attainments/solid-steadfastness-in-the-material-consciousness/ Solid steadfastness in the material consciousness] |[[सांवर|काटेसावर]] |[[चित्र:Bombax ceiba flower 74 Sunbury St Geebung IMGP8725.jpg|मध्यवर्ती|इवलेसे]] |- |४२२ |''[[:en:Ixora_pavetta|Ixora pavetta]] Andrews. [I.arborea Sm.], Rubiaceae'' Torch tree |स्पष्टवक्तेपणा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/bases-of-spiritual-life/straightforwardness/ Straightforwardness] |रायकुरा, गोरवीकटगी किंवा माकडी |[[चित्र:Ixora pavetta flower.jpg|इवलेसे]] |- |०२३ |''[[:en:Scabiosa_atropurpurea|Scabiosa atropurpurea]] L., Dipsacaceae.'' Mournful widow, Sweet scabius, Pincushion flower, Egyptian rose |जडभौतिक जगाला दिलेले आशीर्वाद |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/blessings-on-the-material-world/ Blessings on the material world] |पिनकुशन फ्लॉवर किंवा स्वीट स्कॅबिओसा |[[चित्र:Scabiosa atropurpurea maritima (pincushion flowers).jpg|इवलेसे]] |- |८०९ |''[[:en:Pimpinella_major|Pimpinella major]] (L.) Huds., Umbelliferae.'' |रक्तामधील विशुद्धता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/parts-of-the-being/purity-in-the-blood/ Purity in the blood] |रानजिरे किंवा गाज्री |[[चित्र:Pimpinella major ssp rubra eF.jpg|इवलेसे]] |- |०६५ |''[[:en:Vanda_tessellata|Vanda tessellata]] (Roxb.) D. Don., Orchidaceae'' Orchid |ईश्वराबद्दल तपशिलवार ओढ |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/detailed-attachment-to-the-divine/ Detailed Attachment for the Divine] |रास्ना (Rasna) किंवा [https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Checkered%20Vanda.html आसना] बांदा, पर्सरा |[[चित्र:Vanda tessellata in Bangladesh.jpg|इवलेसे]] |- |७०४ |''[[:en:Cananga_odorata|Cananga odorata]] (Lam.) Hook. f. & T. Thoms. [Canangium odorata (Lam.) King.], Annonaceae'' Ilang-ilang |योग्य बोध किंवा धारणा (सत्याचा अपलाप न करणारा बोध) |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/mind/correct-perception/ Correct Perception] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Ylang%20Ylang.html हिरवा चाफा] |[[चित्र:Cananga odorata 4.jpg|इवलेसे]] |- |३१७ |''[[:en:Chrysojasminum_humile|Jasminum humile]] L., Oleaceae.'' Italian yellow jasmine |योग्य स्वयं-मूल्यमापन |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/bases-of-spiritual-life/correct-self-estimation/ Correct Self-evaluation] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Yellow%20Jasmine.html पिवळी चमेली] किंवा इटालियन चमेली |[[चित्र:Jasminum humile glabrum1SHSU.jpg|इवलेसे]] |- |७३८ |''[[:en:Streptocarpus_ionanthus|Saintpaulia ionantha]] H. Wendl., Gesneriaceae.'' African violet, Usambara violet |सुयोग्य गतीविधी |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/vital/correct-movement/ Correct Movements] |[https://www.flowersofindia.net/catalog/slides/African%20Violet.html आफ्रिकन व्हायोलेट] |[[चित्र:Saintpaulia 'Volshebnye Sny' 01.jpg|इवलेसे]] |- |४६५ |''[[:en:Helianthus|Helianthus]] L. Spp., Compositae'' Sunflower |अतिमानसिक प्रकाशाकडे वळलेली चेतना |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/spiritual-attainments/consciousness-turned-towards-the-supramental-light/ Consciousness turned towards the supramental Light] |[https://mr.wikipedia.org/s/5mj सूर्यफूल] |[[चित्र:Sunflower sky backdrop.jpg|इवलेसे|सूर्यफूल]] |- |१५० |[[:en:Rosa_chinensis|Rosa chinensis]] (Viridiflora) |ईश्वराबद्दलच्या प्रेमातील लाजाळूपणा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/timidity-in-attachment-to-the-divine/ Timidity in Attachment to the Divine] |दुहेरी गुलाब |[[चित्र:Rosa chinensis.jpg|इवलेसे|रोजा चिनेन्सिस]] |- |१५१ |''Rosa L., Rosaceae.'' |ईश्वराबद्दलच्या प्रेमातील विनम्रता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/humility-in-the-love-for-the-divine/ Humility in the love for the Divine] |जांभळा किंवा अंजिरी गुलाब | |- |१५२ |''Rosa chinensis Jacq., Rosaceae.''China rose, Bengal rose |ईश्वराप्रति कोमल प्रेम |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/tenderness-for-the-divine/ Tenderness for the Divine] |फिकट गुलाबी गुलाब | |- |१५३ |''Rosa L., Rosaceae.'' |ईश्वराबद्दलचा स्नेह |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/affection-for-the-divine/ Affection for the Divine] |शुभ्र छटा असलेला गुलाब | |- |१५४ |[[:en:Holly|Holly (Ilex)]] (''Aquifoliaceae)'' |धैर्ययुक्त सदिच्छा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/bases-of-spiritual-life/courageous-goodwill/ Courageous Goodwill] |मारंडी, वागाटी |[[चित्र:Ilex-aquifolium (Europaeische Stechpalme-1).jpg|इवलेसे|मारंडी, वागाटी]] |- |१५५ |''Rosa L., Rosaceae.'' |ईश्वराप्रति प्रेम |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/love-for-the-divine/ Love for the Divine] |विविध रंगी गुलाब | |- |१५६ |''Rosa L., Rosaceae.'' |ईश्वराबद्दल सर्वांगीण प्रेम |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/integral-love-for-the-divine/ Integral love for the Divine] |शुभ्र गुलाब | |- |१५७ |''Rosa L., Rosaceae.'' |आंतरात्मिक प्रेम |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/psychic-love/ Psychic Love] |लालसर गुलाबी रंगाचा गुलाब | |- |१५८ |''Rosa L., Rosaceae.'' |ईश्वराविषयी प्रज्वलित प्रेम |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/flaming-love-for-the-divine/ Flaming love for the Divine] |नारिंगी रंगाचा गुलाब | |- |१५९ |''Rosa L. 'Edward'., Rosaceae.'' |समर्पण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/surrender/surrender/ Surrender] |दुहेरी गुलाबी रंगाचा गुलाब | |- |१६० |''Rosa L., Rosaceae.'' |प्रेमपूर्ण समर्पण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/surrender/loving-surrender/ Loving Surrender] |दुहेरी गुलाबी रंगाचा गुलाब | |- |१६१ |''[[:en:Rosa_chinensis|Rosa chinensis Jacq]]. 'Minima'., Rosaceae.'' Fairy rose, Pygmy rose |तपशिलासह समर्पण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/surrender/detailed-surrender/ Detailed surrender] | |[[चित्र:Rosa chinensis.jpg|इवलेसे|रोसा चिनेन्सिस जॅक]] |- |१६२ |''Rosa L. 'Prosperity'., Rosaceae.'' |शुद्ध आध्यात्मिक समर्पण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/surrender/pure-spiritual-surrender/ Pure spiritual surrender] | | |- |१६३ |''Rosa L. 'Paul Neyron'., Rosaceae.'' |परिपूर्ण समर्पण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/surrender/perfect-surrender/ Perfect surrender] | |[[चित्र:Rose, Paul Nryron, バラ, ポール ネイロン, (12249233866).jpg|इवलेसे|रोझ, पॉल न्रिरॉन]] |- |१६४ |''Rosa L., Rosaceae.'' |मानसिक समर्पण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/surrender/mental-surrender/ Mental surrender] |पिवळसर नारिंगी रंगाचा गुलाब | |- |१६५ |''Rosa L., Rosaceae.'' |ईश्वराप्रति मानसिक प्रेम |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/mental-love-for-the-divine/ Mental love for the Divine] |पिवळ्या रंगाचा गुलाब | |- |१६६ |''Rosa L., Rosaceae.'' |आंतरात्मिक प्रभावाखालील मानसिक प्रेम |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/mental-love-under-the-psychic-influence/ Mental love under the psychic influence] |गुलाब | |- |१६७ |''Rosa L., Rosaceae.'' |मानवी उत्कट भावनांचे ईश्वराबद्दलच्या प्रेमात परिवर्तन |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/human-passions-changed-into-love-for-the-divine/ Human Passions Changed into Love for the Divine] |लाल गुलाब | |- |१६८ |''Rosa L., Rosaceae.'' |ईश्वराप्रति असलेल्या प्रेमाने प्रकृतीमध्ये साधलेला समतोल |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/balance-of-the-nature-in-the-love-for-the-divine/ Balance of the nature in the love for the Divine] |दुहेरी रंगाचा गुलाब | |- |१६९ |''Rosa L., Rosaceae.'' |ईश्वराच्या सेवेत समर्पित सौंदर्य |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/beauty-offers-itself-in-service-to-the-divine/ Beauty offers itself in service to the Divine] |गुलाब | |- |१७० |''[[:en:Rosa_canina|Rosa canina L., Rosaceae.]]''Dog rose, Common brier, Dog brier, Eglantine |प्रकृतीची आंतरात्मिक भरारी |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/psychic-soaring-of-nature/ Psychic soaring of Nature] |फिकट गुलाबी रंगाचा गुलाब |[[चित्र:Divlja ruza cvijet 270508.jpg|इवलेसे|डॉग रोझ]] |- |१७१ |''Rosa L. 'Father's Day'., Rosaceae.'' |ईश्वराबद्दल अतिमानसिक ओढ |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/supramental-attachment-to-the-divine/ Supramental attachment to the Divine] | | |- |१७२ |''Rosa Xrehderana Blackb., Rosaceae.'' Polyantha rose |ईश्वराशी सायुज्य |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/communion-with-the-divine/ Communion with the Divine] |गुलाब | |- |१७३ |''Rosa L., Rosaceae.'' |ईश्वराकडून मिळणारे प्रेम |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/divine/love-from-the-divine/ Love from the Divine] |गुलाबी व पिवळे गुलाबाचे फूल | |- |१७४ |''Drimiopsis kirkii Bak., Liliaceae.'' |ईश्वराप्रत जाणारा मार्ग |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/road-to-the-divine/ Road to the Divine] |लिलियासी. | |- |१७५ |''[[:en:Coffea|Coffea L., Rubiaceae.]]'' |परिपूर्ण मार्ग |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/perfect-path/ Perfect path] |कॉफीची फुले |[[चित्र:Coffee Flowers.JPG|इवलेसे|कॉफीची फुले]] |- |१७६ |''[[:en:Jacquemontia_pentanthos|Jacquemontia pentantha]](Jacq.) G. Don., Convolvulaceae.'' |आशा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/hope/ Hope] | |[[चित्र:Jacquemontia pentanthos from Trivandrum, Kerala.jpg|इवलेसे]] |- |१७७ |''[[:en:Chloris_barbata|Chloris barbata Sw., Gramineae]].'' Finger-grass |पश्चात्ताप |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/repentance/ Repentance] |गोंडवेल, गोश्या,मेसी |[[चित्र:Swollen fingergrass.jpg|इवलेसे|गोंडवेल]] |- |१७८ |''Cordyline terminalis (L). Kunth., Agavaceae.'' Ti, Good-luck plant, Hawaiian good-luck plant |मार्गच्युत झालेली व्यक्ती पुन्हा परतून मार्गावर येणे |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/return/ Return] |विलेती चमेली |[[चित्र:Carey (Cordyline fruticosa) - Flickr - Alejandro Bayer.jpg|इवलेसे|विलेती चमेली]] |- |१७९ |''Lupinus L.spp., Leguminosae, Papilionoideae'' |परमेश्वराकडे जाण्याच्या मार्गावरील टप्पे |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/stages-to-the-supreme/ Stages to the Supreme] | | |- |१८० |''Cleome hasslerana Chodat., Capparaceae.'' Spider flower, Spider plant |अभीप्सेचा उत्साह, जोम |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/elan-of-aspiration/ Elan of aspiration] | | |- |१८१ |''Acer L.spp., Aceraceae.'' Maple |अभीप्सेची ज्वाला |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/flame-of-aspiration/ Flame of Aspiration] |मॅपल | |- |१८२ |''Spathiphyllum Schoot., Araceae.'' Peace lily, Spathe Flower |विशुद्धतेची आस |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/aspiration-for-purity/ Aspiration for purity] |[https://marathivishwakosh.org/43837/ नागफणा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250707052218/https://marathivishwakosh.org/43837/ |date=2025-07-07 }} |[[चित्र:Spathiphyllum cochlearispathum RTBG.jpg|इवलेसे|नागफणा]] |- |१८३ |''Aerva tomentosa Forsk., Amaranthaceae.'' |परिपूर्ण अमर्त्यतेची आस |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/aspiration-for-integral-immortality/ Aspiration for integral immortality] | | |- |१८४ |''Vernonia. Eleagnaefolia DC., Compositae.'' Curtain creeper |दिव्य चेतनेविषयीची अभीप्सा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/aspiration-for-the-divine-consciousness/ Aspiration for the Divine Consciousness] |पडदा वेल, वरनोनिया वेल |[[चित्र:Vernonia elaeagnifolia flowers Kewarra 4799.jpg|इवलेसे|पडदा वेल]] |- |१८५ |''Capparis brevispina'' ''DC., Capparidaceae.'' ''Thorn Straggler'' |तिहेरी अभीप्सा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/triple-aspiration/ Triple aspiration] |अर्दांडा, झिरिस, इंडियन केपर | |- |१८६ |''[[:en:Ixora_chinensis|Ixora chinensis Lam]].'' ''Rubiaceae. Ixora'' |आंतरात्मिक अभीप्सा, ओढ |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/psychic-aspiration/ Psychic aspiration] |चायनीज इक्सोरा,चायनीज रंगेली,बकाणे, बकावळी |[[चित्र:1. Chinese ixora.jpg|इवलेसे]] |- |१८७ |''[[:en:Ixora_coccinea|Ixora coccinea L]]., Rubiaceae.'' Jungle geranium, Flame of the woods, Jungle flame, Burning love |मानसिक अभीप्सा, ओढ |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/mental-aspiration/ Mental aspiration] |जंगल जीरॅनियम , जंगलाची ज्योत किंवा जंगलाची ज्वाला किंवा पेंडकुली |[[चित्र:West Indian Jasmine -- Ixora (yellow).jpg|इवलेसे]] |- |१८८ |''Ixora coccinea L., Rubiaceae.'' Jungle geranium, Flame of the woods, Jungle flame, Burning love |जडभौतिकातील अभीप्सा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/aspiration-in-the-physical/ Aspiration In The Physical] |इक्सोरा |[[चित्र:Ixora Coccinea.jpg|इवलेसे]] |- |१८९ |''Ixora javanica (Blume) DC. [I. Singaporensis hort.]., Rubiaceae.'' |अतिमानासिक प्रकाशासाठी जडभौतिकामध्ये असणारी अभीप्सा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/aspiration-in-the-physical-for-the-supramental-light/ Aspiration in the Physical for The Supramental Light] |इक्सोरा (केशरी रंग) | |- |१९० |''[[:en:Zephyranthes|Zephyranthes Herb]]., Amaryllidaceae.'' Zephyr flower, Fairy lily, Rain lily |प्रार्थना |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/prayer/ Prayer] |कळवंटी, लिली |[[चित्र:Zephyranthes candida in Bangladesh.jpg|इवलेसे|कळवंटी]] |- |१९१ |''Zephyranthes Herb., Amaryllidaceae.'' Zephyr flower, Fairy lily, Rain lily |आंतरात्मिक अभीप्सा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/psychic-prayer/ Psychic prayer] |गुलाबी रंगाची लिली |[[चित्र:Zephyranthes sps.jpg|इवलेसे]] |- |१९२ |''Zephyranthes Herb., Amaryllidaceae.'' Zephyr flower, Fairy lily, Rain lily |मानसिक अभीप्सा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/mental-prayer/ Mental prayer] |पिवळ्या रंगाची लिली |[[चित्र:Starr 021019-0003 Zephyranthes citrina.jpg|इवलेसे]] |- |१९३ |''Zephyranthes Herb., Amaryllidaceae.'' Zephyr flower, Fairy lily, Rain lily |प्राणिक अभीप्सा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/vital-prayer/ Vital prayer] | | |- |१९४ |''Zephyranthes Herb., Amaryllidaceae.''Zephyr flower, Fairy lily, Rain lily |परिपूर्ण अभीप्सा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/integral-prayer/ Integral Prayer] | | |- |१९५ |''Sternbergia lutea (L.) Roem. & Schult., Amaryllidaceae.'' Winter daffodil, Lily of the field |अतिमानसिक आवाहन |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/supramental-invocation/ Supramental invocation] | |[[चित्र:Sternbergia lutea MILAN.jpg|इवलेसे]] |- |१९६ |''[[:en:Wrightia_tinctoria|Wrightia tinctoria]] R. Br., Apocynaceae.'' Pala indigo plant |धार्मिक विचार |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/religious-thought/ Religious thought] |इंद्रजौ, कपूर, दुधी |[[चित्र:Wrightia tinctoria in Hyderabad W IMG 7505.jpg|इवलेसे|दुधी]] |- |१९७ |''Leucas aspera Spreng, Labiatae.'' |खरी उपासना |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/true-worship/ True worship] |द्रोणपुष्पी |[[चित्र:Leucas aspera 01.jpg|इवलेसे]] |- |१९८ |''[[:en:Cordia_sebestena|Cordia sebestena]] L., Boraginaceae.'' Geiger tree |पूजन |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/adoration/ Adoration] |शेंदरी भोकर |[[चित्र:2013.06-406-015ap Geiger tree=scarlet cordia(Cordia sebestena(Boraginaceae) Dakar,SN sat01jun2013-1052h.jpg|इवलेसे|शेंदरी भोकर]] |- |१९९ |''[[:en:Aegle_marmelos|Aegle marmelos]] (L.) Correa., Rutaceae.'' Bael tree, Bengal quince |भक्तिमय दृष्टिकोन |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/devotional-attitude/ Devotional attitude] |[https://mr.wikipedia.org/s/47t बेल] |[[चित्र:Bael (Aegle marmelos) tree at Narendrapur W IMG 4116.jpg|इवलेसे]] |- |२०० |''[[:en:Ocimum_americanum|Ocimum americanum]] L. [O. Canum sims.]., Labiatae.'' Hoary basil |विजयाचा उत्साह |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/conquering-fervour/ Conquering fervour] |काळी तुळस | |- |२०१ |''Ocimum basilicum L., Labiate.'' Common basil, Sweet basil |ईश्वरी ऐक्याचा आनंद |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/joy-of-union-with-the-divine/ Joy of Union with the Divine] |राम तुळस |[[चित्र:Sweet Basil (Ocimum basilicum) 3.jpg|इवलेसे|राम तुळस]] |- |२०२ |''[[:en:Saponaria_officinalis|Saponaria officinalis]] L., Caryophyllaceae.'' Soap-Wort, Bouncing bet |कृपेचा सुयोग्य उपयोग |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/right-use-of-the-granted-grace/ Right use of the granted Grace] |कावळा साबण |[[चित्र:Saponaria-officinalis-flower.jpg|इवलेसे|कावळा साबण, साबणवीड]] |- |२०३ |''[[:en:Solanum_seaforthianum|Solanum seaforthianum]] Andr., Solanaceae.'' St. Vincent lilac, Glycine, Italian jasmine |केवळ ईश्वरामध्येच आधार शोधणे |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/seeking-for-support-only-in-the-divine/ Seeking for support only in the Divine] |ब्रॅझिलियन नाइट्सहेड किंवा कंद्याची वेल |[[चित्र:Solanum seaforthianum 1DS-II 1-7326.jpg|इवलेसे]] |- |२०४ |''[[:en:Alcea_rosea|Alcea rosea L]]., Malvaceae.'' Hollyhock (Dark purple, almost black) |तमोमयतेचे अर्पण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/offering/offering-of-all-obscurities/ Offering of all Obscurities] |हॉलीहॉक (गडद जांभळा) |[[चित्र:Alcea rosea nigra.JPG|इवलेसे]] |- |२०५ |''Alcea rosea L., Malvaceae.'' Hollyhock (Light pink) |अंतरात्मिक अर्पण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/offering/psychic-offering/ Psychic offering] |हॉलीहॉक (गुलाबी रंग) |[[चित्र:Alcea rosea01.jpg|इवलेसे]] |- |२०६ |''Alcea rosea L., Malvaceae.'' Hollyhock (Lavender pink) |भावनांचे अर्पण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/offering/offering-of-the-emotions/ Offering of the emotions] |हॉलीहॉक (गुलाबीसर- जांभळा रंग) |[[चित्र:Alcea rosea 150881125.jpg|इवलेसे]] |- |२०७ |''Alcea rosea L., Malvaceae.'' Hollyhock |प्राणिक अस्तित्वाचे अर्पण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/offering/offering-of-the-vital/ Offering of the vital] |हॉलीहॉक (गडद लाल रंग) |[[चित्र:ALTCEA ROSEA - TORÀ - IB-737 (Malva reial).jpg|इवलेसे]] |- |२०८ |''Alcea rosea L., Malvaceae.'' Hollyhock |प्राणिक अस्तित्वाचे समग्र अर्पण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/offering/integral-offering-of-the-vital/ Integral offering of the vital] |हॉलीहॉक (शुभ्र पांढरा रंग व मध्यभागी जांभळा) |[[चित्र:Alcea July 2011-1.jpg|इवलेसे]] |- |२०९ |''Alcea rosea L., Malvaceae.'' Hollyhock |भौतिक प्राणाचे अर्पण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/offering/offering-of-the-material-vital/ Offering of the material vital] |हॉलीहॉक (लालसर जांभळा रंग) |[[चित्र:Alcea July 2011-2.jpg|इवलेसे]] |- |२१० |''Alcea rosea L., Malvaceae.'' Hollyhock |अत्यंत भौतिक प्राणाचे अर्पण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/offering/offering-of-the-most-material-vital/ Offering of the most material vital] |हॉलीहॉक (काळसर लाल रंग) |[[चित्र:Alcea rosea 142067539.jpg|इवलेसे]] |- |२११ |''Alcea rosea L., Malvaceae.'' Hollyhock |शारीर-अस्तित्वाचे अर्पण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/offering/offering-of-the-physical/ Offering of the Physical] |हॉलीहॉक (लाल रंग) |[[चित्र:Кобона, мальва (штокроза) в саду 04.jpg|इवलेसे]] |- |२१२ |''Alcea rosea L., Malvaceae.'' Hollyhock |अस्तित्वाच्या दोन घटकांचे एकत्रितपणे केलेले अर्पण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/offering/combined-offering-of-two-parts-of-the-being/ Combined offering of two parts of the being] |हॉलीहॉक (दुरंगी) |[[चित्र:Hollyhock and bee 2022.jpg|इवलेसे]] |- |२१३ |''Alcea rosea L., Malvaceae.'' Hollyhock |समग्रतया केलेले अर्पण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/offering/integral-offering/ Integral offering] |हॉलीहॉक (पांढरा रंग) |[[चित्र:Alcea rosea (372251886).jpg|इवलेसे]] |- |२१४ |''Ipomoea tricolor 'Pearly Gates'., Convolvulaceae.'' [[:en:Morning_glory|Morning glory]] |विनाअट समग्रतया केलेले अर्पण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/offering/unconditional-integral-offering/ Unconditional integral offering] |निलपुष्पी किंवा कलादाना, वरधारा |[[चित्र:MorningGlory5.jpg|इवलेसे]] |- |२१५ |''[[:en:Ipomoea_alba|Ipomoea alba L., Convolvulaceae]].'' Moonflower, Belle de nuit |संपूर्ण आत्मदान |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/entire-self-giving/ Entire self-giving] |गुलचांदी किंवा सकनकळी |[[चित्र:Moonflower (Ipomoea alba) (6616135915).jpg|इवलेसे|गुलचांदी]] |- |२१६ |''Lycianthes rantonnei Carr. [Solanum rantonnetii Carr. Ex Lescuy.]., Solanaceae.'' Blue potato bush |स्मरण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/remembrance/ Remembrance] |निळा बटाटा किंवा निळी बटाटी |[[चित्र:Lycianthes rantonnetii 20140806.jpg|इवलेसे|निळा बटाटा किंवा निळी बटाटी]] |- |२१७ |''Lonicera japonica Thunb., Caprifoliaceae.'' Japanese honeysuckle |ईश्वराचे नित्य स्मरण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/constant-remembrance-of-the-divine/ Constant remembrance of the Divine] |कापूर भेंडी |[[चित्र:Lonicera japonica, 2021-10-02, South Side.jpg|इवलेसे|कापूरभेंडी]] |- |२१८ |''[[:en:Lobelia_erinus|Lobelia erinns L]]. 'Cambridge Blue'., Campanulaceae.'' Edging lobelia |(योगी) श्रीअरविंद यांचे स्मरण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/remembrance-of-sri-aurobindo/ Remembrance of Sri Aurobindo] | |[[चित्र:Lobelia close-up (aka).jpg|इवलेसे|केंब्रिज ब्लू]] |- |२१९ |''[[:en:Clarkia_unguiculata|Clarkia unguiculata Lindl]]. 'Rosea plena'., Onagraceae.'' Farewell to spring, Godetia |आनंददायी स्मरण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/glad-remembrance/ Glad remembrance] | |[[चित्र:Clarkia unguiculata 2022-07-14 7294.jpg|इवलेसे]] |- |२२० |''[[:en:Myosotis_sylvatica|Myosotis sylvatica]] Ehrh. Ex Hoffm., Boraginaceae.'' Garden forget-me-not |चिरस्मरण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/lasting-remembrance/ Lasting remembrance] | |[[चित्र:Wood Forget-Me-Not (Myosotis sylvatica) - Guelph, Ontario 2017-06-03.jpg|इवलेसे]] |- |२२१ |''[[:en:Lamprocapnos|Dicentra spectabilis]] (L.) Lem., Papaveraceae.'' Bleeding heart |भावनिक स्मरण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/emotional-remembrance/ Emotional remembrance] | |[[चित्र:Dicentra-spectabilis.jpg|इवलेसे]] |- |२२२ |''[[:en:Cynoglossum_amabile|Cynoglossum amabile Stapf]]. & J.R. Drumm., Boraginaceae.'' Chinese forget-me-not |अवचेतनातून सुरू असलेले स्मरण |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/subconscient-remembrance/ Subconscient remembrance] | |[[चित्र:Starr 070320-5753 Cynoglossum amabile.jpg|इवलेसे]] |- |२२३ |''[[:en:Barleria|Barleria L., Acanthaceae]]'' |खुलेपणा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/opening/opening/ Opening] |कोरांटी |[[चित्र:60 Koranti.jpg|इवलेसे|कोरांटी]] |- |२२४ |''Barleria prionitis L., Acanthaceae'' |मानसिक खुलेपणा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/opening/mental-opening/ Mental opening] |वज्रादांति, पिवळी कोरांटी |[[चित्र:61 Koranti Yellow.jpg|इवलेसे]] |- |२२५ |''Barleria cristata L., Acanthaceae'' |भावनिक खुलेपणा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/opening/emotional-opening/ Emotional opening] | |[[चित्र:Striped Philippine Violet.jpg|इवलेसे]] |- |२२६ |''Barleria cristata L., Acanthaceae'' |भावनिक प्राणाचा खुलेपणा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/opening/opening-of-the-emotional-vital/ Opening of the emotional Vital] |जांभळसर रंगाची कोरांटी |[[चित्र:Barleria cristata flower in Tropical and Subtropical Arboretum, Ocean Expo Park, Motobu, Okinawa.jpg|इवलेसे]] |- |२२७ |''Barleria L. sp., Acanthaceae'' |अतिमानसिक प्रकाशाप्रत प्राणाचा खुलेपणा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/opening/vital-opening-to-the-supramental-light/ Vital opening to the Supramental Light] | |[[चित्र:Kurantakah (Sanskrit- कुरण्टकः) (15321114842).jpg|इवलेसे]] |- |२२८ |''Barleria cristata L., Acanthaceae'' |ईश्वराप्रत समग्र अस्तित्वाचा खुलेपणा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/opening/integral-opening-of-the-being-to-the-divine/ Integral opening of the being to the Divine] |जांभळट पांढरी कोरांटी |[[चित्र:Pandhari Koranti (Marathi- पांढरी कोरांटी) (2066451692).jpg|इवलेसे|'''पांढरी कोरांटी''']] |- |२२९ |''Thunbergia kirkii Hook. f., Acanthaceae'' |श्रीअरविंदांच्या शक्तीप्रत खुलेपणा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/opening/opening-to-sri-aurobindo-force/ Opening to Sri Aurobindo's Force] | |[[चित्र:Thunbergia 2.jpg|इवलेसे]] |- |२३० |''[[:en:Thunbergia_erecta|Thunbergia erecta]] (Benth.) Anderson., Acanthaceae'' King's mantle, Bush clock vine |दिव्य प्रकाशाप्रत खुलेपणा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/opening/opening-to-the-light/ Opening to the Light] |नीळघंटी, नीलकंठी |[[चित्र:Thunbergia erecta Prague 2011 1.jpg|इवलेसे]] |- |२३१ |''Thunbergia erecta (Benth.) Anderson., Acanthaceae'' King's mantle, Bush clock vine |दिव्य प्रकाशाप्रत उच्च प्राणाचा खुलेपणा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/opening/opening-of-the-higher-vital-to-the-light/ Opening of the higher vital to the Light] | |[[चित्र:Thunbergia erecta-bunga-Raflinoer32.jpg|इवलेसे]] |- |२३२ |''Thunbergia erecta (Benth.) Anderson., Acanthaceae'' King's mantle, Bush clock vine |दिव्य प्रकाशाप्रत भौतिक प्राणाचा खुलेपणा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/opening/opening-of-the-material-vital-to-the-light/ Opening of the material vital to the Light] | | |- |२३३ |''Thunbergia erecta (Benth.) Anderson. 'Alba'., Acanthaceae'' King's mantle, Bush clock vine, December flower |दिव्य प्रकाशाप्रत समग्र खुलेपणा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/opening/integral-opening-to-the-light/ Integral opening to the Light] | |[[चित्र:Thunbergia erecta.jpg|इवलेसे]] |- |२३४ |''[[:en:Gladiolus|Gladiolus Xhortulanus]] L.H. Bailey., Iridaceae.'' Garden gladiolus |ग्रहणशीलता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/receptivity/receptivity/ Receptivity] |''ग्लॅडिओलस'' |[[चित्र:Asparagales - Gladiolus sp. 2 - 2011.08.07.jpg|इवलेसे]] |- |२३५ |''Gladiolus Xhortulanus L.H. Bailey., Iridaceae.'' Garden gladiolus |अंतरात्मिक ग्रहणशीलता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/receptivity/psychic-receptivity/ Psychic Receptivity] |लालसर गुलाबी ग्लॅडिओलस |[[चित्र:Starr-110307-2493-Gladiolus dalenii-flowers-Kula Botanical Garden-Maui (24451316043).jpg|इवलेसे]] |- |२३६ |''Gladiolus Xhortulanus L.H. Bailey., Iridaceae.'' Garden gladiolus |अतिमानसिकीकारण झालेल्या अंतरात्म्याची ग्रहणशीलता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/receptivity/receptivity-of-the-supramentalised-psychic/ Receptivity of the supramentalised psychic] |दुरंगी ग्लॅडिओलस |[[चित्र:Gladiolus ' Georgiy Pobedonosets'.jpg|इवलेसे]] |- |२३७ |''Gladiolus Xhortulanus L.H. Bailey., Iridaceae.'' Garden gladiolus |मानसिक ग्रहणशीलता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/receptivity/mental-receptivity/ Mental receptivity] |ग्लॅडिओलस (पिवळा रंग) |[[चित्र:A bunch of gladiolus flowers growing on a stalk.jpg|इवलेसे]] |- |२३८ |''Gladiolus Xhortulanus L.H. Bailey., Iridaceae.'' Garden gladiolus |भावनिक ग्रहणशीलता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/receptivity/emotional-receptivity/ Emotional receptivity] |ग्लॅडिओलस (फिकट गुलाबी रंग) |[[चित्र:Gladiolus 'Alfred Nobel'.jpg|इवलेसे]] |- |२३९ |''Gladiolus Xhortulanus L.H. Bailey., Iridaceae.'' Garden gladiolus |प्राणिक ग्रहणशीलता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/receptivity/vital-receptivity/ Vital receptivity] |ग्लॅडिओलस (गडद लाल रंग) |[[चित्र:Starr-110307-2262-Gladiolus sp-flowers-Kula Botanical Garden-Maui (24710234989).jpg|इवलेसे]] |- |२४० |''Gladiolus Xhortulanus L.H. Bailey., Iridaceae.'' Garden gladiolus |शारीरिक ग्रहणशीलता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/receptivity/physical-receptivity/ Physical receptivity] |ग्लॅडिओलस (लाल रंग) |[[चित्र:Red garden gladiolus.jpg|इवलेसे]] |- |२४१ |''Gladiolus Xhortulanus L.H. Bailey., Iridaceae.'' Garden gladiolus |समग्र ग्रहणशीलता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/receptivity/integral-receptivity/ Integral receptivity] |ग्लॅडिओलस (पांढरा रंग) |[[चित्र:Gladiolus elliotii 1DS-II 6782.jpg|इवलेसे]] |- |२४२ |''Gladiolus Xhortulanus L.H. Bailey., Iridaceae.'' Garden gladiolus |बहुविध ग्रहणशीलता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/receptivity/manifold-receptivity/ Manifold receptivity] |ग्लॅडिओलस (अनेकरंगी) |[[चित्र:Gladiolus dalenii flowers bud black Ooty Jul25 A7CR 06143.jpg|इवलेसे]] |- |२४३ |''Gladiolus Xhortulanus L.H. Bailey., Iridaceae.'' Garden gladiolus |अतिमानसिकीकरण झालेली ग्रहणशीलता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/receptivity/supramentalised-receptivity/ Supramentalised Receptivity] |ग्लॅडिओलस (केशरी रंग) |[[चित्र:Closeup of Gladiolus blossoms.jpg|इवलेसे]] |- |२४४ |''[[:en:Sinningia_speciosa|Sinningia speciosa (Lodd.)]] Hiern., Gesneriaceae.'' Florists' gloxinia, Gloxinia, Brazilian gloxinia, Violet slipper gloxinia |अस्तित्व विशाल होणे |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/broadening-of-the-being/ Broadening of the being] |[https://www.loksatta.com/lokprabha/gloxinia-1080522/ अधिक माहिती] |[[चित्र:Florada da Gloxínia.jpg|इवलेसे|ग्लॉक्सिनिया]] |- |२४५ |''Sinningia speciosa (Lodd.) Hiern., Gesneriaceae.'' Florists' gloxinia, Gloxinia, Brazilian gloxinia, Violet slipper gloxinia |सुसंघटीत भावनिक विशालता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/organised-emotional-broadening/ Organised emotional Broadening] | | |- |२४६ |''Sinningia speciosa (Lodd.) Hiern., Gesneriaceae.'' Florists' gloxinia, Gloxinia, Brazilian gloxinia, Violet slipper gloxinia |सर्वाधिक भौतिक प्राणाचे विशाल होणे |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/broadening-of-the-most-material-vital/ Broadening of the most Material Vital] | | |- |२४७ |''Tulipa L., Liliaceae.'' Tulip |बहर |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/blossoming/ Blossoming] | |[[चित्र:Münster, Wolbeck, Johannes Blumenfelder, Tulpen -- 2021 -- 7839.jpg|इवलेसे]] |- |२४८ |''[[:en:Euphorbia_milii|Euphorbia milii]] Desmoul., Euphorbiaceae.'' Crown of thorns, Christ thorn |एकाग्रता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/concentration/ Concentration] | |[[चित्र:Euphorbia milii Grenada.jpg|इवलेसे]] |- |२४९ |''Datura L., Solanaceae.'' Thorn apple |तपस्या |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/tapasya/ Tapasya] |धोतरा |[[चित्र:Datura innoxia sl26.jpg|इवलेसे|धोतरा]] |- |२५० |''Datura L., Solanaceae.'' Thorn apple |मानसिक तपस्या |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/mental-tapasya/ Mental tapasya] | |[[चित्र:Nabalu Sabah Brugmansia-01.jpg|इवलेसे]] |- |२५१ |''Datura L., Solanaceae.'' Thorn apple |प्राणिक तपस्या |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/vital-tapasya/ Vital tapasya] | |[[चित्र:Solanales - Brugmansia × candida - 19.jpg|इवलेसे]] |- |२५२ |''Datura L., Solanaceae.'' Thorn apple |समग्र तपस्या |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/integral-tapasya/ Integral tapasya] |दुहेरी धोतरा | |- |२५३ |''Brugmansia suaveolens (Humb. & Bonpl. Ex Wild ) Berchit. & Presl., Solanaceae.'' Angel's trumpet |परिपूर्ण तपस्या |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/perfect-tapasya/ Perfect tapasya] | |[[चित्र:Brugmansia 24.jpg|इवलेसे]] |- |२५४ |''Ipomoea cairica (L.) Sweet., Convolvulaceae.'' Railway creeper |अदिव्य असणाऱ्या सर्व गोष्टींपासून निर्लिप्तता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/detachment-from-all-that-is-not-the-divine/ Detachment from all that is not the Divine] | |[[चित्र:Ipomoea cairica - John Barkla - 1216205.jpeg|इवलेसे]] |- |२५५ |''Tectona grandis L. f., Verbenaceae.'' Teak, Indian oak, Saga, Saigun |इच्छावासनांचा परित्याग |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/renunciation-of-desires/ Renunciation of desires] |साग |[[चित्र:Tectona grandis L.f. (51345406545).jpg|इवलेसे]] |- |२५६ |''Angelonia salicariifolia Humb. & Bonpl., Scrophulariaceae.'' |भावनिक इच्छांचा परित्याग |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/renunciation-of-emotional-desires/ Renunciation of emotional desires] |(पांढरा रंग) | |- |२५७ |''[[:en:Angelonia_salicariifolia|Angelonia salicariifolia Humb. & Bonpl]]., Scrophulariaceae.'' |प्राणिक इच्छांचा परित्याग |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/renunciation-of-vital-desires/ Renunciation of vital desires] |(जांभळा रंग) |[[चित्र:Angelonia salicariifolia Humb. & Bonpl. (8290282345).jpg|इवलेसे]] |- |२५८ |''Angelonia salicariifolia Humb. & Bonpl., Scrophulariaceae.'' |प्राणिक इच्छांचा संपूर्णतया केलेला परित्याग |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/integral-renunciation-of-vital-desires/ Integral renunciation of vital desires] | | |- |२५९ |''Atalantia monophylla Correa., Rutaceae'' Country gooseberry |इच्छावासनांचा अभाव |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/absence-of-desire/ Absence of desire] | |[[चित्र:Conchocarpus sp., Rutaceae, Atlantic forest, northeastern Bahia, Brazil (9150787008).jpg|इवलेसे]] |- |२६० |''Beaumontia jerdoniana Wight., Apocynaceae.'' Nepal trumpet flower, Herald's trumpet, Easter lily vine |निस्वार्थीपणा |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/unselfishness/ Unselfishness] |टेंटू |[[चित्र:หิรัญญิการ์ Beaumontia grandiflora Wall. FAMILY APOCYNACEAE (9).jpg|इवलेसे]] |- |२६१ |''Eucalyptus L'Herit. Spp., Myrtaceae'' Eucalptus, Australlian gum, Gum tree, Ironbark, Stringybark |अहंकाराचे निर्मूलन |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/abolition-of-the-ego/ Abolition of the ego] |निलगिरी |[[चित्र:Zizigium sp.jpg|इवलेसे]] |- |२६२ |''Citrus limon (L.) Burm. f., Rutaceae.'' Lemon |शुद्धता |[https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/road-to-the-divine/chastity/ Chastity] |लिंबू |[[चित्र:Lemon blossoms in Israel.jpg|इवलेसे|लिंबू]] |} == बाह्य दुवे == http://www.blossomlikeaflower.com/ https://motherandsriaurobindo.in/The-Mother/spiritual-significance-of-flowers/ == संदर्भ == Flowers and their spiritual significance, ISBN - 9788170600282 [[वर्ग:निसर्ग]] [[वर्ग:फुले]] [[वर्ग:सह्याद्रीतील फुले]] jerfko3pckc876zpm735vardzkmfkqk 0 327097 2701281 2687967 2026-08-12T07:29:05Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701281 wikitext text/x-wiki {{बदल}} '''महाराष्ट्र इंजिनिअरिंग रिसर्च इन्स्टिट्यूट'''-(MERI) ही मुख्यत्वे पाटबंधारे प्रकल्प व इतर बांधकामे या क्षेत्रात उद्भवणाऱ्या समस्यांविषयी संशोधन करणारी संस्था. ही संस्था [[राज्य शासन|राज्य शासनाने]] एप्रिल १९५९ मध्ये नाशिक येथे स्थापन केली. == कार्यक्षेत्र == भारताला १९४७ मध्ये स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर महाराष्ट्रात पाटबंधारे, वीजनिर्मिती, इमारती, रस्ते व पूल यांची बांधकामे, [[पाणीपुरवठा]], पूरनियंत्रण, बंदरांच्या समस्या, नवीन औद्योगिक वसाहतींची उभारणी वगैरे नानाविध विकास योजना मोठ्या प्रमाणावर कार्यान्वित करण्यात आल्या. या सर्व योजनांमध्ये आधुनिक संशोधन, आधुनिक प्रकारची बांधकामाची सामग्री व अभिनव कार्यपद्धती यांचा वापर करण्यात येऊ लागला. त्याद्वारे खर्चात अधिकाधिक बचत करण्याचा व त्याचबरोबर बांधकाम अधिकाधिक मजबूत करण्याचा हेतू असतो आणि यांसाठी सतत संशोधन करण्याची जरुरी असते. या दृष्टिकोनातून या संस्थेत संशोधन करण्यात येते. मूलभूत संशोधन हाती घेतानाही त्याचा प्रत्यक्ष [[बांधकाम]] क्षेत्रात कितपत उपयोग होईल, याचा विचार करण्यात येतो. अशा प्रकारे भावी प्रश्नांची उकल करण्यासाठी उपयुक्त ठरु शकेल अशी माहिती ज्याद्वारे मिळू शकेल अशा बाबींविषयीचा अभ्यास व प्रयोग अधिक तपशीलवारपणे येथे केले जातात. या संस्थेत सुरुवातीस फक्त चार संशोधन विभाग व एक यांत्रिकी विभाग होते. जसजसा कामाचा व्याप वाढला व संशोधनाच्या नवीन शाखांची जरुर भासू लागली, तसतसे नवे विभाग व उप-विभाग उघडण्यात आले. १९८४ साली संस्थेत १४ संशोधन विभाग व एक यांत्रिकी विभाग होते. ही राज्य पातळीवरील संशोधन संस्था असल्याने हिचे कार्यक्षेत्र प्रामुख्याने [[महाराष्ट्र]] राज्यापुरते व्यापक आहे. राज्यातील निरनिराळे प्रकल्प तयार करताना व त्यांचे प्रत्यक्ष काम चालू असताना काही विशिष्ट अभिकल्पांची (आराखड्यांची) संशोधनात्मक तपासणी होणे जरुर असते काही ठिकाणी बांधकामात वापरल्या जाणाऱ्या सामग्रीची चाचणी वा परीक्षण करणे जरुर असते, तर काही ठिकाणी करावयाच्या बांधकामाची व त्यातील उपांगांच्या (घटकांच्या) प्रतिकृती तयार करणे व त्यांवर आवश्यक ते प्रयोग करून त्यांची उपयुक्तता व मजबुती अजमावणे जरुर असते. या सर्व प्रकारच्या संशोधनात्मक पाहणीत बऱ्याच पर्यायी योजनांचा विचार करावा लागतो. तसेच खुद्द बांधकाम चालू असताना नवीन समस्या व अनपेक्षित अडचणी उपस्थित होतात. अशा विविध समस्यांसंबंधीचे व चाचणीचे काम संस्थेकडे सुपूर्द केले जाते. राज्यातील निम-सरकारी व खाजगी क्षेत्रांत चालू असलेल्या बांधकामांसंबंधीच्या समस्या आणि चाचणी−कार्यही संस्थेमार्फत शक्य तितके स्वीकारले जाते. यांशिवाय केंद्र शासनाकडून केंद्रीय सिंचाई व शक्ती मंडळ आणि वाहतूक मंत्रालय यांच्यातर्फे संस्थेकडे बरेच मूलभूत संशोधनाचे प्रकल्प सुपूर्द करण्यात आले आहेत. एवढेच नव्हे तर १९७७ साली अफगाणिस्तानमधील ‘सलमा’ प्रकल्पाच्या प्रतिकृतीचा अभ्यास करण्याचे कामही संस्थेकडे सोपविले होते. १९८३-८४ मध्ये नर्मदासागर व सरदार सरोवर या इतर राज्यांतील प्रकल्पांच्या समस्यादेखील संस्थेने हाती घेतल्या. संशोधन व परीक्षण यांखेरीज संस्थेकडे पुढील कामेही सोपविण्यात आली आहेत : (१) प्रमुख व मध्यम अशा प्रकल्पांवर उभारलेल्या मृदा व क्राँक्रीट यांविषयीच्या प्रयोगशाळांची तपासणी करून तेथील उपकरणांचे ठराविक काळाने प्रमाणीकरण करणे (२) प्रशिक्षणार्थीसाठी काही व्याख्याने आयोजित करून व संस्थेच्या प्रयोगशाळांत प्रात्याक्षिकांची सोय करून नासिकच्या अभियांत्रिकी अधिकारी महाविद्यालयास सहाय्य करणे (३) शासनातर्फे प्रकाशित होणाऱ्या स्थापत्य या त्रैमासिकाचे संकलन, संपादन व प्रकाशन करणे (४) सुधारित ''पी. डब्ल्यू. डी'' ''हँडबुक''चे संकलन, संपादन व प्रकाशनकरणे व (५) दिल्ली येथील केंद्रीय सिंचाई व शक्ती मंडळ, भारतीय मानक संस्था, इंडियन रोड काँग्रेस वगैरे प्रमुख राष्ट्रीय संस्थांच्या निरनिराळ्या समित्यांवर प्रतिनिधित्व करून त्यांच्या कामकाजात सक्रिय भाग घेणे. == बाह्य दुवे == * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/28566 महाराष्ट्र अभियांत्रिकी संशोधन संस्था (मराठी विश्वकोश)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260412135834/https://vishwakosh.marathi.gov.in/28566/ |date=2026-04-12 }} [[वर्ग:अभियांत्रिकी]] q946lw9nq1t6bgsa0hfzu83e94reiu6 10 341623 2701203 2696042 2026-08-12T05:22:57Z Nitin.kunjir 4684 2701203 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = वेस्ट इंडीजचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे | title = वेस्ट इंडीजचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे | state = collapsed |listclass = hlist | list1 = '''[[कसोटी क्रिकेट|कसोटी]] आणि [[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] दौरे''' | group2 = अफगाणिस्तान | list2 = * [[अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०१७|२०१७]] | group3 = ऑस्ट्रेलिया | list3 = * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९५४-५५|१९५४-५५]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९६४-६५|१९६४-६५]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९७२-७३|१९७२-७३]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९७७-७८|१९७७-७८]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९८३-८४|१९८३-८४]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९९०-९१|१९९०-९१]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९९४-९५|१९९४-९५]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९९८-९९|१९९८-९९]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २००३|२००२-०३]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २००८|२००८]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०११-१२|२०११-१२]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०१५|२०१५]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२१|२०२१]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२५|२०२५]] | group4 = बांगलादेश | list4 = * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २००४|२००४]] * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २००९|२००९]] * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०१४|२०१४]] * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज आणि अमेरिका दौरा, २०१८|२०१८]] * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२२|२०२२]] * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२४-२५|२०२४-२५]] | group5 = इंग्लंड | list5 = * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९२९-३०|१९२९-३०]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९३४-३५|१९३४-३५]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९४७-४८|१९४७-४८]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९५३-५४|१९५३-५४]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९५९-६०|१९५९-६०]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९६७-६८|१९६७-६८]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९७३-७४|१९७३-७४]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९८०-८१|१९८०-८१]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९८५-८६|१९८५-८६]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९८९-९०|१९८९-९०]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९९३-९४|१९९३-९४]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९९७-९८|१९९७-९८]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २००३-०४|२००३-०४]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २००८-०९|२००८-०९]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०१३-१४|२०१३-१४]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०१४-१५|२०१४-१५]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०१६-१७|२०१६-१७]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०१८-१९|२०१८-१९]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२१-२२|२०२१-२२]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२३-२४|२०२३-२४]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२४-२५|२०२४-२५]] | group6 = भारत | list6 = * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९५२-५३|१९५२-५३]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९६१-६२|१९६१-६२]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९७०-७१|१९७०-७१]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९७५-७६|१९७५-७६]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९८२-८३|१९८२-८३]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९८८-८९|१९८८-८९]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९९६-९७|१९९६-९७]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २००२|२००१-०२]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २००६|२००६]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २००९|२००९]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०११|२०११]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०१६|२०१६]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०१७|२०१७]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज आणि अमेरिका दौरा, २०१९|२०१९]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज आणि अमेरिका दौरा, २०२२|२०२२]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२३|२०२३]] | group7 = आयर्लंड | list7 = * [[आयर्लंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २००९-१०|२००९-१०]] * [[आयर्लंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०१३-१४|२०१३-१४]] * [[आयर्लंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०१९-२०|२०१९-२०]] * [[आयर्लंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२१-२२|२०२१-२२]] | group8 = न्यू झीलंड | list8 = * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९७१-७२|१९७१-७२]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९८४-८५|१९८४-८५]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९९५-९६|१९९५-९६]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २००२|२००२]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०१२|२०१२]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०१४|२०१४]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२२|२०२२]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६|२०२६]] | group9 = पाकिस्तान | list9 = * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९५७-५८|१९५७-५८]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९७६-७७|१९७६-७७]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९८७-८८|१९८७-८८]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९९२-९३|१९९२-९३]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०००|२०००]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २००५|२००५]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०११|२०११]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०१३|२०१३]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०१६-१७|२०१६-१७]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२१|२०२१]] * [[पाकिस्तानी क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२५|२०२५]] | group10 = दक्षिण आफ्रिका | list10 = * [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९९१-९२|१९९२]] * [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०००-०१|२००१]] * [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २००५|२००४-०५]] * [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०१०|२०१०]] * [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२१|२०२१]] * [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२४|२०२४]] | group11 = श्रीलंका | list11 = * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९९५-९६|१९९५-९६]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९९७|१९९७]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २००३|२००२]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २००७-०८|२००७-०८]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०१८|२०१८]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२०-२१|२०२०-२१]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६|२०२६]] | group12 = झिम्बाब्वे | list12 = * [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९९९-२०००|१९९९-२०००]] * [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २००६|२००६]] * [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २००९-१०|२००९-१०]] * [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०१२-१३|२०१२-१३]] | list13 = '''स्पर्धा आयोजित केल्या''' | group14 = अनेक संघ | list14 = * [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]] * [[२०१० आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२०|२०१०]] * [[वेस्ट इंडीज त्रिकोणी मालिका, २०१३|२०१३]] * [[वेस्ट इंडीज त्रिकोणी मालिका, २०१६|२०१६]] | list15 = '''इतर दौरे''' | group16 = अमेरिका | list16 = * [[अमेरिका क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १८८७-८८|१८८७-८८]] * [[फिलाडेल्फियन क्रिकेट संघाचा जमैका दौरा, १९०८-०९|१९०९]] * [[युनायटेड स्टेट्स ऑफ अमेरिका क्रिकेट संघाचा जमैका दौरा, २००४|२००४]] | group17 = ऑस्ट्रेलियन ([[जागतिक मालिका क्रिकेट|डब्ल्यूएससी]]) | list17 = * [[ऑस्ट्रेलियन वर्ल्ड सिरीज क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९७९|१९७८-७९]] | group18 = बर्म्युडा | list18 = * [[बर्म्युडा क्रिकेट संघाचा बार्बाडोस दौरा, १९५७-५८|१९५७-५८]] * [[बर्म्युडा क्रिकेट संघाचा बार्बाडोस दौरा, १९८२-८३|१९८२-८३]] * [[बर्म्युडा क्रिकेट संघाचा बार्बाडोस दौरा, १९९२-९३|१९९२-९३]] * [[बर्म्युडा क्रिकेट संघाचा बार्बाडोस दौरा, १९९३-९४|१९९३-९४]] * [[बर्म्युडा क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०१२-१३|२०१२-१३]] | group19 = कॅनडा | list19 = * [[कॅनडा क्रिकेट संघाचा लीवर्ड आणि विंडवर्ड आयलँड दौरा, १९७६|१९७६]] * [[कॅनडा क्रिकेट संघाचा जमैका दौरा, १९८४-८५|१९८४-८५]] * [[कॅनडा क्रिकेट संघाचा बार्बाडोस दौरा, १९८७-८८|१९८७-८८]] * [[कॅनडा क्रिकेट संघाचा जमैका दौरा, १९८८-८९|१९८८-८९]] * [[कॅनडा क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २००९-१०|२००९-१०]] * [[कॅनडा क्रिकेट संघाचा बार्बाडोस दौरा, २०११-१२|२०११-१२]] * [[कॅनडा क्रिकेट संघाचा त्रिनिदाद दौरा, २०१२-१३|२०१२-१३]] | group20 = डच | list20 = * [[नेदरलँड्स क्रिकेट संघाचा बार्बाडोस दौरा, २००१|२००१]] | group21 = इंग्लिश | list21 = * [[आर.एस. लुकास इलेव्हन क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १८९४-९५|१८९४-९५]] * [[ए. ए. प्रिस्टली इलेव्हन क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १८९६-९७|१८९६-९७ (प्रिस्टली)]] * [[लॉर्ड हॉक इलेव्हन क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १८९६-९७|१८९६-९७ (हॉक)]] * [[आर.ए. बेनेट इलेव्हन क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९०१-०२|१९०१-०२]] * [[लॉर्ड ब्रॅकली इलेव्हन क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९०४-०५|१९०४-०५]] * [[इंग्लिश क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९१०-११|१९१०-११]] * [[इंग्लिश क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९१२-१३|१९१२-१३]] * [[इंग्लिश क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९२५-२६|१९२५-२६]] * [[एल.एच. टेनिसन इलेव्हन क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९२६-२७|१९२६-२७]] * [[एल.एच. टेनिसन इलेव्हन क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९२७-२८|१९२७-२८]] * [[सर ज्युलियन कॅन इलेव्हन क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९२८-२९|१९२८-२९]] * [[लॉर्ड टेनिसन इलेव्हन क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९३१-३२|१९३१-३२]] * [[ई.डब्ल्यू. स्वांटन इलेव्हन क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९५५-५६|१९५५-५६]] * [[ड्यूक ऑफ नॉरफोक इलेव्हन क्रिकेट संघाचा जमैका दौरा, १९५६-५७|१९५६-५७]] * [[ई.डब्ल्यू. स्वांटन इलेव्हन क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९६०-६१|१९६०-६१]] * [[ड्यूक ऑफ नॉरफोक इलेव्हन क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९६९-७०|१९६९-७०]] * [[डी. एच. रॉबिन्स इलेव्हन क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९७४-७५|१९७४-७५]] * [[मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९९१-९२|१९९१-९२]] | group23 = बहुराष्ट्रीय | list23 = * [[उर्वरित वर्ल्ड इलेव्हन क्रिकेट संघाचा बार्बाडोस दौरा, १९६६-६७|१९६६-६७]] | group24 = स्कॉटिश | list24 = * [[स्कॉटिश क्रिकेट संघाचा बार्बाडोस दौरा, २००५-०६|२००५-०६]] | group25 = श्रीलंका | list25 = * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९९५-९६|१९९५-९६]] }} <noinclude> [[वर्ग: आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे नेव्हिगेशनल बॉक्स]] </noinclude> bkjtl9rmdeblgcm7qtkkhr0p8k9h7o6 0 341860 2701195 2534118 2026-08-12T04:59:47Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701195 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = भारतीय क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२३-२४ | team1_image = Flag of South Africa.svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_image = Flag of India.svg | team2_name = भारत | from_date = १० डिसेंबर २०२३ | to_date = ७ जानेवारी २०२४ | team1_captain = [[टेंबा बावुमा]]<ref name="DE" group="n">दुसऱ्या कसोटीत [[डीन एल्गर]]ने दक्षिण आफ्रिकेचे नेतृत्व केले.</ref> <small>(कसोटी)</small><br>[[एडन मार्कराम]] <small>(वनडे आणि टी२०आ)</small> | team2_captain = [[रोहित शर्मा]] <small>(कसोटी)</small><br>[[लोकेश राहुल]] <small>(वनडे)</small><br>[[सूर्यकुमार यादव]] <small>(टी२०आ)</small> | no_of_tests = 2 | team1_tests_won = 1 | team2_tests_won = 1 | team1_tests_most_runs = [[डीन एल्गर]] (२०१) | team2_tests_most_runs = [[विराट कोहली]] (१७२) | team1_tests_most_wickets = [[नांद्रे बर्गर]] (११)<br>[[कागिसो रबाडा]] (११) | team2_tests_most_wickets = [[जसप्रीत बुमराह]] (१२) | player_of_test_series = [[डीन एल्गर]] (दक्षिण आफ्रिका)<br />[[जसप्रीत बुमराह]] (भारत) | no_of_ODIs = 3 | team1_ODIs_won = 1 | team2_ODIs_won = 2 | team1_ODIs_most_runs = [[टोनी डी झॉर्झी]] (२२८) | team2_ODIs_most_runs = [[साई सुदर्शन]] (१२७) | team1_ODIs_most_wickets = [[ब्युरन हेंड्रिक्स]] (५)<br />[[नांद्रे बर्गर]] (५) | team2_ODIs_most_wickets = [[अर्शदीप सिंग]] (१०) | player_of_ODI_series = [[अर्शदीप सिंग]] (भारत) | no_of_twenty20s = 3 | team1_twenty20s_won = 1 | team2_twenty20s_won = 1 | team1_twenty20s_most_runs = [[रीझा हेंड्रिक्स]] (५७) | team2_twenty20s_most_runs = [[सूर्यकुमार यादव]] (१५६) | team1_twenty20s_most_wickets = [[जेराल्ड कोएत्झी]] (३)<br />[[लिझाद विल्यम्स]] (३) | team2_twenty20s_most_wickets = [[कुलदीप यादव]] (६) | player_of_twenty20_series = [[सूर्यकुमार यादव]] (भारत) }} भारतीय क्रिकेट संघाने डिसेंबर २०२३ ते जानेवारी २०२४ या कालावधीत तीन [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]] (टी२०आ), तीन [[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] (वनडे) आणि दोन [[कसोटी क्रिकेट|कसोटी]] सामने खेळण्यासाठी दक्षिण आफ्रिकेचा दौरा केला.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/3591074 |title=Schedule confirmed for India's tour of South Africa |work=International Cricket Council |access-date=14 July 2023}}</ref> कसोटी मालिका [[२०२३-२०२५ आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप|२०२३-२०२५ आयसीसी जागतिक कसोटी चॅम्पियनशिप]]चा भाग बनली.<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/127174/indias-tour-of-sa-to-begin-with-t20is-on-december-10 |title=India's tour of SA to begin with T20Is on December 10 |work=Cricbuzz |access-date=15 July 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/world-test-championship-india-to-play-two-tests-on-all-format-tour-of-south-africa-in-2023-24-1387466 |title=India to play two Tests on all-format tour of South Africa in 2023-24 |work=ESPNcricinfo |access-date=15 July 2023}}</ref> टी२०आ मालिकेने २०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक स्पर्धेसाठी दोन्ही संघांच्या तयारीचा भाग बनवला.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/india-in-south-africa-2023-24-1387592/south-africa-vs-india-3rd-t20i-1387599/match-preview |title=India and South Africa prep for T20I series decider |work=ESPNcricinfo |access-date=14 December 2023}}</ref> १४ जुलै २०२३ रोजी, [[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]] (सीएसए) आणि [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] (बीसीसीआय) यांनी दौऱ्याचे वेळापत्रक जाहीर केले.<ref>{{cite web |url=https://cricket.co.za/2023/07/14/csa-and-bcci-announce-schedule-for-multi-format-tour-against-india/ |title=CSA AND BCCI ANNOUNCE SCHEDULE FOR MULTI-FORMAT TOUR AGAINST INDIA |work=Cricket South Africa |access-date=15 July 2023 |archive-date=2023-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208084821/https://cricket.co.za/2023/07/14/csa-and-bcci-announce-schedule-for-multi-format-tour-against-india/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bcci.tv/articles/2023/news/55556017/india-s-squad-for-19th-asian-games-hangzhou-2022-announced |title=BCCI-CSA announce fixtures for India’s Tour of South Africa 2023-24 |work=Board of Control for Cricket in India |access-date=15 July 2023}}</ref> पहिला टी२०आ पावसामुळे वाहून गेल्यानंतर टी२०आ मालिका १-१ अशी बरोबरीत सुटली.<ref>{{cite web |url=https://wisden.com/series-stories/south-africa-v-india-2023-24/marks-out-of-10-player-ratings-for-india-after-the-1-1-t20i-series-draw-with-south-africa |title=Marks out of 10: Player ratings for India after the 1-1 T20I series draw with South Africa |work=Wisden |access-date=14 December 2023 |archive-date=2023-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231214203458/https://wisden.com/series-stories/south-africa-v-india-2023-24/marks-out-of-10-player-ratings-for-india-after-the-1-1-t20i-series-draw-with-south-africa |url-status=dead }}</ref> भारताने एकदिवसीय मालिका २-१ ने जिंकली.<ref>{{cite web|url=https://www.deccanherald.com/sports/cricket/samsons-maiden-ton-arshdeeps-efficiency-hand-india-78-run-win-over-sa-bag-odi-series-2-1-2821500 |title=Samson's maiden ton, Arshdeep's efficiency hand India 78-run win over SA, bag ODI series 2-1 |work=Deccan Herald |access-date=22 December 2023}}</ref> २२ डिसेंबर २०२३ रोजी, दक्षिण आफ्रिकेच्या [[डीन एल्गर]]ने कसोटी मालिकेनंतर कसोटीतून निवृत्त होणार असल्याची घोषणा केली.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/dean-elgar-to-retire-from-tests-after-india-series-1413931 |title=Elgar to retire from Tests after India series |work=ESPNcricinfo |access-date=22 December 2023}}</ref> दक्षिण आफ्रिकेने पहिली कसोटी एक डाव आणि ३२ धावांनी जिंकली.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/india-in-south-africa-2023-24-1387592/south-africa-vs-india-1st-test-1387603/match-report |title=Elgar and South Africa pacers flatten India inside three days |work=ESPNcricinfo |access-date=4 January 2023}}</ref> भारताने दुसरी कसोटी ७ गडी राखून जिंकली<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/south-africa-vs-india-second-test-shortest-match-number-of-balls-bowled-record-stats-history/article67705633.ece |title=SA vs IND, 2nd Test: India beats South Africa inside two days to record shortest Test match with a result |work=Sportstar |access-date=4 January 2023}}</ref> आणि कसोटी मालिका १-१ अशी बरोबरीत सोडवली.<ref>{{cite web|url=https://www.indiatvnews.com/sports/cricket/ind-vs-sa-bumrah-siraj-guide-india-to-historic-first-ever-test-win-in-cape-town-level-series-1-1-against-south-africa-2024-01-04-910288 |title=Bumrah, Siraj guide India to historic first-ever Test win in Cape Town; level series 1-1 against South Africa |work=India TV |access-date=4 January 2023}}</ref> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |- !colspan=3|{{cr|SA}} !colspan=3|{{cr|IND}} |- ! कसोटी<ref name="squad">{{Cite web |title=Bavuma, Rabada rested for white-ball games against India, Stubbs gets maiden Test call-up |url=https://www.espncricinfo.com/story/temba-bavuma-kagiso-rabada-rested-for-white-ball-games-against-india-tristan-stubbs-gets-maiden-test-call-up-1411562 |access-date=2023-12-04 |work=ESPNcricinfo |language=en}}</ref> ! वनडे<ref>{{Cite web |title=Plenty of new faces in South Africa's squads for India series |url=https://www.icc-cricket.com/news/3807638 |access-date=2023-12-04 |work=International Cricket Council |language=en}}</ref> ! टी२०आ<ref>{{Cite web |title=Bavuma, Rabada left out for white-ball leg of India series |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/128697/bavuma-rabada-left-out-for-white-ball-leg-of-india-series-cricbuzzcom |access-date=2023-12-04 |website=Cricbuzz |language=en}}</ref> ! कसोटी<ref>{{cite web |access-date=30 November 2023 |title=Bumrah, Rahul and Shreyas back in India's Test squad|url=https://www.espncricinfo.com/story/bumrah-rahul-and-shreyas-back-in-india-test-squad-for-south-africa-1411122 |work=ESPNcricinfo}}</ref> ! वनडे<ref>{{cite web |access-date=30 November 2023 |title=Big guns return as India name squads for South Africa tour |url=https://www.icc-cricket.com/news/3801682 |work=International Cricket Council}}</ref> ! टी२०आ<ref>{{cite web |access-date=30 November 2023 |title=Kohli and Rohit rested for white-ball games in SA; Suryakumar to lead in T20Is, Rahul in ODIs |url=https://www.espncricinfo.com/story/suryakumar-to-lead-india-for-t20is-against-sa-kohli-and-rohit-rested-1411120 |work=ESPNcricinfo}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * [[टेंबा बावुमा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[डेव्हिड बेडिंगहॅम]] * [[नांद्रे बर्गर]] * [[जेराल्ड कोएत्झी]] * [[डीन एल्गर]] * [[झुबेर हमझा]] * [[मार्को यान्सिन]] * [[एडन मार्कराम]] * [[केशव महाराज]] * [[वियान मल्डर]] * [[लुंगी न्गिदी]] * [[कीगन पीटरसन]] * [[कागिसो रबाडा]] * [[ट्रिस्टन स्टब्स]] * [[काइल व्हेरेइन]] ([[यष्टिरक्षक]]) * [[टोनी डी झॉर्झी]] | * [[एडन मार्कराम]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * <s>[[ओटनील बार्टमन]]</s> * [[नांद्रे बर्गर]] * [[टोनी डी झॉर्झी]] * [[ब्युरन हेंड्रिक्स]] * [[रीझा हेंड्रिक्स]] * [[हेनरिक क्लासेन]] * [[केशव महाराज]] * [[मिहलाली मपोंगवाना]] * [[डेव्हिड मिलर]] * [[वियान मल्डर]] * [[अँडिल फेहलुक्वायो]] * [[तबरेझ शम्सी]] * [[रेसी व्हान देर दुस्सेन]] * [[काइल व्हेरेइन]] * [[लिझाद विल्यम्स]] | * [[एडन मार्कराम]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[ओटनील बार्टमन]] * [[नांद्रे बर्गर]] * [[मॅथ्यू ब्रेट्झके]] * [[जेराल्ड कोएत्झी]] * [[डोनोव्हन फरेरा]] * [[ब्युरन हेंड्रिक्स]] * [[रीझा हेंड्रिक्स]] * [[मार्को यान्सिन]] * [[हेनरिक क्लासेन]] * [[केशव महाराज]] * [[डेव्हिड मिलर]] * <s>[[लुंगी न्गिदी]]</s> * [[अँडिल फेहलुक्वायो]] * [[तबरेझ शम्सी]] * [[ट्रिस्टन स्टब्स]] * [[लिझाद विल्यम्स]] | * [[रोहित शर्मा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[जसप्रीत बुमराह]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उपकर्णधार]]) * [[रविचंद्रन अश्विन]] * [[केएस भरत]] ([[यष्टिरक्षक]]) * [[अभिमन्यू ईश्वरन]] * <s>[[रुतुराज गायकवाड]]</s> * [[शुभमन गिल]] * [[श्रेयस अय्यर]] * [[रवींद्र जडेजा]] * [[यशस्वी जयस्वाल]] * [[अवेश खान]] * <s>[[इशान किशन]] ([[यष्टिरक्षक]])</s> * [[विराट कोहली]] * [[मुकेश कुमार]] * [[प्रसिद्ध कृष्ण]] * [[लोकेश राहुल]] ([[यष्टिरक्षक]]) * <s>[[मोहम्मद शमी]]</s> * [[मोहम्मद सिराज]] * [[शार्दुल ठाकूर]] | * [[लोकेश राहुल]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक]]) * [[श्रेयस अय्यर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उपकर्णधार]]) * <s>[[दीपक चहर]]</s> * [[युझवेंद्र चहल]] * [[आकाश दीप]] * [[रुतुराज गायकवाड]] * [[अवेश खान]] * [[मुकेश कुमार]] * [[अक्षर पटेल]] * [[रजत पाटीदार]] * [[संजू सॅमसन]] ([[यष्टिरक्षक]]) * [[अर्शदीप सिंग]] * [[रिंकू सिंग]] * [[साई सुदर्शन]] * [[वॉशिंग्टन सुंदर]] * [[तिलक वर्मा]] * [[कुलदीप यादव]] | * [[सूर्यकुमार यादव]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[रवींद्र जडेजा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उपकर्णधार]]) * [[रवी बिश्नोई]] * <s>[[दीपक चहर]]</s> * [[रुतुराज गायकवाड]] * [[शुभमन गिल]] * [[श्रेयस अय्यर]] * [[यशस्वी जयस्वाल]] * [[इशान किशन]] ([[यष्टिरक्षक]]) * [[मुकेश कुमार]] * [[जितेश शर्मा]] ([[यष्टिरक्षक]]) * [[अर्शदीप सिंग]] * [[रिंकू सिंग]] * [[मोहम्मद सिराज]] * [[वॉशिंग्टन सुंदर]] * [[तिलक वर्मा]] * [[कुलदीप यादव]] |} दक्षिण आफ्रिकेचे [[जेराल्ड कोएत्झी]], [[मार्को यान्सिन]] आणि [[लुंगी न्गिदी]] यांची फक्त पहिल्या दोन टी२०आ सामन्यांसाठी निवड झाली.<ref name="squad"/> तथापि, दुखापतीमुळे न्गिदी टी२०आ मालिकेतून बाहेर पडला आणि त्याच्या जागी [[ब्युरन हेंड्रिक्स]]ने स्थान मिळवले.<ref>{{cite web |access-date=8 December 2023 |title=Ngidi ruled out of India T20Is with ankle sprain, also doubtful for Tests |url=https://www.espncricinfo.com/story/ngidi-ruled-out-of-india-t20is-with-ankle-sprain-also-doubtful-for-tests-1411950 |work=ESPNcricinfo}}</ref> १६ डिसेंबर २०२३ रोजी, भारताचा [[मोहम्मद शमी]] दुखापतीमुळे कसोटी मालिकेतून बाहेर पडला.<ref>{{cite web |access-date=16 December 2023 |title=Injured Shami to miss South Africa Tests, Chahar unavailable for ODIs |url=https://www.espncricinfo.com/story/india-in-south-africa-injured-mohammed-shami-to-miss-tests-deepak-chahar-unavailable-for-odis-1413015 |work=ESPNcricinfo}}</ref> कौटुंबिक वैद्यकीय आणीबाणीचे कारण देत भारताचा [[दीपक चहर]] वनडे आणि टी२०आ या दोन्ही मालिकेसाठी अनुपलब्ध होता.<ref>{{cite web |access-date=16 December 2023 |title=Shami and Chahar out of South Africa tour |url=https://www.icc-cricket.com/news/3824258 |work=International Cricket Council}}</ref> चहरच्या जागी [[आकाश दीप]]चा वनडे संघात समावेश करण्यात आला.<ref>{{cite web |access-date=16 December 2023 |title=India Vs South Africa: Mohammed Shami Ruled Out Of Test Series, Akash Deep Replaces Deepak Chahar In ODI Squad |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/india-in-south-africa/india-vs-south-africa-mohammed-shami-ruled-out-of-test-series-akashdeep-replaces-deepak-chahar-in-odi-squad/articleshow/106039705.cms |work=Times of India}}</ref> कसोटी सामन्यांच्या तयारीसाठी [[श्रेयस अय्यर]]ही शेवटच्या दोन एकदिवसीय सामन्यांसाठी अनुपलब्ध होता.<ref>{{cite web |access-date=16 December 2023 |title=Shami ruled out, Deepak Chahar withdrawn; BCCI makes multiple changes to India's ODI and Test squads vs South Africa |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/shami-ruled-out-deepak-chahar-withdrawn-bcci-makes-multiple-changes-to-indias-odi-and-test-squads-vs-south-africa-101702701311835-amp.html |work=Hindustan Times}}</ref> १७ डिसेंबर २०२३ रोजी, व्यक्त केलेल्या वैयक्तिक कारणांमुळे भारताच्या [[इशान किशन]]ला कसोटी संघातून काढून टाकण्यात आले आणि त्याच्या जागी [[केएस भरत]]ची नियुक्ती करण्यात आली.<ref>{{cite web |url=https://www.bcci.tv/articles/2023/news/55556071/update-ishan-kishan?platform=international&type=men |title=Ishan Kishan withdrawn from India's Test Squad |work=Board of Control for Cricket in India |access-date=17 December 2023 |archive-date=2023-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231217103910/https://www.bcci.tv/articles/2023/news/55556071/update-ishan-kishan?platform=international&type=men |url-status=dead }}</ref> १९ डिसेंबर २०२३ रोजी, [[अँडिल फेहलुक्वायो]] आणि [[ओटनील बार्टमन]] यांना दुखापतींमुळे शेवटच्या दोन एकदिवसीय सामन्यांमधून बाहेर काढण्यात आले<ref>{{cite web |url=https://www.crictracker.com/cricket-news/ottniel-baartman-andile-phehlukwayo-set-to-miss-last-two-odis-against-india-7663/ |title=Ottniel Baartman, Andile Phehlukwayo set to miss last two ODIs against India |work=Crictracker |access-date=19 December 2023}}</ref> आणि [[ब्युरन हेंड्रिक्स]]चा दक्षिण आफ्रिकेच्या संघात समावेश करण्यात आला.<ref>{{cite web |url=https://www.brecorder.com/news/40279442 |title=South Africa lose Phehlukwayo for rest of India ODI series |work=Business Recorder |access-date=19 December 2023}}</ref> २२ डिसेंबर २०२३ रोजी, भारताच्या [[रुतुराज गायकवाड]]ला दुखापतीमुळे कसोटी मालिकेतून बाहेर काढण्यात आले,<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/sa-vs-ind-virat-kohli-returns-home-from-south-africa-likely-to-be-back-for-first-test-ruturaj-gaikwad-ruled-out-1413945 |title=Kohli returns home from South Africa, likely to be back for first Test |work=ESPNcricinfo |access-date=22 December 2023}}</ref> त्याच्या जागी [[अभिमन्यू ईश्वरन]]चे नाव घेण्यात आले.<ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/3832535 |title=Gaikwad ruled out of South Africa Tests |work=International Cricket Council |access-date=23 December 2023}}</ref> दुस-या कसोटीसाठी, [[झुबेर हमझा]]ने दक्षिण आफ्रिकेच्या संघात जखमी [[टेम्बा बावुमा]]च्या जागा घेतली<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/injured-bavuma-ruled-out-of-cape-town-test-1414650 |title=Injured Bavuma ruled out of Cape Town Test |work=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2023}}</ref> आणि [[डीन एल्गर]]ला सामन्यासाठी कर्णधार म्हणून नियुक्त केले.<ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/3840687 |title=Elgar named South Africa captain for farewell Test against India |work=International Cricket Council |access-date=29 December 2023}}</ref> २९ डिसेंबर २०२३ रोजी, [[अवेश खान]]ला दुसऱ्या कसोटीसाठी भारताच्या संघात समाविष्ट करण्यात आले.<ref>{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/avesh-khan-added-to-team-india-squad-for-second-test-against-south-africa-as-replacement-for-mohammed-shami-101703831072542.html |title=Avesh Khan added to Team India squad for final Test against South Africa |work=Hindustan Times |access-date=29 December 2023}}</ref> ३० डिसेंबर २०२३ रोजी, दक्षिण आफ्रिकेचा [[जेराल्ड कोएत्झी]] दुखापतीमुळे दुसऱ्या कसोटीतून बाहेर पडला.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/sa-vs-ind-gerald-coetzee-ruled-out-of-cape-town-test-against-india-1414807 |title=Coetzee ruled out of second Test against India |work=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2023}}</ref> ==टी२०आ मालिका== ===पहिला टी२०आ=== {{Single-innings cricket match | date = १० डिसेंबर २०२३ | time = १६:०० | daynight = Yes | team1 = {{cr-rt|SA}} | team2 = {{cr|IND}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = सामना सोडला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1387597.html धावफलक] | venue = [[किंग्समीड क्रिकेट ग्राउंड]], [[डर्बन]] | umpires = [[स्टीफन हॅरिस]] (दक्षिण आफ्रिका) आणि [[बोंगानी जेले]] (दक्षिण आफ्रिका) | motm = | toss = नाणेफेक नाही. | rain = पावसामुळे खेळ होऊ शकला नाही. | notes = }} ===दुसरा टी२०आ=== {{Single-innings cricket match | date = १२ डिसेंबर २०२३ | time = १७:०० | daynight = Yes | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|SA}} | score1 = १८०/७ (१९.३ षटके) | runs1 = [[रिंकू सिंग]] ६८[[नाबाद|*]] (३९) | wickets1 = [[जेराल्ड कोएत्झी]] ३/३२ (३.३ षटके) | score2 = १५४/५ (१३.५ षटके) | runs2 = [[रीझा हेंड्रिक्स]] ४९ (२७) | wickets2 = [[मुकेश कुमार]] २/३४ (३ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिकेने ५ गडी राखून विजय मिळवला ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धत]]) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1387598.html धावफलक] | venue = [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल|सेंट जॉर्ज पार्क क्रिकेट ग्राउंड]], [[पोर्ट एलिझाबेथ|गकेबरहा]] | umpires = [[लुबाबालो ग्कुमा]] (दक्षिण आफ्रिका) आणि [[अलाहुद्दीन पालेकर]] (दक्षिण आफ्रिका) | motm = [[तबरेझ शम्सी]] (दक्षिण आफ्रिका) | toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे दक्षिण आफ्रिकेला १५ षटकांत १५२ धावांचे सुधारित लक्ष्य ठेवण्यात आले होते. | notes = [[सूर्यकुमार यादव]]ने (भारत) टी२०आ मध्ये २,००० धावा पूर्ण केल्या.<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/suryakumar-yadav-2000-t20i-runs-india-vs-south-africa-fastest-indian-virat-kohli-t20-records-numbers-stats/article67631724.ece |title=IND vs SA: Suryakumar Yadav crosses 2000 T20I runs, equals Virat Kohli’s record |work=Spotstar |access-date=12 December 2023}}</ref> }} ===तिसरा टी२०आ=== {{Single-innings cricket match | date = १४ डिसेंबर २०२३ | time = १७:०० | daynight = Yes | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|SA}} | score1 = २०१/७ (२० षटके) | runs1 = [[सूर्यकुमार यादव]] १०० (५६) | wickets1 = [[केशव महाराज]] २/२६ (४ षटके) | score2 = ९५ (१३.५ षटके) | runs2 = [[डेव्हिड मिलर]] ३५ (२५) | wickets2 = [[कुलदीप यादव]] ५/१७ (२.५ षटके) | result = भारताने १०६ धावांनी विजय मिळवला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1387599.html धावफलक] | venue = [[वॉंडरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] | umpires = [[बोंगानी जेले]] (दक्षिण आफ्रिका) आणि [[अलाहुद्दीन पालेकर]] (दक्षिण आफ्रिका) | motm = [[सूर्यकुमार यादव]] (भारत) | toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[नांद्रे बर्गर]] (दक्षिण आफ्रिका) ने त्याचे टी२०आ पदार्पण केले. * [[सूर्यकुमार यादव]] (भारत) टी२०आ मध्ये संयुक्त-सर्वाधिक शतक ठोकणारा खेळाडू बनला (४ शतके).<ref>{{cite web |url=https://wisden.com/series-stories/south-africa-v-india-2023-24/suryakumar-yadav-scores-record-equalling-ton |title=Suryakumar Yadav scores record-equalling ton after staggering late innings acceleration |work=Wisden |access-date=14 December 2023 |archive-date=2023-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231214203012/https://wisden.com/series-stories/south-africa-v-india-2023-24/suryakumar-yadav-scores-record-equalling-ton |url-status=dead }}</ref> }} ==एकदिवसीय मालिका== ===पहिला एकदिवसीय=== {{Single-innings cricket match | date = १७ डिसेंबर २०२३ | time = १०:०० | daynight = | team1 = {{cr-rt|SA}} | team2 = {{cr|IND}} | score1 = ११६ (२७.३ षटके) | runs1 = [[अँडिल फेहलुक्वायो]] ३३ (४९) | wickets1 = [[अर्शदीप सिंग]] ५/३७ (१० षटके) | score2 = ११७/२ (१६.४ षटके) | runs2 = [[साई सुदर्शन]] ५५[[नाबाद|*]] (४३) | wickets2 = [[अँडिल फेहलुक्वायो]] १/१५ (१ षटक) | result = भारताने ८ गडी राखून विजय मिळवला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1387600.html धावफलक] | venue = [[वॉंडरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] | umpires = [[बोंगानी जेले]] (दक्षिण आफ्रिका) आणि [[रिचर्ड केटलबोरो]] (इंग्लंड) | motm = [[अर्शदीप सिंग]] (भारत) | toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[नांद्रे बर्गर]] (दक्षिण आफ्रिका) आणि [[साई सुदर्शन]] (भारत) या दोघांनीही वनडे पदार्पण केले. * [[अर्शदीप सिंग]]ने (भारत) एकदिवसीय सामन्यात पहिले पाच बळी घेतले.<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/sa-vs-ind-adaptable-arshdeep-singh-historic-5-wicket-haul-after-being-under-pressure-2477043-2023-12-17 |title=SA vs IND: ‘Adaptable’ Arshdeep Singh delighted to take historic 5-wicket haul after being ‘under pressure’ |work=India Today |access-date=17 December 2023}}</ref> * घरच्या मैदानावर दक्षिण आफ्रिकेची वनडेतील ही सर्वात कमी धावसंख्या होती.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/india-in-south-africa-2023-24-1387592/south-africa-vs-india-1st-odi-1387600/match-report |title=Arshdeep Singh and Avesh Khan demolish South Africa |work=ESPNcricinfo |access-date=17 December 2023}}</ref> }} ===दुसरा एकदिवसीय=== {{Single-innings cricket match | date = १९ डिसेंबर २०२३ | time = १३:०० | daynight = Yes | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|SA}} | score1 = २११ (४६.२ षटके) | runs1 = [[साई सुदर्शन]] ६२ (८३) | wickets1 = [[नांद्रे बर्गर]] ३/३० (१० षटके) | score2 = २१५/२ (४२.३ षटके) | runs2 = [[टोनी डी झॉर्झी]] ११९[[नाबाद|*]] (१२२) | wickets2 = [[रिंकू सिंग]] १/२ (१ षटक) | result = दक्षिण आफ्रिकेने ८ गडी राखून विजय मिळवला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1387601.html धावफलक] | venue = [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल|सेंट जॉर्ज पार्क क्रिकेट ग्राउंड]], [[पोर्ट एलिझाबेथ|गकेबरहा]] | umpires = [[बोंगानी जेले]] (दक्षिण आफ्रिका) आणि [[अहसान रझा]] (पाकिस्तान) | motm = [[टोनी डी झॉर्झी]] (दक्षिण आफ्रिका) | toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[रिंकू सिंग]]ने (भारत) वनडे पदार्पण केले. * [[टोनी डी झॉर्झी]] (दक्षिण आफ्रिका) यांनी वनडेतील पहिले शतक झळकावले.<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.com/sports/cricket/india-in-south-africa/2nd-odi-ton-up-tony-de-zorzi-bowlers-power-south-africa-to-series-levelling-win-over-india/articleshow/106134038.cms|title=2nd ODI: Ton-Up Tony De Zorzi, Bowlers Power South Africa To Series-Levelling Win Over India |work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=19 December 2023}}</ref> }} ===तिसरा एकदिवसीय=== {{Single-innings cricket match | date = २१ डिसेंबर २०२३ | time = १३:०० | daynight = Yes | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|SA}} | score1 = २९६/८ (५० षटके) | runs1 = [[संजू सॅमसन]] १०८ (११४) | wickets1 = [[ब्युरन हेंड्रिक्स]] ३/६३ (९ षटके) | score2 = २१८ (४५.५ षटके) | runs2 = [[टोनी डी झॉर्झी]] ८१ (८७) | wickets2 = [[अर्शदीप सिंग]] ४/३० (९ षटके) | result = भारताने ७८ धावांनी विजय मिळवला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1387602.html धावफलक] | venue = [[बोलंड पार्क]], [[पार्ल]] | umpires = [[अहसान रझा]] (पाकिस्तान) आणि [[अलाहुद्दीन पालेकर]] (दक्षिण आफ्रिका) | motm = [[संजू सॅमसन]] (भारत) | toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[रजत पाटीदार]] (भारत) यांनी वनडे पदार्पण केले. * [[संजू सॅमसन]]ने (भारत) एकदिवसीय क्रिकेटमधील पहिले शतक झळकावले.<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/sanju-samson-100-century-first-international-hundred-stats-records-ind-vs-sa-3rd-odi-india-south-africa/article67662505.ece |title=Samson hits maiden international century during India v South Africa 3rd ODI |work=Sportstar |access-date=21 December 2023}}</ref> }} ==कसोटी मालिका== ===पहिली कसोटी=== {{Two-innings cricket match | date = २६-३० डिसेंबर २०२३<ref name="Days" group="n">प्रत्येक कसोटीसाठी पाच दिवसांचा खेळ नियोजित असताना, पहिल्या कसोटीचा तीन दिवसांत निकाल लागला.</ref> | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|SA}} | score-team1-inns1 = २४५ (६७.४ षटके) | runs-team1-inns1 = [[लोकेश राहुल]] १०१ (१३७) | wickets-team1-inns1 = [[कागिसो रबाडा]] ५/५९ (२० षटके) | score-team2-inns1 = ४०८ (१०८.४ षटके) | runs-team2-inns1 = [[डीन एल्गर]] १८५ (२८७) | wickets-team2-inns1 = [[जसप्रीत बुमराह]] ४/६९ (२६.४ षटके) | score-team1-inns2 = १३१ (३४.१ षटके) | runs-team1-inns2 = [[विराट कोहली]] ७६ (८२) | wickets-team1-inns2 = [[नांद्रे बर्गर]] ४/३३ (१० षटके) | score-team2-inns2 = | runs-team2-inns2 = | wickets-team2-inns2 = | result = दक्षिण आफ्रिकेने एक डाव आणि ३२ धावांनी विजय मिळवला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1387603.html धावफलक] | venue = [[सेंच्युरियन पार्क]], [[सेंच्युरियन]] | umpires = [[पॉल रायफेल]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[लँग्टन रुसेरे]] (झिम्बाब्वे) | motm = [[डीन एल्गर]] (दक्षिण आफ्रिका) | toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[डेव्हिड बेडिंगहॅम]], [[नांद्रे बर्गर]] (दक्षिण आफ्रिका) आणि [[प्रसिद्ध कृष्ण]] (भारत) या सर्वांनी कसोटी पदार्पण केले. * जागतिक कसोटी चॅम्पियनशिप गुण: दक्षिण आफ्रिका १२, भारत -२ <ref> {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/3841601 |title=India docked crucial World Test Championship points |work=International Cricket Council |access-date=29 December 2023}}</ref> }} ===दुसरी कसोटी=== {{Two-innings cricket match | date = ३-७ जानेवारी २०२४<ref name="Days" group="n" /> | team1 = {{cr-rt|SA}} | team2 = {{cr|IND}} | score-team1-inns1 = ५५ (२३.२ षटके) | runs-team1-inns1 = [[काइल व्हेरेइन]] १५ (३०) | wickets-team1-inns1 = [[मोहम्मद सिराज]] ६/१५ (९ षटके) | score-team2-inns1 = १५३ (३४.५ षटके) | runs-team2-inns1 = [[विराट कोहली]] ४६ (५९) | wickets-team2-inns1 = [[लुंगी न्गिदी]] ३/३० (६ षटके) | score-team1-inns2 = १७६ (३६.५ षटके) | runs-team1-inns2 = [[एडन मार्कराम]] १०६ (१०३) | wickets-team1-inns2 = [[जसप्रीत बुमराह]] ६/६१ (१३.५ षटके) | score-team2-inns2 = ८०/३ (१२ षटके) | runs-team2-inns2 = [[यशस्वी जयस्वाल]] २८ (२३) | wickets-team2-inns2 = [[मार्को यान्सिन]] १/१५ (२ षटके) | result = भारताने ७ गडी राखून विजय मिळवला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1387604.html धावफलक] | venue = [[न्यूलँड्स क्रिकेट ग्राउंड]], [[केप टाऊन]] | umpires = [[अहसान रझा]] (पाकिस्तान) आणि [[लँग्टन रुसेरे]] (झिम्बाब्वे) | motm = [[मोहम्मद सिराज]] (भारत) | toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[ट्रिस्टन स्टब्स]] (दक्षिण आफ्रिका) यांनी कसोटी पदार्पण केले. १८९६ मध्ये [[हॅरी बट]] नंतर तो पहिला खेळाडू बनला जो त्याच्या कसोटी पदार्पणाच्या पहिल्या दिवशी दोनदा बाद झाला.<ref>{{cite web |url=https://www.indiatvnews.com/sports/cricket/ind-vs-sa-tristan-stubbs-becomes-only-2nd-player-in-history-to-achieve-unwanted-feat-on-forgettable-test-debut-2024-01-04-910185 |title=Tristan Stubbs becomes only 2nd player in history to achieve unwanted feat on forgettable Test debut |work=India TV News |access-date=4 January 2024}}</ref> * [[डीन एल्गर]] (दक्षिण आफ्रिका) शेवटची कसोटी खेळला. १८९० मध्ये [[जॅक बॅरेट]]नंतरच्या अंतिम कसोटी सामन्यात एकाच दिवशी दोनदा बाद होणारा तो पहिला खेळाडू ठरला.<ref>{{cite news|title=SA vs IND: Dean Elgar falls cheaply to Mohammed Siraj after completing 1000 runs vs India in farewell Test|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/sa-vs-ind-dean-elgar-mohammed-siraj-1000-runs-vs-india-newlands-test-2483708-2024-01-03|work=India Today|date=3 January 2024|access-date=3 January 2024}}</ref> * दक्षिण आफ्रिकेच्या पहिल्या डावातील ५५ धावा ही भारताने कसोटी सामन्याच्या पूर्ण झालेल्या डावात स्वीकारलेल्या सर्वात कमी धावा होत्या.<ref> {{cite web |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/ind-vs-sa-south-africa-lowest-team-total-vs-india-55-all-out-test-history-record-stats/article67701604.ece |title=SA vs IND: South Africa registers lowest total by a team against India in Tests |work=Sportstar |access-date=3 January 2024}}</ref> * [[शुभमन गिल]]ने (भारत) कसोटीत १००० धावा पूर्ण केल्या.<ref>{{cite web |url=https://theframes.in/cricket/shubman-gill-completes-1000-runs-in-test-cricket-2317242 |title=Shubman Gill Completes 1000 runs in Test Cricket during SA vs IND 2nd Test Day 1 in Cape Town |work=The Frames |access-date=4 January 2024 |archive-date=2024-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240104155532/https://theframes.in/cricket/shubman-gill-completes-1000-runs-in-test-cricket-2317242 |url-status=dead }}</ref> * निकालात (६४२) टाकलेल्या चेंडूंच्या बाबतीत ही सर्वात लहान कसोटी ठरली.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/india-in-south-africa-2023-24-1387592/south-africa-vs-india-2nd-test-1387604/match-report |title=Siraj, Bumrah bowl India to victory in record time |work=ESPN Cricinfo |access-date=4 January 2024}}</ref> * या मैदानावर भारताचा हा पहिलाच कसोटी विजय होता.<ref>{{cite web |url=https://www.foxsports.com.au/cricket/cricket-2024-south-africa-vs-india-second-test-at-newlands-day-two-scorecard-live-updates-result-23-wickets-lost-on-day-one/news-story/9979618790442968bf4a8d3aaa3c01ef |title=‘Shambolic’: Test chaos ends in quickest EVER win as ‘ridiculous’ scenes to spark ugly fallout |work=Fox Sports |access-date=4 January 2024}}</ref> * जागतिक कसोटी चॅम्पियनशिप गुण: भारत १२, दक्षिण आफ्रिका ० }} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/india-in-south-africa-2023-24-1387592 ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर मालिका मुख्यपृष्ठ] {{२०२३-२०२५ आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२३-२४}} {{DEFAULTSORT:भारतीय क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२३-२४}} [[वर्ग:इ.स. २०२३ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:इ.स. २०२४ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:भारतीय क्रिकेट संघाचे दक्षिण आफ्रिका दौरे|२०२३-२४]] [[वर्ग:पुरुष क्रिकेट]] svvecde9tzep6ut0pw5ab4vthxfsxv5 0 342236 2701236 2680678 2026-08-12T06:02:31Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701236 wikitext text/x-wiki '[[भाषा आणि जीवन]]' हे भाषाविषयास वाहिलेले भाषाशास्त्रीय त्रैमासिक आहे. हे विद्वत्-प्रमाणित (पियर रिव्ह्यूड) त्रैमासिक आहे. == प्रकाशनास आरंभ == [[मराठी अभ्यास परिषद]] ही मराठी भाषकांमध्ये भाषिक सजगता निर्माण करणारी संस्था असून ती १९८२ पासून कार्यरत आहे. जुलै १९८३ पासून या परिषदेतर्फे नियमितपणे 'भाषा आणि जीवन' हे त्रैमासिक प्रकाशित केले जाते. १९८३ पासून नियमितपणे प्रकाशित होणारे सकल भारतीय भाषांमधील हे एकमेव भाषाशास्त्रीय नियतकालिक आहे. <ref>{{जर्नल स्रोत|title=महाराष्ट्र शासनातर्फे देण्यात आलेले मानपत्र|journal=भाषा आणि जीवन|volume=वर्ष ४०, अंक ०३ : पावसाळा २०२२|pages=आतील मलपृष्ठ}}</ref> [[विद्यापीठ अनुदान आयोग|विद्यापीठ अनुदान आयोगा]]<nowiki/>च्या प्रमाणित यादीमध्ये या त्रैमासिकाचा समावेश आहे. == विषय == या नियतकालिकात भाषाविषयक सैद्धांतिक विचारविमर्श, भाषांतरित साहित्याची चिकित्सा, व भाषा आणि जीवन यांतील अनेकपदरी संबंधांची निरीक्षणे आणि त्यावरील भाष्य असते. == संपादक परंपरा == डॉ.[[कल्याण काळे]] (१९८० ते १९९०) <ref>विनायक गंधे. " ज्ञानव्रती डॉ.कल्याण काळे ". ''भाषा आणि जीवन''. वर्ष ३९, अंक ३-४ : २०२१.</ref> प्रा. [[प्र.ना.परांजपे]] प्रा. [[आनंद काटीकर]] == पुरस्कार == * या त्रैमासिकाला अमेरिकेतील महाराष्ट्र फाऊंडेशनचा १९९५ सालचा पुरस्कार मिळाला आहे. * या त्रैमासिकाला २०१९ या वर्षासाठीचा, सोलापूर येथील लोकमंगल पुरस्कार मिळाला आहे. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=|date=|title=भाषा आणि जीवन|journal=भाषा आणि जीवन|volume=वर्ष ४०, अंक ०१ : हिवाळा २०२२}}</ref> == विशेषांक == * लेखकनिहाय सूची - वर्ष ३६, अंक ३-४ (२०१८) * [[कल्याण काळे]] विशेषांक - वर्ष ३९, अंक ३-४ (२०२१) == अंक उपलब्धता == [https://rmvs.marathi.gov.in/3441 भाषा आणि जीवन - ग्रंथसंपदा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260424105836/https://rmvs.marathi.gov.in/3441 |date=2026-04-24 }} (फ्री डाऊनलोड) == संदर्भ == [[वर्ग:भाषाभ्यास]] [[वर्ग:भाषाविज्ञान]] [[वर्ग:नियतकालिके]] kiossizbfd0gwog2cyz228167r1t8df 0 343923 2701150 2622919 2026-08-12T00:19:27Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701150 wikitext text/x-wiki '''प्रभाकर लक्ष्मण गावडे''' (जन्म - २० जून १९२४ नेवासे <ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mespune.in/%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0-%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%A3%E0%A4%A4%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E-%E0%A4%A1%E0%A5%89-%E0%A4%AA%E0%A5%8D/|title=ज्येष्ठ शिक्षणतज्ञ डॉ. प्र. ल. गावडे यांचे वृद्धापकाळाने निधन – Maharashtra Education Society|website=mespune.in|access-date=2024-02-06|archive-date=2024-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20240206100931/https://mespune.in/%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0-%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%A3%E0%A4%A4%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E-%E0%A4%A1%E0%A5%89-%E0%A4%AA%E0%A5%8D/|url-status=dead}}</ref>, मृत्यू - ऑगस्ट २०२१ पुणे) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.indiatimes.com/maharashtra/pune-news/well-knowneducator-p-l-gawade-passes-away/articleshow/84995059.cms|title=ज्येष्ठ शिक्षणतज्ज्ञ प्र. ल. गावडे कालवश|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2024-02-06|archive-date=2024-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20240206100659/https://marathi.indiatimes.com/maharashtra/pune-news/well-knowneducator-p-l-gawade-passes-away/articleshow/84995059.cms|url-status=dead}}</ref> शिक्षणतज्ज्ञ, लेखक == प्रबंधाचा विषय == [[विनायक सावरकर|सावरकर]]: एक चिकित्सक अभ्यास. डॉ. [[पुरुषोत्तम गणेश सहस्रबुद्धे|पु. ग. सहस्रबुद्धे]] यांच्या मार्गदर्शनाखाली प्रकाशित करण्यात आलेल्या या संशोधनपर ग्रंथास अनेक पारितोषिके मिळाली आहेत.या प्रबंधास उत्कृष्ट प्रबंधाबद्दल पुणे विद्यापीठातर्फे ‘[[नरसिंह चिंतामण केळकर|न. चि. केळकर]] पारितोषिक’ व ‘परांजपे पारितोषिक’ मिळाले. (१९७०) तसेच, या ग्रंथास महाराष्ट्र राज्याचा पुरस्कारही मिळाला. (१९७१ - ७२). <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtranayak.in/gaavadae-parabhaakara-lakasamana|title=गावडे, प्रभाकर लक्ष्मण|website=महाराष्ट्र नायक|language=en|access-date=2024-02-06}}{{मृत दुवा|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == कार्यकर्तृत्व == १९६३ ते १९८२ या काळात त्यांनी [[महाराष्ट्र एज्युकेशन सोसायटी]]<nowiki/>च्या [[सौ. विमलाबाई गरवारे प्रशाला|सौ. विमलाबाई गरवारे प्रशाले]]<nowiki/>त प्रथम उपमुख्याध्यापक व नंतर मुख्याध्यापक म्हणून काम पाहिले. त्यानंतर १९६९ ते ८२ ते महाराष्ट्र एज्युकेशन सोसायटीच्या [[आबासाहेब गरवारे महाविद्यालय|आबासाहेब गरवारे कला व शास्त्र महाविद्यालया]]<nowiki/>त आणि १९६८ ते ७२ या काळात महाराष्ट्र एज्युकेशन सोसायटीच्या [[गरवारे कॉलेज ऑफ कॉमर्स|गरवारे वाणिज्य महाविद्यालया]]<nowiki/>त पदवी व पदव्युत्तर वर्गांसाठी अध्यापन केले. महाराष्ट्र एज्युकेशन सोसायटीमध्ये सहाय्यक सचिव, सचिव आणि सल्लागार म्हणून त्यांनी काम पाहिले. <ref name=":0" /> == ग्रंथसंपदा == * सावरकरांचे साहित्यविचार * कवी [[यशवंत दिनकर पेंढरकर|यशवंत]] - काव्यरसग्रहण * ‘शालेय मराठी व्याकरण’ === संपादित ग्रंथ === * [[नारायण हरी आपटे|ना.ह.आपटे]] यांच्या 'अजिंक्यतारा' या कादंबरीचे संपादन * श्री [[तुकारामाची गाथा|तुकाराम गाथा]] - प्रकाशक, श्री ज्ञानेश्‍वरमहाराज संस्थान, आळंदी * [[ज्ञानेश्वरी|ज्ञानेश्‍वरी]] - प्रकाशक, श्री ज्ञानेश्‍वरमहाराज संस्थान, आळंदी * श्री [[ज्ञानेश्वर|ज्ञानेश्‍वर]] वाङ्मय सूची - प्रकाशक, श्री ज्ञानेश्‍वरमहाराज संस्थान, आळंदी * श्री[[नामदेव]]<nowiki/>कृत श्री ज्ञानेश्‍वर समाधी अभंग - प्रकाशक, श्री ज्ञानेश्‍वरमहाराज संस्थान, आळंदी * संजीवन - श्री ज्ञानेश्‍वरमहाराज [[संजीवन समाधी|संजीवनसमाधी]] सप्तशताब्दीनिमित्ताने प्रकाशित करण्यात आलेला संपादित ग्रंथ * शारदीयेचे चंद्रकळे - [[आबासाहेब गरवारे महाविद्यालय|आबासाहेब गरवारे महाविद्यालया]]<nowiki/>चे प्रकाशन, पुणे * विद्यार्थ्यांसाठी ‘साहित्यविहार’, ‘कथाकौस्तुभ’ या<nowiki/> पुस्तकांचे संपादन == पुरस्कार == [[सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ|सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठा]]<nowiki/>ने दि. १० फेब्रुवारी २०१८ रोजी विद्यापीठाच्या ६९ व्या वर्धापनदिन कार्यक्रमात 'जीवनसाधना गौरव' पुरस्कार प्रदान करण्यात आला.<ref name=":0" /> == गौरव == * डॉ.गावडे यांच्या अमृतमहोत्सवी वर्षानिमित्त 'अमृतसंचय' या गौरवग्रंथाचे प्रकाशन करण्यात आले होते. * [[महाराष्ट्र एज्युकेशन सोसायटी]]<nowiki/>च्या आणि शैक्षणिक क्षेत्रातील त्यांच्या योगदानाचा गौरव करण्यासाठी मएसो मुलांचे विद्यालयातील (पूर्वीची भावे स्कूल) सभागृहाचे ‘गुरुवर्य डॉ. प्र.ल. गावडे सभागृह’ असे नामकरण करण्यात आले आहे. <ref name=":0" /> == संदर्भ == [[वर्ग:शिक्षणतज्ज्ञ]] [[वर्ग:लेखक]] [[वर्ग:इ.स. १९२४ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०२१ मधील मृत्यू]] sbos0y3j4kz8iaxqroblvwyaecp4ikg 0 346118 2701185 2395125 2026-08-12T02:58:59Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701185 wikitext text/x-wiki '''बाळ धुरी''' (१९४४ - हयात)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/bollywood-news/ramanand-sagar-ramayan-bal-dhuri-who-played-dashrath-and-jayshree-gadkar-played-kaushalya-both-are-real-life-couples/amp_articleshow/107059468.cms |title='रामायणा'त मराठी पती-पत्नीने साकारलेली दशरथ आणि कौसल्या भूमिका, दोघे खऱ्या आयुष्यातही जोडीदार |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= |संकेतस्थळ=महाराष्ट्र टाइम्स |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१२ मार्च २०२४ |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20240312103349/https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/bollywood-news/ramanand-sagar-ramayan-bal-dhuri-who-played-dashrath-and-jayshree-gadkar-played-kaushalya-both-are-real-life-couples/amp_articleshow/107059468.cms |विदा दिनांक=2024-03-12 |url-status=dead }}</ref> हे मराठी रंगभूमीवरील अभिनेते आहेत. त्यांनी मराठी तसेच हिंदी भाषेतील चित्रपटात काम केले आहे. चित्रपट अभिनेत्री [[जयश्री गडकर]] या त्यांच्या पत्नी आहेत. मराठी चित्रपटांमधील त्यांच्या अनेक भूमिकांसाठी आणि [[रामानंद सागर]] यांच्या टीव्ही मालिका, ''[[रामायण (मालिका)|रामायण]]'' मालिकेत त्यांनी [[दशरथ]] राजाची, तर त्यांच्या पत्नी जयश्रीने राणी [[कौसल्या]] यांची भूमिका केली होती. तेरे मेरे सपने १९९६ या चित्रपटात [[चंद्रचूड सिंग]] यांच्या सचिव म्हणून काम केले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.rajshrimarathi.com/video/1194/legends-of-marathi-cinema-jayshree-gadkar/|title=Legends Of Marathi Cinema - Jayshree Gadkar|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131202235443/http://www.rajshrimarathi.com/video/1194/legends-of-marathi-cinema-jayshree-gadkar/|archive-date=2 December 2013|access-date=13 March 2013}}</ref> धुरी यांचे खरे नाव भैय्युजी असे होते. त्यांना चार भावंडे असून त्यानंतर हे घरातील सर्वात लहान असल्याने त्यांना बाळ असे संबोधले जात असे. शेवटी हेच टोपण नाव कायम झाले. धुरी यांनी मुंबईच्या [[व्ही.जे.टी.आय.]] महाविद्यालयातून [[वस्त्र अभियांत्रिकी]] (टेक्सटाइल इंजिनिअरिंग) शिक्षण घेतले होते. प्रारंभी त्यांनी नोकरी देखील केली होती.<ref name="लोकमत">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.lokmat.com/filmy/television/ramanand-sagar-ramayana-dasharatha-aka-bal-dhuri-life-interesting-facts-ram/ |title=रामायणमधील कौशल्या आणि दशरथ ख-या आयुष्यात आहेत पती-पत्नी; आता असे दिसतात दशरथ... |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ= दैनिक लोकमत |अ‍ॅक्सेसदिनांक= १२ मार्च २०२४ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक= }}</ref> 'पिरामल' गिरणीत त्यांनी नोकरी सुरू केली. तेथे आंतरगिरणी स्पर्धेत त्यांनी मराठी नाटक ‘काचेचा चंद्र’ मध्ये काम केले. अभिनेत्री [[उषा नाडकर्णी]] या देखील त्यांच्यासोबत या नाटकात होत्या. सदरील स्पर्धेत त्यांच्या नाटकाचा पहिला क्रमांक तर आलाच, सोबत त्यांना उत्कृष्ट अभिनेत्याचे पारितोषिक देखील मिळाले. मराठी, हिंदी, गुजराती, मारवाडी अशा विविध भाषांतील सत्तर चित्रपटांतूनही त्यांनी विविध भूमिका साकारल्या आहेत. याच सोबत तीस-पस्तीस नाटकां मध्ये त्यांनी काम केले असून एकूण नाटकांचे प्रयोग साडेपाच हजारांहून अधिक झाले आहेत. त्यांनी दूरचित्रवाहिन्यांवरील मालिका आणि काही टेलिफिल्ममध्ये देखील काम केले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.loksatta.com/manoranjan/marathi-theatre-actor-bal-dhuri-1272309/ |title= 'अभियंता’ अभिनेता |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ= दैनिक लोकसत्ता |अ‍ॅक्सेसदिनांक= १२ मार्च २०२४ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक= }}</ref> १९७५ साली [[जयश्री गडकर]] सोबत त्यांचे लग्न झाले. गडकर या पूर्वीपासूनच मराठी चित्रपसृष्टीत बालकलाकार म्हणून काम करत होत्या. त्यामुळे लग्नानंतर देखील त्यांनी जोडीने विविध चित्रपटात काम केले.<ref name="लोकमत" /> ''संगीत वरद'' या संगीत नाटकात ज्येष्ठ अभिनेते [[शिवाजी साटम]] यांना सहभागी करून घेण्यात त्यांचा मोलाचा वाटा होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.amazon.com/De-Dhakka-Shivaji-Satam/dp/product-description/B002PBST46|title=Amazon.com|access-date=13 March 2013}}</ref> == अभिनय संचिका == {| class="wikitable sortable" !''' वर्ष ''' !''' चित्रपट''' !''' भूमिका''' !''' प्रकार''' !''' भाषा''' |- | |'' देवाचीये द्वारी'' |  | चित्रपट | मराठी |- | |'' पाहुणी'' |  | चित्रपट | मराठी |- | |'' राजा पंढरीचा''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/watch?v=1J8dBdvH9wA|title=Raja Pandharicha|publisher=Youtube|access-date=8 June 2013}}</ref> |  | चित्रपट | मराठी |- | |'' सासर माहेर'' |  | चित्रपट | मराठी |- | १९७६ |'' जय बजरंग बली '' |  | चित्रपट | हिंदी |- | १९८१ |'' सून माझी लक्ष्मी'' |  | चित्रपट | मराठी |- | १९८६ |''[[रामायण (मालिका)|रामायण]]'' |[[दशरथ]] | दूरचित्रवाणी मालिका | हिंदी |- |१९८८ |'' पंढरीची वारी'' |  | चित्रपट | मराठी |- | rowspan="2" | १९८९ |'' ईश्वर'' |  | चित्रपट | हिंदी |- |'' सत्यवादी राजा हरिश्चंद्र''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/watch?v=eHRpJkMFfiE|title=Satyavadi Raja Harishchandra|publisher=Youtube|access-date=8 June 2013}}</ref> |  | चित्रपट | गुजराती |- | rowspan="2" | १९९० |'' सौतन की बेटी'' |  | चित्रपट | हिंदी |- |'' दरोडेखोर'' |  | चित्रपट | मराठी |- | १९९१ |'' मुंबई ते मॉरिशस'' |  | चित्रपट | मराठी |- | १९९४ |'' द ग्रेट मराठा'' |[[बाळाजी बाजीराव पेशवे]] | दूरचित्रवाणी मालिका | हिंदी |- | १९९६ |'' तेरे मेरे सपने'' | रामसिंग | चित्रपट | हिंदी |- | rowspan="2" | २००० |'' अशी असावी सासू'' |  | चित्रपट | मराठी |- |''[[चिमणी पाखरं]]'' | बापूसाहेब | चित्रपट | मराठी |- | २००६ |'' हिरवं कुंकू'' |  | चित्रपट | मराठी |- | rowspan="3" | २००७ |'' बंध प्रेमाचे'' |  | चित्रपट | मराठी |- |'' तिघी'' |  | चित्रपट | मराठी |- |'' माहेर माझे हे पंढरपूर ''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/watch?v=C0zAKLhReak|title=Maher Majhe He Pandharpur|publisher=Youtube|access-date=8 June 2013}}</ref> |  | चित्रपट | मराठी |- | २००८ |'' अशी ही भाऊबीज'' |  | चित्रपट | मराठी |- | २०१० |'' खुर्ची सम्राट'' |  | चित्रपट |मराठी |- | २०११ |'' सदरक्षणाय '' | वसंत पंडित | चित्रपट |मराठी |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मराठी अभिनेते]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेते]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]] [[वर्ग:गुजराती चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:इ.स. १९४४ मधील जन्म]] n66touiwndf5womf8bqo6y0rg4seviz 0 348060 2701010 2678923 2026-08-11T13:17:31Z अभय नातू 206 /* पात्र */ 2701010 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट चित्रपट | नाव = स्वरगंधर्व सुधीर फडके | छायाचित्र = | चित्र रुंदी = | चित्र शीर्षक = | निर्मिती वर्ष = २०२३ | भाषा = मराठी | इतर भाषा = | देश = [[भारत]] | निर्मिती = रीडिफाईन प्रॉडक्शन | दिग्दर्शन = योगेश देशपांडे | कथा = | पटकथा = | संवाद = | संकलन = | छाया = | कला = | गीते = | संगीत = सुधीर फडके | ध्वनी = श्रीधर फडके | पार्श्वगायन = | नृत्यदिग्दर्शन = | वेशभूषा = | रंगभूषा = | साहस दृष्ये = | ऍनिमेशन = | विशेष दृक्परिणाम = | प्रमुख कलाकार = [[सुनील बर्वे]], [[मृण्मयी देशपांडे]], सागर तळाशीकर, [[शरद पोंक्षे]], [[अविनाश नारकर]], सुखदा खांडकेकर, अपूर्वा मोडक, धीरेश जोशी | प्रदर्शन तारीख = १ मे, २०२४ | वितरक= | अवधी = | पुरस्कार = | निर्मिती_खर्च = | उत्पन्न = | संकेतस्थळ दुवा = | तळटिपा = | imdb_id = | amg_id = }} '''स्वरगंधर्व सुधीर फडके''' हा मराठी संगीत दिग्दर्शक आणि गायक [[सुधीर फडके]] यांच्यावर आधारित आगामी [[मराठी चलचित्रपट|मराठी चरित्रात्मक चित्रपट]] आहे. या चित्रपटाचे दिग्दर्शन योगेश देशपांडे यांचे असून रीडिफाईन प्रॉडक्शन ने या चित्रपटाची निर्मिती केली आहे. या चित्रपटात [[सुनील बर्वे]], आदिश वैद्य, [[शरद पोंक्षे]], [[मृण्मयी देशपांडे]], सागर तळाशीकर, अपूर्वा मोडक, [[अविनाश नारकर]] यांच्या प्रमुख भूमिका आहेत.<ref name=":1">{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://zeenews.india.com/marathi/entertainment/watch-swargandharva-sudhir-phadke-s-2-nd-teaser-movie-will-release-on-this-day/789949 |title='स्वरगंधर्व सुधीर फडके'चा दुसरा टीझर प्रदर्शित, 'या' दिवशी होणार प्रदर्शित |date=2024-03-11|website=Zee 24 Taas |language=mr |access-date=2024-03-23}}</ref> == कलाकार == * [[सुनील बर्वे]] - [[सुधीर फडके]]<ref name=":3">{{Cite web |date=2023-08-07 |title=सुनील बर्वे साकारणार सुधीर फडकेंची भूमिका; म्हणाले, "आजपासून तुमचं..." |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/marathi-cinema/sunil-barve-play-babuji-role-in-swargandharva-sudhir-phadke-movie-pps-98-3839267/ |access-date=2024-03-23 |website=[[Loksatta]] |language=mr}}</ref> ** आदिश वैद्य - तरुण सुधीर फडके * [[मृण्मयी देशपांडे]] - ललिता फडके * सागर तळाशीकर - [[ग. दि. माडगूळकर]] * [[शरद पोंक्षे]] - [[के. बी. हेडगेवार]] * मिलिंद फाटक - [[राजा परांजपे]] * सुखदा खांडकेकर - [[माणिक वर्मा]] * धीरेश जोशी - [[विनायक दामोदर सावरकर]] * अपूर्वा मोडक - [[आशा भोसले]]<ref name=":2" /> * [[निखिल राऊत]] - [[मोहम्मद रफी]] * निरंजन परांडकर - [[किशोर कुमार]] * निखिल राजेरशिर्के - तरुण [[श्रीधर फडके]] * [[विभावरी देशपांडे]] * [[हृषिकेश जोशी]] - [[अटलबिहारी वाजपेयी]] * सूरज कल्याणकर - पंजाबी स्वयंसेवक * प्रसन्न केतकर - संघ कार्यकर्ता * चिन्मय पटवर्धन - नाना * परितोष प्रधान - मुलाखतकार * भूषण तेलंग * [[अविनाश नारकर]] - नाट्य दिग्दर्शक * [[उदय सबनीस]] * [[आशा भोसले]] यांच्या भूमिकेत अपूर्वा मोडक.<ref name=":2">{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/bollywood-news/sunil-barve-to-play-main-role-in-singer-composer-sudhir-phadke-biopic/articleshow/102178191.cms |title=सुधीर फडके यांचा बायोपिक, सुनील बर्वे बाबूजींच्या तर हा अभिनेता दिसणार हेडगेवारांच्या भूमिकेत |website=महाराष्ट्र टाइम्स |language=mr |access-date=2024-03-23}}</ref> == निर्मिती == २५ जुलै २०२३ रोजी फडके यांच्या जयंतीनिमित्त [[मुंबई|मुंबईतील]] स्वातंत्र्य वीर सावरकर स्मृती सभागृहात झालेल्या कार्यक्रमात या चित्रपटाची अधिकृत घोषणा करण्यात आली. [[उत्तर प्रदेशचे राज्यपाल|उत्तर प्रदेशचे माजी राज्यपाल]] [[राम नाईक]] प्रमुख पाहुणे म्हणून उपस्थित होते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/marathi-cinema/swaragandharva-sudhir-phadke-marathi-biopic-second-teaser-out-now-avn-93-4254862/ |title="बाबूजी, तुमच्या स्वरातील आर्ततेला सलाम...", 'स्वरगंधर्व सुधीर फडके' चित्रपटाचा नवा टीझर प्रदर्शित |date=2024-03-11 |website=लोकसत्ता |language=mr |access-date=2024-03-23}}</ref><ref name=":2" /> बाबूजीच्या (सुधीर फडकेच्या) भूमिकेसाठी [[सुनील बर्वे]]च्या नावाची घोषणा करण्यात आली. युवा फडकेच्या भूमिकेत आदिश वैद्य या चित्रपटाद्वारे [[मराठी चलचित्रपट|मराठी चित्रपटसृष्टीत]] पदार्पण करत आहे.<ref name=":0">{{स्रोत बातमी |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/i-am-very-excited-about-my-role-says-tv-actor-adish-vaidya-who-will-play-sudhir-phadke-in-a-marathi-film/articleshow/102859708.cms |title=I am very excited about my role, says TV actor Adish Vaidya who will play Sudhir Phadke in a Marathi film |date=2023-08-19|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया |issn=0971-8257 |access-date=2024-03-23}}</ref> योगेश देशपांडे म्हणाले: "प्रसिद्ध व्यक्तीचे जीवन पडद्यावर चित्रित करणे हे खरोखरच एक आव्हानात्मक काम आहे, त्यासाठी सखोल संशोधन आवश्यक आहे. 'बाबूजी' या नावाने ओळखले जाणारे [[सुधीर फडके]] [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] हृदयात एक विशेष स्थान आहे. त्यांच्या जीवनात, त्यांना जवळून ओळखणाऱ्यांच्या भेटीगाठींमधून मी त्यांच्या जीवनाचे पडद्यावर चित्रण करण्याचा प्रयत्न सुरू केला, केवळ त्यांच्या संगीत पराक्रमालाच नव्हे तर त्यांच्या प्रतिष्ठित गाण्यांमागील खडतर प्रवासालाही आदरांजली".<ref name=":1" /> == प्रदर्शन == चित्रपटाचा चित्रपटाचा टीझर २१ जानेवारी २०२४ रोजी प्रदर्शित झाला, तर <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://saamtv.esakal.com/entertainment/marathi-film-sunil-barve-and-mrunmayee-deshpande-swargandharv-sudhir-phadke-movie-teaser-released-pvm91 |title=Swargandharv Sudhir Phadke: माझ्या आयुष्याच्या खडतर प्रवासात..., 'स्वरगंधर्व सुधीर फडके' चित्रपटाचा टीझर रिलीज |last=More |first=Priya |date=2024-01-22 |website=Saam TV |language=mr |access-date=2024-03-23}}</ref> दुसरा टीझर ११ मार्च २०२४ रोजी प्रदर्शित झाला. निर्मात्यांनी या १ मिनिट १५ सेकंदाच्या टीझरसह रिलीजची तारीख जाहीर केली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://marathi.timesnownews.com/entertainment/swaragandharva-sudhir-phadke-movie-release-date-and-new-teaser-out-watch-video-article-108390359 |title='स्वरगंधर्व सुधीर फडके'चा नवा Teaser आऊट; महाराष्ट्र दिनी प्रदर्शित होणार चित्रपट, निर्मात्यांची घोषणा |date=2024-03-11|website=Times Now |language=mr |access-date=2024-03-23}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://marathi.hindustantimes.com/entertainment/upcoming-marathi-movie-swaragandharva-sudhir-phadke-teaser-is-out-141710148690108.html |title=Sudhir Phadke: आजवरचा सर्वात मोठा स्वरमयी बायोपिक, 'स्वरगंधर्व सुधीर फडके'चा टीझर प्रदर्शित |last=Borade |first=Aarti Vilas |website=Hindustan Times |language=mr |access-date=2024-03-23 |archive-date=2024-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240323172014/https://marathi.hindustantimes.com/entertainment/upcoming-marathi-movie-swaragandharva-sudhir-phadke-teaser-is-out-141710148690108.html |url-status=dead }}</ref> हा चित्रपट १ मे २०२४ रोजी [[महाराष्ट्र दिन|महाराष्ट्र दिनानिमित्त]] थिएटरमध्ये प्रदर्शित झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://marathi.abplive.com/entertainment/sudhir-phadke-biopic-swargandharva-sudhir-phadke-marathi-movie-will-release-on-1-may-maharashtra-din-sunil-barve-mrunmayee-deshpande-adish-vaidya-detail-marathi-news-1263799|title=पदोपदी सोसलेल्या जाणीवेतून ती आर्तता माझ्या स्वरात उतरते...., स्वरगंधर्वांच्या सप्तसुरांचा प्रवास रुपेरी पडद्यावर, 'स्वरगंधर्व सुधीर फडके' 'या' दिवशी होणार रिलीज|date=2024-03-11|website=[[ABP Majha]]|language=mr|access-date=2024-03-23}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == [https://www.marathifilm.in/2024/03/swargandharva-sudhir-phadke-cast-and.html?m=1 Swargandharva Sudhir Phadke Cast and Crew] [[वर्ग:इ.स. २०२४ मधील मराठी चित्रपट]] 693zqptr1zvg2po2rrmhflx31cbdunk 2701011 2701010 2026-08-11T13:18:35Z अभय नातू 206 /* कलाकार */ 2701011 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट चित्रपट | नाव = स्वरगंधर्व सुधीर फडके | छायाचित्र = | चित्र रुंदी = | चित्र शीर्षक = | निर्मिती वर्ष = २०२३ | भाषा = मराठी | इतर भाषा = | देश = [[भारत]] | निर्मिती = रीडिफाईन प्रॉडक्शन | दिग्दर्शन = योगेश देशपांडे | कथा = | पटकथा = | संवाद = | संकलन = | छाया = | कला = | गीते = | संगीत = सुधीर फडके | ध्वनी = श्रीधर फडके | पार्श्वगायन = | नृत्यदिग्दर्शन = | वेशभूषा = | रंगभूषा = | साहस दृष्ये = | ऍनिमेशन = | विशेष दृक्परिणाम = | प्रमुख कलाकार = [[सुनील बर्वे]], [[मृण्मयी देशपांडे]], सागर तळाशीकर, [[शरद पोंक्षे]], [[अविनाश नारकर]], सुखदा खांडकेकर, अपूर्वा मोडक, धीरेश जोशी | प्रदर्शन तारीख = १ मे, २०२४ | वितरक= | अवधी = | पुरस्कार = | निर्मिती_खर्च = | उत्पन्न = | संकेतस्थळ दुवा = | तळटिपा = | imdb_id = | amg_id = }} '''स्वरगंधर्व सुधीर फडके''' हा मराठी संगीत दिग्दर्शक आणि गायक [[सुधीर फडके]] यांच्यावर आधारित आगामी [[मराठी चलचित्रपट|मराठी चरित्रात्मक चित्रपट]] आहे. या चित्रपटाचे दिग्दर्शन योगेश देशपांडे यांचे असून रीडिफाईन प्रॉडक्शन ने या चित्रपटाची निर्मिती केली आहे. या चित्रपटात [[सुनील बर्वे]], आदिश वैद्य, [[शरद पोंक्षे]], [[मृण्मयी देशपांडे]], सागर तळाशीकर, अपूर्वा मोडक, [[अविनाश नारकर]] यांच्या प्रमुख भूमिका आहेत.<ref name=":1">{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://zeenews.india.com/marathi/entertainment/watch-swargandharva-sudhir-phadke-s-2-nd-teaser-movie-will-release-on-this-day/789949 |title='स्वरगंधर्व सुधीर फडके'चा दुसरा टीझर प्रदर्शित, 'या' दिवशी होणार प्रदर्शित |date=2024-03-11|website=Zee 24 Taas |language=mr |access-date=2024-03-23}}</ref> == कलाकार == * [[सुनील बर्वे]] - [[सुधीर फडके]]<ref name=":3">{{Cite web |date=2023-08-07 |title=सुनील बर्वे साकारणार सुधीर फडकेंची भूमिका; म्हणाले, "आजपासून तुमचं..." |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/marathi-cinema/sunil-barve-play-babuji-role-in-swargandharva-sudhir-phadke-movie-pps-98-3839267/ |access-date=2024-03-23 |website=[[Loksatta]] |language=mr}}</ref> ** आदिश वैद्य - तरुण सुधीर फडके * [[मृण्मयी देशपांडे]] - ललिता फडके * सागर तळाशीकर - [[ग. दि. माडगूळकर]] * [[शरद पोंक्षे]] - [[के. बी. हेडगेवार]] * मिलिंद फाटक - [[राजा परांजपे]] * सुखदा खांडकेकर - [[माणिक वर्मा]] * धीरेश जोशी - [[विनायक दामोदर सावरकर]] * [[निखिल राऊत]] - [[मोहम्मद रफी]] * निरंजन परांडकर - [[किशोर कुमार]] * निखिल राजेरशिर्के - तरुण [[श्रीधर फडके]] * [[विभावरी देशपांडे]] * [[हृषिकेश जोशी]] - [[अटलबिहारी वाजपेयी]] * सूरज कल्याणकर - पंजाबी स्वयंसेवक * प्रसन्न केतकर - संघ कार्यकर्ता * चिन्मय पटवर्धन - नाना * परितोष प्रधान - मुलाखतकार * भूषण तेलंग * [[अविनाश नारकर]] - नाट्य दिग्दर्शक * [[उदय सबनीस]] * [[आशा भोसले]] यांच्या भूमिकेत अपूर्वा मोडक.<ref name=":2">{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/bollywood-news/sunil-barve-to-play-main-role-in-singer-composer-sudhir-phadke-biopic/articleshow/102178191.cms |title=सुधीर फडके यांचा बायोपिक, सुनील बर्वे बाबूजींच्या तर हा अभिनेता दिसणार हेडगेवारांच्या भूमिकेत |website=महाराष्ट्र टाइम्स |language=mr |access-date=2024-03-23}}</ref> == निर्मिती == २५ जुलै २०२३ रोजी फडके यांच्या जयंतीनिमित्त [[मुंबई|मुंबईतील]] स्वातंत्र्य वीर सावरकर स्मृती सभागृहात झालेल्या कार्यक्रमात या चित्रपटाची अधिकृत घोषणा करण्यात आली. [[उत्तर प्रदेशचे राज्यपाल|उत्तर प्रदेशचे माजी राज्यपाल]] [[राम नाईक]] प्रमुख पाहुणे म्हणून उपस्थित होते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/marathi-cinema/swaragandharva-sudhir-phadke-marathi-biopic-second-teaser-out-now-avn-93-4254862/ |title="बाबूजी, तुमच्या स्वरातील आर्ततेला सलाम...", 'स्वरगंधर्व सुधीर फडके' चित्रपटाचा नवा टीझर प्रदर्शित |date=2024-03-11 |website=लोकसत्ता |language=mr |access-date=2024-03-23}}</ref><ref name=":2" /> बाबूजीच्या (सुधीर फडकेच्या) भूमिकेसाठी [[सुनील बर्वे]]च्या नावाची घोषणा करण्यात आली. युवा फडकेच्या भूमिकेत आदिश वैद्य या चित्रपटाद्वारे [[मराठी चलचित्रपट|मराठी चित्रपटसृष्टीत]] पदार्पण करत आहे.<ref name=":0">{{स्रोत बातमी |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/i-am-very-excited-about-my-role-says-tv-actor-adish-vaidya-who-will-play-sudhir-phadke-in-a-marathi-film/articleshow/102859708.cms |title=I am very excited about my role, says TV actor Adish Vaidya who will play Sudhir Phadke in a Marathi film |date=2023-08-19|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया |issn=0971-8257 |access-date=2024-03-23}}</ref> योगेश देशपांडे म्हणाले: "प्रसिद्ध व्यक्तीचे जीवन पडद्यावर चित्रित करणे हे खरोखरच एक आव्हानात्मक काम आहे, त्यासाठी सखोल संशोधन आवश्यक आहे. 'बाबूजी' या नावाने ओळखले जाणारे [[सुधीर फडके]] [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] हृदयात एक विशेष स्थान आहे. त्यांच्या जीवनात, त्यांना जवळून ओळखणाऱ्यांच्या भेटीगाठींमधून मी त्यांच्या जीवनाचे पडद्यावर चित्रण करण्याचा प्रयत्न सुरू केला, केवळ त्यांच्या संगीत पराक्रमालाच नव्हे तर त्यांच्या प्रतिष्ठित गाण्यांमागील खडतर प्रवासालाही आदरांजली".<ref name=":1" /> == प्रदर्शन == चित्रपटाचा चित्रपटाचा टीझर २१ जानेवारी २०२४ रोजी प्रदर्शित झाला, तर <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://saamtv.esakal.com/entertainment/marathi-film-sunil-barve-and-mrunmayee-deshpande-swargandharv-sudhir-phadke-movie-teaser-released-pvm91 |title=Swargandharv Sudhir Phadke: माझ्या आयुष्याच्या खडतर प्रवासात..., 'स्वरगंधर्व सुधीर फडके' चित्रपटाचा टीझर रिलीज |last=More |first=Priya |date=2024-01-22 |website=Saam TV |language=mr |access-date=2024-03-23}}</ref> दुसरा टीझर ११ मार्च २०२४ रोजी प्रदर्शित झाला. निर्मात्यांनी या १ मिनिट १५ सेकंदाच्या टीझरसह रिलीजची तारीख जाहीर केली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://marathi.timesnownews.com/entertainment/swaragandharva-sudhir-phadke-movie-release-date-and-new-teaser-out-watch-video-article-108390359 |title='स्वरगंधर्व सुधीर फडके'चा नवा Teaser आऊट; महाराष्ट्र दिनी प्रदर्शित होणार चित्रपट, निर्मात्यांची घोषणा |date=2024-03-11|website=Times Now |language=mr |access-date=2024-03-23}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://marathi.hindustantimes.com/entertainment/upcoming-marathi-movie-swaragandharva-sudhir-phadke-teaser-is-out-141710148690108.html |title=Sudhir Phadke: आजवरचा सर्वात मोठा स्वरमयी बायोपिक, 'स्वरगंधर्व सुधीर फडके'चा टीझर प्रदर्शित |last=Borade |first=Aarti Vilas |website=Hindustan Times |language=mr |access-date=2024-03-23 |archive-date=2024-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240323172014/https://marathi.hindustantimes.com/entertainment/upcoming-marathi-movie-swaragandharva-sudhir-phadke-teaser-is-out-141710148690108.html |url-status=dead }}</ref> हा चित्रपट १ मे २०२४ रोजी [[महाराष्ट्र दिन|महाराष्ट्र दिनानिमित्त]] थिएटरमध्ये प्रदर्शित झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://marathi.abplive.com/entertainment/sudhir-phadke-biopic-swargandharva-sudhir-phadke-marathi-movie-will-release-on-1-may-maharashtra-din-sunil-barve-mrunmayee-deshpande-adish-vaidya-detail-marathi-news-1263799|title=पदोपदी सोसलेल्या जाणीवेतून ती आर्तता माझ्या स्वरात उतरते...., स्वरगंधर्वांच्या सप्तसुरांचा प्रवास रुपेरी पडद्यावर, 'स्वरगंधर्व सुधीर फडके' 'या' दिवशी होणार रिलीज|date=2024-03-11|website=[[ABP Majha]]|language=mr|access-date=2024-03-23}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == [https://www.marathifilm.in/2024/03/swargandharva-sudhir-phadke-cast-and.html?m=1 Swargandharva Sudhir Phadke Cast and Crew] [[वर्ग:इ.स. २०२४ मधील मराठी चित्रपट]] o9c71wio87q37kqsn3yu6ppjcgy8l3j 0 350500 2701094 2603431 2026-08-11T17:59:57Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701094 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२४ | team1_image = Flag of India.svg | team1_name = भारत | team2_image = Flag of South Africa.svg | team2_name = दक्षिण आफ्रिका | from_date = १६ जून | to_date = ९ जुलै २०२४ | team1_captain = [[हरमनप्रीत कौर]] | team2_captain = [[लॉरा वोल्वार्ड]] | no_of_tests = 1 | team1_tests_won = 1 | team2_tests_won = 0 | team1_tests_most_runs = [[शेफाली वर्मा]] (२२९) | team2_tests_most_runs = [[सुने लुस]] (१७४) | team1_tests_most_wickets = [[स्नेह राणा]] (१०) | team2_tests_most_wickets = [[डेल्मी टकर]] (२) | player_of_test_series = | no_of_ODIs = 3 | team1_ODIs_won = 3 | team2_ODIs_won = 0 | team1_ODIs_most_runs = [[स्मृती मानधना]] (३४३) | team2_ODIs_most_runs = [[लॉरा वोल्वार्ड]] (२००) | team1_ODIs_most_wickets = [[दीप्ती शर्मा]] (६) | team2_ODIs_most_wickets = [[अयाबाँगा खाका]] (४)<br/>[[नॉनकुलुलेको म्लाबा]] (४) | player_of_ODI_series = [[स्मृती मानधना]] (भारत) | no_of_twenty20s = 3 | team1_twenty20s_won = 1 | team2_twenty20s_won = 1 | team1_twenty20s_most_runs = [[स्मृती मानधना]] (१००) | team2_twenty20s_most_runs = [[तझमीन ब्रिट्स]] (१५३) | team1_twenty20s_most_wickets = [[पूजा वस्त्रकार]] (८) | team2_twenty20s_most_wickets = [[क्लोई ट्रायॉन]] (१)<br/>[[नादिन डी क्लर्क]] (१)<br/>[[नॉनकुलुलेको म्लाबा]] (१)<br/>[[अयाबाँगा खाका]] (१) | player_of_twenty20_series = [[पूजा वस्त्रकार]] (भारत) }} [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघा]]ने जून आणि जुलै २०२४ मध्ये [[भारतीय महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भारतीय महिला क्रिकेट संघासोबत]] खेळण्यासाठी भारताचा दौरा केला.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/india-to-host-south-africa-for-a-multi-format-womens-tour-in-june-july-2024-1432037 |title=India to host South Africa for multi-format women's tour in June-July |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=6 May 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/news/south-african-womens-team-set-to-tour-india-in-june-july/articleshow/109791198.cms |title=South African Women's Team Set To Tour India In June-July |work=[[टाइम्स ऑफ इंडिया]] |access-date=6 May 2024}}</ref> या दौऱ्यात एक [[महिला कसोटी क्रिकेट|कसोटी]], तीन [[महिला एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] (वनडे) आणि तीन [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]] (टी२०आ) सामने असतील.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/bengaluru-and-chennai-to-host-india-vs-south-africa-women-all-format-series-1433777 |title=India vs SA: Bengaluru and Chennai to host women's all-format series |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=14 May 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/fixtures-announced-for-india-s-multi-format-series-against-south-africa-in-june |title=Fixtures announced for India's multi-format series against South Africa in June |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |access-date=14 May 2024}}</ref> एकदिवसीय मालिका [[२०२२-२०२५ आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप]]चा भाग बनली.<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-set-to-host-south-africa-in-multi-format-womens-series-in-june-july-2534971-2024-05-03 |title=India set to host South Africa in multi-format women’s series in June-July |work=[[इंडिया टुडे]] |access-date=14 May 2024}}</ref> [[२०२४ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक]] स्पर्धेपूर्वी<ref>{{cite web|url=https://www.news18.com/cricket/india-womens-team-to-host-south-africa-for-3-t20is-odis-and-1-test-8877161.html |title=India Women's Team to Host South Africa for 3 T20Is, ODIs and 1 Test |work=[[न्यूज१८]] |access-date=6 May 2024}}</ref> आणि [[२०२४ महिला ट्वेंटी-२० आशिया कप]] स्पर्धेसाठी भारताच्या तयारीसाठी टी२०आ मालिका दोन्ही संघांच्या तयारीचा भाग बनली.<ref>{{cite web|url=https://www.indiatvnews.com/sports/cricket/india-to-host-south-africa-women-for-multi-format-tour-ahead-of-asia-cup-2024-05-04-929511 |title=India to host South Africa women for multi-format tour ahead of Asia Cup |work=[[इंडिया टीव्ही]] |access-date=14 May 2024}}</ref> मे २०२४ मध्ये, [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]]ने या दौऱ्याच्या फिक्स्चरची पुष्टी केली.<ref>{{cite web|url=https://www.bcci.tv/articles/2024/news/55556113/fixtures-for-south-africa-women-s-all-format-tour-of-india-announced |title=Fixtures for South Africa Women’s all-format tour of India announced |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] |access-date=14 May 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/130429/bengaluru-chennai-to-host-south-africa-women-series |title=Bengaluru, Chennai to host South Africa Women series |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=14 May 2024}}</ref> ==पार्श्वभूमी== मूलतः, [[दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२३|ही मालिका]] आणि [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२३-२४|न्यू झीलंड विरुद्धची]] मालिका, २०२३ मध्ये जुलै ते सप्टेंबर दरम्यान तीन [[महिला एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|एकदिवसीय]] आणि तीन [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|टी२०आ]] सामने खेळली जाणार होती.<ref>{{cite web|url=https://www.sportskeeda.com/cricket/news-india-s-women-team-host-south-africa-all-format-tour-june-july-window-reports |title=India's women team to host South Africa for an all-format tour in June-July window |work=[[स्पोर्ट्सकीडा]] |access-date=6 May 2024}}</ref> मात्र, २०२३ मध्ये भारतात होणाऱ्या [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|आयसीसी क्रिकेट विश्वचषकामुळे]] ते पुढे ढकलण्यात आले.<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/sport/cricket/india-to-host-south-africa-women-for-a-test-three-odis-t20is-in-june-july/article68135789.ece |title=India to host South Africa women for a Test, three ODIs, T20Is in June-July |work=[[द हिंदू]] |access-date=14 May 2024}}</ref> कसोटी सामना हा मूळतः फ्युचर टूर्स प्रोग्राम (एफटीपी) चा भाग नव्हता, परंतु [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] (बीसीसीआय) आणि [[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]] (सीएसए) यांनी [[महिला कसोटी क्रिकेट|महिला कसोटी]] क्रिकेटला प्रोत्साहन देण्यासाठी तो जोडण्याचा निर्णय घेतला.<ref>{{cite web|url=https://www.thestatesman.com/sports/south-africa-women-to-tour-india-for-multi-format-series-in-june-july-1503296934.html |title=South Africa women to tour India for multi-format series in June-July |work=[[द स्टेट्समन (भारत)|स्टेट्समन]] |access-date=6 May 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cricket/india-to-host-south-africa-women-cricket-team-for-multi-format-series-from-june-16-check-full-schedule-101715696432412.html |title=India to host South Africa women cricket team for multi-format series from June 16 |work=[[हिंदुस्तान टाईम्स]] |access-date=15 May 2024}}</ref> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |- ! colspan="3" |{{crw|IND}} ! colspan="3" |{{crw|SA}} |- !कसोटी<ref>{{cite web|url=https://www.bcci.tv/articles/2024/news/55556114/india-s-squad-for-multi-format-series-against-south-africa-announced |title=India's squad for multi-format series against South Africa announced |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] |access-date=30 May 2024}}</ref> !वनडे<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/harmanpreet-kaur-captain-bcci-squad-announcement-indian-womens-team-ind-vs-sa-2546005-2024-05-30 |title=Harmanpreet Kaur to lead India women's multi-format squad vs South Africa |work=[[इंडिया टुडे]] |access-date=30 May 2024}}</ref> !टी२०आ<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/jemimah-rodrigues-pooja-vastrakar-named-in-india-squads-subject-to-fitness-1435861 |title=Jemimah Rodrigues, Pooja Vastrakar named in India squads, subject to fitness |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=30 May 2024}}</ref> !कसोटी<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/south-africa-announce-odi-and-test-squads-for-the-upcoming-tour-of-india |title=South Africa announce ODI and Test squads for the upcoming tour of India |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |access-date=31 May 2024}}</ref> !वनडे<ref>{{cite web |url=https://cricket.co.za/proteas-womens-odi-and-test-squad-announced-for-tour-to-india/ |title=Proteas women's ODI and Test squad announced for tour to India |work=[[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]] |access-date=3 June 2024 |archive-date=2024-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240713190526/https://cricket.co.za/proteas-womens-odi-and-test-squad-announced-for-tour-to-india/ |url-status=dead }}</ref> !टी२०आ<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/chloe-tryon-returns-to-sa-s-t20i-squad-for-india-tour-1441800 |title=Chloe Tryon returns to South Africa's T20I squad for series in India |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=1 June 2024}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * [[हरमनप्रीत कौर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[स्मृती मानधना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उपकर्णधार]]) * [[उमा चेत्री]] ([[यष्टिरक्षक]]) * [[रिचा घोष]] ([[यष्टिरक्षक]]) * [[राजेश्वरी गायकवाड]] * [[सायका इशाक]] * [[प्रिया पुनिया]] * [[स्नेह राणा]] * [[अरुंधती रेड्डी]] * [[जेमिमाह रॉड्रिग्ज]] * [[शुभा सतीश]] * [[शबनम शकील]] * [[दीप्ती शर्मा]] * [[मेघना सिंग]] * [[रेणुका सिंग]] * [[पूजा वस्त्रकार]] * [[शेफाली वर्मा]] | * [[हरमनप्रीत कौर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[स्मृती मानधना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उपकर्णधार]]) * [[उमा चेत्री]] ([[यष्टिरक्षक]]) * [[रिचा घोष]] ([[यष्टिरक्षक]]) * [[दयालन हेमलता]] * [[सायका इशाक]] * [[श्रेयंका पाटील]] * [[प्रिया पुनिया]] * [[अरुंधती रेड्डी]] * [[जेमिमाह रॉड्रिग्ज]] * [[शबनम शकील]] * [[दीप्ती शर्मा]] * [[रेणुका सिंग]] * [[आशा शोभना]] * [[पूजा वस्त्रकार]] * [[शेफाली वर्मा]] * [[राधा यादव]] | * [[हरमनप्रीत कौर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[स्मृती मानधना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उपकर्णधार]]) * [[उमा चेत्री]] ([[यष्टिरक्षक]]) * [[रिचा घोष]] ([[यष्टिरक्षक]]) * [[दयालन हेमलता]] * [[अमनजोत कौर]] * [[श्रेयंका पाटील]] * [[अरुंधती रेड्डी]] * [[जेमिमाह रॉड्रिग्ज]] * [[सजीवन सजना]] * [[शबनम शकील]] * [[दीप्ती शर्मा]] * [[रेणुका सिंग]] * [[आशा शोभना]] * [[पूजा वस्त्रकार]] * [[शेफाली वर्मा]] * [[राधा यादव]] | * [[लॉरा वोल्वार्ड]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[ॲनेके बॉश]] * [[तझमीन ब्रिट्स]] * [[नादिन डी क्लर्क]] * [[ॲनेरी डेर्कसेन]] * [[मीके डी रिडर]] ([[यष्टिरक्षक]]) * [[सिनालो जाफ्ता]] ([[यष्टिरक्षक]]) * [[मारिझान कॅप]] * [[मसाबता क्लास]] * [[सुने लुस]] * [[एलिझ-मारी मार्क्स]] * [[नॉनकुलुलेको म्लाबा]] * [[तुमी सेखुखुने]] * [[नॉनदुमिसू शंगासे]] * [[डेल्मी टकर]] | * [[लॉरा वोल्वार्ड]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[ॲनेके बॉश]] * [[तझमीन ब्रिट्स]] * [[नादिन डी क्लर्क]] * [[ॲनेरी डेर्कसेन]] * [[मीके डी रिडर]] ([[यष्टिरक्षक]]) * [[सिनालो जाफ्ता]] ([[यष्टिरक्षक]]) * [[मारिझान कॅप]] * [[अयाबाँगा खाका]] * [[मसाबता क्लास]] * [[सुने लुस]] * [[एलिझ-मारी मार्क्स]] * [[नॉनकुलुलेको म्लाबा]] * [[तुमी सेखुखुने]] * [[नॉनदुमिसू शंगासे]] * [[डेल्मी टकर]] | * [[लॉरा वोल्वार्ड]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[ॲनेके बॉश]] * [[तझमीन ब्रिट्स]] * [[नादिन डी क्लर्क]] * [[ॲनेरी डेर्कसेन]] * [[मीके डी रिडर]] ([[यष्टिरक्षक]]) * [[सिनालो जाफ्ता]] ([[यष्टिरक्षक]]) * [[मारिझान कॅप]] * [[अयाबाँगा खाका]] * [[मसाबता क्लास]] * [[सुने लुस]] * [[एलिझ-मारी मार्क्स]] * [[नॉनकुलुलेको म्लाबा]] * [[तुमी सेखुखुने]] * [[क्लोई ट्रायॉन]] |} [[सायका इशाक]]चे नाव टी२०आ मालिकेसाठी राखीव म्हणून ठेवण्यात आले होते.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/icc-womens-championship/news/india-women-name-squads-for-upcoming-multi-format-series-against-south-africa |title=India women name squads for upcoming multi-format series against South Africa |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |access-date=30 May 2024}}</ref> २० जून २०२४ रोजी, [[शबनम शकील]]ला तिन्ही फॉरमॅटसाठी भारताच्या संघात समाविष्ट करण्यात आले.<ref>{{cite web |url=https://www.bcci.tv/bccilink/articles/9ovBSXHz |title=Shabnam Shakil added to Team India’s squad |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] |access-date=20 June 2024 |archive-date=2024-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130100504/https://www.bcci.tv/bccilink/articles/9ovBSXHz |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/india-vs-south-africa-women-series-shabnam-shakil-added-to-ind-squad-v-south-africa-odi-t20-test-full-team-list/article68311670.ece |title=Pacer Shabnam Shakil added to India’s squads vs South Africa Women for all three formats |work=[[स्पोर्ट स्टार]] |access-date=20 June 2024}}</ref> ==सराव सामना== ===५० षटकांचा सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १३ जून २०२४ | time = १३:३० | daynight = Y | team1 = बोर्ड अध्यक्ष इलेव्हन {{flagicon|IND}} | team2 = {{crw|SA}} | score1 = ७१/१ (१४ षटके) | runs1 = [[प्रिया पुनिया]] २५ (३१) | wickets1 = [[तुमी सेखुखुने]] १/१६ (३ षटके) | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = अनिर्णित | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434286.html धावफलक] | venue = [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बेंगळुरू]] | umpires = [[के. एन. अनंतपद्मनाभन]] (भारत) आणि [[नारायणन जननी]] (भारत) | motm = | toss = बोर्ड प्रेसिडेंट इलेव्हनने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे पुढे खेळ होऊ शकला नाही. | notes = प्रति बाजू खेळाडू: बोर्ड अध्यक्ष इलेव्हन १५ (११ फलंदाजी, ११ क्षेत्ररक्षण); दक्षिण आफ्रिका १६ (११ फलंदाजी, ११ क्षेत्ररक्षण). }} ==एकदिवसीय मालिका== ===पहिली वनडे=== {{Single-innings cricket match | date = १६ जून २०२४ | time = १३:३० | daynight = Y | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|SA}} | score1 = २६५/८ (५० षटके) | runs1 = [[स्मृती मानधना]] ११७ (१२७) | wickets1 = [[अयाबाँगा खाका]] ३/४७ (१० षटके) | score2 = १२२ (३७.४ षटके) | runs2 = [[सुने लुस]] ३३ (५८) | wickets2 = [[आशा शोभना]] ४/२१ (८.४ षटके) | result = भारताने १४३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434287.html धावफलक] | venue = [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बेंगळुरू]] | umpires = [[रोहन पंडित]] (भारत) आणि [[निमाली परेरा]] (श्रीलंका) | motm = [[स्मृती मानधना]] (भारत) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[आशा शोभना]] (भारत) आणि [[ॲनेरी डेर्कसेन]] (दक्षिण आफ्रिका) या दोघींनीही वनडे पदार्पण केले. * [[दीप्ती शर्मा]] (भारत) तिचा २००वा आंतरराष्ट्रीय सामना खेळला<ref>{{cite web|url=https://www.latestly.com/socially/sports/cricket/deepti-sharma-completes-2000-odi-runs-on-her-200th-international-appearance-achieves-feat-during-ind-w-vs-sa-w-1st-odi-2024-6041936.html |title=Deepti Sharma Completes 2000 ODI Runs On Her 200th International Appearance, Achieves Feat During IND-W vs SA-W 1st ODI 2024 |work=LatestLY |access-date=16 June 2024}}</ref> आणि तिने महिलांच्या [[महिला एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|वनडे]]मध्ये २,००० धावा पूर्ण केल्या. <ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/44239-deepti-sharma-becomes-the-first-indian-to-complete-2000-odi-runs-and-100-odi-wickets.html |title=Deepti Sharma becomes the first Indian to complete 2000 ODI runs and 100 ODI wickets |work=Female Cricket |access-date=16 June 2024}}</ref> * [[स्मृती मानधना]] (भारत) ७,००० आंतरराष्ट्रीय धावा करणारी दुसरी भारतीय महिला क्रिकेट खेळाडू ठरली.<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/smriti-mandhana-hundred-mithali-raj-7000-international-runs-2553928-2024-06-16 |title=Smriti Mandhana hits hundred, joins Mithali Raj in elite list with 7000 international runs |work=India Today |access-date=16 June 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/india-vs-south-africa-women-odi-bengaluru-smriti-mandhana-7000-international-runs-fifty-chinnaswamy-stadium/article68296370.ece |title=Smriti Mandhana crossed 7000 international runs; only second Indian woman after Mithali Raj to do so |work=Sportstar |access-date=16 June 2024}}</ref> * महिला चॅम्पियनशिप गुण: भारत २, दक्षिण आफ्रिका ०. }} ===दुसरी वनडे=== {{Single-innings cricket match | date = १९ जून २०२४ | time = १३:३० | daynight = Y | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|SA}} | score1 = ३२५/३ (५० षटके) | runs1 = [[स्मृती मानधना]] १३६ (१२०) | wickets1 = [[नॉनकुलुलेको म्लाबा]] २/५१ (१० षटके) | score2 = ३२१/६ (५० षटके) | runs2 = [[लॉरा वोल्वार्ड]] १३५[[नाबाद|*]] (१३५) | wickets2 = [[पूजा वस्त्रकार]] २/५४ (७ षटके) | result = भारताने ४ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434288.html धावफलक] | venue = [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बेंगळुरू]] | umpires = [[के. एन. अनंतपद्मनाभन]] (भारत) आणि [[नारायणन जननी]] (भारत) | motm = [[हरमनप्रीत कौर]] (भारत) | toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[अरुंधती रेड्डी]] (भारत) आणि [[मीके डी रिडर]] (दक्षिण आफ्रिका) या दोघींनीही वनडे पदार्पण केले. * महिला एकदिवसीय सामन्यात ४००० धावा करणारी [[लॉरा वोल्वार्ड]] ही पहिली दक्षिण आफ्रिकेची खेळाडू ठरली.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/india-women-vs-south-africa-women-2024-1434282/india-women-vs-south-africa-women-2nd-odi-1434288/match-report |title=Mandhana and Harmanpreet top Wolvaardt and Kapp in landmark 646-run contest |work=ESPNcricinfo |access-date=19 June 2024}}</ref> * [[मारिझान कॅप]] (दक्षिण आफ्रिका) हिने महिलांच्या एकदिवसीय सामन्यात तिची ३,०००वी धाव पूर्ण केली.<ref>{{cite web|url=https://www.insidesport.in/cricket/ind-w-vs-sa-w-mandhana-kaurs-tons-help-india-win-record-breaking-2nd-odi-against-south-africa/ |title=IND W vs SA W: Mandhana & Kaur’s tons help India win record-breaking 2nd ODI against South Africa |work=InsideSport |access-date=19 June 2024}}</ref> * महिला चॅम्पियनशिप गुण: भारत २, दक्षिण आफ्रिका ०. }} ===तिसरी वनडे=== {{Single-innings cricket match | date = २३ जून २०२४ | time = १३:३० | daynight = Y | team1 = {{crw-rt|SA}} | team2 = {{crw|IND}} | score1 = २१५/८ (५० षटके) | runs1 = [[लॉरा वोल्वार्ड]] ६१ (५७) | wickets1 = [[दीप्ती शर्मा]] २/२७ (१० षटके) | score2 = २२०/४ (४०.४ षटके) | runs2 = [[स्मृती मानधना]] ९० (८३) | wickets2 = [[अयाबाँगा खाका]] १/३८ (९ षटके) | result = भारत ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434289.html धावफलक] | venue = [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बेंगळुरू]] | umpires = [[नारायणन जननी]] (भारत) आणि [[निमाली परेरा]] (श्रीलंका) | motm = [[दीप्ती शर्मा]] (भारत) | toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[पूजा वस्त्रकार]] (भारत) तिचा १००वा आंतरराष्ट्रीय सामना खेळला.<ref>{{cite tweet |user=imfemalecricket |number=1804785947583901861 |title=🚨 Milestone Alert 🚨 Pooja Vastrakar reaches a magnificent 100 international matches. Here's to many more! 🇮🇳 |date=23 June 2024}}</ref> * ७,००० आंतरराष्ट्रीय धावा पूर्ण करणारी [[हरमनप्रीत कौर]] ही तिसरी भारतीय महिला क्रिकेट खेळाडू ठरली.<ref>{{cite tweet |user=imfemalecricket |number=1804887228667281792 |title=🚨 Milestone Alert 🚨 Harmanpreet Kaur completes 7000 International runs. |date=23 June 2024}}</ref> * महिला चॅम्पियनशिप गुण: भारत २, दक्षिण आफ्रिका ०. }} ==एकमेव कसोटी== {{Two-innings cricket match | date = २८ जून – १ जुलै २०२४ | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|SA}} | score-team1-inns1 = ६०३/६[[घोषणा आणि जप्ती#घोषणा|घो]] (११५.१ षटके) | runs-team1-inns1 = [[शेफाली वर्मा]] २०५ (१९७) | wickets-team1-inns1 = [[डेल्मी टकर]] २/१४१ (२६ षटके) | score-team2-inns1 = २६६ (८४.३ षटके) | runs-team2-inns1 = [[मारिझान कॅप ]] ७४ (१४१) | wickets-team2-inns1 = [[स्नेह राणा]] ८/७७ (२५.३ षटके) | score-team1-inns2 = ३७/० (९.२ षटके) | runs-team1-inns2 = [[शेफाली वर्मा]] २४[[नाबाद|*]] (२८) | wickets-team1-inns2 = | score-team2-inns2 = ३७३ (१५४.४ षटके) ([[फॉलो-ऑन]]) | runs-team2-inns2 = [[लॉरा वोल्वार्ड]] १२२ (३१४) | wickets-team2-inns2 = [[राजेश्वरी गायकवाड]] २/५५ (३०.४ षटके) | result = भारताने १० गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434290.html धावफलक] | venue = [[एम. ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] | umpires = [[वीरेंद्र शर्मा]] (भारत) आणि गायत्री वेणुगोपालन (भारत) | motm = [[स्नेह राणा]] (भारत) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[ॲनेरी डेर्कसेन]] (दक्षिण आफ्रिका) हिने कसोटी पदार्पण केले. * [[स्मृती मानधना]] (भारत) [[महिला कसोटी क्रिकेट|कसोटी]]त ५०० धावा करणारी दुसरी सर्वात जलद भारतीय क्रिकेट खेळाडू ठरली.<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/south-africa-tour-of-india/45575-smriti-mandhana-completes-500-test-runs-becomes-2nd-fastest-indian-to-do-so.html |title=Smriti Mandhana completes 500 Test Runs, becomes 2nd fastest Indian to do so |work=Female Cricket |access-date=28 June 2024}}</ref> * [[शेफाली वर्मा]] (भारत) हिने तिचे पहिले आणि ११३ चेंडूत सर्वात जलद शतक झळकावले<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/shafali-varma-fastest-century-women-test-india-south-africa-smriti-mandhana-stats-records-news/article68343660.ece |title=IND-W vs SA-W, One-off Test: Shafali Varma scores fastest century in Women’s Tests |work=Sportstar |access-date=28 June 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.timesofsports.com/cricket/news/shafali-verma-scores-maiden-test-century-during-one-off-test-vs-sa-w/ |title=Shafali Verma scores maiden Test century during one-off Test vs SA-W |work=Times of Sports |access-date=28 June 2024}}</ref> आणि महिलांच्या कसोटीत १९४ चेंडूत सर्वात जलद द्विशतकही केले.<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/shafali-verma-double-century-india-women-south-africa-test-stats-records-hundred-cricket-news/article68343978.ece |title=IND-W vs SA-W, One-off Test: Shafali Varma scores fastest double century in Women’s Tests |work=Sportstar |access-date=28 June 2024}}</ref> ५०० कसोटी धावा करणारी ती सर्वात तरुण भारतीय क्रिकेट खेळाडू ठरली.<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/ind-w-vs-sa-w-shafali-verma-double-hundred-chennai-2559588-2024-06-28 |title=IND-W vs SA-W: Shafali Verma becomes second India woman with Test double hundred |work=India Today |access-date=28 June 2024}}</ref> * भारताच्या स्मृती मानधना आणि शेफाली वर्मा यांच्यातील एकूण २९२ धावांची सलामीची भागीदारी ही [[महिला कसोटी क्रिकेट सामन्यातील विक्रमांची यादी|सर्वोच्च सलामीची भागीदारी]] होती, ज्याने [[पाकिस्तान महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पाकिस्तानच्या]] [[किरण बलुच]] आणि [[सज्जिदा शाह]] यांच्या २४१ धावांच्या मागील विश्वविक्रमाला मागे टाकले होते<ref>{{cite web|url=https://www.news18.com/cricket/smriti-mandhana-shafali-verma-break-20-year-old-record-for-highest-opening-partnership-in-womens-test-cricket-8947635.html |title=Smriti Mandhana, Shafali Verma Break 20-Year Old Record for Highest Opening Partnership in Women’s Test Cricket |work=News18 |access-date=28 June 2024}}</ref> आणि महिलांच्या कसोटी क्रिकेटमधील कोणत्याही गड्यासाठी ही [[महिला कसोटी क्रिकेट सामन्यातील विक्रमांची यादी|दुसरी सर्वोच्च भागीदारी]] होती.<ref>{{cite web|url=https://www.indiatvnews.com/sports/cricket/smriti-mandhana-and-shafali-verma-break-pakistan-s-world-record-in-test-cricket-2024-06-28-939228 |title=Smriti Mandhana and Shafali Verma break Pakistan's World record in Test cricket |work=India TV |access-date=28 June 2024}}</ref> * महिलांच्या कसोटीत भारताने [[महिला कसोटी क्रिकेट सामन्यातील विक्रमांची यादी|सर्वाधिक सांघिक धावसंख्या]] नोंदवली.<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/news/india-script-history-against-south-africa-record-highest-ever-team-total-in-womens-test-cricket/articleshow/111356865.cms |title=India Script History Against South Africa, Record Highest-Ever Team Total In Women's Test Cricket |work=द टाइम्स ऑफ इंडिया |access-date=29 June 2024}}</ref> * [[स्नेह राणा]]ने (भारत) तिचे पहिले पाच बळी घेतले<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/south-africa-tour-of-india/45855-sneh-rana-picks-8-wicket-in-a-test-inning-becomes-only-3rd-player-to-take-a-8-fer.html |title=Sneh Rana picks 8 wicket in a Test Inning, becomes only 3rd player to take a 8-fer |work=Female Cricket |access-date=30 June 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/sneh-rana-india-women-chennai-test-south-africa-2560307-2024-06-30 |title=Sneh Rana rocks South Africa with second-best figures for India in Women's Tests |work=India Today |access-date=30 June 2024}}</ref> आणि कसोटीत तिचे पहिले दहा बळीही घेतले.<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/sneh-rana-ten-wicket-haul-india-women-test-match-south-africa-indw-vs-saw-stats-records-news/article68354680.ece |title=Sneh Rana becomes second Indian to register a ten-wicket match haul in Women’s Tests |work=Sportstar |access-date=1 July 2024}}</ref> ही कामगिरी करणारी ती पहिली भारतीय महिला फिरकीपटू ठरली.<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/south-africa-tour-of-india/46006-sneh-rana-becomes-first-indian-spinner-to-take-10-fer-in-a-womens-test-match.html |title=Sneh Rana becomes First Indian Spinner to take 10-fer in a Women’s Test match |work=Female Cricket |access-date=1 July 2024}}</ref> * [[सुने लुस]] आणि [[लॉरा वोल्वार्ड]] (दक्षिण आफ्रिका) या दोघींनीही कसोटीत पहिली शतके झळकावली.<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/south-africa-tour-of-india/45898-sune-luus-scores-her-maiden-test-century-as-south-africa-fights-back-in-2nd-inning.html |title=Suné Luus scores her maiden Test Century as South Africa fights back in 2nd Inning |work=Female Cricket |access-date=30 June 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/south-africa-tour-of-india/45954-laura-wolvaardt-becomes-the-first-proteas-batter-to-score-a-century-in-all-three-formats.html |title=Laura Wolvaardt becomes the first Proteas batter to score a century in all three formats |work=Female Cricket |access-date=1 July 2024}}</ref> }} ==टी२०आ मालिका== ===पहिली टी२०आ=== {{Single-innings cricket match | date = ५ जुलै २०२४ | time = १९:०० | night = Y | team1 = {{crw-rt|SA}} | team2 = {{crw|IND}} | score1 = १८९/४ (२० षटके) | runs1 = [[तझमीन ब्रिट्स]] ८१ (५६) | wickets1 = [[पूजा वस्त्रकार]] २/२३ (४ षटके) | score2 = १७७/४ (२० षटके) | runs2 = [[जेमिमाह रॉड्रिग्ज]] ५३[[नाबाद|*]] (३०) | wickets2 = [[नादिन डी क्लर्क]] १/३० (४ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिकेने १२ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434291.html धावफलक] | venue = [[एम. ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] | umpires = [[जयरामन मदनगोपाल]] (भारत) आणि [[वृंदा राठी]] (भारत) | motm = [[तझमीन ब्रिट्स]] (दक्षिण आफ्रिका) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[तझमीन ब्रिट्स]] (दक्षिण आफ्रिका) ने आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये तिच्या २,००० धावा पूर्ण केल्या.<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/south-africa-tour-of-india/46424-tazmin-brits-take-south-africa-to-189-with-career-best-81-in-1st-t20i-against-india.html |title=Tazmin Brits take South Africa to 189 with career-best 81 in 1st T20I against India |work=Female Cricket |access-date=5 July 2024}}</ref> * [[अयाबाँगा खाका]] (दक्षिण आफ्रिका) ने महिलांच्या टी२०आ मध्ये ५०वी विकेट घेतली.<ref>{{cite tweet |user=imfemalecricket |number=1809253216225272100 |title=Milestone! Ayabonga Khaka completes 50 T20I wickets. Only the 4th South African player to achieve this milestone. |date=5 July 2024}}</ref> }} ===दुसरी टी२०आ=== {{Single-innings cricket match | date = ७ जुलै २०२४ | time = १९:०० | night = Y | team1 = {{crw-rt|SA}} | team2 = {{crw|IND}} | score1 = १७७/६ (२० षटके) | runs1 = [[तझमीन ब्रिट्स]] ५२ (३९) | wickets1 = [[दीप्ती शर्मा]] २/२० (४ षटके) | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = अनिर्णित | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434292.html धावफलक] | venue = [[एम. ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] | umpires = [[वीरेंद्र शर्मा]] (भारत) आणि गायत्री वेणुगोपालन (भारत) | motm = | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे पुढील खेळ थांबला. | notes = [[उमा चेत्री]] (भारत) यांनी तिचे टी२०आ पदार्पण केले. }} ===तिसरी टी२०आ=== {{Single-innings cricket match | date = ९ जुलै २०२४ | time = १९:०० | night = Y | team1 = {{crw-rt|SA}} | team2 = {{crw|IND}} | score1 = ८४ (१७.१ षटके) | runs1 = [[तझमीन ब्रिट्स]] २० (२३) | wickets1 = [[पूजा वस्त्रकार]] ४/१३ (३.१ षटके) | score2 = ८८/० (१०.५ षटके) | runs2 = [[स्मृती मानधना]] ५४[[नाबाद|*]] (४०) | wickets2 = | result = भारताने १० गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434293.html धावफलक] | venue = [[एम. ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] | umpires = [[वृंदा राठी]] (भारत) आणि [[वीरेंद्र शर्मा]] (भारत) | motm = [[पूजा वस्त्रकार]] (भारत) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[लॉरा वोल्वार्ड]] (दक्षिण आफ्रिका) ही आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये ६,००० धावा करणारी दुसरी सर्वात तरुण क्रिकेट खेळाडू ठरली.<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/46809-laura-wolvaardt-completes-6000-international-runs.html |title=Laura Wolvaardt Completes 6000 International runs |work=Female Cricket |access-date=9 July 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/india-women-vs-south-africa-laura-wolvaardt-reaches-6000-international-runs-ind-w-v-sa-3rd-t20i-match/article68385335.ece |title=IND-W vs SA-W 3rd T20I: Wolvaardt reaches 6,000 international runs during India Women vs South Africa Women |work=Sportstar |access-date=9 July 2024}}</ref> * [[पूजा वस्त्रकार]] (भारत) ने महिलांच्या टी२०आ मध्ये ५०वी विकेट घेतली.<ref>{{cite web|url=https://www.latestly.com/socially/sports/cricket/pooja-vastrakar-becomes-second-indian-pacer-after-jhulan-goswami-to-take-50-wickets-in-womens-t20is-achieves-feat-during-ind-w-vs-sa-w-3rd-t20i-2024-watch-video-6098137.html |title=Pooja Vastrakar Becomes Second Indian Pacer After Jhulan Goswami To Take 50 Wickets in Women’s T20Is, Achieves Feat During IND-W vs SA-W 3rd T20I 2024 |work=LatestLY |access-date=9 July 2024}}</ref> * महिलांच्या टी२०आ मधला हा भारताचा १००वा विजय होता.<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/south-africa-tour-of-india/46859-india-womens-cricket-team-register-its-100th-t20i-win.html |title=India Women’s Cricket Team register its 100th T20I win |work=Female Cricket |access-date=10 July 2024}}</ref> }} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/india-women-vs-south-africa-women-2024-1434282 ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर मालिका मुख्यपृष्ठ] {{भारतीय महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ}} {{दक्षिण आफ्रिका महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२४}} {{२०२२-२०२५ आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप}} {{भारताचे आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट दौरे}} {{DEFAULTSORT:दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२४}} [[वर्ग:इ.स. २०२४ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघाचे भारत दौरे]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघाचे भारत दौरे]] gtnlnhqp7uxe39wl20e46yo381ajwgx 0 351527 2701124 2546678 2026-08-11T20:59:41Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701124 wikitext text/x-wiki {{बदल}} '''नीलिमा क्षत्रिय''' या [[मराठी भाषा|मराठी]] लेखिका असून [[अहमदनगर]] जिल्ह्यातील [[संगमनेर]] येथे राहतात. त्यांना लहानपणापासूनच वाचनाची आवड होती. पुढे व्यावसायिक व प्रापंचिक जबाबदा-यांमुळे वाचन जरा मागे पडले. परंतु मराठी वाड़मयातील विविध साहित्यधारांच्या अभ्यासाची उर्मी स्वस्थ बसू देईना. मग प्रापंचिक जबाबदा-या कमी झाल्यावर पन्नाशीच्या आसपास [[मराठी भाषा|मराठी]] साहित्यात एम. ए केले. त्याचवेळी स्वतःमधील लेखन कौशल्याचा शोध लागला आणि संवेदनशील मनाची स्पंदने व्यक्त करण्याचे साधन हाती आले. तिथूनच साहित्यिक प्रवासाची सुरुवात झाली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/watch?v=16jJ7EwiV8s&t=1415s|title=Nilima Kshatriya {{!}} rajya sarkar puraskar vijetya lekhika {{!}}|last=मी हिरकणी|date=१४ जुलै २०२४|website=Nilima Kshatriya {{!}} rajya sarkar puraskar vijetya lekhika {{!}}|url-status=live|access-date=१४ जुलै २०२४}}</ref> दिवस आलापल्लीचे<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=दिवस आलापल्लीचे|last=क्षत्रिय|first=नीलिमा|publisher=अल्टीमेट इम्प्रेशन्स, नाशिक|year=२०१८|isbn=9788193861363|location=नाशिक|pages=}}</ref> हे त्यांचे पहिले पुस्तक, [[गडचिरोली जिल्हा|गडचिरोली]] जिल्ह्यातील छोटंसं टुमदार गाव [[:hi:आलापल्ली|आलापल्ली]], तिथलं एका लहान मुलीचं बालपण, लहान मुलीच्या नजरेतूनच मांडण्याचा प्रयत्न ह्या पुस्तकातून केला आहे.या पुस्तकाला [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्र राज्य]] शासनाचा ललितगद्य, प्रथम प्रकाशनाचा [[ताराबाई शिंदे]] पुरस्कार २०१८ मिळाला आहे. त्यानंतर मुलीच्या अमेरिकेतील वास्तव्यामुळे दोनदा अमेरिकेस जाणे झाले. तिथले वेगळेपण, तिथली भारतीय मानसिकता, मुलीच्या प्रसूतीसाठी गेलेल्या आईची त्रेधा तिरपीट, सगळे शब्दरूप होऊन उमटले आणि "दिवस अमेरिकेचे" तयार झाले. दिवस अमेरिकेचे<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=दिवस अमेरिकेचे|last=क्षत्रिय|first=नीलिमा|publisher=अल्टीमेट इम्प्रेशन्स, नाशिक|year=२०२०|isbn=9788193861387|location=नाशिक|pages=१९९ सर्व}}</ref> हे त्यांचे दुसरे पुस्तक. ह्या पुस्तकालाही दत्तात्रेय कृष्ण सांडू प्रतिष्ठानचा साहित्य पुरस्कार मिळाला आहे. तिसरा विनोदी कथासंग्रह हॉर्न प्लिज<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=हॉर्न प्लीज|last=क्षत्रिय|first=नीलिमा|publisher=अल्टीमेट इम्प्रेशन्स, नाशिक|year=२०२२|isbn=9789391763053|location=नाशिक|pages=२०४ सर्व}}</ref> ज्येष्ठ साहित्यिक [[विश्वास पाटील]] यांच्या शुभ हस्ते प्रकाशित झाला. ह्या पुस्तकाला महाराष्ट्र शासनाचा  विनोदी लेखनाला दिला जाणारा कै. [[श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकर]] पुरस्कार मिळाला आहे. त्याबरोबरच पाक्षिक <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://thebeingwoman.com/wp-content/uploads/2023/08/Being-Women-August-2023.pdf|title=द बीइंग उमेन|last=द|first=बीइंग उमेन|date=१४ जुलै 2024|website=|url-status=live|archive-date=१४ जुलै 2024|access-date=१४ जुलै 2024}}</ref>, ई-मासिक <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://epaper.lokprabha.com/2700919/Lokprabha/12-06-2020#dual/42/1|title=विश्वासाला शंकेची सुई|last=लोकप्रभा|first=|website=|url-status=live|archive-date=१४ जुलै २०२४|access-date=१४ जुलै २०२४}}</ref>, वर्तमानपत्र तसेच ‘सरी वर सरी’ या फेसबुक पेज<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://WWW.FACEBOOK.COM/KSHATRIYANILIMA?MIBEXTID=zBwkWl|title=सरी वर सरी|last=|first=|website=|url-status=live|archive-date=१४ जुलै २०२४|access-date=१४ जुलै २०२४}}</ref> वर लिखाण सुरू आहे. === प्रकाशित पुस्तके - === दिवस आलापल्लीचे (२०१८) दिवस अमेरिकेचे (२०२०) हॉर्न प्लिज (२०२२) === '''पुरस्कार -''' === '''"दिवस आलापल्लीचे" साठी,''' महाराष्ट्र राज्य शासनाचा ललितगद्य, प्रथम प्रकाशनाचा [[ताराबाई शिंदे]] पुरस्कार, मुंबई.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/maharashtra/state-art-award-declare-259196|title=राज्य वाङ्मय पुरस्कार कोणाकोणाला मिळाले पहा|last=|first=|website=|url-status=live|archive-date=१४ जुलै २०२४|access-date=१४ जुलै 2024}}</ref> अनंत फंदी पुरस्कार, [[संगमनेर]].<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.indiatimes.com/maharashtra/ahmednagar-news/poet-anant-kadha-award/articleshow/67795230.cms|title=कवी अनंत फंदी पुरस्कार जाहीर|last=महाराष्ट्र टाईम्स|url-status=live|archive-date=१७ जुलै २०२४|access-date=१७ जुलै २०२४}}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> मराठा मंदिर पुरस्कार, [[मुंबई]]. पद्मश्री विखे पाटील साहित्य पुरस्कार, लोणी.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zunjharnews.com/?p=6485|title=Zunjhar News - विखे पाटील साहित्य पुरस्काराची ३३ वर्षं, श्रमाचा आणि मातीचा गंध लाभलेल्या साहित्याचा गौरव : ना राधाकृष्ण विखे पाटील|date=2023-08-30|language=en-US|access-date=2024-07-14}}</ref> 'गिरिजा कीर' पुरस्कार, साहित्यप्रेमी भगिनी मंडळ, [[पुणे]] दत्तात्रेय कृष्ण सांडू प्रतिष्ठानचा साहित्य पुरस्कार २०१८ '''"दिवस अमेरिकेचे" साठी,''' दत्तात्रय कृष्ण सांडू प्रतिष्ठानचा साहित्य पुरस्कार २०२० '''"हॉर्न प्लिज" साठी,''' महाराष्ट्र शासनाचा विनोदी लेखनाला दिला जाणारा कै. [[श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकर]] पुरस्कार<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sahitya.marathi.gov.in/wp-content/uploads/2024/03/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A5%81-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2-2022-GR.9.2.2024.pdf|title=स्व. यशवंतराव चव्हाण राज्य वाङ्मय पुरस्कार|last=|first=|website=|url-status=dead|archive-date=2024-07-19|access-date=१४ जुलै २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20240719084423/https://sahitya.marathi.gov.in/wp-content/uploads/2024/03/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A5%81-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2-2022-GR.9.2.2024.pdf}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://divya-m.in/cXguab9J34|title=न्या. चपळगावकर, भापकर, दळवी यांना यशवंतराव चव्हाण राज्य वाङ्मय पुरस्कार|last=|first=|website=|url-status=live|archive-date=१४ जुलै 2024|access-date=१४ जुलै 2024}}</ref> ====== संदर्भ - ====== <references /> [[वर्ग:मराठी लेखिका]] 8xfpg7uy0gfx06ds115th3zw5f2t0db 0 351780 2701112 2547546 2026-08-11T18:37:38Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701112 wikitext text/x-wiki {{बदल}} आलापल्ली हे [[गडचिरोली जिल्हा|गडचिरोली]] जिल्ह्यातील एक सुंदर फॉरेस्ट व्हिलेज. तिथे बँकेतील नोकरीच्या निमित्ताने एक कुटुंब शहरी भागातून रहायला येते. त्या कुटुंबातील एका लहान मुलीच्या आठ ते अकरा वर्षे वयातील बालपणीच्या आठवणी म्हणजे दिवस आलापल्लीचे<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=दिवस आलापल्लीचे|last=क्षत्रिय|first=नीलिमा|publisher=अल्टीमेट इम्प्रेशन्स, नाशिक|year=२०१८|isbn=9788193861363|location=नाशिक}}</ref> हे पुस्तक. फॉरेस्ट डिपार्टमेंट, त्या डिपार्टमेंटचे हत्ती, त्यांच्या शाळेकडेच्या ओढ्यातल्या आंघोळी, शाळेतली आदिवासी मुले, आदिवासींच्या श्रद्धा-अंधश्रद्धा, त्यांची गरिबी, जादूटोणा, जवळच असलेली [[बाबा आमटे|बाबा आमटें]]<nowiki/>ची [[लोकबिरादरी प्रकल्प|लोकबिरादरी]], लेखिकेच्या कुटुंबाला लाभलेला [[बाबा आमटे|बाबा आमटें]]<nowiki/>चा सहवास.. ही सगळी वर्णने पुस्तकाला वेगळी उंची प्रदान करतात. {{माहितीचौकट पुस्तक|नाव=दिवस आलापल्लीचे|लेखक=नीलिमा क्षत्रिय|भाषा=मराठी|साहित्य_प्रकार=ललित|प्रकाशक=अल्टीमेट इम्प्रेशन्स, नाशिक|चालू_आवृत्ती=पाचवी|मुखपृष्ठकार=सतीश भावसार|isbn=९७८८१९३८६१३६३|चित्र=divas.alapalliche.nilima.photo1.jpg|पृष्ठसंख्या=१८६}} ==== पुरस्कार - ==== 1) [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्र राज्य]] शासनाचा ललितगद्य, प्रथम प्रकाशनाचा [[ताराबाई शिंदे]] पुरस्कार, मुंबई.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/maharashtra/state-art-award-declare-259196|title=राज्य वाङ्‌मय पुरस्कार कोणाकोणाला मिळाले पहा|last=सकाळवृत्तसेवा|date=2020-02-06|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2024-07-16}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sahitya.marathi.gov.in/246/|title=स्व. यशवंतराव चव्हाण राज्य वाङ्मय पुरस्कार|date=2018-12-15|website=महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ|language=mr-IN|access-date=2024-07-16|archive-date=2024-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20240714074646/https://sahitya.marathi.gov.in/246/|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://divya-m.in/cXguab9J34|title=न्या. चपळगावकर, भापकर, दळवी यांना यशवंतराव चव्हाण राज्य वाङ्मय पुरस्कार|last=दिव्य मराठी|url-status=live|access-date=१५ जुलै 2024}}</ref> 2) अनंत फंदी पुरस्कार, [[संगमनेर]].<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.indiatimes.com/maharashtra/ahmednagar-news/poet-anant-kadha-award/articleshow/67795230.cms|title=कवी अनंत फंदी पुरस्कार जाहीर|last=महाराष्ट्र टाईम्स|url-status=live|archive-date=१८ जुलै २०२४|access-date=१८ जुलै २०२४}}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 3) मराठा मंदिर पुरस्कार, [[मुंबई]]. 4) पद्मश्री विखे पाटील साहित्य पुरस्कार, लोणी.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zunjharnews.com/?p=6485|title=Zunjhar News - विखे पाटील साहित्य पुरस्काराची ३३ वर्षं, श्रमाचा आणि मातीचा गंध लाभलेल्या साहित्याचा गौरव : ना राधाकृष्ण विखे पाटील|date=2023-08-30|language=en-US|access-date=2024-07-16}}</ref> 5) गिरिजा कीर  पुरस्कार, साहित्यप्रेमी भगिनी मंडळ, [[पुणे]]   6) दत्तात्रेय कृष्ण सांडू प्रतिष्ठानचा साहित्य पुरस्कार ===== संदर्भ- ===== t6v2ticqnb8b8hd4sn8ujt52820wkzy 0 351912 2701197 2633616 2026-08-12T05:03:15Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701197 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = भारतीय क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२४ | team1_image = Flag of Sri Lanka.svg | team1_name = श्रीलंका | team2_image = Flag of India.svg | team2_name = भारत | from_date = २७ जुलै | to_date = ७ ऑगस्ट २०२४ | team1_captain = [[चरिथ असलंका]] | team2_captain = [[रोहित शर्मा]] (आं.ए.दि.)<br/>[[सूर्यकुमार यादव]] (आं.टी२०) | no_of_ODIs = 3 | team1_ODIs_won = 2 | team2_ODIs_won = 0 | team1_ODIs_most_runs = [[अविष्का फर्नांडो]] (१३७) | team2_ODIs_most_runs = [[रोहित शर्मा]] (१५७) | team1_ODIs_most_wickets = [[जेफ्री व्हँडर्से]] (८) | team2_ODIs_most_wickets = [[वॉशिंग्टन सुंदर]] (५) | player_of_ODI_series = [[दुनिथ वेल्लालागे]] (श्री) | no_of_twenty20s = 3 | team1_twenty20s_won = 0 | team2_twenty20s_won = 3 | team1_twenty20s_most_runs = [[पथुम निसंका]] (१३७) | team2_twenty20s_most_runs = [[सूर्यकुमार यादव]] (९२) | team1_twenty20s_most_wickets = [[मथीशा पथिरना]] (५) | team2_twenty20s_most_wickets = [[रवी बिश्नोई]] (६) | player_of_twenty20_series = [[सूर्यकुमार यादव]] (भा) }} [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भारतीय क्रिकेट संघ]]ाने [[श्रीलंका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|श्रीलंका क्रिकेट संघा]]सोबत खेळण्यासाठी जुलै आणि ऑगस्ट २०२४ मध्ये श्रीलंकेचा दौरा केला.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/india-tour-of-sri-lanka-set-to-be-gautam-gambhir-sanath-jayasuriyas-first-coaching-assignment-1442977 |title=भारत जुलै-ऑगस्टमध्ये तीन एकदिवसीय आणि तीन टी२० सामन्यांसाठी श्रीलंकेचा दौरा करणार|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=१८ जुलै २०२४}}</ref><ref>{{Cite web |date=२९ नोव्हेंबर २०२३ |title=श्रीलंका क्रिकेटने साल २०२४ साठी कॅलेंडर जाहीर केले, भारत जुलै-ऑगस्टमध्ये पांढऱ्या चेंडूंच्या मालिकेसाठी दौरा करणार|url=https://www.crictracker.com/cricket-news/sri-lanka-cricket-announces-2024-calendar-india-to-tour-for-white-ball-series-in-july-august/ |access-date=१८ जुलै २०२४ |website=क्रिकट्रॅकर |language=en}}</ref> या दौऱ्यात तीन [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेट|आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] आणि तीन [[आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२०]] सामने खेळविले गेले.<ref>{{Cite web |date= २९ नोव्हेंबर २०२३ |title=टी२० विश्वचषकानंतर भारत जुलै २०२४ मध्ये ३ एकदिवसीय आणि ३ टी२० सामन्यांसाठी श्रीलंकेचा दौरा करणार. |url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-to-tour-sri-lanka-for-3-odis-and-3-t20is-after-t20-world-cup-2024-2468908-2023-11-29 |access-date=१८ जुलै २०२४ |website=इंडिया टुडे |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thepapare.com/fixtures-revealed-for-india-tour-of-sri-lanka-2024/ |title=२०२४ च्या भारताच्या श्रीलंका दौऱ्यासाठीचे सामने जाहीर |work=ThePapare |access-date=१८ जुलै २०२४ |date=26 June 2024 |language=en}}</ref> नोव्हेंबर २०२३ मध्ये, श्रीलंका क्रिकेटने (SLC) २०२४ साठी त्यांचे आंतरराष्ट्रीय कॅलेंडर जाहीर केले आणि द्विपक्षीय मालिकेची पुष्टी केली.<ref>{{Cite web |date= २९ नोव्हेंबर २०२३ |title=श्रीलंका पुरुष क्रिकेट संघाचे २०२४ दौऱ्यांचा कार्यक्रम|url=https://srilankacricket.lk/2023/11/mens-2024-future-tours-program-of-sri-lanka-cricket/ |access-date=१८ जुलै २०२४ |website=श्रीलंका क्रिकेट|language=en-US}}</ref> भारताने शेवटचा श्रीलंकेचा दौरा २०२१ मध्ये केला होता.<ref>{{Cite web |date= २९ नोव्हेंबर २०२३|title=पुढील वर्षी टी-२० विश्वचषकानंतर भारत पांढऱ्या चेंडूंच्या मालिकेसाठी श्रीलंकेचा दौरा करणार|url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/india-to-tour-sri-lanka-for-white-ball-series-after-2024-t20-world-cup-9047260/ |access-date=१८ जुलै २०२४ |website=द इंडियन एक्स्प्रेस |language=en}}</ref> जुलै २०२४ मध्ये, श्रीलंका क्रिकेटने या दौऱ्यासाठीचे सामने निश्चित केले.<ref>{{cite web|url=https://srilankacricket.lk/2024/07/india-mens-team-tour-schedule-announced/ |title=भारतीय पुरुष संघाच्या दौऱ्याचे वेळापत्रक जाहीर|work=श्रीलंका क्रिकेट |access-date=१८ जुलै २०२४ |date=११ जुलै २०२४}}</ref> [[गौतम गंभीर]]चा भारताचे मुख्य प्रशिक्षक म्हणून हा पहिलाच दौरा असेल आणि भारताचा पूर्णवेळ आंतरराष्ट्रीय टी२० कर्णधार म्हणून सूर्यकुमार यादवची पहिली मालिका होती.<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cricket/virat-kohli-tells-bcci-hes-available-for-sri-lanka-odis-as-its-gautam-gambhirs-first-series-as-india-coach-report-101721299517141.html |title=विराट कोहलीने बीसीसीआयला सांगितले की तो श्रीलंका वनडेसाठी उपलब्ध आहे कारण भारताचा प्रशिक्षक म्हणून गौतम गंभीरची ही पहिली मालिका आहे |work=हिंदुस्थान टाइम्स |access-date=१९ जुलै २०२४}}</ref><ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/suryakumar-yadav-india-t20i-captain-sri-lanka-series-appointed-hardik-pandya-rohit-sharma-replacement/article68412978.ece |title=श्रीलंका दौऱ्यापूर्वी रोहित शर्माच्या जागी सूर्यकुमार यादवची भारताच्या आंतरराष्ट्रीय टी२० कर्णधारपदी नियुक्ती, |work=स्पोर्टस्टार|access-date=१९ जुलै २०२४}}</ref> ==संघ== {| class="wikitable" style="margin:auto" |- !colspan="2" |{{cr|SL}} !colspan="2" |{{cr|IND}} |- !आं.ए.दि.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/asalanka-replaces-kusal-mendis-as-sri-lanka-odi-captain-1445451 |title=कुशल मेंडिसच्या जागी असलंकाची श्रीलंकेचा एकदिवसीय कर्णधार म्हणून नियुक्ती|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३ ऑगस्ट २०२४}}</ref> !आं.टी२०<ref>{{cite web |access-date=३ ऑगस्ट २०२४|title=भारताविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिकेसाठी श्रीलंकेचा संघ|url=https://srilankacricket.lk/2024/07/sri-lanka-squad-for-the-india-t20i-series/ |work=[[श्रीलंका क्रिकेट]]}}</ref> !आं.ए.दि.<ref>{{cite web |url=https://www.bcci.tv/bccilink/articles/XBuROKbb |title=३ टी२० आणि ३ एकदिवसीय सामन्यांसाठी टीम इंडियाचा संघ जाहीर |work=भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ |access-date=१८ जुलै २०२४ }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> !आं.टी२०<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/suryakumar-yadav-confirmed-as-india-t20i-captain-for-sri-lanka-tour-1443665 |title=सूर्यकुमार श्रीलंका दौऱ्यासाठी भारताचा टी२० कर्णधार म्हणून निश्चित|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=१८ जुलै २०२४}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * [[चरिथ असलंका]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अकिला धनंजय]] * [[अविश्का फर्नांडो]] * [[असिथा फर्नांडो]] * [[एशान मलिंगा]] * [[कमिंदु मेंडिस]] * [[कुशल मेंडिस]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[चमिका करुणारत्ने]] * [[जनिथ लियानागे]] * <s>[[दिलशान मदुशंका]]</s> * [[दुनिथ वेल्लालागे]] * [[निशाण मधुष्का]] * [[पथुम निसंका]] * [[महीश थीकशाना]] * <s>[[मथीशा पथिरना]]</s> * [[मोहम्मद शिराझ]] * [[वनिंदु हसरंगा]] * [[सदीरा समरविक्रमा]] | * [[चरिथ असलंका]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अविश्का फर्नांडो]] * [[असिथा फर्नांडो]] * [[कमिंदु मेंडिस]] * [[कुसल परेरा]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[कुशल मेंडिस]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[चामिंदु विक्रमसिंघे]] * [[दासुन शनाका]] * [[दिनेश चंदिमल]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[दिलशान मदुशंका]] * [[दुनिथ वेल्लालागे]] * <s>[[दुश्मंत चमीरा]]</s> * <s>[[नुवान थुशारा]]</s> * [[पथुम निसंका]] * <s>[[बिनुरा फर्नांडो]]</s> * [[महीश थीकशाना]] * [[मथीशा पथिरना]] * [[रमेश मेंडीस]] * [[वनिंदु हसरंगा]] | * [[रोहित शर्मा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[शुभमन गिल]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|उक]]) * [[अक्षर पटेल]] * [[अर्शदीप सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|अर्शदीप सिंग]] * [[ऋषभ पंत]] ([[यष्टिरक्षक|य]]) * [[कुलदीप यादव]] * [[केएल राहुल]] ([[यष्टिरक्षक|य]]) * [[खलील अहमद]] * [[मोहम्मद सिराज]] * [[रियान पराग]] * [[विराट कोहली]] * [[वॉशिंग्टन सुंदर]] * [[शिवम दुबे]] * [[श्रेयस अय्यर]] * [[हर्षित राणा]] | * [[सूर्यकुमार यादव]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[शुभमन गिल]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|उक]]) * [[अक्षर पटेल]] * [[अर्शदीप सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|अर्शदीप सिंग]] * [[ऋषभ पंत]] ([[यष्टिरक्षक|य]]) * [[खलील अहमद]] * [[मोहम्मद सिराज]] * [[यशस्वी जयस्वाल]] * [[रवी बिश्नोई]] * [[रिंकू सिंग]] * [[रियान पराग]] * [[वॉशिंग्टन सुंदर]] * [[शिवम दुबे]] * [[संजू सॅमसन]] ([[यष्टिरक्षक|य]]) * [[हार्दिक पंड्या]] |} २४ जुलै २०२४ रोजी, [[दुष्मंत चमीरा]]ला ब्राँकायटिसमुळे मालिकेतून बाहेर जावे आले, त्याच्या जागी [[असिथा फर्नांडो]]ची निवड करण्यात आली. २५ जुलै २०२४ रोजी, [[नुवान थुशारा]]ला त्याच्या डाव्या हाताचे बोट तुटल्यामुळे टी२० मालिकेतून बाहेर काढण्यात आले, त्याच्या जागी दिलशान मदुशंकाची निवड झाली. २६ जुलै रोजी, [[बिनुरा फर्नांडो]]ला छातीत संसर्ग झाल्यामुळे रुग्णालयात दाखल करण्यात आले, [[रमेश मेंडिस]]ला स्टँडबाय खेळाडू म्हणून संघात समाविष्ट करण्यात आले.१ ऑगस्ट २०२४ रोजी, [[मथीशा पथिराना]] आणि [[दिलशान मदुशंका]] दोघेही दुखापतींमुळे बाहेर पडले आणि त्यांच्या जागी [[मोहम्मद शिराझ]] आणि [[एशान मलिंगा]] यांचा समावेश करण्यात आला. [[कुसल परेरा]], [[प्रमोद मदुशन]] आणि [[जेफ्री व्हँडर्से]] यांना स्टँडबाय खेळाडू म्हणून संघात समाविष्ट करण्यात आले. ३ ऑगस्ट २०२४ रोजी, हॅमस्ट्रिंगच्या दुखापतीमुळे [[वनिंदु हसरंगा]] उर्वरित एकदिवसीय सामन्यांमधून बाहेर पडला आणि त्याच्या जागी [[जेफ्री व्हँडर्से]]ची निवड झाली. == आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका== === १ला आं.टी२०=== {{Limited overs matches | date = २७ जुलै २०२४ | time = १९:०० | night = Y | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|SL}} | score1 = २१३/७ (२० षटके) | runs1 = [[सूर्यकुमार यादव]] ५८ (२६) | wickets1 = [[मथीशा पथिरना]] ४/४० (४ षटके) | score2 = १७० (१९.२ षटके) | runs2 = [[पथुम निसंका]] ७९ (४८) | wickets2 = [[रियान पराग]] ३/५ (१.२ षटके) | result = भारत ४३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1442987.html धावफलक] | venue = [[पल्लेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[पल्लेकेले]] | umpires = [[रुचिरा पल्लियागुरूगे]] (श्री) आणि [[रवींद्र विमलसिरी]] (श्री) | motm = [[सूर्यकुमार यादव]] (भा) | toss = श्रीलंका, क्षेत्ररक्षण | rain = | notes = }} === २रा आं.टी२० === {{Limited overs matches | date = २८ जुलै २०२४ | time = १९:०० | night = Y | team1 = {{cr-rt|SL}} | team2 = {{cr|IND}} | score1 = १६१/९ (२० षटके) | runs1 = [[कुशल परेरा]] ५४ (३४) | wickets1 = [[रवी बिश्नोई]] ३/२६ (४ षटके) | score2 =८१/३ (६.३ षटके)) | runs2 = [[यशस्वी जयस्वाल]] ३० (१५) | wickets2 = [[महीश थीकशाना]] १/१६ (२ षटके) | result = भारत ७ गडी राखून विजयी ([[डीएलएस पद्धत]]) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1442988.html धावफलक] | venue = [[पल्लेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[पल्लेकेले]] | umpires = [[रुचिरा पल्लियागुरूगे]] (श्री) आणि [[प्रगीथ राम्बुकवेल्ला]] (श्री) | motm = [[रवी बिश्नोई]] (भा) | toss = भारत, क्षेत्ररक्षण | rain = पावसामुळे भारतासमोर ८ षटकांमध्ये ७८ धावांचे सुधारित लक्ष्य ठेवण्यात आले. | notes = }} === ३रा आं.टी२० === {{Limited overs matches | date = ३० जुलै २०२४ | time = १९:०० | night = Y | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|SL}} | score1 = १३७/९ (२० षटके) | runs1 = [[शुभमन गिल]] ३९ (३७) | wickets1 = [[महीश थीकशाना]] ३/२८ (४ षटके) | score2 = १३७/८ (२० षटके) | runs2 = [[कुशल परेरा]] ४६ (३४) | wickets2 = [[रिंकू सिंग]] | result = सामना बरोबरी (भारत [[सुपर ओव्हर]] मध्ये विजयी) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1442989.html धावफलक] | venue = [[पल्लेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[पल्लेकेले]] | umpires = [[रुचिरा पल्लियागुरूगे]] (श्री) आणि [[रवींद्र विमलसिरी]] (श्री) | motm = [[वॉशिंग्टन सुंदर]] (भा) | toss = श्रीलंका, क्षेत्ररक्षण | rain = | notes = [[चामिंदु विक्रमसिंघे]]चे (श्री) आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण. *सुपर ओव्हर: श्रीलंका २/२, भारत ४/० }} == आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका == === १ला आं.ए.सा.=== {{Limited overs matches | date = २ ऑगस्ट २०२४ | time = १४:३० | daynight = Y | team1 = {{cr-rt|SL}} | team2 = {{cr|IND}} | score1 = २३०/८ (५० षटके) | runs1 = [[दुनिथ वेल्लालागे]] ६७[[*, २०२४|*]] (६५) | wickets1 = [[अक्षर पटेल]] २/३३ (१० षटके) | score2 = २३० (४७.५ षटके) | runs2 = [[रोहित शर्मा]] ५८ (४७) | wickets2 = [[चरिथ असलंका]] ३/३० (८.५ षटके) | result = सामना बरोबरी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1442990.html धावफलक] | venue = [[आर. प्रेमदासा स्टेडियम]], [[कोलंबो]] | umpires = [[जोएल विल्सन]] (वे) आणि [[रवींद्र विमलसिरी]] (श्री) | motm = [[दुनिथ वेल्लालागे]] (श्री) | toss = श्रीलंका, फलंदाजी | rain = | notes = [[मोहम्मद शिराझ]]चे (श्री) एकदिवसीय पदार्पण }} === २रा आं.ए.सा.=== {{Limited overs matches | date = ४ ऑगस्ट २०२४ | time = १४:३० | daynight = Y | team1 = {{cr-rt|SL}} | team2 = {{cr|IND}} | score1 = २४०/९ (५० षटके) | runs1 = [[कमिंदु मेंडिस]] ४० (४४) | wickets1 = [[वॉशिंग्टन सुंदर]] ३/३० (१० षटके) | score2 = २०८ (४२.२ षटके) | runs2 = [[रोहित शर्मा]] ६४ (४४) | wickets2 = [[जेफ्री व्हँडर्से]] ६/३३ (१० षटके) | result = श्रीलंका ३२ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1442991.html धावफलक] | venue = [[आर. प्रेमदासा स्टेडियम]], [[कोलंबो]] | umpires = [[पॉल रायफेल]] (ऑ) आणि [[रवींद्र विमलसिरी]] (श्री) | motm = [[जेफ्री व्हँडर्से]] (श्री) | toss = श्रीलंका, फलंदाजी | rain = | notes = [[जेफ्री व्हँडर्से]]ने (श्री) ने [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] सामन्यात पहिल्यांदाच पाच बळी घेतले.<ref>{{cite web|url=https://www.news9live.com/sports/cricket-news/one-man-army-for-sri-lanka-fans-laud-jeffrey-vandersays-brilliant-spell-in-ind-vs-sl-2nd-odi-2643505 |title='श्रीलंकेसाठी वन मॅन आर्मी': चाहत्यांकडून भारत विरुद्ध श्रीलंका दुसऱ्या एकदिवसीय सामन्यात जेफ्री वँडरसेच्या शानदार स्पेलचे कौतुक|work=न्यूज९लाईव्ह |access-date=५ ऑगस्ट २०२४}}</ref> }} === ३रा आं.ए.सा.=== {{Limited overs matches | date = ७ ऑगस्ट २०२४ | time = १४:३० | daynight = Y | team1 = {{cr-rt|SL}} | team2 = {{cr|IND}} | score1 = २४८/७ (५० षटके) | runs1 = [[अविश्का फर्नांडो]] ९६(१०२) | wickets1 = [[रियान पराग]] ३/५४ (९ षटके) | score2 = १३८ (२६.१ षटके) | runs2 = [[रोहित शर्मा]] ३५ (२०) | wickets2 = [[दुनिथ वेल्लालागे]] ५/२७ (५.१ षटके) | result = श्रीलंका ११० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1442992.html धावफलक] | venue = [[आर. प्रेमदासा स्टेडियम]], [[कोलंबो]] | umpires = [[रुचिरा पल्लियागुरूगे]] (श्री) आणि [[जोएल विल्सन]] (वे) | motm = [[अविश्का फर्नांडो]] (श्री) | toss = श्रीलंका, फलंदाजी | rain = | notes = आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय पदार्पण: [[रियान पराग]] (भा) }} == संदर्भयादी== {{Reflist}} == बाह्यदुवे == * [https://www.espncricinfo.com/series/india-in-sri-lanka-2024-1442984 मालिका मुख्यपान क्रिकइन्फोवर ] {{भारतीय क्रिकेट संघाचे श्रीलंका दौरे}} {{श्रीलंकेचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२४}}{{DEFAULTSORT:Indian cricket team in Zimbabwe in 2024}} [[वर्ग:भारतीय क्रिकेट संघाचे श्रीलंका दौरे]] [[वर्ग:इ.स. २०२४ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:भारतीय क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे]] [[वर्ग:भारतीय क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघाचे श्रीलंका दौरे]] hiurbnsjfdirdcycnnjbl95953ksqti 0 354649 2701059 2605064 2026-08-11T16:42:38Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701059 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट काल्पनिक व्यक्ती | पूर्ण नाव = तात्या विंचू | मालिका = झपाटलेला | चित्र = {{CSS image crop |Image = ZapatlelaRam.jpg |bSize = 500 |cWidth = 200 |cHeight = 200 |oTop = 130 |oLeft = 220 |Location=center}} | चित्र शीर्षक = [[रामदास पाध्ये]] आणि तात्या विंचू बाहुला | कार्यकाल = | कारण = | लेखक =[[महेश कोठारे]]<br>[[रामदास पाध्ये]] (निर्मिती) | अभिनेता =[[दिलीप प्रभावळकर]] | आवाज =दिलीप प्रभावळकर | टोपणनाव =तात्या बिच्छू | सहकारी =कुबड्या खविस (मृत)<br>बाबा चमत्कार (मृत) | प्रजाती = | लिंग =पुरुष | व्यवसाय =गुन्हेगार | बिरूद = | संघटना = | कार्यक्षेत्र = | कुटुंब = | नातेवाईक = | धर्म = | राष्ट्रीयत्व = | संकेतस्थळ = }} '''तात्या विंचू''' हे एक काल्पनिक पात्र आहे जो मराठी कॉमेडी भयपट ''[[झपाटलेला]]'' फ्रँचाइजीत आहे. तात्या विंचू हे पात्र [[दिलीप प्रभावळकर]] यांनी साकारले होते आणि [[रामदास पाध्ये]]<nowiki/>द्वारे डिझाईन करण्यात आले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/culture-society/fear-of-the-known-socio-political-themes-in-marathi-horror-cinema-news-191266|title=Fear Of The Known: Socio-political Themes In Marathi Horror Cinema|date=2022-04-12|website=Outlook India|language=en|access-date=2024-09-16}}</ref> == पार्श्वभूमी == {{बदल}} === झपाटलेला === तत्‍या विंचू एक काळी मुंबईतील एक भयंकर आणि कुख्यात गुन्हेगारी सरदार होता, जो त्याच्या क्रूर आणि गणिती स्वभावामुळे ओळखला जात होता. त्याचे गुन्हेगारी साम्राज्य धमकावणारे, हिंसात्मक आणि हुशार हाताळणी याच्या मिश्रणावर आधारित होते. शक्ती आणि अमरत्वाची तळमळ त्याच्या मनात होती, त्यामुळे त्याने बाबा चमत्कार, एक प्रसिद्ध जादूगार, याच्याकडे "मृत्यूंजय मंत्र" प्राप्त करण्यासाठी विचारले — एक शक्तिशाली मंत्र जो कुणाचं आत्मा कोणत्याही वस्तू किंवा जीवंत प्राणीत हस्तांतरित करू शकतो. तात्या च्या महत्त्वाकांक्षा स्पष्ट होती: त्याला मृत्यूच्या अडकवण्यांपासून पळायचं होतं आणि त्याच्या दहशतीचं राज्य कायम ठेवायचं होतं. पोलिसांच्या विशेषतः CID निरीक्षक महेश जाधव यांच्या समोर एका तीव्र संघर्षात, तत्‍या गंभीरपणे जखमी झाला पण अखेरचा आटोकात, तो मंत्र वापरून एक वेंट्रिलोक्विस्टच्या बाहुल्यामध्ये आत्मा हस्तांतरित करू शकला. त्याच्या मृत्यूनंतर, त्याचा दुष्ट आत्मा बाहुल्याद्वारे जिवंत राहिला, ज्यामुळे श्रीरंगपूरमध्ये एक मालिका घटनांचा साखळा सुरू झाला. === झपाटलेला २ === पहिल्या चित्रपटाच्या घटनांनंतर, तात्या विंचूचा आत्मा बाहुल्यामध्ये अडकला होता. त्याचा पूर्वीचा साथीदार, कुबड्या खविस, जो जेलमधून पळाला होता, त्याने त्याच्या जुन्या मास्टरला पुनर्जीवित करण्याचा प्रयत्न केला एक खूप मोठ्या चोरीच्या डायमंडचा ठेवा मिळवण्यासाठी. हे साधण्यासाठी, कुबड्या ने बाबा चमत्कारला तात्‍याला पुन्हा जिवंत करण्यासाठी समजावले. तथापि, संघर्ष सुरू झाला, कुबड्याचा मृत्यू झाला, पण त्याच्या रक्ताचा एक थेंब तात्या च्या आत्मा पुनर्जीवित करण्यास सक्षम ठरला. तात्या, आता पुन्हा जिवंत झाला, क्रुद्ध आणि पूर्ण न झालेल्या कामासाठी उत्सुक होता. लक्षण, मागील होस्ट, मृत झाल्याचे जाणून घेतल्यावर, त्याला बाबा चमत्कार कडून कळले की त्याचा आत्मा आता लक्ष्याचा मुलगा, आदित्य मध्ये हस्तांतरित होऊ शकतो. आदित्यच्या शरीरात प्रवेश करून आणि त्याची पूर्ण शक्ती मिळवण्यासाठी तात्या श्रीरंगपुरकडे वाटचाल केली, जिथे आदित्य, जो आता एक तरुण वेंट्रिलोक्विस्ट शौकिन आहे, अज्ञातपणे त्याचे नवीन लक्ष्य बनला. तात्या च्या दुष्ट यात्रा सुरूच होती, जिथे त्याने आदित्यला एक व्हेसेल म्हणून वापरून आपल्या दहशतीचे राज्य पुन्हा सुरू करण्याचा आणि हिऱ्याच्या चिरीच रहस्य उलगडण्याचा हेतू ठेवला. == विकास == === पात्र === [[महेश कोठारे]] ने तात्या विंचू पात्र तयार केलं आपल्या मित्र [[रामदास पाध्ये]] यांच्या हातातील शब्दांच्या कौशल्याच्या निरीक्षणानंतर आणि पपेट आणि त्याच्या हँडलरच्या दरम्यानच्या संवादाची भासकता पाहून कोठारे ने या कल्पनेचा प्रारंभ केला जिथे त्याला विचार आला की बाहुला ास्तवात बोलू शकतो, हा विचार एकत्र करून<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/mahesh-kothare-revealed-about-how-the-tatya-vinchu-concept-was-formed-zapatlela-movie-a-a988/|title='झपाटलेला' सिनेमासाठी तात्या विंचूचं पात्र कसं सुचलं? महेश कोठारेंनी सांगितला 'तो' खास किस्सा|date=2024-06-09|website=Lokmat|language=mr|url-status=live|access-date=2024-09-16}}</ref> आणि जादूगार लक्ष्मीकांत पात्राशी संलग्न करून दिग्दर्शक महेश कोठारे ने तात्या विंचू चे नाव इंग्रजी चित्रपट "रेड स्कॉपिअन" आणि वैयक्तिक प्रभावाचा टच एकत्र करून दिले. त्यांनी "तात्या" नाव त्याच्या मेक-अप मॅनच्या नावापासून घेतले आणि "विंचू", जे मराठीत "सांप" याचा अर्थ आहे, एकत्र करून, ओरिजिनल चित्रपटाच्या सारात एक अनोखी स्थानिक चव जोडली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://saamtv.esakal.com/entertainment/actor-and-director-mahesh-kothare-told-story-behind-tatya-vinchu-name-cb99|title=‘झपाटलेला’च्या दिग्दर्शकांना ‘तात्याविंचू’ हे नाव कसं सुचलं? महेश कोठारेंनी सांगितला ‘तो’ किस्सा|last=Bodke|first=Chetan|date=2023-11-29|website=Saam TV|language=mr|url-status=live|access-date=2024-09-16}}</ref> === डिझाइन === तात्या विंचूचा डिझाइन प्रसिद्ध पपेटियर रामदास पाध्येने तयार केला, ज्यामुळे भय आणि कॉमेडीचा मिश्रण दर्शविते आणि पश्चिमी संस्कृतीच्या प्रभावांचा प्रतिबिंबित करतो. पपेट एका वेंट पपेटच्या रूपात तयार करण्यात आले ज्यात चालणारे ओठ, डोळे, भुवया आणि गळा होता, ज्यामुळे वास्तव आणि अभिव्यक्तिमूलक नियंत्रण शक्य झाले. याचे अमेरिकन मूळ डिझाइन याच्या डिज़ाइनमध्ये दिसून आले, ज्यात [[Western wear|Western-style clothing]] चा समावेश होता जो स्थानिक ग्रामीण पद्धतीचा होता, सांस्कृतिक विरोध दर्शवितो. विविध दृश्यांसाठी, पाध्येने एक अर्धा-शरीर पपेट, एक लाईव्ह हॅण्ड पपेट, एक मॅरिओनेट, एक नॉन-आर्टिकुलेटिंग आवृत्ती आणि एक नुकसान झालेल्या पपेटसारख्या विविध प्रकार तयार केले. तात्या विंचूचे ऑपरेटिंग करताना कॅमेराच्या समोर लपलेले राहणे आवश्यक होते आणि लाईव्ह मॉनिटर्स किंवा व्हिडिओ प्लेबॅकच्या सहाय्याशिवाय काम करणे आवश्यक होते. यामुळे निर्देशकाच्या दृष्टिकोनाशी जुळवून घेण्यासाठी अत्यंत अचूकता आणि अनेक रिटेक्स आवश्यक झाले.<ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books/about/How_the_World_Remade_Hollywood.html?id=otljEAAAQBAJ#v=onepage&q=tatya%20vinchu&f=false|title=How the World Remade Hollywood: Global Interpretations of 65 Iconic Films|last=Glaser|first=Ed|date=2022-03-07|publisher=McFarland|isbn=978-1-4766-4467-7|language=en}}</ref> [[दिलीप प्रभावळकर]] ने मानवाच्या भूमिकेसाठी तात्या विंचूचा भूमिकेत निवड केला त्यांच्या अत्युत्तम अभिनय कौशल्यांमुळे. दिग्दर्शक महेश कोठारे आणि लेखक अशोक पाटोले यांनी प्रभवळकरच्या विस्तृत अनुभव आणि बहुपरकारीतेमुळे या पात्रासाठी परिपूर्ण समजले. भूमिकेच्या मागणीसह खोलवर चर्चा केल्यानंतर, त्यांनी प्रभवळकरला संकल्पना सादर केली, जो लगेच पात्राच्या संभावनेने आकर्षित झाला. प्रभवळकरने पात्रासाठी आवाजसुद्धा दिला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan/why-dilip-prabhavalkar-was-chosen-role-of-tatya-vinchu-mahesh-kothare-ssj-93-2317989/lite/|title='तात्या विंचू'साठी दिलीप प्रभावळकरचं का? महेश कोठारे म्हणतात|date=2020-11-02|website=Loksatta|language=mr|url-status=live|access-date=2024-09-16}}</ref> == शक्ती आणि क्षमता == तत्‍या विंचूच्या कडे अनेक शक्तिशाली क्षमता आहेत. "मृत्यूंजय मंत्र" (ओम भगभूगे भगनी भागोदरी ओम फट् स्वाहा)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/opinion/mumbai-musings-news-285245|title=Mumbai Musings|date=2022-02-05|website=Outlook India|language=en|access-date=2024-09-16}}</ref> वापरून, तो त्याचा आत्मा कोणत्याही जीवंत किंवा निर्जीव वस्तूमध्ये हस्तांतरित करू शकतो, ज्यामुळे त्याचे अस्तित्त्व मृत्यु नंतरही चालू राहते. एकदा त्याचा आत्मा वस्तूमध्ये असेल, तो त्या वस्तूला नियंत्रित करू शकतो, जसे की वेंट्रिलोक्विस्टच्या पपेटच्या ताब्यात घेतलेले. तो धमकावणारे आणि धमकावणारे विचार आणू शकतो, जेव्हा तो बाबा चमचकारला दमकवतो. पपेट स्वरूपात असतानाही, तो महत्वपूर्ण शारीरिक ताकद आणि टिकाऊपणा दर्शवतो, हानी पोहोचवून आणि पकडून चुकवून घेऊ शकतो. त्याची रणनीतिक बुद्धी त्याला योजना बनवण्यास आणि त्याच्या योजना यशस्वीपणे अंमलात आणण्यास मदत करते, ज्यामध्ये दुसऱ्या मानवी शरीरात आत्मा हस्तांतरित करण्याचा आणि कायद्याच्या अंमलातून बचाव करण्याचा प्रयत्न समाविष्ट आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.braineater.com/bolly_tolly_dolly.html|title=Child's Play in India: Four Adaptations|website=www.braineater.com|access-date=2024-09-16}}</ref> == प्रभाव == तात्या विंचूची लोकप्रियता अत्यंत टिकाऊ असल्याचे सिद्ध झाले आहे. त्याच्या पदार्पणाच्या अनेक दशकेनंतरही, हे पात्र एक महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक प्रतीक आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatimes.com/entertainment/celebs/12-horror-movie-characters-that-almost-killed-us-with-laughter-and-made-scary-films-a-fun-watch-514199.html|title=12 Horror Movie Characters That Almost Killed Us With Laughter And Made Scary Films A Fun Watch|date=2020-06-01|website=Indiatimes|language=en-IN|access-date=2024-09-16|archive-date=2023-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230616064451/https://www.indiatimes.com/entertainment/celebs/12-horror-movie-characters-that-almost-killed-us-with-laughter-and-made-scary-films-a-fun-watch-514199.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/bollywood-news/zagadya-ramoshi-to-tatya-vinchu-these-are-the-most-popular-villains-in-marathi-industry/articleshow/108652165.cms|title=ओम फट्ट स्वाहा ते डोळे बघ डोळे... हे आहेत मराठीतले गाजलेले खलनायक ज्यांनी उडवली सगळ्यांची झोप, तुमचा आवडता व्हिलन कोण?|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2024-09-16|archive-date=2024-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20240920023141/https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/bollywood-news/zagadya-ramoshi-to-tatya-vinchu-these-are-the-most-popular-villains-in-marathi-industry/articleshow/108652165.cms|url-status=dead}}</ref> २०२० मध्ये, COVID-19 महामारीदरम्यान, तात्या विंचूला एक मजेदार सार्वजनिक सेवा घोषणा यूट्यूबवर प्रदर्शित करण्यात आले. ज्याने सामाजिक अंतर, हात धुणे आणि मास्क घालणे याचे महत्त्व दर्शवले, आणि लवकरच वायरल झाले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/tatya-vinchu-is-back-to-remind-to-stay-safe-during-coronavirus-scare/articleshow/74692305.cms|title=Tatya Vinchu is back to remind to stay safe during coronavirus scare|date=2020-03-18|publisher=द टाइम्स ऑफ इंडिया|issn=0971-8257}}</ref> पात्राच्या प्रभावाने सोशल मीडिया युगात प्रवेश केला, जिथे तात्या विंचू अनेक मिमसमध्ये वापरला जातो, हे त्याच्या दीर्घकालीन आकर्षण आणि महत्व दर्शवते, अनेक वर्षांनंतरही.<ref name=":0" /> == लोकप्रिय संस्कृतीत == २०१२ च्या चित्रपट ''तात्या विंचू लगे रहो'' मध्ये, ज्यामध्ये [[संजय नार्वेकर]] ची मुख्य भूमिका आहे, चित्रपटाचे नाव आणि एक ऍनिमेटेड पात्र हे तात्या विंचूवरून घेतले गेले होते. == संदर्भ == ea88i3pe4bi5redfu6ce7o97motdeki 0 355017 2701180 2686709 2026-08-12T02:33:52Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701180 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = बांगलादेश क्रिकेट संघाचा भारत दौरा २०२४-२५ | team1_image = Flag of India.svg | team1_name = भारत | team2_image = Flag of Bangladesh.svg | team2_name = बांगलादेश | from_date = १९ सप्टेंबर | to_date = १२ ऑक्टोबर २०२४ | team1_captain = [[रोहित शर्मा]] | team2_captain = [[नजमुल हुसैन शान्तो]] | no_of_tests = 2 | team1_tests_won = 2 | team2_tests_won = 0 | team1_tests_most_runs = [[यशस्वी जयस्वाल]] (१८९) | team2_tests_most_runs = [[नजमुल हुसैन शान्तो]] (१५२) | team1_tests_most_wickets = [[जसप्रीत बुमराह]] (११)<br>[[रविचंद्रन अश्विन]] (११) | team2_tests_most_wickets = [[मेहेदी हसन मिराझ]] (९) | player_of_test_series = [[रविचंद्रन अश्विन]] (भारत) | no_of_twenty20s = 3 | team1_twenty20s_won = 3 | team2_twenty20s_won = 0 | team1_twenty20s_most_runs = [[संजू सॅमसन]] (१५०) | team2_twenty20s_most_runs = [[तौहीद ह्रिदोय]] (७७) | team1_twenty20s_most_wickets = [[वरुण चक्रवर्ती]] (५) | team2_twenty20s_most_wickets = [[तंझीम हसन साकिब]] (५) | player_of_twenty20_series = [[हार्दिक पांड्या]] }} [[बांगलादेश राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|बांगलादेश क्रिकेट संघ]] [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भारतीय क्रिकेट संघाविरुद्ध]] खेळण्यासाठी सप्टेंबर आणि ऑक्टोबर २०२४ मध्ये भारत दौऱ्यावर आहे.<ref>{{Cite web |title=Bangladesh to tour India for 2 tests, 3 T20Is |trans-title=बांगलादेशचा २ कसोटी, ३ टी२० सामन्यांसाठी भारत दौरा |url=https://www.dailymessenger.net/sports/news/15793 |access-date=२३ सप्टेंबर २०२४ |website=द डेली मेसेंजर |language=en |archive-date=2024-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091807/https://www.dailymessenger.net/sports/news/15793 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=২ টেস্ট, ৩ টি-টোয়েন্টি খেলতে ভারতে যাবে বাংলাদেশ |trans-title=बांगलादेश २ कसोटी आणि ३ टी-२० सामने खेळण्यासाठी भारतात जाणार|url=https://www.rtvonline.com/sports/266168 |access-date=२३ सप्टेंबर २०२४ |website=आरटीव्ही |language=bn-BD}}</ref> या दौऱ्यात दोन [[कसोटी सामना|कसोटी]] आणि तीन [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] (T20I) सामने खेळवले जातील.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/india-announce-international-fixtures-for-home-season-2024-25 |title=India announce international fixtures for home season 2024-25 |trans-title=भारताचे २०२४-२५ च्या घरच्या हंगामासाठी आंतरराष्ट्रीय सामने जाहीर|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|access-date=२३ सप्टेंबर २०२४}}</ref><ref>{{Cite web |trans-title=बांगलादेश सप्टेंबर मध्ये भारताचा दौरा करणार, एकदिवसीय सामने नाहीत|title=Bangladesh to tour India in September, no ODIs |url=https://cricket97.com/en/news-details/bangladesh-to-tour-india-in-september-no-odis |access-date=२३ सप्टेंबर २०२४ |website=क्रिकेट९७|language=en}}</ref> कसोटी मालिका [[२०२३-२०२५ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|२०२३-२०२५ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धेचा]]चा भाग आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/india-to-host-bangladesh-new-zealand-and-england-during-2024-25-home-season-1439839|trans-title= भारत २०२४-२५च्या घरच्या हंगामात बांगलादेश, न्यूझीलंड आणि इंग्लंडचे यजमानपद भूषवणार|title=India to host Bangladesh, New Zealand and England during 2024-25 home season |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२३ सप्टेंबर २०२४}}</ref><ref name="FTP">{{cite web |title=पुरुषांचे भविष्यातील दौऱ्यांचे कार्यक्रम |url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |access-date=२३ सप्टेंबर २०२४ |work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती |archive-date=2022-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226133751/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |url-status=dead }}</ref> जून २०२४ मध्ये, [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]]ाने (BCCI) २०२४-२५ घरच्या आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा एक भाग म्हणून या दौऱ्याच्या सामन्यांची पुष्टी केली.<ref>{{cite web|url=https://www.bcci.tv/articles/2024/news/55556117/bcci-announces-fixtures-for-team-india-senior-men-international-home-season-2024-25|trans-title=बीसीसीआयने टीम इंडिया (वरिष्ठ पुरुष) आंतरराष्ट्रीय होम सीझन २०२४-२५ साठी सामन्यांची घोषणा केली|title=BCCI announces fixtures for Team India (Senior Men) international home season 2024-25 |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |access-date=२३ सप्टेंबर २०२४}}</ref> १३ ऑगस्ट २०२४ रोजी, ड्रेसिंग रूममध्ये सुधारणा आणि नूतनीकरणाच्या कामामुळे बीसीसीआयने [[धर्मशाला]] येथील [[हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]]मधून पहिल्या आंतरराष्ट्रीय टी२० चे ठिकाण ग्वाल्हेरच्या [[श्रीमंत माधवराव सिंधिया क्रिकेट स्टेडियम]]मध्ये हलवले.<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/131307/dharamsala-t20i-between-india-and-bangladesh-moved-to-gwalior |trans-title=भारत आणि बांगलादेश यांच्यातील धर्मशाला येथील आंतरराष्ट्रीय टी२० ग्वाल्हेरला हलवला|title=Dharamsala T20I between India and Bangladesh moved to Gwalior|work=क्रिकबझ्झ|access-date=२३ सप्टेंबर २०२४}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/bcci-makes-changes-to-india-s-home-season-schedule-1447312 |trans-title=बीसीसीआय कडून भारताच्या घरच्या मोसमाच्या वेळापत्रकात बदल |title=BCCI makes changes to India's home season schedule |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२३ सप्टेंबर २०२४}}</ref> ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- ! colspan="2" |{{cr|IND}} ! colspan="2" |{{cr|BAN}} |- !कसोटी<ref>{{Cite web|url=https://www.bcci.tv/bccilink/articles/K25a4LAr|trans-title=बांगलादेश विरुद्ध आयडीएफसी फर्स्ट बँक कसोटी मालिकेतील पहिल्या कसोटीसाठी भारताचा संघ जाहीर|title=India’s squad for the 1st Test of the IDFC FIRST Bank Test series against Bangladesh announced|work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]]|access-date=२३ सप्टेंबर २०२४|archive-date=2024-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911115004/https://www.bcci.tv/bccilink/articles/K25a4LAr|url-status=dead}}</ref> !आं.टी२० !कसोटी<ref>{{Cite web|url=https://www.tigercricket.com.bd/detail/announced-bangladesh-test-squad-for-india-tour-2024 |title=जाहीर {{!}} भारत २०२४ दौऱ्यासाठी बांगलादेश कसोटी संघ |work=[[बांगलादेश क्रिकेट बोर्ड]]|access-date=२३ सप्टेंबर २०२४}}</ref> !आं.टी२० |- style="vertical-align:top" | * [[रोहित शर्मा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अक्षर पटेल]] * [[आकाश दीप]] * [[ऋषभ पंत]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[कुलदीप यादव]] * [[लोकेश राहुल]] * [[जसप्रीत बुमराह]] * [[ध्रुव जुरेल]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[मोहम्मद सिराज]] * [[यश दयाल]] * [[यशस्वी जयस्वाल]] * [[रविचंद्रन अश्विन]] * [[रवींद्र जडेजा]] * [[विराट कोहली]] * [[शुभमन गिल]] * [[सरफराज खान]] | * [[सूर्यकुमार यादव]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अभिषेक शर्मा]] * [[अर्शदीप सिंग]] * [[जितेश शर्मा]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[नितीशकुमार रेड्डी]] * [[मयंक यादव]] * [[रवी बिश्नोई]] * [[रिंकू सिंग]] * [[रियान पराग]] * [[वरुण चक्रवर्ती]] * [[वॉशिंग्टन सुंदर]] * [[शिवम दुबे]] * [[संजू सॅमसन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[हर्षित राणा]] * [[हार्दिक पांड्या]] * | * [[नजमुल हुसैन शान्तो]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[खालेद अहमद]] * [[जाकर अली]] * [[झाकीर हसन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[तस्किन अहमद]] * [[तैजुल इस्लाम]] * [[नयीम हसन]] * [[नाहिद राणा]] * [[महमुदुल हसन जॉय]] * [[मुशफिकर रहीम]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[मेहेदी हसन मिराझ]] * [[मोमिनुल हक]] * [[लिटन दास]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[शकिब अल हसन]] * [[शदमन इस्लाम]] * [[हसन महमूद]] | * [[नजमुल हुसैन शान्तो]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[जाकर अली]] * [[तस्किन अहमद]] * [[तौहीद ह्रिदोय]] * [[तंझीम हसन साकिब]] * [[तांझिद हसन]] * [[परवेझ हुसेन इमॉन]] * [[महमुद्दुला]] * [[महेदी हसन]] * [[मुस्तफिझुर रहमान]] * [[मेहेदी हसन मिराझ]] * [[रकिबुल हसन (क्रिकेट खेळाडू)|रकिबुल हसन]] * [[रिशाद हुसेन]] * [[लिटन दास]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[शोरिफुल इस्लाम]] |} ==कसोटी मालिका== ===१ली कसोटी=== {{Two-innings cricket match | date = १९-२४ सप्टेंबर २०२४<ref name="Days" group="n">प्रत्येक कसोटी सामन्यासाठी पाच दिवसांचा खेळ नियोजित असताना, पहिल्या कसोटीचा निकाल चार दिवसांत लागला.</ref> | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|BAN}} | score-team1-inns1 = ३७६ (९१.२ षटके) | runs-team1-inns1 = [[रविचंद्रन अश्विन]] ११३ (१३३) | wickets-team1-inns1 = [[हसन महमूद]] ५/८३ (२२.२ षटके) | score-team2-inns1 = १४९ (४७.१ षटके) | runs-team2-inns1 = [[शकिब अल हसन]] ३२ (६४) | wickets-team2-inns1 = [[जसप्रीत बुमराह]] ४/५० (११ षटके) | score-team1-inns2 = 287/4[[घोषणा आणि जप्ती (क्रिकेट)#घोषणा|घो]] (६४ षटके) | runs-team1-inns2 = [[शुभमन गिल]] ११९[[नाबाद|*]] (१७६) | wickets-team1-inns2 = [[मेहेदी हसन मिराझ]] २/१०३ (२५ षटके) | score-team2-inns2 = २३४ (६२.१ षटके) | runs-team2-inns2 = [[नजमुल हुसैन शान्तो]] ८२ (१२७) | wickets-team2-inns2 = [[रविचंद्रन अश्विन]] ६/८८ (२१ षटके) | result = भारत २८० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439891.html धावफलक] | venue = [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] | umpires = [[रिचर्ड केटलबोरो]] (इं) आणि [[रॉड टकर]] (ऑ) | motm = [[रविचंद्रन अश्विन]] (Ind) | toss = बांगलादेशने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = विश्व कसोटी अजिंक्यपद गुण: भारत १२, बांगलादेश ०. }} ===२री कसोटी=== {{Two-innings cricket match | date = २७ सप्टेंबर – १ ऑक्टोबर २०२४ | team1 = {{cr-rt|BAN}} | team2 = {{cr|IND}} | score-team1-inns1 = २३३ (७४.२ षटके) | runs-team1-inns1 = [[मोमिनुल हक]] १०७[[नाबाद|*]] (१९४) | wickets-team1-inns1 = [[जसप्रीत बुमराह]] ३/५० (१८ षटके) | score-team2-inns1 = २८५/९[[घोषणा आणि जप्ती (क्रिकेट)|घो]] (३४.४ षटके) | runs-team2-inns1 = [[यशस्वी जयस्वाल]] ७२ (५१) | wickets-team2-inns1 = [[मेहेदी हसन]] ४/४१ (६.४ षटके) | score-team1-inns2 = १४६ (४७ षटके) | runs-team1-inns2 = [[शदमन इस्लाम]] ५० (१०१) | wickets-team1-inns2 = [[जसप्रीत बुमराह]] ३/१७ (१० षटके) | score-team2-inns2 = ९८/३ (१७.२ षटके) | runs-team2-inns2 = [[यशस्वी जयस्वाल]] ५१ (४५) | wickets-team2-inns2 = [[मेहेदी हसन]] २/४४ (९ षटके) | result = भारत ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439892.html धावफलक] | venue = [[ग्रीन पार्क स्टेडियम]], [[कानपुर]] | umpires = [[क्रिस ब्राऊन]] (न्यू) आणि [[रिचर्ड केटलबोरो]] (इं) | motm = [[यशस्वी जयस्वाल]] (भा) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला | rain = पाऊस आणि ओल्या मैदानामुळे पहिल्या दिवशी फक्त ३५ षटकांचा खेळ होऊ शकला आणि दुसऱ्या व तिसऱ्या दिवशी कोणताही खेळ होऊ शकला नाही.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/bangladesh-in-india-2024-25-1439844/india-vs-bangladesh-2nd-test-1439892/match-report-1 |trans-title=बांगलादेशचे तीन गडी बाद झाल्यानंतर पहिल्या दिवशी मुसळधार पाऊसामुळे खेळ थांबला|title=Heavy rain calls off first day after Bangladesh lose three |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|access-date=३ ऑक्टोबर २०२४}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/131776/rain-forces-washout-on-second-day-in-kanpur |trans-title=पावासामुळे कानपुर येथील दुसऱ्या दिवसाचा खेळ रद्द |title=Rain forces washout on second day in Kanpur |work=[[क्रिकबझ्झ]]|access-date=३ ऑक्टोबर २०२४}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/sport/cricket/india-bangladesh-kanpur-test-day-3-updates/article68697013.ece |trans-title=ओल्या मैदानामुळे भारत वि बांगलादेश २ऱ्या कसोटीच्या तिसऱ्या दिवसाचा खेळ रद्द |title=Day 3 of India vs Bangladesh 2nd test washed out due to wet outfield |work=द हिंदू |access-date=३ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> | notes = [[रवींद्र जडेजा]]ने (भारत) कसोटी क्रिकेटमधील त्याचा ३००वा बळी घेतला.<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/ravindra-jadeja-2nd-fastest-300-wickets-3000-runs-all-rounder-9590907/|trans-title=रवींद्र जडेजा इयान बॉथमनंतर ३०० बळी/३००० धाव करणारा करणारा दुसरा सर्वात वेगवान खेळाडू ठरला.|title=Ravindra Jadeja becomes second fastest to the 300 Wickets/3000 Runs grand double, behind Ian Botham|work=[[द इंडियन एक्सप्रेस]] |access-date=३ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> * [[विराट कोहली]] (भारत) आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये (५९४ डावांमध्ये) सर्वात जलद २४,००० धावा पूर्ण करणारा फलंदाज झाला.<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/virat-kohli-fastest-player-to-reach-27000-international-runs-sachin-tendulkar-record-india-vs-bangladesh-2nd-test/article68700961.ece |trans-title=भा वि बां, दुसरी कसोटी: कोहली सर्वाधिक जलद २७,००० आंतरराष्ट्रीय धावा करणारा खेळाडू ठरला|title=IND vs BAN, 2nd Test: Kohli becomes fastest player to reach 27,000 international runs |work=स्पोर्टस्टार |access-date=३ ऑक्टोबर २०२४}}</ref><ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/bangladesh-in-india/virat-kohli-becomes-fastest-to-27000-runs-in-international-cricket/articleshow/113815164.cms |trans-title=विराट कोहली सर्वाधिक जलद २७,००० आंतरराष्ट्रीय धावा करणारा खेळाडू ठरला|title=Virat Kohli becomes fastest to 27,000 runs in international cricket |work=टाइम्स ऑफ इंडिया |access-date=३ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> * विश्व कसोटी अजिंक्यपद गुण: भारत १२, बांगलादेश ०. }} ==आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका== ===१ला आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ६ ऑक्टोबर २०२४ | time = १९:०० | night = y | team1 = {{cr-rt|BAN}} | team2 = {{cr|IND}} | score1 = १२७ (१९.५ षटके) | runs1 = [[मेहेदी हसन]] ३५[[नाबाद|*]] (३२) | wickets1 = [[अर्शदीप सिंग]] ३/१४ (३.५ षटके) | score2 = १३२/३ (११.५ षटके) | runs2 = [[हार्दिक पंड्या]] ३९[[नाबाद|*]] (१६) | wickets2 = [[मेहेदी हसन]] १/७ (१ षटक) | result = भारत ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439893.html धावफलक] | venue = [[श्रीमंत माधवराव सिंधिया क्रिकेट स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] | umpires = [[जयरामण मदनगोपाळ]] (भा) आणि [[के.एन. अनंतपद्मनाभन]] (भा) | motm = [[अर्शदीप सिंग]] (भा) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला | rain = | notes = [[नितीशकुमार रेड्डी]] आणि [[मयंक यादव]] (भारत) या दोघांचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये पदार्पण.<ref>{{cite web |author=<!--Not stated--> |date=७ ऑक्टोबर २०२४|title=भा वि बां: अष्टपैलू नितीश कुमार रेड्डीचे बांगलादेश विरुद्धच्या पहिल्या आंतरराष्ट्रीय टी२० दरम्यान भारताकडून पदार्पण|language=en|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/ind-vs-ban-nitish-kumar-reddy-india-debut-playing-11-1st-t20i-bangladesh-sunrisers-hyderabad-all-rounder-ipl-2024/article68724372.ece |website=स्पोर्टस्टार|location=चेन्नई|access-date=८ ऑक्टोबर २०२४}}</ref><ref>{{cite web |author=<!--Not stated--> |date=७ ऑक्टोबर २०२४ |title='आयपीएल दुखापतीनंतर क्रिकेट खेळलो नाही आणि थेट भारताकडून आंतरराष्ट्रीय पदार्पण केले': मयंक यादवची चार महिन्यांच्या रिकव्हरी कालावधीवर प्रतिक्रिया|language=en|url=https://www.indianexpress.com/article/sports/cricket/mayank-yadav-debut-ind-vs-ban-t20-ipl-2024-injury-comeback-9607727/lite/ |website=द इंडियन एक्सप्रेस|location=नोएडा |access-date=८ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> * या ठिकाणी खेळला जाणारा हा पहिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना होता आणि आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट सामना आयोजित करणारे हे भारतातील २६ वे आंतरराष्ट्रीय टी२० ठिकाण आहे.<ref>{{cite news |author=<!--Not stated--> |date=१८ सप्टेंबर २०२४|title=ग्वाल्हेर येथे भारत विरुद्ध बांगलादेश १ला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना होणार|language=en|url=https://www.newindianexpress.com/sport/cricket/2024/Aug/14/gwalior-to-host-india-versus-bangladesh-1st-t20i |website=द न्यू इंडियन एक्सप्रेस |location=चेन्नई|access-date=८ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> }} ===२रा आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ९ ऑक्टोबर २०२४ | time = १९:०० | night = y | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|BAN}} | score1 = २२१/९ (२० षटके) | runs1 = [[नितीशकुमार रेड्डी]] ७४ (३४) | wickets1 = [[रिशाद हुसेन]] ३/५५ (४ षटके) | score2 = १३५/९ (२० षटके) | runs2 = [[महमुद्दुला]] ४१ (३९) | wickets2 = [[वरुण चक्रवर्ती]] २/१९ (४ षटके) | result = भारत ८६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439894.html धावफलक] | venue = [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[दिल्ली]] | umpires = [[जयरामण मदनगोपाळ]] (भा) आणि [[वीरेंद्र शर्मा]] (भा) | motm = [[नितीशकुमार रेड्डी]] (भा) | toss = बांगलादेशने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला | rain = | notes = बांगलादेशविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये ही भारताची सर्वोच्च धावसंख्या होती.<ref>{{cite web |author=<!--Not stated--> |date=९ ऑक्टोबर २०२४ |title=भारत वि बांगलादेश, दुसरा आंटी२० सामना: भारताने बांगलादेशविरुद्ध सर्वोच्च टी२० धावसंख्या नोंदवली|language=en|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/india-vs-bangladesh-2nd-t20i-highest-score-ind-v-ban-t20-records-numbers-stats/article68737413.ece/|website=स्पोर्टस्टार|location=चेन्नई|access-date=१५ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> }} ===३रा आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १२ ऑक्टोबर २०२४ | time = १९:०० | night = y | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|BAN}} | score1 = २९७/६ (२० षटके) | runs1 = [[संजू सॅमसन]] १११ (४७) | wickets1 = [[तंझीम हसन साकिब]] ३/६६ (४ षटके) | score2 = १६४/७ (२० षटके) | runs2 = [[तौहीद ह्रिदोय]] ६३[[नाबाद|*]] (४२) | wickets2 = [[रवी बिश्नोई]] ३/३० (४ षटके) | result = भारत १३३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439895.html धावफलक] | venue = [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम (हैदराबाद)|राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम ]], [[हैदराबाद]] | umpires = [[के.एन. अनंतपद्मनाभन]] (भा) आणि [[रोहन पंडित]] (भा) | motm = [[संजू सॅमसन]] (भा) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = बांगलादेशच्या [[महमुदुल्लाह]]चा हा शेवटचा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना होता.<ref>{{cite web |title=महमुदुल्ला भारताविरुद्धच्या मालिकेनंतर आंतरराष्ट्रीय टी२० मधून निवृत्त होणार|language=en|url=https://www.espncricinfo.com/story/ind-vs-ban-2nd-t20i-mahmudullah-to-retire-from-t20is-after-series-against-india-1454330 |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=१५ ऑक्टोबर २०२४ |date=८ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> * भारताच्या [[संजू सॅमसन]]चे आंतरराष्ट्रीय टी२० मधील पहिलेच शतक.<ref>{{cite web |title=सॅमसनच्या पहिल्या आंतरराष्ट्रीय टी२० शतकाने भारताचा मालिकेत विजय|language=en |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/131989/samsons-maiden-t20i-ton-powers-indias-series-sweeping-win |work=क्रिकबझ्झ |access-date=१५ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> * भारताची आंतरराष्ट्रीय टी२० मधील ही सर्वोच्च,<ref>{{cite web |author=<!--Not stated--> |date=१२ ऑक्टोबर २०२४|language=en|title=हैदराबादमध्ये भारताचा टी२० मध्ये नवा विक्रम, ३०० धावांचा टप्पा थोडक्यात हुकला|url=https://www.icc-cricket.com/news/india-record-new-t20i-high-narrowly-miss-300-run-mark-in-hyderabad |website=[[आंतरराष्ट्रीय किक्रेट समिती|आयसीसी]] |location=दुबई|access-date=१५ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> आणि [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#पूर्ण सदस्य|पूर्ण सदस्य-राष्ट्राने]] केलेली सर्वोच्च धावसंख्या.<ref>{{cite web |author=<!--Not stated--> |date=१२ ऑक्टोबर २०२४|title=भारत वि बांगलादेश, तिसरा आं.टी२० : पूर्ण-सदस्य राष्ट्राकडून भारताची आं.टी२० मध्ये सर्वोच्च धावसंख्या|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/india-highest-t20i-team-total-full-member-nation-ind-vs-ban-3rd-t20-hyderabad/article68746577.ece/ |website=स्पोर्टस्टार|location=चेन्नई|access-date=१५ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> * भारताच्या [[रवी बिश्नोई]]चे आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये ५० बळी पूर्ण.<ref>{{cite web |author=<!--Not stated--> |date=१५ ऑक्टोबर २०२४|title=IND vs BAN: Ravi Bishnoi becomes joint-second fastest Indian to pick 50 T20I wickets |language=en|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/ravi-bishnoi-joint-second-fastest-indian-50-t20-wickets-record-full-list-india-vs-bangladesh/article68746875.ece |website=स्पोर्टस्टार|location=चेन्नई|access-date=१५ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> }} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} == संदर्भ== {{Reflist}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/bangladesh-in-india-2024-25-1439844 ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर मालिका मुख्यपान] {{भारताचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} {{२०२३-२०२५ आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२४-२५}} [[वर्ग:२०२४ मध्ये बांगलादेशी क्रिकेट]] [[वर्ग:२०२४ मध्ये भारतीय क्रिकेट]] [[वर्ग:बांगलादेश क्रिकेट संघाचे भारत दौरे]] [[वर्ग:बांगलादेश क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|भारत]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघाचे भारतीय दौरे]] [[वर्ग:२०२४-२५ मधील आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्पर्धा]] ggwkqck804pkmxncekk41xlkxy1p0cb 0 355169 2701158 2501015 2026-08-12T01:19:08Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701158 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट चित्रपट|संगीत=[[अविनाश-विश्वजीत]]|देश=भारत|भाषा=मराठी|नाव=फुलवंती|दिग्दर्शन=स्नेहल तरडे|निर्मिती=अभिषेक पाठक|प्रमुख कलाकार=[[प्राजक्ता माळी]], [[गश्मीर महाजनी]]|प्रदर्शन तारीख=११ ऑक्टोबर २०२४|वितरक=पॅनोरमा स्टुडिओज|imdb_id=tt32339951}} {{मट्रा}} '''फुलवंती''' हा इ.स. २०२४ मधील [[मराठी चलचित्रपट]] असून ऐतिहासिक पार्श्वभूमी असलेला [[भव्यपट]] आहे ज्याचे दिग्दर्शन अभिनेत्री स्नेहल तरडे यांनी तिच्या दिग्दर्शनात पदार्पण केले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/bollywood-news/maharashtrachi-hasyajatra-host-prajajta-mali-become-producer-for-the-first-time-for-film-phullwanti-with-panorama-studios/articleshow/109999844.cms|title=प्राजक्ता माळीचं गुपित आलं समोर; घर-फार्महासऊनंतर केली सर्वात मोठी घोषणा|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|access-date=2024-09-14|archive-date=2025-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20250124142909/https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/bollywood-news/maharashtrachi-hasyajatra-host-prajajta-mali-become-producer-for-the-first-time-for-film-phullwanti-with-panorama-studios/articleshow/109999844.cms|url-status=dead}}</ref> पॅनोरमा स्टुडिओज, मंगेश यांच्या बॅनरखाली कुमार मंगत पाठक, अभिषेक पाठक, मंगेश पवार, श्वेता माळी आणि [[प्राजक्ता माळी]] यांनी त्याची निर्मिती केली आहे. पवार अँड कंपनी आणि शिवोहम क्रिएशन्स प्रा. लिमिटेड<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/entertainment/prajakta-mali-actress-become-film-producer-announce-marathi-movie-phullwanti-which-is-based-on-babasaheb-purandare-novel-1280764|title=प्राजक्ता माळीनं मॅरेज रजिस्ट्रेशनवर सह्या केल्या? अखेर 'त्या' फोटो मागील गुढ उकललं|date=2024-05-10|website=[[एबीपी माझा]]|access-date=2024-09-14}}</ref> चित्रपटात [[गश्मीर महाजनी]] सोबत मुख्य भूमिकेत [[प्राजक्ता माळी]] आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.etvbharat.com/mr/!entertainment/gashmeer-mahajani-upcoming-movie-fulvanti-will-release-on-october-11-maharashtra-news-mhs24090502982|title=गश्मीर महाजनी स्टारर 'फुलवंती' चित्रपट होणार 'या' दिवशी रिलीज, जाणून घ्या तारीख - Gashmeer Mahajani|date=2024-09-05|website=ETV Bharat News|access-date=2024-09-14}}</ref> [[बळवंत मोरेश्वर पुरंदरे|बाबासाहेब पुरंदरे]] यांच्या ''फुलवंती'' या [[मराठी भाषा|मराठी]] कादंबरीवर आधारित, हा चित्रपट पेशवेकालीन आहे आणि नृत्यांगना फुलवंती आणि प्रसिद्ध पेशवे पंडित विद्वान व्यंकट शास्त्री यांची कथा कथन करतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/marathi/entertainment/actor-gashmeer-mahajani-will-play-this-important-role-in-prajakta-mali-s-phullwanti-movie/842331|title=प्राजक्ता माळीच्या 'फुलवंती'मध्ये गश्मीर महाजनी साकारणार 'ही' भूमिका|date=2024-09-05|website=[[झी २४ तास]]|access-date=2024-09-14}}</ref> हा चित्रपट ११ ऑक्टोबर २०२४ रोजी चित्रपटगृहामध्ये प्रदर्शित झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/regional/marathi/phullwanti-official-motion-poster/videoshow/112397787.cms|title=Phullwanti - Official Motion Poster|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2024-09-14}}</ref> == कथानक == == कलाकार == * [[प्राजक्ता माळी]] * [[गश्मीर महाजनी]] * [[प्रसाद ओक]] * [[वैभव मांगले]] * [[मंगेश देसाई]] * [[हृषिकेश जोशी]] * [[निखिल राऊत]] * [[समीर चौघुले]] * [[जयवंत वाडकर]] * [[विभावरी देशपांडे]] * [[चिन्मयी सुमीत]] * वनिता खरात * गौरव मोरे * पृथ्वीक प्रताप * चेतना भट * सुखदा खांडकेकर * दीप्ती लेले * क्षितीश दाते * स्नेहल तरडे == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. २०२४ मधील मराठी चित्रपट]] 0gfxyxmjvktvittdbjhn4h6h5j779ho 0 355878 2701126 2621237 2026-08-11T21:32:51Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701126 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा भारत दौरा २०२४–२५ | team1_image = Flag of India.svg | team1_name = भारत | team2_image = Flag of New Zealand.svg | team2_name = न्यू झीलंड | from_date = १६ ऑक्टोबर | to_date = ५ नोव्हेंबर २०२४ | team1_captain = [[रोहित शर्मा]] | team2_captain = [[टॉम लॅथम]] | no_of_tests = 3 | team1_tests_won = 0 | team2_tests_won = 3 | team1_tests_most_runs = [[रिषभ पंत]] (२६१) | team2_tests_most_runs = [[रचिन रवींद्र]] (२५६) | team1_tests_most_wickets = [[रवींद्र जडेजा]] (१६) <br/>[[वॉशिंग्टन सुंदर]] (१६) | team2_tests_most_wickets = [[एजाज पटेल]] (१५) | player_of_test_series = [[विल यंग]] (न्यू) }} न्यू झीलंड क्रिकेट संघाने भारतीय क्रिकेट संघासोबत खेळण्यासाठी ऑक्टोबर आणि नोव्हेंबर २०२४ मध्ये भारताचा दौरा केला होता.<ref>{{Cite web |title=२०२४-२५ च्या घरच्या हंगामात भारत बांगलादेश, न्यूझीलंड आणि इंग्लंडचे यजमानपद भूषवणार|url=https://www.espncricinfo.com/story/india-to-host-bangladesh-new-zealand-and-england-during-2024-25-home-season-1439839 |access-date=१७ ऑक्टोबर २०२४|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |language=en}}</ref> या दौऱ्यावर तीन [[कसोटी सामने]] खेळविण्यात आले.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/india-announce-international-fixtures-for-home-season-2024-25 |title=भारताने २०२४-२५ च्या घरच्या हंगामासाठी आंतरराष्ट्रीय सामने जाहीर केले |work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती |access-date=१७ ऑक्टोबर २०२४}}</ref><ref>{{Cite web |title=Kanpur amongst Test venues as India announce home schedule |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/130804/kanpur-amongst-test-venues-as-india-announce-home-schedule |access-date=१७ ऑक्टोबर २०२४ |work=Cricbuzz |language=en}}</ref> कसोटी मालिका [[२०२३-२०२५ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|२०२३-२०२५ आयसीसी जागतिक कसोटी अजिंक्यपद]] स्पर्धेचा भाग होती.<ref>{{Cite web |title=बीसीसीआयने भारताचे २०२४-२५ घरच्या हंगामाचे वेळापत्रक जारी केले, बांगलादेश आणि न्यूझीलंड विरुद्ध कसोटी |url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-vs-bangladesh-home-tests-fixtures-bcci-new-zealand-england-2555774-2024-06-20 |access-date=१७ ऑक्टोबर २०२४ |website=इंडिया टुडे|language=en}}</ref><ref name="FTP">{{cite web|title=पुरुषांचे भविष्यातील दौऱ्यांचे कार्यक्रम|url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf|access-date=१७ ऑक्टोबर २०२४|work=भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|archive-date=2022-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20221226133751/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf|url-status=dead}}</ref> जून २०२४ मध्ये, [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]]ाने (बीसीसीआय) २०२४-२५ साठी घरच्या आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा एक भाग म्हणून या दौऱ्याच्या सामन्यांची पुष्टी केली.<ref>{{cite web|url=https://www.bcci.tv/articles/2024/news/55556117/bcci-announces-fixtures-for-team-india-senior-men-international-home-season-2024-25 |title=बीसीसीआयने टीम इंडियाच्या (वरिष्ठ पुरुष) घरच्या २०२४-२५ आंतरराष्ट्रीय हंगामासाठी सामन्यांची घोषणा केली |work=भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|access-date=१७ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> या मालिकेपूर्वी, न्यू झीलंडने भारतात फक्त दोन कसोटी सामने जिंकले होते आणि त्यांचा शेवटचा विजय [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९८८-८९|१९८८-८९ हंगामात]] झाला होता. न्यू झीलंडने मालिकेतील तिन्ही कसोटी जिंकल्या, या प्रक्रियेत अनेक विक्रम प्रस्थापित केले, ज्यात भारतातील पहिला मालिका विजय आणि घरच्या मैदानावर कसोटी मालिकेत भारताचा ३-० असा व्हाईटवॉश होण्याचा पहिला प्रसंग आहे.<ref name="AJ">{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/sports/2024/10/26/new-zealand-inflict-indias-first-home-test-series-defeat-in-13-years|title=न्यूझीलंडने १३ वर्षानंतर भारताचा मायदेशात पहिला कसोटी मालिका पराभव केला|work=[[अल जझीरा]]|access-date=४ नोव्हेंबर २०२४}}</ref><ref name="WW">{{cite news|url=https://www.espncricinfo.com/series/new-zealand-in-india-2024-25-1439847/india-vs-new-zealand-3rd-test-1439898/match-report-3|title=न्यूझीलंडची अकल्पनीय कामगिरी आणि भारताला दिला घरच्या मैदानावर पहिला ३-० असा व्हाईटवॉश|work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|date=३ नोव्हेंबर २०२४|access-date=४ नोव्हेंबर २०२४}}</ref> [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०१२-१३|२०१२]] मध्ये [[इंग्लंड क्रिकेट संघ|इंग्लंड]]ने पराभूत केल्यानंतर मायदेशात भारताचा हा पहिलाच कसोटी मालिका पराभव होता.<ref name="FD">{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/world-test-championship/news/india-suffer-first-home-test-series-defeat-in-over-a-decade |title=एका दशकानंतर भारताचा घरच्या मैदानावर कसोटीमालिकेत पहिला पराभव |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=४ नोव्हेंबर २०२४}}</ref> ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- !{{cr|IND}}<ref>{{cite web |url=https://www.bcci.tv/articles/2024/news/55556150/india-s-squad-for-idfc-first-bank-test-series-against-new-zealand-announced |title=न्यूझीलंडविरुद्ध आयडीएफसी फर्स्ट बँक कसोटी मालिकेसाठी भारताचा संघ जाहीर |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]]|access-date=१७ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> !{{cr|NZ}}<ref>{{cite web |url=https://www.nzc.nz/news-items/injury-delays-williamson-s-departure-to-india-chapman-called-in-as-cover/ |title=दुखापतीमुळे विल्यमसनच्या भारतात जाण्यास विलंब {{!}} चॅपमनला कव्हर म्हणून बोलावणे |work=[[न्यूझीलंड क्रिकेट]] |access-date=१७ ऑक्टोबर २०२४ }}{{मृत दुवा|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- style="vertical-align:top" | * [[रोहित शर्मा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[जसप्रीत बुमराह]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|उक]]) * [[अक्षर पटेल]] * [[आकाश दीप]] * [[ऋषभ पंत]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[कुलदीप यादव]] * [[लोकेश राहुल]] * [[ध्रुव जुरेल]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[नितीशकुमार रेड्डी]] * [[प्रसिद्ध कृष्ण]] * [[मयंक यादव]] * [[मोहम्मद सिराज]] * [[यशस्वी जयस्वाल]] * [[रविचंद्रन अश्विन]] * [[रवींद्र जडेजा]] * [[विराट कोहली]] * [[शुभमन गिल]] * [[सरफराज खान]] * [[हर्षित राणा]] | * [[टॉम लॅथम]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[इश सोधी]] * [[एजाज पटेल]] * <s>[[केन विल्यमसन]]</s> * [[ग्लेन फिलिप्स]] * [[जॅकब डफी]] * [[टिम साउथी]] * [[टॉम ब्लंडेल]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[डॅरिल मिचेल]] * [[डेव्हन कॉन्वे]] * <s>[[बेन सियर्स]]</s> * [[मायकेल ब्रेसवेल]] * [[मार्क चॅपमन]] * [[मिचेल सँटनर]] * [[मॅट हेन्री]] * [[रचिन रवींद्र]] * [[विल यंग]] * [[विल्यम ओ'रुर्क]] |} भारताने [[हर्षित राणा]], [[नितीशकुमार रेड्डी]], [[मयंक यादव]] आणि [[प्रसिद्ध कृष्ण]] यांना प्रवासी राखीव म्हणून निवडले.<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/131972/no-mohammed-shami-yet-as-india-announce-squad-for-new-zealand-tests |title=भारताचा न्यूझीलंड कसोटीसाठी संघ जाहीर अद्याप मोहम्मद शमी नाही |work=क्रिकबझ्झ|access-date=१७ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> २० ऑक्टोबर २०२४ रोजी, [[वॉशिंग्टन सुंदर]]ला दुसऱ्या आणि तिसऱ्या कसोटीसाठी भारताच्या संघात समाविष्ट करण्यात आले.<ref>{{cite news |url=https://www.bcci.tv/bccilink/articles/uACEb8ZN |title=संघ माहिती: वॉशिंग्टन सुंदरला दुसऱ्या आणि तिसऱ्या कसोटीसाठी संघात सामील करण्यात आले |work=बीसीसीआय |access-date=४ नोव्हेंबर २०२४ |archive-date=2024-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241108042642/https://www.bcci.tv/bccilink/articles/uACEb8ZN |url-status=dead }}</ref> २९ ऑक्टोबर रोजी, [[हर्षित राणा]]ला तिसऱ्या कसोटीसाठी भारताच्या संघात समाविष्ट करण्यात आले.<ref>{{cite news|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/harshit-rana-to-join-indian-squad-in-mumbai-ahead-of-third-test-2625171-2024-10-29 |title=तिसऱ्या कसोटी सामन्यापूर्वी हर्षित राणा मुंबईत भारतीय संघात सामील होणार |work=[[इंडिया टुडे]] |date=२९ ऑक्टोबर २०२४|access-date=४ नोव्हेंबर २०२४}}</ref><ref>{{cite news|first=Vaidehi |last=Singh |url=https://www.sportstiger.com/news/harshit-rana-added-to-indias-squad-for-mumbai-test-against-new-zealand-reports |title=न्यूझीलंडविरुद्धच्या मुंबई कसोटीसाठीहर्षित राणा भारतीय संघात सामील|work=स्पोर्ट्स टायगर|date=२९ ऑक्टोबर २०२४ |access-date=४ नोव्हेंबर २०२४}}</ref> न्यू झीलंडने [[मायकेल ब्रेसवेल]]ला फक्त पहिल्या सामन्यासाठी तर दुसऱ्या आणि तिसऱ्या सामन्यासाठी [[इश सोधी]]ला निवडले.<ref name=NZ>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/new-zealand-tour-of-india-2024-williamson-to-miss-early-part-of-india-series-with-a-groin-strain-1454403 |title=मांडीच्या ताणामुळे विल्यमसन भारताच्या मालिकेच्या सुरुवातीच्या भागाला मुकणार आहे |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|access-date=१७ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> १५ ऑक्टोबर २०२४ रोजी, गुडघ्याच्या दुखापतीमुळे [[बेन सियर्स]]ला कसोटी मालिकेतून बाहेर काढण्यात आले,<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/132026/sears-ruled-out-of-india-tests-due-to-knee-injury |title=गुडघ्याच्या दुखापतीमुळे सियर्स भारताच्या कसोटीतून बाहेर|work=क्रिकबझ्झ|access-date=१७ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> त्याच्या जागी [[जॅकब डफी]]ची निवड करण्यात आली.<ref>{{cite web |url=https://www.nzc.nz/news-items/sears-ruled-out-of-india-tests-duffy-called-in/ |title=सियर्स भारत कसोटीतून बाहेर {{!}} डफीला बोलावले |work=न्यू झीलंड क्रिकेट |access-date=१७ ऑक्टोबर २०२४ |archive-date=2024-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241121134354/https://www.nzc.nz/news-items/sears-ruled-out-of-india-tests-duffy-called-in/ |url-status=dead }}</ref> २२ ऑक्टोबर रोजी, [[केन विल्यमसन]]ला कंबरेच्या ताणामधून उपचारासाठी दुसऱ्या कसोटीतून बाहेर काढण्यात आले.<ref>{{cite news|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/132151/williamson-out-of-second-test-against-india-as-he-continues-rehabilitation |title=उपचार सुरू ठेवण्यासाठी विल्यमसन भारताविरुद्धच्या दुसऱ्या कसोटीतून बाहेर|work=[[क्रिकबझ्झ]] |access-date=४ नोव्हेंबर २०२४}}</ref> त्याच कारणास्तव तो पहिल्या कसोटीला मुकला होता.<ref name=NZ/> २९ ऑक्टोबर रोजी, विल्यमसन तिसऱ्या कसोटीतून बाहेर पडला.<ref>{{cite news|url=https://www.nzc.nz/news-items/williamson-to-miss-final-india-test/|title=विल्यमसन भारताच्या अंतिम कसोटीला मुकणार|work=[[न्यू झीलंड क्रिकेट]]|access-date=४ नोव्हेंबर २०२४}}{{मृत दुवा|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/132245/williamson-to-miss-mumbai-test |title=विल्यमसन मुंबई कसोटीला मुकणार|work=[[क्रिकबझ्झ]] |access-date=४ नोव्हेंबर २०२४}}</ref> ==कसोटी मालिका== ===१ली कसोटी=== {{Two-innings cricket match | date = १६–२० ऑक्टोबर २०२४ | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|NZ}} | score-team1-inns1 = ४६ (३१.२ षटके) | runs-team1-inns1 =[[रिषभ पंत]] २० (४९) | wickets-team1-inns1 =[[मॅट हेन्री]] ५/१५ (१३.२ षटके) | score-team2-inns1 = ४०२ (९१.३ षटके) | runs-team2-inns1 = [[रचिन रवींद्र]] १३४ (१५७) | wickets-team2-inns1 = [[रवींद्र जडेजा]] ३/७२ (२० षटके) | score-team1-inns2 = ४६२ (९९.३ षटके) | runs-team1-inns2 = [[सरफराज खान]] १५० (१९५) | wickets-team1-inns2 = [[विल्यम ओ'रुर्क]] ३/९२ (२१ षटके) | score-team2-inns2 = ११०/२ (२७.४ षटके) | runs-team2-inns2 = [[विल यंग]] ४८[[नाबाद|*]] (७६) | wickets-team2-inns2 = [[जसप्रीत बुमराह]] २/२९ (८ षटके) | result = न्यू झीलंड ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439896.html धावफलक] | venue = [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगलोर]] | umpires = [[मायकेल गॉफ]] (इं) आणि [[पॉल रायफेल]] (ऑ) | motm = [[रचिन रवींद्र]] (न्यू) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain =पाऊस आणि ओल्या मैदानामुळे पहिल्या दिवशी खेळ होऊ शकला नाही.<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/132046/persistent-rain-washes-out-opening-day-in-bengaluru |title=बंगळुरूमध्ये सुरू असलेल्या पावसाने सुरुवातीचा दिवस धुवून टाकला |work=क्रिकबझ्झ |access-date=१७ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> | notes = भारताने कसोटीत तिसऱ्या क्रमांकाची आणि घरच्या मैदानावर त्यांची सर्वात कमी सांघिक धावसंख्या नोंदवली.<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/india-46-all-out-in-bengaluru-record-lowest-ever-test-score-at-home-9624779/ |title=भारत बेंगळुरूमध्ये न्यूझीलंडविरुद्ध सर्वबाद ४६, घरच्या मैदानावर सर्वात कमी कसोटी धावसंख्या|work=द इंडियन एक्स्प्रेस |access-date=१७ ऑक्टोबर २०२४}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cricket/india-46-all-out-against-new-zealand-full-list-of-indias-lowest-scores-in-test-history-and-forgettable-records-101729149127367.html |title=न्यूझीलंड विरुद्ध भारत सर्वबाद ४६: कसोटी इतिहासातील भारताच्या सर्वात कमी धावसंख्येची संपूर्ण यादी आणि विस्मरणीय रेकॉर्ड |work=हिंदुस्तान टाइम्स |access-date=१७ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> * [[मॅट हेन्री]] (न्यू) ने कसोटीमध्ये त्याची १००वी विकेट घेतली.<ref> {{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/five-star-matt-henry-celebrates-100-wicket-milestone-decimates-india-in-bengaluru-india-vs-new-zealand-2618405-2024-10-17 |title=पंचतारांकित मॅट हेन्रीने १००विकेट्सचा टप्पा साजरा केला, बेंगळुरूमध्ये भारताचा नाश|work=इंडिया टुडे|access-date=१७ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> * भारताच्या [[विराट कोहली]]ने कसोटीत ९,००० धावा पूर्ण केल्या.<ref> {{cite web|url=https://www.indianexpress.com/article/sports/cricket/ind-vs-nz-virat-kohli-9000-test-runs-4th-indian-record-9626957/ |title=भारत वि न्यूझीलंड: विराट कोहलीच्या ९००० कसोटी धावा पूर्ण, विक्रम करणारा चौथा भारतीय |work=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=२२ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> * [[सरफराज खान]]ने (भा) कसोटीतील पहिले शतक झळकावले.<ref> {{cite web|url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/ind-vs-nz-sarfaraz-khan-hits-maiden-test-hundred-at-no-4-for-india-9627991/ |title=भारत वि न्यू झीलंड: सरफराज खानचे भारताकडून ४थ्या क्रमांकावर पहले शतक |work=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=२२ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> * हा न्यूझीलंडचा भारताविरुद्ध ३६ वर्षानंतर पहिला कसोटी विजय होता.<ref> {{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cricket/tom-latham-led-new-zealand-script-history-beat-india-in-a-test-at-their-home-after-36-years-101729405363998.html |title=टॉम लॅथमच्या नेतृत्वाखालील न्यूझीलंडने रचला इतिहास, ३६ वर्षांनी भारताला त्यांच्या घरच्या मैदानावर कसोटीत केले पराभूत.|work=हिंदुस्तान टाइम्स |access-date=२२ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> * जागतिक कसोटी चॅम्पियनशिप गुण: न्यूझीलंड १२, भारत ०. }} ===२री कसोटी=== {{Two-innings cricket match | date = २४–२८ ऑक्टोबर २०२४ | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|NZ}} | score-team1-inns1 = २५९ (७९.१ षटके) | runs-team1-inns1 = [[डेव्हन कॉन्वे]] ७६ (१४१) | wickets-team1-inns1 = [[वॉशिंग्टन सुंदर]] ७/५९ (२३.१ षटके) | score-team2-inns1 = १५६ (४५.३ षटके) | runs-team2-inns1 = [[रवींद्र जडेजा]] ३८ (४६) | wickets-team2-inns1 = [[मिचेल सँटनर]] ७/५३ (१९.३ षटके) | score-team1-inns2 =२५५ (६९.४ षटके) | runs-team1-inns2 =[[टॉम लॅथम]] ८६ (१३३) | wickets-team1-inns2 =[[वॉशिंग्टन सुंदर]] ४/५६ (१९ षटके) | score-team2-inns2 =२४५ (६०.२ षटके) | runs-team2-inns2 =[[यशस्वी जयस्वाल]] ७७ (६५) | wickets-team2-inns2 =[[मिचेल सँटनर]] ६/१०४ (२९ षटके) | result = न्यू झीलंड ११३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439897.html धावफलक] | venue = [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[पुणे]] | umpires = [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इं) आणि [[पॉल रायफेल]] (ऑ) | motm =[[मिचेल सँटनर]] (न्यू) | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला | rain = | notes =[[वॉशिंग्टन सुंदर]] (भारत) आणि [[मिचेल सँटनर]] (न्यू झीलंड) या दोघांनीही कसोटीत पहिल्यांदाच पाच बळी<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/india-vs-new-zealand-second-test-match-washington-sundar-first-five-wicket-haul-career-ind-v-nz/article68790910.ece |title=भारत वि न्यू झीलंड, दुसरी कसोटी: वॉशिंग्टन सुंदरने पहिले पाच कसोटी बळी मिळवले|work=स्पोर्टस्टार|location=चेन्नई |accessdate=२८ ऑक्टोबर २०२४}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.foxsports.com.au/cricket/cricket-2024-india-vs-new-zealand-results-mitchell-santner-fivewicket-haul-match-wrap-videos-highlights-ravindra-jadeja-scorecard/news-story/80bd963e4d244a776a82f0e9b89c8190 |title=किवी स्टारच्या सात विकेट्सने भारताला चकित केले, मालिका-निर्धारित लढतीत न्यूझीलंडने आगेकूच केली |work=फॉक्स क्रिकेट|access-date=२८ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> आणि पहिल्यांदाच दहा बळी घेतले.<ref>{{cite web|url=https://www.sportstiger.com/news/washington-sundar-pens-history-with-his-first-10-wicket-haul-against-new-zealand |title=वॉशिंग्टन सुंदरने न्यूझीलंडविरुद्ध पहिले १० बळी घेऊन इतिहास रचला |work=स्पोर्ट्स टायगर|access-date=२८ ऑक्टोबर २०२४}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/132212/santner-magic-propels-new-zealand-towards-history |title=सॅन्टनरच्या जादूने न्यूझीलंड इतिहासाकडे |work=क्रिकबझ्झ|access-date=२८ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०१२-१३|२०१२]] नंतर घरच्या मैदानावर भारताचा हा पहिलाच कसोटी मालिका पराभव होता.<ref name="FD"/> * हा न्यूझीलंडचा भारतातील पहिला कसोटी मालिका विजय होता.<ref name="AJ"/> * विश्व कसोटी अजिंक्यपद गुण: न्यूझीलंड १२, भारत ०. }} ===३री कसोटी=== {{Two-innings cricket match | date = १–५ नोव्हेंबर २०२४ | team1 = {{cr-rt|NZ}} | team2 = {{cr|IND}} | score-team1-inns1 = २३५ (६५.४ षटके) | runs-team1-inns1 = [[डॅरिल मिचेल]] ८२ (१२९) | wickets-team1-inns1 = [[रवींद्र जडेजा]] ५/६५ (२२ षटके) | score-team2-inns1 = २६३ (५९.४ षटके) | runs-team2-inns1 = [[शुभमन गिल]] ९० (१४६) | wickets-team2-inns1 = [[एजाज पटेल]] ५/१०३ (२१.४ षटके) | score-team1-inns2 = १७४ (४५.५ षटके) | runs-team1-inns2 = [[विल यंग]] ५१ (१००) | wickets-team1-inns2 = [[रवींद्र जडेजा]] ५/५५ (१३.५ षटके) | score-team2-inns2 = १२१ (२९.१ षटके) | runs-team2-inns2 = [[रिषभ पंत]] ६४ (५७) | wickets-team2-inns2 = [[एजाज पटेल]] ६/५७ (१४.१ षटके) | result = न्यू झीलंड २५ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439898.html Scorecard] | venue = [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] | umpires = [[मायकेल गॉफ]] (इं) आणि [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इं) | motm = [[एजाज पटेल]] (न्यू) | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = घरच्या मैदानावर कसोटी मालिकेत भारताचा ३-० असा व्हाईटवॉश होण्याची ही पहिलीच वेळ होती.<ref name="WW"/> * जागतिक कसोटी चॅम्पियनशिप गुण: न्यू झीलंड १२, भारत ०. }} == संदर्भयादी== {{Reflist}} == बाह्यदुवे == *[https://www.espncricinfo.com/series/new-zealand-in-india-2024-25-1439847 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२४-२५}} {{भारताचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} {{२०२३-२०२५ आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप}} [[वर्ग:इ.स. २०२४ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे भारत दौरे|२०२४]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघाचे भारतीय दौरे]] [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|भारत]] 84xwmnwm82ck5qj740d6p04qf3atn27 0 356150 2701128 2699398 2026-08-11T21:38:56Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701128 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२४-२५ | team1_image = Flag of India.svg | team1_name = भारत | team2_image = Flag of New Zealand.svg | team2_name = न्यू झीलंड | from_date = २४ | to_date = २९ ऑक्टोबर २०२४ | team1_captain = [[हरमनप्रीत कौर]]{{efn|पहिल्या एकदिवसीय सामन्यांमध्ये [[स्म्रिती मंधाना]]ने भारताचे नेतृत्व केले}} | team2_captain = [[सोफी डिव्हाईन]] | no_of_ODIs = 3 | team1_ODIs_won = 2 | team2_ODIs_won = 1 | team1_ODIs_most_runs = [[स्मृती मंधाना]] (१०५) | team2_ODIs_most_runs = [[ब्रुक हालीडे]] (१३३) | team1_ODIs_most_wickets = [[राधा यादव]] (७) | team2_ODIs_most_wickets = [[जेस केर]] (५) | player_of_ODI_series = [[दीप्ती शर्मा]] (भा) }} [[न्यू झीलंड महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघ]] सध्या ऑक्टोबर २०२४ मध्ये भारताच्या महिला क्रिकेट संघाविरुद्ध तीन [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेट|आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] सामने खेळण्यासाठी भारत दौऱ्यावर आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/new-zealand-women-to-tour-india-for-three-odis-in-october-after-t20-world-cup-1454336 |title=टी२० विश्वचषकानंतर न्यूझीलंडच्या महिला ऑक्टोबरमध्ये तीन एकदिवसीय सामन्यांसाठी भारत दौऱ्यावर जाणार|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२५ ऑक्टोबर २०२४}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.crictracker.com/cricket-news/new-zealand-women-set-to-tour-india-for-odi-series-post-womens-t20-world-cup-2024/ |title=महिला टी२० विश्वचषक २०२४ नंतर एकदिवसीय मालिकेसाठी न्यूझीलंडच्या महिला भारत दौऱ्यावर जाण्यासाठी सज्ज. |work=CricTracker |date=7 October 2024 |access-date=२५ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> ही मालिका [[२०२२-२५ आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप]]चा भाग असेल.<ref>{{cite web|url=https://www.cricket.com/news/new-zealand-women-to-tour-india-for-three-odis-after-t20-world-cup-1072024-1728296849776|title=न्यूझीलंडच्या महिला टी२० विश्वचषकानंतर तीन एकदिवसीय सामन्यांसाठी भारत दौऱ्यावर येणार|work=क्रिकेट.कॉम|access-date=२५ ऑक्टोबर २०२४|archive-date=2024-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20241009042632/https://www.cricket.com/news/new-zealand-women-to-tour-india-for-three-odis-after-t20-world-cup-1072024-1728296849776|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/131904/new-zealand-womens-team-to-tour-india-for-3-odis-after-world-cup |title=न्यूझीलंडचा महिला संघ विश्वचषकानंतर ३ एकदिवसीय सामन्यांसाठी भारत दौऱ्यावर येणार|work=क्रिकबझ्झ |date=७ ऑक्टोबर २०२४ |access-date=२५ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२४-२५|भारत आणि न्यू झीलंड यांच्यातील पुरुषांच्या कसोटी मालिके]]<nowiki/>सोबत ही मालिका सुरू आहे.<ref>{{Cite web |title=बीसीसीआयने भारताचे २०२४-२५ घरच्या हंगामाचे वेळापत्रक जाहिर केले, बांगलादेश आणि न्यूझीलंड विरुद्ध कसोटी |url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-vs-bangladesh-home-tests-fixtures-bcci-new-zealand-england-2555774-2024-06-20 |access-date=२५ ऑक्टोबर २०२४ |work=[[इंडिया टुडे]]|date=२० जून २०२४ }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bcci.tv/articles/2024/news/55556117/bcci-announces-fixtures-for-team-india-senior-men-international-home-season-2024-25 |title= बीसीसीआयतर्फे टीम इंडिया (वरिष्ठ पुरुष) घरचा आंतरराष्ट्रीय हंगाम २०२४-२५ साठी सामन्यांची घोषणा|work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |access-date=२५ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> सर्व सामने [[अहमदाबाद]] येथील [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]]<nowiki/>वर खेळवले जात आहेत.<ref>{{cite web|url=https://english.jagran.com/cricket/team-india-to-play-new-zealand-in-three-match-odi-series-in-ahmedabad-post-womens-t20-world-cup-10192857 |title=महिला टी२० विश्वचषकानंतर टीम इंडिया अहमदाबादमध्ये तीन सामन्यांच्या वनडे मालिकेत न्यूझीलंडशी खेळणार. |work=जागरण |date=७ ऑक्टोबर २०२४ |language=en |access-date=२५ ऑक्टोबर २०२४}}</ref><ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/new-zealand-tour-of-india-2024/54246-new-zealand-to-tour-india-for-3-odis-in-ahmedabad-after-womens-t20-world-cup-2024.html |title=महिला टी२० विश्वचषक २०२४ नंतर न्यूझीलंड अहमदाबाद येथे ३ वनडे सामन्यांसाठी भारत दौरा करणार.|work=महिला क्रिकेट|access-date=२५ ऑक्टोबर २०२४ |date=७ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> ऑक्टोबर २०२४ मध्ये, [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळा]]<nowiki/>ने (बीसीसीआय) या दौऱ्याच्या सामन्यांची पुष्टी केली.<ref>{{cite web |url=https://www.bcci.tv/bccilink/articles/QnP3y3tP |title=टीम इंडिया (वरिष्ठ महिला) च्या न्यूझीलंड विरुद्धच्या एकदिवसीय मालिकेचे सामने जाहीर |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |access-date=२५ ऑक्टोबर २०२४ |date=१४ ऑक्टोबर २०२४ |archive-date=2024-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241218052710/https://www.bcci.tv/bccilink/articles/QnP3y3tP |url-status=dead }}</ref> == पार्श्वभूमी == मूलतः, ही मालिका २०२३ मध्ये तीन [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेट|आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] आणि तीन [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामन्यांसह होणार होती.<ref>{{cite web | url=https://femalecricket.com/female-cricket-blogs/28488-what-does-indian-womens-cricket-schedule-look-like-in-2023.html | title=२०२३ मध्ये भारतीय महिला क्रिकेट वेळापत्रक कसे दिसेल? | work=महिला क्रिकेट | date=३ जानेवारी २०२३| access-date=२५ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> तथापि, भारतातील [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक]] आणि भारतीय महिला संघाच्या खचाखच भरलेल्या वेळापत्रकामुळे ते पुढे ढकलण्यात आले, ज्यामध्ये [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|इंग्लंड]] आणि [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]]<nowiki/>विरुद्धच्या मालिकांचा समावेश होता.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/india-to-host-south-africa-for-a-multi-format-womens-tour-in-june-july-2024-1432037 |title=भारत जून-जुलैमध्ये बहु-स्वरूपी महिला दौऱ्यासाठी दक्षिण आफ्रिकेचे यजमानपद भूषवणार |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=२५ ऑक्टोबर २०२४}}</ref><ref>{{cite web|url=https://cricketaddictor.com/cricket-news/india-to-host-new-zealand-for-3-odis-after-womens-t20-world-cup-2024/ |title=महिला टी२० विश्वचषक २०२४ नंतर भारत न्यूझीलंडविरुद्ध ३ एकदिवसीय सामन्यांचे यजमानपद भूषवणार. |work=क्रिकेट ऍडिक्टर|date=७ ऑक्टोबर २०२४ |access-date=२५ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> एक आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका देखील मूळतः भविष्यातील दौऱ्यांच्या कार्यक्रमाचा भाग होती परंतु ती फक्त तीन एकदिवसीय मालिकेसाठी पुनर्निर्धारित करण्यात आली होती.<ref>{{cite web|url=https://www.insidesport.in/indian-women-cricket-team-big-year-coming-up-for-indian-women-cricket-in-2023-t20-world-cup-in-south-africa-tri-series-women-ipl-2023-check-full-schedule-for-indian-women-cricket-in-2023/ |title=२०२३ मध्ये भारतीय महिला क्रिकेटसाठी मोठे वर्ष येत आहे |work=इनसाइड स्पोर्ट |date=३१ डिसेंबर २०२२|access-date=२५ ऑक्टोबर २०२४}}</ref><ref>{{cite web |first=वैदेही|last=सिंग|url=https://www.sportstiger.com/news/new-zealand-women-to-tour-india-for-three-odis-after-womens-t20-world-cup-2024-reports |title=महिला टी२० विश्वचषक २०२४ नंतर न्यूझीलंडच्या महिला तीन एकदिवसीय सामन्यांसाठी भारत दौऱ्यावर येतील: अहवाल |work=स्पोर्ट्स टायगर |date=७ ऑक्टोबर २०२४ |access-date=२५ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- !{{crw|IND}}<ref>{{cite web |url=https://www.bcci.tv/bccilink/articles/EEI1QDRi |title=न्यूझीलंड विरुद्ध आयडीएफसी फर्स्ट बँक एकदिवसीय मालिकेसाठी भारताचा संघ जाहीर |work=बीसीसीआय |access-date=२५ ऑक्टोबर २०२४ |archive-date=2024-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126233711/https://www.bcci.tv/bccilink/articles/EEI1QDRi |url-status=dead }}</ref> !{{crw|NZ}}<ref>{{cite web |url=https://www.nzc.nz/news-items/inglis-earns-maiden-white-ferns-call-up-down-continues-odi-returnzww/ |title=इंग्लिस अर्न्स मेडन व्हाईट फर्न कॉल-अप {{!}} डाउन कंटीन्यूज ओडीआय रिटर्न |work=[[न्यू झीलंड क्रिकेट]] |access-date=२५ ऑक्टोबर २०२४ }}{{मृत दुवा|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- style="vertical-align:top" | * [[हरमनप्रीत कौर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[स्मृती मंधाना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अरुंधती रेड्डी]] * [[उमा चेत्री]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[जेमायमाह रॉड्रिगेस]] * [[तेजल हसबनीस]] * [[दयालन हेमलता]] * [[दीप्ती शर्मा]] * प्रिया मिश्रा * [[यस्तिका भाटिया]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[राधा यादव]] * [[रेणुका सिंग]] * [[शफाली वर्मा]] * [[श्रेयंका पाटील]] * सायमा ठाकोर * सायली सातगरे | * [[सोफी डिव्हाइन]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अमेलिया केर]] * [[इझ्झी गेझ]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[इडन कार्सन]] * [[जेस केर]] * [[जॉर्जिया प्लिमर]] * पॉली इंग्लीस ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[फ्रान जोनस]] * [[ब्रुक हालीडे]] * [[मॅडी ग्रीन]] * [[मॉली पेनफोल्ड]] * [[लिया ताहुहु]] * [[लॉरेन डाऊन]] * [[सुझी बेट्स]] * [[हॅना रोव]] |} ==आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका== ===१ला आं. ए. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २४ ऑक्टोबर २०२४ | time = १३:३० | daynight = y | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|NZ}} | score1 = २२७ (४४.३ षटके) | runs1 = [[तेजल हसबनीस]] ४२ (६४) | wickets1 = [[अमेलिया केर]] ४/४२ (९ षटके) | score2 = १६८ (४०.४ षटके) | runs2 = [[ब्रुक हालीडे]] ३९ (५४) | wickets2 = [[राधा यादव]] ३/३५ (८.४ षटके) | result = भारत ५९ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1454391.html धावफलक] | venue = [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] | umpires = [[रोहन पंडित]] (भा) आणि [[क्लेर पोलोसॅक]] (ऑ) | motm = [[दिप्ती शर्मा]] (भा) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[तेजल हसबनीस]] आणि सायमा ठाकोर यांनी भारताकडून आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय पदार्पण केले. *महिला चॅम्पियनशिप गुण: भारत २, न्यू झीलंड ० }} ===२रा आं. ए. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २७ ऑक्टोबर २०२४ | time = १३:३० | daynight = y | team1 = {{crw-rt|NZ}} | team2 = {{crw|IND}} | score1 =२५९/९ (५० षटके) | runs1 =[[सोफी डिव्हाइन]] ७९ (८६) | wickets1 =[[राधा यादव]] ४/६९ (१० षटके) | score2 =१८३ (४७.१ षटके) | runs2 =[[राधा यादव]] ४८ (६४) | wickets2 =[[सोफी डिव्हाइन]] ३/२७ (७.१ षटके) | result =न्यू झीलंड ७६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1454392.html धावफलक] | venue = [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] | umpires =[[वृंदा राठी]] (भा) आणि गायत्री वेणूगोपालन (भा) | motm =[[सोफी डिव्हाइन]] (न्यू) | toss =न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला | rain = | notes =प्रिया मिश्राने भारताकडून [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] पदार्पण केले. * [[राधा यादव]] आणि सायमा ठाकोर यांच्यातील ७० धावांची भागीदारी ही भारतासाठी महिला [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] सामन्यांमध्ये ९व्या गड्यासाठीची सर्वोच्च भागीदारी होती.<ref>{{cite web|url=https://www.indiatvnews.com/sports/cricket/ind-vs-nz-radha-yadav-saima-thakor-fall-short-of-breaking-women-s-odi-world-record-after-heroic-fightback-2024-10-27-959185 |title=भारत वि न्यू झीलंड: राधा यादव, सायमा ठाकोर झुंजार लढाईनंतर महिलांचा एकदिवसीय विश्वविक्रम मोडण्यात कमी पडल्या|work=इंडिया टीव्ही|access-date=२८ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> * महिला चॅम्पियनशिप गुण: न्यूझीलंड २, भारत ०. |notesx=}} ===३रा आं. ए. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २९ ऑक्टोबर २०२४ | time = १३:३० | daynight = y | team1 = {{crw-rt|NZ}} | team2 = {{crw|IND}} | score1 = २३२ (४९.५ षटके) | runs1 = [[ब्रुक हालीडे]] ८६ (९६) | wickets1 = [[दीप्ती शर्मा]] ३/३९ (१० षटके) | score2 = २३६/४ (४४.२ षटके) | runs2 = [[स्मृती मंधाना]] १०० (१२२) | wickets2 = [[हॅना रोव]] २/४७ (८ षटके) | result = भारत ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1454393.html धावफलक] | venue = [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] | umpires = [[वृंदा राठी]] (भा) आणि [[क्लेर पोलोसॅक]] (ऑ) | motm = [[स्मृती मंधाना]] (भा) | toss = न्यूझीलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला | rain = | notes = महिला चॅम्पियनशिप गुण: भारत २, न्यूझीलंड ०. }} ==नोंदी== {{Notelist}} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/new-zealand-women-in-india-2024-25-1454389 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{२०२२-२०२५ आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२४-२५}} [[वर्ग:न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचे भारत दौरे]] [[वर्ग:न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघांचे भारत दौरे|न्यू झीलंड]] [[वर्ग:इ.स. २०२४ मधील क्रिकेट]] stazc3lmw9yj2aeww2tu5w21vqtziiv 0 356888 2701196 2675274 2026-08-12T05:01:09Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701196 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = भारतीय क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२४-२५ | team1_image = Flag of South Africa.svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_image = Flag of India.svg | team2_name = भारत | from_date = ८ | to_date = १५ नोव्हेंबर २०२४ | team1_captain = [[एडन मार्करम]] | team2_captain = [[सूर्यकुमार यादव]] | no_of_twenty20s = ४ | team1_twenty20s_won = १ | team2_twenty20s_won = ३ | team1_twenty20s_most_runs = [[ट्रिस्टन स्टब्स]] (११३) | team2_twenty20s_most_runs = [[तिलक वर्मा]] (२८०) | team1_twenty20s_most_wickets = [[जेराल्ड कोएत्झी]] (४) | team2_twenty20s_most_wickets = [[वरुण चक्रवर्ती]] (१२) | player_of_twenty20_series = [[तिलक वर्मा]] (भा) }} [[भारतीय क्रिकेट संघ]] नोव्हेंबर २०२४ मध्ये [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघ]]ासोबत खेळण्यासाठी दक्षिण आफ्रिकेच्या दौऱ्यावर होता.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/south-africa-announce-t20i-series-at-home-against-india |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेकडून भारताविरुद्ध मायदेशातील आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका जाहीर|title=South Africa announce T20I series at home against India |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=६ नोव्हेंबर २०२४|date=२१ जून २०२४}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/130813/india-to-tour-south-africa-for-short-t20i-series-in-november |trans-title=भारत नोव्हेंबरमध्ये छोट्या आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिकेसाठी दक्षिण आफ्रिकेचा दौरा करणार|title=India to tour South Africa for short T20I series in November |work=[[क्रिकबझ्झ]] |access-date=६ नोव्हेंबर २०२४|date=२१ जून २०२४}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cricket/team-india-to-tour-south-africa-for-4-t20is-right-after-home-test-series-against-new-zealand-dates-announced-101718963721811.html |trans-title=न्यूझीलंडविरुद्धच्या घरच्या कसोटी मालिकेनंतर टीम इंडिया ४ आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यांसाठी दक्षिण आफ्रिकेचा दौरा करणार, तारखा जाहीर|title=Team India to tour South Africa for 4 T20Is right after home Test series against New Zealand, dates announced |work=[[हिंदुस्तान टाइम्स]] |access-date=६ नोव्हेंबर २०२४ |date=२१ जून २०२४}}</ref> या दौऱ्यावर चार [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] (T20I) सामने खेळवले गेले.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/india-to-tour-south-africa-for-four-t20is-in-november-2024-1440044 |trans-title=नोव्हेंबर २०२४ मध्ये भारत चार आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यांसाठी दक्षिण आफ्रिकेचा दौरा करणार|title=India to tour South Africa for four T20Is in November 2024 |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=६ नोव्हेंबर २०२४|date=२१ जून २०२४}}</ref><ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/india-tour-of-south-africa-t20i-schedule-announcement-2024-9406776/ |trans-title=४ सामन्यांची आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका खेळण्यासाठी भारत नोव्हेंबरमध्ये दक्षिण आफ्रिकेच्या दौऱ्यावर जाण्यास सज्ज|title=India set to tour South Africa in November to play 4-match T20I series |work=[[द इंडियन एक्सप्रेस]] |access-date=६ नोव्हेंबर २०२४ |date=२१ जून २०२४}}</ref> जून २०२४ मध्ये, [[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]] (CSA) आणि [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] (BCCI) या दोघांनीही या दौऱ्याच्या सामन्यांची पुष्टी केली.<ref>{{cite web |url=https://www.bcci.tv/bccilink/articles/nN8b9ANW |trans-title=बीसीसीआय-सीएसएने दक्षिण आफ्रिका-भारत आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिकेचे वेळापत्रक जाहीर केले |title=BCCI-CSA announce schedule of South Africa-India T20I series |work=भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ |access-date=६ नोव्हेंबर २०२४ |date=२१ जून २०२४ |archive-date=2024-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240625042750/https://www.bcci.tv/bccilink/articles/nN8b9ANW |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://cricket.co.za/csa-and-bcci-announce-upcoming-series/ |trans-title=सीएसए आणि बीसीसीआयकडून आगामी मालिकेची घोषणा |title=CSA and BCCI announce upcoming series |work=क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका |access-date=६ नोव्हेंबर २०२४ |date=२१ जून २०२४ |archive-date=2024-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241111161730/https://cricket.co.za/csa-and-bcci-announce-upcoming-series/ |url-status=dead }}</ref> ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- !{{cr|RSA}}<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/south-africa-announce-squad-for-home-t20i-series-against-india |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेकडून भारताविरुद्ध मायदेशात होणाऱ्या आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिकेसाठी संघ जाहीर|title=South Africa announce squad for home T20I series against India |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=६ नोव्हेंबर २०२४}}</ref> !{{cr|IND}}<ref>{{cite web|url=https://www.bcci.tv/articles/2024/news/55556156/squads-for-india-s-tour-of-south-africa-border-gavaskar-trophy-announced?platform=international&type=men|trans-title=भारताचा दक्षिण आफ्रिका दौऱ्यासाठी आणि बॉर्डर-गावस्कर करंडक स्पर्धेसाठी संघ जाहीर|title=Squads for India’s tour of South Africa & Border-Gavaskar Trophy announced|work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] |date=२५ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> |- |valign=top| * [[एडन मार्कराम]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अँडील सिमेलन]] * [[ओटनील बार्टमन]] * [[केशव महाराज]] * [[जेराल्ड कोएत्झी]] * [[ट्रिस्टन स्टब्स]] ([[यष्टिरक्षक|य]]) * [[डेव्हिड मिलर]] * [[डोनोव्हन फरेरा]] * [[न्काबा पीटर]] * [[पॅट्रिक क्रुगर]] * [[मार्को यान्सिन]] * [[मिहलाली मपोंगवाना]] * [[रायन रिकलटन]] ([[यष्टिरक्षक|य]]) * [[रीझा हेंड्रिक्स]] * [[लुथो सिपामला]]{{efn|फक्त तिसऱ्या आणि चौथ्या सामन्यासाठी संघात.}} * [[हाइनरिक क्लासेन]]([[यष्टिरक्षक|य]]) |valign=top| * [[सूर्यकुमार यादव]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अक्षर पटेल]] * [[अभिषेक शर्मा]] * [[अर्शदीप सिंग]] * [[अवेश खान]] * [[जितेश शर्मा]] ([[यष्टिरक्षक|य]]) * [[टिळक वर्मा]] * [[यश दयाल]] * [[रमणदीप सिंग]] * [[रवी बिश्नोई]] * [[रिंकू सिंग]] * [[वरुण चक्रवर्ती]] * [[विजयकुमार वैशक]] * [[संजू सॅमसन]] ([[यष्टिरक्षक|य]]) * [[हार्दिक पांड्या]] |} ==आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका== ===१ला आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date =८ नोव्हेंबर २०२४ | time = १७:०० | night = Y | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|SA}} | score1 = २०२/८ (२० षटके) | runs1 = [[संजू सॅमसन]] १०७ (५०) | wickets1 = [[जेराल्ड कोएत्झी]] ३/३७ (४ षटके) | score2 = १४१ (१७.५ षटके) | runs2 = [[हाइनरिक क्लासेन]] २५ (२२) | wickets2 = [[वरूण चक्रवर्ती]] ३/२५ (४ षटके) | result = भारत ६१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1449301.html धावफलक] | venue = [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]] | umpires = [[लुबाबालो ग्कुमा]] (द) आणि [[स्टीवन हॅरिस]] (द) | motm = [[संजू सॅमसन]] (भा) | toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला | rain = | notes = [[अँडील सिमेलेन]]ने दक्षिण आफ्रिकेकडून आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. * आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये सलग दोन शतके ठोकणारा [[संजू सॅमसन]] हा पहिला भारतीय फलंदाज ठरला.<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cricket/sanju-samson-first-indian-to-smash-back-to-back-t20i-centuries-whirlwind-knock-leaves-south-africa-shellshocked-101731081631648.html|trans-title=संजू सॅमसन आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये लागोपाठ शतके ठोकणारा पहिला भारतीय|title=Sanju Samson first Indian to smash back-to-back T20I centuries|work=[[हिंदुस्तान टाइम्स]]|access-date=८ नोव्हेंबर २०२४|date=८ नोव्हेंबर २०२४}}</ref> }} ===२रा आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date =१० नोव्हेंबर २०२४ | time = १६:०० | daynight = Y | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|SA}} | score1 = १२४/६ (२० षटके) | runs1 = [[हार्दिक पंड्या]] ३९[[नाबाद|*]] (४५) | wickets1 = [[एडन मार्करम]] १/४ (१ षटक) | score2 = १२८/७ (१९ षटके) | runs2 = [[ट्रिस्टन स्टब्स]] 47[[नाबाद|*]] (४१) | wickets2 = [[वरूण चक्रवर्ती]] ५/१७ (४ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका ३ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1449302.html धावफलक] | venue = [[सेंट जॉर्ज पार्क क्रिकेट मैदान]], [[पोर्ट एलिझाबेथ|गेकेबेरा]] | umpires = [[लुबाबालो ग्कुमा]] (द) आणि [[आर्नो जॅकब्स]] (द) | motm = [[ट्रिस्टन स्टब्स]] (द) | toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = भारताच्या [[वरूण चक्रवर्ती]]ने आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये पहिले पाच बळी घेतले.<ref>{{cite web |access-date=११ नोव्हेंबर २०२४|title=Varun Chakravarthy Bags this Huge Record with His Five Wicket Haul Against South Africa|trans-title=वरुण चक्रवर्तीचा दक्षिण आफ्रिकेविरुद्ध मोठा विक्रम, सामन्यात ५ बळी"|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/india-in-south-africa/varun-chakravarthy-bags-this-huge-record-with-his-five-wicket-haul-against-south-africa/articleshow/115149621.cms |work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]}}</ref> }} ===३रा आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date =१३ नोव्हेंबर २०२४ | time = १७:०० | night = Y | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|SA}} | score1 = २१९/६ (२० षटके) | runs1 = [[तिलक वर्मा]] १०७[[नाबाद|*]] (५६) | wickets1 = [[आंदिले सिमेलें]] २/३४ (३ षटके) | score2 = २०८/७ (२० षटके) | runs2 = [[मार्को यान्सिन]] ५४ (१७) | wickets2 = [[अर्शदीप सिंग]] ३/३७ (४ षटके) | result = भारत ११ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1449303.html धावफलक] | venue = [[सेंच्युरियन पार्क]], [[सेंच्युरियन]] | umpires = [[आर्नो जॅकब्स]] (द) आणि [[अलाहुद्दीन पालेकर]] (द) | motm = [[तिलक वर्मा]] (भा) | toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[रमणदीप सिंग (क्रिकेटर)|रमणदीप सिंग]]ने भारताकडून आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. * भारताच्या [[तिलक वर्मा]]ने आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये पहिले शतक झळकावले.<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/tilak-varma-maiden-t20-century-india-vs-south-africa-series-stats-highlights/article68865245.ece |title=IND vs SA: Tilak Varma scores maiden T20I century for India vs South Africa|trans-title=भारत वि दक्षिण आफ्रिका: दक्षिण आफ्रिकेविरुध्द भारताकडून टिळक वर्माचे पहिले आंतरराष्ट्रीय टी२० शतक|work=स्पोर्टस्टार |location=चेन्नई|accessdate=१३ नोव्हेंबर २०२४}}</ref> * [[वरुण चक्रवर्ती]] हा आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिकेमध्ये १० बळी घेणारा पहिलाच भारतीय गोलंदाज ठरला.<ref>{{cite web|url=https://www.news18.com/cricket/varun-chakravarthy-creates-history-becomes-1st-indian-bowler-to-9119851.html|title=Varun Chakravarthy Creates History, Becomes 1st Indian Bowler To... |trans-title=वरुण चक्रवर्तीने रचला इतिहास, बनला पहिला भारतीय गोलंदाज...|work=[[न्यूज१८]]|accessdate=१५ नोव्हेंबर २०२४}}</ref> }} ===४था आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date =१५ नोव्हेंबर २०२४ | time = १७:०० | night = Y | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|SA}} | score1 = २८३/१ (२० षटके) | runs1 = [[तिलक वर्मा]] १२०[[नाबाद|*]] (४७) | wickets1 = [[लुथो सिपामला]] १/५८ (4 षटके) | score2 = १४८ (१८.२ षटके) | runs2 = [[ट्रिस्टन स्टब्स]] ४३ (२९) | wickets2 = [[अर्शदीप सिंग]] ३/२० (३ षटके) | result = भारत १३५ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1449304.html धावफलक] | venue = [[वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] | umpires = [[स्टीवन हॅरिस]] (द) आणि [[अलाहुद्दीन पालेकर]] (द) | motm = [[तिलक वर्मा]] (भा) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[संजू सॅमसन]] आणि [[तिलक वर्मा]] (भा) ही आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये एकाच डावात शतके ठोकणारी पूर्ण सदस्य राष्ट्रांची पहिली जोडी ठरली.<ref>{{Cite web |access-date=१७ नोव्हेंबर २०२४|trans-title=भारत विरुद्ध दक्षिण आफ्रिका: सॅमसन, टिळक ही एकाच डावात शतके ठोकणारी पूर्ण सदस्य राष्ट्रांची पहिली जोडी|title=IND vs SA: Samson, Tilak become first pair from full member nations to score centuries in one innings |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/international/sanju-samson-tilak-varma-two-centurions-same-innings-record-india-vs-south-africa-4th-t20i/article68873507.ece |work=[[स्पोर्टस्टार]] |location=Chennai}}</ref> * संजू सॅमसन आणि टिळक वर्मा यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये मध्ये दुसऱ्या गड्यासाठी [[नाबाद]] २१० धावांची सर्वोच्च भागीदारी नोंदवली.<ref>{{Cite web |access-date=१७ नोव्हेंबर २०२४|trans-title=संजू सॅमसन, टिळक वर्मा यांनी चौथ्या टी२० मध्ये अनेक विक्रम मोडले|title=Sanju Samson, Tilak Varma break plethora of records in 4th T20I|url=https://www.hindustantimes.com/cricket/sanju-samson-tilak-varma-break-plethora-of-records-as-south-africa-reduced-to-school-team-in-4th-t20i-101731688130623.html|work=[[हिंदुस्थान टाइम्स]]}}</ref> * संजू सॅमसन एका कॅलेंडर वर्षात तीन शतके ठोकणारा T20I क्रिकेटमधला पहिला फलंदाज ठरला.<ref>{{Cite web|access-date=१७ नोव्हेंबर २०२४|trans-title=भारत विरुद्ध दक्षिण आफ्रिका थेट धावफलक, चौथा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना: संजू सॅमसनचे ऐतिहासिक शतक, तिलक वर्माच्या शतकामुळे भारत २८३/१|title=India vs South Africa Live Score, 4th T20I: Sanju Samson's Historic Ton, Tilak Varma Century Power India To 283/1|url=https://sports.ndtv.com/south-africa-vs-india-2024/india-vs-south-africa-4th-t20i-live-score-india-tour-of-south-africa-2024-ind-vs-sa-live-scorecard-updates-7026383|work=एनडीटीव्ही स्पोर्ट्स}}{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * भारताने दोन पूर्ण सदस्य संघांमध्ये एका आंतरराष्ट्रीय टी२० डावात सर्वाधिक षटकार (२३) नोंदवले.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/india-in-south-africa-2024-25-1449299/south-africa-vs-india-4th-t20i-1449304/match-report |access-date=१७ नोव्हेंबर २०२४|trans-title=सॅमसन, तिलकने विक्रम असे मोडीत काढले की भारताला ३-१ ने मालिका जिंकणे हे कोणाचेच काम नाही|title=Samson, Tilak smash records like it's nobody's business to hand India 3-1 series win |work=ESPNcricinfo}}</ref> * तिलक वर्मा आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये सलग दोन शतके ठोकणारा दुसरा भारतीय फलंदाज ठरला.<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/tilak-varma-consecutive-t20i-centuries-record-india-vs-south-africa-4th-t20/article68873466.ece |title=IND vs SA: Tilak Varma becomes second Indian to score consecutive T20I centuries |work=[[स्पोर्टस्टार]] |access-date=१७ नोव्हेंबर २०२४|trans-title=भारत विरुद्ध दक्षिण आफ्रिका: तिलक वर्मा सलग आंतरराष्ट्रीय टी२० शतके करणारा दुसरा भारतीय ठरला}}</ref> }} ==नोंदी== {{Notelist}} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/india-in-south-africa-2024-25-1449299 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{दक्षिण आफ्रिकेचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२४-२५}} [[वर्ग:भारतीय क्रिकेट संघाचे दक्षिण आफ्रिका दौरे|२०२४]] [[वर्ग:इ.स. २०२४ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:भारतीय क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|दक्षिण आफ्रिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे दक्षिण आफ्रिका दौरे]] ll4epbo5mo04nuyaotq23op7e5cxhgt 0 356965 2701194 2692895 2026-08-12T04:57:45Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701194 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour |series_name = भारतीय क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रलिया दौरा, २०२४-२५ |team1_image = Flag of Australia.svg |team1_name = ऑस्ट्रेलिया |team2_image = Flag of India.svg |team2_name = भारत |from_date = २२ नोव्हेंबर २०२४ |to_date = ७ जानेवारी २०२५ |team1_captain = [[पॅट कमिन्स]] |team2_captain = [[रोहित शर्मा]] | no_of_tests = ५ | team1_tests_won = 3 | team2_tests_won = 1 | team1_tests_most_runs = [[ट्रॅव्हिस हेड]] (४४८) | team2_tests_most_runs = [[यशस्वी जयस्वाल]] (३९१) | team1_tests_most_wickets = [[पॅट कमिन्स]] (२५) | team2_tests_most_wickets = [[जसप्रीत बुमराह]] (३२) | player_of_test_series = [[जसप्रीत बुमराह]] (भा) |other_titles = [[बॉर्डर-गावस्कर चषक]]}} [[भारतीय क्रिकेट संघ]]ाने [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ]]ा विरुद्ध खेळण्यासाठी नोव्हेंबर २०२४ ते जानेवारी २०२५ या कालावधीत ऑस्ट्रेलियाचा दौरा केला.<ref>{{Cite web |date= १८ मार्च २०२४|trans-title=भारत विरुद्ध ऑस्ट्रेलिया कसोटी मालिका: ॲडलेड आणखी एक गुलाबी-बॉल कसोटी आयोजित करण्यासाठी मैदानात|title=India vs Australia Test series: Adelaide in the fray to host another pink-ball Test |url=https://www.firstpost.com/firstcricket/sports-news/india-vs-australia-adelaide-pink-ball-test-border-gavaskar-trophy-2024-25-13750078.html |access-date=८ नोव्हेंबर २०२४ |website=फर्स्टपोस्ट |language=en-us}}</ref> या दौऱ्यात पाच [[कसोटी सामना|कसोटी सामने]] आणि तीन [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम श्रेणी]] सराव सामने खेळवले गेले. कसोटी सामने [[२०२३-२०२५ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|२०२३-२०२५ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धे]]<nowiki/>चा भाग होती.<ref name="FTP">{{cite web|trans-title=पुरुषांचे भविष्यातील दौरा कार्यक्रम|title=Men's Future Tours Program|url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf|access-date=८ नोव्हेंबर २०२४|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|archive-date=2022-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20221226133751/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|date=१८ मार्च २०२४|trans-title=भारताच्या २०२४-२५ च्या ऑस्ट्रेलिया दौऱ्याचे तात्पुरते वेळापत्रक आले, पर्थ येथे पहिली कसोटी आयोजित करण्याची शक्यता|title=Tentative Schedule For India's Tour Of Australia 2024-25 Out, Perth Likely To Host 1st Test|url=https://cricket.one/cricket-news/tentative-schedule-for-indias-tour-of-australia-2024-25-out-perth-likely-to-host-1st-test/65f8756824ec3d2722482804|access-date=८ नोव्हेंबर २०२४|website=वन क्रिकेट|language=en|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007150726/https://cricket.one/cricket-news/tentative-schedule-for-indias-tour-of-australia-2024-25-out-perth-likely-to-host-1st-test/65f8756824ec3d2722482804|url-status=dead}}</ref> मार्च २०२४ मध्ये, [[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]] (CA) ने कसोटी मालिकेसाठी ठिकाणांची घोषणा केली.<ref>{{Cite web |trans-title=क्रिकेट ऑस्ट्रेलियाकडून भारताविरुद्धच्या ५ सामन्यांच्या कसोटी मालिकेसाठी स्थळांची घोषणा|title=Cricket Australia announces venues for 5-match Test series against India |url=https://timesofoman.com/article/143431-cricket-australia-announces-venues-for-5-match-test-series-against-india |access-date=८ नोव्हेंबर २०२४ |website=टाइम्स ऑफ ओमान |language=en}}</ref> [[भारतीय क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९९१-९२|१९९२]] नंतर भारत आणि ऑस्ट्रेलिया यांच्यातील पाच सामन्यांची ही पहिली कसोटी मालिका होती.<ref>{{Cite web |trans-title=विश्व कसोटी अजिंक्यपद २०२३-२५ मध्ये बॉर्डर गावस्कर चषकासाठी १९९२ नंतर प्रथमच पाच कसोटी खेळले जाणार.|title=Border Gavaskar Trophy In WTC 2023-25 Cycle To Be Played Over Five Tests For First Time Since 1992 |url=https://www.india.com/sports/border-gavaskar-trophy-in-wtc-2023-25-cycle-to-be-played-over-five-tests-for-first-time-since-1992-6110697/ |access-date=८ नोव्हेंबर २०२४ |website=इंडिया.कॉम |language=en}}</ref> २६ मार्च २०२४ रोजी, क्रिकेट ऑस्ट्रेलियाने संपूर्ण दौऱ्याच्या कार्यक्रमाची पुष्टी केली.<ref>{{Cite web |date=२६ मार्च २०२४|trans-title=|title=स्वरूपाला ९० वर्षे पूर्ण झाल्यानिमित्त एमसीजी ऐतिहासिक महिला ऍशेस कसोटीचे आयोजन करणार आहे|url=https://www.espncricinfo.com/story/mcg-to-host-historic-women-s-ashes-test-between-australia-and-england-1426396 |access-date=८ नोव्हेंबर २०२४ |website=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |language=en}}</ref> [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२३-२४|२०२३]] मध्ये मागील मालिकेत ऑस्ट्रेलियाला २-१ ने पराभूत केल्यानंतर भारताने [[बॉर्डर-गावस्कर चषक]] राखला होती.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/sport/2023/mar/13/india-win-series-2-1-after-fourth-test-with-australia-ends-in-a-draw |trans-title=|title=ऑस्ट्रेलियासोबतची चौथी कसोटी अनिर्णित राहिल्यानंतर भारताने मालिका २-१ ने जिंकली|date=१४ मार्च २०२३|access-date=८ नोव्हेंबर २०२४ |work=द गार्डियन}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.deccanherald.com/sports/cricket/india-retain-border-gavaskar-trophy-after-dull-draw-1199813.html |trans-title=अनिश्चित बरोबरीनंतर भारताने बॉर्डर-गावस्कर चषक राखला|title=India retain Border-Gavaskar Trophy after dull draw |date=14 March 2023 |access-date=८ नोव्हेंबर २०२४ |work=डेक्कन हेराल्ड}}</ref> == संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- !{{cr|AUS}}<ref>{{cite web|url=https://www.cricket.com.au/news/4165555/australia-test-squad-india-tests-border-gavaskar-trophy-mcsweeney-harris-khawaja-cummins-smith-boland-george-bailey|trans-title=मॅकस्वीनी, इंग्लिस यांचा बॉर्डर-गावस्कर कसोटी संघात समावेश|title=McSweeney, Inglis named in Border-Gavaskar Test squad |work=[[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]] |date=१० नोव्हेंबर २०२४}}</ref> !{{cr|IND}}<ref>{{cite web|url=https://www.bcci.tv/articles/2024/news/55556156/squads-for-india-s-tour-of-south-africa-border-gavaskar-trophy-announced?platform=international&type=men|trans-title=|title=भारताचे दक्षिण आफ्रिका दौरा आणि बॉर्डर-गावस्कर चषक स्पर्धेसाठी संघ जाहीर|work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] |date=२५ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> |- |valign=top| * [[पॅट कमिन्स]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[ट्रॅव्हिस हेड]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[स्टीव स्मिथ]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[ॲलेक्स कॅरे]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[उस्मान खवाजा]] * <s>[[जॉश इंग्लिस]]</s> ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[जॉश हेझलवूड]] * [[झाय रिचर्डसन]] * [[नेथन मॅकस्विनी]] * [[नेथन ल्यॉन]] * [[ब्रेंडन डॉगेट]] * [[मार्नस लॅबशॅन]] * [[मिचेल मार्श]] * [[मिचेल स्टार्क]] * [[शॉन ॲबॉट]] * [[सॅम कॉन्स्टास]] * [[स्कॉट बोलंड]] |valign=top| * [[रोहित शर्मा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[जसप्रीत बुमराह]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|उक]]) * [[अभिमन्यू ईश्वरन]] * [[आकाश दीप]] * [[ऋषभ पंत]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[केएल राहुल]] * [[तनुष कोटियन]] * [[देवदत्त पडिक्कल]] * [[ध्रुव जुरेल]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[नितीशकुमार रेड्डी]] * [[प्रसिद्ध कृष्ण]] * [[मोहम्मद सिराज]] * [[यशस्वी जयस्वाल]] * [[रविचंद्रन अश्विन]] * [[रवींद्र जडेजा]] * [[विराट कोहली]] * [[वॉशिंग्टन सुंदर]] * [[शुभमन गिल]] * [[सरफराज खान]] * [[हर्षित राणा]] |} भारताने प्रवासी राखीव म्हणून [[मुकेश कुमार]], [[नवदीप सैनी]] आणि [[खलील अहमद]] यांच्यासह कसोटी मालिकेसाठी १८ सदस्यीय संघाची निवड केली.<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/132206/abhimanyu-easwaran-harshit-rana-nitish-reddy-picked-for-australia-tests |trans-title=अभिमन्यू ईश्वरान, हर्षित राणा, नितीश रेड्डी यांची ऑस्ट्रेलिया कसोटीसाठी निवड|title=Abhimanyu Easwaran, Harshit Rana, Nitish Reddy picked for Australia Tests |work=क्रिकबझ्झ |access-date=८ नोव्हेंबर २०२४ }}</ref> १७ नोव्हेंबर रोजी, डब्ल्यूएसीए येथे इंट्रा-स्क्वॉड सराव सामन्यादरम्यान डाव्या हाताच्या अंगठ्याला फ्रॅक्चर झाल्याने [[शुभमन गिल]]ला पहिल्या कसोटीतून बाहेर पडावे आले.<ref>{{cite web |first=नागराज|last=गोल्लापूडी|url=https://www.espncricinfo.com/story/aus-vs-ind-shubman-gill-set-to-miss-first-test-against-australia-in-perth-1459968 |title=Injured Gill to miss first Test in Perth with fractured thumb |trans-title=दुखापतग्रस्त गिल अंगठ्याला फ्रॅक्चर झाल्याने पर्थमधील पहिल्या कसोटीला मुकणार|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२१ नोव्हेंबर २०२४}}</ref><ref>{{cite web |first=विजय|last=टागोर|first2=भरत|last2=सुंदरासन |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/132446/gill-set-to-miss-perth-test-after-injuring-his-thumb |title=Gill set to miss Perth Test after injuring his thumb |trans-title=अंगठ्याला दुखापत झाल्याने गिल पर्थ कसोटीला मुकणार |work=क्रिकबझ्झ |access-date=२१ नोव्हेंबर २०२४}}</ref> २० नोव्हेंबर रोजी, [[देवदत्त पडिक्कल]], जो भारत अ संघाचा भाग होता आणि भारत अ बरोबरच्या सराव सामन्यात अनेक फलंदाजांना दुखापत झाल्यामुळे काही खेळाडूंना बदली खेळाडू म्हणून ऑस्ट्रेलियामध्ये राहण्यास सांगण्यात आले होते, त्याला मुख्य संघात समाविष्ट करण्यात आले. तसेच, [[यश दयाल]]ला प्रवासी राखीव यादीत जोडण्यात आले जेथे त्याला जखमी [[खलील अहमद]]च्या जागी नेमण्यात आले.<ref>{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/india-make-multiple-last-minute-changes-to-squad-before-perth-test-devdutt-padikkal-added-t20-specialist-flown-in-101732099807749-amp.html|title=India make multiple last-minute changes to squad before Perth Test; Devdutt Padikkal added, T20 specialist flown in|trans-title=पर्थ कसोटीपूर्वी भारताच्या संघात शेवटच्या क्षणी अनेक बदल; देवदत्त पडिक्कलची निवड, टी२० विशेष खेळाडू दाखल|date=२० नोव्हेंबर २०२४|work=हिंदुस्थान टाइम्स|access-date=२१ नोव्हेंबर २०२४}}</ref> २७ नोव्हेंबर रोजी, दुखापतीमुळे [[मिचेल मार्श]]च्या संभाव्य अनुपलब्धतेमुळे [[ब्यू वेबस्टर]]ला ऑस्ट्रेलियन संघात समाविष्ट करण्यात आले.<ref>{{cite web|url=https://www.cricket.com.au/news/4177533/beau-webster-added-to-australia-second-test-squad-india-adelaide-border-gavaskar-mitch-marsh-fitness |trans-title=मार्शच्या तंदुरुस्तीवर ऑस्ट्रेलियाने घाम गाळल्यानंतर वेबस्टरचा कसोटी संघात समावेश|title=Webster added to Test squad as Aussies sweat on Marsh fitness |work=[[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]] |access-date=६ जानेवारी २०२५}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/132568/australia-add-beau-webster-to-test-squad-amid-marsh-fitness-concerns |trans-title=ऑस्ट्रेलियाने मार्शच्या तंदुरुस्तीच्या चिंतेमुळे ब्यू वेबस्टरचा कसोटी संघात समावेश केला|title=Australia add Beau Webster to Test squad amid Marsh fitness concerns |work=[[क्रिकबझ्झ]] |date=२८ नोव्हेंबर २०२४|access-date=६ जानेवारी २०२५}}</ref> ३० नोव्हेंबर रोजी, दुसऱ्या कसोटीसाठी ऑस्ट्रेलियन संघात दुखापतग्रस्त [[जोश हेझलवूड]]च्या जागी [[शॉन ॲबॉट]] आणि [[ब्रेंडन डॉगेट]] यांचा समावेश करण्यात आला, जो साइड स्ट्रेनमुळे बाहेर पडला होता.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/australia-news-josh-hazlewood-ruled-out-of-second-test-vs-india-sean-abbott-brendan-doggett-added-to-squad-1462615 |trans-title=हेझलवूड दुसऱ्या कसोटीतून बाहेर; ॲबॉट, डॉगेट यांचा संघात समावेश|title=Hazlewood ruled out of second Test; Abbott, Doggett added to squad |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |date=३० नोव्हेंबर २०२४}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cricket.com.au/news/4178696/josh-hazlewood-ruled-out-of-second-test-adelaide-side-strain-australia-squad-update-day-night-pink-ball-scott-boland-sean-abbott-brendan-doggett |trans-title=हेझलवूड ॲडलेड कसोटीतून बाहेर, नवोदित जोडीला बोलावणे|title=Hazlewood ruled out of Adelaide Test, uncapped duo called up |work=[[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]] |date=३० नोव्हेंबर २०२४}}</ref> १७ डिसेंबर रोजी, [[जोश हेझलवूड]]ला तिसऱ्या कसोटीच्या चौथ्या दिवशी पोटरीच्या स्नायूला ताण आल्याने उर्वरित मालिकेतून बाहेर काढण्यात आले.<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/132807/calf-strain-set-to-force-hazlewood-out-of-the-remainder-of-india-series |trans-title=पोटरीच्या स्नायूच्या ताणामुळे हेझलवुड भारताच्या उर्वरित मालिकेतून बाहेर |title= Calf strain set to force Hazlewood out of the remainder of India series|work=[[क्रिकबझ्झ]] |date=१७ डिसेंबर २०२४|access-date=६ जानेवारी २०२४}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cricket.com.au/news/4187137/josh-hazlewood-injury-concern-side-strain-day-four-australia-india-gabba-test-brisbane-boland |trans-title=पोटरीच्या स्नायूच्या ताणामुळे हेझलवुड मालिकेतून बाहेर जाणायची शक्यता |title=Hazlewood likely out for series after suffering calf strain |work=[[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]] |access-date=६ जानेवारी २०२५}}</ref> १८ डिसेंबर रोजी, तिसऱ्या कसोटीनंतर, [[रविचंद्रन अश्विन]]ने आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमधून निवृत्ती जाहीर केली.<ref>{{cite web |trans-title='माझा शेवटचा दिवस' - आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमधून ऑस्ट्रेलियाची निवृत्तीची घोषणा|title='My last day' – Ashwin announces retirement from international cricket |url=https://www.espncricinfo.com/story/aus-vs-ind-bgt-3rd-test-ravichandran-ashwin-announces-his-retirement-from-test-cricket-1465671 |website=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |date=१८ डिसेंबर २०२४}}</ref> २३ डिसेंबर रोजी, [[तनुष कोटियन]]चा संघात समावेश करण्यात आला.<ref>{{cite web |trans-title=मेलबर्न कसोटीपूर्वी मुंबईचा अष्टपैलू तनुष कोटियन भारतीय संघात सामील होणार|title=Mumbai all-rounder Tanush Kotian to join India squad ahead of Melbourne Test |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/tanush-kotian-border-gavaskar-trophy-australia-vs-india-squad-mumbai-test-team-call-up-vijay-hazare-trophy/article69018668.ece/ |website=[[Sportstar]] |access-date=६ जानेवारी २०२५}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/132879/tanush-kotian-to-join-india-squad-shami-deemed-unfit |trans-title=तनुष कोटियन भारतीय संघात सामील होणार; शमीला खेळण्यास अनफिट |title=Tanush Kotian to join India squad; Shami deemed unfit |work=क्रिकबझ्झ |access-date=६ जानेवारी २०२५}}</ref> २० डिसेंबर रोजी, [[नेथन मॅकस्वीनी]]ला शेवटच्या दोन कसोटी सामन्यांमधून संघातून वगळण्यात आले आणि [[झाय रिचर्डसन]] आणि [[सॅम कॉन्स्टास]] यांचा संघात समावेश करण्यात आला.<ref>{{cite web|url=https://www.cricket.com.au/news/4189059/australia-test-squad-update-sam-konstas-debut-jhye-richardson-recall-boxing-day-mcg-scg-nathan-mcsweeney-khawaja-labuschagne-border-gavaskar-fourth-fifth-test |trans-title=कोन्स्टास, रिचर्डसन यांना बॉक्सिंग डे शोडाउनसाठी बोलावणे|title=Konstas, Richardson called up for Boxing Day showdown |work=[[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]] |access-date=६ जानेवारी २०२५}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/132849/mcsweeney-dropped-for-last-two-bgt-tests-konstas-called-up |trans-title=|title=मॅकस्विनीला बॉर्डर-गावस्कर मालिकेच्या शेवटच्या कसोटी मधून वगळले, कॉन्स्टासला बोलावले |work=क्रिकबझ्झ |date=२० डिसेंबर २०२४|access-date=६ जानेवारी २०२५}}</ref> २९ डिसेंबर रोजी, जोश इंग्लिसला पोटरीच्या ताणामुळे शेवटच्या कसोटीसाठी संघातून वगळण्यात आले.<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/132939/calf-strain-rules-inglis-out-of-border-gavaskar-trophy |trans-title=पोटरीच्या ताणामुळे बॉर्डर-गावस्कर चषक मालिकेतून इंग्लिस बाहेर |title=Calf strain rules Inglis out of Border-Gavaskar Trophy |work=क्रिकबझ्झ |access-date=६ जानेवारी २०२५}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/aus-vs-ind-bgt-josh-inglis-leaves-test-squad-after-suffering-calf-strain-with-bbl-return-unknown-1467019 |trans-title=पोटरीच्या ताणामुळे कसोटी संघातून इंग्लिस बाहेर, बिग बॅश लीगच्या पुनरागमनावर प्रश्नचिन्ह|title= Inglis leaves Test squad after suffering calf strain with BBL return unknown |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=६ जानेवारी २०२५}}</ref> == दौरा सामने == {{Infobox cricket series |series=भारत अ संघाचा ऑस्ट्रलिया दौरा, २०२४ |partof= भारतीय संघाचा ऑस्ट्रलिया दौरा, २०२४-२५ |date=३१ ऑक्टोबर – १० नोव्हेंबर २०२४ |place={{flagicon|AUS}} [[ऑस्ट्रेलिया]] |team1={{flagdeco|AUS}} [[ऑस्ट्रेलिया अ क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया अ]] |team2={{flagdeco|IND}} [[भारत अ क्रिकेट संघ|भारत अ]] |captain1=नॅथन मॅकस्वीनी |captain2=[[ऋतुराज गायकवाड]] |result = ऑस्ट्रेलिया अ संघाने मालिका २-० ने जिंकली |runs1 = नॅथन मॅकस्वीनी (१६६)<br />ब्यू वेबस्टर (१४५) |runs2 = [[देवदत्त पडिक्कल]] (१५१)<br />[[ध्रुव जुरेल]] (१४८) |wickets1 = ब्रेंडन डॉगेट (७)<br />ब्यू वेबस्टर (७) |wickets2 = [[मुकेश कुमार]] (११)<br />[[प्रसिद्ध कृष्ण]] (१०)}} ===संघ=== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- !{{flagdeco|AUS}} ऑस्ट्रलिया अ<ref name=AusA>{{Cite web |date=2024-10-14 |trans-title=|title='अ' मालिकेत फलंदाजीचा सामना सुरू करण्यासाठी कॉन्स्टासला होकार मिळाला |url=https://www.cricket.com.au/news/4148585/australia-a-squad-india-a-bolters-mackay-melbourne-konstas-harris-bancroft-mcsweeney-opener-selectors-test-warm-upborder-gavaskar |access-date=८ नोव्हेंबर २०२४ |work=क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया |language=en}}</ref> !{{flagdeco|IND}} भारत अ<ref name=IndA>{{cite web |trans-title= |title=रुतुराज गायकवाड ऑस्ट्रेलिया दौऱ्यासाठी भारत अ चे नेतृत्व करणार |url=https://www.bcci.tv/bccilink/articles/h1vKzhsA |access-date=८ नोव्हेंबर २०२४ |work=भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |valign=top| * नॅथन मॅकस्वीनी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * ऑली डेव्हिस * [[कूपर कॉनोली]] * कॅमेरून बॅनक्रॉफ्ट ([[यष्टीरक्षक|य]]) * कोरी रोचिसिओली * [[जिमी पियरसन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[जॉर्डन बकिंगहॅम]] * [[जॉश फिलिप]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[टॉड मर्फी]] * नॅथन मॅकअँड्र्यू * फर्गस ओ'नील * ब्यू वेबस्टर * ब्रेंडन डॉगेट * [[मायकेल नेसर]] * <s>[[मार्क स्टीकेटी]]</s> * [[मार्कस हॅरिस]] * <s>लियाम हॅचर</s> * सॅम कॉन्स्टास * [[स्कॉट बोलंड]] |valign=top| * [[ऋतुराज गायकवाड]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अभिमन्यू ईश्वरन]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|उक]]) * अभिषेक पोरेल ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[इशान किशन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[केएल राहुल]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[खलील अहमद]] * तनुष कोटियन * [[देवदत्त पडिक्कल]] * [[ध्रुव जुरेल]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[नवदीप सैनी]] * [[नितीशकुमार रेड्डी]] * [[प्रसिद्ध कृष्ण]] * बाबा इंद्रजित * मानव सुथार * [[मुकेश कुमार]] * [[यश दयाल]] * रिकी भुई * [[साई सुदर्शन]] |} ३१ ऑक्टोबर ते १० नोव्हेंबर या कालावधीत [[भारत अ क्रिकेट संघ|भारत अ]] [[ऑस्ट्रेलिया|ऑस्ट्रेलियाने]] दौरा सुरू केला होता, अधिकृत कसोटी मालिका सुरू होण्याच्या फक्त ५ दिवस आधी संपला. [[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]]ने ऑक्टोबर २०२४ च्या सुरुवातीला त्यांचा [[ऑस्ट्रेलिया अ क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया अ]] संघ जाहीर केला, नॅथन मॅकस्विनी यांना त्यांचा कर्णधार म्हणून नियुक्त केले.<ref name=AusA/> [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळाने]] ऑक्टोबर २०२४ मध्ये [[भारत अ क्रिकेट संघ|भारत अ क्रिकेट संघाच्या]] संघाची घोषणा केली, ज्यामध्ये [[रुतुराज गायकवाड]] यांना संघाचा कर्णधार आणि [[अभिमन्यू ईश्वरन]] यांना उपकर्णधार म्हणून नियुक्त केले.<ref name=IndA/> भारत 'अ' संघाने ऑस्ट्रेलिया 'अ' विरुद्ध दोन सामने खेळले. त्यापैकी पहिला सामना ३१ ऑक्टोबर ते ३ नोव्हेंबर दरम्यान [[ग्रेट बॅरियर रीफ अरेना]] येथे तर दुसरा सामना ७ ते १० नोव्हेंबर दरम्यान [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]]वर खेळला गेला. पहिला कसोटी सामना २२ नोव्हेंबरपासून नवीन [[पर्थ स्टेडियम]]वर खेळवला जाईल. आंतरराष्ट्रीय वेळापत्रक जाहीर करताना, सीएचे क्रिकेट ऑपरेशन्स आणि शेड्युलिंगचे प्रमुख पीटर रॉच यांनी मे महिन्यात म्हटले होते: "२०२४-२५चा उन्हाळा पाच कसोटींच्या [[बॉर्डर-गावस्कर चषक|बॉर्डर-गावस्कर]] मालिकेद्वारे हायलाइट केला गेला आहे, ही दोन दिग्गजांमधील ३० वर्षांहून अधिक काळातील पहिली पाच कसोटी मालिका आहे. महिला एकदिवसीय सामने आणि त्याआधी दोन महत्त्वपूर्ण ऑस्ट्रेलिया अ विरुद्ध भारत अ सामने एकाच वेळी चालवणे आमच्या चाहत्यांसाठी खूप छान असेल." मालिका सुरू होण्याआधी, [[मार्क स्टीकेटी]] आणि त्याच्या जागी आलेल्या लियाम हॅचर हे दोघेही दुखापतीमुळे बाहेर गेले होते आणि त्यांच्या जागी ब्रेंडन डॉगेटला स्थान देण्यात आले होते.<ref>{{cite web |last1=McGlashan |first1=Andrew |title=Konstas, Bancroft and Harris unable to make an impression against India A |url=https://www.espncricinfo.com/series/india-a-in-australia-2024-25-1455327/australia-a-vs-india-a-1st-unofficial-test-1455330/match-report-1 |website=ESPNcricinfo |access-date=31 October 2024 |language=en |date=31 October 2024}}</ref> ३ नोव्हेंबर २०२४ रोजी, [[केएल राहुल]] आणि यांना दुसऱ्या अनधिकृत कसोटीसाठी संघात समाविष्ट करण्यात आले.<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/news/kl-rahul-dhruv-jurel-to-play-second-india-a-match-at-mcg/articleshow/114917703.cms |title=KL Rahul, Dhruv Jurel to play second India A match at MCG |work=द टाइम्स ऑफ इंडिया |access-date=4 November 2024}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricket.com/news/kl-rahul-and-dhruv-jurel-added-to-india-a-squad-will-play-second-unofficial-test-reports-1132024-1730655160322 |title=KL Rahul and Dhruv Jurel added to India A squad, will play second unofficial Test: Reports |work=Cricket.com |access-date=4 November 2024 }}{{मृत दुवा|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === १ली अनधिकृत कसोटी=== {{Two-innings cricket match | date = ३१ ऑक्टोबर – २ नोव्हेंबर २०२४ | team1 = [[भारत अ क्रिकेट संघ|भारत अ]] {{flagdeco|IND}} | team2 = {{flagdeco|AUS}} [[ऑस्ट्रेलिया अ क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रलिया अ]] | score-team1-inns1 = १०७ (४७.४ षटके) | runs-team1-inns1 = [[देवदत्त पडीक्क्ल]] ३६ (७७) | wickets-team1-inns1 = ब्रेंडन डॉगेट ६/१५ (११ षटके) | score-team2-inns1 = १९५ (६२.४ षटके) | runs-team2-inns1 = नॅथन मॅकस्वीनी ३९ (१३१) | wickets-team2-inns1 = [[मुकेश कुमार]] ६/४६ (१८.४ षटके) | score-team1-inns2 = ३१२ (१०० षटके) | runs-team1-inns2 = [[साई सुदर्शन]] १०३ (२००) | wickets-team1-inns2 = फर्गस ओ'नील ४/५५ (२४ षटके) | score-team2-inns2 = ३/२२६ (७५ षटके) | runs-team2-inns2 = नॅथन मॅकस्वीनी ८८[[नाबाद|*]] (१७८) | wickets-team2-inns2 = [[प्रसिद्ध कृष्ण]] १/२७ (१३ षटके) | result = ऑस्ट्रलिया अ ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1455330.html धावफलक] | venue = [[ग्रेट बॅरियर रीफ अरेना]], [[मॅके (क्वीन्सलँड)|मॅके]] | umpires = [[शॉन क्रेग]] (ऑ) आणि बेन ट्रेलोअर (ऑ) | motm = | toss = ऑस्ट्रलिया अ ने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} कसोटी सामन्याच्या चौथ्या दिवशी, भारतीय यष्टीरक्षक [[इशान किशन]] आणि मैदानावरील पंच [[शॉन क्रेग]] या दोघांमध्ये झालेला चेंडूच्या स्थितीबद्दलचा वाद स्टंप-माईकवर ऐकू आला. पंचांना असे वाटले की चेंडू जाणूनबुजून ओरखडला गेला आहे आणि संघावर चेंडू कुरतडण्याचे आरोप केले गेले. परंतु कर्णधार [[ऋतुराज गायकवाड]] आणि यष्टीरक्षक [[इशान किशन]] सहीत भारतीय क्रिकेट संघाने, याचा विरोध केला. त्यांचे म्हणणे होते की सामन्यांमध्ये पुनरागमन करण्याच्या प्रयत्नात रिव्हर्स स्विंग निर्माण करण्यासाठी ते चेंडू व्यवस्थित राखण्याचा प्रयत्न करीत होते. === २री अनधिकृत कसोटी === {{Two-innings cricket match | date = ७–१० नोव्हेंबर २०२४ | team1 = [[भारत अ क्रिकेट संघ|भारत अ]] {{flagdeco|IND}} | team2 = {{flagdeco|AUS}} [[ऑस्ट्रेलिया अ क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रलिया अ]] | score-team1-inns1 = १६१ (५७.१ षटके) | runs-team1-inns1 = [[ध्रुव जुरेल]] ८० (१८६) | wickets-team1-inns1 = [[मायकेल नेसर]] ४/२७ (१२.२ षटके) | score-team2-inns1 = २२३ (६२.१ षटके) | runs-team2-inns1 = [[मार्कस हॅरिस]] ७४ (१२८) | wickets-team2-inns1 = [[प्रसिद्ध कृष्ण]] ४/५० (१६ षटके) | score-team1-inns2 = २२९ (७७.५ षटके) | runs-team1-inns2 = [[ध्रुव जुरेल]] ६८ (१२२) | wickets-team1-inns2 = कोरी रोचिसिओली ४/७४ (२३.५ षटके) | score-team2-inns2 = ४/१६९ (४७.५ षटके) | runs-team2-inns2 = सॅम कॉन्स्टास ७३[[नाबाद|*]] (१२८) | wickets-team2-inns2 = [[प्रसिद्ध कृष्ण]] २/३७ (१२ षटके) | result = ऑस्ट्रेलिया अ ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1455331.html धावफलक] | venue = [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] | umpires = [[जेरार्ड अबूड]] (ऑ) आणि [[मायकेल ग्रॅहाम-स्मिथ]] (ऑ) | motm = ब्यू वेबस्टर (ऑ) | toss = ऑस्ट्रलिया अ ने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} === भारत वि भारत अ === {{Two-innings cricket match | date = १५–१७ नोव्हेंबर २०२४ | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{flagdeco|IND}} [[भारत अ क्रिकेट संघ|भारत अ]] | score-team1-inns1 = | runs-team1-inns1 = | wickets-team1-inns1 = | score-team2-inns1 = | runs-team2-inns1 = | wickets-team2-inns1 = | score-team1-inns2 = | runs-team1-inns2 = | wickets-team1-inns2 = | score-team2-inns2 = | runs-team2-inns2 = | wickets-team2-inns2 = | result = सामना रद्द<ref>{{cite web|trans-title=|title=प्रशिक्षण, मध्य-धावपट्टीसाठी भारताने आंतर-संघ सामना सोडला|url=https://www.espncricinfo.com/story/border-gavaskar-trophy-india-shelve-intra-squad-perth-match-in-favour-of-training-centre-wicket-1457736|website=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|access-date=८ नोव्हेंबर २०२४ |language=en |date=१ नोव्हेंबर २०२४}}</ref> | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1455332.html धावफलक] | venue = [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = आंतर-संघिक सामना * बीसीसीआयने सामना रद्द केला }} === पंतप्रधान एकादश वि भारतीय === {{Two-innings cricket match | date = ३० नोव्हेंबर–१ डिसेंबर २०२४ | team1 = [[प्राइम मिनिस्टर्स इलेव्हन|पंतप्रधान एकादश]] {{flagicon|AUS}} | team2 = {{cr|IND|name=भारतीय}} | score-team1-inns1 = २४० (४३.२ षटके) | runs-team1-inns1 = [[सॅम कॉन्स्टास]] १०७ (९७) | wickets-team1-inns1 = [[हर्षित राणा]] ४/४४ (६ षटके) | score-team2-inns1 = ५/२५७ (४६ षटके) | runs-team2-inns1 = [[शुभमन गिल]] ५० (६२) | wickets-team2-inns1 = चार्ली अँडरसन २/३० (६ \ षटके) | result = भारतीय ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1446904.html धावफलक] | venue = [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] | umpires = सायमन लाईटबॉडी (ऑ) आणि शरद पटेल (ऑ) | motm = [[सॅम कॉन्स्टास]] (पंप्र XI) | toss = भारतीय संघाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पहिल्या दिवशी पावसामुळे खेळ होऊ शकला नाही. यानंतर, दुसऱ्या दिवसासाठी सामना ५० षटकांचा सामना म्हणून पुन्हा आयोजित करण्यात आला, जो नंतर पावसामुळे प्रति बाजू ४६ षटकांचा करण्यात आला. | notes = ४२.२ षटकांमध्ये २४१ धावांचे लक्ष्य ४ गड्यांच्या मोबदल्यात गाठले गेले }} == बॉर्डर-गावस्कर चषक == ===१ली कसोटी=== {{Two-innings cricket match | date = २२–२६ नोव्हेंबर २०२४ | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|AUS}} | score-team1-inns1 = १५० (४९.४ षटके) | runs-team1-inns1 = [[नितीशकुमार रेड्डी]] ४१ (५९) | wickets-team1-inns1 = [[जोश हेजलवूड]] ४/२९ (१३ षटके) | score-team2-inns1 = १०४ (५१.२ षटके) | runs-team2-inns1 = [[मिचेल स्टार्क]] २६ (११२) | wickets-team2-inns1 = [[जसप्रीत बुमराह]] ५/३० (१८ षटके) | score-team1-inns2 = ६/४८७[[घोषणा आणि जप्ती (क्रिकेट)|घो]] (१३४.३ षटके) | runs-team1-inns2 = [[यशस्वी जयस्वाल]] १६१ (२९७) | wickets-team1-inns2 = [[नेथन ल्योन]] २/९६ (३९ षटके) | score-team2-inns2 = २३८ (५८.४ षटके) | runs-team2-inns2 = [[ट्रॅव्हिस हेड]] ८९ (१०१) | wickets-team2-inns2 = [[जसप्रीत बुमराह]] ३/४२ (१२ षटके) | result = भारत २९५ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426555.html धावफलक] | venue = [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] | umpires = [[ख्रिस गाफने]] (न्यू) आणि [[रिचर्ड केटेलबोरो]] (इं) | motm = [[जसप्रीत बुमराह]] (भा) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[नेथन मॅकस्विनी]]चे ऑस्ट्रेलियाकडून तर [[हर्षित राणा]] आणि [[नितीशकुमार रेड्डी]]चे भारताकडून कसोटी पदार्पण. * भारताच्या [[लोकेश राहुल]]च्या ३,००० कसोटी धावा पूर्ण.<ref>{{cite web |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/kl-rahul-3000-test-runs-india-vs-australia-perth-border-gavaskar-trophy-2024-stats-records-cricket-news/article68894600.ece |title=केएल राहुलने पर्थ येथे ऑस्ट्रेलिया विरुद्ध भारत सामन्यादरम्यान ३,००० कसोटी धावांचा टप्पा पार केला|work=स्पोर्टस्टार |access-date=२२ नोव्हेंबर २०२४}}</ref> * पर्थ स्टेडियमवरील कसोटी सामन्यात ऑस्ट्रेलियाचा हा पहिलाच पराभव होता आणि या मैदानावर कसोटी सामना जिंकणारा भारत पहिला संघ ठरला.<ref>{{cite web |access-date=२५ नोव्हेंबर २०२४ |title= पर्थच्या ऑप्टस स्टेडियमवर ऑस्ट्रेलियावर पहिल्या विजयासह भारताने रचला इतिहास |url=https://www.business-standard.com/cricket/news/india-creates-history-with-1st-win-over-australia-at-perth-s-optus-stadium-ind-vs-aus-124112500458_1.html |work=बिझनेस स्टँडर्ड }}</ref> *परदेशातील भारताचा हा धावांच्या दृष्टीने तिसरा सर्वात मोठा विजय ठरला.<ref>{{cite web |access-date=२५ नोव्हेंबर २०२४|title=ऑ वि भा : बुमराहचा ऐतिहासिक पराक्रम, भारताचा ऑस्ट्रेलियातील सर्वात मोठा विजय – स्टॅट पॅक |url=https://www.indiatoday.in/sports/story/cricket-australia-vs-india-jasprit-bumrah-perth-test-win-stat-pack-2639670-2024-11-25 |work=इंडिया टुडे}}</ref> * विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा गुण: भारत १२, ऑस्ट्रेलिया ०. }} ===२री कसोटी=== {{Two-innings cricket match | date = ६–१० डिसेंबर २०२४ | daynight = Y | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|AUS}} | score-team1-inns1 = १८० (४४.१ षटके) | runs-team1-inns1 = [[नितीशकुमार रेड्डी]] ४२ (५४) | wickets-team1-inns1 = [[मिचेल स्टार्क]] ६/४८ (१४.१ षटके) | score-team2-inns1 = ३३७ (८७.३ षटके) | runs-team2-inns1 = [[ट्रॅव्हिस हेड]] १४० (१४१) | wickets-team2-inns1 = [[जसप्रीत बुमराह]] ४/६१ (२३ षटके) | score-team1-inns2 = १७५ (३६.५ षटके) | runs-team1-inns2 = [[नितीशकुमार रेड्डी]] ४२ (४७) | wickets-team1-inns2 = [[पॅट कमिन्स]] ५/५७ (१४ षटके) | score-team2-inns2 = ०/१९ (३.२ षटके) | runs-team2-inns2 = [[नेथन मॅकस्वीनी]] १०[[नाबाद|*]] (१२) | wickets-team2-inns2 = | result = ऑस्ट्रेलिया १० गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426556.html धावफलक] | venue = [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] | umpires = [[क्रिस गॅफने]] (न्यू) आणि [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इं) | motm = [[ट्रॅव्हिस हेड]] (ऑ) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला | rain = | notes = ऑस्ट्रेलियाच्या [[ट्रॅव्हिस हेड]]चे १११ चेंडूंत शतक हे [[दिवस-रात्र क्रिकेट|दिवस-रात्र कसोटी]]मधील सर्वात जलद शतक होते.<ref>{{cite web |last1=बंदरुपल्ली |first1=संपत|title=स्टॅट्स - हेड्स पिंक-बॉल डिलाइट अँड रोहित'स २०२४ मिजरी|url=https://www.espncricinfo.com/story/aus-vs-ind-2nd-test-day-night-day-2-stats-travis-head-s-pink-ball-delight-and-rohit-sharma-s-2024-misery-1463964 |publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=९ डिसेंबर २०२४ |date=७ डिसेंबर २०२४}}</ref> * विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा गुण: ऑस्ट्रेलिया १२, भारत ०. }} ===३री कसोटी=== {{Two-innings cricket match | date = १४–१८ डिसेंबर २०२४ | team1 = {{cr-rt|AUS}} | team2 = {{cr|IND}} | score-team1-inns1 = ४४५ (११७.१ षटके) | runs-team1-inns1 = [[ट्रॅव्हिस हेड]] १५२ (१६०) | wickets-team1-inns1 = [[जसप्रीत बुमराह]] ६/७६ (२८ षटके) | score-team2-inns1 = २६० (७८.५ षटके) | runs-team2-inns1 = [[केएल राहुल]] ८४ (१३९) | wickets-team2-inns1 = [[पॅट कमिन्स]] ४/८१ (२२ षटके) | score-team1-inns2 = ७/८९[[घोषणा आणि जप्ती#घोषणा|घो]] (१८ षटके) | runs-team1-inns2 = [[पॅट कमिन्स]] २२ (१०) | wickets-team1-inns2 = [[जसप्रीत बुमराह]] ३/१८ (६ षटके) | score-team2-inns2 = ०/८ (२.१ षटके) | runs-team2-inns2 = [[यशस्वी जयस्वाल]] ४[[नाबाद|*]] (६) | wickets-team2-inns2 = | result = सामना अनिर्णित | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426557.html धावफलक] | venue = [[द गब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] | umpires = [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इं) आणि [[रिचर्ड केटलबोरो]] (इं) | motm = [[ट्रॅव्हिस हेड]] (ऑ) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे पहिल्या दिवशी फक्त १३.२ षटकांचा खेळ शक्य झाला आणि पाचव्या दिवशी २४.१ षटकांचा खेळ शक्य झाला. | notes = भारताच्या [[विराट कोहली]]चा हा ऑस्ट्रेलियाविरुद्ध १००वा आंतरराष्ट्रीय सामना होता.<ref>{{cite web|url=https://news.abplive.com/sports/cricket/ind-vs-aus-virat-kohli-on-verge-of-historic-century-at-gabba-only-one-player-has-done-it-before-1737389/|title=IND vs AUS: Virat Kohli On Verge Of Historic 'Century' At Gabba – Only One Player Has Done It Before|trans-title=भारत वि ऑस्ट्रेलिया: विराट कोहली गब्बा येथे ऐतिहासिक 'शतका'च्या उंबरठ्यावर - याआधी फक्त एका खेळाडूने हे केले आहे|work=एबीपी न्यूज |access-date=१८ डिसेंबर २०२४}}</ref> * [[जसप्रीत बुमराह]]ने ऑस्ट्रेलियात त्याचा ५१वा कसोटी बळी घेतला, आणि [[कपिल देव]] यांचा ऑस्ट्रेलियात भारताकडून सर्वाधिक कसोटी बळी घेण्याचा विक्रम मोडला.<ref>{{cite web|url=https://www.loksatta.com/krida/jasprit-bumrah-breaks-kapil-dev-record-and-becomes-most-wicket-taker-in-australia-for-india-ind-vs-aus-gabba-test-bdg-99-4775410/|title=IND vs AUS: जसप्रीत बुमराहने ऑस्ट्रेलियामध्ये घडवला इतिहास, कपिल देवला मागे टाकत ठरला नंबर वन|work=लोकसत्ता|access-date=१९ डिसेंबर २०२४}}</ref> * जागतिक कसोटी चॅम्पियनशिप गुण: ऑस्ट्रेलिया ४, भारत ४. }} ===४थी कसोटी=== {{Two-innings cricket match | date = २६–३० डिसेंबर २०२४ | team1 = {{cr-rt|AUS}} | team2 = {{cr|IND}} | score-team1-inns1 = ४७४ (१२२.४ षटके) | runs-team1-inns1 = [[स्टीव्ह स्मिथ (क्रिकेटर)|स्टीव्ह स्मिथ]] १४० (१९७) | wickets-team1-inns1 = [[जसप्रीत बुमराह]] ४/९९ (२८.४ षटके) | score-team2-inns1 = ३६९ (११९.३ षटके) | runs-team2-inns1 = [[नितीशकुमार रेड्डी]] ११४ (१८९) | wickets-team2-inns1 = [[स्कॉट बोलँड]] ३/५७ (२७ षटके) | score-team1-inns2 = २३४ (८३.४ षटके) | runs-team1-inns2 = [[मार्नस लॅबुशेन]] ७० (१३९) | wickets-team1-inns2 = [[जसप्रीत बुमराह]] ५/५७ (२४.४ षटके) | score-team2-inns2 = १५५ (७९.१ षटके) | runs-team2-inns2 = [[यशस्वी जयस्वाल]] ८४ (२०८) | wickets-team2-inns2 = [[पॅट कमिन्स]] ३/२८ (१८ षटके) | result = ऑस्ट्रेलिया १८४ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426558.html धावफलक] | venue = [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] | umpires = [[मायकेल गॉफ]] (इंग्लंड) आणि [[जोएल विल्सन]] (वेस्ट इंडीज) | motm = [[पॅट कमिन्स]] (ऑस्ट्रेलिया) | toss = ऑस्ट्रेलियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[सॅम कॉन्स्टास]] (ऑस्ट्रेलिया) यांनी कसोटी पदार्पण केले. ५२ चेंडूंत त्याचे अर्धशतक हे ऑस्ट्रेलियनकडून पदार्पणातील तिसरे जलद होते.<ref>{{cite news |last=Bandarupalli |first=Sampath |title=Teenager Konstas takes Bumrah for record 18 runs in an over |url=https://www.espncricinfo.com/story/teenager-konstas-takes-bumrah-for-record-18-runs-in-an-over-1466615 |access-date=26 December 2024 |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |date=26 December 2024}}</ref> * [[नितीशकुमार रेड्डी]] (भारत) यांनी कसोटीत पहिले [[शतक]] झळकावले.<ref>{{cite web |access-date=28 December 2024 |title=IND vs AUS: Nitish Reddy hits maiden Test hundred, scripts history in Melbourne |url=https://www.indiatoday.in/sports/story/cricket-nitish-kumar-reddy-india-vs-australia-century-melbourne-2656590-2024-12-28 |work=[[इंडिया टुडे]]}}</ref> त्याने एमसीजी वर ८व्या किंवा त्यापेक्षा कमी नंबरवर फलंदाजी करणाऱ्या फलंदाजांसाठी सर्वोच्च धावसंख्या बनवली.<ref>{{cite news |last1=Bandarupalli |first1=Sampath |title=Nitish Kumar Reddy's MCG century - in numbers |url=https://www.espncricinfo.com/story/aus-vs-ind-4th-bgt-test-the-nitish-kumar-reddy-mcg-century-in-numbers-1466943 |access-date=28 December 2024 |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |date=28 December 2024}}</ref> * [[जसप्रीत बुमराह]] (भारत) ने कसोटीत २०० वी विकेट घेतली.<ref>{{cite web|url=https://www.indianexpress.com/article/sports/cricket/jasprit-bumrah-fastest-indian-200-test-wickets-ind-vs-aus-mcg-9749109/ |title=Jasprit Bumrah becomes fastest Indian to record 200 Test wickets in 8484 balls during Boxing Day Test |work=[[इंडियन एक्सप्रेस]] |date=29 December 2024 |access-date=29 December 2024}}</ref> * ऑस्ट्रेलियातील कसोटी सामन्यासाठी सर्ववेळ उपस्थितीचा विक्रम मोडला गेला (पहिल्या दिवशी ८७,२४२, दुसऱ्या दिवशी ८५,१४७, तिसऱ्या दिवशी ८३,०७३, चौथ्या दिवशी ४३,८६७ आणि पाचव्या दिवशी ७४,३६२).<ref>{{cite news |last=Malcolm |first=Alex |title=All-time attendance record for a Test in Australia broken at the MCG |url=https://www.espncricinfo.com/story/bgt-boxing-day-test-all-time-attendance-record-for-a-test-in-australia-broken-at-the-mcg-1467148 |access-date=30 December 2024 |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |date=30 December 2024}}</ref> * जागतिक कसोटी चॅम्पियनशिप गुण: ऑस्ट्रेलिया १२, भारत ०. }} ===५वी कसोटी=== {{Two-innings cricket match | date = ३–७ जानेवारी २०२५ | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|AUS}} | score-team1-inns1 = १८५ (७२.२ षटके) | runs-team1-inns1 = [[रिषभ पंत]] ४० (९८) | wickets-team1-inns1 = [[स्कॉट बोलंड]] ४/३१ (२० षटके) | score-team2-inns1 = १८१ (५१ षटके) | runs-team2-inns1 = [[ब्यू वेबस्टर]] ५७ (१०५) | wickets-team2-inns1 = [[प्रसिद्ध कृष्ण]] ३/४२ (१५ षटके) | score-team1-inns2 = १५७ (३९.५ षटके) | runs-team1-inns2 = [[रिषभ पंत]] ६१ (३३) | wickets-team1-inns2 = [[स्कॉट बोलंड]] ६/४५ (१६.५ षटके) | score-team2-inns2 = ४/१६२ (२७ षटके) | runs-team2-inns2 = [[उस्मान ख्वाजा]] ४१ (४५) | wickets-team2-inns2 = [[प्रसिद्ध कृष्ण]] ३/६५ (१२ षटके) | result = ऑस्ट्रेलिया ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426559.html धावफलक] | venue = [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] | umpires = [[मायकेल गॉफ]] (इं) आणि [[शारफुदौला]] (बां) | motm = [[स्कॉट बोलंड]] (ऑ) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[ब्यू वेबस्टर]]ने ऑस्ट्रेलियाकडून कसोटी पदार्पण केले.. * भारताच्या [[शुभमन गिल]]चा हा १००वा आंतरराष्ट्रीय सामना होता. * ऑस्ट्रेलियाच्या [[स्कॉट बोलंड]]ने त्याच्या कसोटी कारकिर्दीतील ५०वा बळी घेतला.<ref>{{cite web |url=https://cricketaddictor.com/cricket-news/scott-boland-becomes-first-bowler-since-1975-to-achieve-monumental-test-milestone/ |trans-title= १९७५ नंतरचा कसोटीतील महत्त्वाचा टप्पा गाठणारा स्कॉट बोलंड हा पहिला गोलंदाज ठरला|title=Scott Boland becomes first bowler since 1975 to achieve monumental Test milestone |work=क्रिकेटऍडिक्टर |access-date=६ जानेवारी २०२५}}</ref> त्याने एका कसोटी सामन्यामध्ये पहिल्यांदाच दहा बळी घेतले.<ref>{{cite web|url=https://cricket.one/cricket-news/1076-scott-boland-joins-glenn-mcgrath-after-crushing-india-in-sydney-test/6779deea8b3f5ecada7d81f9|trans-title=१०/७६! सिडनी कसोटीत भारताला चिरडल्यानंतर स्कॉट बोलँडची ग्लेन मॅकग्राशी बरोबरी|title=10/76! Scott Boland Joins Glenn McGrath After Crushing India In Sydney Test|work=वनक्रिकेट|access-date=६ जानेवारी २०२५|archive-date=2025-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20250105073939/https://cricket.one/cricket-news/1076-scott-boland-joins-glenn-mcgrath-after-crushing-india-in-sydney-test/6779deea8b3f5ecada7d81f9|url-status=dead}}</ref> * ऑस्ट्रेलियाच्या [[पॅट कमिन्स]]ने त्याच्या आंतरराष्ट्रीय कारकिर्दीतील ५०० बळींचा टप्पा गाठला.<ref>{{cite web|url=https://www.bdcrictime.com/pat-cummins-reaches-to-500-wickets-in-international-cricket |trans-title=पॅट कमिन्सने आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये ५०० बळींचा टप्पा गाठला|title=Pat Cummins reaches to 500 wickets in international Cricket |work=बिडीक्रिकटाईम|access-date=६ जानेवारी २०२५}}</ref> * भारताच्या [[जसप्रीत बुमराह]]ने मालिकेत ३२ गडी बाद करून भारतीय गोलंदाजांतर्फे परदेशातील एका कसोटी मालिकेत सर्वाधिक बळी घेण्याचा [[बिशन सिंग बेदी]]चा विक्रम मोडीत काढला.<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/india-in-australia/jasprit-bumrah-matches-indian-spin-legend-bishan-singh-bedis-record-in-away-tests/articleshow/116915671.cms |trans-title=जसप्रीत बुमराहची परदेशातील कसोटी मालिकेत भारतीय फिरकी दिग्गजांच्या विक्रमाशी बरोबरी|title=Jasprit Bumrah matches Indian spin legend's record in away Test series |work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=६ जानेवारी २०२५}}</ref> * २ऱ्या आणि ३ऱ्या दिवशी पाठीच्या दुखण्यामुळे [[जसप्रीत बुमराह]]ला मैदानाबाहेर जावे लागले आणि त्याच्या जागी [[विराट कोहली]]ने तात्पुरत्या कर्णधार पदाची जबाबदारी पार पडली.<ref>{{cite web |access-date=६ जानेवारी २०२५ |trans-title=|title=जसप्रीत बुमराहने स्कॅनसाठी एससीजी सोडल्यानंतर विराट कोहलीने भारताचे कर्णधारपद स्वीकारले: अहवाल|url=https://www.firstpost.com/firstcricket/sports-news/ind-vs-aus-virat-kohli-takes-over-as-india-captain-after-jasprit-bumrah-leaves-scg-for-scans-13849768.html |work=फर्स्टपोस्ट}}</ref> * भारताच्या [[मोहम्मद सिराज]]ने त्याच्या कसोटी कारकिर्दीतील १००वा बळी घेतला.<ref>{{cite web|url=https://www.insidesport.in/cricket/mohammed-siraj-joins-elite-club-of-bowlers-with-100-test-wickets-during-ind-vs-aus-5th-test/ |trans-title=भारत विरुद्ध ऑस्ट्रेलिया ५व्या कसोटी दरम्यान १०० कसोटी बळींसह मोहम्मद सिराज गोलंदाजांच्या एलिट क्लबमध्ये सामील|title=Mohammed Siraj joins elite club of bowlers with 100 Test wickets during IND vs AUS 5th Test |work=InsideSport |access-date=६ जानेवारी २०२५}}</ref> * ऑस्ट्रेलियाचा संघ २०२५ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद अंतिम सामन्यासाठी पात्र ठरला.<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/australia-qualifies-wtc-final-2025-south-africa-india-knocked-out-world-test-championship-news/article69063796.ece/ |trans-title=ऑस्ट्रेलिया वि भारत, ५वी कसोटी: भारत बाद; डब्ल्यूटीसी फायनलमध्ये ऑस्ट्रेलियाचा दक्षिण आफ्रिकेशी सामना होणे जवळपास निश्चित|title=AUS vs IND, 5th Test: India knocked out; Australia almost certain to face South Africa in WTC final |work=स्पोर्टस्टार|access-date=६ जानेवारी २०२५}}</ref> * जागतिक कसोटी चॅम्पियनशिप गुण: ऑस्ट्रेलिया १२, भारत ०. }} == संदर्भयादी == {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/australia-vs-india-2024-25-1426547 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{२०२३-२०२५ आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप}} {{ऑस्ट्रेलियाचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२४-२५}} [[वर्ग:भारतीय क्रिकेट संघाचे ऑस्ट्रेलिया दौरे|२०२४]] [[वर्ग:भारतीय क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|ऑस्ट्रेलिया]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघाचे ऑस्ट्रेलिया दौरे]] [[वर्ग:इ.स. २०२४ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] 1peuqzjg41e1uw4eovk8yft54gjuewo 0 358147 2701228 2520439 2026-08-12T05:37:24Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701228 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२४-२५ | team1_image = Flag of Australia.svg | team1_name = ऑस्ट्रेलिया | team2_image = Flag of India.svg | team2_name = भारत | from_date = ५ | to_date = ११ डिसेंबर २०२४ | team1_captain = [[ताहलिया मॅकग्रा]] | team2_captain = [[हरमनप्रीत कौर]] | no_of_ODIs = 3 | team1_ODIs_won = 3 | team2_ODIs_won = 0 | team1_ODIs_most_runs = [[जॉर्जिया व्हॉल]] (१७३) | team2_ODIs_most_runs = [[स्मृती मंधाना]] (१२२) | team1_ODIs_most_wickets = [[मेगन शुट]] (८) | team2_ODIs_most_wickets = [[अरूंधती रेड्डी]] (४) <br/> [[रेणुका सिंग]] (४) | player_of_ODI_series = [[ॲनाबेल सदरलँड]] (ऑ) }} [[भारतीय महिला क्रिकेट संघ]] डिसेंबर २०२४ मध्ये [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघ]]ाविरुद्ध तीन [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] (ODI) सामने खेळण्यासाठी ऑस्ट्रेलियाच्या दौऱ्यावर होता.<ref>{{Cite web|title=भारतीय महिला संघ डिसेंबर २०२४ मध्ये ३ एकदिवसीय सामन्यांसाठी ऑस्ट्रेलियाचा दौरा करणार|url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/39427-indian-womens-team-to-tour-australia-in-december-2024-for-3-odis.html |access-date=५ डिसेंबर २०२४ |website=महिला क्रिकेट |date=२६ मार्च २०२४|language=en-US}}</ref><ref>{{cite web |title=Women's Future Tours Programme |url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/16/fc7faada-819e-44ed-9259-771b97ca02e6/Women-s-FTP-2022-25.pdf |access-date=५ डिसेंबर २०२४ |work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती |archive-date=१३ एप्रिल २०२३ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413083227/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/16/fc7faada-819e-44ed-9259-771b97ca02e6/Women-s-FTP-2022-25.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|title=भारत-म विरुद्ध ऑस्ट्रेलिया-म: भारतीय महिला डिसेंबरमध्ये ऑस्ट्रेलियाविरुद्ध तीन सामन्यांची एकदिवसीय मालिका खेळणार|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/india-womens-three-match-odi-series-australia-dates-venue-ind-w-v-aus-w-cricket-news-updates/article67993545.ece |access-date=५ डिसेंबर २०२४ |website=द हिंदू |date=२६ मार्च २०२४|language=en}}</ref> ही मालिका [[२०२२-२५ आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप]]चा भाग होता.<ref>{{Cite web |date=२७ मार्च २०२४ |title=महिलांच्या खचाखच भरलेल्या उन्हाळ्यात दिवस-रात्र एमसीजी कसोटी|url=https://www.cricket.com.au/news/3942071/womens-schedule-2425-ashes-england-india-new-zealand-tickets-venues-scg-adelaide-oval |access-date=५ डिसेंबर २०२४ |website=क्रिकेट ऑस्ट्रलिया |language=en}}</ref> मार्च २०२४ मध्ये, [[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]]ने २०२४-२५ च्या मायदेशातील आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा एक भाग म्हणून या दौऱ्याच्या सामन्यांची पुष्टी केली.<ref>{{Cite web|title=ऑस्ट्रेलियाने घरच्या उन्हाळ्यासाठी वेळापत्रक जाहीर, भारत, पाकिस्तान भेट देणार|url=https://www.icc-cricket.com/news/india-pakistan-to-visit-as-australia-announce-schedule-for-home-summer |access-date=५ डिसेंबर २०२४ |website=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती |date=२६ मार्च २०२४ |language=en}}</ref> [[भारतीय क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२४-२५|ऑस्ट्रेलिया आणि भारत यांच्यातील पुरुषांच्या कसोटी मालिके]]सोबत ही मालिका खेळवली गेली.<ref>{{Cite web|title= स्वरूपाला ९० वर्ष पूर्ण झाल्यानिमित्त एमसीजी ऐतिहासिक महिला ऍशेस कसोटीचे आयोजन करणार आहे|url=https://www.espncricinfo.com/story/mcg-to-host-historic-women-s-ashes-test-between-australia-and-england-1426396 |access-date=५ डिसेंबर २०२४ |website=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |date=२६ मार्च २०२४ |language=en}}</ref> ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left;margin:auto" |- !{{crw|AUS}}<ref>{{Cite web|title=जॉर्जिया वॉल हिलीच्या जागी ऑसी संघात सामील|url=https://www.cricket.com.au/news/4172421/australia-odi-squad-india-new-zealand-series-injuries-alyssa-healy-darcie-brown-sophie-molineux-tahlia-mcgrath-georgia-voll |work=[[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]] |date=२३ नोव्हेंबर २०२४|language=en}}</ref> !{{crw|IND}}<ref>{{Cite web |title=ऑस्ट्रेलिया दौऱ्यासाठी टीम इंडिया (वरिष्ठ महिला) संघाची घोषणा |url=https://www.bcci.tv/bccilink/articles/8mZ0ZCuf |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] |date=१८ नोव्हेंबर २०२४ |language=en |access-date=2024-12-05 |archive-date=2024-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241119051612/https://www.bcci.tv/bccilink/articles/8mZ0ZCuf |url-status=dead }}</ref> |- style="vertical-align:top" | [[ताहलिया मॅकग्रा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]), [[ॲशली गार्डनर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|उक]]), [[अलाना किंग]], [[ॲनाबेल सदरलँड]], [[एलिस पेरी]], [[किम गार्थ]], [[जॉर्जिया वेरहॅम]], [[जॉर्जिया व्हॉल]], [[डार्सी ब्राउन]], [[फीबी लिचफिल्ड]], [[बेथ मूनी|बेथ मुनी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]), [[मेगन शुट]], [[सोफी मॉलिनू]] | [[हरमनप्रीत कौर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]), [[स्मृती मंधाना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|उक]]), [[अरूंधती रेड्डी]], [[उमा चेत्री]] ([[यष्टीरक्षक|य]]), [[रिचा घोष]] ([[यष्टीरक्षक|य]]), [[जेमायमाह रॉड्रिगेस]], [[तेजल हसबनीस]], [[तितास साधू]], [[दीप्ती शर्मा]], [[प्रिया पुनिया]], [[प्रिया मिश्रा]], [[मिन्नू मणी]], [[यस्तिका भाटिया]] ([[यष्टीरक्षक|य]]), [[राधा यादव]], [[रेणुका सिंग|रेणुका सिंग ठाकूर]], [[सायमा ठाकूर]], [[हर्लीन देओल]] |} २७ नोव्हेंबर रोजी [[यस्तिका भाटिया]] मनगटाच्या दुखापतीमुळे मालिकेतून बाहेर पडली, तिच्या जागी [[उमा चेत्री]]ची निवड करण्यात आली.<ref>{{cite web |url=https://www.bcci.tv/bccilink/articles/3gLzMgky |title=संघ बातमी: जखमी यस्तिका भाटियाच्या जागी उमा चेत्री |work=बीसीसीआय |access-date=५ डिसेंबर २०२४ |archive-date=2024-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241206162942/https://www.bcci.tv/bccilink/articles/3gLzMgky |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/yastika-bhatia-out-of-australia-odis-with-wrist-injury-uma-chetry-called-up-1462218 |title=यास्तिका भाटिया मनगटाच्या दुखापतीमुळे ऑस्ट्रेलिया वनडेतून बाहेर; उमा चेत्री यांना बोलावले |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=५ डिसेंबर २०२४}}</ref> ==आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका== ===१ला आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ५ डिसेंबर २०२४ | time = १४:२० | daynight = Y | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|AUS}} | score1 = १०० (३४.२ षटके) | runs1 = [[जेमायमाह रॉड्रिगेस]] २३ (४२) | wickets1 = [[मेगन शुट]] ५/१९ (६.२ षटके) | score2 = १०२/५ (१६.२ षटके) | runs2 = [[जॉर्जिया व्हॉल]] ४६[[नाबाद|*]] (४२) | wickets2 = [[रेणुका सिंग]] ३/४५ (७ षटके) | result = ऑस्ट्रेलिया ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426620.html धावफलक] | venue = [[ॲलन बॉर्डर फिल्ड]], [[ब्रिस्बेन]] | umpires = [[डॉनोव्हन कॉख]] (ऑ) आणि [[जॅकलीन विल्यम्स]] (वे) | motm = [[मेगन शुट]] (ऑ) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[जॉर्जिया व्हॉल]]चे ऑस्ट्रेलियाकडून तर [[तितास साधू]]चे भारताकडून आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय पदार्पण. * [[मेगन शुट]] आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यामध्ये पहिल्यांदाच [[पंचबळी|पाच गडी बाद]] केले. * महिला चॅम्पियनशिप गुण: ऑस्ट्रेलिया २, भारत ०. }} ===२रा आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ८ डिसेंबर २०२४ | time = ०९:४५ | daynight = | team1 = {{crw-rt|AUS}} | team2 = {{crw|IND}} | score1 = ३७१/८ (५० षटके) | runs1 = [[एलिस पेरी]] १०५ (७५) | wickets1 = [[सायमा ठाकूर]] ३/६२ (१० षटके) | score2 = २४९ (४४.५ षटके) | runs2 = [[रिचा घोष]] ५४ (७२) | wickets2 = [[ॲनाबेल सदरलँड]] ४/३९ (८.५ षटके) | result = ऑस्ट्रेलिया १२२ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426621.html धावफलक] | venue = [[ॲलन बॉर्डर फिल्ड]], [[ब्रिस्बेन]] | umpires = [[डॉनोव्हन कॉख]] (ऑ) आणि [[क्लेर पोलोसॅक]] (ऑ) | motm = [[एलिस पेरी]] (ऑ) | toss = ऑस्ट्रेलियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[मिन्नू मणी]] (भारत) यांनी वनडे पदार्पण केले. * ऑस्ट्रेलियाच्या [[जॉर्जिया व्हॉल]]ने आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये पहिले [[शतक]] झळकावले.<ref>{{Cite web|title=उदयोन्मुख स्टार व्हॉलने ऑस्ट्रेलियासाठी दुसऱ्या एकदिवसीय सामन्यात शतक झळकावले|url=https://www.cricket.com.au/news/4182195/georgia-voll-century-australia-second-odi-india-allan-border-field |access-date=८ डिसेंबर २०२४ |work=[[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/articles/c4glzx0vlzmo |title=व्हॉलने पहिले एकदिवसीय शतक, ऑस्ट्रेलियाचा भारतावर विजय|work=[[बीबीसी स्पोर्ट]] |accessdate=८ डिसेंबर २०२४}}</ref> * [[एलिस पेरी]] (ऑस्ट्रेलिया) हिने आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये तिची ४००० वी धाव पूर्ण केली.<ref>{{Cite web|title=व्हॉल, पेरी यांची ऑस्ट्रेलियासाठी मोठी शतके |url=https://www.cricket.com.au/news/4182207/australia-india-second-odi-match-report-highlights-georgia-voll-ellyse-perry |access-date=८ डिसेंबर २०२४ |work=[[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/story/aus-w-vs-ind-w-ellyse-completes-4000-odi-runs-hits-72-ball-hundred-vs-india-2646640-2024-12-08 |title=ऑस्ट्रलिया महिला वि भारतीय महिला: एलिसच्या ४००० एकदिवसीय धावा पूर्ण, भारता विरुद्ध सर्वात जलद शतक|work= [[इंडिया टुडे]] |accessdate=८ डिसेंबर २०२४}}</ref> * ऑस्ट्रेलियाची महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यात भारताविरुद्धची ही आतापर्यंतची सर्वात मोठी धावसंख्या होती.<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cricket/ellyse-perry-georgia-voll-smash-stellar-centuries-as-india-concede-their-highest-total-in-womens-odi-history-101733632138518.html |title=एलिस पेरी, जॉर्जिया वॉल यांची शानदार शतके. भारताविरुद्ध महिलांच्या एकदिवसीय इतिहासातील सर्वोच्च धावसंख्या |work=[[हिंदुस्तान टाईम्स]] |accessdate=८ डिसेंबर २०२४}}</ref> * महिला चॅम्पियनशिप गुण: ऑस्ट्रेलिया २, भारत ०. }} ===३रा आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ११ डिसेंबर २०२४ | time = १२:२० | daynight = Y | team1 = {{crw-rt|AUS}} | team2 = {{crw|IND}} | score1 = ६/२९८ (५० षटके) | runs1 = [[ॲनाबेल सदरलँड]] ११० (९५) | wickets1 = [[अरूंधती रेड्डी]] ४/२६ (१० षटके) | score2 = २१५ (४५.१ षटके) | runs2 = [[स्मृती मंधाना]] १०५ (१०९) | wickets2 = [[ॲशली गार्डनर]] ५/३० (१० षटके) | result = ऑस्ट्रेलिया ८३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426622.html धावफलक] | venue = [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] | umpires = [[क्लेर पोलोसॅक]] (ऑ) आणि [[जॅकलीन विल्यम्स]] (वे) | motm = [[ॲनाबेल सदरलँड]] (ऑ) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.. | rain = | notes = ऑस्ट्रेलियाची [[एलिस पेरी]] तिचा १५०वा आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळली <ref>{{Cite web|title=एलिस पेरी ही १५० वनडे सामने खेळणारी जगातील ८वी तर ऑस्ट्रेलियासाठी पहिली महिला क्रिकेट खेळाडू ठरली|url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/57711-ellyse-perry-becomes-first-female-to-150-odi-appearances-for-australia-8th-overall.html |access-date=१२ डिसेंबर २०२४ |work=फिमेल क्रिकेट}}</ref> * महिला चॅम्पियनशिप गुण: ऑस्ट्रेलिया २, भारत ०. }} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/australia-women-vs-india-women-2024-25-1426497 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर ] * [https://www.espncricinfo.com/series/australia-a-women-vs-india-a-women-2024-1443790 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर (अ संघ मालिका)] {{ऑस्ट्रेलियाचे आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट दौरे}} {{२०२२-२०२५ आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२४-२५}} [[वर्ग:भारतीय महिला क्रिकेट संघाचे ऑस्ट्रेलिया दौरे|२०२४-२५]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] [[वर्ग:इ.स. २०२४ मधील क्रिकेट]] lcgosgt4v3yanbkyw9dahxows92ki0z 0 358208 2701278 2632624 2026-08-12T06:43:07Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701278 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Madhukar Pichad Akole.jpg|इवलेसे|श्री. मधुकरराव पिचड, विरोधी पक्षनेते (१९९५-९९)]] '''मधुकर काशिनाथराव पिचड''' ([[१ जून]], [[इ.स. १९४१|१९४१]] - [[६ डिसेंबर]], [[इ.स. २०२४|२०२४]]) हे भारतीय राजकारणी, सामाजिक कार्यकर्ते आणि [[महाराष्ट्र शासन|महाराष्ट्र सरकारमधील]] कॅबिनेट मंत्री होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/mumbai-news-sharad-pawar-blames-eknath-shindes-govt-for-jalna-lathi-charge |title=Mumbai News: Sharad Pawar Blames Eknath Shinde's Govt For Jalna Lathi Charge |website=Free Press Journal |language=en |access-date=2023-12-02}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.asianage.com/metros/mumbai/280719/vaibhav-pichad-confirms-his-entry-in-bjp.html |title=Vaibhav Pichad confirms his entry in BJP |date=2019-07-28 |website=The Asian Age |access-date=2023-12-02}}</ref> त्यांनी १९८० ते २००९ पर्यंत [[अकोले विधानसभा मतदारसंघ|अकोले विधानसभा मतदारसंघातून]] [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेचे]] सदस्य म्हणून काम केले आहे. * मार्च १९९५ ते जुलै १९९९ पर्यंत ते [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या विरोधी पक्षनेत्यांची यादी|महाराष्ट्र विधानसभेचे विरोधी पक्षनेते]] होते.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sarkarnama.esakal.com/vishleshan/mla-birthaday-12266 |title=आजचे वाढदिवस, मधुकरराव पिचड,शिवाजीराव कर्डिले |last=ब्युरो |first=सरकारनामा |date=2017-06-01|website=Politics News on Sarkarnama |access-date=2024-09-11}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक |url=https://books.google.com/books?id=xObZAAAAMAAJ |title=Fearless Minds: Rights Based Approach to Organizing and Advocacy |last=Pandit |first=Vivek |date=2000 |publisher=National Centre for Advocacy Studies |pages=227 |language=en}}</ref> पिचड यांनी आपल्या राजकीय कारकिर्दीची सुरुवात [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षाचे]] सदस्य म्हणून केली. त्यानंतर ते १९९९ पासून [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाचे]] संस्थापक सदस्य होते. २०१९ मध्ये त्यांनी त्यांचा मुलगा वैभव पिचड यांच्यासह [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षात]] प्रवेश केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/ncp-congress-leaders-including-sandeep-naik-chitra-wagh-vaibhav-pichad-madhukar-pichad-join-bjp/articleshow/70461559.cms |title=NCP, Congress leaders including Sandeep Naik, Chitra Wagh, Vaibhav Pichad, Madhukar Pichad join BJP|date=31 July 2019 |website=Mumbai Mirror |language=en |access-date=2023-12-02}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/ahmednagar-veteran-bjp-leader-madhukar-pichad-son-vaibhav-lose-in-agasthi-sugar-factory-election |title=Ahmednagar: Veteran BJP leader Madhukar Pichad, son Vaibhav lose in Agasthi sugar factory election |website=Free Press Journal |language=en |access-date=2023-12-02}}</ref> तत्पूर्वी त्यांनी [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी]]चे ('''महाराष्ट्र प्रदेश''') अध्यक्षपद देखील भूषवले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/ncp-mla-vaibhav-pichad-to-join-bjp-pawar-says-not-worried-about-defections/story-zwQz6oD3ESpldhKiK1ilZN.html |title=NCP MLA Vaibhav Pichad to join BJP |date=2019-07-28 |website=Hindustan Times |language=en |access-date=2023-12-02}}</ref> पिचड यांनी १९६१ मध्ये अमृतसागर सहकारी दूध संघ, अकोलेची स्थापना केली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://marathi.indiatimes.com/maharashtra/ahmednagar-news/vaibhav-pichad/articleshow/47333893.cms |title='अमृतसागर' पिचड यांचाच |website=महाराष्ट्र टाइम्स |access-date=2024-09-18 |archive-date=2024-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240918072225/https://marathi.indiatimes.com/maharashtra/ahmednagar-news/vaibhav-pichad/articleshow/47333893.cms |url-status=dead }}</ref> ते अगस्ती सहकारी साखर कारखान्याचे संस्थापक अध्यक्ष होते. १९९३ मध्ये स्थापन झालेला हा भारतातील पहिला सहकारी साखर कारखाना होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://marathi.indiatimes.com/maharashtra/ahmednagar-news/agasthi-sugar-mill-is-no-1/articleshow/56406999.cms |title=साखर उताऱ्यात 'अगस्ती' प्रथम |website=Maharashtra Times |language=mr |access-date=2024-09-18 |archive-date=2024-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240918072446/https://marathi.indiatimes.com/maharashtra/ahmednagar-news/agasthi-sugar-mill-is-no-1/articleshow/56406999.cms |url-status=dead }}</ref> == प्रारंभिक आयुष्य आणि कारकिर्द == पिचड यांचा जन्म १ जून १९४१ रोजी राजूर, [[अहिल्यानगर जिल्हा|अहमदनगर जिल्ह्यात]] [[कोळी समाज|महादेव कोळी]] या आदिवासी कुटुंबात झाला. त्यांचे वडील काशिनाथ पिचड हे शिक्षक, तर आई कमलबाई ह्या घरगृहिणी होत्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.tv9marathi.com/politics/ncp-mla-vaibhav-pichad-and-his-father-madhukar-pichad-to-join-bjp-93862.html |title=आघाडीची सत्ता पुन्हा येणार नाही, जनतेसाठी भाजपात जातोय : वैभव पिचड |last=Marathi |first=TV9 |date=2019-07-27 |website=TV9 Marathi |access-date=2024-09-11}}</ref><ref name=":0" /> [[फर्ग्युसन महाविद्यालय|फर्ग्युसन कॉलेज पुणे]] येथून त्यांनी बीए एलएलबी पर्यंतचे शिक्षण पूर्ण केले. इथेच त्यांनी विद्यार्थीदशेत राजकीय प्रवेशाचा श्रीगणेशा केला.<ref name=":0" /> १९७२ मध्ये जिल्हा परिषद सदस्य म्हणून निवडून आल्यापासून पिचड यांनी आपल्या कारकिर्दीला सुरुवात केली. तसेच १९७२ मध्ये पंचायत समिती, अकोले [[तालुका अध्यक्ष]] म्हणून निवडून येऊन १९८० पर्यंत काम केले. पिचड यांचे वयाच्या ८३ व्या वर्षी ६ डिसेंबर २०२४ रोजी निधन झाले.<ref>{{स्रोत बातमी |url=https://divyamarathi.bhaskar.com/local/maharashtra/mumbai/news/madhukarrao-pichad-passed-away-bjp-leader-134077478.html |title=भाजपचे ज्येष्ठ नेते, माजी मंत्री मधुकर पिचड यांचे निधन:वयाच्या 84 व्या वर्षी घेतला अखेरचा श्वास, सलग 7 वेळा राहिले आमदार |date=6 December 2024 |publisher=divyamarathi.bhaskar.com |access-date=6 December 2024}}</ref> == भूषवलेली पदे == * [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (I)]] चे उमेदवार म्हणून [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८०|१९८० च्या महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीत]] [[अकोले विधानसभा मतदारसंघ|अकोले विधानसभा मतदारसंघातून]] महाराष्ट्र विधानसभेचे सदस्य म्हणून निवडून आले आणि १९८५ पर्यंत काम केले. * [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे]] उमेदवार म्हणून [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८५|१९८५ च्या महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीत]] सलग दुसऱ्यांदा अकोले विधानसभा मतदारसंघातून महाराष्ट्र विधानसभेचे सदस्य म्हणून निवडून आले आणि १९९० पर्यंत काम केले. * [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे]] उमेदवार म्हणून [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९०|१९९० च्या महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीत]] सलग तिसऱ्यांदा अकोले विधानसभा मतदारसंघातून महाराष्ट्र विधानसभेचे सदस्य म्हणून निवडून आले आणि १९९५ पर्यंत त्यांनी काम केले. * २५ जून १९९१ रोजी [[आदिवासी विकास विभाग (महाराष्ट्र शासन)|आदिवासी विकास मंत्रालयाचे]] कॅबिनेट मंत्री म्हणून नामांकन झाले आणि सुधाकरराव नाईक मंत्रालयात ३ नोव्हेंबर १९९२ पर्यंत काम केले.<ref>{{स्रोत पुस्तक |url=https://books.google.com/books?id=EZ9KAQAAIAAJ|title=Frontline |date=1992 |publisher=S. Rangarajan for Kasturi & Sons |pages=21 |language=en}}</ref> * ६ मार्च १९९३ रोजी आदिवासी विकास मंत्रालय, दुग्धविकास मंत्रालय, प्रवास विकास मंत्रालय आणि पशु, संवर्धन आणि मत्स्यव्यवसाय मंत्रालयासाठी कॅबिनेट मंत्री म्हणून नामांकित आणि चौथ्या पवार मंत्रालयात १४ मार्च १९९५ पर्यंत काम केले. * [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे]] उमेदवार म्हणून [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५|१९९५ च्या महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीत]] सलग चौथ्यांदा अकोले विधानसभा मतदारसंघातून महाराष्ट्र विधानसभेचे सदस्य म्हणून निवडून आले आणि २००० पर्यंत काम केले. * २७ ऑक्टोबर १९९९ रोजी तिसऱ्यांदा आदिवासी विकास मंत्रालयाचे कॅबिनेट मंत्री म्हणून नामांकन झाले आणि १६ जानेवारी २००३ पर्यंत पहिले देशमुख मंत्रालयात काम केले. * [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९ च्या महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीत]] [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाचे]] उमेदवार म्हणून सलग पाचव्यांदा अकोले विधानसभा मतदारसंघातून महाराष्ट्र विधानसभेचे सदस्य म्हणून निवडून आले आणि २००४ पर्यंत काम केले. * [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४ च्या महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीत]] राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाचे उमेदवार म्हणून सलग सहाव्यांदा अकोले विधानसभा मतदारसंघातून महाराष्ट्र विधानसभेचे सदस्य म्हणून निवडून आले आणि २००९ पर्यंत काम केले. * [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९ च्या महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीत]] राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाचे उमेदवार म्हणून सलग सातव्यांदा अकोले विधानसभा मतदारसंघातून महाराष्ट्र विधानसभेचे सदस्य म्हणून निवडून आले आणि २०१४ पर्यंत काम केले. * ११ जून २०१३ रोजी आदिवासी विकास मंत्रालय, आदिवासी विकास मंत्रालय, भटक्या जमाती आणि इतर मागासवर्गीय कल्याण मंत्रालयासाठी कॅबिनेट मंत्री म्हणून नामांकित आणि पृथ्वीराज चव्हाण मंत्रालयात २६ सप्टेंबर २०१४ पर्यंत काम केले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/madhukar-pichad-three-new-faces-to-be-inducted-into-maha-cabinet/articleshow/20535476.cms|title=Madhukar Pichad, three new faces to be inducted into Maha cabinet|date=2013-06-11|work=The Times of India|issn=0971-8257|access-date=2024-09-18}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे राजकारणी]] [[वर्ग:इ.स. २०२४ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १९४१ मधील जन्म]] [[वर्ग:राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] ckndr3zgv0k085n12nswjat2cgi4i4n 0 360453 2701023 2561919 2026-08-11T13:53:51Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701023 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट चित्रपट|संगीत=|देश=भारत|भाषा=मराठी|नाव=जिलबी|दिग्दर्शन=नितीन कांबळे|निर्मिती=आनंद पंडित, रूपा पंडित|प्रमुख कलाकार=[[स्वप्नील जोशी]], [[प्रसाद ओक]], [[शिवानी सुर्वे]]|प्रदर्शन तारीख=१७ जानेवारी २०२५|imdb_id=tt34773331}} '''''जिलबी''''' हे नितीन कांबळे दिग्दर्शित आणि आनंद पंडित मोशन पिक्चर्सच्या बॅनरखाली अल्ट्रा मीडिया आणि एंटरटेनमेंटच्या सहकार्याने आनंद पंडित आणि रूपा पंडित यांनी निर्मित २०२५ मधील [[मराठी भाषा|मराठी]]-भाषेतील क्राईम थ्रिलर [[नाट्य (चित्रपट आणि दूरचित्रवाणी)|चित्रपट]] आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pudhari.news/latest/jalebi-movie-muhurt-will-started-shooting|title=गोडवा वाढवणारी ‘जिलबी’ भेटीला|date=2023-09-06|website=[[पुढारी (वृत्तपत्र)|पुढारी]]|access-date=2025-01-06}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/jilbi-swwapnil-joshi-and-prasad-oak-share-a-sweet-bts-pictures-from-the-sets-of-the-film/articleshow/104011677.cms|title='Jilbi': Swwapnil Joshi and Prasad Oak share a 'Sweet' BTS pictures from the sets of the film|date=2023-09-28|work=The Times of India|issn=0971-8257|access-date=2025-01-06}}</ref> यात [[स्वप्नील जोशी]], [[प्रसाद ओक]], [[शिवानी सुर्वे]], गणेश यादव आणि [[पर्ण पेठे]] यांच्या प्रमुख भूमिका आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/bollywood-news/swapnil-joshi-prasad-oak-new-marathi-movie-jilabi-shooting-starts/articleshow/103432703.cms|title=तोंडाला पाणी सुटणार की गुंता वाढवणार? स्वप्नील जोशी, प्रसाद ओक यांच्या 'जिलबी'ची प्रेक्षकांना उत्सुकता|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20250124144550/https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/bollywood-news/swapnil-joshi-prasad-oak-new-marathi-movie-jilabi-shooting-starts/articleshow/103432703.cms|url-status=dead}}</ref> ही कथा एका भ्रष्ट पोलिस इन्स्पेक्टरची आहे, जो एका धनाढ्य उद्योगपतीच्या खुनाच्या प्रकरणाचा वैयक्तिक फायद्यासाठी गैरफायदा घेत असताना, अनपेक्षित गुंतागुंतींमध्ये अडकतो ज्यामुळे त्याचे आयुष्य आणखीनच अशांततेत सापडते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://jantaserishta.com/entertainment/the-strength-of-any-film-is-its-story-swapnil-joshi-prasad-oak-3753370|title=किसी भी फिल्म की ताकत उसकी कहानी होती है: स्वप्निल जोशी-प्रसाद ओक|date=2025-01-07|website=jantaserishta.com|language=hi|access-date=2025-01-07}}</ref> == कलाकार == * [[स्वप्नील जोशी]] * [[प्रसाद ओक]] * [[शिवानी सुर्वे]] * [[पर्ण पेठे]] * गणेश यादव * प्रणव रावराणे * पंकज खामकर * आदित्य भालेराव * राजेश कांबळे * दिलीप कराड == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील मराठी चित्रपट]] dj2x6az9gk72ka48owg66c4xhto1abh 0 360836 2701009 2698614 2026-08-11T13:13:06Z अभय नातू 206 /* दूरचित्रवाणी */ 2701009 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = | चित्र = Capture d'écran 2025-02-03 111746.png | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = ​वल्लरी विराज लोंढे | जन्म_दिनांक = {{birth date and age|df=y|1998|07|20}} | जन्म_स्थान = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = अभिनय | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | भाषा = मराठी | शिक्षण = | प्रशिक्षण_संस्था = [[म.ल. डहाणूकर वाणिज्य महाविद्यालय]] | कारकीर्द_काळ = २०२१ पासून | प्रमुख_नाटके = | प्रमुख_चित्रपट = मै लडेंगा | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = [[नवरी मिळे हिटलरला]], [[पुण्यश्लोक अहिल्याबाई]] | पुरस्कार = | वडील_नाव = विराज लोंढे | आई_नाव = वैशाली लोंढे | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | नातेवाईक = | अपत्ये = | स्वाक्षरी = | स्वाक्षरीशीर्षक_पर्याय = | ट्विटर = | संकेतस्थळ = | धर्म = | तळटिपा = }} '''वल्लरी विराज''' (पूर्ण नाव: ''वल्लरी विराज लोंढे''; [[२० जुलै]], [[इ.स. १९९८|१९९८]]:[[मुंबई]], <ref>https://indiantelevisionacademy.com/birthdays/vallari-viraj/</ref> - ) ही एक भारतीय चित्रपट अभिनेत्री आणि उद्योजक आहे. == जीवन आणि कुटुंब == वल्लरी विराजचा जन्म २० जुलै १९९८ रोजी, मुंबई, भारत येथे झाला तिचे वडील विराज लोंढे हे लेखापरिक्षक आहेत तर आई वैशाली लोंढे निर्माती आहे. वल्लरी त्यांची सगळ्यात थोरल्या मुलगी आहे..<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/topic/vaishali-viraj-londhe</ref> तिला वेदांत लोंढे नावाचा धाकटा भाऊ आहे. वल्लरीचे शालेय शिक्षण [[मुंबई]]तील दादर येथील [[बालमोहन विद्यामंदिर]] येथे पूर्ण घेतले आणि नंतर मुंबईतील [[म.ल. डहाणूकर वाणिज्य महाविद्यालय]] येथून पदवी मिळवली. == अभिनय कारकीर्द == वल्लरीने २०१९ चा ''म.टा. श्रावण क्वीन'' हा किताब जिंकला.<ref>https://www.spotboye.com/marathi/marathi-news/maharashtra-times-shravan-queen-2019-vallari-londhe-wins-the-contest/5d5c12495203ad3741453525</ref> यानंतर २०२१ मध्ये, तिने पुण्यश्लोक अहिल्याबाईमधील पार्वतीबाईंच्या पदार्पणाच्या भूमिकेतून अभिनय कारकिर्दीत प्रवेश केला. २०२३ मध्ये, ती ॲमेझॉन मिनी टीव्ही मालिका स्लम गोल्फमध्ये दिसली.<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/web-series/reviews/hindi/slum-golf/season-1/seasonreview/105292948.cms</ref><ref>https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/main-ladega/movie-review/109616650.cms</ref> २०२४ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या कन्नी<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movie-reviews/kanni/movie-review/108353435.cms</ref>, मै लडेंगा<ref>https://www.loksatta.com/manoranjan/television/navri-mile-hitler-la-fame-actress-vallari-viraj-appeared-in-the-main-ladega-hindi-movie-pps-98-4354105/</ref> चित्रपटांमध्ये ती दिसली. [[झी मराठी]]वरील मालिका [[नवरी मिळे हिटलरला]]मध्ये लीला अभिराम जहागिरदार या भूमिकेसाठी ती लोकप्रिय आहे. या मालिकेत तिची जोडी अभिराम जहागीरदारची भूमिका साकारणाऱ्या [[राकेश बापट|राकेश बापटसोबत]] आहे. अभिनयाबरोबरच वल्लरी नृत्यकलेत पारंगत आहे. तिने कथक नृत्याचे १०-१२ वर्षे रीतसर शिक्षण घेतले आहे.<ref>https://www.esakal.com/lifestyle/actress-vallari-viraj-dance-hobby-tv-song-happy-pjp78</ref>. तिच्या अभिनय कारकिर्दीव्यतिरिक्त, वल्लरी विराज एक उद्योजिका ​आहे आणि मुंबई, महाराष्ट्रातील पेट सलून "बाथ अँड बार्क्स"ची मालक आहे. ती सध्या मुंबई, महाराष्ट्रात राहते. [[चित्र:Capture d'écran 2025-02-03 111318.png|इवलेसे|वल्लरी लोंढे नवरी मिळे हिटलरला मालिकेत लीला अभिराम जहागीरदार या भूमिकेत]] == फिल्मोग्राफी == ===चित्रपट=== {| class="wikitable sortable" ! वर्ष ! शीर्षक ! भाषा ! भूमिका !संदर्भ |- | २०२४ | ''[[मै लडेंगा (चित्रपट)|मै लडेंगा]]'' | हिंदी | गौरी |<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/main-ladega/movie-review/109616650.cms</ref> |- |- | २०२४ | ''[[कन्नी (चित्रपट)|कन्नी]]'' | मराठी | निशा |<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movie-reviews/kanni/movie-review/108353435.cms</ref> |} === दूरचित्रवाणी / वेब मालिका === {| class="wikitable sortable" ! वर्ष ! कार्यक्रमाचे नाव ! भूमिकेचे नाव ! भाषा ! माध्यम / वाहिनी ! संदर्भ |- | २०२१-२०२३ | [[पुण्यश्लोक अहिल्याबाई]] | पार्वतीबाई होळकर | हिंदी | सोनी एंटरटेनमेंट टेलिव्हिजन | <ref>{{cite web |title=Aetashaa Sansgiri on working with her friend Vallari on screen |url=https://www.tribuneindia.com/news/entertainment/aetashaa-sansgiri-on-working-with-her-friend-vallari-on-screen-405718/ |website=The Tribune |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Vallari Viraj on playing Parvati in Punyashlok Ahilyabai |url=https://www.youtube.com/watch?v=4LUSSzc3I78 |website=YouTube |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Marathi Actress Vallari Viraj Hindi TV Debut |url=https://hindi.webdunia.com/bollywood-gossip/marathi-actress-vallari-viraj-hindi-tv-debut-with-punyashlok-ahilyabai-122032800076_1.html |website=Webdunia Hindi |access-date=11 August 2026 |language=hi}}</ref> |- | २०२३ | [[स्लम गोल्फ]] | आरुषी | हिंदी | ॲमेझॉन मिनीटीव्ही | <ref>{{cite web |title=Slum Golf Season 1 Review |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/web-series/reviews/slum-golf-season-1/ottreview/105383569.cms |website=The Times of India |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> |- | २०२४-२०२५ | [[नवरी मिळे हिटलरला]] | लीला अभिराम जहागीरदार | मराठी | झी मराठी | <ref>{{cite web |title=Navri Mile Hitlerla Fame Actress Vallari Viraj |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/television/navri-mile-hitler-la-fame-actress-vallari-viraj-appeared-in-the-main-ladega-hindi-movie-pps-98-4354105/ |website=Loksatta |access-date=11 August 2026 |language=mr}}</ref> |- | २०२४ | [[चला हवा येऊ द्या]] | पाहुणी | मराठी | झी मराठी | <ref>{{cite web |title=Chala Hawa Yeu Dya Bids Farewell |url=https://staging.culturecrossroads.ca/posts/chala-hawa-yeu-dya-bids-farewell-but-promises-to-return/ |website=Culture Crossroads |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> |- | २०२५ | [[हिट अँड व्हायरल]] | माया देशमुख | हिंदी | झी५ | <ref>{{cite web |title=Vallari Viraj Web Series Details |url=https://www.zee5.com/ |website=ZEE5 |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> |- | २०२६-चालू | [[शुभ श्रावणी]] | श्रावणी राजेशिर्के | मराठी | झी मराठी | <ref>{{cite web |title=Zee Marathi New Serial Shubh Shravani Starring Vallari Viraj |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/television/zee-marathi-new-serial-shubh-shravani-starring-vallari-viraj-sumit-vijay-lokesh-gupte-and-other-read-in-details-sva-00-5556482/ |website=Loksatta |access-date=11 August 2026 |language=mr}}</ref><ref>{{cite web |title=Shubh Shravani Serial Launch |url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/vallari-viraj-aka-navri-mile-hitlerla-fame-leela-comeback-on-zee-marathi-in-shubh-shravani-serial-starting-from-19-january-2026/articleshow/126686928.cms |website=Maharashtra Times |access-date=11 August 2026 |language=mr}}</ref> |} === ओटीटी === {| class="wikitable sortable" ! वर्ष ! कार्यक्रमाचे नाव ! भूमिकेचे नाव ! भाषा !संदर्भ |- |२०२३ |स्लम गोल्फ |आरुषी | हिंदी | <ref>https://www.tribuneindia.com/news/movie-review/simply-putt-engaging-golf-drama-565678/</ref> |- |​२०२५ |हिट अँड वायरल |माया देशमुख | मराठी | <ref>https://www.iwmbuzz.com/digital/editorial-digital/hit-and-viral-micro-drama-review-relatable-storyline-clever-twists/2025/09/15</ref> |} == पुरस्कार == {| class="wikitable sortable" |+ !वर्ष !पुरस्कार !वर्ग !नामांकित काम !भूमिकेचे नाव !निकाल !संदर्भ |- |२०१९ |महाराष्ट्र टाईम्स श्रावण क्वीन  | | | |{{won}} ||<ref>{{cite web | url=https://www.spotboye.com/marathi/marathi-news/maharashtra-times-shravan-queen-2019-vallari-londhe-wins-the-contest/5d5c12495203ad3741453525 | title=Maharashtra Times Shravan Queen 2019: Vallari Londhe Wins the Contest &#124 | website=SpotboyE }}</ref> |- |- |rowspan="7"|२०२४ |rowspan="7"|[[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार ]] |सर्वोत्कृष्ट सासू  |rowspan="7"|''[[नवरी मिळे हिटलरला]]'' |rowspan="7"|लीला अभिराम जहागीरदार |rowspan="4" {{won}} |rowspan="4"|<ref>{{cite web | url=https://www.tv9marathi.com/entertainment/navri-mile-hitlerla-won-maximum-awards-in-zee-marathi-awards-starring-raqesh-bapat-and-vallari-viraj-1293405.html | title='झी मराठी अवॉर्ड्स'मध्ये या मालिकेने पटकावले सर्वाधिक पुरस्कार; पहा विजेत्यांची संपूर्ण यादी | website=TV9 Marathi | date=30 October 2024 }}</ref> |- |सर्वोत्कृष्ट सून  |- |विशेष लक्षवेधी चेहरा |- |सर्वोत्कृष्ट जोडी (AJ -लीला) |- |सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री    |rowspan="3" {{nom}} |rowspan="3"|<ref>{{cite web | url=https://www.tv9marathi.com/photo-gallery/navri-mile-hitlerla-won-eight-awards-in-zee-marathi-awards-raqesh-bapat-vallari-viraj-1293435-5.html | title='झी मराठी पुरस्कार' सोहळ्यात एजे-लीलाचा डंका; पटकावले हे पुरस्कार | website=TV9 Marathi | date=30 October 2024 }}</ref> |- |सर्वोत्कृष्ट  मुलगी |- |सर्वोत्कृष्ट  बहीण  |- |२०२५ |​२५ वा महाराष्ट्र टाईम्स सन्मान   |विशेष लक्षवेधी चेहरा / Fresh Face of the year |''[[नवरी मिळे हिटलरला]]'' |लीला अभिराम जहागीरदार |{{won}} ||<ref>{{cite web | url=https://marathi.indiatimes.com/entertainment/mata-sanmaan/news/mata-sanman-2025-winners-list-aadinath-kothare-vaidehi-parshurami-sharvari-jog-sameer-paranjape-won-best-actor-awards/articleshow/118915210.cms}}</ref> |- |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:लोंढे, वल्लरी विराज}} [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी अभिनेत्री]] [[वर्ग:इ.स. १९९८ मधील जन्म]] [[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेत्री]] [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] jmgkk5qhluc1ej636lri5dbu19pfug3 0 363022 2701176 2550647 2026-08-12T02:20:46Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701176 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''बसंती देवी''' ही एक भारतीय पर्यावरणवादी महिला आहे. तिला [[उत्तराखंड|उत्तराखंडमधील]] झाडे जपण्याचे वेड आहे. २०१६ मध्ये तिला भारतातील महिलांसाठीचा सर्वोच्च पुरस्कार, [[नारी शक्ती पुरस्कार|नारी शक्ती पुरस्काराने]] सन्मानित करण्यात आले.<ref name="vifi">{{Cite web|title=Basanti Devi: An Environmentalist and a champion of Women Empowerment |url=https://www.vifindia.org/india-positive/2023/july/basanti-devi-an-environmentalist-and-a-champion-of-women-empowerment |access-date=2025-03-26|language=en}}</ref> == आयुष्य == १९५८ साली बसंती देवीचा जन्म उत्तराखंड मधील [[पिथोरागढ]] येथे झाला.<ref name="vifi" /> त्यांचे बालपण [[कौसानी]] जवळ<ref name="how">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiawaterportal.org/articles/basanti-and-kosi-how-one-woman-revitalized-watershed-uttarakhand|title=Basanti and the Kosi: How one woman revitalized a watershed in Uttarakhand|website=www.indiawaterportal.org|access-date=2020-07-07}}</ref> सरला बहन यांनी स्थापन केलेल्या लक्ष्मी आश्रमात गेले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://lakshmiashram.dk/en/om-ashrammen/|title=About the Ashram – Friends of Lakshmi Ashram|language=en-UK|access-date=2020-07-07}}</ref> उत्तराखंडमधील पिथोरागड जिल्ह्यातील रहिवासी बसंती देवी यांचे वयाच्या १२ व्या वर्षी लग्न झाले होते, परंतु त्यांच्या पतीचे २ वर्षातच निधन झाले. यानंतर बसंती देवींनी पुन्हा लग्न केले नाही. लग्नापूर्वी बसंती देवी यांचे चौथी पर्यंतचे शिक्षण झाले होते. ती तिच्या पालकांच्या घरी आली आणि तिने बारावी पूर्ण केली. या काळात, ती गांधीवादी समाजसेविका राधा यांच्या संपर्कात आली आणि नंतर कौसनीच्या लक्ष्मी आश्रमात राहू लागली.<ref name="how" /> बारावीपर्यंतचे पूर्ण झाल्या नंतर त्यांना बालवाडी मध्ये सेविका म्हणून आश्रमातर्फे काम मिळाले.<ref name="how" /> कोसी नदीचे अस्तित्व वाचवण्यासाठी बसंती देवी यांनी महिला गटाच्या माध्यमातून मोहीम सुरू केली. दुसरीकडे, घरगुती हिंसाचार आणि महिलांवरील अत्याचार थांबवण्यासाठी जागरूकता पसरवण्याचे कामही करण्यात आले आहे.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jagranjosh.com/current-affairs/president-pranab-mukherjee-presented-2015-nari-shakti-awards-1457494302-1|title=President Pranab Mukherjee presented 2015 Nari Shakti awards|date=2016-03-09|website=Jagranjosh.com|access-date=2020-07-07|archive-date=2018-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20180219152551/https://www.jagranjosh.com/current-affairs/president-pranab-mukherjee-presented-2015-nari-shakti-awards-1457494302-1|url-status=dead}}</ref> कोसी नदी ही उत्तराखंडमधील एक महत्त्वाची संसाधन आहे.<ref name="how" /> बिहारमध्ये येणाऱ्या मोठ्या पुरासाठी ही नदी कारणीभूत आहे. या नदीमुळे हजारो हेक्टर जमीन आणि दहा लाख लोक प्रभावित होत असतात.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7580587.stm|title=Flood devastation in Bihar state|date=2008-08-25|language=en-GB|access-date=2020-07-07}}</ref> जर झाडांची कत्तल सध्याच्या वेगाने सुरू राहिली तर एका दशकात नदीचे अस्तित्वच संपेल असा अंदाज देवी यांनी एका लेखात वाचला. देवी यांनी २००३ मध्ये यावर मोहीम सुरू केली. त्या काळात त्यांनी जवळच्या गावांना भेटी देण्यास सुरुवात केली आणि त्यांना जाणवले की महिलांची स्थिती खूपच दयनीय आहे कारण त्या जंगलातून लाकूड आणतात आणि शेतातही काम करतात. म्हणूनच, त्यांनी प्रथम या भागातील महिलांशी बोलून त्यांना झाडे न तोडण्यासाठी आणि इंधनासाठी फक्त सुके लाकूड गोळा करण्यासाठी पटवून देण्याचा निर्णय घेतला. त्यांनी स्थानिक महिलांना पटवून दिले की हे जंगल, जमीन आणि नदी त्यांचे आहे. यांच्या संरक्षण आणि संवर्धनाची जबाबदारी देखील त्यांचीच आहे. त्यानंतर त्यांनी हे बदल अंमलात आणण्यासाठी महिला दल (महिला संघटना) स्थापन केली आणि नंतर त्यांनी अनेक गावांमध्ये अशा अनेक संघटना स्थापन केल्या ज्यामुळे लोकांना झाडे तोडण्याविरुद्ध शिक्षित केले. सुमारे २० वर्षांच्या कालावधीत, अनेक गावांमधील शेकडो महिलांनी झाडांचे संरक्षण करण्यासाठी, त्यांची अधिक लागवड करण्यासाठी एकत्र येऊन नदी वाचवली. या महिलांनी केवळ मृत लाकडाचा वापर करून नदी वाचवण्याची प्रतिज्ञा केली नाही तर लाखो रुंद पानांची ओका झाडे लावली आणि जंगलातील आग रोखण्यात आणि विझवण्यात सक्रियपणे सहभागी झाल्या. कोसी नदी वाचवण्यासाठी परिसरातील महिलांना झाडे तोडू नयेत यासाठी शिक्षित करण्यासाठी सुश्री देवी यांनी त्यांच्या महिला मंडळासह कोसी नदीच्या प्रदेशात पदयात्रा (फिरणे) देखील केली. ही चळवळ "कोसी वाचवा चळवळ" म्हणून ओळखली जात होती जी आजही महिला दलांच्या मदतीने सुरू आहे. त्याचे परिणाम हळूहळू दिसून येत आहेत परंतु उन्हाळ्यात सुकणारे झरे आता वर्षभर वाहतात हे लक्षात येते. शिवाय, ओक, रोडोडेंड्रॉन आणि मायरिका एस्क्युलेंटा यांसारख्या रुंद पानांच्या झाडांमुळे जंगलात अधिक विविधता दिसून येते.<ref name="vifi" /><ref name="how" /><ref name=":0" /> === नारी शक्ती पुरस्कार === [[File:Basanti Devi environmentalist.jpg|इवलेसे| राष्ट्रपती प्रणब मुखर्जी यांच्या हस्ते नारी शक्ती पुरस्कार स्वीकारताना बसंती देवी]] मार्च २०१६ मध्ये देवी नवी दिल्लीला गेल्या जिथे त्यांना भारतातील महिलांसाठीचा सर्वोच्च पुरस्कार, [[नारी शक्ती पुरस्कार]] प्रदान करण्यात आला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Nari-Shakti-awards-for-women-achievers/articleshow/51316364.cms|title=Nari Shakti awards for women achievers|last=Dhawan|first=Himanshi|date=March 8, 2016|website=The Times of India|language=en|access-date=2020-07-06}}</ref> === पद्मश्री पुरस्कार === बसंती देवी यांनी कौसानी परिसरातील २०० गावातील महिलांचा एक गट तयार केला आहे. २००८ पासून, त्या पंचायतींमध्ये महिलांचे स्थान मजबूत करण्यासाठी काम करत आहेत. पंचायतींमध्ये महिलांसाठी आरक्षणाबरोबरच, ते घरगुती हिंसाचार आणि सामाजिक अत्याचारांना बळी पडलेल्या महिलांसाठी एक आधार बनले आहे. त्यांच्या मदतीने, आतापर्यंत १०० हून अधिक गावांमधील २०० हून अधिक महिलांना स्वावलंबी होण्यास मदत झाली आहे. पर्यावरण संरक्षण आणि समाजसेवेसाठी आपले संपूर्ण आयुष्य समर्पित करणाऱ्या बसंती देवी यांना २०२२ मध्ये पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. त्यांनी महिलांना घरगुती हिंसाचार आणि छळापासून वाचवण्यासाठी जनजागृती मोहीम देखील सुरू केली आहे, आज बसंती देवी महिला सक्षमीकरणासाठी एक उदाहरण बनल्या आहेत. पद्मश्री व्यतिरिक्त, बसंती देवी यांना देशातील सर्वोच्च नारी शक्ती पुरस्कार देखील मिळाला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.tv9hindi.com/india/widow-became-the-voice-of-women-again-at-the-age-of-14-basanti-devi-got-padma-shri-award-in-2022-au235-1385362.html/amp |title=Story Of Padma Awardee : 14 वर्ष की उम्र में विधवा हो गईं थी बसंती देवी, सामाजिक कुरीतियों के प्रति जागरूक कर बचाया महिलाओं का सम्मान |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=tv9hindi.com |प्रकाशक= |भाषा=हिंदी |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२६ मार्च २०२५ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.indiatimes.com/hindi/india-news/padma-awards-2022-uttarakhand-basanti-devi-received-padma-shri-560540.html |title=बसंती देवी: उत्तराखंड के जंगलों, नदियों को बचाने के लिए लगा दिया पूरा जीवन, अब मिला पद्म श्री |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=इंडियाटाईम्स |प्रकाशक= |भाषा=हिंदी |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२६ मार्च २०२५ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:उत्तराखंडमधील लोक]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:इ.स. १९५८ मधील जन्म]] [[वर्ग:भारतीय पर्यावरणतज्ज्ञ]] [[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] 11ism5lpmmu4sarfam41fu819jhwepx 0 366686 2701075 2687201 2026-08-11T17:13:35Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701075 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''तुषार यशवंत घाडीगावकर''' ([[सप्टेंबर १८]], [[इ.स. १९९२|२०२५]] - [[जून २०]], [[इ.स. २०२५|२०२५]]) हे एक मराठी अभिनेते होते. घाडीगावकर यांनी नाटक, मालिका आणि चित्रपटांमध्ये काम केले आहे. '[[लवंगी मिरची (मालिका)|लवंगी मिरची]]', '[[मन कस्तुरी रे]]', '[[भाऊबळी]]', '[[उनाड]]', '[[झोंबिवली]]', '[[हे मन बावरे]]' आणि '[[संगीत बिबट आख्यान]]' यांसारख्या कामांसाठी ते ओळखले जातात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/marathi-actor-tushar-ghadigaonkar-commits-suicide-took-extreme-step-after-not-getting-work-a-a603/ |title= मराठमोळ्या अभिनेत्याने केली आत्महत्या, काम मिळत नसल्याने उचललं टोकाचं पाऊल |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=दैनिक लोकमत |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२१ जून २०२५ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref><ref name="मटा१">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://marathi.indiatimes.com/maharashtra/mumbai-news/marathi-actor-tushar-ghadigaonkar-ends-life-due-to-mental-stress-film-industry-mourns-death/articleshow/121986791.cms |title=मराठी अभिनेता तुषार घाडीगावकर याने मृत्यूला कवटाळलं, तणावातून टोकाचं पाऊल, सिनेसृष्टीला धक्का |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=महाराष्ट्र टाइम्स |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२१ जून २०२५ |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20250622020646/https://marathi.indiatimes.com/maharashtra/mumbai-news/marathi-actor-tushar-ghadigaonkar-ends-life-due-to-mental-stress-film-industry-mourns-death/articleshow/121986791.cms |विदा दिनांक=2025-06-22 |url-status=dead }}</ref> घाडीगावकर हे मूळचे सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील [[कणकवली]] येथील असून त्यांनी रुपारेल कॉलेजच्या नाट्य विभागात काम केले होते. त्यांचे बालपण मुंबई उपनगरातील भांडूप परिसरात गेले होते. ते भांडूप मधील हनुमान नगर येथे राहत होते.<ref name="abpmajha">{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=https://marathi.abplive.com/entertainment/marathi-tv-actor-tushar-ghadigaonkar-ends-his-life-in-mumbai-reason-behind-decision-revealed-1365355 |title=नैराश्य, कौटुंबिक वाद की आणखी काही; फॅनला लटकलेला मृतदेह, अभिनेता तुषार घाडीगावकरने आयुष्याचा शेवट का केला? |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=एबीपी माझा |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२१ जून २०२५ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> कॉलेजनंतर त्यांनी नाटक, मालिका आणि चित्रपट अशा विविध माध्यमातून अभिनयाचा प्रवास सुरू केला. २० जून २०२५ रोजी कामाच्या अपुऱ्या संधी आणि मानसिक दबावामुळे त्यांनी फाशी घेऊन आत्महत्या केली.<ref name="itv">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.indiatvnews.com/entertainment/news/tushar-ghadigaonkar-dies-by-suicide-marathi-actor-takes-drastic-step-amid-work-struggles-vitthalrao-reacts-2025-06-21-995630 |title=Tushar Ghadigaonkar dies by suicide: Marathi actor takes drastic step amid work struggles, Vitthalrao reacts |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=इंडिया टीव्ही |प्रकाशक= |भाषा=इंग्लिश |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२१ जून २०२५ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref><ref name="मटा१" /> घाडीगावकर यांनी अनेक मराठी मालिका आणि चित्रपटांमध्ये काम केले आहे. '[[तुमची मुलगी काय करते]]' या मालिकेत त्यांनी काम केले आहे. 'लवंगी मिरची' ही झी मराठी वाहिनीवर प्रसारित झालेली मालिका आहे, ज्यामध्ये त्यांनी काम केले आहे. 'मन कस्तुरी रे' हा त्यांचा चित्रपट आहे. याशिवाय त्यांनी नुकतेच सन मराठीवरील '[[सखा माझा पांडुरंग]]' या मालिकेत काम केले होते.<ref name="itv" /><ref name="मटा१" /> घंटा नाद प्रॉडक्शन द्वारे घाडीगावकर यांनी अनेक मालिका व लघुपटासाठी दिग्दर्शन केले होते. आमचा मोरया रे, सारलेला क्षण, भाऊचा धक्का, माझ्या गजानना, बाप्पा, खत आया है या संगीत ध्वनिफिती तसेच चित्रपटासाठी त्यांनी दिग्दर्शक म्हणून काम पाहिले होते.<ref name="न्यूज18" /> घाडीगावकर यांनी २१ एप्रिल २०२२ रोजी त्यांची खास मैत्रीण सिद्धी सोबत लग्न केले होते.<ref name="न्यूज18" >{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://lokmat.news18.com/entertainment/tumchi-mulgi-kay-karte-actor-tushar-ghadigaonkar-wedding-photos-viral-sp-695147.html |title=तुमची मुलगी काय करते' फेम अभिनेत्याने मैत्रिणीसोबत बांधली लग्नगाठ, फोटो झाले व्हायरल |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=lokmat.news18.com |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२१ जून २०२५ |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20250621205559/https://lokmat.news18.com/entertainment/tumchi-mulgi-kay-karte-actor-tushar-ghadigaonkar-wedding-photos-viral-sp-695147.html |विदा दिनांक=2025-06-21 |url-status=dead }}</ref> शुक्रवारी सिद्धी बाहेर कामावर गेली असताना त्यांनी दुपारच्यावेळेस पंख्याला लटकावून घेऊन आत्महत्या केली.<ref name="abpmajha" /> == अभिनय सूची == === मालिका === * तुमची मुलगी काय करते, * लवंगी मिरची, * हे मन बावरे === चित्रपट === * मन कस्तुरी रे * भाऊबळी * उनाड * झोंबिवली * मलाल (हिंदी चित्रपट) === नाटक === * संगीत बिबट आख्यान == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:घाडीगावकर, तुषार}} [[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]] [[वर्ग:मराठी अभिनेते]] [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी अभिनेते]] [[वर्ग:मराठी दिग्दर्शक]] aafhkr9ibpd5bntll2g9klmkcg6fx5t 0 367527 2701073 2697316 2026-08-11T16:57:41Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701073 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट दूरचित्रवाणी कार्यक्रम | कार्यक्रम = तारिणी | चित्र = | लोगो_चित्र_शीर्षक = | उपशीर्षक = | प्रकार = | निर्माता = [[शर्मिष्ठा राऊत]] | निर्मिती संस्था = एरिकॉन टेलिफिल्म्स | दिग्दर्शक = | क्रिएटीव्ह दिग्दर्शक = | सूत्रधार = | कलाकार = [[#कलाकार|खाली पहा]] | पंच = | आवाज = | अभिवाचक = | थीम संगीत संगीतकार = | शीर्षकगीत = | अंतिम संगीत = | संगीतकार = | देश = [[भारत]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | वर्ष संख्या = | एपिसोड संख्या = | कार्यकारी निर्माता = | सुपरवायझिंग निर्माता = | असोसिएट निर्माता = | सह निर्माता = | कथा संकलन = | संकलन = | स्थळ = | कॅमेरा = | चालण्याचा वेळ = दररोज रात्री ९.३० वाजता | वाहिनी = [[झी मराठी]] | चित्र प्रकार = | ध्वनी प्रकार = | पहिला भाग = | प्रथम प्रसारण = ११ ऑगस्ट २०२५ | शेवटचे प्रसारण = चालू | आधी = [[कमळी (मालिका)|कमळी]] | नंतर = [[देवमाणूस - मधला अध्याय]] | सारखे = }} '''तारिणी''' ही [[झी मराठी]] वाहिनीवर प्रसारित होणारी एक मालिका आहे. या मालिकेची मूळ कथा [[झी बांग्ला]]वरील जगद्धात्री या बंगाली मालिकेवर आधारित आहे. आधी या मालिकेचे नाव '''जगद्धात्री''' असे ठेवण्यात आले होते.<ref>{{Cite web|title=गेल्यावर्षी 'जगद्धात्री'ची घोषणा, पण गाडी पुढे सरकलीच नाही! नव्या मालिकांचे प्रोमो येताच चाहत्यांचे सवाल|url=https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-new-serials-laxmi-nivas-and-tula-japnar-aahe-coming-soon-fans-asked-about-what-happened-to-jagatdhatatri-which-was-announced-last-year/articleshow/114683362.cms|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|access-date=2025-07-10|archive-date=2025-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250625054457/https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-new-serials-laxmi-nivas-and-tula-japnar-aahe-coming-soon-fans-asked-about-what-happened-to-jagatdhatatri-which-was-announced-last-year/articleshow/114683362.cms|url-status=dead}}</ref> == कलाकार == * शिवानी सोनार - तारिणी माधव बेलसरे / तारिणी केदार खांडेकर * स्वराज नागरगोजे - केदार दयानंद खांडेकर (केडी) * [[अभिज्ञा भावे]] - कौशिकी मधुकर खांडेकर * [[भार्गवी चिरमुले]] - वसुधा माधव बेलसरे * रागिणी सामंत - सुमित्रा पुंडलिक बेलसरे (सुमी) * पंकज चेंबूरकर - माधव पुंडलिक बेलसरे * रुपाली मांगले - रेखा माधव बेलसरे * सुवेधा देसाई - निशिता माधव बेलसरे (निशी) / निशिता युवराज खांडेकर * श्रेयसी वैद्य - नम्रता माधव बेलसरे (नमा) * आरती वडगबाळकर - मालती पुंडलिक बेलसरे / मालती प्रकाश बोडस * अश्विनी गोरले - काव्या प्रकाश बोडस * [[अविनाश नारकर]] - दयानंद खांडेकर * सिद्धीरूपा करमरकर / शीतल क्षीरसागर - पद्मिनी दयानंद खांडेकर * चित्रा खरे - देवकी दयानंद खांडेकर * नयन जाधव - मकरंद खांडेकर (मॅक) * नियती राजवाडे - चेतना मकरंद खांडेकर * प्रशांत केणी - युवराज दयानंद खांडेकर * संचिता गुप्ते - ईशा मकरंद खांडेकर * [[अनंत जोग]] - बापूराव जामखंडे * विजया बाबर - कमळी मोहिते * अतुल तोडणकर - गुरुराज कामत * उमेश जगताप - चारुदत्त देसाई * मानसी कुलकर्णी - जया जगदाळे (जेजे) * पायल जाधव - हरप्रीत चढ्ढा / रेवा सबनीस * गणेश पवार - कपिल त्रिलोक (कत्री) * महेश खैरनार - नित्यानंद खैरनार (कमांडर) * योगेश केळकर - साधू * निकिता झेपाले - फातिमा * पार्थ नारकर - टेक्नो * विपुल साळुंखे - शेखर * अदिरा चव्हाण - इरा * सिद्धेश साळोखे - अजय * शुभम मुरुडकर - राहुल * विजयराज चव्हाण - प्रदीप * प्रवीण मांजरेकर - गुलाब == पुनर्निर्मिती == {|class="wikitable" ! भाषा ! नाव ! वाहिनी ! प्रकाशित |- | [[बंगाली]] | जगद्धात्री | [[झी बांग्ला]] | २९ ऑगस्ट २०२२ - १४ डिसेंबर २०२५ |- | [[तेलुगू]] | जगद्धात्री | [[झी तेलुगू]] | २१ ऑगस्ट २०२३ - चालू |- | [[पंजाबी]] | सेहजवीर | [[झी पंजाबी]] | २५ मे २०२४ - ३१ मे २०२५ |- | [[तमिळ]] | अयाली | [[झी तमिळ]] | २ जून २०२५ - चालू |- | [[हिंदी]] | जगद्धात्री | [[झी टीव्ही]] | १० नोव्हेंबर २०२५ - चालू |- | [[मल्याळम]] | दुर्गा | [[झी केरळम]] | १७ नोव्हेंबर २०२५ - चालू |- | [[कन्नड]] | जगद्धात्री | [[झी कन्नडा]] | लवकरच... |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == {{झी मराठी रात्री ९.३०च्या मालिका}} [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]] [[वर्ग:झी मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]] 0jld4cn9iijd06dzpvodwpx2veh988f 0 367913 2701193 2700206 2026-08-12T04:57:16Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701193 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | team1_image = Flag of England.svg | team1_name = इंग्लड | team2_image = Flag of India.svg | team2_name = भारत | from_date = २० जून | to_date = ४ ऑगस्ट २०२५ | team1_captain = [[बेन स्टोक्स]]{{efn|[[ऑली पोप]]ने ५व्या सामन्यात इंग्लडचे नेतृत्व केले}} | team2_captain = [[शुभमन गिल]] | no_of_tests = 5 | team1_tests_won = 2 | team2_tests_won = 2 | team1_tests_most_runs = [[जो रूट]] (५३७) | team2_tests_most_runs = [[शुभमन गिल]] (७५४) | team1_tests_most_wickets = [[जॉश टँग]] (१९) | team2_tests_most_wickets = [[मोहम्मद सिराज]] (२३) | player_of_test_series = [[हॅरी ब्रुक]] (इं) आणि [[शुभमन गिल]] (भा) }} [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भारतीय क्रिकेट संघ]]ा<nowiki/>ने जून ते ऑगस्ट २०२५ दरम्यान [[इंग्लंड क्रिकेट संघ]]ाविरुद्ध खेळण्यासाठी [[इंग्लंड]]<nowiki/>चा दौरा केला.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/england-to-host-india-men-and-women-tours-in-2025-1448317 |trans-title=२०२५ मध्ये इंग्लंड भारताच्या पुरुष आणि महिला दौऱ्यांचे आयोजन करणार |title=England to host India Men and Women tours in 2025 |work=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=८ जुलै २०२५}}</ref> या दौऱ्यावर पाच कसोटी खेळवले गेले.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/england-reveal-blockbuster-schedule-for-2025-summer |trans-title=इंग्लंडने २०२५ च्या उन्हाळ्यासाठी ब्लॉकबस्टर वेळापत्रक जाहीर|title=England reveal blockbuster schedule for 2025 summer |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२२ ऑगस्ट २०२४|access-date=८ जुलै २०२५}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/131378/leeds-to-host-england-india-test-series-opener-in-2025 |trans-title=२०२५ इंग्लंड-भारत कसोटी मालिकेचा पहिला सामना लीड्सवर.|title=Leeds to host England-India Test series opener in 2025 |work=[[क्रिकबझ्झ]] |date=२२ ऑगस्ट २०२४|access-date=८ जुलै २०२५}}</ref> ही मालिका [[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|२०२५-२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धेचा]] भाग होती.<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-tour-of-england-test-series-2025-schedule-dates-and-venues-2586256-2024-08-22 |trans-title=२०२५ मध्ये इंग्लंडमधील ५ कसोटी सामन्यांच्या मालिकेने भारतच्या नवीन जागतिक क्रिकेट फेरीची सुरुवात होणार.|title=India to kickstart new WTC cycle with 5-Test series in England in 2025 |work=[[इंडिया टुडे]] |date=२२ ऑगस्ट २०२४|access-date=८ जुलै २०२५}}</ref> ऑगस्ट २०२४ मध्ये, [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]ाने (ECB) २०२५ च्या घरगुती आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा भाग म्हणून दौऱ्याच्या वेळापत्रकाची पुष्टी केली.<ref>{{cite web|url=https://www.ecb.co.uk/news/4089748/england-men-and-women-2025-summer-international-fixtures-revealed |trans-title=इंग्लंडमधील पुरुष आणि महिला संघांचे २०२५ उन्हाळी आंतरराष्ट्रीय सामने जाहीर|title=England Men and Women 2025 summer international fixtures revealed |website=[[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]] |access-date=८ जुलै २०२५}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/cricket/news/12173/13200990/england-men-and-women-to-play-india-and-west-indies-in-2025-home-summer-full-schedule |trans-title=२०२५ च्या उन्हाळ्यात इंग्लंडचे पुरुष आणि महिला संघ भारत आणि वेस्ट इंडिजविरुद्ध खेळणार - संपूर्ण वेळापत्रक|title=England men and women to play India and West Indies in 2025 home summer - full schedule |work=[[स्काय स्पोर्ट्स]] |access-date=८ जुलै २०२५}}</ref> भारत-इंग्लंड कसोटी मालिकेला आता [[अँडरसन–तेंडुलकर चषक]] म्हणून ओळखले जाते. मालिकेचे नाव [[सचिन तेंडुलकर]] आणि [[जेम्स अँडरसन]] ह्या क्रिकेट विश्वातील दोन दिग्गजांच्या सन्मानार्थ बदलण्यात आले आहे. [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]] (ECB) आणि [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] (BCCI) यांनी गुरुवारी संयुक्तपणे ही नवीन ओळख जाहीर केली. ११ जून रोजी [[लॉर्ड्स]] येथे ऑस्ट्रेलिया आणि दक्षिण आफ्रिका यांच्यातील विश्व कसोटी अजिंक्यपद अंतिम सामन्याच्या पहिल्या दिवशी तेंडुलकर आणि अँडरसन यांनी ट्रॉफीचे अधिकृतपणे अनावरण केले. यापूर्वी, भारत-इंग्लंड मालिका यजमान देशानुसार वेगवेगळ्या चषकासाठी खेळली जात होती. [[इंग्लंड]]<nowiki/>मध्ये, ती [[पतौडी ट्रॉफी]] होती, ज्याचे नाव भारताचे माजी कर्णधार [[मन्सूर अली खान पतौडी]] यांच्या नावावर होते. भारतात, ती [[अँथनी डि मेलो चषक]] होती, जी भारतीय क्रिकेट प्रशासनाच्या सुरुवातीच्या शिल्पकारांपैकी एकाच्या नावावर होती.<ref>{{Cite web|url=https://ddnews.gov.in/en/india-england-to-now-play-for-the-tendulkar-anderson-trophy/|title=India, England to now play for the Tendulkar-Anderson trophy|website=ddnews.gov.in|language=en-US|trans-title=भारत आणि इंग्लंड आता तेंडुलकर-अँडरसन ट्रॉफीसाठी खेळणार|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250717221421/https://ddnews.gov.in/en/india-england-to-now-play-for-the-tendulkar-anderson-trophy/|archive-date=2025-07-17|access-date=५ ऑगस्ट २०२५}}</ref> सचिन तेंडुलकरने बीसीसीआय आणि ईसीबीच्या पाठिंब्याने सुरू केलेला, पतौडी मेडल ऑफ एक्सलन्स हा कसोटी मालिकेतील विजेत्या कर्णधारासाठी नव्याने सादर केलेला पुरस्कार आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/sachin-tendulkar-helped-create-pataudi-medal-for-winning-captain-of-india-vs-england-test-series-1490913|title='Wanted to keep Pataudi legacy alive' - how Tendulkar helped in creating Pataudi medal|website=ESPNcricinfo|language=en|trans-title='पतौडी वारसा जिवंत ठेवायचा होता' - तेंडुलकरने पतौडी पदक निर्माण करण्यात कशी मदत केली|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250622104714/https://www.espncricinfo.com/story/sachin-tendulkar-helped-create-pataudi-medal-for-winning-captain-of-india-vs-england-test-series-1490913|archive-date=2025-06-22|access-date=५ ऑगस्ट २०२५}}</ref> ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left;margin:auto" |- !{{cr|ENG}}<ref>{{cite web |access-date=८ जुलै २०२५ |trans-title=भारताविरुद्धच्या दुसऱ्या कसोटीसाठी इंग्लंडच्या संघात जोफ्रा आर्चरचा समावेश.|title=England add Jofra Archer to squad for second Test against India |url=https://www.ecb.co.uk/news/4296952/england-add-jofra-archer-to-squad-for-second-test-against-india |work=[[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]}}</ref> !{{cr|IND}}<ref>{{cite web |access-date=८ जुलै २०२५ |trans-title=इंग्लंड कसोटी मालिकेसाठी भारतीय संघाची (वरिष्ठ पुरुष) घोषणा |title=India's squad (Senior Men's) for England Test series announced |url=https://www.bcci.tv/bccilink/articles/rs5Qu1IX |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- style="vertical-align:top" | * [[बेन स्टोक्स]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[ऑली पोप]] * [[ख्रिस वोक्स]] * [[गस ॲटकिन्सन]] * [[जेकब बेथेल]] * [[जेमी ओव्हरटन]] * [[जेमी स्मिथ]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[जो रूट]] * [[जोफ्रा आर्चर]] * [[जॉश टँग]] * [[झॅक क्रॉली]] * [[बेन डकेट]] * [[ब्रायडन कार्स]] * [[लियाम डॉसन]] * [[शोएब बशीर]] * [[सॅम कूक]] * [[हॅरी ब्रूक]] | * [[शुभमन गिल]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[ऋषभ पंत]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[अभिमन्यू ईश्वरन]] * [[अर्शदीप सिंग]] * [[आकाश दीप]] * [[अंशुल कंबोज]] * [[करुण नायर]] * [[कुलदीप यादव]] * [[केएल राहुल]] * [[जसप्रीत बुमराह]] * [[ध्रुव जुरेल]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[नारायण जगदीशन]] * [[नितीशकुमार रेड्डी]] * [[प्रसिद्ध कृष्ण]] * [[मोहम्मद सिराज]] * [[यशस्वी जैस्वाल]] * [[रवींद्र जडेजा]] * [[वॉशिंग्टन सुंदर]] * [[शार्दुल ठाकूर]] * [[साई सुदर्शन]] * [[हर्षित राणा]] |} १७ जून रोजी, पहिल्या कसोटीसाठी [[हर्षित राणा]]ला भारतीय संघात समाविष्ट करण्यात आले.<ref>{{cite web |access-date=८ जुलै २०२५ |trans-title=संघ अपडेट: लीड्समधील पहिल्या कसोटीसाठी हर्षित राणा टीम इंडियाशी जोडले गेले |title=Squad Update: Harshit Rana links up with Team India for first Test in Leeds |url=https://www.bcci.tv/bccilink/articles/UrFP8JfF |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> नंतर हर्षित राणाला भारतीय संघातून वगळण्यात आले. तो दुसऱ्या कसोटी सामन्यासाठी भारतासोबत बर्मिंगहॅमला गेला नाही.<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cricket/india-pacer-sent-home-after-defeat-to-england-in-first-test-he-will-have-to-fly-back-101750861526277.html |trans-title=पहिल्या कसोटीत इंग्लंडविरुद्धच्या पराभवानंतर भारतीय वेगवान गोलंदाजाला मायदेशी पाठवण्यात आले: 'त्याला परत जावे लागेल'|title=India pacer sent home after defeat to England in first Test: 'He will have to fly back' |work=[[हिंदुस्थान टाईम्स]] |access-date=८ जुलै २०२५}}</ref> २० जुलै रोजी, [[अंशुल कंबोज]]<nowiki/>ला राखीव वेगवान गोलंदाज म्हणून संघात समाविष्ट करण्यात आले.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/eng-vs-ind-4th-test-akash-deep-arshdeep-singh-injured-anshul-kamboj-called-up-as-cover-1495995|title=Akash Deep, Arshdeep likely out of fourth Test; Kamboj called-up as cover|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|trans-title=आकाश दीप, अर्शदीप चौथ्या कसोटीतून बाहेर पडण्याची शक्यता; कंबोजला कव्हर म्हणून बोलावण्यात आले|url-status=live|access-date=५ ऑगस्ट २०२५}}</ref> २१ जुलै रोजी, [[नितीश कुमार रेड्डी|नितीश]] [[नितीश कुमार रेड्डी|कुमार रेड्डी]]<nowiki/>ला डाव्या गुडघ्याला दुखापत झाल्यामुळे उर्वरित सामन्यातून बाहेर काढण्यात आले आणि [[अर्शदीप सिंग]]<nowiki/>ला डाव्या अंगठ्याला दुखापत झाल्यामुळे चौथ्या कसोटीतून बाहेर काढण्यात आले.<ref>{{cite web|url=https://www.bcci.tv/bccilink/articles/Nw2woCaq|title=Squad Update: Nitish Kumar Reddy ruled out of the series. Arshdeep Singh ruled out of fourth Test|work=बीसीसीआय|trans-title=संघ अपडेट: नितीश कुमार रेड्डी मालिकेतून बाहेर. अर्शदीप सिंग चौथ्या कसोटीतून बाहेर|url-status=live|access-date=५ ऑगस्ट २०२५}}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/eng-vs-ind-test-series-knee-injury-threatens-to-cut-short-nitish-kumar-reddy-england-tour-1496029|title=Knee injury rules Nitish Reddy out of England tour, Arshdeep out of fourth Test|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|trans-title=गुडघ्याच्या दुखापतीमुळे नितीश रेड्डी इंग्लंड दौऱ्यातून बाहेर, तर अर्शदीप चौथ्या कसोटीतून बाहेर|url-status=live|access-date=५ ऑगस्ट २०२५}}</ref> २२ जुलै रोजी, [[आकाश दीप]]<nowiki/>ला मांडीच्या दुखापतीमुळे चौथ्या कसोटीतून बाहेर काढण्यात आले.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/eng-vs-ind-injured-akash-deep-ruled-out-of-fourth-test-1496193|title=दुखापतग्रस्त आकाश दीप मँचेस्टर कसोटीतून बाहेर|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|url-status=live|access-date=५ ऑगस्ट २०२५}}</ref> चौथ्या कसोटीदरम्यान, [[ऋषभ पंत]]<nowiki/>चा पाय फ्रॅक्चर झाला आणि तो मालिकेतून बाहेर पडला, नंतर त्याच्या जागी [[जगदीशन नारायण|नारायण जगदीशन]]<nowiki/>ची निवड करण्यात आली.<ref>{{cite web|url=https://www.bcci.tv/bccilink/articles/T6TxbOBe|title=Rishabh Pant ruled out of fifth Test due to injury; N Jagadeesan named replacement|work=बीसीसीआय|trans-title=दुखापतीमुळे ऋषभ पंत पाचव्या कसोटीतून बाहेर; एन जगदीसनची जागा घेतली|url-status=live|access-date=५ ऑगस्ट २०२५}}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> २६ जून रोजी, [[जोफ्रा आर्चर]]ला दुसऱ्या कसोटीसाठी इंग्लंड संघात समाविष्ट करण्यात आले.<ref>{{cite web|url=https://www.ecb.co.uk/news/4296952/england-add-jofra-archer-to-squad-for-second-test-against-india |trans-title=भारताविरुद्धच्या दुसऱ्या कसोटीसाठी इंग्लंडच्या संघात जोफ्रा आर्चरचा समावेश.|title=England add Jofra Archer to squad for second Test against India |work=[[इंग्लड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]] |access-date=८ जुलै २०२५}}</ref> ६ जुलै रोजी, गस अ‍ॅटकिन्सनला तिसऱ्या कसोटीसाठी संघात समाविष्ट करण्यात आले.<ref>{{cite web |access-date=८ जुलै २०२५|trans-title=भारताविरुद्धच्या तिसऱ्या कसोटीसाठी इंग्लंडच्या संघात गस अ‍ॅटकिन्सनचा समावेश|title=England add Gus Atkinson to squad for third Test against India |url=https://www.ecb.co.uk/news/4304293/england-add-gus-atkinson-to-squad-for-third-test-against-india |work=इंग्लड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड}}</ref> १४ जुलै रोजी, [[शोएब बशीर]]<nowiki/>ला डाव्या हाताच्या बोटाला फ्रॅक्चर झाल्यामुळे मालिकेच्या उर्वरित सामन्यातून बाहेर काढण्यात आले,<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/135019/bashir-ruled-out-of-remainder-of-anderson-tendulkar-trophy-2025|title=Bashir ruled out of remainder of Anderson-Tendulkar Trophy 2025|work=क्रिकबझ्झ|trans-title=बशीर अँडरसन-तेंडुलकर ट्रॉफी २०२५ च्या उर्वरित सामन्यांमधून बाहेर|url-status=live|access-date=५ ऑगस्ट २०२५}}</ref> त्याच्या जागी [[लियाम डॉसन]]<nowiki/>ची निवड करण्यात आली.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/england-name-bashir-s-replacement-for-fourth-india-test|title=England name Bashir’s replacement for fourth India Test|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|trans-title=इंग्लंडने चौथ्या भारत कसोटीसाठी बशीरच्या जागी खेळाडूची निवड केली|url-status=live|access-date=५ ऑगस्ट २०२५}}</ref> दरम्यान, [[सॅम कूक|सॅम कुक]] आणि [[जेमी ओव्हरटन]] यांना काउंटी चॅम्पियनशिपमध्ये खेळण्यासाठी त्यांच्या संबंधित काउंटींमध्ये सोडण्यात आले.<ref>{{cite web|url=https://www.ecb.co.uk/news/4305825/england-men-name-squad-for-4th-rothesay-test-against-india|title=England Men name squad for 4th Rothesay Test against India|work=इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड|trans-title=भारताविरुद्धच्या चौथ्या कसोटीसाठी इंग्लंडच्या पुरुष संघाची घोषणा|url-status=live|access-date=५ ऑगस्ट २०२५}}</ref> तथापि, नंतर ओव्हरटनला पाचव्या कसोटीसाठी संघात परत बोलावण्यात आले.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/jamie-overton-added-england-squad-fifth-test-1497140|title=Jamie Overton added to England squad for fifth Test against India|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|trans-title=भारताविरुद्धच्या पाचव्या कसोटीसाठी इंग्लंड संघात जेमी ओव्हरटनचा समावेश|url-status=live|access-date=५ ऑगस्ट २०२५}}</ref> ३० जुलै रोजी, [[बेन स्टोक्स]]<nowiki/>ला उजव्या खांद्याच्या दुखापतीमुळे पाचव्या कसोटीतून बाहेर काढण्यात आले आणि [[ऑली पोप]]<nowiki/>ची कर्णधार म्हणून निवड करण्यात आली.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/eng-vs-ind-the-oval-injured-ben-stokes-out-of-fifth-test-jofra-archer-and-brydon-carse-rested-1497319|title=Injured Stokes out of fifth Test against India, England rest Archer and Carse|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|trans-title=दुखापतग्रस्त स्टोक्स भारताविरुद्धच्या पाचव्या कसोटीतून बाहेर, इंग्लंडने आर्चर आणि कार्सेला विश्रांती दिली|url-status=live|access-date=५ ऑगस्ट २०२५}}</ref> ==सराव सामने== {{Infobox cricket series |series=भारत अ क्रिकेट संघाचा इंग्लड दौरा २०२५ |partof=भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लड दौरा २०२५ |date=३० मे – ९ जून २०२५ |place={{flagicon|ENG}} [[इंग्लड]] |team1={{flagdeco|ENG}} [[इंग्लंड लायन्स क्रिकेट संघ|इंग्लड लायन्स]] |team2={{flagdeco|IND}} [[भारत अ क्रिकेट संघ|भारत अ]] |captain1= [[जेम्स रेव]] |captain2= [[अभिमन्यू ईश्वरन]] |result = २ सामन्यांची मालिका ०-० अशी अनिर्णित |runs1 = [[टॉम हेन्स]] (२३२) |runs2 = [[करुण नायर ]] (२५९) |wickets1 = [[क्रिस वोक्स]] (५)<br/>[[जॉर्ज हिल]] (५) |wickets2 = [[अंशुल कंबोज]] (५) }} === १ली अनधिकृत कसोटी === {{Two-innings cricket match | date = ३० मे – २ जून २०२५ | team1 = [[भारत अ क्रिकेट संघ|भारत अ]] {{flagdeco|IND}} | team2 = {{flagdeco|ENG}} [[इंग्लंड लायन्स क्रिकेट संघ|इंग्लड लायन्स]] | score-team1-inns1 = ५५७ (१२५.१ षटके) | runs-team1-inns1 = [[करुण नायर]] २०४ (२८१) | wickets-team1-inns1 = [[जॉश हल]] ३/७२ (२० षटके) | score-team2-inns1 = ५८७ (१४५.५ षटके) | runs-team2-inns1 = [[टॉम हेन्स]] १७१ (२७९) | wickets-team2-inns1 = [[मुकेश कुमार]] ३/९२ (२५ षटके) | score-team1-inns2 = २४१/२ (४१ षटके) | runs-team1-inns2 = [[अभिमन्यू ईश्वरन]] ६८ (८७) | wickets-team1-inns2 = [[रेहान अहमद]] २/४१ (१२ षटके) | score-team2-inns2 = | runs-team2-inns2 = | wickets-team2-inns2 = | result = सामना अनिर्णित | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1486333.html धावफलक] | venue = [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] | umpires = [[टॉम लंगली]] (इं) आणि [[जेम्स मिडलब्रूक]] (इं) | motm = | toss = इंग्लंड लायन्सने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[एडी जॅक]]चे (इंग्लंड लायन्स) प्रथम श्रेणी क्रिकेट पदार्पण. * इंग्लंड लायन्सच्या [[डॅन मौस्ली]]चे प्रथम श्रेणी क्रिकेटमध्ये त्याचे पहिले शतक झळकावले.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/india-a-in-england-2025-1486324/england-lions-vs-india-a-1st-unofficial-test-1486333/match-report-3 |trans-title=कॅन्टरबरीमध्ये हेन्स, मौस्ली आणि होल्डन यांनी भारत अ संघ संघाला सतावले|title=Haines, Mousley and Holden make India A toil in Canterbury |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=८ जुलै २०२५}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.wisden.com/series/england-vs-india-m-2025/cricket-news/england-lions-india-a-day-three-report-haines-holden-mousely |trans-title=इंग्लंड लायन्स विरुद्ध इंडिया अ, तिसऱ्या दिवसाचा अहवाल: हेन्स, होल्डन, मौस्ली दुसऱ्या दिवशी धावांच्या जोरावर स्टार|title=England Lions vs India A, day three report: Haines, Holden, Mousley star on another day of runs |work=विस्डेन |date=१ जून २०२५|access-date=८ जुलै २०२५}}</ref> }} === २री अनधिकृत कसोटी === {{Two-innings cricket match | date = ६–९ जून २०२५ | team1 = [[भारत अ क्रिकेट संघ|भारत अ]] {{flagdeco|IND}} | team2 = {{flagdeco|ENG}} [[इंग्लंड लायन्स क्रिकेट संघ|इंग्लड लायन्स]] | score-team1-inns1 = ३४८ (८९.३ षटके) | runs-team1-inns1 = [[लोकेश राहुल]] ११६ (१६८) | wickets-team1-inns1 = [[क्रिस वोक्स]] ३/६० (२० षटके) | score-team2-inns1 = ३२७ (८९ षटके) | runs-team2-inns1 = [[एमिलियो गाय]] ७१ (११७) | wickets-team2-inns1 = [[खलील अहमद]] ४/७० (१९ षटके) | score-team1-inns2 = ४१७/७[[घोषणा आणि जप्ती (क्रिकेट)|घो]] (९२ षटके) | runs-team1-inns2 = [[तनुष कोटियन]] ९०[[नाबाद|*]] (१०८) | wickets-team1-inns2 = [[जॉर्ज हिल]] ३/६४ (२० षटके) | score-team2-inns2 = ३२/३ (११ षटके) | runs-team2-inns2 = [[बेन मॅककिनी]] १६[[नाबाद|*]] (३०) | wickets-team2-inns2 = [[अंशुल कंबोज]] २/६ (३ षटके) | result = सामना अनिर्णित | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1486334.html धावफलक] | venue = [[काउंटी क्रिकेट मैदान (नॉरदॅम्प्टन)|काउंटी मैदान ]], [[नॉरदॅम्प्टन]] | umpires = [[डेव्हिड मिलन्स]] (इं) आणि सुरेंदिरन षण्मुगम (इं) | motm = | toss = इंग्लंड लायन्सने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} == कसोटी मालिका== ===१ली कसोटी=== {{Two-innings cricket match | date = २०–२४ जून २०२५ | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|ENG}} | score-team1-inns1 = ४७१ (११३ षटके) | runs-team1-inns1 = [[शुभमन गिल]] १४७ (२२७) | wickets-team1-inns1 = [[बेन स्टोक्स]] ४/६६ (२० षटके) | score-team2-inns1 = ४६५ (१००.४ षटके) | runs-team2-inns1 = [[ऑली पोप]] १०६ (१३७) | wickets-team2-inns1 = [[जसप्रीत बुमराह]] ५/८३ (२४.४ षटके) | score-team1-inns2 = ३६४ (९६ षटके) | runs-team1-inns2 = [[लोकेश राहुल]] १३७ (२४७) | wickets-team1-inns2 = [[जॉश टँग]] ३/७२ (१८ षटके) | score-team2-inns2 = ३७३/५ (८२ षटके) | runs-team2-inns2 = [[बेन डकेट]] १४९ (१७०) | wickets-team2-inns2 = [[शार्दूल ठाकूर]] २/५१ (१० षटके) | result = इंग्लंड ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448349.html धावफलक] | venue = [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] | umpires = [[ख्रिस गाफने]] (न्यू) आणि [[पॉल रायफेल]] (ऑ) | motm = [[बेन डकेट]] (इं) | toss = इंग्लंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[शुभमन गिल]]ने [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट कर्णधारांची यादी#पुरुष कसोटी कर्णधार|कसोटीमध्ये पहिल्यांदाच]] भारताचे नेतृत्व केले.<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/india-tour-of-england/ind-vs-eng-shubman-gills-captaincy-debut-a-look-at-how-past-indian-skippers-fared/articleshow/121955739.cms |trans-title=भारत विरुद्ध इंग्लड: शुभमन गिलचे कर्णधारपदी पदार्पण – मागील भारतीय कर्णधारांच्या कामगिरीवर एक नजर|title=IND vs ENG: Shubman Gill's captaincy debut – A look at how past Indian skippers fared |work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]] |date=२० जून २०२५|access-date=९ जुलै २०२५}}</ref> * [[साई सुदर्शन]]ने भारताकडून कसोटी पदार्पण केले.<ref>{{cite web |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/sai-sudharsan-debut-test-included-india-xi-headingley-test/article69716931.ece |trans-title=इंग्लंड विरुद्ध भारत: साई सुदर्शनने हेडिंग्ले येथे भारतासाठी कसोटी पदार्पण केले|title=ENG vs IND: Sai Sudharsan makes Test debut for India at Headingley |work=[[Sportstar]] |date=२० जून २०२५ |access-date=९ जुलै २०२५}}</ref> * [[शुभमन गिल]]च्या (भारत) कसोटी क्रिकेटमध्ये २,००० धावा पूर्ण.<ref>{{cite web |access-date=९ जुलै २०२५|trans-title=भारत विरुद्ध इंग्लंड पहिली कसोटी: शुभमन गिलचे कर्णधारपदाच्या पदार्पणातच शतक, एलिट क्लबमध्ये प्रवेश|title=Ind vs Eng 1st Test: Shubman Gill slams century on captaincy debut, enters elite club |url=https://www.mid-day.com/sports/cricket/article/ind-vs-eng-1st-test-captain-shubman-gill-leads-from-front-with-sublime-test-ton-23574534 |work=Mid-Day|date=२० जून २०२५ }}</ref> * [[ऋषभ पंत]]च्या (भारत) कसोटी क्रिकेटमध्ये ३,००० धावा पूर्ण, तो SENA देशांमध्ये आघाडीचा आशियाई यष्टिरक्षक आणि सर्वाधिक कसोटी शतके (७) असलेला भारतीय यष्टिरक्षक बनला. हे दोन्ही विक्रम करताना त्याने [[महेंद्रसिंग धोनी]]ला मागे टाकले आणि विश्व कसोटी चॅम्पियनशिपमध्ये भारतीय खेळाडूंकडून सर्वाधिक षटकार (६२) मारताना [[रोहित शर्मा]]ला मागे टाकले. <ref>{{cite web |access-date=९ जुलै २०२५|trans-title=इंग्लंड विरुद्ध भारत: महेंद्रसिंग धोनीनंतर ऋषभ पंत ३००० कसोटी धावा करणारा दुसरा भारतीय यष्टीरक्षक.|title=ENG vs IND: Rishabh Pant becomes second Indian wicketkeeper to 3000 Test runs after MS Dhoni |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/rishabh-pant-3000-test-runs-ms-dhoni-second-indian-india-vs-england-eng-v-india-1st-test/article69718956.ece |work=Sportstar|date=२० जून २०२५ }}</ref> * भारताच्या [[जसप्रीत बुमराह]]ने कोणत्याही आशियाई गोलंदाजाकडून SENA देशांमध्ये सर्वाधिक कसोटी बळी घेण्याचा विक्रम केला आणि कपिल देव यांच्या परदेशात बळीचे पंचक साजरे करण्याच्या विक्रमाशी बरोबरी केली.<ref>{{cite web |access-date=९ जुलै २०२५|trans-title=जसप्रीत बुमराहने मोडला वसीम अक्रमचा आश्चर्यकारक विक्रम, तो दुसऱ्या क्रमांकावर का आहे हे सिद्ध केले|title=Jasprit Bumrah breaks Wasim Akram's mind-boggling record, proves why he's second to none |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/jasprit-bumrah-proves-why-he-is-second-to-none-eclipses-wasim-akram-to-achieve-mind-boggling-sena-record-101750521055809.html |work=[[हिंदुस्तान टाइम्स]]|date=२१ जून २०२५ }}</ref> * [[क्रिस वोक्स]]च्या (इंग्लड) कसोटी क्रिकेटमध्ये २,००० धावा पूर्ण.<ref>{{cite web |access-date=९ जुलै २०२५|trans-title=|title=Headingley Ashes snub looks puzzling with yet more magic on cards |url=https://www.telegraph.co.uk/cricket/2025/06/22/england-vs-india-live-first-test-day-three-score-latest/ |work=[[टेलिग्राफ]]|date=२२ जून २०२५ |last1=हॉल्ट |first1=निक |last2=मॅकफर्सन |first2=विल |last3=बेरी|first3=सायल्ड|last4=विग्मोर |first4=टीम|last5=बागची |first5=रॉब |last6=क्रिचर्ड|first6=किरन }}</ref> * भारताच्या [[लोकेश राहुल]]ने इंग्लंडविरुद्ध १,००० कसोटी धावा पूर्ण केल्या आणि SENA कसोटीत भारतीय सलामीवीराने केलेल्या दुसऱ्या क्रमांकाच्या सर्वाधिक पन्नासपेक्षा जास्त धावांच्या विक्रमाशी बरोबरी केली.<ref>{{cite web |access-date=९ जुलै २०२५|trans-title=भारत विरुद्ध इंग्लंड पहिल्या कसोटीत अर्धशतक झळकावून केएल राहुलने SENA देशांमध्ये वीरेंद्र सेहवागच्या कसोटी विक्रमाशी बरोबरी केली.|title=KL Rahul equals Virender Sehwag's Test record in SENA after slamming fifty in IND vs ENG 1st Test |url=https://www.indiatvnews.com/sports/cricket/kl-rahul-equals-virender-sehwag-test-record-in-sena-after-slamming-fifty-in-ind-vs-eng-1st-test-2025-06-23-995869 |work=[[इंडिया टीव्ही]]|date=२३ जून २०२५ }}</ref> * [[ऋषभ पंत]] कसोटीच्या दोन्ही डावात शतके करणारा पहिला भारतीय यष्टीरक्षक ठरला.<ref>{{cite web |access-date=९ जुलै २०२५ |trans-title=ऋषभ पंतने कसोटी क्रिकेटमध्ये दोन शतके ठोकून रचला इतिहास, असा पराक्रम जो महेंद्रसिंग धोनीनेही कधीही साध्य केला नाही.|title=Rishabh Pant creates history in Test cricket with twin tons, a feat even MS Dhoni never achieved |url=https://www.firstpost.com/firstcricket/rishabh-pant-century-india-vs-england-1st-test-day-4-headingley-13899844.html |work=फर्स्टपोस्ट|date=२३ जून २०२५ }}</ref> * एकाच कसोटीत पहिल्यांदाच पाच भारतीय फलंदाजांनी शतके ठोकली.<ref>{{cite web |access-date=९ जुलै २०२५|trans-title=भारत विरुद्ध इंग्लंड: इतिहासात पहिल्यांदाच! टीम इंडियाने रचला अभूतपूर्व कसोटी विक्रम|title=India vs England: First time in history! Team India creates unprecedented Test record |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/india-tour-of-england/india-vs-england-first-time-in-history-team-india-creates-unprecedented-test-record/articleshow/122030103.cms |work=[[टाइम्स ऑफ इंडिया]]|date=२३ जून २०२५ }}</ref> पराभूत संघाने कसोटीत पाच शतके ठोकण्याची ही पहिलीच घटना होती. * बेन स्टोक्स (इंग्लंड) कसोटी क्रिकेटमध्ये ५० बळी घेणारा इंग्लंडचा तिसरा कर्णधार ठरला. * जागतिक कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धेतील गुण: इंग्लंड १२, भारत ०. }} ===२री कसोटी=== {{Two-innings cricket match | date = २–६ जुलै २०२५ | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|ENG}} | score-team1-inns1 = ५८७ (१५१ षटके) | runs-team1-inns1 = [[शुभमन गिल]] २६९ (३८७) | wickets-team1-inns1 = [[शोएब बशीर]] ३/१६७ (४५ षटके) | score-team2-inns1 = ४०७ (८९.३ षटके) | runs-team2-inns1 = [[जेमी स्मिथ]] १८४[[नाबाद|*]] (२०७) | wickets-team2-inns1 = [[मोहम्मद सिराज]] ६/७० (१९.३ षटके) | score-team1-inns2 = ४२७/६[[घोषणा आणि जप्ती (क्रिकेट)#घोषणा|घो]] (८३ षटके) | runs-team1-inns2 = [[शुभमन गिल]] १६१ (१६२) | wickets-team1-inns2 = [[जॉश टँग]] २/९३ (१५ षटके) | score-team2-inns2 = २७१ (६८.१ षटके) | runs-team2-inns2 = [[जेमी स्मिथ]] ८८ (९९) | wickets-team2-inns2 = [[आकाश दीप]] ६/९९ (२१.१ षटके) | result = भारत ३३६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448350.html धावफलक] | venue = [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] | umpires = [[ख्रिस गाफने]] (न्यू) आणि [[शारफुदौला]] (बां) | motm = [[शुभमन गिल]] (भा) | toss = इंग्लंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.. | rain = | notes = [[शुभमन गिल]] (भारत) ने कसोटीतील आपले पहिले द्विशतक झळकावले.<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/shubman-gill-maiden-test-double-century-india-vs-england-edgbaston-10104329/ |trans-title=शुभमन गिलने पहिले कसोटी द्विशतक झळकावत भारतीय कर्णधार म्हणून कामगिरी सुरूच ठेवली आहे.|title=Shubman Gill continues plunder as Indian captain with maiden Test double century |work=[[द इंडियन एक्सप्रेस]] |access-date=१० जुलै २०२५}}</ref> त्याने कसोटीत भारतीय कर्णधार म्हणून सर्वाधिक वैयक्तिक धावा करण्याचा विराट कोहलीचा (२५४) विक्रमही मोडला.<ref>{{cite web |access-date=१० जुलै २०२५ |trans-title=शुभमन गिलने मोडला विराट कोहलीचा भारतीय कर्णधार म्हणून सर्वोत्तम कसोटी धावसंख्येचा विक्रम|title=Shubman Gill Breaks Virat Kohli's Record Of Best Test Score By Indian Captain |url=https://www.news18.com/cricket/shubman-gill-breaks-virat-kohlis-record-of-best-test-score-by-indian-captain-ws-l-9419340.html |work=न्यूज१८}}</ref> * [[रवींद्र जाडेजा]] हा विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धेच्या इतिहासात २००० धावा करणारा आणि १०० बळी घेणारा पहिला खेळाडू ठरला.<ref>{{cite web |access-date=१० जुलै २०२५ |trans-title=रवींद्र जडेजाने इतिहास रचला, असा विक्रम करणारा जगातील पहिला खेळाडू बनला...|title=Ravindra Jadeja Creates History, Becomes 1st Player In The World To... |url=https://www.news18.com/cricket/ravindra-jadeja-creates-history-becomes-1st-player-in-the-world-to-ws-l-9419001.html |work=न्यूज१८}}</ref> * [[जेमी स्मिथ]]ने इंग्लंडचा यष्टीरक्षक म्हणून सर्वाधिक धावा करणारा [[ॲलेक स्टुअर्ट]]चा विक्रम (१७३) मोडला.<ref>{{cite web |access-date=१० जुलै २०२५ |trans-title=इंग्लंड विरुद्ध भारत: जेमी स्मिथने भारताविरुद्ध १८४ धावांची खेळी करत इंग्लंडसाठी २८ वर्ष जुना विक्रम मोडला|title=ENG vs IND: Jamie Smith breaks 28-year-old record for England with classy 184 vs India |url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/eng-vs-ind-jamie-smith-breaks-alec-stewarts-record-with-classy-184-2751030-2025-07-04 |work=इंडिया टुडे}}</ref> * [[यशस्वी जयस्वाल]]च्या (भारत) कसोटी क्रिकेट मध्ये २००० धावा पूर्ण.<ref>{{cite web |access-date=१० जुलै २०२५ |trans-title=यशस्वी जयस्वाल कसोटीत सर्वात जलद २००० धावा करणारा भारतीय फलंदाज ठरला|title=Yashasvi Jaiswal Becomes Fastest Indian Batter To Score 2000 Runs In Tests|url=https://www.news18.com/cricket/yashasvi-jaiswal-becomes-fastest-indian-batter-to-score-2000-runs-in-tests-ws-l-9421822.html |work=न्यूज१८}}</ref> * [[आकाश दीप]] (भारत) ने कसोटीत पहिल्यांदाच [[पंचबळी|बळीचे पंचक]] (5-Wicket Haul) आणि सामन्यात दहा विकेट्स घेतल्या.<ref>{{cite web |access-date=१० जुलै २०२५|trans-title=आकाश दीप इंग्लंडविरुद्ध असे केले जे ४९ वर्षांत कसोटी क्रिकेटमधील इतर कोणत्याही गोलंदाजाने केले नाही; अक्रम, मॅकग्रा, वॉर्न जवळपासही नाहीत|title=Akash Deep does to England what no other bowler in Test cricket has in 49 years; Akram, McGrath, Warne not even close |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/akash-deep-does-to-england-what-no-other-bowler-in-world-cricket-has-in-49-years-akram-mcgrath-warne-not-even-close-101751812298242.html |work=Hindustan Times}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.news18.com/cricket/akash-deep-becomes-2nd-indian-bowler-to-take-10-wicket-haul-in-tests-in-england-ws-l-9424347.html |trans-title=इंग्लंडमध्ये कसोटीत १० बाळी घेणारा आकाश दीप दुसरा भारतीय गोलंदाज ठरला.|title=Akash Deep Becomes 2nd Indian Bowler To Take 10-Wicket Haul In Tests In England |work=News18 |access-date=१० जुलै २०२५}}</ref> * या ठिकाणी भारताचा हा पहिलाच कसोटी विजय होता.<ref>{{cite web |access-date=१० जुलै २०२५ |trans-title=एजबॅस्टन येथे दुसऱ्या कसोटीत भारताने इंग्लंडवर ऐतिहासिक विजय मिळवला, मालिका १-१ अशी बरोबरीत|title=India Beat England In 2nd Test For Historic Win At Edgbaston, Level Series 1-1 |url=https://www.news18.com/cricket/india-beat-england-in-2nd-test-for-historic-win-at-edgbaston-level-series-1-1-ws-l-9424538.html |work=News18}}</ref> या ठिकाणी विजय मिळवणारा हा पहिला आशियाई संघही ठरला.<ref>{{cite web |access-date=१० जुलै २०२५ |trans-title=एजबॅस्टनचा 'किल्ला' ओलांडणारा भारत पहिला आशियाई संघ|title=India first Asian team to breach 'fortress' Edgbaston|url=https://www.indianexpress.com/article/sports/cricket/india-first-asian-team-to-breach-fortress-edgbaston-england-2nd-test-10110336/ |work=द इंडियन एक्सप्रेस}}</ref> * हा भारताचा घराबाहेर धावांच्या फरकाने मिळालेला सर्वात मोठा कसोटी विजय होता.<ref>{{cite web |access-date=१० जुलै २०२५|trans-title=धावांच्या फरकाने भारताचा सर्वात मोठा विजय: शुभमन गिल आणि कंपनीचा इंग्लंडविरुद्ध कसोटीतील चौथा सर्वात मोठा विजय|title=India's biggest win margin by runs: Shubman Gill & Co record fourth biggest win in Tests against England |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/india-biggest-win-margin-by-runs-tests-record-full-list-india-vs-england-2nd-test-stats/article69779946.ece |work=स्पोर्टस्टार}}</ref> * जागतिक कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धेतील गुण: भारत १२, इंग्लंड ० }} ===३री कसोटी=== {{Two-innings cricket match | date = १०–१४ जुलै २०२५ | team1 = {{cr-rt|ENG}} | team2 = {{cr|IND}} | score-team1-inns1 = ३८७ (११२.३ षटके) | runs-team1-inns1 = [[जो रूट]] १०४ (१९९) | wickets-team1-inns1 = [[जसप्रीत बुमराह]] ५/७४ (२७ षटके) | score-team2-inns1 = ३८७ (११९.२ षटके) | runs-team2-inns1 = [[लोकेश राहुल]] १०० (१७७) | wickets-team2-inns1 = [[क्रिस वोक्स]] ३/८४ (२७ षटके) | score-team1-inns2 = १९२ (६२.१ षटके) | runs-team1-inns2 = [[जो रूट]] ४० (९६) | wickets-team1-inns2 = [[वॉशिंग्टन सुंदर]] ४/२२ (१२.१ षटके) | score-team2-inns2 = १७० (७४.५ षटके) | runs-team2-inns2 = [[रवींद्र जाडेजा]] ६१* (१८१) | wickets-team2-inns2 = [[बेन स्टोक्स]] ३/४८ (२४ षटके) | result = इंग्लंड २२ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448351.html धावफलक] | venue = [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] | umpires = [[पॉल रायफेल]] (ऑ) आणि [[शारफुदौला]] (बां) | motm = [[बेन स्टोक्स]] (इं) | toss = इंग्लंडने नाणेफेक जिंकून निर्णय घेतला | rain = | notes = [[जो रूट]] (इं) हा भारताविरुद्ध ३,००० कसोटी धावा पूर्ण करणारा पहिला क्रिकेट खेळाडू ठरला.<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/joe-root-first-batter-3000-runs-against-india-batting-stats-record-ind-vs-eng-3rd-test-lords/article69796945.ece/ |trans-title=भारत विरुद्ध इंग्लंड, ३री कसोटी: जो रूट भारताविरुद्ध ३००० धावा करणारा पहिला फलंदाज ठरला|title=IND vs ENG, 3rd Test: Joe Root becomes 1st batter to score 3000 runs against India |work=[[स्पोर्टस्टार]] |access-date=१४ जुलै २०२५}}</ref> * [[जेमी स्मिथ]] (इं) कसोटीत १,००० धावा पूर्ण करणारा संयुक्तपणे सर्वात जलद यष्टीरक्षक-फलंदाज बनला.<ref>{{cite web|url=https://www.news18.com/cricket/jamie-smith-becomes-joint-fastest-wicketkeeper-batter-to-score-1000-runs-in-tests-ws-l-9434505.html |trans-title=जेमी स्मिथ कसोटीत १००० धावा करणारा संयुक्तपणे सर्वात जलद यष्टीरक्षक-फलंदाज बनला|title=Jamie Smith Becomes Joint-Fastest Wicketkeeper-Batter To Score 1000 Runs In Tests |work=न्यूज१८|access-date=१४ जुलै २०२५}}</ref> * जागतिक कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धेतील गुण: इंग्लंड १०, भारत ०{{efn|name=|षटकांची गती कमी राखल्याने इंग्लंडचे दोन गुण वजा करण्यात आले.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/england-docked-points-for-slow-over-rate |trans-title=लॉर्ड्स कसोटीत स्लो ओव्हररेटमुळे इंग्लंडने विश्व कसोटी अजिंक्यपद गुण गमावले|title=England docked WTC points for slow over rate in Lord's Test |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|access-date=५ ऑगस्ट २०२५}}</ref>}} }} ===४थी कसोटी=== {{Two-innings cricket match | date = २३–२७ जुलै २०२५ | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr| ENG}} | score-team1-inns1 = ३५८ (११४.१ षटके) | runs-team1-inns1 = [[साई सुदर्शन]] ६१ (१५१) | wickets-team1-inns1 = [[बेन स्टोक्स]] ५/७२ (२४ षटके) | score-team2-inns1 = ६६९ (१५७.१ षटके) | runs-team2-inns1 = [[जो रूट]] १५० (२४८) | wickets-team2-inns1 = [[रवींद्र जडेजा]] ४/१४३ (३७.१ षटके) | score-team1-inns2 = ४२५/४ (१४३ षटके) | runs-team1-inns2 = [[रवींद्र जडेजा]] १०७[[नाबाद|*]] (१८५) | wickets-team1-inns2 = [[क्रिस वोक्स]] २/६७ (२३ षटके) | score-team2-inns2 = | runs-team2-inns2 = | wickets-team2-inns2 = | result = सामना अनिर्णित | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448352.html धावफलक] | venue = [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] | umpires = [[अहसान रझा]] (पा) आणि [[रॉड टकर]] (ऑ) | motm = [[बेन स्टोक्स]] (इं) | toss = इंग्लंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[अंशुल कंबोज]]ने भारतातर्फे कसोटी पदार्पण केले. * [[यशस्वी जयस्वाल]] (भा) ने इंग्लंडविरुद्ध १००० कसोटी धावा पूर्ण केल्या.<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/india-tour-of-england/ind-vs-eng-test-yashasvi-jaiswal-creates-history-becomes-joint-second-fastest-indian-to-milestone/articleshow/122861830.cms|trans-title= भारत विरुद्ध इंग्लंड कसोटी: यशस्वी जयस्वालने इतिहास रचला, सर्वात जलद टप्पा गाठणारा संयुक्तपणे दुसरा भारतीय गोलंदाज बनला.|title=IND vs ENG Test: Yashasvi Jaiswal creates history, becomes joint-second fastest Indian to milestone |work=द टाइम्स ऑफ इंडिया |access-date=२८ जुलै २०२५}}</ref> * [[लोकेश राहुल]], [[ऋषभ पंत]] आणि [[रवींद्र जडेजा]] (भा) या सर्वांनी इंग्लंडमध्ये कसोटीत १००० धावा पूर्ण केल्या.<ref>{{cite web |access-date=२८ जुलै २०२५|trans-title=मँचेस्टर कसोटीत केएल राहुलने विराट कोहलीला मागे टाकले, तेंडुलकर, द्रविड यांच्यासह धावा करणाऱ्या आयकॉनिक क्लबमध्ये सामील झाला |title=KL Rahul surpasses Virat Kohli, joins Tendulkar, Dravid in iconic run-scoring club during Manchester Test |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/kl-rahul-surpasses-virat-kohli-joins-tendulkar-dravid-in-iconic-run-scoring-club-during-manchester-test-101753270209940.html |work=हिंदुस्थान टाइम्स}}</ref><ref>{{cite web |trans-title=रवींद्र जडेजा परदेशात १००० धावा आणि ३० विकेट्स घेणारा तिसरा क्रिकेट खेळाडू ठरला. |access-date=२८ जुलै २०२५ |title=Ravindra Jadeja becomes third cricketer to score 1000 runs and take 30 wickets in away country |url=https://www.livemint.com/sports/cricket-news/ravindra-jadeja-becomes-third-cricketer-to-score-1000-runs-and-take-30-wickets-in-away-country-11753632965921.html |work=मिंट |archive-date=2025-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250730035956/https://www.livemint.com/sports/cricket-news/ravindra-jadeja-becomes-third-cricketer-to-score-1000-runs-and-take-30-wickets-in-away-country-11753632965921.html |url-status=dead }}</ref> इंग्लंडमध्ये असे करणारा पंत हा पहिलाच यष्टिरक्षक बनला.<ref>{{cite web |access-date=२८ जुलै २०२५|trans-title=ऋषभ पंतने इतिहास रचला, जगातील पहिला यष्टीरक्षक-फलंदाज बनला... |title=Rishabh Pant Creates History, Becomes 1st Wicketkeeper-Batter In The World To... |url=https://www.news18.com/cricket/rishabh-pant-creates-history-becomes-1st-wicketkeeper-batter-in-the-world-to-2-ws-l-9459171.html |work=न्यूज१८}}</ref> * [[जो रूट]] (इं) हा [[रिकी पॉन्टिंग]]ला (ऑ) मागे टाकत [[कसोटी क्रिकेटमध्ये १०,००० किंवा त्याहून अधिक धावा करणाऱ्या खेळाडूंची यादी|कसोटीत सर्वाधिक धावा करणारा दुसरा फलंदाज]] बनला.<ref>{{cite web|first=मॅथ्यू |last=हेन्री|url=https://www.bbc.com/sport/cricket/articles/cm202gepe72o |trans-title=इंग्लंडचे भारतावर वर्चस्व, रूटने पॉन्टिंगला मागे टाकले |title=Root passes Ponting as England dominate India |work=[[बीबीसी]] |access-date=२८ जुलै २०२५}}</ref> * भारताच्या [[जसप्रीत बुमराह]]ने इंग्लंडमध्ये ५० वा बळी घेतला.<ref>{{cite web |access-date=२८ जुलै २०२५ |trans-title=इंग्लंडमध्ये ५० कसोटी बळी घेणारा बुमराह तिसरा आशियाई गोलंदाज ठरला |title=Bumrah becomes third Asian seamer to complete 50 Test wickets in England |url=https://www.livemint.com/sports/cricket-news/bumrah-becomes-third-asian-seamer-to-complete-50-test-wickets-in-england-11753482769925.html |work=मिंट }}{{मृत दुवा|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[बेन स्टोक्स]]ने (इं) कसोटीत ७,००० वा धावा काढल्या.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/stokes-joins-exclusive-test-all-rounders-list |trans-title=स्टोक्सचा समावेश कसोटी अष्टपैलू खेळाडूंच्या यादीत |title=Stokes joins exclusive Test all-rounders list|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|access-date=२८ जुलै २०२५}}</ref> तो त्याच कसोटी सामन्यात शतक आणि पाच बळी घेणारा पहिला इंग्लिश कर्णधारही बनला.<ref>{{cite web|url=https://www.news18.com/cricket/ben-stokes-creates-history-becomes-1st-cricketer-in-148-years-to-ws-l-9465301.html |trans-title=बेन स्टोक्सने इतिहास रचला, १४८ वर्षांत पहिला क्रिकेट खेळाडू बनला... |title=Ben Stokes Creates History, Becomes 1st Cricketer In 148 Years To... |work=न्यूज१८|access-date=२८ जुलै २०२५}}</ref> * या मैदानावर इंग्लंडची ही सर्वोच्च धावसंख्या होती.<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/highest-team-totals-against-india-tests-record-stats-england-669-runs-ind-vs-eng-4th-test/article69858279.ece |trans-title=भारताविरुद्ध सर्वोच्च कसोटी धावसंख्या: इंग्लंडने चौथ्या कसोटीत ६६९ धावा केल्या, भारताविरुद्धची नवव्या क्रमांकाची धावसंख्या. |title=Highest Test totals against India: England posts 669 runs during 4th Test, 9th-highest score vs India|work=[[स्पोर्टस्टार]] |access-date=२८ जुलै २०२५}}</ref> * [[शुभमन गिल]] (भारत) ने SENA देशांमध्ये खेळल्या जाणाऱ्या कसोटी मालिकेत आशियाई फलंदाजातर्फे सर्वाधिक धावा करण्याचा विराट कोहलीचा (६९२) विक्रम मागे टाकला.<ref>{{cite web |trans-title= शुभमन गिलने [[विराट कोहली]]चा सर्वाधिक धावा करण्याचा विक्रम मोडला...|access-date=२८ जुलै २०२५|title=Shubman Gill Breaks Virat Kohli's All-Time Batting Record Of Scoring Most Runs In...|url=https://www.news18.com/cricket/shubman-gill-breaks-virat-kohlis-record-of-scoring-most-runs-in-a-test-series-by-an-asian-batter-played-in-sena-countries-ws-l-9466040.html |work=न्यूज१८}}</ref> * [[वॉशिंग्टन सुंदर]] (भारत) ने कसोटीतील त्याचे पहिले शतक झळकावले.<ref>{{cite web |access-date=२८ जुलै २०२५|trans-title=गिल, जडेजा आणि सुंदर यांच्या आक्रमक शतकांमुळे कठीण सामना अनिर्णीत |title=Defiant centurions Gill, Jadeja & Sundar eke out hard-fought draw |url=https://m.cricbuzz.com/cricket-news/135146/defiant-centurions-gill-jadeja-sundar-eke-out-hard-fought-draw |work=[[क्रिकबझ्झ]]}}</ref> * विश्व कसोटी अजिंक्यपद गुण: इंग्लंड ४, भारत ४. }} ===५वी कसोटी=== {{Two-innings cricket match | date = ३१ जुलै – ४ ऑगस्ट २०२५ | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|ENG}} | score-team1-inns1 = २२४ (६९.४ षटके) | runs-team1-inns1 = [[करूण नायर]] ५७ (१०९) | wickets-team1-inns1 = [[गस ॲटकिन्सन]] ५/३३ (२१.४ षटके) | score-team2-inns1 = २४७ (५१.२ षटके) | runs-team2-inns1 = [[झॅक क्रॉली]] ६४ (५७) | wickets-team2-inns1 = [[प्रसिद्ध कृष्ण]] ४/६२ (१६ षटके) | score-team1-inns2 = ३९६ (८८ षटके) | runs-team1-inns2 = [[यशस्वी जैस्वाल]] ११८ (१६४) | wickets-team1-inns2 = [[जॉश टँग]] ५/१२५ (३० षटके) | score-team2-inns2 = ३६७ (८५.१ षटके) | runs-team2-inns2 = [[हॅरी ब्रूक]] १११ (९८) | wickets-team2-inns2 = [[मोहम्मद सिराज]] ५ /१०४ (३०.१ षटके) | result = भारत ६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448353.html धावफलक] | venue = [[द ओव्हल]], [[लंडन]] | umpires = [[कुमार धर्मसेना]] (श्री) आणि [[अहसान रझा]] (पा) | motm = [[मोहम्मद सिराज]] (भा) | toss = इंग्लंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = हा भारताचा धावांच्या फरकाने सर्वात लहान कसोटी विजय होता.<ref>{{cite web |access-date=५ ऑगस्ट २०२५ |trans-title=धावांच्या बाबतीत भारताचा कसोटी सामन्यांमध्ये सर्वात लहान विजय|title=India's Smallest Wins In Tests By Runs|url=https://www.news18.com/cricket/indias-smallest-wins-in-tests-by-runs-ws-l-9483632.html|work=न्यूज१८}}</ref> *विश्व कसोटी अजिंक्यपद गुण: भारत १२, इंग्लंड ०. }} == आकडेवारी == ==== सर्वाधिक धावा==== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! धावा !! फलंदाज !! सामने !! डाव !! नाबाद !! सरासरी !! सर्वाधिक !! १०० !! ५० |- ! ७५४ |style="text-align:left|{{cricon|IND}} [[शुभमन गिल]] || ५ || १० || ० || ७५.४० || २६९ || ४ || ० |- ! ५३७ | style="text-align:left" |{{cricon|ENG}} [[जो रूट]] || ५ || ९ || १ || ६७.१२ || १५० || ३ || १ |- ! ५३२ | style="text-align:left" |{{cricon|IND}} [[लोकेश राहुल]] || ५|| १० || ० || ५३.२० || १३७ || २ || २ |- ! ५१६ |style="text-align:left|{{cricon|IND}} [[रवींद्र जडेजा]] || ५ || १० || ४ || ८६.०० || १०७* || १ || ५ |- ! ४८१ | style="text-align:left" |{{cricon|ENG}} [[हॅरी ब्रुक]] || ५ || ९ || ० || ५३.४४ || १५८ || २ || २ |- ! colspan="9" |<small>स्रोत: [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]<ref>{{cite web |trans-title=अँडरसन-तेंडुलकर ट्रॉफी, २०२५ मध्ये सर्वाधिक धावा|title=Most runs in Anderson–Tendulkar Trophy, 2025 |accessdate=६ ऑगस्ट २०२५|work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |url=https://www.espncricinfo.com/records/series/batting-most-runs-career/anderson-tendulkar-trophy-2025-16595}}</ref></small> |} ==== सर्वाधिक बळी ==== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !बळी!! गोलंदाज !! सामने !! डाव !! धावा !! षटके !! {{tooltip|सर्वोत्तम|एका डावात सर्वोत्तम गोलंदाजी}} !! {{tooltip|सरासरी|गोलंदाजी सरासरी}} !! {{tooltip|५वि|एका डावात पाच बळी}} |- ! २३ | style="text-align: left;" |{{cricon|IND}} [[मोहम्मद सिराज]] || ५ || ९ || ७४६ || १८५.३ || ६/७० || ३२.४३ || २ |- ! १९ | style="text-align: left;" |{{cricon|ENG}} [[जॉश टँग]] || ३|| ६ || ५५२|| १२७.० || ५/१२५|| २९.०५ || १ |- ! १७ | style="text-align: left;" |{{cricon|ENG}} [[बेन स्टोक्स]] || ४ || ८ || ४२९|| १४०.० || ५/७२ || २५.२३ || १ |- ! rowspan=2|१४ | style="text-align: left;" |{{cricon|IND}} [[जसप्रीत बुमराह]] || ३ || ५ || ३६४ || ११९.४ || ५/७४ || २६.०० || २ |- | style="text-align: left;" |{{cricon|IND}} [[प्रसिद्ध कृष्ण]] || ३ || ६|| ५१९ || १०५.० || ४/६२ || ३७.०७ || ० |- ! colspan="9" |<small>स्रोत: [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]<ref>{{cite web|trans-title=अँडरसन-तेंडुलकर ट्रॉफी, २०२५ मध्ये सर्वाधिक बळी|title=Most wickets in Anderson–Tendulkar Trophy, 2025 |accessdate=६ ऑगस्ट २०२५ |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |url=https://www.espncricinfo.com/records/series/bowling-most-wickets-career/anderson-tendulkar-trophy-2025-16595}}</ref></small> |} == नोंदी == {{notelist}} == संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/india-in-england-2025-1445348 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघाचे इंग्लंड दौरे}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५}} [[वर्ग:भारतीय क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|इंग्लंड]] [[वर्ग:भारतीय क्रिकेट संघाचे इंग्लंड दौरे|२०२५]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे इंग्लंड दौरे|भारत]] 89j7og8h6waehfvgznhhs692or48vxy 0 368023 2701078 2697886 2026-08-11T17:17:11Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701078 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''''तेझाब''''' हा १९८८ चा [[हिंदी भाषा|हिंदी]] भाषेतील अ‍ॅक्शन रोमान्स चित्रपट आहे ज्यामध्ये [[अनिल कपूर]] आणि [[माधुरी दीक्षित]] मुख्य भूमिकेत आहेत. या चित्रपटाने दीक्षितला पहिले मोठे यश मिळवून दिले, ज्यामुळे ती प्रसिद्ध झाली आणि ''[[मिस्टर इंडिया]]'' (१९८७) या यशस्वी चित्रपटानंतर कपूरचा स्टार दर्जा पुन्हा दृढ झाला. या चित्रपटाचे दिग्दर्शन, निर्मिती आणि सह-लेखन [[एन. चंद्रा]] यांनी केले होते. [[लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल]] यांनी संगीत दिले होते. ''तेझाब'' हा चित्रपट ११ नोव्हेंबर १९८८ रोजी प्रदर्शित झाला आणि बॉक्स ऑफिसवर तो एक मोठा व्यावसायिक यश ठरला आणि त्या वर्षीचा सर्वाधिक कमाई करणारा भारतीय चित्रपट ठरला. हा चित्रपट ५० आठवड्यांहून अधिक काळ थिएटरमध्ये चालला आणि सुवर्ण महोत्सवी यशाचा मान मिळवला. ''तेझाब'' सह एन. चंद्रा यांनी त्यांच्या मागील हिट चित्रपट ''अंकुश'' (१९८६) आणि ''प्रतिघात'' (१९८७) सह बॉक्स ऑफिसवर हॅटट्रिक केली.<ref name="today">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indiatoday.intoday.in/story/hit-director-n.-chandra-brings-realism-to-films/1/323160.html|title=Mean street Moghul: Hit director N. Chandra brings realism to films|last=Madhu Jain|date=28 February 1989|website=India Today|access-date=2014-09-24}}</ref> हा चित्रपट "एक दो तीन" या गाण्यासाठी देखील लोकप्रिय आहे, जे प्रचंड यशस्वी झाले.<ref>According to Usha Iyer, the song "took sixteen days of laborious rehearsal and seven days of shooting, including a continuous twenty-four-hour shoot to produce." For Madhuri Dixit, "It was like a classroom for me. I learned how to dance for the camera with this song." Iyer, ''Dancing Women: Choreographing Corporeal Histories of Hindi Cinema'' (Oxford Univ. Press, 2020), 184; {{ISBN|9780190938765}}</ref> प्रदर्शित झाल्यावर समीक्षकांकडून चित्रपटाला सकारात्मक प्रतिसाद मिळाला आणि कथा, पटकथा, संवाद, साउंडट्रॅक व कलाकारांच्या कामगिरीबद्दल प्रशंसा मिळाली. ३४ व्या फिल्मफेर पुरस्कारांमध्ये, ''तेझाबला'' [[फिल्मफेर सर्वोत्तम चित्रपट पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट]], [[फिल्मफेर सर्वोत्तम दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक]] (चंद्र), [[फिल्मफेर सर्वोत्तम अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री]] (दीक्षित) आणि [[फिल्मफेर सर्वोत्तम सहाय्यक अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता]] (पांडे) असे १२ नामांकने मिळाली आणि त्याने ४ पुरस्कार जिंकले, ज्यात [[फिल्मफेर सर्वोत्तम अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट अभिनेता]] (कपूर), [[फिल्मफेर सर्वोत्तम महिला पार्श्वगायक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट महिला पार्श्वगायिका]] ([[अलका याज्ञिक]]) आणि सर्वोत्कृष्ट नृत्यदिग्दर्शन ([[सरोज खान]]) हे समाविष्ट आहेत. या समारंभात, कपूरला त्याचा पहिला सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा पुरस्कार मिळाला, तर दीक्षितने तिचे पहिलेच [[फिल्मफेर सर्वोत्तम अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचे]] नामांकन मिळवले. == प्रमुख कलाकार == {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" ! कलाकार !! भूमिका !! विशेष नोंदी |- | [[अनिल कपूर]] || महेश देशमुख (मुन्ना) || * सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा फिल्मफेअर पुरस्कार मिळाला.<ref>{{Cite web | title = Filmfare Awards Winners 1989 | url = https://www.filmfare.com/awards/filmfare-awards/winners/1989 | access-date = 30 July 2026 | work = Filmfare }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | [[माधुरी दीक्षित]] || मोहिनी || * प्रसिद्ध 'एक दो तीन' गाण्यासाठी विशेष ओळख.<br/>* सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीसाठी फिल्मफेअर नामांकन. |- | [[अनुपम खेर]] || शामलाल (मोहिनीचे वडील) || * नकारात्मक भूमिका. |- | [[किरण कुमार]] || लोटिया पठाण || * चित्रपटातील मुख्य खलनायक. |- | [[चंकी पांडे]] || बबन || * मुन्नाचा सर्वात जवळचा मित्र. |- | [[सुरेश ओबेरॉय]] || इन्स्पेक्टर गगन सिंग || * पोलीस अधिकारी. |- | [[अनुपम खेर]] || शामलाल || * मोहिनीचे शोषक वडील. |- | [[अन्नू कपूर]] || अब्बास अली (गुलदस्ता) || * मुन्ना आणि बबनचा मित्र. |- | [[सुप्रिया पाठक]] || ज्योती देशमुख || * मुन्नाची बहीण. |- | [[मंदाकिनी (अभिनेत्री)|मंदाकिनी]] || विशेष भूमिका (स्वतः) || * पाहुणी कलाकार. |- | [[महावीर शाह]] || इन्स्पेक्टर गुप्ता || * पोलीस अधिकारी. |} == संगीत == "एक दो तीन" हे गाणे प्रसिद्ध गतकाळातील संगीतकार [[रविशंकर शर्मा|रवि]] यांनी ''वचन'' (१९५५) या चित्रपटासाठी रचलेल्या "चंदा मामा दूर के" या जुन्या लोकप्रिय गाण्याच्या सुरुवातीच्या संगीतापासून प्रेरित होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/watch?v=eZ6UEvUV3ec|title=A tribute to the music composer Ravi|website=Video - stage performance, Music composer Ravi|publisher=Dattaram|access-date=5 November 2018}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/watch?v=fTJ7gqkAInY|title=Song - Chanda mama door ke (Vachan)|website=SEPL Vintage website|publisher=SEPL|access-date=5 November 2018}}</ref> चित्रपटाचा अल्बम ८दशलक्ष युनिट्स पेक्षा जास्त विकला गेला,<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.filmfare.com/features/top-25-films-between-the-years-1985-1994_-26676-1.html|title=Top 25 films between the years 1985-1994|date=18 February 2018|work=[[Filmfare]]}}</ref> व १९८८ चा दुसरा सर्वाधिक विक्री होणारा बॉलीवूड संगीत अल्बम बनला, ''[[कयामत से कयामत तक]]'' नंतर. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=283&catName=MTk4MC0xOTg5|title=Music Hits 1980-1989|website=[[बॉक्स ऑफिस इंडिया]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100205042958/http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=283&catName=MTk4MC0xOTg5|archive-date=5 February 2010|access-date=5 February 2010}}</ref> {{Track listing|extra_column=गायक |title1=सो गया ये जहांन |extra1=[[नितीन मुकेश]], [[शब्बीर कुमार]], [[अलका याज्ञिक]]|length1=06:04 |title2=एक दो तीन |extra2=[[अमित कुमार]], अलका याज्ञिक|length2=06:15 |title3=केह दो के तुम |extra3=अमित कुमार, [[अनुराधा पौडवाल]]|length3=07:57 |title4=तुम को हम दिलबर |extra4=[[सुदेश भोसले]], अनुराधा पौडवाल|length4=06:43 |title5=दांडिया संगीत |note5=वाद्य|length5=04:47 }} त्यानंतर "एक दो तीन" हे गाणे ''[[बागी २]] (२०१८)'' या दुसऱ्या चित्रपटासाठी पुन्हा तयार करण्यात आले, जे यावेळी [[श्रेया घोषाल|श्रेया घोषालने]] गायले होते आणि दुसरी आवृत्ती [[पलक मुछाल|पलक मुछालने]] गायली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/jacqueline-fernandez-recreating-ek-do-teen-cannot-replicate-madhuri-dixit-5059333/|title=Jacqueline Fernandez on recreating "Ek do Teen": You cannot replicate someone like Madhuri Dixit|date=11 February 2018}}</ref> "सो गया ये जहाँन" हे गाणे परत २०१३ मध्ये [[नौटंकी साला!|''नौटंकी साला!'']] आणि २०१९ मध्ये, ''बायपास रोड'' या चित्रपटासाठी पुन्हा तयार करण्यात आले होते. == पुरस्कार == ; ३४ वे फिल्मफेर पुरस्कार - ;; '''जिंकले''' * [[फिल्मफेर सर्वोत्तम अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट अभिनेता]] - [[अनिल कपूर]] * [[फिल्मफेर सर्वोत्तम महिला पार्श्वगायक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट महिला पार्श्वगायिका]] - [[अलका याज्ञिक]] "एक दो तीन" * सर्वोत्कृष्ट नृत्यदिग्दर्शन - [[सरोज खान]] "एक दो तीन" * सर्वोत्कृष्ट संवाद – [[कमलेश पांडे]] ;; नामांकन * [[फिल्मफेर सर्वोत्तम चित्रपट पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट]] - [[एन. चंद्रा]] * [[फिल्मफेर सर्वोत्तम दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक]] - एन. चंद्रा * [[फिल्मफेर सर्वोत्तम अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री]] - [[माधुरी दीक्षित]] * [[फिल्मफेर सर्वोत्तम सहाय्यक अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता]] - [[चंकी पांडे]] * [[फिल्मफेर सर्वोत्तम संगीत दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट संगीत दिग्दर्शक]] - [[लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल]] * [[फिल्मफेर सर्वोत्तम गीतकार पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट गीतकार]] - [[जावेद अख्तर]] "एक दो तीन" * [[फिल्मफेर सर्वोत्तम पुरुष पार्श्वगायक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट पुरुष पार्श्वगायक]] - अमित कुमार "एक दो तीन" * [[फिल्मफेर सर्वोत्तम महिला पार्श्वगायक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट महिला पार्श्वगायिका]] - [[अनुराधा पौडवाल]] "कह दो के तुम" == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतीय अ‍ॅक्शन थ्रिलर चित्रपट]] [[वर्ग:इ.स. १९८८ मधील चित्रपट]] [[वर्ग:एन. चंद्रा दिग्दर्शित चित्रपट]] mgjcebt3sj0tddt53z58j9s8v1lst0l 0 368768 2701032 2637881 2026-08-11T15:06:47Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701032 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२५ | team1_image = Flag of Bangladesh.svg | team1_name = बांगलादेश | team2_image = Flag of Zimbabwe.svg | team2_name = झिम्बाब्वे | from_date = २० एप्रिल | to_date = २ मे २०२५ | team1_captain = [[नजमुल हुसैन शान्तो]] | team2_captain = [[क्रेग अर्व्हाइन]] | no_of_tests = 2 | team1_tests_won = 1 | team2_tests_won = 1 | team1_tests_most_runs = [[मोमिनुल हक]] (१३६)<br/>[[शदमन इस्लाम]] (१३६) | team2_tests_most_runs = [[शॉन विल्यम्स]] (१४२) | team1_tests_most_wickets = [[मेहेदी हसन मिराझ]] (१५) | team2_tests_most_wickets = [[ब्लेसिंग मुझाराबानी]] (१०) | player_of_test_series = [[मेहेदी हसन मिराझ]] (बां) }} [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघ]]ाने एप्रिल आणि मे २०२५ मध्ये [[बांगलादेश क्रिकेट संघ]]ाविरुद्ध खेळण्यासाठी [[बांगलादेश]]चा दौरा केला.<ref>{{cite web|url=https://www.observerbd.com/news/515629 |trans-title=पाच वर्षांनंतर झिम्बाब्वे बांगलादेश कसोटी दौऱ्यासाठी सज्ज|title=Zimbabwe set for Bangladesh Test tour after five years |work=द डेली ऑब्झर्व्हर |access-date=२९ जुलै २०२५}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bdcrictime.com/zimbabwe-to-tour-bangladesh-in-april-for-two-match-test-series |trans-title=झिम्बाब्वेचा संघ एप्रिलमध्ये दोन सामन्यांच्या कसोटी मालिकेसाठी बांगलादेशचा दौरा करणार.|title=Zimbabwe to tour Bangladesh in April for two-match Test series |work=बिडीक्रिकटाईम |access-date=२९ जुलै २०२५}}</ref> या दौऱ्यावर दोन [[कसोटी सामना|कसोटी सामने]] खेळवले गेले.<ref>{{cite web|url=https://www.indiatvnews.com/sports/cricket/bangladesh-set-to-host-zimbabwe-for-two-game-test-series-in-april-2025-03-09-979863 |trans-title= एप्रिलमध्ये दोन सामन्यांच्या कसोटी मालिकेसाठी झिम्बाब्वेचे यजमानपद भूषविण्यासाठी बांगलादेश सज्ज.|title=Bangladesh set to host Zimbabwe for two-game Test series in April |work=[[इंडिया टीव्ही]] |access-date=२९ जुलै २०२५}}</ref> मार्च २०२५ मध्ये, [[बांगलादेश क्रिकेट बोर्ड]]ाने (BCB) २०२५ च्या मायदेशातील आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा भाग म्हणून दौऱ्याचे वेळापत्रक निश्चित केले.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/bangladesh-announce-schedule-for-test-series-against-zimbabwe |trans-title=बांगलादेशने झिम्बाब्वेविरुद्धच्या कसोटी मालिकेचे वेळापत्रक जाहीर केले|title=Bangladesh announce schedule for Test series against Zimbabwe |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=२९ जुलै २०२५}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/133700/bangladesh-to-host-zimbabwe-for-two-tests-in-april |trans-title=एप्रिलमध्ये बांगलादेश झिम्बाब्वेविरुद्ध दोन कसोटी सामन्यांचे आयोजन करणार.|title=Bangladesh to host Zimbabwe for two Tests in April |work=[[क्रिकबझ्झ]] |date=८ मार्च २०२५|access-date=२९ जुलै २०२५}}</ref> मूळतः, हा दौरा फ्युचर टूर्स प्रोग्राम (FTP) अंतर्गत तीन एकदिवसीय आणि तीन टी२० सामन्यांचा होता.<ref>{{cite web |url=https://3-mob.com/sport/bangladesh-set-to-host-zimbabwe-for-two-test-series/ |trans-title=दोन सामन्यांच्या कसोटी मालिकेसाठी झिम्बाब्वेचे यजमानपद भूषविण्यासाठी बांगलादेश सज्ज. |title=Bangladesh set to host Zimbabwe for two-Test series |work=3-mob.com |access-date=२९ जुलै २०२५ |archive-date=2025-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213223241/https://3-mob.com/sport/bangladesh-set-to-host-zimbabwe-for-two-test-series/ |url-status=dead }}</ref> नंतर तो फक्त दोन कसोटी सामन्यांपुरता मर्यादित ठेवण्यात आला.<ref>{{cite web |url=https://www.daily-sun.com/printversion/details/791067 |trans-title=झिम्बाब्वेविरुद्ध दोन कसोटी सामन्यांची मालिका सिलहत आणि चट्टग्राममध्ये होणार. |title=Sylhet and Chattogram to host two-Test series against Zimbabwe |work=[[डेली सन]] |access-date=२९ जुलै २०२५ |archive-date=2025-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213223248/https://www.daily-sun.com/printversion/details/791067 |url-status=dead }}</ref> ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- !{{cr|BAN}}<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/ci/content/story/1480313.html |trans-title=झिम्बाब्वेविरुद्धच्या पहिल्या कसोटीसाठी तन्झिमला पहिल्यांदाच संघात स्थान मिळाले.|title=Tanzim gets maiden call-up for first Test against Zimbabwe |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=२९ जुलै २०२५}}</ref> !{{cr|ZIM}}<ref>{{cite web|url=https://www.zimcricket.org/news/3852/Zimbabwe-name-squad-for-Bangladesh-Test-series |trans-title=बांगलादेश कसोटी मालिकेसाठी झिम्बाब्वे संघाची घोषणा|title=Zimbabwe name squad for Bangladesh Test series |work=[[झिम्बाब्वे क्रिकेट]] |access-date=२९ जुलै २०२५}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * [[नजमुल हुसैन शान्तो]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अनामूल हक]]{{efn|name="Squad2"|फक्त दुसऱ्या कसोटीसाठी संघात.}} * [[खालेद अहमद]] * [[जाकर अली]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[झाकिर हसन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]){{efn|name="Squad1"|फक्त पहिल्या कसोटीसाठी संघात.}} * [[तंझीम हसन साकिब]] * [[तन्वीर इस्लाम]]{{efn|name="Squad2"}} * [[तैजुल इस्लाम]] * [[नयीम हसन]] * [[नाहिद राणा]]{{efn|name="Squad1"}} * [[महमुदुल हसन जॉय]] * [[महिदुल इस्लाम अंकोन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[मुशफिकुर रहिम]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[मेहेदी हसन मिराझ]] * [[मोमिनुल हक]] * [[शदमन इस्लाम]] * [[हसन महमूद]] | * [[क्रेग अर्व्हाइन]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[जोनाथन कॅम्पबेल]] * [[ट्रेवर ग्वांडू]] * [[तफाद्झवा त्सिगा]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[निक वेल्च]] * [[न्याशा मायावो]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[बेन कर्रान]] * [[ब्रायन बेनेट]] * [[ब्लेसिंग मुझाराबानी]] * [[रिचर्ड नगारावा]] * [[वेलिंग्टन मासाकाद्झा]] * [[वेस्ली मढीवेरे]] * [[व्हिक्टर न्यौची]] * [[व्हिन्सेंट मासेकेसा]] * [[शॉन विल्यम्स]] |} २३ एप्रिल रोजी, बांगलादेशने दुसऱ्या कसोटीसाठी [[झाकिर हसन]] आणि [[नाहिद राणा]] यांच्या जागी [[अनामूल हक]] आणि [[तन्वीर इस्लाम]] यांना संघात समाविष्ट केले.<ref>{{cite web |trans-title=बांगलादेश कसोटी संघामध्ये अनामूल हकची निवड, नाहिद राणा बाहेर|title=Anamul Haque in, Nahid Rana out of Bangladesh Test squad |url=https://www.espncricinfo.com/story/ban-vs-zim-2025-anamul-haque-in-nahid-rana-out-of-bangladesh-test-squad-1482691 |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=२९ जुलै २०२५}}</ref> == कसोटी मालिका == ===१ली कसोटी=== {{Two-innings cricket match | date = २०–२३ एप्रिल २०२५ | team1 = {{cr-rt|BAN}} | team2 = {{cr|ZIM}} | score-team1-inns1 = १९१ (६१ षटके) | runs-team1-inns1 = [[मोमिनुल हक]] ५६ (१०५) | wickets-team1-inns1 = [[वेलिंग्टन मासाकाद्झा]] ३/२१ (१० षटके) | score-team2-inns1 = २७३ (८०.२ षटके) | runs-team2-inns1 = [[शॉन विल्यम्स]] ५९ (१०८) | wickets-team2-inns1 = [[मेहेदी हसन मिराझ]] ५/५२ (२०.२ षटके) | score-team1-inns2 = २५५ (७९.२ षटके) | runs-team1-inns2 = [[नजमुल हुसैन शान्तो]] ६० (१०५) | wickets-team1-inns2 = [[ब्लेसिंग मुझाराबानी]] ६/७२ (२०.२ षटके) | score-team2-inns2 = १७४/७ (५०.१ षटके) | runs-team2-inns2 = [[ब्रायन बेनेट]] ५४ (८१) | wickets-team2-inns2 = [[मेहेदी हसन मिराझ]] ५/५० (२२.१ षटके) | result = झिम्बाब्वे ३ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1476409.html धावफलक] | venue = [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] | umpires = [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इं) आणि [[रिचर्ड केटलबोरो]] (इं) | motm = [[ब्लेसिंग मुझाराबानी]] (झि) | toss = बांगलादेशने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[ब्लेसिंग मुझाराबानी]] ने कसोटीत आपला ५० वा बळी घेतला आणि ११ सामन्यांत ५० बळींपर्यंत पोहोचणारा संयुक्तपणे झिम्बाब्वेचा सर्वात जलद गोलंदाज बनला.<ref>{{cite web |trans-title=झिम्बाब्वेच्या जलदगती गोलंदाजाने ५० कसोटी बळी घेण्याच्या राष्ट्रीय विक्रमाशी बरोबरी केली|title=Zimbabwe quick equals national record for fastest to 50 Test wickets |url=https://www.wisden.com/series/bangladesh-vs-zimbabwe-m-2025/cricket-news/zimbabwe-quick-equals-bumrah-national-record-for-fastest-to-50-test-wickets |work=विस्डेन |access-date=२९ जुलै २०२५}}</ref> * [[मेहेदी हसन मिराझ]]ने (बां) कसोटीमध्ये त्याचा २००वा बळी घेतला.<ref>{{cite web|url=https://www.bssnews.net/sports/266126 |trans-title=कसोटीत २०० बळींचा टप्पा गाठणारा मिराज बांगलादेशचा तिसरा गोलंदाज|title=Miraz third Bangladesh bowler to reach 200-wicket milestone in Tests |work=बीएसएस न्यूज |access-date=२९ जुलै २०२५}}</ref> त्याने बांगलादेशकडून कसोटीत सर्वाधिक दहा विकेट्स (३ वेळा) घेतल्या आणि [[शकिब अल हसन]] आणि [[तैजुल इस्लाम]] यांना मागे टाकले.<ref>{{cite web |trans-title=बांगलादेशच्या अष्टपैलू खेळाडूने पराभवात १० विकेट्स घेऊन शाकिबचा राष्ट्रीय विक्रम मोडला|title=Bangladesh all-rounder breaks Shakib's national record with heroic 10-for in defeat |url=https://www.wisden.com/series/bangladesh-vs-zimbabwe-m-2025/cricket-news/mehidy-hasan-miraz-breaks-shakibs-national-record |work=विस्डेन |access-date=२९ जुलै २०२५}}</ref> }} ===२री कसोटी=== {{Two-innings cricket match | date = २८–३० एप्रिल २०२५ | team1 = {{cr-rt|ZIM}} | team2 = {{cr|BAN}} | score-team1-inns1 = २२७ (९०.१ षटके) | runs-team1-inns1 = [[शॉन विल्यम्स]] ६७ (१६६) | wickets-team1-inns1 = [[तैजुल इस्लाम]] ६/६० (२७.१ षटके) | score-team2-inns1 = ४४४ (१२९.२ षटके) | runs-team2-inns1 = [[शदमन इस्लाम]] १२० (१८१) | wickets-team2-inns1 = [[व्हिन्सेंट मासेकेसा]] ५/११५ (३१.२ षटके) | score-team1-inns2 = १११ (४६.२ षटके) | runs-team1-inns2 = [[बेन कर्रान]] ४६ (१०३) | wickets-team1-inns2 = [[मेहेदी हसन मिराझ]] ५/३२ (२१ षटके) | score-team2-inns2 = | runs-team2-inns2 = | wickets-team2-inns2 = | result = बांगलादेश १ डाव आणि १०६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1476410.html धावफलक] | venue = [[बीर श्रेष्ठो फ्लाईट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट मैदान]], [[चट्टग्राम]] | umpires = [[कुमार धर्मसेना]] (श्री) आणि [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इं) | motm = [[मेहेदी हसन मिराझ]] (बां) | toss = झिम्बाब्वेने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[तंझीम हसन साकिब]] (बां) आणि [[व्हिन्सेंट मासेकेसा]] (झि) या दोघांनीही कसोटी पदार्पण केले.. * [[व्हिन्सेंट मासेकेसा]] (झि) कसोटीमध्ये पहिल्यांदाच [[पंचबळी|पाच बळी]] घेतले.<ref>{{cite web|url=https://crickettimes.com/2025/04/3-bowlers-to-take-a-5-wicket-haul-on-test-debut-for-zimbabwe-ft-vincent-masekesa/ |trans-title=झिम्बाब्वेकडून कसोटी पदार्पणात ५ बळी घेणारे ३ गोलंदाज फीट. व्हिन्सेंट मासेकेसा |title=3 bowlers to take a 5-wicket haul on Test debut for Zimbabwe ft. Vincent Masekesa |work=क्रिकेट टाइम्स |access-date=२९ जुलै २०२५}}</ref> * [[मेहेदी हसन मिराझ]] कसोटी सामन्यात शतक आणि पाच बळी घेण्याची दुहेरी कामगिरी करणारा तिसरा बांगलादेशी क्रिकेट खेळाडू ठरला.<ref>{{cite news |trans-title=|title=Mehidy joins exclusive group as Bangladesh clinch easy Test triumph |url=https://www.icc-cricket.com/news/mehidy-joins-exclusive-group-as-bangladesh-clinch-easy-test-triumph |access-date=२९ जुलै २०२५ |work=www.icc-cricket.com |date=1 मे २०२५ |language=en}}</ref> कसोटी सामन्याच्या एकाच दिवशी हा पराक्रम करणारा तो [[इयान बॉथम]] नंतरचा दुसरा क्रिकेट खेळाडूही ठरला.<ref>{{cite news |last1=প্রতিবেদক |first1=ক্রীড়া |trans-title=|title=২০২৫ সালের মিরাজে যেভাবে ফিরল ১৯৮৪ |url=https://www.prothomalo.com/sports/cricket/r7vf5hud69 |access-date=२९ जुलै २०२५ |work=प्रथोमालो |date=१ मे २०२५ |language=bn}}</ref> * सामनाधिकारी म्हणून हा [[डेव्हिड बून]]चा शेवटचा सामना होता.<ref>{{cite web |trans-title=डेव्हिड बून यांनी सामनाधिकारी म्हणून १४ वर्षांच्या कारकिर्दीला निरोप दिला|title=David Boon calls time on 14-year career as match referee |url=https://www.espncricinfo.com/story/david-boon-calls-time-on-14-year-career-as-match-referee-1483729 |access-date=२९ जुलै २०२५ |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]}}</ref> }} == नोंदी== {{notelist}} == संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==External links== * [https://www.espncricinfo.com/series/zimbabwe-in-bangladesh-2025-1476405 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{बांगलादेशचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५}} [[वर्ग: इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचे बांगलादेश दौरे]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघाचे बांगलादेश दौरे]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५]] fxpfx3nokiobo0dzqipl2u6gnfexdb5 0 368927 2701022 2603998 2026-08-11T13:41:33Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701022 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट चित्रपट|संगीत=ए.व्ही. प्रफुल्लचंद्र|देश=भारत|भाषा=मराठी|नाव=जारण|दिग्दर्शन=हृषिकेश गुप्ते|निर्मिती=अमोल भगत, नितीन कुलकर्णी|प्रमुख कलाकार=[[अमृता सुभाष]], [[अनिता दाते-केळकर]], [[किशोर कदम]], ज्योती मालशे|प्रदर्शन तारीख=६ जून २०२५|निर्मिती वर्ष=२०२५|वितरक=पॅनोरमा स्टुडिओज|अवधी=१२४ मिनिटे|उत्पन्न=₹७.०१ करोड|imdb_id=tt36466927}} '''''जारण''''' हा २०२५ सालचा भारतीय [[मराठी भाषा|मराठी]] भाषेतील मानसशास्त्रीय थ्रिलर चित्रपट आहे जो हृषिकेश गुप्ते यांनी लिहिलेला आणि दिग्दर्शित केला आहे. अनीस बज्मी प्रॉडक्शन, A&N Cinema's LLP, आणि A3 Events & Media Services द्वारे निर्मित आणि [[अमृता सुभाष]], [[अनिता दाते-केळकर]], [[किशोर कदम]], ज्योती मालशे आणि अवनी जोशी यांच्या प्रमुख भूमिका आहेत.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/bollywood-news/jarann-movie-box-office-collection-2nd-week-in-marathi-know-more-about-cast-and-story/articleshow/121924058.cms|title=याला म्हणतात माऊथ पब्लिसिटी! जारण सिनेमाची 12 दिवसांत तब्बल इतक्या कोटींची कमाई|website=महाराष्ट्र टाइम्स|access-date=2025-06-23|archive-date=2025-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20250623221457/https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/bollywood-news/jarann-movie-box-office-collection-2nd-week-in-marathi-know-more-about-cast-and-story/articleshow/121924058.cms|url-status=dead}}</ref><ref name=":1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/bollywood-director-anees-bazmee-presents-marathi-film-jarann-spine-chilling-teaser-out-now-1879408|title=Bollywood director Anees Bazmee presents Marathi Film 'Jarann': Spine-Chilling Teaser Out Now|date=2025-05-17|website=Deccan Chronicle|language=en|access-date=2025-06-23}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/anees-bazmee-presenting-marathi-film-jarann-starring-amruta-subhash-deeply-admired-exceptional-quality-marathi-cinema/|title=Anees Bazmee on presenting Marathi film Jarann starring Amruta Subhash: “I have deeply admired the exceptional quality of Marathi cinema”|date=2025-05-17|website=Bollywood Hungama|language=en|access-date=2025-06-23}}</ref> हा चित्रपट ६ जून २०२५ रोजी भारतातील चित्रपटगृहांमध्ये प्रदर्शित झाला. ''जारण'' एका दुर्गम गावात घडणाऱ्या मानसिक अशांतता, काळी जादू आणि प्राचीन अंधश्रद्धा या विषयांवर आधारित आहे. या चित्रपटाचे कथानक आणि अभिनय, विशेषतः [[अमृता सुभाष]] यांच्या कथेबद्दल आणि त्यांच्या अभिनयाबद्दल कौतुकास्पद आहे. == कलाकार == * [[अमृता सुभाष]] * [[अनिता दाते-केळकर]] * [[किशोर कदम]] * [[राजन भिसे]] * [[सीमा देशमुख]] * [[विक्रम गायकवाड]] * धनंजय सरदेशपांडे * रमा नादगौडा * वैशाली राजेघाटे * प्राजक्ता दातार * अमृता मोडक * ज्योती मालशे * स्नेहल शिदम * दुर्वा देवधर * अवनी जोशी == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} map5sq0769ahuave59rmzp4exzpiyba 0 370877 2701153 2673511 2026-08-12T00:48:07Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701153 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''प्रियदर्शिनी इंदलकर''' ([[जून १९]], [[इ.स. १९९७|१९९७]] - हयात) ही एक भारतीय अभिनेत्री आहे. खास करून [[मराठी भाषा|मराठी भाषेतील]] चित्रपट आणि ''[[महाराष्ट्राची हास्यजत्रा]]'' या विनोदी मालिके मधील भूमिकांसाठी ती ओळखली जाते. तिने ''[[फुलराणी (चित्रपट)|फुलराणी]]'', ''[[सोयरीक (चित्रपट)|सोयरिक]]'' आणि ''नवरदेव बीएससी. ॲग्री'' यासारख्या मराठी चित्रपटांमध्ये काम केले आहे. ''[[फुलराणी (चित्रपट)|फुलराणी]]'' आणि ''नवरदेव बीएससी. ॲग्री'' मधील तिच्या अभिनयासाठी तिला समीक्षकांची प्रशंसा मिळाली आणि [[फिल्मफेर मराठी सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री - मराठीसाठी फिल्मफेअर पुरस्कार]] नामांकन मिळाले. तसेच ''[[फुलराणी (चित्रपट)|फुलराणी]]'' चित्रपटासाठी [[फिल्मफेर मराठी सर्वोत्कृष्ट पदार्पण स्त्री पुरस्कार|तिला सर्वोत्कृष्ट महिला पदार्पण - मराठीसाठी फिल्मफेअर पुरस्कार]] मिळाला. == प्रारंभिक आयुष्य == इंदलकरचा जन्म [[सांगली]] येथे झाला आणि ती [[पुणे|पुण्यात]] लहानाची मोठी झाली.<ref name="fulrani">{{स्रोत बातमी|url=https://www.loksatta.com/pune/career-in-film-entertainment-industry-are-based-on-virtue-of-quality-said-by-marathi-actress-priyadarshini-indalkar-kjp-91-asj-82-3524909/|title=चुकीच्या गोष्टी करण्याची आवश्यकता नसते, गुणवत्तेच्या जोरावर कामे मिळतात - अभिनेत्री प्रियदर्शनी इंदलकर|date=16 March 2023|work=[[लोकसत्ता]]|access-date=26 June 2024}}</ref> तिने रेणुका स्वरूप मेमोरियल गर्ल्स हायस्कूलमध्ये शिक्षण घेतले. नंतर तिने पुण्यातील पुणे विद्यार्थी गृहाच्या अभियांत्रिकी आणि तंत्रज्ञान महाविद्यालयातून बीई (आयटी) पदवी पूर्ण केली.<ref name="Ma Ta">{{स्रोत बातमी|url=https://marathi.indiatimes.com/entertainment/interview/priyadarshini-indalkar-interview-maharashtrachi-hasyajatra-fame-actress-talks-about-roles-and-upcoming-projects/articleshow/108866362.cms|title='हास्यजत्रे'चा अमेरिका दौरा झाल्यावर माझे डोळे उघडले...असं का म्हणाली प्रियदर्शनी इंदलकर?|date=29 March 2024|work=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|access-date=26 June 2024|archive-date=2024-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20240626042159/https://marathi.indiatimes.com/entertainment/interview/priyadarshini-indalkar-interview-maharashtrachi-hasyajatra-fame-actress-talks-about-roles-and-upcoming-projects/articleshow/108866362.cms|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.lokmat.com/filmy/television/maharashtrachi-hasyajatra-actress-priyadarshini-indalkar-village-house-video-viral-a-a734/|title=Video: गुरंढोरं,शेतीवाडी अन् प्रशस्त घर! पहा प्रियदर्शनी इंदलकरची गावची संपत्ती|date=3 July 2023|work=[[लोकमत]]|access-date=26 June 2024}}</ref> == कारकिर्द == इंदलकरने तिच्या कारकिर्दीची सुरुवात [[कलर्स मराठी|ईटीव्ही मराठीवरील]] मुलांच्या कार्यक्रम ''अफलाटून लिटिल मास्टर्समध्ये'' सादरीकरणाने केली.<ref name="early career">{{स्रोत बातमी|url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/marathi-actor-priyadarshini-indalkar-aflatoon-little-masters-comedy-show-old-video-a-a590/|title='अफलातून लिटील मास्टर्स'चा १५ वर्षांपूर्वीचा Video व्हायरल, ओळखलंत का या चिमुकलीला?|date=25 March 2023|work=[[लोकमत]]|access-date=26 June 2024}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://marathi.abplive.com/entertainment/priyadarshani-indalkar-marathi-actress-shared-a-post-on-mumbai-traffic-police-for-international-women-day-detail-marathi-news-1262963|title=महिला दिनानिमित्त मुंबई ट्रॅफिक पोलिसांचा खास उपक्रम, 'फुलराणी'नं शेअर केला स्पेशल किस्सा|date=8 March 2024|work=[[एबीपी माझा]]|access-date=26 June 2024}}</ref> २०१८ मध्ये इंदलकर तिच्या कामासाठी [[मुंबई|मुंबईला]] गेली आणि नंतरच्या ''<nowiki/>'हास्यजत्रा'<nowiki/>'' मधील सहकलाकार वनिता खरातशी तिची मैत्री झाली.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.esakal.com/manoranjan/maharashtrachi-hasyajatra-fem-priyadarshini-indalkar-talks-about-her-struggle-days-and-vanita-kharat-support-nsa95|title=मुंबईत राहण्यासाठी जेव्हा घर नव्हतं तेव्हा वनिता खरातने.. प्रियदर्शिनीने सांगितली खास आठवण..|date=22 March 2023|work=सकाळ|access-date=26 June 2024}}</ref> तिने ''मौनांतर'' या नाटकातून तिच्या मराठी नाट्य कारकिर्दीची सुरुवात केली आणि नंतर ''<nowiki/>'खामोशी'<nowiki/>'' आणि ''<nowiki/>'पराणा'<nowiki/>'' मध्ये काम केले. तिने काही डबिंगचे काम देखील केले आहे. इंदलकरने [[सोनी मराठी]] टीव्ही शो ''<nowiki/>'अस्सं माहेर नको ग बाई''' मध्ये भूमिका केल्या.<ref name="early career"/> तिला मोठा ब्रेक तेव्हा मिळाला जेव्हा ती ''[[महाराष्ट्राची हास्यजत्रा]]'' स्केच-कॉमेडी शोमध्ये नियमित कलाकार बनली.<ref name="Ma Ta"/><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.loksatta.com/manoranjan/television/maharashtrachi-hasyajatra-fame-actress-priyadarshani-indalkar-how-did-you-get-selected-in-programme-nrp-97-3978486/|title='महाराष्ट्राची हास्यजत्रा' कार्यक्रमात तुझी निवड कशी झाली? प्रियदर्शनी इंदलकर म्हणाली "सुरुवातीला कठीण..."|date=11 October 2023|work=[[लोकसत्ता]]|access-date=26 June 2024}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.loksatta.com/manoranjan/television/maharashtrachi-hasyajatra-fame-actress-priyadarshani-indalkar-said-i-was-rejected-for-show-but-nrp-97-3529528/|title="महाराष्ट्राची हास्यजत्रा'च्या सुरुवातीला दिग्दर्शकांनी मला नकार दिला होता कारण..." प्रियदर्शनीने केला खुलासा|date=18 March 2023|work=[[लोकसत्ता]]|access-date=26 June 2024}}</ref> २०२१ मध्ये, तिने ''<nowiki/>'फोटोप्रेम''' या मराठी चित्रपटात एक छोटी भूमिका केली. नंतर, तिने अनेक मराठी चित्रपटांमध्ये काम केले आणि ''[[फुलराणी (चित्रपट)|फुलराणी]]'',<ref name="fulrani"/> ''[[सोयरीक (चित्रपट)|सोयरिक]]'' आणि ''नवरदेव बीएससी.'' ''आगरी'' मध्ये मुख्य अभिनेत्री म्हणून काम केले. इंदलकर ने हिंदी आणि मराठी वेब सिरीजमध्ये काम केले आहे, ''शांतीत क्रांती'' आणि ''[[फर्जी]]'' मध्ये तिने भूमिका केल्या आहेत.<ref name=":0">{{स्रोत बातमी|url=https://www.saamana.com/priyadarshini-indalkar-interview-on-shantit-kranti-season-two/|title='समृद्ध' करणारी भूमिका – प्रियदर्शिनी इंदलकर|date=11 October 2023|work=सामना|access-date=26 June 2024|archive-date=2024-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20240626042159/https://www.saamana.com/priyadarshini-indalkar-interview-on-shantit-kranti-season-two/|url-status=dead}}</ref> == चित्रपटांची यादी == === चित्रपट === {| class="wikitable sortable" ! वर्ष !शीर्षक !भूमिका !नोंद !संदर्भ |- |२०२१ |''फोटोप्रेम'' | rowspan="2" | | rowspan="2" |छोटी भूमिका | |- | rowspan="2" |२०२२ |''[[सोयरीक (चित्रपट)|सोयरीक]]'' | |- |''भाऊबळी'' | चिन्मयी आवळसकर | सहाय्यक भूमिका | |- |२०२३ |''[[फुलराणी (चित्रपट)|फुलराणी]]'' |शेवंता तांडेल (फुलराणी) |हा चित्रपट १९६४ मधील अमेरिकन चित्रपट 'माय फेअर लेडी' चा रिमेक आहे. |<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.navarashtra.com/entertainment/priyadarshini-indalkar-to-play-phulranis-role-with-subodh-bhave-nrsr-369479/|title=हास्यजत्रेची राणी झाली सुबोधची फुलराणी, अखेर समोर आला तिचा चेहरा|date=2023-02-13|website=Navarashtra|language=mr|access-date=2023-03-06}}</ref> |- | rowspan="2" |२०२४ | नवरदेव बीएससी ॲग्री | सुकन्या |सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री म्हणून नामांकित (सिटी सिने अवॉर्ड्स मराठी २०२४)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.radiocity.in/ccamarathi|title=Marathi Cinema's Finest Honored: City Cine Awards Marathi 2024 Results|website=Radiocity|access-date=2025-02-07}}</ref> | |- |''रुखवत'' | महिमा | | |- | rowspan="4" |२०२५ |[[चिकीचिकी बुबूमबूम]] | स्विटी | | |- |''संसार'' | भानवी | | |- |''गाडी नंबर १७६०'' | चिनू | | |- |''[[दशावतार (२०२५ चित्रपट)|दशावतार]]'' | वंदना सोमण | | |} === मालिका === {| class="wikitable" |+ ! वर्ष ! शीर्षक ! भूमिका ! नोंदी |- | २०१० | ''अफलातून लिटिल मास्टर्स'' | स्पर्धक | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/marathi-actor-priyadarshini-indalkar-aflatoon-little-masters-comedy-show-old-video-a-a590/|title=‘अफलातून लिटील मास्टर्स’चा १५ वर्षांपूर्वीचा Video व्हायरल, ओळखलंत का या चिमुकलीला?|date=2023-03-25|website=[[लोकमत]]|access-date=}}</ref> |- | २०२०-२०२१ | ''अस्सं माहेर नको गं बाई!'' | सुनैना | |- | २०२२-आतापर्यंत | ''[[महाराष्ट्राची हास्यजत्रा]]'' | स्पर्धक | वेगवेगळ्या भूमिका |} {| class="wikitable" |+ ! वर्ष ! शीर्षक ! भूमिका ! नोंदी |- | rowspan="2" | २०२३ | ''शांतीत क्रांती'' | समृद्धी | rowspan="2" | <ref name=":0" /> |- | ''[[फर्जी]]'' | ईश्वरी पाटील |} === नाटके === * ''मौनांतर'' * ''खामोशी'' * ''पराना'' == पुरस्कार == इंदलकर यांना खालील पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले: * २०२३: ग्लोबल आयकॉन्स ऑफ इंडिया पुरस्कार<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.loksatta.com/manoranjan/television/marathi-actress-priyadarshini-indalkar-receive-global-icons-of-india-award-share-post-nrp-97-4033778/|title=प्रियदर्शनी इंदलकरला शरद पोंक्षेंच्या हस्ते मिळाला महत्त्वाचा पुरस्कार, म्हणाली "अशी प्रोत्साहनाची थाप…"|date=7 November 2023|work=[[लोकसत्ता]]|access-date=26 June 2024}}</ref> * २०२४ (एप्रिल): [[फिल्मफेर मराठी सर्वोत्कृष्ट पदार्पण स्त्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट महिला पदार्पणासाठी]] [[फिल्मफेर पुरस्कार मराठी|फिल्मफेअर मराठी पुरस्कार]]<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/priyadarshini-indalkar-got-first-filmfare-award-for-her-film-phulrani-a-a998/|title="विश्वास बसत नाहीय की.."; आयुष्यातला पहिला फिल्मफेअर मिळाल्याने प्रियदर्शनीच्या आनंदाला उधाण|date=19 April 2024|work=[[लोकमत]]|access-date=26 June 2024}}</ref> * २०२४ (जून): अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषदेचा ''इंदिरा चिटणीस मेमोरियल कॉमेडीयन पुरस्कार''<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.loksatta.com/manoranjan/television/maharashtrachi-hasyajatra-fame-priyadarshini-indalkar-was-honored-with-the-best-comedian-award-pps-98-4415886/|title="हास्यजत्रेशिवाय हे शक्य नव्हतं…", प्रियदर्शनी इंदलकरचा सर्वात्कृष्ट विनोदी अभिनेत्री पुरस्कारने गौरव, पोस्ट करत म्हणाली…|date=8 June 2024|work=[[लोकसत्ता]]|access-date=26 June 2024}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.dainikprabhat.com/priyadarshini-indalkar-of-maharashtra-laughter-fair-fame-honored-with-yet-another-award/|title=महाराष्ट्राची हास्यजत्रा' फेम प्रियदर्शनी इंदलकरचा आणखी एका पुरस्काराने सन्मान|date=8 June 2024|work=दैनिक प्रभात|access-date=26 June 2024}}</ref> * सर्वोत्कृष्ट (जुलै): [[सकाळ (वृत्तपत्र)|सकाळ]] द्वारे ''सर्वोत्कृष्ट नवीन चेहरा''<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.esakal.com/premier/sakal-premier-award-2024-gauri-deshpande-priyadarshini-indalkar-award-was-announced-santosh-juvekar-best-villain-adi01|title=गौरी देशपांडे, प्रियदर्शनी इंदलकर पदार्पणातील सर्वोत्कृष्ट चेहरा;संतोष जुवेकर सर्वोत्कृष्ट खलनायक|date=7 June 2024|work=सकाळ|access-date=26 June 2024}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय अभिनेत्री]] [[वर्ग:भारतीय चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:मराठी अभिनेत्री]] [[वर्ग:भारतीय अभिनेत्री]] [[वर्ग:जन्म वर्ष गहाळ (जिवंत लोक)]] 4k90yc30halasxwsxd421a606ag59b7 0 371018 2701225 2699439 2026-08-12T05:34:37Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701225 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | team1_image = Flag of England.svg | series_name = भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२५ | team1_name = इंग्लंड | team2_image = Flag of India.svg | team2_name = भारत | from_date = २८ जून | to_date = २२ जुलै २०२५ | team1_captain = [[नॅटली सायव्हर]]<br><small>(१ व २री आं.टी२०)</small><br>[[टॅम्सिन बोमाँट]]<br><small>(३, ४ व ५वी आं.टी२०)</small> | team2_captain = [[हरमनप्रीत कौर]]{{efn|[[स्मृती मंधाना]]ने पहिल्या सामन्यात भारताचे नेतृत्व केले.}} | no_of_ODIs = 3 | team1_ODIs_won = 1 | team2_ODIs_won = 2 | team1_ODIs_most_runs = [[नॅटली सायव्हर]] (१६०) | team2_ODIs_most_runs = [[हरमनप्रीत कौर]] (१२६) | team1_ODIs_most_wickets = [[सोफी एसलस्टोन]] (५) | team2_ODIs_most_wickets = [[क्रांती गौड]] (९) | player_of_ODI_series = [[हरमनप्रीत कौर]] (भा) | no_of_twenty20s = 5 | team1_twenty20s_won = 2 | team2_twenty20s_won = 3 | team1_twenty20s_most_runs = [[सोफिया डंकली]] (१५१) | team2_twenty20s_most_runs = [[स्मृती मंधाना]] (२२१) | team1_twenty20s_most_wickets = [[लॉरेन बेल]] (६) | team2_twenty20s_most_wickets = [[श्री चरनी]] (१०) | player_of_twenty20_series = [[श्री चरनी]] (भा) }} [[भारत राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|भारताच्या महिला क्रिकेट संघाने]] जून आणि जुलै २०२५ मध्ये [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|इंग्लंडच्या महिला क्रिकेट संघा]]विरुद्ध खेळण्यासाठी [[इंग्लंड]]चा दौरा केला.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/england-to-host-india-men-and-women-tours-in-2025-1448317 |trans-title=२०२५ मध्ये इंग्लंड भारताच्या पुरुष आणि महिला दौऱ्यांचे आयोजन करणार.|title=England to host India Men and Women tours in 2025 |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=२३ सप्टेंबर २०२५}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.wisden.com/cricket-news/england-home-schedule-for-2025-west-indies-india-south-africa-zimbabwe-to-tour |trans-title=२०२५ साठी इंग्लंडच्या घरच्या मैदानाचे वेळापत्रक: वेस्ट इंडिज, भारत, दक्षिण आफ्रिका, झिम्बाब्वे दौऱ्यावर येणार|title=England home schedule for 2025: West Indies, India, South Africa, Zimbabwe to tour |work=विस्डेन |date=२२ ऑगस्ट २०२४|access-date=२३ सप्टेंबर २०२५}}</ref> या दौऱ्यावर तीन [[महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय|आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] आणि पाच [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळवले गेले.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/england-reveal-blockbuster-schedule-for-2025-summer |trans-title=इंग्लंडतर्फे २०२५ च्या उन्हाळ्यासाठी ब्लॉकबस्टर वेळापत्रक जाहीर|title=England reveal blockbuster schedule for 2025 summer |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२२ ऑगस्ट २०२४ |access-date=२३ सप्टेंबर २०२५}}</ref><ref>{{cite web |trans-title=महिलांचा भविष्य दौरा कार्यक्रम|title=Women's Future Tours Programme |url=https://images.icc-cricket.com/image/upload/prd/momiku5h9eyqzp5tohdb.pdf |access-date=२३ सप्टेंबर २०२५ |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=४ नोव्हेंबर २०२४}}</ref> ऑगस्ट २०२४ मध्ये, [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]ाने (ECB) २०२५ च्या घरच्या आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा भाग म्हणून दौऱ्याचे वेळापत्रक निश्चित केले.<ref>{{cite web|url=https://www.ecb.co.uk/news/4089748/england-men-and-women-2025-summer-international-fixtures-revealed |trans-title=इंग्लंडमधील पुरुष आणि महिला संघांचे २०२५ उन्हाळी आंतरराष्ट्रीय सामने जाहीर|title=England Men and Women 2025 summer international fixtures revealed |work=[[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]] |access-date=२३ सप्टेंबर २०२५}}</ref> ही मालिका [[भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२५|इंग्लंड आणि भारत यांच्यातील पुरुषांच्या मालिके]]सोबतच खेळवली गेली.<ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/cricket/news/12173/13200990/england-men-and-women-to-play-india-and-west-indies-in-2025-home-summer-full-schedule |trans-title=२०२५ च्या उन्हाळ्यात इंग्लंडचे पुरुष आणि महिला संघ भारत आणि वेस्ट इंडिजविरुद्ध खेळणार - संपूर्ण वेळापत्रक|title=England men and women to play India and West Indies in 2025 home summer - full schedule |work=[[स्काय स्पोर्ट्स]] |access-date=२३ सप्टेंबर २०२५}}</ref> ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left;margin:auto" |- !colspan="2" |{{crw|ENG}} !colspan="2" |{{crw|IND}} |- !आं.ए.दि.<ref>{{cite web|url=https://www.ecb.co.uk/news/4305556/england-women-name-squad-for-metro-bank-odi-series-against-india |trans-title=भारताविरुद्धच्या मेट्रो बँक वनडे मालिकेसाठी इंग्लंड महिला संघाची घोषणा|title=England Women name squad for Metro Bank ODI Series against India |work=[[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड|इसीबी]] |access-date=२३ सप्टेंबर २०२५}}</ref> !आं.टी२०<ref>{{cite web|url=https://www.ecb.co.uk/news/4285192/england-women-announce-squad-for-vitality-it20-series-against-india |trans-title=भारताविरुद्धच्या व्हाइटॅलिटी आयटी२० मालिकेसाठी इंग्लंड महिला संघाची घोषणा|title=England Women announce squad for Vitality IT20 series against India |work=[[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड|इसीबी]] |access-date=२३ सप्टेंबर २०२५}}</ref> !आं.ए.दि.<ref>{{cite web |url=https://www.bcci.tv/bccilink/articles/5Sm84xWz |trans-title=इंग्लंड दौऱ्यासाठी टीम इंडिया (वरिष्ठ महिला) संघांची घोषणा |title=Team India (Senior Women) squads for the England tour announced |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |access-date=२३ सप्टेंबर २०२५ }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> !आं.टी२०<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/india-unveil-power-packed-squads-for-england-tour |trans-title=इंग्लंड दौऱ्यासाठी भारताच्या दमदार संघांची घोषणा|title=India unveil power-packed squads for England tour |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|आयसीसी]] |access-date=२३ सप्टेंबर २०२५}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * [[नॅटली सायव्हर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[एमिली अर्लोट]] * [[टॅम्सिन बोमाँट]] * [[लॉरेन बेल]] * [[मैया बुशिए]] * [[ॲलिस कॅप्सी]]{{efn|फक्त पहिल्या आणि दुसऱ्या एकदिवसीय सामन्यासाठी संघामध्ये.}} * [[केट क्रॉस]] * [[ॲलिस डेव्हिडसन-रिचर्ड्स]] * [[चार्ली डीन]] * [[सोफिया डंकली]] * [[सोफी एसलस्टोन]] * [[लॉरेन फाइलर]] * [[एमी जोन्स]] * [[एमा लॅम्ब]] * [[लिन्से स्मिथ]] | * [[नॅटली सायव्हर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]){{efn|फक्त पहिल्या आणि दुसऱ्या टी२० सामन्यासाठी संघामध्ये.}} * [[एमिली अर्लोट]] * [[टॅम्सिन बोमाँट]] * [[लॉरेन बेल]] * [[मैया बुशिए]]{{efn|फक्त चवथ्या आणि पाचव्या टी२० सामन्यासाठी संघामध्ये.}} * [[ॲलिस कॅप्सी]] * [[चार्ली डीन]] * [[सोफिया डंकली]] * [[सोफी एसलस्टोन]] * [[लॉरेन फाइलर]] * [[एमी जोन्स]] * [[पेज स्कोलफील्ड]] * [[लिन्से स्मिथ]] * [[इसी वाँग]] * [[डॅनी वायाट-हॉज]] | * [[हरमनप्रीत कौर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[स्मृती मंधाना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[यस्तिका भाटिया]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[श्री चरनी]] * [[हर्लीन देओल]] * [[क्रांती गौड]] * [[रिचा घोष]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[तेजल हसबनीस]] * [[अमनजोत कौर]] * [[स्नेह राणा]] * [[प्रतिका रावळ]] * [[अरुंधती रेड्डी]] * [[जेमायमाह रॉड्रिगेस]] * [[सायली सातघरे]] * [[दीप्ती शर्मा]] * <s>[[शुची उपाध्याय]]</s> * [[राधा यादव]] | * [[हरमनप्रीत कौर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[स्मृती मंधाना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[यस्तिका भाटिया]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[श्री चरनी]] * [[हर्लीन देओल]] * [[क्रांती गौड]] * [[रिचा घोष]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[अमनजोत कौर]] * [[स्नेह राणा]] * [[अरुंधती रेड्डी]] * [[जेमायमाह रॉड्रिगेस]] * [[सायली सातघरे]] * [[दीप्ती शर्मा]] * <s>[[शुची उपाध्याय]]</s> * [[शफाली वर्मा ]] * [[राधा यादव]] |} १२ जून रोजी, डाव्या पायाच्या दुखापतीमुळे बाहेर पडलेल्या [[शुची उपाध्याय]]च्या जागी [[राधा यादव]]ला संघात समाविष्ट करण्यात आले.<ref>{{cite web |url=https://www.bcci.tv/bccilink/articles/mhyZg208 |trans-title=जखमी शुची उपाध्यायच्या जागी राधा यादवची निवड |title=Radha Yadav named as replacement for injured Shuchi Upadhyay |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |access-date=२३ सप्टेंबर २०२५ }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> सराव सामन्यादरम्यान [[हरमनप्रीत कौर]]ला डोक्याला दुखापत झाल्यामुळे तिला वगळण्यात आले आणि तिच्या जागी पहिल्या टी२० सामन्यासाठी [[स्मृती मंधाना]]ने भारतीय संघाचे नेतृत्व केले.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/india-women-in-england-2025-1448388/england-women-vs-india-women-1st-t20i-1448397/match-report |trans-title=हरमनप्रीतला बाहेर; मानधनाच्या नेतृत्वाखालील भारताविरुद्ध इंग्लंड गोलंदाजी करणार|title=Harmanpreet ruled out; England bowl against Mandhana-led India |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=२३ सप्टेंबर २०२५}}</ref> ५ जुलै रोजी, [[नॅटली सायव्हर]] कंबरेच्या दुखापतीमुळे उर्वरित टी२० मालिकेतून बाहेर पडावे लागले, तिच्या जागी [[मैया बुशिए]]ची निवड करण्यात आली.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/eng-vs-ind-nat-sciver-brunt-out-of-remainder-of-t20i-series-maia-bouchier-called-up-1493631 |trans-title=|title=Sciver-Brunt out of remainder of T20I series, Bouchier called up |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२३ सप्टेंबर २०२५}}</ref> २२ जुलै रोजी, एलिस कॅप्सीला तिच्या देशांतर्गत संघाकडून महिला एकदिवसीय कप खेळण्यासाठी एकदिवसीय संघातून वगळण्यात आले.<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/70546-why-was-alice-capsey-released-from-england-squad-ahead-of-odi-decider.html |trans-title=वनडे निर्णायक सामन्यापूर्वी इंग्लंड संघातून लॉलिस कॅप्सीला का वगळण्यात आले?|title=Why was Alice Capsey Released from England Squad Ahead of ODI Decider? |work=महिला क्रिकेट|access-date=२३ सप्टेंबर २०२५}}</ref> ==सराव सामने== {{Single-innings cricket match | round = '''५०-षटकांचा सामना''' | date = २४ जून २०२५ | time = ११:०० | team1 = इसीबी डेव्हलपमेंट एकादश {{flagdeco|ENG}} | team2 = {{crw|IND}} | score1 = ३५३/५ (५० षटके) | runs1 = [[मैया बुशिए]] १०४[[निवृत्त (क्रिकेट)#निवृत्त - नाबाद|*]] (८४) | wickets1 = [[श्री चरनी]] ३/७१ (९ षटके) | score2 = ३३५/९ (५० षटके) | runs2 = [[हर्लीन देओल]] १००[[निवृत्त (क्रिकेट)#निवृत्त - नाबाद|*]] (९१) | wickets2 = [[रायना मॅकडोनाल्ड-गे]] २/५५ (१० षटके) | result = इसीबी डेव्हलपमेंट एकादश १८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1491792.html धावफलक] | venue = [[काउंटी क्रिकेट मैदान (बेकेनहॅम)|काउंटी क्रिकेट मैदान]], [[बेकेनहॅम]] | umpires = [[रोझ फर्नांडो]] (इं) आणि [[जेम्स ट्रेडवेल]] (इं) | motm = | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''२०-षटकांचा सामना''' | date = २५ जून २०२५ | time = ११:०० | team1 = इसीबी डेव्हलपमेंट एकादश {{flagdeco|ENG}} | team2 = {{crw|IND}} | score1 = १९४/८ (२० षटके) | runs1 = [[ब्रायोनी स्मिथ]] ६२ (३३) | wickets1 = [[स्नेह राणा]] २/२८ (३ षटके) | score2 = १८८/८ (२० षटके) | runs2 = [[स्मृती मंधाना]] ४७ (२८) | wickets2 = [[साराह ग्लेन]] ३/२९ (४ षटके) | result = इसीबी डेव्हलपमेंट एकादश ६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1491801.html धावफलक] | venue = [[काउंटी क्रिकेट मैदान (बेकेनहॅम)|काउंटी क्रिकेट मैदान]], [[बेकेनहॅम]] | umpires = [[रोझ फर्नांडो]] (इं) आणि [[जेम्स ट्रेडवेल]] (इं) | motm = | toss = इसीबी डेव्हलपमेंट एकादशने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ==आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका== ===१ला आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २८ जून २०२५ | time = १४:३० | night = | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|ENG}} | score1 = २१०/५ (२० षटके) | runs1 = [[स्मृती मंधाना]] ११२ (६२) | wickets1 = [[लॉरेन बेल]] २/२७ (४ षटके) | score2 = ११३ (१४.५ षटके) | runs2 = [[नॅटली सायव्हर]] ६६ (४२) | wickets2 = [[श्री चरनी]] ४/१२ (३.५ षटके) | result = भारत ९७ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448397.html धावफलक] | venue = [[ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] | umpires = [[जेम्स मिडलब्रूक]] (इं) आणि [[जॅकलीन विल्यम्स]] (वे) | motm = [[स्मृती मंधाना]] (भा) | toss = इंग्लंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[श्री चरनी]]ने (भा) आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. * [[हर्लीन देओल]]ने (भा) आंतरराष्ट्रीय कारकिर्दीतील १००० धावा पूर्ण केल्या. * [[लॉरेन बेल]]ने (इं) आंतरराष्ट्रीय कारकिर्दीतील १००वा बळी घेतला.<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/india-tour-of-england-2025/69455-lauren-bell-surpasses-100-international-wickets-milestone-for-england.html |trans-title=इंग्लंडसाठी लॉरेन बेलने १०० आंतरराष्ट्रीय विकेटचा टप्पा ओलांडला|title=Lauren Bell Surpasses 100 International Wickets Milestone for England |work=महिला क्रिकेट |access-date=२३ सप्टेंबर २०२५}}</ref> * [[स्मृती मंधाना]] आणि [[शफाली वर्मा ]] (भा) यांनी महिला टी२० मध्ये सर्वाधिक पन्नासपेक्षा जास्त भागीदारी (२१) केल्या आणि ऑस्ट्रेलियाच्या एलिसा हिली आणि बेथ मूनी (२०) यांचा विक्रम मोडला.<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/eng-w-vs-ind-w-smriti-mandhana-shafali-verma-break-world-record-for-50-plus-partnership-2747730-2025-06-28 |trans-title=स्मृती मंधाना, शफाली वर्मा यांनी इंग्लंडविरुद्धच्या शानदार भागीदारीने विश्वविक्रम मोडला.|title=Smriti Mandhana, Shafali Verma break world record with stellar partnership vs England |work=[[इंडिया टुडे]] |access-date=२३ सप्टेंबर २०२५}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricket.com/news/smriti-mandhana-and-shafali-vermas-make-wt20i-partnership-history-6282025-1751120300342 |trans-title=स्मृती मंधाना आणि शफाली वर्मा यांनी महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० भागीदारीचा इतिहास घडवला |title=Smriti Mandhana And Shafali Verma Make WT20I Partnership History |work=क्रिकेट.कॉम |access-date=२३ सप्टेंबर २०२५ }}{{मृत दुवा|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[स्मृती मंधाना]] तिन्ही स्वरूपात शतके करणारी पहिली भारतीय महिला क्रिकेट खेळाडू ठरली.<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/smriti-mandhana-first-centuries-in-all-formats-india-vs-england-womens-t20i-10094580/ |trans-title==स्मृती मंधाना महिला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटच्या सर्व स्वरूपात शतके करणारी पहिली भारतीय खेळाडू ठरली.|title=Smriti Mandhana becomes first Indian to score centuries in all formats of women’s international cricket |work=[[द इंडियन एक्सप्रेस]] |access-date=२३ सप्टेंबर २०२५}}</ref> तिने टी२० मध्ये भारतीय महिला म्हणून सर्वाधिक धावा केल्या,<ref>{{cite web|url=https://www.news18.com/cricket/smriti-mandhana-breaks-record-of-highest-score-by-an-indian-batter-in-womens-t20is-ws-l-9409998.html |trans-title=|title=स्मृती मंधाना Breaks Record Of Highest Score By An Indian In Women's T20Is |work=News18 |access-date=30 जून २०२५}}</ref> आणि भारतासाठी टी२० मध्ये सर्वाधिक चौकारांसह ७८ धावा केल्या, दोन्ही मध्ये २०१८ मधील हरमनप्रीत कौरला मागे टाकले.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/stats-eng-vs-ind-1st-women-s-t20i-a-day-of-batting-highs-for-smriti-mandhana-and-india-1492241 |trans-title=आकडेवारी - मंधाना आणि भारतासाठी फलंदाजीच्या सर्वोच्च कामगिरीचा दिवस|title=Stats - A day of batting highs for Mandhana and India |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=२३ सप्टेंबर २०२५}}</ref> }} ===२रा आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १ जुलै २०२५ | time = १८:३० | night = yes | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|ENG}} | score1 = १८१/४ (२० षटके) | runs1 = [[अमनजोत कौर]] ६३[[नाबाद|*]] (४०) | wickets1 = [[लॉरेन बेल]] २/१७ (४ षटके) | score2 = १५७/७ (२० षटके) | runs2 = [[टॅम्सिन बोमाँट]] ५४ (३५) | wickets2 = [[श्री चरनी]] २/२८ (४ षटके) | result = भारत २४ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448398.html धावफलक] | venue = [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी क्रिकेट मैदान]], [[ब्रिस्टल]] | umpires = [[ॲना हॅरिस]] (इं) आणि [[जेम्स मिडलब्रूक]] (इं) | motm = [[अमनजोत कौर]] (भा) | toss = इंग्लंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[स्मृती मंधाना]] १५० आंतरराष्ट्रीय टी२० सामने खेळणारी दुसरी भारतीय महिला क्रिकेट खेळाडू ठरली.<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/smriti-mandhana-150-t20is-india-women-career-stats-records-debut-ind-w-vs-eng-news/article69760652.ece |trans-title=स्मृती मंधाना भारतीय महिलांसाठी १५० वा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना खेळण्यासाठी सज्ज|title=Smriti Mandhana set to play milestone 150th T20I for India Women |work=[[स्पोर्टस्टार]] |access-date=२३ सप्टेंबर २०२५}}</ref> * स्मृती मंधाना आणि [[शफाली वर्मा]] (भा) यांनी महिला टी२० मध्ये सर्वाधिक धावा (२,७२४) केल्या. त्यांनी ऑस्ट्रेलियाच्या [[बेथ मुनी]] आणि [[अलिसा हीली]] (२,७२०) यांना मागे टाकले.<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/smriti-mandhana-shafali-verma-record-womens-t20is-england-vs-india-2749189-2025-07-01 |trans-title=इंग्लंड महिला विरुद्ध भारत महिला : स्मृती मंधाना, शफाली वर्मा महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये पुन्हा इतिहास लिहिला|title=ENG-W vs IND-W: Smriti Mandhana, Shafali Verma script history again in Women's T20Is |work=[[इंडिया टुडे]] |access-date=२३ सप्टेंबर २०२५}}</ref><ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/englad-vs-india-2nd-t20i-bristol-most-partnership-runs-in-womens-t20-internationals-smriti-mandhana-shafali-verma/article69761570.ece |trans-title=इंग्लंड वि भारत : स्मृती मंधाना, शफाली वर्मा यांनी महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये सर्वाधिक भागीदारीचा विक्रम मोडला|title=ENG v IND: Smriti Mandhana, Shafali Vermabreak record for most partnership runs in Women’s T20Is |work=[[Sportstar]] |access-date=२३ सप्टेंबर २०२५}}</ref> * [[रिचा घोष]]ने (भा) आंतरराष्ट्रीय टी२० कारकिर्दीतील १,००० वी धाव काढली.<ref>{{cite web|url=https://www.india.com/sports/richa-ghosh-scripts-history-becomes-first-players-in-the-world-to-reach-this-milestone-7919498/ |trans-title=रिचा घोषने रचला इतिहास, हा टप्पा गाठणारी जगातील पहिली खेळाडू बनली|title=Richa Ghosh scripts history, becomes first players in the world to reach this milestone |work=इंडिया.कॉम|access-date=२३ सप्टेंबर २०२५}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.timesnownews.com/sports/cricket/richa-ghosh-creates-history-becomes-first-player-in-the-world-to-register-incredible-feat-article-152195514 |trans-title=रिचा घोषने इतिहास रचला; अविश्वसनीय कामगिरी नोंदवणारी जगातील पहिली खेळाडू बनली|title=Richa Ghosh Creates History; Becomes First Player In The World To Register Incredible Feat |work=टाइम्स नाऊ |access-date=२३ सप्टेंबर २०२५}}</ref> * [[टॅम्सिन बोमाँट]]ने (इं) आंतरराष्ट्रीय कारकिर्दीतील ७,००० धावा पूर्ण केल्या. }} ===३रा आं.टी.२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ४ जुलै २०२५ | time = १८:३५ | night = yes | team1 = {{crw-rt|ENG}} | team2 = {{crw|IND}} | score1 = १७१/९ (२० षटके) | runs1 = [[सोफिया डंकली]] ७५ (५३) | wickets1 = [[दीप्ती शर्मा]] ३/२७ (४ षटके) | score2 = १६६/५ (२० षटके) | runs2 = [[स्मृती मंधाना]] ५६ (४९) | wickets2 = [[लॉरेन फाइलर]] २/३० (४ षटके) | result = इंग्लंड ५ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448399.html धावफलक] | venue = [[द ओव्हल]], [[लंडन]] | umpires = [[सु रेडफर्न]] (इं) आणि [[जॅकलीन विल्यम्स]] (वे) | motm = [[सोफिया डंकली]] (इं) | toss = इंग्लंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[टॅम्सिन बोमाँट]]ने (इं) आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यांमध्ये पहिल्यांदाच इंग्लंडचे नेतृत्व केले.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/eng-vs-ind-2025-beaumont-stands-in-as-captain-as-sciver-brunt-suffers-groin-injury-1493325 |trans-title=सायव्हर-ब्रंटच्या कंबरेच्या दुखापतीनंतर बोमाँट कर्णधारपदी.|title=Beaumont stands in as captain after Sciver-Brunt suffers groin injury |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=२३ सप्टेंबर २०२५}}</ref> * [[राधा यादव]]ने (भा) आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये तिचा १०० वा बळी घेतला.<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/eng-w-vs-ind-w-1st-t20i-radha-yadav-becomes-second-indian-100-wickets-wt20is/article69748381.ece |trans-title=महिला टी-२० मध्ये १०० बळी घेणारी राधा यादव दुसरी भारतीय खेळाडू ठरली.|title=Radha Yadav becomes second Indian to take 100 wickets in Women’s T20Is |work=[[स्पोर्टस्टार]] |access-date=२३ सप्टेंबर २०२५}}</ref> * [[स्मृती मंधाना]]ने (भा) आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट कारकिर्दीतील ९,००० धावा पूर्ण केल्या.<ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/100064831655828/posts/1151180757052969/ |trans-title=९,००० आंतरराष्ट्रीय धावा! स्मृती मंधाना हा टप्पा गाठणारी केवळ ५वी आणि दुसरी भारतीय खेळाडू ठरली!|title=9,000 international runs! Smriti Mandhana becomes only the 5th and the 2nd Indian - to the milestone! |work=महिला क्रिकेट |via=Facebook |access-date=२३ सप्टेंबर २०२५}}</ref> }} ===४था आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ९ जुलै २०२५ | time = १८:३० | night = yes | team1 = {{crw-rt|ENG}} | team2 = {{crw|IND}} | score1 = १२६/७ (२० षटके) | runs1 = [[सोफिया डंकली]] २२ (१९) | wickets1 = [[राधा यादव]] २/१५ (४ षटके) | score2 = १२७/४ (१७ षटके) | runs2 = [[स्मृती मंधाना]] ३२ (३१) | wickets2 = [[इसी वाँग]] १/१८ (३ षटके) | result = भारत ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448400.html धावफलक] | venue = [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] | umpires = [[इयान ब्लॅकवेल]] (इं) आणि [[ॲना हॅरिस]] (इं) | motm = [[राधा यादव]] (भा) | toss = इंग्लंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = इंग्लंडच्या [[सोफी एसलस्टोन]]चा हा १००वा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना होता.<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/india-tour-of-england-2025/69984-sophie-ecclestone-becomes-first-left-arm-spinner-and-youngest-from-england-to-play-100-t20is.html |trans-title=सोफी एस्लस्टोन १०० टी२० सामने खेळणारी पहिली डावखुरा फिरकी गोलंदाज आणि इंग्लंडची सर्वात तरुण खेळाडू ठरली.|title=Sophie Ecclestone Becomes First Left-Arm Spinner and Youngest from England to Play 100 T20Is |work=महिला क्रिकेट |access-date=२३ सप्टेंबर २०२५}}</ref> * [[दीप्ती शर्मा]]ने (भा) आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये तिचा ३०० वा बळी घेतला.<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/india-tour-of-england-2025/69988-indias-all-rounder-deepti-sharma-becomes-2nd-indian-woman-to-complete-300-international-wickets.html |trans-title=भारताची अष्टपैलू क्रिकेट खेळाडू दीप्ती शर्मा ३०० आंतरराष्ट्रीय बळी पूर्ण करणारी दुसरी भारतीय महिला ठरली.|title=India’s All-Rounder Deepti Sharma becomes 2nd Indian Woman to complete 300 International Wickets |work=महिला क्रिकेट |access-date=२३ सप्टेंबर २०२५}}</ref> सर्वाधिक बळी घेणाऱ्या गोलंदाजांमध्ये ती दुसऱ्या क्रमांकावर आणि तर फिरकीपटूंमध्ये पहिल्या क्रमांकावर आहे तिने [[निदा दार]] (१४५ बळी) हिला मागे टाकले.<ref>{{cite web|url=https://www.indiatvnews.com/sports/cricket/deepti-sharma-creates-history-breaks-all-time-t20-record-during-ind-vs-eng-4th-t20i-2025-07-09-998191 |trans-title=भारत विरुद्ध इंग्लंड यांच्यातील चौथ्या टी२० सामन्यात दीप्ती शर्माने इतिहास रचला, सर्वकालीन टी२० विक्रम मोडला|title=Deepti Sharma creates history, breaks all-time T20 record during IND vs ENG 4th T20I |work=इंडिया टीव्ही |access-date=२३ सप्टेंबर २०२५}}</ref> * इंग्लंडच्या [[सोफी एसलस्टोन]]ने आंतरराष्ट्रीय कारकिर्दीतील ३०० बळी पूर्ण केले.<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/india-tour-of-england-2025/69992-sophie-ecclestone-completes-300-international-wickets-for-england.html |trans-title=सोफी एसलस्टोनचे इंग्लंडकडून ३०० आंतरराष्ट्रीय बळी पूर्ण|title=सोफी एसलस्टोन Completes 300 International Wickets for England |work=महिला क्रिकेट |access-date=२३ सप्टेंबर २०२५}}</ref> }} ===५वा आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १२ जुलै २०२५ | time = १८:३५ | night = yes | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|ENG}} | score1 = १६७/७ (२० षटके) | runs1 = [[शफाली वर्मा ]] ७५ (४१) | wickets1 = [[चार्ली डीन]] ३/२३ (४ षटके) | score2 = १६८/५ (२० षटके) | runs2 = [[डॅनी वायाट-हॉज]] ५६ (३७) | wickets2 = [[दीप्ती शर्मा]] २/३१ (४ षटके) | result = इंग्लंड ५ गडी राखून विजयी. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448401.html धावफलक] | venue = [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] | umpires = [[इयान ब्लॅकवेल]] (इं) आणि [[जॅकलीन विल्यम्स]] (वे) | motm = [[चार्ली डीन]] (इं) | toss = इंग्लंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[क्रांती गौड]]ने भारताकडून आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. * [[डॅनी वायाट-हॉज]], ३०० आंतरराष्ट्रीय सामने खेळणारी दुसरी इंग्लिश महिला क्रिकेट खेळाडू ठरली.<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/70151-danni-wyatt-hodge-becomes-2nd-english-player-after-charlotte-edwards-to-300-international-matches.html |trans-title=डॅनी वायाट-हॉज शार्लोट एडवर्ड्सनंतर ३०० आंतरराष्ट्रीय सामने खेळणारी दुसरी इंग्लिश खेळाडू बनली |title=Danni Wyatt-Hodge Becomes 2nd English Player After Charlotte Edwards to 300 International Matches |work=महिला क्रिकेट |access-date=२३ सप्टेंबर २०२५}}</ref> * [[रिचा घोष]]ने (भा) आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये २,००० धावा पूर्ण केल्या.<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/70148-richa-ghosh-completes-2000-international-runs-for-india.html |trans-title=रिचा घोषने भारतासाठी २,००० आंतरराष्ट्रीय धावा पूर्ण केल्या |title=Richa Ghosh Completes 2,000 International Runs for India |work=महिला क्रिकेट |access-date=२३ सप्टेंबर २०२५}}</ref> }} ==आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका== ===१ला आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १६ जुलै २०२५ | time = १३:०० | daynight = yes | team1 = {{crw-rt|ENG}} | team2 = {{crw|IND}} | score1 = २५८/६ (५० षटके) | runs1 = [[सोफिया डंकली]] ८३ (९२) | wickets1 = [[स्नेह राणा]] २/३१ (१० षटके) | score2 = २६२/६ (४८.२ षटके) | runs2 = [[दीप्ती शर्मा]] ६२[[नाबाद|*]] (६४) | wickets2 = [[चार्ली डीन]] २/५२ (१० षटके) | result = भारत ४ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448402.html धावफलक] | venue = [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] | umpires = [[सु रेडफर्न]] (इं) आणि [[जॅकलीन विल्यम्स]] (वे) | motm = [[दीप्ती शर्मा]] (भा) | toss = इंग्लंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[नॅटली सायव्हर]]ने (इं) इंग्लंडमध्ये एकदिवसीय सामन्यात २,००० धावा पूर्ण केल्या.<ref name=records>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/eng-w-vs-ind-w-1st-odi-all-milestones-records-broken-list/article69820523.ece/ |trans-title=भारताच्या धावांचा पाठलाग ते स्मृतीच्या ४५०० धावांपर्यंत: इंग्लंड महिला विरुद्ध भारत महिला पहिल्या एकदिवसीय सामन्यात सर्व टप्पे आणि विक्रम मोडले|title=From India’s chase to Smriti’s 4500 runs: All milestones and records broken during England Women vs India Women 1st ODI |work=[[स्पोर्टस्टार]] |access-date=२४ सप्टेंबर २०२५}}</ref> * [[स्मृती मंधाना]] आणि [[प्रतिका रावळ]] (भा) यांनी महिला एकदिवसीय सामन्यांमध्ये भागीदारीत १००० धावा पूर्ण केल्या. <ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/smriti-mandhana-pratika-rawal-england-vs-india-womens-odi-record-2757224-2025-07-17 |trans-title=स्मृती मंधाना, प्रतिका रावळ यांचा पहिल्या महिला एकदिवसीय सामन्यात भागीदारीचा विश्वविक्रम|title=Smriti Mandhana, Pratika Rawal set partnership world record in 1st Women's ODI |work=[[इंडिया टुडे]] |access-date=२४ सप्टेंबर २०२५}}</ref> * महिला एकदिवसीय सामन्यांमध्ये भारताचा हा धावांचा दुसरा सर्वात मोठा यशस्वी पाठलाग होता.<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/india-highest-successful-chase-womens-odis-stats-list-eng-w-vs-ind-w-1st-odi/article69820571.ece |trans-title=महिला एकदिवसीय सामन्यांमध्ये भारताने दुसऱ्या क्रमांकाचा यशस्वी पाठलाग केला.|title=India registers its second-highest successful chase in Women’s ODIs |work=[[स्पोर्टस्टार]] |access-date=२४ सप्टेंबर २०२५}}</ref> }} ===२रा आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १९ जुलै २०२५ | time = ११:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|ENG}} | score1 = १४३/८ (२९ षटके) | runs1 = [[स्मृती मंधाना]] ४२ (५१) | wickets1 = [[सोफी एसलस्टोन]] ३/२७ (६ षटके) | score2 = ११६/२ (२१ षटके) | runs2 = [[एमी जोन्स]] ४६[[नाबाद|*]] (५७) | wickets2 = [[स्नेह राणा]] १/१२ (३ षटके) | result = इंग्लंड ८ गडी राखून विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धत]]) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448403.html धावफलक] | venue = [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] | umpires = [[ॲना हॅरिस]] (इं) आणि [[रॉबर्ट व्हाईट]] (इं) | motm = [[सोफी एसलस्टोन]] (इं) | toss = इंग्लंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी २९ षटकांचा खेळविण्यात आला. * पावसामुळे इंग्लंड समोर २४ षटकांमध्ये ११५ धावांचे सुधारित लक्ष्य ठेवण्यात आले. | notes = }} ===३रा आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २२ जुलै २०२५ | time = १३:०० | daynight = yes | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|ENG}} | score1 = ३१८/५ (५० षटके) | runs1 = [[हरमनप्रीत कौर]] १०२ (८४) | wickets1 = [[सोफी एसलस्टोन]] १/२८ (१० षटके) | score2 = ३०५ (४९.५ षटके) | runs2 = [[नॅटली सायव्हर]] ९८ (१०५) | wickets2 = [[क्रांती गौड]] ६/५२ (९.५ षटके) | result = भारत १३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448404.html धावफलक] | venue = [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] | umpires = [[रॉबर्ट व्हाइट]] (इं) आणि [[जॅकलीन विल्यम्स]] (वे) | motm = [[हरमनप्रीत कौर]] (भा) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[जेमायमाह रॉड्रिगेस]]चा (भा) हा ५०वा आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना होता.<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/70574-jemimah-rodrigues-completes-50-odis-indias-middle-order-star-shines-at-chester-le-street.html |trans-title=जेमायमाह रॉड्रिगेसने ५० एकदिवसीय सामने पूर्ण केले: चेस्टर-ले-स्ट्रीट येथे भारताचा मधल्या फळीतील स्टार चमकला|title=Jemimah Rodrigues Completes 50 ODIs: India’s Middle-Order Star Shines at Chester-le-Street |work=महिला क्रिकेट |access-date=२४ सप्टेंबर २०२५}}</ref> * [[हरमनप्रीत कौर]]ने (भा) ४,००० धावा पूर्ण केल्या,<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/harmanpreet-kaur-4000-runs-womens-odis-india-stats-record-ind-w-vs-eng-series/article69818644.ece |trans-title=महिला वनडेमध्ये ४००० धावा पूर्ण करणारी हरमनप्रीत कौर तिसरी भारतीय ठरली|title=Harmanpreet Kaur becomes third Indian to complete 4000 runs in Women’s ODIs |work=[[स्पोर्टस्टार]] |access-date=२४ सप्टेंबर २०२५}}</ref> आणि इंग्लंडमध्ये आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये १,००० धावा करणारी दुसरी भारतीय महिला क्रिकेट खेळाडू बनली.<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/70619-harmanpreet-kaur-becomes-the-2nd-indian-after-mithali-raj-to-surpass-1000-odi-runs-in-england.html |trans-title=हरमनप्रीत कौर इंग्लंडमध्ये १००० एकदिवसीय धावा पूर्ण करणारी मिताली राजनंतर दुसरी भारतीय खेळाडू ठरली.|title=Harmanpreet Kaur becomes the 2nd Indian after Mithali Raj to surpass 1000 ODI runs in England |work=महिला क्रिकेट |access-date=२४ सप्टेंबर २०२५}}</ref><ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/eng-w-vs-ind-w-3rd-odi-all-records-and-milestones-harmanpreet-kaur-jemimah-rodrigues/article69843641.ece |trans-title=इंग्लंड महिला विरुद्ध भारत महिला तिसऱ्या सामन्यात मोडलेले सर्व विक्रम आणि गाठलेले टप्पे|title=All records broken and milestones achieved during England Women vs India Women third match |work=[[स्पोर्टस्टार]] |access-date=२४ सप्टेंबर २०२५}}</ref> * [[जेमायमाह रॉड्रिगेस]]च्या (भा) आंतरराष्ट्रीय कारकिर्दीतील ४,००० धावा पूर्ण.<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/70615-jemimah-rodrigues-crosses-4000-international-runs-for-india-at-just-24.html |trans-title=जेमायमाह रॉड्रिगेसने अवघ्या 24 व्या वर्षी भारतासाठी 4000 आंतरराष्ट्रीय धावा पार केल्या|title=Jemimah Rodrigues Crosses 4000 International Runs for India at Just 24 |work=महिला क्रिकेट |access-date=२४ सप्टेंबर २०२५}}</ref> * [[नॅटली सायव्हर]]च्या (इं) आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय कारकिर्दीतील ४,००० धावा पूर्ण.<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/70623-nat-sciver-brunt-crosses-4000-odi-runs-becomes-6th-english-player-to-achieve-milestone.html |trans-title=नॅटली सायव्हरने ४००० आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय धावा ओलांडल्या, टप्पा गाठणारी ६वी इंग्लिश खेळाडू ठरली|title=नॅटली सायव्हर Crosses 4000 ODI Runs, becomes 6th English Player to Achieve Milestone |work=महिला क्रिकेट |access-date=२४ सप्टेंबर २०२५}}</ref> * [[क्रांती गौड]]ने (भा) आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यात पहिल्यांदाच [[पंचबळी|बळींचे पंचक]] घेतले.<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/135093/harmanpreet-ton-goud-six-for-guide-india-to-series-win |trans-title=हरमनप्रीतचे शतक आणि गौडच्या सहा बळींमुळे भारताचा मालिका विजय.|title=Harmanpreet ton, Goud six-for guide India to series win |work=क्रिकबझ्झ |access-date=२४ सप्टेंबर २०२५}}</ref> }} == नोंदी == {{Notelist}} == संदर्भयादी == {{Reflist}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/india-women-in-england-2025-1448388 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५}} [[वर्ग: आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५]] [[वर्ग: भारतीय महिला क्रिकेट संघाचे इंग्लंड दौरे|२०२५]] [[वर्ग: भारतीय महिला क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|इंग्लंड]] [[वर्ग: आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघाचे इंग्लंड दौरे]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] cdswidattrlsbi81h60rc2868s4zy8f 0 372434 2701145 2684325 2026-08-11T23:25:42Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701145 wikitext text/x-wiki [[File:Sultan- largest amongst all the tigers at PTR.png|thumb|Sultan- largest amongst all the tigers in the Pilibhit tiger reserve]] '''पिलीभीत व्याघ्र प्रकल्प''' हे भारतातील [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील तराई प्रदेशात स्थित आहे. हे 2014 मध्ये व्याघ्र अभयारण्य म्हणून स्थापित केले गेले होते, हे अंदाजे 730 चौरस किलोमीटर क्षेत्रफळ व्यापते, जे पिलीभीत आणि शाहजहानपूर जिल्ह्यांमध्ये पसरलेले आहे. राखीव मोठ्या तेराई आर्क लँडस्केपचा एक भाग आहे, भारत आणि नेपाळला जोडणारा आणि विविध प्रकारच्या वनस्पती आणि जीवजंतूंना आधार देणारा एक महत्त्वपूर्ण निवासस्थान आहे. ईशान्येला शारदा नदी आणि नैऋत्येला घाघरा नदीच्या सीमेवर, पिलीभीतच्या लँडस्केपमध्ये हिरवीगार साल जंगले, उंच गवताळ प्रदेश, [[दलदल]] आणि सुपीक पूर मैदाने आहेत. पिलीभीत जिल्ह्याच्या एकूण भौगोलिक क्षेत्रापैकी सुमारे २१% क्षेत्र राखीव क्षेत्राच्या मर्यादेत येते, ज्यामुळे ते उत्तर प्रदेशातील सर्वात वन-समृद्ध जिल्ह्यांच्या श्रेणीत येते. त्यात वरच्या उत्तरेकडील मैदानात [[भारत]] - [[नेपाळ]] सीमेवरील हिमालयीन सखल भूभाग समाविष्ट आहे. उंच गवताळ प्रदेश, साल जंगले आणि दलदलीच्या परिसंस्थेद्वारे हे अधिवास ओळखले जाते, जे पावसाळ्यात जवळच्या नद्या, नदीकाठे आणि तलावांमधून येणाऱ्या नियमित पूर घटनांद्वारे राखले जाते. शारदा सागर धरण 22 लांबीपर्यंत वाढलेले आहे. राखीव क्षेत्राच्या काठावर आहे.<ref name="district wise area percentage">{{cite web|url=https://dfe.gov.in/uploads/documents/pilibhit_tiger_reserve_coimbatore.pdf|title=district wise area percentage of Pilibhit tiger reserve|publisher=Central Academy for state forest service}}</ref><ref name="Chanchani 2015">{{cite journal |author=Chanchani, P. |year=2015 |title=Pilibhit tiger reserve: conservation opportunities and challenges |journal=Economic and Political Weekly |volume=50 |issue=20 |page=19 |url=https://www.epw.in/journal/2015/20/reports-states-web-exclusives/pilibhit-tiger-reserve.html}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://projecttiger.nic.in/pilibhit.htm|title=Pilibhit tiger reserve|website=Reserve Guide – Project Tiger Reserves In India|publisher=National Tiger Conservation Authority|access-date=29 February 2012}}</ref><ref name="Mammals">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mee-tr.wii.gov.in/Home/Geospatial/pilibhit-tiger-reserve#process|title=Pilibhit tiger reserve - mammals}}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://upforest.gov.in/web/forestnew/upfd_PTR.aspx|title=556 birds species|website=Govt. of Uttar Pradesh|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124101744/http://upforest.gov.in/web/forestnew/upfd_PTR.aspx|archive-date=24 January 2020|access-date=8 October 2025}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pilibhittigerreserve.in/biodiversity.php|title=Biodiversity|website=pilibhittigerreserve.in/|access-date=2025-10-25|archive-date=2026-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20260124181929/https://pilibhittigerreserve.in/biodiversity.php|url-status=dead}}</ref> भव्य [[भारतीय वाघ|बंगाल वाघाचे]] निवासस्थान, राखीव बिबट्या, दलदलीतील हरण, वन्य डुक्कर आणि 300 हून अधिक पक्ष्यांच्या प्रजातींना देखील आश्रय देते, ज्यामुळे ते वन्यजीव प्रेमी आणि पक्षी निरीक्षकांसाठी आश्रयस्थान बनले आहे. पिलीभीतमधील जंगले आणि पाणथळ प्रदेशांचे अद्वितीय मिश्रण वाघ आणि इतर मोठ्या सस्तन प्राण्यांसाठी आदर्श प्रजनन ग्राउंड प्रदान करते. 2020 मध्ये, एका दशकात वाघांची संख्या दुप्पट केल्याबद्दल त्याला “TX2 पुरस्कार” देऊन सन्मानित करण्यात आले—त्याच्या यशस्वी संवर्धन प्रयत्नांचा दाखला. आज, पिलीभीत व्याघ्र प्रकल्प हे जैवविविधता संवर्धनाचे मॉडेल म्हणून उभे आहे, शाश्वत सामुदायिक विकासासह पर्यावरणीय संरक्षणाचा समतोल साधत आहे.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bareilly/pilibhit-tiger-reserve-introduces-new-method-to-count-tigers-by-gender/articleshow/123317399.cms |title=Pilibhit tiger reserve introduces new method to count tigers by gender |work=The Times of India}}</ref><ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bareilly/three-tigresses-with-nine-cubs-spotted-at-pilibhit-tiger-reserve-sign-of-rise-in-big-cat-count/articleshow/120288498.cms |title=Three tigresses with nine cubs spotted at Pilibhit tiger reserve; sign of rise in big cat count|work=The Times of India}}</ref> [[File:Range map of Pilibhit Tiger Reserve.jpg|thumb|left|300px|पिलीभीत व्याघ्र प्रकल्प रेंज नकाशा]] [[File:Topographic map of Pilibhit reserved forest, 1955.jpg|thumb|right|300px|''पिलीभीत व्याघ्र प्रकल्प'' चा ऐतिहासिक टोपोग्राफिक नकाशा, यू.एस. आर्मी 1955 मध्ये.]] [[File:View of Pilibhit tiger reserve, from space with Sharda river, Gangetic Plain, and the Himalayas.jpg|thumb|left|300px|[[आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानक|ISS]], [[अंतराळवीर]] डॉन पेटिट यांनी शारदा नदी, इंडो-गंगेच्या मैदान, द्वारे फ्रेम केलेले पिलीभीत व्याघ्र प्रकल्प (मध्यभागी) छायाचित्रण केले.<ref name="Pilibhit reserve area view from the space">{{cite web |title= Pilibhit reserve area view from the space |work=NASA|url= https://earthobservatory.nasa.gov/images/147980/himalayas-near-and-far/}}</ref>]] {{clear}} == तसेच पहा == * [[दुधवा राष्ट्रीय उद्यान]] * [[व्याघ्रप्रकल्प|प्रोजेक्ट टायगर]] == संदर्भ == {{reflist}} == नोंदी == {{Notelist}} == बाह्य दुवे == * {{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://datazone.birdlife.org/site/factsheet/pilibhit-tiger-reserve|title=BirdLife International (2025) Site factsheet: Pilibhit tiger reserve|date=2025|publisher=BirdLife International}} * [https://web.archive.org/web/20040817233242/http://projecttiger.nic.in/corbettmap.htm Map of the park provided by Project Tiger Directorate, Ministry of Environment, Govt of India.] * https://pilibhittigerreserve.in/{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://pilibhittigerreserves.com/ * https://pilibhittigerreserve.net/ [[वर्ग:पिलीभीत जिल्हा]] p611mx7a9olh22r6sgxg3scrzn8xuq7 0 373677 2701092 2700156 2026-08-11T17:58:14Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 4 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701092 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२५–२६ | team1_image = Flag of India.svg | team1_name = भारत | team2_image = Flag of South Africa.svg | team2_name = दक्षिण आफ्रिका | from_date = १४ नोव्हेंबर | to_date = १९ डिसेंबर २०२५ | team1_captain = [[शुभमन गिल]]{{efn|name="Pant"|दुसऱ्या कसोटीमध्ये [[ऋषभ पंत]]ने संघाचे नेतृत्व केले.}} <small>(कसोटी)</small><br>[[लोकेश राहुल]] <small>(ए.दि.)</small> | team2_captain = [[टेंबा बावुमा]]{{efn|name="Markram"|पहिल्या एकदिवसीय सामन्यामध्ये [[एडन मार्करम]]ने दक्षिण आफ्रिकेचे नेतृत्व केले.}} <small>(कसोटी आणि ए.दि.)</small><br>[[एडन मार्करम]] <small>(टी२०)</small> | no_of_tests = 2 | team1_tests_won = 0 | team2_tests_won = 2 | team1_tests_most_runs = [[वॉशिंग्टन सुंदर]] (१२४) | team2_tests_most_runs = [[ट्रिस्टन स्टब्स]] (१६३) | team1_tests_most_wickets = [[रवींद्र जडेजा]] (१०) | team2_tests_most_wickets = [[सायमन हार्मर]] (१७) | player_of_test_series = [[सायमन हार्मर]] (द) | no_of_ODIs = 3 | team1_ODIs_won = 2 | team2_ODIs_won = 1 | team1_ODIs_most_runs = [[विराट कोहली]] (३०२) | team2_ODIs_most_runs = [[मॅथ्यू ब्रीट्झके]] (१६४) | team1_ODIs_most_wickets = [[कुलदीप यादव]] (९) | team2_ODIs_most_wickets = [[मार्को यान्सिन]] (४) | player_of_ODI_series = [[विराट कोहली]] (भा) | no_of_twenty20s = 5 | team1_twenty20s_won = 3 | team2_twenty20s_won = 1 | team1_twenty20s_most_runs = [[टिळक वर्मा]] (१८७) | team2_twenty20s_most_runs = [[क्विंटन डी कॉक]] (१५६) | team1_twenty20s_most_wickets = [[वरुण चक्रवर्ती]] (१०) | team2_twenty20s_most_wickets = [[लुंगी न्गिदी]] (६) | player_of_twenty20_series = [[वरुण चक्रवर्ती]] (भा) }} [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघ]] नोव्हेंबर आणि डिसेंबर २०२५ मध्ये [[भारतीय क्रिकेट संघ]]ाविरुद्ध खेळण्यासाठी [[भारत]]ाच्या दौऱ्यावर आला होता.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/bcci-announces-india-s-home-schedule-for-2025-with-west-indies-south-africa-set-to-visit |trans-title=२०२५ च्या घरच्या वेळापत्रकात भारत वेस्ट इंडिज आणि दक्षिण आफ्रिकेचे यजमानपद भूषवणार|title=India to host West Indies, South Africa in packed 2025 home schedule |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=१३ नोव्हेंबर २०२५}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/133924/guwahati-to-host-indias-second-test-against-south-africa |trans-title=भारत विरुद्ध दक्षिण आफ्रिका यांच्यातील दुसरा कसोटी सामना गुवाहाटी येथे होणार.|title=Guwahati to host India's second Test against South Africa |work=[[क्रिकबझ्झ]] |access-date=१३ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> या दौऱ्यावर दोन [[कसोटी सामना|कसोटी]], तीन [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] आणि पाच [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळवले गेले.<ref>{{cite web |trans-title=पुरुषांचा भविष्यातील दौरा कार्यक्रम |title=Men's Future Tours Program |url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |access-date=१३ नोव्हेंबर २०२५ |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |archive-date=2022-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226133751/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |url-status=dead }}</ref> ही कसोटी मालिका [[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद]] स्पर्धेचा भाग होती.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/india-announce-men-s-home-bilateral-international-fixtures-for-2025-26-1479374 |trans-title=भारत वेस्ट इंडिज आणि दक्षिण आफ्रिकेचे यजमानपद भूषवणार; गुवाहाटीला पहिला कसोटी सामना|title=India to host West Indies and South Africa; Guwahati gets its first Test match |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=१३ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> एप्रिल २०२५ मध्ये, [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]]ाने २०२५-२६ च्या घरगुती आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा भाग म्हणून दौऱ्याच्या वेळापत्रकांची पुष्टी केली.<ref>{{cite web |url=https://www.bcci.tv/bccilink/articles/SY9lTZWw |trans-title=बीसीसीआयने जाहीर केले २०२५ च्या टीम इंडियाचे (वरिष्ठ पुरुष) आंतरराष्ट्रीय होम सीझनसाठी वेळापत्रक |title=BCCI announces fixtures for Team India (Senior Men) international home season 2025 |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |access-date=१३ नोव्हेंबर २०२५ }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> जून २०२५ मध्ये पहिल्या कसोटीचे ठिकाण [[अरुण जेटली स्टेडियम|दिल्ली]]हून [[इडन गार्डन्स|कोलकाता]] येथे बदलण्यात आले.<ref>{{cite web |trans-title=बीसीसीआयने टीम इंडिया (आंतरराष्ट्रीय घरच्या हंगामात) आणि दक्षिण आफ्रिका दौऱ्यासाठी अद्ययावत ठिकाणांची घोषणा केली. |title=BCCI announces updated venues for Team India (Int'l home season) & South Africa A Tour of India |url=https://www.bcci.tv/articles/2025/news/55556221/bcci-announces-updated-venues-for-team-india-int-l-home-season-south-africa-a-tour-of-india |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] |access-date=१३ नोव्हेंबर २०२५ |archive-date=2025-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224053348/https://www.bcci.tv/articles/2025/news/55556221/bcci-announces-updated-venues-for-team-india-int-l-home-season-south-africa-a-tour-of-india |url-status=dead }}</ref> ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left;margin:auto" |- !colspan="3" |{{cr|IND}} !colspan="3" |{{cr|SA}} |- !कसोटी<ref>{{cite web |url=https://www.bcci.tv/bccilink/articles/9dHttqtw |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेविरुद्धच्या कसोटी मालिकेसाठी भारतीय संघाची घोषणा |title=India's squad for Test series against South Africa announced |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ |बीसीसीआय]] |access-date=१४ नोव्हेंबर २०२५ }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bcci.tv/articles/2025/news/55556297/india-s-squad-for-idfc-first-bank-t20i-series-against-south-africa-announced |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेविरुद्धच्या आयडीएफसी फर्स्ट बँक टी२० मालिकेसाठी भारतीय संघाची घोषणा|title=India's squad for IDFC First Bank T20I series against South Africa announced |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ |बीसीसीआय]] |access-date=४ डिसेंबर २०२५}}</ref> !आं.ए.दि.<ref>{{cite web |url=https://www.bcci.tv/bccilink/articles/IKhXR6uw |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेविरुद्धच्या आयडीएफसी फर्स्ट बँक वनडे मालिकेसाठी भारतीय संघाची घोषणा |title=India's squad for IDFC First Bank ODI series against South Africa announced |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ |बीसीसीआय]] |access-date=२६ नोव्हेंबर २०२५ }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> !आं.टी२० !कसोटी<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/bavuma-back-as-proteas-announce-test-squad-for-india-series |trans-title=भारताच्या मालिकेसाठी प्रोटीज संघाची घोषणा, बावुमाचे पुनरागमन|title=Bavuma back as Proteas announce Test squad for India series |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=२६ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> !आं.ए.दि.<ref>{{cite web|url=https://cricket.co.za/proteas-mens-squads-announced-for-india-white-ball-tour/ |trans-title=भारताच्या व्हाईट बॉल दौऱ्यासाठी प्रोटीयाज पुरुष संघाची घोषणा|title=Proteas Men's squads announced for India white ball tour |work=[[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]] |access-date=21 November 2025}}</ref> !आं.टी२०<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/south-africa-announce-odi-and-t20i-squads-for-india-tour |trans-title=भारत दौऱ्यासाठी दक्षिण आफ्रिकेचा एकदिवसीय आणि टी-२० संघ जाहीर|title=South Africa announce ODI and T20I squads for India tour |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] | access-date= २६ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * [[शुभमन गिल]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[ऋषभ पंत]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[जसप्रीत बुमराह]] * [[आकाश दीप]] * [[रवींद्र जडेजा]] * [[यशस्वी जैस्वाल]] * [[ध्रुव जुरेल]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[देवदत्त पडिक्कल]] * [[अक्षर पटेल]] * [[लोकेश राहुल]] * [[नितीश कुमार रेड्डी]]{{efn|name="Squad2T"|फक्त दुसऱ्या कसोटीसाठी संघात समावेश.}} * [[मोहम्मद सिराज]] * [[साई सुदर्शन]] * [[वॉशिंग्टन सुंदर]] * [[कुलदीप यादव]] | * [[लोकेश राहुल]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[ऋतुराज गायकवाड]] * [[रवींद्र जडेजा]] * [[यशस्वी जैस्वाल]] * [[ध्रुव जुरेल]] * [[विराट कोहली]] * [[प्रसिद्ध कृष्ण]] * [[ऋषभ पंत]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[हर्षित राणा]] * [[नितीशकुमार रेड्डी]] * [[रोहित शर्मा]] * [[अर्शदीप सिंग]] * [[वॉशिंग्टन सुंदर]] * [[टिळक वर्मा]] * [[कुलदीप यादव]] | * [[सूर्यकुमार यादव]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[शुभमन गिल]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[शाहबाज अहमद]]{{efn|name="Squad4&5T20"|फक्त ४थ्या आणि ५व्या आं.टी२० सामन्यासाठी संघात समावेश.}} * [[जसप्रीत बुमराह]] * [[वरुण चक्रवर्ती]] * [[शिवम दुबे]] * [[हार्दिक पांड्या]] * [[अक्षर पटेल]] * [[हर्षित राणा]] * [[संजू सॅमसन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[अभिषेक शर्मा]] * [[जितेश शर्मा]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[अर्शदीप सिंग]] * [[वॉशिंग्टन सुंदर]] * [[टिळक वर्मा]] * [[कुलदीप यादव]] | * [[टेंबा बावुमा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[कॉर्बिन बॉश]] * [[डेवाल्ड ब्रेव्हिस]] * [[टोनी डी झॉर्झी]] * [[झुबेर हमझा]] * [[सायमन हार्मर]] * [[मार्को यान्सिन]] * [[केशव महाराज]] * [[एडन मार्करम]] * [[वियान मल्डर]] * [[सेनुरन मुथुसामी]] * [[लुंगी न्गिदी]]{{efn|name="Squad2T"}} * <s>[[कागिसो रबाडा]]</s> * [[रायन रिकलटन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[ट्रिस्टन स्टब्स]] * [[काइल व्हेरेइन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) | * [[टेंबा बावुमा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[ओटनील बार्टमन]] * [[कॉर्बिन बॉश]] * [[मॅथ्यू ब्रीट्झके]] * [[डेवाल्ड ब्रेव्हिस]] * [[नांद्रे बर्गर]] * [[क्विंटन डी कॉक]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[टोनी डी झॉर्झी]] * [[रुबिन हर्मन]] * [[केशव महाराज]] * [[मार्को यान्सिन]] * [[एडन मार्करम]] * [[रायन रिकलटन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[प्रेनेलन सुब्रायेन]] | * [[एडन मार्करम]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[ओटनील बार्टमन]] * [[कॉर्बिन बॉश]] * [[डेवाल्ड ब्रेव्हिस]] * [[क्विंटन डी कॉक]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * <s>[[टोनी डी झॉर्झी]]</s> * [[डोनोव्हन फरेरा]] * [[रीझा हेंड्रिक्स]] * [[मार्को यान्सिन]] * [[जॉर्ज लिंडे]] * <s>[[क्वेना मफाका]]</s> * [[डेव्हिड मिलर]] * [[लुंगी न्गिदी]] * [[ॲनरिक नॉर्त्ये]] * [[लुथो सिपामला]] * [[ट्रिस्टन स्टब्स]] |} १२ नोव्हेंबर रोजी, दक्षिण आफ्रिका अ विरुद्धच्या अनधिकृत एकदिवसीय मालिकेसाठी भारत अ संघात सामील होण्यासाठी [[नितीश कुमार रेड्डी]]ला पहिल्या कसोटीसाठी संघातून वगळण्यात आले.<ref>{{cite web |url=https://www.bcci.tv/bccilink/articles/WaDcduMW |trans-title=पहिल्या कसोटीसाठी नितीश कुमार रेड्डीला भारतीय संघातून वगळले. |title=Nitish Kumar Reddy released from India’s squad for the first Test |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |access-date=२६ नोव्हेंबर २०२५ }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=https://cricbuzz.com/cricket-news/136297/nitish-reddy-released-from-indias-squad-for-kolkata-test |trans-title=कोलकाता कसोटीसाठी भारतीय संघातून नितीश रेड्डीला वगळले.|title=Nitish Reddy released from India's squad for Kolkata Test |work=[[क्रिकबझ्झ]] |access-date=२६ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> २१ नोव्हेंबर रोजी, [[शुभमन गिल]]ला मानेला दुखापत झाल्यामुळे दुसऱ्या कसोटीतून बाहेर काढण्यात आले.<ref>{{cite web |url=https://www.bcci.tv/bccilink/articles/bvZVtLC6 |trans-title=शुभमन गिल गुवाहाटीतील दुसऱ्या कसोटीतून बाहेर |title=Shubman Gill ruled out of 2nd Test in Guwahati |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |access-date=२६ नोव्हेंबर २०२५ }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> १८ नोव्हेंबर रोजी, [[कागिसो रबाडा]]च्या सोबत [[लुंगी न्गिडी]]ला कसोटी संघात समाविष्ट करण्यात आले.<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/india-vs-south-africa/ind-vs-sa-guwahati-test-proteas-add-lungi-ngidi-as-cover-for-kagiso-rabada/articleshow/125415340.cms |trans-title=भारत विरुद्ध दक्षिण आफ्रिका: गुवाहाटी कसोटी - कागिसो रबाडाच्या जागी आफ्रिकेने लुंगी न्गिडीला संघात घेतले|title=IND vs SA: Guwahati Test - Proteas add Lungi Ngidi as cover for Kagiso Rabada |work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]] |access-date=२६ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> २१ नोव्हेंबर रोजी, [[कागिसो रबाडा]]ला बरगडीच्या हाडाच्या दुखापतीमुळे दुसऱ्या कसोटीतून बाहेर काढण्यात आले.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/ind-vs-sa-rib-injury-rules-kagiso-rabada-out-of-second-test-too-1512099 |trans-title=बरगड्यांच्या दुखापतीमुळे कागिसो रबाडा दुसऱ्या कसोटीतूनही बाहेर|title=Rib injury rules Kagiso Rabada out of second Test too |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=२६ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> ६ डिसेंबर रोजी, [[टोनी डी झॉर्झी]] दुखापतीमुळे टी२० मालिकेतून बाहेर पडला आणि [[क्वेना मफाका]]ने टी२० मालिकेतून माघार घेतली आणि त्याच्या जागी [[लुथो सिपामला]]ची निवड करण्यात आली.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/ind-vs-sa-injured-nandre-burger-toni-de-zorzi-ruled-out-of-third-odi-against-india-1514613 |trans-title=दुखापतग्रस्त बर्गर, डी झोर्झी भारताविरुद्धच्या तिसऱ्या एकदिवसीय सामन्यातून बाहेर|title=Injured Burger, de Zorzi out of third ODI against India |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=७ डिसेंबर २०२५}}</ref> == कसोटी मालिका == ===१ली कसोटी=== {{Two-innings cricket match | date = १४–१८ नोव्हेंबर २०२५ | team1 = {{cr-rt|RSA}} | team2 = {{cr|IND}} | score-team1-inns1 = १५९ (५५ षटके) | runs-team1-inns1 = [[एडन मार्करम]] ३१ (४८) | wickets-team1-inns1 = [[जसप्रीत बुमराह]] ५/२७ (१४ षटके) | score-team2-inns1 = १८९ (६२.२ षटके) | runs-team2-inns1 = [[लोकेश राहुल]] ३९ (११९) | wickets-team2-inns1 = [[सायमन हार्मर]] ४/३० (१५.२ षटके) | score-team1-inns2 = १५३ (५४ षटके) | runs-team1-inns2 = [[टेंबा बावुमा]] ५५ (१३६) | wickets-team1-inns2 = [[रवींद्र जडेजा]] ४/५० (२० षटके) | score-team2-inns2 = ९३ (३५ षटके) | runs-team2-inns2 = [[वॉशिंग्टन सुंदर]] ३१ (९२) | wickets-team2-inns2 = [[सायमन हार्मर]] ४/२१ (१४ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका ३० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1479571.html धावफलक] | venue = [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] | umpires = [[ख्रिस गाफने]] (न्यू) आणि [[रॉड टकर ]] (ऑ) | motm = [[सायमन हार्मर]] (द) | toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला | rain = | notes = [[लोकेश राहुल]] आणि [[रवींद्र जडेजा]] (भा) या दोघांनी कसोटीत त्यांच्या ४,००० धावा पूर्ण केल्या.<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/ind-vs-sa-kl-rahul-4000-runs-test-cricket-stats-records-india-south-africa-day-2-kolkata-news/article70282900.ece |trans-title=भारत विरुद्ध दक्षिण आफ्रिका: के.एल. राहुलच्या कसोटी क्रिकेटमध्ये ४००० धावा पूर्ण|title=IND vs SA: K.L. Rahul completes 4000 runs in Test cricket |work=[[सुपरस्टार]] |access-date=१६ नोव्हेंबर २०२५}}</ref><ref>{{cite web|url=https://cricket.one/match-hub/ravindra-jadeja-enters-exclusive-club-becomes-4th-player-to-attain-massive-test-milestone/69181f1439a217ec3c759351|trans-title=रवींद्र जडेजा एका खास क्लबमध्ये सामील; कसोटी क्रिकेटमध्ये मोठा टप्पा गाठणारा ठरला चौथा खेळाडू.|title=Ravindra Jadeja enters exclusive club; becomes 4th player to attain massive Test milestone|work=वन क्रिकेट|access-date=१६ नोव्हेंबर २०२५|archive-date=2025-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115102915/https://cricket.one/match-hub/ravindra-jadeja-enters-exclusive-club-becomes-4th-player-to-attain-massive-test-milestone/69181f1439a217ec3c759351|url-status=dead}}</ref> * विश्व कसोटी अजिंक्यपद गुण: दक्षिण आफ्रिका १२, भारत ०. }} ===२री कसोटी=== {{Two-innings cricket match | date = २२–२६ नोव्हेंबर २०२५ | team1 = {{cr-rt|RSA}} | team2 = {{cr|IND}} | score-team1-inns1 = ४८९ (१५१.१ षटके) | runs-team1-inns1 = [[सेनुरन मुथुसामी]] १०९ (२०६) | wickets-team1-inns1 = [[कुलदीप यादव]] ४/११५ (२९.१ षटके) | score-team2-inns1 = २०१ (८३.५ षटके) | runs-team2-inns1 = [[यशस्वी जयस्वाल]] ५८ (९७) | wickets-team2-inns1 = [[मार्को यान्सेन]] ६/४८ (१९.५ षटके) | score-team1-inns2 = २६०/५[[घोषणा आणि जप्ती|घो]] (७८.३ षटके) | runs-team1-inns2 = [[ट्रिस्टन स्टब्स]] ९४ (१८०) | wickets-team1-inns2 = [[रवींद्र जडेजा]] ४/६२ (२८.३ षटके) | score-team2-inns2 = १४० (६३.५ षटके) | runs-team2-inns2 = [[रवींद्र जडेजा]] ५४ (८७) | wickets-team2-inns2 = [[सायमन हार्मर]] ६.३७ (२३ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका ४०८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1479572.html धावफलक] | venue = [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] | umpires = [[रिचर्ड केटलबोरो]] (इं) आणि [[रॉड टकर ]] (ऑ) | motm = [[मार्को यान्सेन]] (द) | toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = ह्या मैदानावरील [[कसोटी क्रिकेट मैदानांची यादी|पहिला कसोटी सामना]].<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/india-vs-south-africa-test-series-2025-schedule-dates-venues-fixtures-guwahati-first-ever-match-barsapara-cricket-stadium/article69361309.ece |trans-title=भारत विरुद्ध दक्षिण आफ्रिका मालिकेदरम्यान गुवाहाटीमध्ये पहिला कसोटी सामना होणार.|title=Guwahati to host maiden Test during India vs South Africa series |work=[[स्पोर्टस्टार]] |access-date=१४ नोव्हेंबर २०२५}}</ref><ref>{{cite web|url=https://assamtribune.com/sports/guwahati-to-host-its-first-ever-test-cricket-match-in-november-1572070 |trans-title=नोव्हेंबरमध्ये गुवाहाटीमध्ये पहिला कसोटी सामना होणार.|title=Guwahati to host its first ever test cricket match in November |work=द आसाम ट्रिब्यून |access-date=१४ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> * [[ऋषभ पंत]] (भा) याने कसोटीत भारताचे प्रथमच नेतृत्व केले.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/ind-vs-sa-2nd-test-shubman-gill-ruled-out-of-guwahati-test-rishabh-pant-to-lead-india-1512095|trans-title=गिल गुवाहाटी कसोटीतून बाहेर, पंतकडे भारताचे नेतृत्व|title=Gill ruled out of Guwahati Test, Pant to lead India |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |date=२१ नोव्हेंबर २०२५ |access-date=२५ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> * [[एडन मार्करम]]चा हा ५०वा कसोटी सामना होता. * कसोटी क्रिकेटच्या १४८ वर्षांच्या इतिहासात चहापानाचा अवकाश उपहारापूर्वी घेण्यात आला असे प्रथमच घडले.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/india-sa-guwahati-test-to-have-tea-break-before-lunch-1510705 |trans-title=भारत-दक्षिण आफ्रिका गुवाहाटी कसोटीत दुपारच्या जेवणापूर्वी चहापानाचा ब्रेक|title=India-South Africa Guwahati Test to have tea break before lunch |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |date=११ नोव्हेंबर २०२५ |access-date=२५ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> * [[सेनुरन मुथुसामी]]ने (द) त्याचे पहिले कसोटी [[शतक (क्रिकेट)|शतक]] झळकावले.<ref>{{cite web|url=https://m.economictimes.com/news/sports/sas-muthusamy-joins-elite-list-with-maiden-test-ton-at-guwahati-indias-test-woes-continue-with-unwanted-records/articleshow/125517864.cms |trans-title=गुवाहाटी येथे पहिले कसोटी शतक झळकावून दक्षिण आफ्रिकेचा मुथुस्वामी एलिट यादीत सामील, अवांछित विक्रमांसह भारताचे कसोटी संकट सुरूच आहे.|title=SA's Muthusamy joins elite list with maiden Test ton at Guwahati, India's Test woes continue with unwanted records |work=[[द इकॉनॉमिक टाइम्स]] |access-date=२५ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> * हा भारताचा धावांच्या फरकाने सर्वात मोठा कसोटी पराभव होता.<ref>{{cite web |access-date=२६ नोव्हेंबर २०२५|trans-title=भारत विरुद्ध दक्षिण आफ्रिका: भारताचा कसोटी इतिहासातील सर्वात मोठा पराभव|title=IND vs SA: India records its worst loss in Test history |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/indian/india-worst-test-loss-408-runs-record-south-africa-ind-sa-series/article70324954.ece |work=स्पोर्टस्टार}}</ref> [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९९९-२०००|२०००]] नंतर दक्षिण आफ्रिकेचा भारतात पहिलाच कसोटी मालिका विजय होता.<ref>{{cite web |access-date=२६ नोव्हेंबर २०२५ |trans-title=भारताचा कसोटी इतिहासातील सर्वात मोठा पराभव, दक्षिण आफ्रिकेने दिल ऐतिहासिक व्हाईटवॉश |title=India Suffer Their Biggest Defeat In Test History As South Africa Secure Historic Whitewash |url=https://www.news18.com/cricket/india-suffer-their-biggest-defeat-in-test-history-as-south-africa-secure-historic-whitewash-ws-bkl-9732148.html |work=न्यूज१८}}</ref> * विश्व कसोटी अजिंक्यपद गुण: दक्षिण आफ्रिका १२, भारत ०. }} ==आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका== ===१ला आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ३० नोव्हेंबर २०२५ | time = १३:३० | daynight = Y | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|RSA}} | score1 = ३४९/८ (५० षटके) | runs1 = [[विराट कोहली]] १३५ (१२०) | wickets1 = [[ओटनील बार्टमन]] २/६० (१० षटके) | score2 = ३३२ (४९.२ षटके) | runs2 = [[मॅथ्यू ब्रीट्झके]] ७२ (८०) | wickets2 = [[कुलदीप यादव]] ४/६८ (१० षटके) | result = भारत १७ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1479573.html धावफलक] | venue = [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम संकुल]], [[रांची]] | umpires = [[जयरामण मदनगोपाळ]] (भा) आणि [[सॅम नोजास्की]] (ऑ) | motm = | toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[रोहित शर्मा]]ने (भा) आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांमध्ये सर्वाधिक षटकार मारण्याचा [[शहिद आफ्रिदी]]चा विक्रम मोडला.<ref>{{cite web|title=Rohit Sharma Record: बाप, बाप होता है....; आज पाकिस्तानला कळाले 'हिटमॅन' का आहे डेंजर|url=https://news18marathi.com/sport/hitman-rohit-sharma-has-set-new-world-record-for-most-sixes-hit-by-batter-in-odi-surpassed-shahid-afridi-1544060.html|website=News18Marathi.com|access-date=१ डिसेंबर २०२५}}{{मृत दुवा|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |trans-title=एकदिवसीय सामन्यात सर्वाधिक षटकार - रोहितने मोडल आफ्रिदीचा १५ वर्षांचा विक्रम|title=Most sixes in ODIs - Rohit breaks Afridi's 15-year record |url=https://www.espncricinfo.com/story/rohit-sharma-breaks-shahid-afridi-s-15-year-record-for-most-sixes-in-odis-1513873 |website=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=१ डिसेंबर २०२५}}</ref> *''[[विराट कोहली]]ने (भा) क्रिकेटच्या एका प्रकारात सर्वाधिक शतकांचा [[सचिन तेंडुलकर]]चा विक्रम मोडला (५२).<ref>{{cite web |access-date=१ डिसेंबर २०२५ |title=IND vs SA: "सचिनला जेव्हा तुम्ही मागे टाकता...", विराट कोहली मास्टर ब्लास्टरपेक्षा उत्कृष्ट? सुनील गावस्करांचं मोठं वक्तव्य |url=https://www.loksatta.com/krida/sunil-gavaskar-declares-virat-kohli-goat-of-odis-after-he-broke-sachin-tendulkar-world-record-with-52nd-hundred-ind-vs-sa-bdg-99-5542835/ |work=लोकसत्ता }}</ref><ref>{{cite web |access-date=१ डिसेंबर २०२५ |trans-title=विराट कोहलीने रचला इतिहास, मोडला सचिन तेंडुलकरचा सर्वकालीन 'शतकांचा विक्रम' |title=Virat Kohli Shatters Sachin Tendulkar's All-Time 'Centuries Record', Scripts History |url=https://sports.ndtv.com/india-vs-south-africa-2025-india/virat-kohli-breaks-sachin-tendulkars-world-record-with-52nd-hundred-in-odi-cricket-9725178 |work=एनडीटीव्ही स्पोर्ट्स |archive-date=2025-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251201074557/https://sports.ndtv.com/india-vs-south-africa-2025-india/virat-kohli-breaks-sachin-tendulkars-world-record-with-52nd-hundred-in-odi-cricket-9725178 |url-status=dead }}</ref> }} ===२रा आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ३ डिसेंबर २०२५ | time = १३:३० | daynight = Y | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|RSA}} | score1 = ३५८/५ (५० षटके) | runs1 = [[ऋतुराज गायकवाड]] १०५ (८३) | wickets1 = [[मार्को यान्सिन]] २/६३ (१० षटके) | score2 = ३६२/६ (४९.२ षटके) | runs2 = [[एडन मार्करम]] ११० (९८) | wickets2 = [[अर्शदीप सिंग]] २/५४ (१० षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका ४ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1479574.html धावफलक] | venue = [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] | umpires = [[रोहन पंडित]] (भा) आणि [[रॉड टकर]] (ऑ) | motm = [[एडन मार्करम]] (द) | toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला | rain = | notes = [[ऋतुराज गायकवाड]]ने (भा) एकदिवसीय सामन्यांमधील त्याचे पहिले शतक झळकावले.<ref>{{cite web |access-date=४ डिसेंबर २०२५|trans-title=भारत वि दक्षिण आफ्रिका: ऋतुराज गायकवाडने झळकावले पहिले एकदिवसीय शतक |title=IND vs SA: Ruturaj Gaikwad slams maiden ODI hundred |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/indian/ruturaj-gaikwad-century-first-hundred-india-vs-south-africa-2nd-odi/article70353051.ece |work=[[स्पोर्टस्टार]]}}</ref> * आंतराराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यातील भारतातील हा सर्वात मोठा संयुक्त यशस्वी धावांचा पाठलाग होता.<ref>{{cite web |access-date=४ डिसेंबर २०२५ |trans-title=भारताविरुद्ध एकदिवसीय सामन्यात सर्वाधिक यशस्वी धावांचा पाठलाग करण्याच्या विक्रमाची दक्षिण आफ्रिकेने केली बरोबरी |title=South Africa Equal Record Of Highest Successful Run Chase In ODIs Against India |url=https://www.news18.com/cricket/south-africa-equal-record-of-highest-successful-run-chase-in-odis-against-india-ws-l-9748167.html |work=न्यूज१८</ref> * हा दक्षिण आफ्रिकेचा मायदेशाबाहेरील धावांचा सर्वात मोठा पाठलाग होता.<ref>{{cite web |access-date=४ डिसेंबर २०२५ |trans-title=केएल राहुल आणि कंपनी विरुद्ध दक्षिण आफ्रिकेने 'सर्वोच्च' एकदिवसीय धावांचा पाठलाग पूर्ण केल्याने भारताला धक्का, मालिका १-१ अशी बरोबरीत |title=India Left Stunned As South Africa Complete 'Highest' ODI Chase vs KL Rahul And Co To Level Series 1-1 |url=https://sports.ndtv.com/india-vs-south-africa-2025-india/india-left-stunned-as-south-africa-complete-highest-odi-chase-vs-kl-rahul-and-co-to-level-series-1-1-9746333 |work=एनडीटीव्ही स्पोर्ट }}{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> }} ===३रा आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ६ डिसेंबर २०२५ | time = १३:३० | daynight = Y | team1 = {{cr-rt|SA}} | team2 = {{cr|IND}} | score1 = २७० (४७.५ षटके) | runs1 = [[क्विंटन डी कॉक]] १०६ (८९) | wickets1 = [[कुलदीप यादव]] ४/४१ (१० षटके) | score2 = २७१/१ (३९.५ षटके) | runs2 = [[यशस्वी जयस्वाल]] ११६[[नाबाद|*]] (१२१) | wickets2 = [[केशव महाराज]] १/४४ (१० षटके) | result = भारत ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1479575.html धावफलक] | venue = [[एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम्]] | umpires = [[जयरामण मदनगोपाळ]] (भा) आणि [[सॅम नोजास्की]] (ऑ) | motm = [[यशस्वी जयस्वाल]] (भा) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[क्विंटन डी कॉक]]ने (द) आशियामध्ये बिगर-आशियाई खेळाडू म्हणून सर्वाधिक शतके (१०) केली,<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/india-vs-south-africa/quinton-de-kock-on-record-run-scores-7th-century-against-india-goes-past-virat-kohli-ab-de-villiers-equals-sachin-tendulkar-in-major-odi-charts/articleshow/125803770.cms |trans-title=क्विंटन डी कॉकच्या विक्रमी धावा: भारताविरुद्ध झळकावले ७वे शतक, विराट कोहली, एबी डिव्हिलियर्स यांना टाकले मागे; प्रमुख एकदिवसीय क्रमवारीत सचिन तेंडुलकरशी केली बरोबरी|title=Quinton de Kock on record run: Scores 7th century against India, goes past Virat Kohli, AB de Villiers; equals Sachin Tendulkar in major ODI charts |work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]] |access-date=७ डिसेंबर २०२५}}</ref> आणि आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट कारकीर्दीतील १३,००० धावा पूर्ण केल्या.<ref>{{cite web|url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/quinton-de-kock-becomes-7th-sa-batter-to-score-13000-international-runs20251206165438 |trans-title=क्विंटन डी कॉक बनला १३,००० आंतरराष्ट्रीय धावा करणारा ७वा दक्षिण आफ्रिकी फलंदाज |title=Quinton de Kock becomes 7th SA batter to score 13,000 international runs |work=एएनआय न्यूज |access-date=७ डिसेंबर २०२५}}</ref> * [[रोहित शर्मा]]ने (भा) आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट कारकिर्दीमध्ये २०,००० धावा पूर्ण केल्या,<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/ind-vs-sa-rohit-sharma-major-record-20000-runs-international-cricket-2831851-2025-12-06 |trans-title=रोहित शर्मा विराट कोहलीची नक्कल करत २०,००० धावा करणारा चौथा भारतीय फलंदाज बनला|title=Rohit Sharma emulates Virat Kohli, becomes 4th Indian batter to 20,000 runs |work=[[इंडिया टुडे]] |access-date=७ डिसेंबर २०२५}}</ref> आणि एकदिवसीय सामन्यांमध्ये घरच्या मैदानावर ५,००० धावा केल्या.<ref>{{cite web|url=https://www.bhaskarenglish.in/sports/cricket/news/rohit-sharma-completes-20000-international-runs-virat-kohli-most-sixes-in-a-series-5000-runs-at-home-for-hitman-top-records-ind-vs-sa-3rd-odi-136604939.html |trans-title=रोहित शर्माने २०,००० आंतरराष्ट्रीय धावा पूर्ण केल्या:मायदेशात ५००० धावाही पूर्ण केल्या, विराट कोहलीचे एका मालिकेत सर्वाधिक षटकार; अव्वल विक्रम|title=Rohit Sharma completes 20,000 international runs:Also reaches 5000 runs at home, Virat Kohli's most sixes in a series; top records |work=भास्कर इंग्लिश |access-date=७ डिसेंबर २०२५}}</ref> * [[यशस्वी जयस्वाल]]ने (भा) एकदिवसीय सामन्यांमध्ये त्याचे पहिले शतक केले.<ref>{{cite web |trans-title=यशस्वी जयस्वालने आपले पहिले एकदिवसीय शतक झळकावले, पुरुष क्रिकेटच्या सर्व स्वरूपात शतके करणारा तो सहावा भारतीय ठरला.|title=Yashasvi Jaiswal scores his maiden ODI century, becomes 6th Indian to score tons in all formats of men’s cricket |url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/yashasvi-jaiswal-maiden-odi-century-6th-indian-india-south-africa-3rd-odi-10406370/ |work=[[द इंडियन एक्सप्रेस]] |access-date=७ डिसेंबर २०२५}}</ref> }} ==आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका== ===१ला आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ९ डिसेंबर २०२५ | time = १९:०० | night = Y | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|RSA}} | score1 = १७५/६ (२० षटके) | runs1 = [[हार्दिक पांड्या]] ५९ (२८) | wickets1 = [[लुंगी न्गिडी]] ३/३१ (४ षटके) | score2 = ७४ (१२.३ षटके) | runs2 = [[डेवाल्ड ब्रेव्हिस]] २२ (१४) | wickets2 = [[अक्षर पटेल]] २/७ (२० षटके) | result = भारत १०१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1479576.html धावफलक] | venue = [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] | umpires = [[जयरामण मदनगोपाळ]] (भा) आणि [[वीरेंद्र शर्मा]] (भा) | motm = [[हार्दिक पांड्या]] (भा) | toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[तिलक वर्मा]]ने (भा) आंतरराष्ट्रीय टी२० कारकीर्दीतील १,००० धावा पूर्ण केल्या. तसे करणारा तो सर्वात तरुण भारतीय खेळाडू देखील बनला.<ref>{{cite web |access-date=१० डिसेंबर २०२५|trans-title=तिलक वर्माने रचला इतिहास, पहिला भारतीय क्रिकेट खेळाडू बनला...|title=Tilak Varma Creates History, Becomes 1st Indian Cricketer To... |url=https://www.news18.com/cricket/tilak-varma-creates-history-becomes-1st-indian-cricketer-to-ws-klno-9759777.html |work=न्यूज१८}}</ref> * [[हार्दिक पांड्या]]ने (भा) आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये त्याचा १०० वा षटकार मारला.<ref>{{cite web |access-date=१० डिसेंबर २०२५ |trans-title=हार्दिकने भारताच्या टी२० मध्ये १०० षटकारांच्या क्लबमध्ये रोहित, सूर्यकुमार आणि कोहलीसोबत घातली भर.|title=Hardik joins Rohit, Suryakumar and Kohli in India's 100-sixes club in T20Is |url=https://www.tribuneindia.com/news/sports/hardik-joins-rohit-suryakumar-and-kohli-in-indias-100-sixes-club-in-t20is/ |work=द ट्रिब्युन (इंडिया)}}</ref> * [[जसप्रीत बुमराह]]ने (भा) टी२० मध्ये त्याचा १००वा बळी घेतला.<ref>{{cite web |access-date=१० डिसेंबर २०२५ |trans-title=भारत विरुद्ध दक्षिण आफ्रिका, पहिला टी२० सामना: जसप्रीत बुमराह १०० टी२० बळी घेणारा दुसरा भारतीय ठरला|title=IND vs SA, 1st T20I: Jasprit Bumrah becomes second Indian to take 100 T20I wickets |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/ind-vs-sa-1st-t20i-jasprit-bumrah-100-wickets-t20i-average-economy-stats-records-latest/article70376372.ece |work=[[स्पोर्टस्टार]]}}</ref> तो क्रिकेटच्या तिन्ही स्वरूपात १०० बळी घेणारा पहिला भारतीय गोलंदाजही ठरला.<ref>{{cite web |access-date=१० डिसेंबर २०२५ |trans-title=जसप्रीत बुमराह ठरला सर्व स्वरूपांमध्ये १०० बळी घेणारा पहिला भारतीय गोलंदाज.|title=Jasprit Bumrah becomes first India bowler with 100 wickets in all formats |url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/jasprit-bumrah-first-indian-bowler-100-wickets-three-international-formats-2833478-2025-12-09 |work=[[इंडिया टुडे]]}}</ref> * आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये दक्षिण आफ्रिकेची ही सर्वात कमी धावसंख्या होती.<ref>{{cite web |access-date=१० डिसेंबर २०२५ |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेचा संघ ७४ धावांवर बाद झाला, जो टी२० क्रिकेटमधील त्यांचा सर्वात कमी संघ धावसंख्या आहे.|title=South Africa bowled out for 74, its lowest team total in T20I cricket |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/south-africa-lowest-score-in-t20i-cricket-74-all-out-record-ind-vs-sa-1st-t20/article70377633.ece |work=[[स्पोर्टस्टार]]}}</ref> }} ===२रा आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ११ डिसेंबर २०२५ | time = १९:०० | night = Y | team1 = {{cr-rt|SA}} | team2 = {{cr|IND}} | score1 = २१३/४ (२० षटके) | runs1 = [[क्विंटन डी कॉक]] ९० (४६) | wickets1 = [[वरूण चक्रवर्ती]] २/२९ (४ षटके) | score2 = १६२ (१९.१ षटके) | runs2 = [[तिलक वर्मा]] ६२ (३४) | wickets2 = [[ओटनील बार्टमन]] ४/२४ (४ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका ५१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1479577.html धावफलक] | venue = [[महाराजा यादवेंद्र सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मुल्लनपूर गरीबदास|मुल्लनपूर]] | umpires = [[के.एन. अनंतपद्मनाभन]] (भा) आणि [[रोहन पंडित]] (भा) | motm = [[क्विंटन डी कॉक]] (द) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = ह्या मैदानावरील हा पहिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना होता.<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/mullanpur-maharaja-yadavindra-singh-pca-stadium-t20i-match-9921526/ |trans-title=भारत आणि दक्षिण आफ्रिका यांच्यातील दुसरा टी२० सामना: मुल्लानपूर येथे पहिला आंतरराष्ट्रीय सामना होणार.|title=Mullanpur to host first int’l match: Second T20I between India and South Africa |work=[[द इंडियन एक्सप्रेस]] |access-date=१४ नोव्हेंबर २०२५}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bhaskarenglish.in/local/chandigarh/news/mullanpur-stadium-to-host-international-matches-india-australia-women-to-play-2-odis-india-vs-south-africa-135205269.html |trans-title=मुल्लानपूर स्टेडियममध्ये आंतरराष्ट्रीय सामने होणार: भारत-ऑस्ट्रेलिया महिला संघ २ एकदिवसीय सामने खेळणार; भारताचा सामना दक्षिण आफ्रिकेविरुद्ध एका सामन्यात होणार.|title=Mullanpur Stadium to host international matches:India-Australia women's teams to play 2 ODIs; India to face South Africa in 1 match |work=भास्कर इंग्लिश|access-date=१४ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> }} ===३रा आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १४ डिसेंबर २०२५ | time = १९:०० | night = Y | team1 = {{cr-rt|RSA}} | team2 = {{cr|IND}} | score1 = ११७ (२० षटके) | runs1 = [[एडन मार्करम]] ६१ (४६) | wickets1 = [[वरुण चक्रवर्ती]] २/११ (४ षटके) | score2 = १२०/३ (१५.५ षटके) | runs2 = [[अभिषेक शर्मा]] ३५ (१८) | wickets2 = [[कॉर्बिन बॉश]] १/१८ (३ षटके) | result = भारत ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1479578.html धावफलक] | venue = [[हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[धरमशाला]] | umpires = [[जयरामण मदनगोपाळ]] (भा) आणि [[वीरेंद्र शर्मा]] (भा) | motm = [[अर्शदीप सिंग]] (भ) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[कुलदीप यादव]]चा (भा) हा ५०वा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना होता. * [[हार्दिक पांड्या]]ने (भा) आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये त्याचा १००वा बळी घेतला.<ref>{{cite web |access-date=१५ डिसेंबर २०२५|trans-title=भारत वि दक्षिण आफ्रिका, ३रा आं.टी२०: हार्दिक पंड्याने भारतासाठी १०० आं.टी२० विकेट्स पूर्ण केल्या|title=IND vs SA, 3rd T20I: Hardik Pandya reaches 100 T20I wickets for India |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/ind-vs-sa-3rd-t20i-hardik-pandya-100-wickets-t20i-average-economy-stats-records-latest/article70384997.ece |work=[[स्पोर्ट्सस्टार]]}}</ref> * [[वरुण चक्रवर्ती]]ने (भा) आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये त्याचा ५०वा बळी घेतला.<ref>{{cite web |access-date=१५ डिसेंबर २०२५ |trans-title=वरुण चक्रवर्ती टी२० आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये ५० बळी घेणारा दुसरा सर्वात वेगवान भारतीय गोलंदाज ठरला.|title=Varun Chakravarthy becomes 2nd fastest Indian to reach 50 T20I wickets |url=https://www.tribuneindia.com/news/sports/varun-chakravarthy-becomes-2nd-fastest-indian-to-reach-50-t20i-wickets/ |work=द ट्रिब्युन (इंडिया)}}</ref> }} ===४था आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १७ डिसेंबर २०२५ | time = १९:०० | night = Y | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|RSA}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = सामना रद्द | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1479579.html धावफलक] | venue = [[इकाना क्रिकेट स्टेडियम]], [[लखनौ]] | umpires = [[के.एन. अनंतपद्मनाभन]] (भा) आणि [[रोहन पंडित]] (भा) | motm = | toss = नाणेफेक नाही | rain = अति दाट धुक्यामुळे खेळणे शक्य झाले नाही. | notes = }} ===५वा आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १९ डिसेंबर २०२५ | time = १९:०० | night = Y | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|RSA}} | score1 = २३१/५ (२० षटके) | runs1 = [[टिळक वर्मा]] ७३ (४२) | wickets1 = [[कॉर्बिन बॉश]] २/४४ (३ षटके) | score2 = २०१/८ (२० षटके) | runs2 = [[क्विंटन डी कॉक]] ६५ (३५) | wickets2 = [[वरुण चक्रवर्ती]] ४/५३ (४ षटके) | result = भारत ३० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1479580.html धावफलक] | venue = [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] | umpires = [[रोहन पंडित]] (भा) आणि [[वीरेंद्र शर्मा]] (भा) | motm = [[हार्दिक पांड्या]] (भा) | toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[क्विंटन डी कॉक]]चा (द) हा १००वा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना होता. * [[शिवम दुबे]]चा (भा) हा ५०वा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना होता. * [[संजू सॅमसन]]च्या (भा) आंतरराष्ट्रीय टी२० कारकिर्दीतील १,००० धावा पूर्ण.<ref>{{cite web |access-date=२२ डिसेंबर २०२५ |trans-title=भारत विरुद्ध दक्षिण आफ्रिका, पाचवा टी२०: संजू सॅमसनने आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यांमध्ये १००० धावा पूर्ण केल्या.|title=IND vs SA, 5th T20I: Sanju Samson completes 1000 runs in T20Is |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/sanju-samson-1000-t20i-runs-india-vs-south-africa-5th-match-stats-records-news/article70416182.ece |work=स्पोर्टस्टार}}</ref> * [[हार्दिक पांड्या]]च्या (भा) आंतरराष्ट्रीय टी२० कारकिर्दीतील २,००० धावा पूर्ण.<ref>{{Cite web |access-date=२२ डिसेंबर २०२५ |trans-title=हार्दिक पांड्याने टी२० आंतरराष्ट्रीय सामन्यांमध्ये २००० धावा पूर्ण केल्या, आणि त्याने या सर्वात लहान फॉरमॅटमध्ये झळकावले भारतासाठी दुसरे सर्वात वेगवान अर्धशतक.|title=Hardik Pandya completes 2000 runs in T20Is, smashes second-fastest fifty for India in shortest format |url=https://www.tribuneindia.com/news/sports/hardik-pandya-completes-2000-runs-in-t20is-smashes-second-fastest-fifty-for-india-in-shortest-format/ |work=द ट्रिब्यून}}</ref> }} ==नोंदी== {{Notelist}} {{reflist|group="n"}} == संदर्भयादी == {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/south-africa-in-india-2025-26-1479563 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{भारताचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}} {{२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] [[वर्ग:दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचे भारत दौरे|२०२५]] [[वर्ग:दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|भारत]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघाचे भारतीय दौरे]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] epgvszwnhzd6kx4cnd11042v6lky1jh 14 373881 2700979 2629925 2026-08-11T11:59:07Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2700979 wikitext text/x-wiki * [[वर्ग:इ.स. २००३ मधील जन्म|क्रिकेट खेळाडू]] 1t659gf5i7t4gkt90v65orti5mry2iw 0 375601 2701127 2677715 2026-08-11T21:35:34Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701127 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = न्यूझीलंड क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२५–२६ | team1_image = Flag of India.svg | team1_name = भारत | team2_image = Flag of New Zealand.svg | team2_name = न्यूझीलंड | from_date = ११ | to_date = ३१ जानेवारी २०२६ | team1_captain = [[शुभमन गिल]] <small>(आं.ए.दि.)</small><br />[[सूर्यकुमार यादव]] <small>(आं.टी२०)</small> | team2_captain = [[मायकेल ब्रेसवेल]] <small>(आं.ए.दि.)</small><br />[[मिचेल सँटनर]] <small>(आं.टी२०) | no_of_ODIs = 3 | team1_ODIs_won = 1 | team2_ODIs_won = 2 | team1_ODIs_most_runs = [[विराट कोहली]] (२४०) | team2_ODIs_most_runs = [[डॅरिल मिशेल]] (३५२) | team1_ODIs_most_wickets = [[हर्षित राणा]] (६) | team2_ODIs_most_wickets = [[क्रिस क्लार्क]] (७) | player_of_ODI_series = [[डॅरिल मिशेल]] (न्यूझीलंड) | no_of_twenty20s = 5 | team1_twenty20s_won = 4 | team2_twenty20s_won = 1 | team1_twenty20s_most_runs = [[सूर्यकुमार यादव]] (२४२) | team2_twenty20s_most_runs = [[ग्लेन फिलिप्स]] (१७६) | team1_twenty20s_most_wickets = [[अर्शदीप सिंग]] (८) | team2_twenty20s_most_wickets = [[जेकब डफी]] (६) | player_of_twenty20_series = [[सूर्यकुमार यादव]] (भा) }} जानेवारी २०२६ मध्ये [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघ]]ाने [[भारत क्रिकेट संघ|भारतीय क्रिकेट संघा]]विरुद्ध खेळण्यासाठी भारताचा दौरा केला.<ref>{{cite web|url=https://cricketscanner.com/cricket/series/new-zealand-to-tour-india-for-odi-and-t20-series-in-january-2026/ |trans-title=जानेवारी २०२६ मध्ये न्यूझीलंड एकदिवसीय आणि टी२० मालिकेसाठी भारत दौऱ्यावर येणार.|title=New Zealand to tour India for ODI and T20 series in जानेवारी २०२६ |work=क्रिकेट स्कॅनर |access-date=२ डिसेंबर २०२५}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/134635/bcci-confirms-venues-schedule-for-new-zealands-white-ball-tour |trans-title=बीसीसीआयतर्फे न्यूझीलंडच्या व्हाईट-बॉल दौऱ्याचे वेळापत्रक आणि ठिकाणे निश्चित|title=BCCI confirms venues, schedule for New Zealand's white-ball tour |work=[[क्रिकबझ्झ]] |access-date=२ डिसेंबर २०२५}}</ref> या दौऱ्यावर तीन [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] आणि पाच [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळवले गेले.<ref>{{cite web|url=https://www.insidesport.in/cricket/ind-vs-nz-2026-schedule-out-8-venues-to-host-3-odis-5-t20is/ |trans-title=भारत वि न्यूझीलंड २०२६ चे वेळापत्रक जाहीर, ८ ठिकाणी ३ एकदिवसीय आणि ५ टी२० सामने होणार|title=IND vs NZ 2026 schedule out, 8 venues to host 3 ODIs & 5 T20Is |work=इनसाईड स्पोर्ट|access-date=२ डिसेंबर २०२५}}</ref><ref>{{cite web |trans-title=पुरुषांचा भविष्यातील दौरा कार्यक्रम|title=Men's Future Tours Program |url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |access-date=२ डिसेंबर २०२५ |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |archive-date=२६ डिसेंबर २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20221226133751/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |url-status=dead}}</ref> [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक]] स्पर्धेपूर्वी दोन्ही संघांच्या तयारीचा एक भाग म्हणून ह्या टी२० मालिकेचे आयोजन करण्यात आले होती.<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-new-zealand-white-ball-series-2026-t20-world-cup-warmup-2740856-2025-06-14 |trans-title=२०२६ टी२० विश्वचषक स्पर्धेसाठी भारत न्यूझीलंडविरुद्ध व्हाईट बॉल मालिकेसह सराव करणार|title=India to warm-up for T20 World Cup 2026 with white-ball series against New Zealand |work=[[इंडिया टुडे]] |access-date=२ डिसेंबर २०२५}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/ind-vs-nz-2025-26-vadodara-to-host-first-mens-international-in-15-years-1490180 |trans-title=भारताच्या न्यूझीलंड दौऱ्यादरम्यान वडोदरा १५ वर्षांनंतर पहिला पुरुष आंतरराष्ट्रीय सामना आयोजित करणार.|title=Vadodara to host first men's international in 15 years during NZ tour of India |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=२ डिसेंबर २०२५}}</ref> जून २०२५ मध्ये, [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]]ाने (बीसीसीआय) २०२५-२६ च्या घरगुती आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा भाग म्हणून या दौऱ्याच्या वेळापत्रकाची पुष्टी केली.<ref>{{cite web |url=https://www.bcci.tv/bccilink/articles/iW0StRT9 |trans-title=अपडेट – २८वी सर्वोच्च समिती बैठक |title=Update – 28th Apex Council Meeting |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |access-date=२ डिसेंबर २०२५ }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiatvnews.com/sports/cricket/bcci-announces-venues-for-india-series-against-new-zealand-approves-domestic-season-2025-26-2025-06-14-994727 |trans-title=बीसीसीआयची न्यूझीलंडविरुद्धच्या भारताच्या मालिकेसाठी स्थळांची घोषणा, २०२५-२६ च्या देशांतर्गत हंगामाला मान्यता|title=BCCI announces venues for India's series against New Zealand, approves domestic season 2025-26 |work=[[इंडिया टीव्ही]] |access-date=२ डिसेंबर २०२५}}</ref> तिसऱ्या एकदिवसीय सामन्याच्या परिणामी, न्यू झीलंडने भारतीय भूमीवर आपली पहिली एकदिवसीय मालिका जिंकली.<ref>{{cite web |access-date=१९ जानेवारी २०२६ |title=IND vs NZ ODI Series : टीम इंडियाला पराभवाचा धक्का! वनडे मालिका विजयासह न्यूझीलंड संघानं रचला इतिहास|url=https://www.lokmat.com/cricket/news/new-zealand-create-history-beats-india-by-41-runs-to-clinch-odi-series-by-2-1-first-time-won-in-indian-soil-a-a1004/ |website=लोकमत}}</ref> ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left;margin:auto" |- !colspan="2" |{{cr|IND}} !colspan="2" |{{cr|NZ}} |- !आं.ए.दि.<ref>{{cite web |access-date=१२ जानेवारी २०२६|trans-title=न्यूझीलंडविरुद्धच्या एकदिवसीय मालिकेसाठी भारताचा संघ जाहीर|title=India’s squad for ODI series against New Zealand announced |url=https://www.bcci.tv/articles/2025/news/55556304/india-s-squad-for-odi-series-against-new-zealand-announced |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]]}}</ref> !आं.टी२०<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/india-squad-for-t20-world-cup-2026-shubman-gill-left-out-rinku-singh-ishan-kishan-return-1516460 |trans-title=गिलला भारताच्या टी२० विश्वचषक संघातून वगळले; रिंकू आणि किशनचे संघात पुनरागमन.|title=Gill left out of India's T20 World Cup squad; Rinku, Kishan make comebacks |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=१२ जानेवारी २०२६}}</ref> !आं.ए.दि.<ref>{{cite web |url=https://www.nzc.nz/news-items/lennox-earns-first-call-up-santner-henry-and-jamieson-return/ |trans-title=लेनॉक्सला पहिल्यांदाच संघात स्थान मिळाले; सँटनर, हेन्री आणि जेमिसनचे पुनरागमन. |title=Lennox earns first call-up ; Santner, Henry and Jamieson Return |work=[[न्यूझीलंड क्रिकेट]] |access-date=१२ जानेवारी २०२६ |archive-date=2026-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260119093259/https://www.nzc.nz/news-items/lennox-earns-first-call-up-santner-henry-and-jamieson-return/ |url-status=dead }}</ref> !आं.टी२०<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/mens-t20-world-cup-2026/news/new-zealand-squads-set-for-india-tour-as-t20-world-cup-looms |trans-title=टी२० विश्वचषक जवळ येत असताना, न्यूझीलंडचे संघ भारत दौऱ्यासाठी सज्ज झाले आहेत.|title=New Zealand squads set for India tour as T20 World Cup looms |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=१२ जानेवारी २०२६}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * [[शुभमन गिल]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[श्रेयस अय्यर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अर्शदीप सिंग]] * [[आयुष बडोनी]] {{Efn|फक्त २ऱ्या आणि ३ऱ्या एकदिवसीय सामन्यासाठी}} * <s>[[ऋषभ पंत]] ([[यष्टीरक्षक|य]])</s> * [[कुलदीप यादव]] * [[केएल राहुल]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[ध्रुव जुरेल]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[नितीशकुमार रेड्डी]] * [[प्रसिद्ध कृष्ण]] * [[मोहम्मद सिराज]] * [[यशस्वी जैस्वाल]] * [[रवींद्र जडेजा]] * [[रोहित शर्मा]] * [[विराट कोहली]] * [[वॉशिंग्टन सुंदर]] * [[हर्षित राणा]] | * [[सूर्यकुमार यादव]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अक्षर पटेल]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अभिषेक शर्मा]] * [[अर्शदीप सिंग]] * [[इशान किशन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[कुलदीप यादव]] * [[जसप्रीत बुमराह]] * [[टिळक वर्मा]]{{Efn|फक्त ४थ्या आणि ५व्या आं.टी२० सामन्यासाठी}} * [[रवी बिश्नोई]] * [[रिंकू सिंग]] * [[वरुण चक्रवर्ती]] * <s>[[वॉशिंग्टन सुंदर]]</s> * [[शिवम दुबे]] * [[श्रेयस अय्यर]]{{Efn|name="T201,2&3"|फक्त १ल्या, २ऱ्या आणि ३ऱ्या आं.टी२० सामन्यासाठी}} * [[संजू सॅमसन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[हर्षित राणा]] * [[हार्दिक पांड्या]] | * [[मायकल ब्रेसवेल]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[आदित्य अशोक]] * [[काइल जेमिसन]] * [[क्रिस क्लार्क]] * [[ग्लेन फिलिप्स]] * [[जेडन लेनॉक्स]] * [[जॉश क्लार्कसन]] * [[झॅक फॉल्केस]] * [[डॅरिल मिशेल]] * [[डेव्हॉन कॉनवे]] * [[निक केली]] * [[मायकल रे]] * [[मिचेल हे]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[विल यंग]] * [[हेन्री निकोल्स]] | * [[मिचेल सँटनर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[इश सोढी]] * [[काइल जेमिसन]] * [[क्रिस क्लार्क]]{{Efn|name="T201,2&3"}} * [[ग्लेन फिलिप्स]] * [[जेकब डफी]] * [[जेम्स नीशम]] * [[झॅक फॉल्केस]] * [[टिम रॉबिन्सन]] * [[डॅरिल मिशेल]] * [[डेव्हॉन कॉनवे]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[बेव्हॉन जेकब्स]] * [[मायकेल ब्रेसवेल]] * [[मार्क चॅपमन]] * [[मॅट हेन्री]] * [[रचिन रवींद्र]] |} ११ जानेवारी रोजी, दुखापतीमुळे [[ऋषभ पंत]] एकदिवसीय मालिकेतून बाहेर पडला आणि त्याच्या जागी [[ध्रुव जुरेल]]ची निवड करण्यात आली.<ref>{{cite web |access-date=१२ जानेवारी २०२६ |title=IND vs NZ वनडे मालिकेच्या काही तास आधी टीम इंडियात मोठा बदल; दुखापतीमुळे ‘हा’ खेळाडू बाहेर, बदली खेळाडूची घोषणा|url=https://www.loksatta.com/krida/ind-vs-nz-rishabh-pant-ruled-out-of-odi-series-dhruv-jurel-announces-as-replacement-bdg-99-5631407/ |work=लोकसत्ता}}</ref> १२ जानेवारी रोजी, [[वॉशिंग्टन सुंदर]]ला डाव्या बरगडीच्या खालच्या भागाला झालेल्या दुखापतीमुळे उर्वरित एकदिवसीय मालिकेतून वगळण्यात आले आणि त्याच्या जागी [[आयुष बडोनी]]ला संघात स्थान देण्यात आले.<ref>{{cite web |access-date=१९ जानेवारी २०२६ |trans-title=वॉशिंग्टन सुंदर एकदिवसीय मालिकेतून बाहेर; आयुष बडोनीला पहिल्यांदाच भारतीय संघात स्थान. |title=Washington Sundar ruled out of ODI series; Ayush Badoni receives maiden call-up |url=https://www.bcci.tv/bccilink/articles/tIepi1KB |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> १६ जानेवारी रोजी, वॉशिंग्टन सुंदरला दुखापतींमुळे टी-२० मालिकेतूनही वगळण्यात आले आणि त्याच्या जागी [[रवी बिश्नोई]] व [[श्रेयस अय्यर]] यांना संघात सामील करण्यात आले.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/ind-vs-nz-shreyas-iyer-ravi-bishnoi-added-to-india-squad-for-new-zealand-t20is-1519750 |trans-title=न्यूझीलंडविरुद्धच्या आं.टी२० मालिकेसाठी श्रेयस आणि बिश्नोई यांचा भारतीय संघात समावेश.|title=Shreyas and Bishnoi added to India's squad for NZ T20I series|work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=१९ जानेवारी २०२६}}</ref> २० जानेवारी रोजी, पहिल्या तीन टी२० आंतरराष्ट्रीय सामन्यांसाठी [[क्रिस क्लार्क]]चा आंतरराष्ट्रीय टी२० संघात समावेश करण्यात आला.<ref>{{cite web |url=https://www.nzc.nz/news-items/clarke-staying-on-for-india-t20s-bracewell-milne-injuries-monitored/ |trans-title=क्लार्क भारताच्या टी-२० मालिकेसाठी कायम |title=Clarke staying on for India T20s |work=[[न्यूझीलंड क्रिकेट]] |access-date=२२ जानेवारी २०२६ |archive-date=2026-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260217174411/https://www.nzc.nz/news-items/clarke-staying-on-for-india-t20s-bracewell-milne-injuries-monitored/ |url-status=dead }}</ref> == आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका == ===१ला आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ११ जानेवारी २०२६ | time = १३:०० | daynight = Y | team1 = {{cr-rt|NZ}} | team2 = {{cr|IND}} | score1 = ३००/८ (५० षटके) | runs1 = [[डॅरिल मिशेल]] ८४ (७१) | wickets1 = [[मोहम्मद सिराज]] २/४० (८ षटके) | score2 = ३०६/६ (४९ षटके) | runs2 = [[विराट कोहली]] ९३ (९१) | wickets2 = [[काइल जेमिसन]] ४/४१ (१० षटके) | result = भारत ४ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490231.html धावफलक] | venue = [[बडोदा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[वडोदरा]] | umpires = [[के.एन. अनंतपद्मनाभन]] (भा) आणि [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इं) | motm = [[विराट कोहली]] (भा) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = या मैदानावर खेळला गेलेला हा पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना होता.<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/vadodara-to-host-mens-odi-after-16-years/articleshow/121867586.cms |trans-title=१६ वर्षांनंतर वडोदरा येथे पुरुषांचा एकदिवसीय सामना होणार!|title=Vadodara to host men’s ODI after 16 years! |work=[[टाइम्स ऑफ इंडिया]] |access-date=२ डिसेंबर २०२५}}</ref><ref>{{cite web|url=https://cricketstadium.com.in/vadodara-welcomes-back-mens-international-cricket-after-15-years/ |trans-title=१५ वर्षांनंतर वडोदरा येथे पुरुषांच्या आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटचे पुनरागमन|title=Vadodara Welcomes Back Men’s International Cricket After 15 Years |work=क्रिकेट स्टेडियम|access-date=२ डिसेंबर २०२५}}</ref> * [[रोहित शर्मा]] (भा) आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये ६५० षटकार पूर्ण करणारा पहिला खेळाडू ठरला.<ref>{{cite web|url=https://pudhari.news/sports/ind-vs-nz-odi-series-rohit-sharma-new-record-he-become-first-batsman-in-international-650-sixes-and-most-odi-sixes-as-opener-rg84 |title=रोहित शर्माचा जागतिक विक्रम; आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये 650 'षटकार' ठोकणारा जगातील एकमेव खेळाडू|work=पुढारी |access-date=१२ जानेवारी २०२६}}</ref> * [[विराट कोहली]]ने (भा) २८,००० आंतरराष्ट्रीय धावा पूर्ण केल्या<ref>{{cite web |trans-title=विराट कोहली ठरला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये २८,००० धावा करणारा जगातील तिसरा फलंदाज.|title=Virat Kohli Becomes 3rd Batter In The World To Score 28,000 Runs In International Cricket|url=https://www.news18.com/cricket/virat-kohli-becomes-3rd-batter-in-the-world-to-score-28000-runs-in-international-cricket-ws-l-9823767.html|website=न्यूज १८|access-date=१२ जानेवारी २०२६}}</ref> आणि [[कुमार संगकारा]]ला मागे टाकून आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये सर्वाधिक धावा करणारा दुसरा खेळाडू बनला.<ref>{{cite web |title=किंग कोहलीचा 'फिफ्टी प्लस'चा पंच; संगकाराचा महारेकॉर्डही मोडला आता फक्त...|url=https://www.lokmat.com/cricket/news/virat-kohli-overtakes-kumar-sangakkara-to-become-2nd-highest-run-getter-in-international-cricket-a-a1004/|website=लोकमत |access-date=१२ जानेवारी २०२६}}</ref> }} ===२रा आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १४ जानेवारी २०२६ | time = १३:०० | daynight = Y | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|NZ}} | score1 = २८४/७ (५० षटके) | runs1 = [[केएल राहुल]] ११२[[नाबाद|*]] (९२) | wickets1 = [[क्रिस क्लार्क]] ३/५६ (८ षटके) | score2 = २८६/३ (४७.३ षटके) | runs2 = [[डॅरिल मिशेल]] १३१[[नाबाद|*]] (११७) | wickets2 = [[प्रसिद्ध कृष्ण]] १/४९ (९ षटके) | result = न्यूझीलंड ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490232.html धावफलक] | venue = [[निरंजन शाह स्टेडियम]], [[राजकोट]] | umpires = रिचर्ड इलिंगवर्थ (इं) आणि रोहन पंडित (भा) | motm = [[डॅरिल मिशेल]] (न्यू) | toss = न्यूझीलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[जेडन लेनॉक्स]] (न्यू) ने आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय पदार्पण केले. }} ===३रा आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १८ जानेवारी २०२६ | time = १३:०० | daynight = Y | team1 = {{cr-rt|NZ}} | team2 = {{cr|IND}} | score1 = ३३७/८ (५० षटके) | runs1 = [[डॅरिल मिशेल]] १३७ (१३१) | wickets1 = [[अर्शदीप सिंग]] ३/६३ (१० षटके) | score2 = २९६ (४६ षटके) | runs2 = [[विराट कोहली]] १२४ (१०८) | wickets2 = [[क्रिस क्लार्क]] ३/५४ (९ षटके) | result = न्यूझीलंड ४१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490233.html धावफलक] | venue = [[होळकर स्टेडियम]], [[इंदूर]] | umpires = [[के.एन. अनंतपद्मनाभन]] (भा) आणि [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इं) | motm = [[डॅरिल मिशेल]] (NZ) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = भारताच्या [[मोहम्मद सिराज]]चा हा ५०वा आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना होता. * भारतामध्ये न्यूझीलंडचा हा पहिला एकदिवसीय मालिका विजय होता.<ref>{{cite web |access-date=१९ जानेवारी २०२६ |title=न्यूझीलंडचा भारतात पहिला वनडे मालिका विजय! टीम इंडियाचा घरच्या मैदानावर लाजिरवाणा पराभव; विराटचं शतक ठरलं व्यर्थ|url=https://www.loksatta.com/krida/nz-beat-ind-by-41-runs-new-zealand-wins-first-odi-series-in-india-daryl-mitchell-glenn-phillips-hundred-virat-kohli-bdg-99-5654328/|website=[[लोकसत्ता]]}}</ref> * या मैदानावर एकदिवसीय सामन्यामध्ये भारताचा हा पहिला पराभव होता. }} ==आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका== ===१ला आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २१ जानेवारी २०२६ | time = १९:०० | night = Y | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|NZ}} | score1 = २३८/७ (२० षटके) | runs1 = [[अभिषेक शर्मा]] ८४ (३५) | wickets1 = [[जेकब डफी]] २/२७ (४ षटके) | score2 = १९०/७ (२० षटके) | runs2 = [[ग्लेन फिलिप्स]] ७८ (४०) | wickets2 = [[शिवम दुबे]] २/२८ (३ षटके) | result = भारत ४८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490234.html धावफलक] | venue = [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] | umpires = [[नितीन मेनन]] (भा) आणि [[रोहन पंडित]] (भा) | motm = [[अभिषेक शर्मा]] (भा) | toss = न्यूझीलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[क्रिस क्लार्क]]ने (न्यू) आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले. * [[सूर्यकुमार यादव]]चा (भा) हा १००वा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना होता.<ref>{{cite web |access-date=२२ जानेवारी २०२६|trans-title=सूर्यकुमार यादव १०० आंतरराष्ट्रीय टी२० सामने खेळणारा चौथा भारतीय खेळाडू ठरला.|title=Suryakumar Yadav becomes 4th Indian to play 100 T20I matches |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/suryakumar-yadav-100-matches-t20is-fourth-indian-india-vs-new-zealand-t20-series/article70533622.ece |work=स्पोर्टस्टार}}</ref> }} ===२रा आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २३ जानेवारी २०२६ | time = १९:०० | night = Y | team1 = {{cr-rt|NZ}} | team2 = {{cr|IND}} | score1 = २०८/६ (२० षटके) | runs1 = [[मिचेल सँटनर]] ४७* (२७) | wickets1 = [[कुलदीप यादव]] २/३५ (४ षटके) | score2 = २०९/३ (१५.२ षटके) | runs2 = [[सूर्यकुमार यादव]] ८२* (३७) | wickets2 = [[इश सोढी]] १/३४ (३ षटके) | result = भारत ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490235.html धावफलक] | venue = [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[नवे रायपूर]] | umpires = [[के.एन. अनंतपद्मनाभन]] (भा) आणि [[जयरामण मदनगोपाळ]] (भा) | motm = [[ईशान किशन]] (भा) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = हा भारताचा मायभूमीवर खेळलेला १००वा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना होता. त्यामुळे, असे करणारा तो पहिला आशियाई संघही ठरला.<ref>{{cite web |access-date=२३ जानेवारी २०२६ |trans-title=पाकिस्तान आणि बांगलादेशला हरवून भारताने पहिला आशियाई संघ बनण्याचा मान मिळवला...|title=India Beat Pakistan And Bangladesh, Become 1st Asian Team To... |url=https://www.news18.com/cricket/india-beat-pakistan-and-bangladesh-become-1st-asian-team-to-ws-no-9852202.html |website=न्यूज१८}}</ref> * आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यांमध्ये धावांचा पाठलाग करताना भारताचा हा संयुक्तपणे सर्वात मोठा यशस्वी विजय होता.<ref>{{cite web |access-date=२३ जानेवारी २०२६ |trans-title=रायपूर टी२०: ईशानची शानदार खेळी, सूर्याचा पुन्हा उदय; विश्वविक्रमी लक्ष्याचा पाठलाग करताना भारताची २०९ धावांपर्यंत मजल|title=Raipur T20I: Ishan-daar, Surya-uday again as India race to 209 in world record chase |url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/ishan-kishan-suryakumar-india-vs-new-zealand-2nd-t20i-raipur-2857008-2026-01-23 |website=इंडिया टूडे}}</ref> * आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यांमध्ये २००-हून अधिक धावांचा पाठलाग करण्याचा हा सर्वात वेगवान विक्रमही होता.<ref>{{cite web |access-date=२३ जानेवारी २०२६ |trans-title=भारत विरुद्ध न्यूझीलंड: भारताने मोडला टी-२० आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटच्या इतिहासात २००-हून अधिक धावांचा पाठलाग सर्वात जलद गतीने करण्याचा पाकिस्तानचा विक्रम.|title=IND vs NZ: India breaks Pakistan’s record for fastest 200-plus chase in T20I history |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/ind-vs-nz-2nd-t20-india-breaks-pakistan-record-fastest-200-plus-run-chase-in-history/article70543926.ece |website=स्पोर्ट्स्टार}}</ref> }} ===३रा आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २५ जानेवारी २०२६ | time = १९:०० | night = Y | team1 = {{cr-rt|NZ}} | team2 = {{cr|IND}} | score1 = १५३/९ (२० षटके) | runs1 = [[ग्लेन फिलीप]] ४८ (४०) | wickets1 = [[जसप्रीत बुमराह]] ३/१७ (४ षटके) | score2 = १५५/२ (१० षटके) | runs2 = [[अभिषेक शर्मा]] ६८[[नाबाद|*]] (२०) | wickets2 = [[मॅट हेन्री]] १/२८ (२ षटके)<br/>[[इश सोधी]] १/२८ (२ षटके) | result = भारत ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490236.html धावफलक] | venue = [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] | umpires = [[जयरामण मदनगोपाळ]] (भा) आणि [[नितीन मेनन]] (भा) | motm = [[जसप्रीत बुमराह]] (भा) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ===४था आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २८ जानेवारी २०२६ | time = १९:०० | night = Y | team1 = {{cr-rt|NZ}} | team2 = {{cr|IND}} | score1 = २१५/७ (२० षटके) | runs1 = [[टिम सिफर्ट]] ६२ (३६) | wickets1 = [[अर्शदीप सिंग]] २/३३ (४ षटके) | score2 = १६५ (१८.४ षटके) | runs2 = [[शिवम दुबे]] ६५ (२३) | wickets2 = [[मिचेल सँटनर]] ३/२६ (४ षटके) | result = न्यूझीलंड ५० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490237.html धावफलक] | venue = [[एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम्]] | umpires = [[के.एन. अनंतपद्मनाभन]] (भारत) आणि [[रोहन पंडित]] (भारत) | motm = [[टिम सिफर्ट]] (न्यूझीलंड) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ===५वा आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ३१ जानेवारी २०२६ | time = १९:०० | night = Y | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|NZ}} | score1 = २७१/५ (२० षटके) | runs1 = [[ईशान किशन]] १०३ (४३) | wickets1 = [[लॉकी फर्ग्युसन]] २/४१ (४ षटके) | score2 = २२५ (१९.४ षटके) | runs2 = [[फिन ॲलन]] ८० (३८) | wickets2 = [[अर्शदीप सिंग]] ५/५१ (४ षटके) | result = भारत ४६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490238.html धावफलक] | venue = [[द स्पोर्ट्स हब]], [[तिरुवनंतपुरम]] | umpires = [[जयरामन मदनागोपाळ]] (भारत) आणि [[नितीन मेनन]] (भारत) | motm = [[ईशान किशन]] (भारत) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[सूर्यकुमार यादव]]ने (भारत) याने आंतरराष्ट्रीय टी२० कारकिर्दीतील ३,००० धावा पूर्ण केल्या. तो आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यांमध्ये (खेळलेल्या चेंडूंनुसार) हा टप्पा गाठणारा सर्वात वेगवान खेळाडू ठरला.<ref>{{cite web |access-date=२ फेब्रुवारी २०२६ |trans-title=भारत वि न्यूझीलंड: सूर्यकुमार यादवने विराट कोहली आणि रोहित शर्माला मागे टाकले, सर्वात जलद...|title=IND vs NZ: Suryakumar Yadav surpasses Virat Kohli and Rohit Sharma, becomes fastest to... |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/india-vs-new-zealand/ind-vs-nz-suryakumar-yadav-surpasses-virat-kohli-and-rohit-sharma-becomes-fastest-to-/amp_articleshow/127822321.cms |website=[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]}}</ref> *[[ईशान किशन]]ने (भारत) आंतरराष्ट्रीय टी२० कारकिर्दीतील १,००० धावा पूर्ण केल्या आणि पहिले शतकही झळकावले.<ref>{{cite web |access-date=२ फेब्रुवारी २०२६ |trans-title=इशान किशनने संजू सॅमसनच्याच भूमीवर आपले पहिले आंतरराष्ट्रीय टी२० शतक झळकावले आणि विश्वचषक संघासाठी स्वतःला अपरिहार्य सिद्ध केले.|title=Ishan Kishan hits maiden T20I century on Sanju Samson's turf, makes himself indispensable for World Cup XI |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/ishan-kishan-hits-maiden-t20i-century-on-sanju-samsons-turf-makes-himself-indispensable-for-world-cup-xi-101769869589049.html |website=[[हिंदुस्तान टाइम्स]]}}</ref> *[[अर्शदीप सिंग]]ने (भारत) आंतरराष्ट्रीय टी२० कारकिर्दीमध्ये प्रथमच पाच बळी घेतले.<ref>{{cite web |access-date=२ फेब्रुवारी २०२६ |trans-title=भारत विरुद्ध न्यूझीलंड क्षणचित्रे, पाचवा टी२०: किशनचे शतक, अर्शदीपच्या पाच बळींच्या जोरावर भारताचा ४६ धावांनी विजय, मालिकाही जिंकली|title=India vs New Zealand Highlights, 5th T20I: Kishan ton, Arshdeep fifer give IND 46-run win, series victory |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/india-vs-new-zealand-live-score-5th-t20i-ind-v-nz-cricket-match-live-scorecard-updates-highlights-thiruvananthapuram/article70573940.ece |website=स्पोर्टस्टार}}</ref> *न्यूझीलंडविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यांमधील ही भारताची सर्वोच्च धावसंख्या होती, ज्याने या मालिकेतील पहिल्या टी२० आंतरराष्ट्रीय सामन्यातील २३८ धावांचा पूर्वीचा विक्रम मोडला.<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/137523/stats-india-match-sixes-record-in-second-half-mayhem |trans-title=आकडेवारी: दुसऱ्या हाफमधील धुमाकुळात भारताने षटकारांचा विक्रम मोडला.|title=Stats: India match sixes record in second-half mayhem |work=क्रिकबझ्झ|access-date=२ फेब्रुवारी २०२६}}</ref> }} == नोंदी == {{notelist}} == संदर्भयादी == {{संदर्भयादी}} == बाह्यदुवे == * [https://www.espncricinfo.com/series/new-zealand-in-india-2025-26-1490228 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{भारताचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}} [[वर्ग: आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] [[वर्ग: न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे भारत दौरे|२०२५]] [[वर्ग: न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|भारत]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघाचे भारतीय दौरे]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] 9ju87605b44q7q6otm83g5s5njggfdo 0 376274 2701280 2651396 2026-08-12T07:28:25Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701280 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:22em;" |+ '''महाराजा एक्सप्रेस''' | colspan="2" style="text-align:center;" | [[File:Maharajas' Express.jpg|300px|Maharajas' Express]] |- ! प्रकार | आलिशान रेल्वे गाडी |- ! देश | [[भारत]] |- ! सुरुवात | मार्च २०१० |- ! मालक | [[भारतीय रेल्वे खानपान आणि पर्यटन महामंडळ|आयआरसीटीसी]] |- ! स्थानके | १२+ (मार्गांनुसार बदलतात) |- ! प्रवाशांची संख्या | ८८ (कमाल) |- ! डब्यांची संख्या | २३ |- ! संकेतस्थळ | [https://www.the-maharajas.com/ the-maharajas.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120726170422/https://www.the-maharajas.com/ |date=2012-07-26 }} |} '''महाराजा एक्सप्रेस''' ही [[भारत|भारतातील]] आणि जगातील सर्वात आलिशान पर्यटन रेल्वेगाड्यांपैकी एक आहे. ही रेल्वे [[भारतीय रेल्वे खानपान आणि पर्यटन महामंडळ|भारतीय रेल्वे खानपान आणि पर्यटन महामंडळाद्वारे]] चालवली जाते.<ref name="official">{{cite web|url=https://www.the-maharajas.com/|title=About Maharajas' Express|publisher=IRCTC|accessdate=2024-05-22|archive-date=2012-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20120726170422/https://www.the-maharajas.com/|url-status=dead}}</ref> २०१२ सालापासून सलग सात वर्षे या रेल्वेला [[वर्ल्ड ट्रॅव्हल अवॉर्ड्स]]मध्ये ''जगातील अग्रगण्य आलिशान रेल्वे'' हा पुरस्कार मिळाला आहे.<ref name="awards">{{cite news|url=https://www.financialexpress.com/infrastructure/railways/maharajas-express-the-worlds-leading-luxury-train-is-back-check-itinerary-and-ticket-prices/2676779/|title=Maharajas' Express: The world's leading luxury train is back|work=The Financial Express|date=September 19, 2022}}</ref> == इतिहास == महाराजा एक्सप्रेसची सुरुवात मार्च २०१० मध्ये झाली. सुरुवातीला हा [[आयआरसीटीसी]] आणि [[कॉक्स अँड किंग्स इंडिया लिमिटेड]] यांचा संयुक्त उपक्रम होता.<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/irctc-to-operate-maharajas-express/article2381488.ece|title=IRCTC to operate Maharajas' Express|work=The Hindu|date=August 22, 2011}}</ref> पुढे हा करार रद्द होऊन २०११ पासून या रेल्वेचे संपूर्ण व्यवस्थापन आयआरसीटीसीने आपल्याकडे घेतले. [[भारतीय रेल्वे]]ने ही रेल्वे जागतिक स्तरावरील पर्यटकांना आकर्षित करण्यासाठी सुरू केली. == सुविधा == या रेल्वेमध्ये एकूण २३ डबे असून त्यांचे नाव भारतातील विविध राजेशाही रत्नांवरून (उदा. मोती, हिरा, नीलम) ठेवण्यात आले आहे. === राहण्याची सोय === यात १४ डबे प्रवाशांच्या निवासासाठी आहेत. यामध्ये ''डिलक्स केबिन'', ''जुनिअर सुइट'', ''सूट'' आणि एका भव्य ''प्रेसिडेन्शियल सूट''चा समावेश आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.cntraveller.in/story/inside-maharajas-express-india-most-expensive-luxury-train/|title=Inside the Maharajas' Express, India’s most expensive luxury train|work=CN Traveller|date=2019-10-18}}{{मृत दुवा|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === खाद्यसेवा === या गाडीत ''मयूर'' आणि ''रंग महाल'' नावाची दोन भव्य रेस्टॉरंट्स आहेत. === मनोरंजन === रेल्वेमध्ये ''सफारी बार'' आणि ''राजा क्लब'' नावाचे लाउंज बार आहेत. == मार्ग == महाराजा एक्सप्रेस प्रामुख्याने [[उत्तर भारत|उत्तर]] आणि [[मध्य भारत|मध्य भारतात]] चार प्रमुख मार्गांवर चालते:<ref>{{cite web|url=https://www.the-maharajas.com/maharajas-express-itineraries.html|title=Maharajas' Express Itineraries|publisher=IRCTC|access-date=2026-02-01|archive-date=2026-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20260519033016/https://www.the-maharajas.com/maharajas-express-itineraries.html|url-status=dead}}</ref> # '''द हेरिटेज ऑफ इंडिया''' -- ६ रात्री / ७ दिवस - [[मुंबई]] ते [[दिल्ली]] ([[उदयपूर]], [[जोधपूर]], [[बिकानेर]], [[जयपूर]], [[रणथंभोर]], [[आग्रा]] मार्गे). # '''द इंडियन पॅनोरमा''' -- ६ रात्री / ७ दिवस - दिल्ली ते दिल्ली ([[जयपूर]], [[रणथंभोर]], [[फत्तेपूर सिक्री]], [[आग्रा]], [[ओरछा]], [[खजुराहो]], [[वाराणसी]] मार्गे). # '''द इंडियन स्प्लेंडर''' -- ६ रात्री / ७ दिवस - दिल्ली ते मुंबई (आग्रा, रणथंभोर, जयपूर, बिकानेर, जोधपूर, उदयपूर मार्गे). # '''ट्रेझर्स ऑफ इंडिया''' -- ३ रात्री / ४ दिवस - दिल्ली-आग्रा-रणथंभोर-जयपूर-दिल्ली (सुवर्ण त्रिकोण). == तिकीट दर == महाराजा एक्सप्रेसचे दर अमेरिकन डॉलरमध्ये निश्चित केले जातात आणि निवडलेल्या पॅकेज व केबिनच्या प्रकारानुसार बदलतात. खालील तक्ता एका व्यक्तीसाठी प्रति सहलीचा अंदाजे दर दर्शवतो: {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |+ महाराजा एक्सप्रेस तिकीट दर (अंदाजे दर) ! केबिन प्रकार !! ३ रात्री / ४ दिवस (USD) !! ६ रात्री / ७ दिवस (USD) |- | डिलक्स केबिन || $३,९०० - $४,५०० || $७,००० - $७,५०० |- | जुनियर सुइट || $४,९०० - $५,५०० || $९,५०० - $१०,००० |- | सुइट || $७,६०० - $८,००० || $१३,५०० - $१४,५०० |- | प्रेसिडेन्शियल सुइट || $१३,००० - $१४,००० || $२३,००० - $२४,००० |} <small>*टीप: कर (जीएसटी) आणि हंगामाप्रमाणे दरांमध्ये बदल होऊ शकतो.*</small><ref>{{cite web|url=https://www.the-maharajas.com/maharajas-express-fare.html|title=Maharajas' Express Ticket Fare|publisher=IRCTC|access-date=2026-02-01|archive-date=2025-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20251107115509/https://www.the-maharajas.com/maharajas-express-fare.html|url-status=dead}}</ref> == चित्रदालन == <gallery> Maharajas' Express.jpg|महाराजा एक्सप्रेसचे एक दृश्य Indische Luxus Zugs.jpg|महाराजा एक्सप्रेसमधील आलिशान पलंग Maharaja Express Índia.jpg|महाराजा एक्सप्रेस Maharajas' Express - Mayur Mahal, dining (4809207224).jpg|महाराजा एक्सप्रेसमधील ''मयूर महाल'' रेस्टॉरंट </gallery> == हे सुद्धा पहा == * [[पॅलेस ऑन व्हील्स]] * [[डेक्कन ओडिसी]] * [[गोल्डन चॅरियट]] * [[रॉयल राजस्थान ऑन व्हील्स]] * [[भारतीय रेल्वे खानपान आणि पर्यटन महामंडळ]] * [[भारतातील पर्यटन]] == संदर्भ == {{reflist}} == बाह्य दुवे == * [https://www.the-maharajas.com/ अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120726170422/https://www.the-maharajas.com/ |date=2012-07-26 }} [[वर्ग:भारतीय रेल्वे]] [[वर्ग:भारतातील पर्यटन रेल्वेगाड्या]] [[वर्ग:आलिशान रेल्वेगाडी]] [[वर्ग:इ.स. २०१० मधील निर्मिती]] hrtq0l0wkniktgs36e7cunkx8cr6ds3 0 376578 2700996 2651016 2026-08-11T12:54:36Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2700996 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''जनाबाई कचरू गिऱ्हे''' (जन्म १९५८) ही [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] एक लेखिका, कवयित्री आणि शिक्षिका आहे. महाराष्ट्रातील भटक्या गोपाळ समाजातील पहिल्या महिला आत्मचरित्रकार म्हणून त्यांची ओळख आहे. त्यांचे आत्मचरित्र, ''मारणकळा'' १९९२ मध्ये प्रकाशित झालेले. हे पुस्तक [[दलित वाङ्मय|दलित साहित्यातील]] एक महत्त्वाचे काम मानले जाते कारण त्यात भटक्या समुदायाच्या संघर्षांचे आणि महिला शिक्षणाच्या आव्हानांचे चित्रण केले आहे. == जीवन == जनाबाई गिऱ्हे यांचा जन्म अहमदनगर जिल्ह्यातील [[पाथर्डी]] येथील सांगवी गावात गोपाळ समाजातील गुजराबाई आणि बापुराव माळी यांच्या घरी झाला.<ref name="rege_chapter">{{स्रोत पुस्तक|title=Writing Caste/Writing Gender: Reading Dalit Women's Testimonios|last=Rege|first=Sharmila|publisher=Zubaan|year=2014|isbn=9789383074679|editor-last=Anand|editor-first=S.|pages=|chapter=Reading Janabai Girhe's Marankala}}</ref> पारंपारिक भटक्या पद्धती आणि समाजाच्या अंधश्रद्धेमुळे त्यांच्या शिक्षणाला मोठा विरोध झाला.<ref name="vishwakosh">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathivishwakosh.org/62230/|title=गिऱ्हे, जनाबाई कचरू (Girhe, Janabai Kachru)|date=20 January 2023|website=Marathi Vishwakosh|language=mr|access-date=28 June 2025|archive-date=2026-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20260312075150/https://marathivishwakosh.org/62230/|url-status=dead}}</ref> १९७७ मध्ये पाथर्डी येथील जैन महाविद्यालयातून त्यांनी आपले शालेय शिक्षण पूर्ण केले आणि त्यांनी पुढे शिक्षणात पदविका (डी.एड.) मिळवली.<ref name="vishwakosh" /> गिऱ्हे यांनी १९७७ मध्ये प्राथमिक शाळेत शिक्षिका म्हणून आपल्या कारकिर्दीला सुरुवात केली. त्यांनी [[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा|औरंगाबाद जिल्ह्यातील]] विविध जिल्हा परिषद शाळांमध्ये काम केले. २००४ मध्ये त्यांना मुख्याध्यापिका पदावर बढती मिळाली आणि २०१२ मध्ये त्या या पदावरून निवृत्त झाल्या.<ref name="vishwakosh"/> गोपाळ समुदायाच्या जीवनावर आणि संस्कृतीवर लक्ष केंद्रित करून मराठी साहित्यात एक नवीन दृष्टीकोन आणण्यासाठी गिऱ्हे यांचे लेखन प्रसिद्ध आहे. तिच्या संपूर्ण अध्यापन कारकिर्दीत, तिने लिहिणे सुरू ठेवले, तिच्या भटक्या समुदायाच्या अनोख्या अनुभवांचे आणि कष्टांचे दस्तऐवजीकरण केले. १९९२ मध्ये प्रकाशित झालेले त्यांचे आत्मचरित्र, ''मारणकळा'' हे त्यांचे सर्वात उल्लेखनीय काम आहे.<ref name="rege_chapter"/> यात त्यांच्या वैयक्तिक आणि समुदायाच्या अस्तित्वासाठी, प्रतिष्ठेसाठी आणि शिक्षणासाठीच्या संघर्षाचे तपशीलवार वर्णन केले आहे. [[ऊर्मिला पवार|उर्मिला पवार]] आणि कुमुद पावडे सारख्या लेखिकांच्या कामांसह दलित महिलांच्या जीवनकथांच्या साहित्यांमध्ये हा एक महत्त्वाचा मजकूर मानला जातो.<ref name="boloji">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.boloji.com/articles/51997/dalit-womens-autobiographies-in-marathi|title=Dalit Women's Autobiographies in Marathi|last=Prasad|first=Dr. A.B. Rao Sai|date=12 September 2020|website=Boloji.com|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240803190827/https://www.boloji.com/articles/51997/dalit-womens-autobiographies-in-marathi|archive-date=3 August 2024|access-date=28 June 2025}}</ref><ref name="y122">{{जर्नल स्रोत|last=Mukherjee|first=M.|last2=Banerjee|first2=J.|date=March 1, 2018|title=The dalit of all dalits: An insight into the condition of women as portrayed in dalit literature|url=https://www.researchgate.net/publication/325112372_The_dalit_of_all_dalits_An_insight_into_the_condition_of_women_as_portrayed_in_dalit_literature|journal=Forum for World Literature Studies|volume=10|issue=1|pages=154–169|issn=1949-8519|access-date=June 29, 2025}}</ref> विद्वान [[शर्मिला रेगे]] यांनी ''लेखन जात/लेखन लिंग'' या पुस्तकात त्यांचे विश्लेषण केले आहे; व भटक्या विमुक्त महिलेच्या दृष्टिकोनातून जात आणि लिंग यांच्यातील छेदनबिंदू समजून घेण्यासाठी त्याचे महत्त्व अधोरेखित केले आहे. <ref name="rege_chapter" /> गिऱ्हे यांनी ''पहाट गाणी'' (२०१४) हा कवितासंग्रह आणि ''उघड्यावरच जगणं'' (२०१४) हा लघुकथांचा संग्रह देखील लिहिला आहे. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील शिक्षक]] [[वर्ग:भारतीय लघुकथा लेखिका]] [[वर्ग:मराठी कवयित्री]] [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:दलित लेखक]] [[वर्ग:इ.स. १९५२ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] mzo1axo9j2ag5jxe4pc7v20hkoyd5j1 0 376862 2701229 2670694 2026-08-12T05:40:29Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701229 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२५–२६ | team1_image = Flag of Australia.svg | team1_name = ऑस्ट्रेलिया | team2_image = Flag of India.svg | team2_name = भारत | from_date = १५ फेब्रुवारी | to_date = ९ मार्च २०२६ | team1_captain = [[अलिसा हीली]] <small>(कसोटी आणि आं.ए.दि.)</small><br>[[सोफी मॉलिनू]] <small>(आं.टी२०)</small> | team2_captain = [[हरमनप्रीत कौर]] | no_of_tests = 1 | team1_tests_won = 1 | team2_tests_won = 0 | team1_tests_most_runs = [[ॲनाबेल सदरलँड]] (१२९) | team2_tests_most_runs = [[प्रतिका रावळ]] (८१) | team1_tests_most_wickets = [[लुसी हॅमिल्टन]] (६)<br/>[[ॲनाबेल सदरलँड]] (६) | team2_tests_most_wickets = [[सायली सातघरे]] (४) | player_of_test_series = [[ॲनाबेल सदरलँड]](ऑस्ट्रेलिया) | no_of_ODIs = 3 | team1_ODIs_won = 3 | team2_ODIs_won = 0 | team1_ODIs_most_runs = [[अलिसा हीली]] (२१४) | team2_ODIs_most_runs = [[हरमनप्रीत कौर]] (१३२) | team1_ODIs_most_wickets = [[अलाना किंग]] (७) | team2_ODIs_most_wickets = [[श्री चरणी]] (४)<br>[[दीप्ती शर्मा]] (४) | player_of_ODI_series = | no_of_twenty20s = 3 | team1_twenty20s_won = 1 | team2_twenty20s_won = 2 | team1_twenty20s_most_runs = [[जॉर्जिया व्हॉल]] (११६) | team2_twenty20s_most_runs = [[स्मृती मंधाना]] (१२९) | team1_twenty20s_most_wickets = [[सोफी मॉलिनू]] (४)<br>[[ॲनाबेल सदरलँड]] (४) | team2_twenty20s_most_wickets = [[अरुंधती रेड्डी]] (८) | player_of_twenty20_series = | points_header = मालिका गुण | team1_points = १२ | team2_points = ४ }} [[भारतीय महिला क्रिकेट संघ|भारतीय महिला क्रिकेट संघाने]] फेब्रुवारी आणि मार्च २०२६ मध्ये [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघ]]ाविरुद्ध खेळण्यासाठी [[ऑस्ट्रेलिया]]चा दौरा केला.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/australia-announce-action-packed-2025-26-home-season-fixtures |trans-title=ऑस्ट्रेलियाने जाहीर केले २०२५/२६ च्या घरच्या हंगामातील धमाकेदार कार्यक्रम|title=Australia announce action-packed 2025/26 home season fixtures |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=१८ फेब्रुवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.business-standard.com/cricket/news/india-women-s-team-set-for-all-format-series-against-aus-in-early-2026-125033000320_1.html |trans-title=भारतीय महिला संघ २०२६ च्या सुरुवातीला ऑस्ट्रेलियाविरुद्धच्या सर्व स्वरूपाच्या मालिकेसाठी सज्ज |title=India women's team set for all-format series against Aus in early 2026 |work=[[बिझनेस स्टँडर्ड]] |access-date=१८ फेब्रुवारी २०२६}}</ref> या दौऱ्यावर एक [[महिला कसोटी क्रिकेट|कसोटी]], तीन [[महिला एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] आणि तीन [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०|आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२०]] सामने खेळवले गेले.<ref>{{cite web |trans-title=महिलांचे भविष्यातील दौऱ्यांचे कार्यक्रम |title=Women's Future Tours Programme |url=https://images.icc-cricket.com/image/upload/prd/momiku5h9eyqzp5tohdb.pdf |access-date=१८ फेब्रुवारी २०२६ |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=४ नोव्हेंबर २०२४}}</ref><ref>{{Cite web|trans-title=पर्थमध्ये दिवस-रात्र कसोटीसाठी भारतीय महिला संघ सज्ज |title=India Women set for day-night Test in Perth |url=https://www.espncricinfo.com/story/australia-women-2025-26-fixtures-india-women-set-for-day-night-test-in-perth-1478858 |access-date=१८ फेब्रुवारी २०२६ |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]}}</ref> मार्च २०२५ मध्ये, [[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]] (सीए) ने २०२५ च्या घरगुती आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा भाग म्हणून दौऱ्याचे वेळापत्रक निश्चित केले.<ref>{{Cite web|url=https://www.cricket.com.au/news/4239077/australia-womens-team-2025-26-schedule-fixture-tickets-dates-india-tour-waca-test-t20i-odi |trans-title=ऑस्ट्रेलिया वि भारत महिला मालिकेत शोपीस WACA कसोटी|title=Showpiece WACA Test to cap AUSvIND women's series |access-date=१८ फेब्रुवारी २०२६ |work=[[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]]}}</ref> सप्टेंबर २०२५ मध्ये, मेलबर्नमधील फ्लडलाइट्सच्या समस्येमुळे तिसरा एकदिवसीय सामना [[जंक्शन ओव्हल|मेलबर्न]]हून [[बेलेराइव्ह ओव्हल|होबार्ट]]ला हलवण्यात आला होता.<ref>{{Cite web|url=https://www.cricket.com.au/news/4359482/australia-india-women-odi-one-dayer-moved-junction-oval-melbourne-bellerive-hobart |trans-title=भारताविरुद्ध तिसरा महिला एकदिवसीय सामना बेलेरिव्ह ओव्हल येथे खेळला जाणार आहे. |title=Third Women's ODI against India to be played at Bellerive Oval |work=[[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]] |access-date=१८ फेब्रुवारी २०२६}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/floodlight-delays-force-australia-india-odi-to-be-moved-out-of-melbourne-1502235 |trans-title=फ्लडलाइटमुळे झालेल्या विलंबामुळे ऑस्ट्रेलिया-भारत एकदिवसीय सामना मेलबर्नहून हलवला. |title=Floodlight delays force Australia-India ODI to be moved out of Melbourne |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=१८ फेब्रुवारी २०२६}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/135544/bellerive-oval-to-host-two-india-womens-odis-on-2026-tour |trans-title= |title=Bellerive Oval to host two India Women's ODIs on 2026 tour |work=[[क्रिकबझ्झ]] |access-date=१८ फेब्रुवारी २०२६}}</ref> [[२०२५ आयसीसी महिला क्रिकेट विश्वचषक]] स्पर्धेतील भारताच्या विजयानंतर, माजी मंत्री सल्लागार श्री. नितीन गुप्ता आणि ऑस्ट्रेलियन भारतीय समुदायाच्या इतर सदस्यांनी व्हिक्टोरियन सरकारला [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]]ावर किंवा व्हिक्टोरियामध्ये कुठेतरी किमान एक सामना आयोजित करण्याचा प्रयत्न करण्याची विनंती केली.<ref>{{cite web |last=आयरीन |first=मारिया |url=https://www.theindiansun.com.au/2025/11/06/push-for-mcg-as-victoria-urged-to-host-indian-womens-cricket-team-in-2026-tour/ |trans-title= |title= २०२६ च्या दौऱ्यात भारतीय महिला क्रिकेट संघाचे यजमानपद व्हिक्टोरियाला मिळावे, यासाठी एमसीजीचा आग्रह|work=द इंडियन सन |date=९ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> ३ फेब्रुवारी २०२६ रोजी छाया मंत्री (Shadow Minister) इव्हान मुलहोलँड यांनी व्हिक्टोरियन संसदेत हा मुद्दा उपस्थित केला आणि व्हिक्टोरिया सरकारला एकही सामना मिळविण्यात अपयशी ठरल्याबद्दल टीका केली.<ref>{{cite web|url=https://www.parliament.vic.gov.au/parliamentary-activity/hansard/hansard-details/HANSARD-974425065-3387 |trans-title=व्हिक्टोरियाची हान्सर्ड संसद पृष्ठ ८१ |title=Hansard Parliament of Victoria Pg 81 |work=व्हिक्टोरिया संसद|date=३ फेब्रुवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web |last=आयरीन |first=मारिया|url=https://www.theindiansun.com.au/2026/02/04/victorias-absence-from-indian-womens-tour-raised-in-parliament/ |trans-title=भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा मुद्दा संसदेत उपस्थित |title=Indian Women's Cricket team issue raised in Parliament |work=द इंडियन सन |date=४ फेब्रुवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web |last=आयरीन |first=मारिया |url=https://www.theindiansun.com.au/2026/02/14/mulholland-says-labor-asleep-at-the-wheel-on-india-ties-and-community-safety/ |trans-title=भारतीय महिला क्रिकेट दौऱ्यासाठी चाकावर झोपलेले कामगार |title=Labor asleep on wheel for Indian Women’s Cricket Tour |work=द इंडियन सन |date=१४ फेब्रुवारी २०२६}}</ref> आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिकेमध्ये भारताने २-१ ने विजय मिळवला. मायदेशातील द्विपक्षीय मालिकेमध्ये ऑस्ट्रेलियाचा हा २०१७ नंतर पहिलाच पराभव होता.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/india-women-in-australia-2025-26-1478874/australia-women-vs-india-women-3rd-t20i-1478914/match-report|trans-title=मानधना, रॉड्रिग्ज आणि पाटील यांनी लिहिलेली भारताची प्रसिद्ध मालिका विजयाची पटकथा|title=Mandhana, Rodrigues and Patil script famous India series win|access-date=२१ फेब्रुवारी २०२६}}</ref> आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिकेत भारताला ३-० असा पराभव स्वीकारावा लागला. मालिकेतील तीनही सामने ऑस्ट्रेलियाने सहज जिंकले. अगदीच एकतर्फी झालेल्या एकमेव कसोटी सामन्यात भारताला दारुण पराभव स्विकारावा लागला. भारताचा पहिला डाव १९८ धावांवर आटोपल्यानंतर ऑस्ट्रेलियाने सर्वबाद ३२३ धावा करून १२५ धावांची आघाडी घेतली. दुसऱ्या डावात [[प्रतिका रावळ]] (६३) आणि [[स्नेह राणा]] (३०) ह्या दोघींनी काहीसा विरोध केल्याने भारताने डावाचा पराभव टाळला. अवघ्या २८ धावांचे आव्हान ऑस्ट्रेलियाने एकही गडी न गमावता केवळ ४.३ षटकांमध्ये पार केले. ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left;margin:auto" |- !colspan="3" |{{crw|AUS}} !colspan="3" |{{crw|IND}} |- !कसोटी<ref>{{cite web|url=https://www.cricket.com.au/news/4440717/australia-captain-sophie-molineux-alyssa-healy-ashleigh-gardner-tahlia-mcgrath-india-squads-series-carey-schutt-king |trans-title=भारतीय संघ जाहीर, मोलिनेक्स ऑस्ट्रेलियाचा नवा कर्णधार |title=Molineux named new Australia captain as India squad revealed |work=[[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]] |access-date=१८ फेब्रुवारी २०२६}}</ref> !आं.ए.दि.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/australia-reveal-new-captain-as-squads-announced-for-india |trans-title=भारत दौऱ्यासाठी ऑस्ट्रेलियाचा संघ जाहीर, नवीन कर्णधाराची घोषणा |title=Australia reveal new captain as squads announced for India |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=१८ फेब्रुवारी २०२६}}</ref> !आं.टी२०<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/aus-v-ind-women-2025-26-sophie-molineux-announced-australia-s-new-all-format-women-s-captain-1521398 |trans-title=सोफी मॉलिनूची ऑस्ट्रेलियाचा नवा सर्व प्रकारचा कर्णधार म्हणून निवड |title=Sophie Molineux named Australia's new all-format captain |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=१८ फेब्रुवारी २०२६}}</ref> !कसोटी<ref>{{cite web |url=https://www.bcci.tv/bccilink/articles/cbEfTLmg |trans-title=ऑस्ट्रेलियाविरुद्धच्या कसोटी मालिकेसाठी भारतीय महिला संघाची घोषणा |title=India's squad for Test against Australia Women announced |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |access-date=१८ फेब्रुवारी २०२६ }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> !आं.ए.दि.<ref>{{cite web |url=https://www.bcci.tv/bccilink/articles/2wlT3dgn |trans-title=ऑस्ट्रेलियाविरुद्धच्या एकदिवसीय आणि टी२० मालिकेसाठी भारतीय महिला संघाची घोषणा |title=India's squad for ODI & T20I series against Australia Women announced |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |access-date=१८ फेब्रुवारी २०२६ }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> !आं.टी२०<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/bharti-fumali-shreyanka-patil-back-in-india-t20i-squad-for-australia-tour-1519921 |trans-title=ऑस्ट्रेलिया दौऱ्यासाठी फुलमाळी, पाटील यांचे भारतीय टी२० संघात पुनरागमन |title=Fulmali, Patil back in India T20I squad for Australia tour |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=१८ फेब्रुवारी २०२६}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * [[अलिसा हीली]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * <s>[[सोफी मॉलिनू]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]])</s> * [[अलाना किंग]] * [[ॲनाबेल सदरलँड]] * [[ॲशली गार्डनर]] * [[एलिस पेरी]] * <s>[[किम गार्थ]]</s> * [[जॉर्जिया वेरहॅम]] * [[जॉर्जिया व्हॉल]] * [[डार्सी ब्राउन]] * [[ताहलिया मॅकग्रा]] * [[फीबी लिचफिल्ड]] * [[बेथ मूनी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[मैटलान ब्राउन]] * [[रेचल ट्रेनामन]] * [[लुसी हॅमिल्टन]] | * [[अलिसा हीली]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[सोफी मॉलिनू]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अलाना किंग]] * [[ॲनाबेल सदरलँड]] * [[ॲशली गार्डनर]] * <s>[[एलिस पेरी]]</s> * <s>[[किम गार्थ]]</s> * [[जॉर्जिया वेरहॅम]] * [[जॉर्जिया व्हॉल]] * [[डार्सी ब्राउन]] * [[ताहलिया मॅकग्रा]] * [[निकोला केरी]] * [[फीबी लिचफिल्ड]] * [[बेथ मूनी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[मेगन शुट]] * [[लुसी हॅमिल्टन]] | * [[सोफी मॉलिनू]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[ॲशली गार्डनर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[ताहलिया मॅकग्रा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[ॲनाबेल सदरलँड]] * [[एलिस पेरी]] * [[किम गार्थ]] * [[ग्रेस हॅरिस]] * [[जॉर्जिया वेरहॅम]] * [[जॉर्जिया व्हॉल]] * [[डार्सी ब्राउन]] * [[निकोला केरी]] * [[फीबी लिचफिल्ड]] * [[बेथ मूनी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[मेगन शुट]] | * [[हरमनप्रीत कौर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[स्मृती मंधाना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अमनजोत कौर]] * [[उमा चेत्री]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[काशवी गौतम]] * [[क्रांती गौड]] * [[जेमिमा रॉड्रिग्ज]] * [[दीप्ती शर्मा]] * [[प्रतिका रावळ]] * [[रिचा घोष]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[रेणुका सिंग]] * [[वैष्णवी शर्मा]] * [[शफाली वर्मा]] * [[सायली सातघरे]] * [[स्नेह राणा]] * [[हर्लीन देओल]] | * [[हरमनप्रीत कौर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[स्मृती मंधाना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अमनजोत कौर]] * [[उमा चेत्री]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[काशवी गौतम]] * [[क्रांती गौड]] * <s>[[गुणलन कमलिनी]]</s> ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[जेमिमा रॉड्रिग्ज]] * [[दीप्ती शर्मा]] * [[प्रतिका रावळ]] * [[रिचा घोष]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[रेणुका सिंग]] * [[वैष्णवी शर्मा]] * [[शफाली वर्मा]] * [[श्री चरणी]] * [[स्नेह राणा]] * [[हर्लीन देओल]] | * [[हरमनप्रीत कौर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[स्मृती मंधाना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अमनजोत कौर]] * [[अरुंधती रेड्डी]] * [[उमा चेत्री]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[क्रांती गौड]] * <s>[[गुणलन कमलिनी]]</s> ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[जेमिमा रॉड्रिग्ज]] * [[दीप्ती शर्मा]] * [[भारती फुलमाळी]] * [[रिचा घोष]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * <s>[[रेणुका सिंग]]</s> * [[वैष्णवी शर्मा]] * [[शफाली वर्मा]] * [[श्री चरणी]] * [[श्रेयंका पाटील]] * [[स्नेह राणा]] |} २४ जानेवारी रोजी, [[गुणलन कमलिनी]] खांद्याच्या दुखापतीमुळे एकदिवसीय आणि टी२० संघातून बाहेर पडली आणि तिच्या जागी [[उमा चेत्री]]ची निवड करण्यात आली. <ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/137421/fresh-faces-headline-indias-squad-for-australia-test |trans-title=ऑस्ट्रेलिया कसोटीसाठी भारतीय संघात नवीन चेहरे |title=Fresh faces headline India's squad for Australia Test |work=[[क्रिकबझ्झ]] |access-date=१८ फेब्रुवारी २०२६}}</ref>१७ फेब्रुवारी रोजी, [[प्रतिका रावळ]]ला एकदिवसीय संघात समाविष्ट करण्यात आले.<ref>{{cite web |url=https://www.bcci.tv/bccilink/articles/LQIPZ9UE |trans-title=ऑस्ट्रेलियाविरुद्धच्या एकदिवसीय मालिकेसाठी प्रतिका रावळचा भारतीय संघात समावेश |title=Pratika Rawal added to India's squad for ODI series against Australia women |work=बीसीसीआय |access-date=१८ फेब्रुवारी २०२६ }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ३ मार्च रोजी, [[रेणुका सिंग]] एकमेव कसोटी सामन्यासाठी विश्रांती देण्यात आली आणि तिच्या जागी [[काशवी गौतम]]ची निवड करण्यात आली.<ref>{{cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/India_women%27s_cricket_team_in_Australia_in_2025%E2%80%9326#cite_note-25|trans-title=ऑस्ट्रेलियाविरुद्धच्या एकमेव कसोटीतून रेणुका ठाकूर बाहेर; काशवी गौतमने घेतली जागा |title=Renuka Thakur ruled out of Only-Test against Australia; Kashvee Gautam named replacement|work=बीसीसीआय|access-date=९ मार्च २०२६}}</ref> २४ फेब्रुवारी रोजी, [[एलिस पेरी]] आणि [[किम गार्थ]] यांना चार दुखापतींमुळे एकदिवसीय मालिकेतून बाहेर काढण्यात आले आणि त्यांच्या जागी [[लुसी हॅमिल्टन]] आणि [[मेगन शुट]] यांना संघात स्थान देण्यात आले.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/perry-garth-out-of-the-odis-with-quad-strains-racing-to-be-fit-for-perth-test-1525718 |trans-title=दुखापतीमुळे पेरी, गार्थ एकदिवसीय सामन्यांमधून बाहेर, पर्थ कसोटीसाठी तंदुरुस्त होण्यासाठी प्रयत्नशील|title=Perry, Garth out of the ODIs with injury, racing to be fit for Perth Test |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=२५ फेब्रुवारी २०२६}}</ref> २७ फेब्रुवारी रोजी, [[सोफी मॉलिनू]]ला पाठीच्या दुखण्यामुळे उर्वरित एकदिवसीय मालिकेतून आणि एकमेव कसोटी सामन्यातून बाहेर काढण्यात आले.<ref>{{cite web|url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/sophie-molineux-ruled-out-of-remaining-odi-series-against-india20260227100429 |trans-title=सोफी मॉलिनू भारताविरुद्धच्या उर्वरित एकदिवसीय मालिकेतून बाहेर|title=Sophie Molineux ruled out of remaining ODI series against India |work=एएनआय न्यूज|access-date=९ मार्च २०२६}}</ref> २ मार्च रोजी, [[किम गार्थ]]ला देखील कसोटी सामन्यातून बाहेर काढण्यात आले, [[रेचल ट्रेनामन]] आणि [[मैटलान ब्राउन]] यांना संघात समाविष्ट करण्यात आले.<ref>{{cite web|url=https://www.cricket.com.au/news/4459895/australia-test-squad-india-day-night-pink-ball-test-india-waca-ground-perth-kim-garth-ellyse-perry-sophie-molineux-rachel-trenaman-maitlan-brown?tags=9037 |trans-title=डे-नाईट वाका कसोटीसाठी ऑस्ट्रेलिया संघात नवोदित जोडीचा समावेश|title=Uncapped duo added to Australia squad for day-night WACA Test |work=[[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]] |access-date=९ मार्च २०२६}}</ref> ==सराव सामना== {{Single-innings cricket match | date = १३ फेब्रुवारी २०२६ | time = १९:०० | night = Y | team1 = गव्हर्नर जनरल एकादश {{crwicon|AUS}} | team2 = {{crw|IND}} | score1 = ८/१२० (२० षटके) | runs1 = [[सियाना जिंजर]] ४०[[नाबाद|*]] (३१) | wickets1 = [[अरुंधती रेड्डी]] २/१५ (४ षटके) | score2 = ५/१२१ (१७.३ षटके) | runs2 = [[स्मृती मंधाना]] ३६ (२९) | wickets2 = [[टेस फ्लिंटॉफ]] १/५ (२ षटके) | result = भारत ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1523872.html धावफलक] | venue = [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] | umpires = केट होलोमन आणि लॉरेन मॅकगिल | motm = | toss = गव्हर्नर जनरल एकादशने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ==आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका== ===१ला आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १५ फेब्रुवारी २०२६ | time = १९:०० | night = Y | team1 = {{crw-rt|AUS}} | team2 = {{crw|IND}} | score1 = १३३ (१८ षटके) | runs1 = [[जॉर्जिया वेरहॅम]] ३० (१९) | wickets1 = [[अरुंधती रेड्डी]] ४/२२ (४ षटके) | score2 = ५०/१ (५.१ षटके) | runs2 = [[शफाली वर्मा]] २१ (११) | wickets2 = [[सोफी मॉलिनू]] १/१३ (१ षटक) | result = भारत २१ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धत]]) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478912.html धावफलक] | venue = [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यूझीलंड) आणि [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[अरुंधती रेड्डी]] (भा) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे पुढील खेल होऊ शकला नाही. | notes = [[सोफी मॉलिनू]]ने पहिल्यांदाच आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये ऑस्ट्रेलियाचे नेतृत्व केले.<ref>{{cite web |trans-title=भारताचे जागतिक वर्चस्व पाहत असताना ऑस्ट्रेलियाला त्यांच्या विक्रमावर विश्वास आहे |title=Aussies confident in their record as India eye world domination |url=https://www.cricket.com.au/news/4450372/aussies-confident-in-their-record-as-india-eye-world-domination-sophie-molineux-harmanpreet-kaur-australia-t20-series-sydney-scg |work=[[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]] |access-date=१८ फेब्रुवारी २०२६}}</ref> * मालिका गुण: भारत २, ऑस्ट्रेलिया ०. }} ===२रा आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १९ फेब्रुवारी २०२६ | time = १९:०० | night = Y | team1 = {{crw-rt|AUS}} | team2 = {{crw|IND}} | score1 = ५/१६३ (२० षटके) | runs1 = [[जॉर्जिया व्हॉल]] ८८ (५७) | wickets1 = [[अरुंधती रेड्डी]] २/३० (४ षटके) | score2 = ९/१४४ (२० षटके) | runs2 = [[हरमनप्रीत कौर]] ३६ (३०) | wickets2 = [[ॲशली गार्डनर]] ३/२२ (४ षटके) | result = ऑस्ट्रेलिया १९ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478913.html धावफलक] | venue = [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] | umpires = [[एलोइस शेरिडान]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[किम कॉटन]] (न्यूझीलंड) | motm = [[जॉर्जिया व्हॉल]] (ऑस्ट्रेलिया) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[हरमनप्रीत कौर]] (भारत) महिला क्रिकेटमध्ये सर्वाधिक आंतरराष्ट्रीय सामने खेळणारी खेळाडू ठरली.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/india-captain-hits-record-high-in-women-s-cricket |trans-title=महिला क्रिकेटमध्ये भारताच्या कर्णधाराची विक्रमी कामगिरी |title=India captain hits record high in women's cricket |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=२१ फेब्रुवारी २०२६}}</ref> * मालिकेतील गुण: ऑस्ट्रेलिया २, भारत ०. }} ===३रा आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २१ फेब्रुवारी २०२६ | time = १९:०० | night = Y | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|AUS}} | score1 = ६/१७६ (२० षटके) | runs1 = [[स्मृती मंधाना]] ८२ (५५) | wickets1 = [[ॲनाबेल सदरलँड]] २/३४ (४ षटके) | score2 = ९/१५९ (२० षटके) | runs2 = [[ॲशली गार्डनर]] ५७ (४५) | wickets2 = [[श्रेयंका पाटील]] ३/२२ (४ षटके) | result = भारत १७ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478914.html धावफलक] | venue = [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[एलोइस शेरिडान]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[स्मृती मंधाना]] (भारत) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[एलिस पेरी]] (ऑस्ट्रेलिया) तिचा ३५० वा आंतरराष्ट्रीय सामना खेळली.<ref>{{cite web|url=https://www.tribuneindia.com/news/sports/ellyse-perry-becomes-first-australian-woman-cricketer-to-play-350-international-matches/ |trans-title=एलिस पेरी ३५० आंतरराष्ट्रीय सामने खेळणारी पहिली ऑस्ट्रेलियन महिला क्रिकेटपटू ठरली|title=Ellyse Perry becomes first Australian woman cricketer to play 350 international matches |work=द ट्रिब्यून|access-date=२१ फेब्रुवारी २०२६}}</ref> * मालिका गुण: भारत २, ऑस्ट्रेलिया ०. }} ==आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका== ===१ला आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २४ फेब्रुवारी २०२६ | time = १३:३० | daynight = Y | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|AUS}} | score1 = २१४ (४८.३ षटके) | runs1 = [[स्मृती मंधाना]] ५८ (६८) | wickets1 = [[ॲशली गार्डनर]] ३/३३ (७ षटके) | score2 = ४/२१७ (३८.२ षटके) | runs2 = [[बेथ मूनी]] ७६ (७९) | wickets2 = [[श्री चरणी]] २/४१ (९ षटके) | result = ऑस्ट्रेलिया ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478915.html धावफलक] | venue = [[ॲलन बॉर्डर फिल्ड]], [[ब्रिस्बेन]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यूझीलंड) आणि [[शॉन क्रेग]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[बेथ मूनी]] (ऑस्ट्रेलिया) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = मालिकेतील गुण: ऑस्ट्रेलिया २, भारत ०. }} ===२रा आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २७ फेब्रुवारी २०२६ | time = १४:३० | daynight = Y | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|AUS}} | score1 = २५१/९ (५० षटके) | runs1 = [[हरमनप्रीत कौर]] ५४ (७०) | wickets1 = [[ॲनाबेल सदरलँड]] २/३७ (७ षटके) | score2 = २५२/५ (३६.१ षटके) | runs2 = [[जॉर्जिया व्हॉल]] १०१ (८२) | wickets2 = [[दीप्ती शर्मा]] २/३२ (५ षटके) | result = ऑस्ट्रेलिया ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478916.html धावफलक] | venue = [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] | umpires = [[शॉन क्रेग]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[क्लेर पोलोसॅक]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[जॉर्जिया व्हॉल]] (ऑस्ट्रेलिया) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[वैष्णवी शर्मा]]ने भारताकडून आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय पदार्पण केले. * मालिका गुण: ऑस्ट्रेलिया २, भारत ०. }} ===३रा आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १ मार्च २०२६ | time = १४:३० | daynight = Y | team1 = {{crw-rt|AUS}} | team2 = {{crw|IND}} | score1 = ४०९/७ (५० षटके) | runs1 = [[अलिसा हिली]] १५८ (९८) | wickets1 = [[स्नेह राणा]] २/६६ (१० षटके) | score2 = २२४ (४५.१ षटके) | runs2 = [[स्नेह राणा]] ४४ (७४) | wickets2 = [[अलाना किंग]] ४/३३ (१० षटके) | result = ऑस्ट्रेलिया १८५ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478917.html धावफलक] | venue = [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यूझीलंड) आणि [[क्लेर पोलोसॅक]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[अलिसा हिली]] (ऑस्ट्रेलिया) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[लुसी हॅमिल्टन]] (ऑस्ट्रेलिया) हिने आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय पदार्पण केले. * मालिका गुण: ऑस्ट्रेलिया २, भारत ०. }} ==एकमेव कसोटी== {{Two-innings cricket match | date = ६–९ मार्च २०२६ | daynight = Y | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|AUS}} | score-team1-inns1 = १९८ (६२.४ षटके) | runs-team1-inns1 = [[जेमिमा रॉड्रिग्ज]] ५२ (८४) | wickets-team1-inns1 = [[ॲनाबेल सदरलँड]] ४/४६ (१७ षटके) | score-team2-inns1 = ३२३ (९०.४ षटके) | runs-team2-inns1 = [[ॲनाबेल सदरलँड]] १२९ (१७१) | wickets-team2-inns1 = [[सायली सातघरे]] ४/५० (१८.४ षटके) | score-team1-inns2 = १४९ (४८.२ षटके) | runs-team1-inns2 = [[प्रतिका रावळ]] ६३ (१३७) | wickets-team1-inns2 = [[लुसी हॅमिल्टन]] ३/३२ (८ षटके) | score-team2-inns2 = २८/० (४.३ षटके) | runs-team2-inns2 = [[जॉर्जिया व्हॉल]] १६[[नाबाद|*]] (१३) | wickets-team2-inns2 = | result = ऑस्ट्रेलिया १० गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478918.html धावफलक] | venue = [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] | umpires = [[डॉनोव्हन कॉख]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[एलोइस शेरिडान]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[ॲनाबेल सदरलँड]] (ऑस्ट्रेलिया) | toss = ऑस्ट्रेलियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[लुसी हॅमिल्टन]] (ऑस्ट्रेलिया), [[क्रांती गौड]], [[काशवी गौतम]], [[प्रतिका रावळ]] आणि [[सायली सातघरे]] (भारत) या सर्वांनी कसोटी पदार्पण केले. * [[एलिस पेरी]] (ऑस्ट्रेलिया) हिने कसोटीत १०००वी धाव काढली आणि ऑस्ट्रेलियासाठी कसोटीत सर्वाधिक धावा करणारी खेळाडूही ठरली, तीने [[कॅरेन रोल्टन]]ला मागे टाकले.<ref>{{cite web |trans-title=पर्थमध्ये भारताविरुद्ध ७६ धावांची खेळी करून एलिस पेरीने ऑस्ट्रेलियासाठी रचला नवा कसोटी विक्रम.|title=Ellyse Perry sets new Test record for Australia with 76-run knock against India in Perth |url=https://www.indiatvnews.com/sports/cricket/ellyse-perry-sets-new-test-record-for-australia-with-76-run-knock-against-india-in-perth-2026-03-07-1032936 |website=[[इंडिया टीव्ही]] |access-date=९ मार्च २०२६}}</ref> * ऑस्ट्रेलियाच्या [[अलिसा हीली]]चा हा शेवटचा आंतरराष्ट्रीय सामना होता.<ref>{{cite web |access-date=९ मार्च २०२६|trans-title=भारत मालिकेनंतर ऑस्ट्रेलियाची कर्णधार हीली क्रिकेटमधून निवृत्त होणार|title=Australia captain Healy to retire from cricket after India series |url=https://www.espn.in/cricket/story/_/id/47591192/alyssa-healy-australia-captain-retire-internationals-india-series |website=ईएसपीएन}}</ref><ref>{{cite web |access-date=९ मार्च २०२६ |trans-title=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटला निरोप देताना गार्डनर-पेरीने हिलीला खांद्यावर उचलून घेतले.|title=Gardner-Perry Carry Healy On Their Shoulders As She Bids Goodbye To International Cricket |url=https://www.news18.com/cricket/gardner-perry-carry-healy-on-their-shoulders-as-she-bids-goodbye-to-international-cricket-watch-ws-l-9948668.html |website=न्यूज१८}}</ref> * मालिका गुण: ऑस्ट्रेलिया ४, भारत ०. }} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/india-women-in-australia-2025-26-1478874 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{ऑस्ट्रेलियाचे आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट दौरे}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}} [[वर्ग: आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] [[वर्ग:भारतीय महिला क्रिकेट संघाचे ऑस्ट्रेलिया दौरे|२०२५]] [[वर्ग:भारतीय महिला क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|ऑस्ट्रेलिया ]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघांचे ऑस्ट्रेलिया दौरे]] ameh2pcbcqezn7spajyahy1zddy53s5 0 377067 2701187 2653381 2026-08-12T03:06:17Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701187 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''बिंबाभ्रिका''' (इंग्लिश:प्लॅनेटरी नेब्युला) म्हणजे मरण पावणाऱ्या ताऱ्याच्या सभोवताली निर्माण होणारा उष्ण वायू आणि धुळीचा एक तेजस्वी, विस्तारित गोलाकार ढग होय. हे ताऱ्याच्या आयुष्यातील शेवटच्या टप्प्यातील दृश्य आहे, जिथे बाह्य थर अवकाशात पसरतात आणि केंद्रस्थानी [[श्वेत बटू]] राहतो जेव्हा ताऱ्याचे इंधन संपते आणि तो लाल राक्षस अवस्थेतून बाहेर पडून आपले बाह्य थर अवकाशात फेकतो, तेव्हा हा [[तेजोमेघ]] तयार होतो. हे सामान्यतः गोल किंवा लंबवर्तुळाकार दिसतात, त्यामुळे त्यांना ग्रह असे नाव देण्यात आले होते, जरी त्यांचा ग्रहांशी संबंध नसतो. याच्या केंद्रस्थानी एक अतिशय गरम, लहान पांढरा तारा (श्वेत बटू) असतो, जो या वायूला प्रकाशित करतो. हेलिक्स नेब्युला (Helix Nebula), डंबेल नेब्युला (Dumbbell Nebula) ही याची काही उदाहरणे आहेत. == बाह्य दुवे == * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/26826/ अभ्रिका (मराठी विश्वकोश)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251210203818/https://vishwakosh.marathi.gov.in/26826/ |date=2025-12-10 }} [[वर्ग:खगोलशास्त्र]] 11efho2gsvfngramh8r749r1t5v9sik 0 377440 2701285 2655627 2026-08-12T08:30:50Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701285 wikitext text/x-wiki {{गल्लत|माणकोजी शिंदे}} '''माणकोजी शिंदे''' हे [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्यातील]] एक पराक्रमी सरदार आणि [[छत्रपती शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या]] फौजेतील पाचवे [[सरनौबत]] (सरसेनापती) होते. शिवाजी महाराजांनी [[नेताजी पालकर]] यांच्यानंतर आणि [[प्रतापराव गुजर]] यांच्या आधी काही काळासाठी माणकोजी शिंदे यांच्याकडे मराठा घोडदळाचे संपूर्ण नेतृत्व सोपवले होते.<ref>{{Cite web |url=https://www.marathivishwakosh.org/ |title=मराठा कालखंडातील सरनोबत |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश |access-date=2026-03-03 |archive-date=2026-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260225104827/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> शिंदे हे त्यांच्या शिस्तीसाठी आणि गनिमी काव्याच्या अचूक वापरासाठी ओळखले जात. त्यांनी स्वराज्याच्या अनेक मोहिमांमध्ये, विशेषतः [[दक्षिण दिग्विजय]] आणि [[विजापूर]]च्या [[आदिलशाही]]विरुद्धच्या युद्धांत महत्त्वाची भूमिका बजावली. [[अफझलखान वध|अफझलखान वधानंतरच्या]] मोहिमांमध्ये आणि [[पन्हाळगडचा वेढा|पन्हाळगडच्या वेढ्याच्या]] वेळी त्यांनी महत्त्वपूर्ण लष्करी हालचाली केल्या. शिवाजी महाराजांच्या निधनानंतर त्यांनी [[छत्रपती संभाजी महाराज|छत्रपती संभाजी महाराजांच्या]] काळातही आपली सेवा सुरू ठेवली आणि स्वराज्याशी आपली निष्ठा कायम राखली. == सरनौबत == इ.स. १६६० च्या सुमारास नेताजी पालकर काही कारणास्तव अनुपस्थित असताना शिवाजी महाराजांनी माणकोजी शिंदे यांच्यावर लष्कराची धुरा सोपवली होती. === संदर्भ आणि नोंदी === {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:}} [[वर्ग:मराठा साम्राज्याचे सरनौबत]] [[वर्ग:मराठा साम्राज्य]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 9fy7k0422vzog6wghxs8hv270sdh0sg 0 377458 2701306 2700658 2026-08-12T11:11:08Z Nitin.kunjir 4684 /* पुरुषांचे कार्यक्रम */ 2701306 wikitext text/x-wiki {{short description|International cricket season}} {{Use dmy dates|date=January 2025}}{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट वर्षे|२०२५-२६|२०२६-२७}} '''२०२६ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट हंगाम''' एप्रिल २०२६ ते सप्टेंबर २०२६ पर्यंत असेल.<ref>{{Cite web|url=https://www.cricschedule.com/ftp.php|title=Future Tour Programs (FTP) Schedule of ICC|website=CricSchedule|access-date=2024-03-16}}</ref> या कालावधीमध्ये पुरुषांचे [[कसोटी सामना|कसोटी]], [[एकदिवसीय क्रिकेट|एकदिवसीय]] आणि [[टी२०]] सामने (पूर्ण सदस्य संघांमधील), [[महिला कसोटी क्रिकेट|महिला कसोटी]], [[महिला एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|महिला एकदिवसीय]] आणि [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला]] [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|टी२०]] सामने तसेच काही इतर महत्त्वाच्या मालिका समाविष्ट असतील.<ref>{{cite web|url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf|title=Men's Future Tours Programme 2023 to 2027|work=International Cricket Council|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20221226133751/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf|archive-date=26 December 2022|accessdate=14 March 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/2747093|title=Men's FTP for 2023-2027 announced|work=International Cricket Council|accessdate=14 March 2023}}</ref> [[२०२६ महिला टी२० विश्वचषक]] जून आणि जुलै २०२६ दरम्यान इंग्लंडमध्ये आयोजित करण्याचे नियोजित आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/cricket/news/12123/12659535/england-to-host-2026-womens-t20-cricket-world-cup|title=England to host 2026 T20 Women's World Cup|work=[[Sky Sports]]|access-date=26 July 2022}}</ref> येथे दाखवलेल्या सामन्यांव्यतिरिक्त, या कालावधीत सहयोगी राष्ट्रांशी संबंधित इतर अनेक टी२०आय मालिका खेळवल्या जातील. == मोसम आढावा == === पुरुषांचे कार्यक्रम === {| class="wikitable" style="text-align:center; white-space:nowrap" ! colspan="6" |'''आंतरराष्ट्रीय दौरे''' |- ! rowspan="2" |'''आरंभ दिनांक''' ! rowspan="2" |यजमान संघ ! rowspan="2" |पाहुणा संघ ! colspan="3" |निकाल [सामने] |- ! width="80" |[[कसोटी सामना|कसोटी]] ! width="80" |[[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेट|आं.ए.दि.]] ! width="80" |[[आंतरराष्ट्रीय टी२०|आं.टी२०]] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#न्यू झीलंडचा बांगलादेश दौरा|{{date|17 April 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|BAN}} | style="text-align:left" |{{cr|NZ}} | {{n/a}} || २–१ [३] || १–१ [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#पाकिस्तानचा बांगलादेश दौरा|{{date|8 May 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|BAN}} | style="text-align:left" |{{cr|PAK}} | २–० [२] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#न्यू झीलंडचा आयर्लंड दौरा|{{date|27 May 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|IRE}} | style="text-align:left" |{{cr|NZ}} | ०–१ [१] || {{n/a}} || {{n/a}} |- |style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#ऑस्ट्रेलियाचा पाकिस्तान दौरा|{{date|30 May 2026}}]] |style="text-align:left" |{{cr|PAK}} |style="text-align:left" |{{cr|AUS}} |{{n/a}} |२–१ [३] |{{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#श्रीलंकेचा वेस्ट इंडीज दौरा|{{date|3 June 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|WIN}} | style="text-align:left" |{{cr|SL}} | १–० [२] || ०–१ [३] || २–१ [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#न्यू झीलंडचा इंग्लंड दौरा|{{date|4 June 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|ENG}} | style="text-align:left" |{{cr|NZ}} |१–२ [३] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#अफगाणिस्तानचा भारत दौरा|{{date|6 June 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|IND}} | style="text-align:left" |{{cr|AFG|२०१३}} | १–० [१] || ३–० [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#ऑस्ट्रेलियाचा बांगलादेश दौरा|{{date|9 June 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|BAN}} | style="text-align:left" |{{cr|AUS}} | {{n/a}} || २–१ [३] || ०–३ [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#भारताचा आयर्लंड दौरा|२६ जून २०२६]] | style="text-align:left" |{{cr|IRE}} | style="text-align:left" |{{cr|IND}} | {{n/a}}|| {{n/a}} || २–० [२] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#बांगलादेशचा झिम्बाब्वे दौरा|{{date|28 June 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|ZIM}} | style="text-align:left" |{{cr|BAN}} |१–० [२] || २–१ [५] |[३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#भारताचा इंग्लंड दौरा|{{date|1 July 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|ENG}} | style="text-align:left" |{{cr|IND}} | {{n/a}} || २–१ [३] || ४–० [५] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#न्यू झीलंडचा वेस्ट इंडीज दौरा|{{date|11 July 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|WIN}} | style="text-align:left" |{{cr|NZ}} | {{n/a}} || २–३ [५] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#भारताचा झिम्बाब्वे दौरा|{{date|23 July 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|ZIM}} | style="text-align:left" |{{cr|IND}} | {{n/a}} || {{n/a}} || ०–३ [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#पाकिस्तानचा वेस्ट इंडीज दौरा|{{date|25 July 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|WIN}} | style="text-align:left" |{{cr|PAK}} | १–१ [२]|| {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#अफगाणिस्तानचा आयर्लंड दौरा|{{date|5 August 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|IRE}} | style="text-align:left" |{{cr|AFG|२०१३}} | {{n/a}} || [५] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#बांगलदेशचा ऑस्ट्रेलिया दौरा |{{date|13 August 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|AUS}} | style="text-align:left" |{{cr|BAN}} | [२] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#भारताचा श्रीलंका दौरा|{{date|15 August 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|SRI}} | style="text-align:left" |{{cr|IND}} |[२] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#पाकिस्तानचा इंग्लंड दौरा|{{date|19 August 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|ENG}} | style="text-align:left" |{{cr|PAK}} |[३] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#दक्षिण आफ्रिकेचा नामिबिया दौरा|{{date|August 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|NAM}} | style="text-align:left" |{{cr|SA}} | {{n/a}} || [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#श्रीलंकेचा इंग्लंड दौरा|{{date|15 September 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|ENG}} | style="text-align:left" |{{cr|SL}} | {{n/a}} || [३] || [३] |- ! colspan="6" style="text-align :center" |'''आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा''' |- !'''आरंभ दिनांक''' ! colspan="4" |'''स्पर्धा''' !'''विजेते''' |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका |{{date|2 April 2026}}]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|NAM}} [[२०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका|२०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका (१६वी फेरी)]] |{{n/a}} |- |style="text-align:left" | [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (१७वी फेरी)|२५ एप्रिल २०२६]] | colspan="4" style="text-align: left;" |{{ध्वजचिन्ह|NEP}} [[२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका|२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (१७वी फेरी)]] | {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (१८वी फेरी)|१२ मे २०२६]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|USA}} [[२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (मे)|२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (१८वी फेरी)]] | {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका |६ जून २०२६]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|USA}} [[२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका|२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका (१९वी फेरी)]] | {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका|{{date|21 July 2026}}]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|NED}} [[२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका|२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका (२०वी फेरी)]] | {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका|{{date|3 August 2026}}]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|NED}} [[२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका|२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका (२१वी फेरी)]] | {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ नामिबिया आं.टी२० तिरंगी मालिका|{{date|August 2026}}]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|NAM}} २०२६ नामिबिया आं.टी२० तिरंगी मालिका | style="text-align:left" | |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग बी (टांझानिया)|{{date|August 2026}}]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|TAN}} [[२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग बी (टांझानिया)|२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग बी]] | {{n/a}} |} === महिलांचे कार्यक्रम === {| class="wikitable" style="text-align:center; white-space:nowrap" ! colspan="6" |'''महिलांचे आंतरराष्ट्रीय दौरे''' |- ! rowspan="2" |आरंभ दिनांक ! rowspan="2" |यजमान संघ ! rowspan="2" |पाहुणा संघ ! colspan="3" |'''निकाल [सामने]''' |- ! width="80" |[[महिला कसोटी क्रिकेट|म. कसोटी]] ! width="80" |[[महिला एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|म.आं.ए.दि.]] ! width="80" |[[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|म.आं.टी२०]] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#भारतीय महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा|{{date|17 April 2026}}]] | style="text-align:left" |{{crw|SA}} | style="text-align:left" |{{crw|IND}} | {{n/a}} || {{n/a}} || ४–१ [५] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#श्रीलंका महिलांचा बांगलादेश दौरा|{{date|20 April 2026}}]] | style="text-align:left" |{{crw|BAN}} | style="text-align:left" |{{crw|SRI}} | {{n/a}} || १–२ [३] || ०–३ [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#झिम्बाब्वे महिलांचा पाकिस्तान दौरा |{{date|3 May 2026}}]] | style="text-align:left" |{{crw|PAK}} | style="text-align:left" |{{crw|ZIM}} | {{n/a}} || ३–० [३] || ३–० [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#न्यू झीलंड महिलांचा इंग्लंड दौरा|{{date|10 May 2026}}]] | style="text-align:left" |{{crw|ENG}} | style="text-align:left" |{{crw|NZ}} | {{n/a}} || १-१ [३] || २–१ [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#भारतीय महिलांचा इंग्लंड दौरा|{{date|28 May 2026}}]] | style="text-align:left" |{{crw|ENG}} | style="text-align:left" |{{crw|IND}} | ०–१ [१] || {{n/a}} || २–१ [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#वेस्ट इंडीज महिलांचा आयर्लंड दौरा|१० जुलै २०२६]] | style="text-align:left" |{{crw|IRE}} | style="text-align:left" |{{crw|WIN}} | {{n/a}} || ०–३ [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#पाकिस्तान महिलांचा श्रीलंका दौरा|२३ जुलै २०२६]] | style="text-align:left" |{{crw|SRI}} | style="text-align:left" |{{crw|PAK}} | {{n/a}} || २–१ [३] || २–१ [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#आयर्लंड महिलांचा इंग्लंड दौरा|१ सप्टेंबर २०२६]] | style="text-align:left" |{{crw|ENG}} | style="text-align:left" |{{crw|IRE}} | {{n/a}} || [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#दक्षिण आफ्रिका महिलांचा झिम्बाब्वे दौरा|११ सप्टेंबर २०२६]] | style="text-align:left" |{{crw|ZIM}} | style="text-align:left" |{{crw|RSA}} | {{n/a}} || {{n/a}} || [५] |- ! colspan="6" style="text-align :center" |'''आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा''' |- !'''आरंभ दिनांक''' ! colspan="4" |'''स्पर्धा''' !'''विजेते''' |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका|२८ मे २०२६]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|SCO}} [[२०२६ स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका]] | style="text-align:left" |{{Crw|SCO}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका|२८ मे २०२६]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|IRE|cricket}} [[२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका]] | style="text-align:left" |{{Crw|WIN}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ महिला टी२० क्रिकेट विश्वचषक|१२ जून २०२६]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|ENG}} [[२०२६ महिला टी२० क्रिकेट विश्वचषक]] | style="text-align:left" |{{Crw|AUS}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ महिला आशिया चषक |जुलै २०२६]] | colspan="4" style="text-align:left" |[[२०२६ महिला आशिया चषक]] | style="text-align:left" | |} == एप्रिल == === २०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका === {{main|२०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" |[[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] - आं.ए.दि. तिरंगी मालिका |- !क्र. !दिनांक !संघ १ !संघ २ !ठिकाण !निकाल |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529139.html आं.ए.दि. ४९४६] |२ एप्रिल |{{cr|OMA}} |{{cr|SCO}} |[[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] |सामना रद्द |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529140.html आं.ए.दि. ४९४७] |४ एप्रिल |{{cr|NAM}} |{{cr|OMA}} |[[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] |{{cr|OMA}} ३ गडी राखून |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529141.html आं.ए.दि. ४९४८] |६ एप्रिल |{{cr|NAM}} |{{cr|SCO}} |[[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] |अनिर्णित |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529142.html आं.ए.दि. ४९४९] |८ एप्रिल |{{cr|OMA}} |{{cr|SCO}} |[[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] |{{cr|OMA}} १२ धावांनी |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529143.html आं.ए.दि. ४९५०] |१० एप्रिल |{{cr|NAM}} |{{cr|OMA}} |[[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] |{{cr|NAM}} १ गडी राखून |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529144.html आं.ए.दि. ४९५१] |१२ एप्रिल |{{cr|NAM}} |{{cr|SCO}} |[[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] |{{cr|SCO}} ७ गडी राखून |} === न्यू झीलंडचा बांगलादेश दौरा === {{Main|न्यूझीलंड क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |आं.ए.दि. मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528272.html १ला आं.ए.दि.] |१७ एप्रिल |[[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मीरपूर]] |{{cr|NZ}} २६ धावांनी |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528273.html २रा आं.ए.दि.] |२० एप्रिल |[[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मीरपूर]] |{{cr|BAN}} ६ गडी राखून |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528274.html ३रा आं.ए.दि.] |२३ एप्रिल |[[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] |{{cr|BAN}} ५५ धावांनी |- ! colspan="4" |आं.टी२० मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528275.html १ला आं.टी२०] |२७ एप्रिल |[[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] |{{cr|BAN}} ६ गडी राखून |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528276.html २रा आं.टी२०] |२९ एप्रिल |[[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] |सामना रद्द |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528276.html ३रा आं.टी२०] |२ मे |[[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मीरपूर]] |{{cr|NZ}} ६ गडी राखून ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |} === भारतीय महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा === {{main|भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |म.आं.टी२० मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527253.html १ला म.आं.टी२०] |१७ एप्रिल |[[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]] |{{Crw|SA}} ६ गडी राखून |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527254.html २रा म.आं.टी२०] |१९ एप्रिल |[[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]] |{{Crw|SA}} ८ गडी राखून |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527255.html ३रा म.आं.टी२०] |२२ एप्रिल |[[वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] |{{Crw|SA}} ९ गडी राखून |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527256.html ४था म.आं.टी२०] |२५ एप्रिल |[[वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] |{{Crw|IND}} १४ धावांनी |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527257.html ५वा म.आं.टी२०] |२७ एप्रिल |[[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी (ग्वाटेंग)|बेनोनी]] |{{Crw|SA}} २३ धावांनी |} === श्रीलंका महिलांचा बांगलादेश दौरा === {{main|श्रीलंका महिला क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |{{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528279.html १ला म.आं.ए.दि.] |२० एप्रिल |[[शहीद कमरुझ्झमान स्टेडियम]], [[राजशाही]] |{{Crw|BAN}} ३ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496580.html २रा म.आं.ए.दि.] |२२ एप्रिल |[[शहीद कमरुझ्झमान स्टेडियम]], [[राजशाही]] |{{Crw|SL}} ४ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496581.html ३रा म.आं.ए.दि.] |२५ एप्रिल |[[शहीद कमरुझ्झमान स्टेडियम]], [[राजशाही]] |{{Crw|SL}} ७ गडी राखून |- ! colspan="4" |WT20I series |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496582.html १ला म.आं.टी२०] |२८ एप्रिल |[[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] |{{Crw|SL}} २५ धावांनी |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496583.html २रा म.आं.टी२०] |३० एप्रिल |[[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] |{{Crw|SL}} २१ धावांनी |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496584.html ३रा म.आं.टी२०] |२ मे |[[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] |{{Crw|SL}} ३ धावांनी |} === २०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (१७वी फेरी) === {{main|२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | [[२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] – तिरंगी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531696.html आं.ए.दि. ४९५४]|| २५ एप्रिल || {{cr|NEP}} || {{cr|UAE}}|| [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|NEP}} ३७ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531698.html आं.ए.दि. ४९५५]|| २७ एप्रिल || {{cr|OMA}} || {{cr|UAE}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|UAE}} २५ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531699.html आं.ए.दि. ४९५६]|| २९ एप्रिल || {{cr|NEP}} || {{cr|OMA}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]|| {{cr|OMA}} १०२ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531700.html आं.ए.दि. ४९५७]|| १ मे || {{cr|NEP}} || {{cr|UAE}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]|| {{cr|NEP}} ६ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531701.html आं.ए.दि. ४९५८]|| ३ मे || {{cr|OMA}} || {{cr|UAE}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|UAE}} ५४ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531702.html आं.ए.दि. ४९५९]|| ५ मे || {{cr|NEP}} || {{cr|OMA}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]|| {{cr|NEP}} ८१ धावांनी |} == मे== === झिम्बाब्वे महिलांचा पाकिस्तान दौरा === {{Main|झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |{{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1534071.html म.आं.ए.दि. १५४५] |४ मे |[[राष्ट्रीय स्टेडियम (कराची)|राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[कराची]] |{{Crw|PAK}} १६८ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1534072.html म.आं.ए.दि. १५४६] |६ मे |[[राष्ट्रीय स्टेडियम (कराची)|राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[कराची]] |{{Crw|PAK}} २०६ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1534073.html म.आं.ए.दि. १५४७] |९ मे |[[राष्ट्रीय स्टेडियम (कराची)|राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[कराची]] |{{Crw|PAK}} ९ गडी राखून |- ! colspan="4" |म.आं.टी२०. मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1534074.html म.आं.टी२० २७६६] |१२ मे |[[राष्ट्रीय स्टेडियम (कराची)|राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[कराची]] |{{Crw|PAK}} १५३ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1534075.html म.आं.टी२० २७६७] |१४ मे |[[राष्ट्रीय स्टेडियम (कराची)|राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[कराची]] |{{Crw|PAK}} ६७ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1534076.html म.आं.टी२० २७६९] |१५ मे |[[राष्ट्रीय स्टेडियम (कराची)|राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[कराची]] |{{Crw|PAK}} १३३ धावांनी |} ===पाकिस्तानचा बांगलादेश दौरा=== {{main|पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२५–२६}} {|class="wikitable" |+ ! colspan="4" | {{nowrap|[[ २०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद]] – कसोटी मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532486.html कसोटी २६१७] || ८–१२ मे || [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} १०४ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532487.html कसोटी २६१८] || १६–२० मे|| [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] || {{cr|BAN}} ७८ धावांनी |} === न्यू झीलंड महिलांचा इंग्लंड दौरा=== {{Main|न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |{{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496542.html म.आं.ए.दि. १५४८] |१० मे |[[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] |{{Cr|ENG}} १ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496543.html म.आं.ए.दि. १५४९] |१३ मे |[[काउंटी क्रिकेट मैदान (नॉरदॅम्प्टन)|काउंटी मैदान]], [[नॉरदॅम्प्टन]] |अनिर्णित |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496544.html म.आं.ए.दि. १५५०] |१६ मे |[[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] |{{Cr|NZL}} १७ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- ! colspan="4" |म.आं.टी२० मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496545.html म.आं.टी२० २७७२] |२० मे |[[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान ]], [[डर्बी]] |{{Cr|ENG}} ७ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496546.html म.आं.टी२० २७७४] |२३ मे |[[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] |{{Cr|NZL}} १४ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496547.html म.आं.टी२० २७७५] |२५ मे |[[काउंटी क्रिकेट मैदान (होव)|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] |{{Cr|ENG}} ७ गडी राखून |} === २०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (१८वी फेरी) === {{main|२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (मे)}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | [[२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] – तिरंगी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531702.html आं.ए.दि. ४९६०]|| १२ मे || {{cr|NEP}} || {{cr|SCO}}|| [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|SCO}} २ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531703.html आं.ए.दि. ४९६१]|| १४ मे || {{cr|SCO}} || {{cr|USA}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|SCO}} २ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531704.html आं.ए.दि. ४९६२]|| १६ मे || {{cr|NEP}} || {{cr|USA}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]|| {{cr|NEP}} ९ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531705.html आं.ए.दि. ४९६३]|| १८ मे || {{cr|NEP}} || {{cr|SCO}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]|| {{cr|NEP}} ६ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531706.html आं.ए.दि. ४९६४]|| २० मे || {{cr|SCO}} || {{cr|USA}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|USA}} ६ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531707.html आं.ए.दि. ४९६५]|| २२ मे || {{cr|NEP}} || {{cr|USA}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]|| {{cr|NEP}} १२२ धावांनी |} ===न्यू झीलंडचा आयर्लंड दौरा === {{Main|न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |कसोटी मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528547.html कसोटी २६१९] |२७-३० मे |[[स्टॉर्मोंट (क्रिकेट मैदान)|स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]] |{{Cr|NZ}} १ डाव आणि ७९ धावांनी |- |} === २०२६ स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका=== {{main|२०२६ स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका}} {{#section:२०२६ स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका|pointtable}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535591.html म.आं.टी२० २७८२]|| २८ मे || {{crw|SCO}} || {{crw|NED}}|| [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबरा]] || {{crw|SCO}} ९ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535592.html म.आं.टी२० २७९१]|| ३० मे || {{crw|SCO}} || {{crw|BAN}} || [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबरा]] || {{crw|SCO}} ८ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535593.html म.आं.टी२० २७९६]|| ३१ मे || {{crw|BAN}} || {{crw|NED}}|| [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबरा]]|| {{crw|NED}} ८ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535594.html म.आं.टी२० २७९९]|| २ जून || {{crw|SCO}} || {{crw|BAN}} || [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबरा]]|| {{crw|BAN}} ३४ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535595.html म.आं.टी२० २८०९]|| ३ जून || {{crw|SCO}} || {{crw|NED}} || [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबरा]] || {{crw|SCO}} २४ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535596.html म.आं.टी२० २८१९]|| ४ जून || {{crw|BAN}} || {{crw|NED}} || [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबरा]]|| {{crw|BAN}} १३ धावांनी |} ===२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका=== {{Main|२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका}} {{#section:२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका|pointtable}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528538.html म.आं.टी२० २७८३] || २८ मे || {{crw|IRE}} || {{crw|WIN}} || [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[क्लोंटार्फ (डब्लिन)|क्लोंटार्फ]] || {{crw|WIN}} ८ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528539.html म.आं.टी२० २७८६] || २९ मे || {{crw|PAK}} || {{crw|WIN}} || [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[क्लोंटार्फ (डब्लिन)|क्लोंटार्फ]]|| {{crw|WIN}} २५ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528540.html म.आं.टी२० २७९७] || ३१ मे || {{crw|IRE}} || {{crw|PAK}} || [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[क्लोंटार्फ (डब्लिन)|क्लोंटार्फ]] || {{crw|IRE}} ७ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528541.html म.आं.टी२० २७९८] || १ जून || {{crw|IRE}} || {{crw|WIN}} || [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[क्लोंटार्फ (डब्लिन)|क्लोंटार्फ]] || {{crw|IRE}} १ धावेने ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528542.html म.आं.टी२० २८१०] || ३ जून || {{crw|PAK}} || {{crw|WIN}} || [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[क्लोंटार्फ (डब्लिन)|क्लोंटार्फ]] || अनिर्णित |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528543.html म.आं.टी२० २८१९अ] || ४ जून|| {{crw|IRE}} || {{crw|PAK}} || [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[क्लोंटार्फ (डब्लिन)|क्लोंटार्फ]] || सामना रद्द |} === भारतीय महिलांचा इंग्लंड दौरा=== {{main|भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |म.आं.टी२० मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496548.html म.आं.टी२० २७८४] |२८ मे |[[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] |{{crw|IND}} ३८ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496549.html म.आं.टी२० २७९२] |३० मे |[[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] |{{crw|ENG}} २६ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496550.html म.आं.टी२० २८००] |२ जून |[[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] |{{crw|ENG}} ६ गडी राखून |- ! colspan="4" |महिला कसोटी |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496551.html म.कसोटी १५३] |१०–१३ जुलै |[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] |{{crw|IND}} २७० धावांनी |} === ऑस्ट्रेलियाचा पाकिस्तान दौरा=== {{main|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |आं.ए.दि. मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535645.html आं.ए.दि. ४९६६] |३० मे |[[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] |{{cr|PAK}} ५ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535646.html आं.ए.दि. ४९६७] |२ जून |[[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] |{{cr|AUS}} ४१ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535647.html आं.ए.दि. ४९६९] |४ जून |[[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] |{{cr|PAK}} ४ गडी राखून |} ==जून== ===श्रीलंकेचा वेस्ट इंडीज दौरा=== {{main|श्रीलंका क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538304.html आं.ए.दि. ४९६८] || ३ जून || [[सबाइना पार्क (जमैका)|सबाइना पार्क]], [[किंग्स्टन]]|| {{cr|SL}} ४१ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538305.html आं.ए.दि. ४९७१] || ६ जून || [[सबाइना पार्क (जमैका)|सबाइना पार्क]], [[किंग्स्टन]]|| अनिर्णित |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538306.html आं.ए.दि. ४९७२अ] || ८ जून || [[सबाइना पार्क (जमैका)|सबाइना पार्क]], [[किंग्स्टन]]|| सामना रद्द |- ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538307.html आं.टी२० ३९४७] || ११ जून || [[सबाइना पार्क (जमैका)|सबाइना पार्क]], [[किंग्स्टन]]|| {{cr|WIN}} ७ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538308.html आं.टी२० ३९५२] || १३ जून || [[सबाइना पार्क (जमैका)|सबाइना पार्क]], [[किंग्स्टन]]|| {{cr|SL}} ३७ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538309.html आं.टी२० ३९५५] || १४ जून || [[सबाइना पार्क (जमैका)|सबाइना पार्क]], [[किंग्स्टन]]|| {{cr|WIN}} ५ गडी राखून |- ! colspan="4" | {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538311.html कसोटी २६२४] || २५–२९ जून || [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[नॉर्थ साउंड]]|| {{cr|WIN}} १ डाव आणि २१७ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538312.html कसोटी २६२६] || ३–७ जुलै || [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[नॉर्थ साउंड]]|| सामना अनिर्णित |} ===न्यू झीलंडचा इंग्लंड दौरा=== {{Main|न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496571.html कसोटी २६२०] || ४–८ जून || [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]|| {{cr|ENG}} ११५ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496572.html कसोटी २६२२] || १७–२१ जून || [[द ओव्हल]], [[लंडन]]|| {{cr|NZ}} २५३ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496573.html कसोटी २६२३] || २५–२९ जून || [[ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]]|| {{cr|NZ}} १६० धावांनी |} ===अफगाणिस्तानचा भारत दौरा=== {{main|अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| एकमेव कसोटी |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527150.html कसोटी २६२१] || ६–१० जून || [[महाराजा यादवेंद्र सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], नवीन चंदिगढ || {{cr|IND}} १ डाव आणि ३०० धावांनी |- ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527151.html आं.ए.दि. ४९७७] || १३ जून || [[हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[धर्मशाळा (हिमाचल प्रदेश)|धर्मशाळा]]|| {{cr|IND}} ७ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527152.html आं.ए.दि. ४९८०] || १७ जून || [[इकाना क्रिकेट स्टेडियम]], [[लखनौ]]|| {{cr|IND}} १७० धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527153.html आं.ए.दि. ४९८१] || २० जून || [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]]|| {{cr|IND}} ९ गडी राखून |} ===२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका (१९वी फेरी)=== {{main|२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | [[२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] '''– तिरंगी मालिका''' |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538425.html आं.ए.दि. ४९७०] || ६ जून || {{cr|CAN}} || {{cr|USA}} || [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]|| {{cr|USA}} ८ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538426.html आं.ए.दि. ४९७२] || ८ जून || {{cr|NED}} || {{cr|USA}} || [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]|| {{cr|NED}} २१ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538427.html आं.ए.दि. ४९७४] || १० जून || {{cr|CAN}} || {{cr|NED}} || [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]|| {{cr|CAN}} २ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538428.html आं.ए.दि. ४९७६] || १२ जून || {{cr|CAN}} || {{cr|USA}} || [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]|| {{cr|USA}} ५ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538429.html आं.ए.दि. ४९७८अ] || १४ जून || {{cr|NED}} || {{cr|USA}} || [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]|| सामना रद्द |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538430.html आं.ए.दि. ४९७९] || १६ जून || {{cr|CAN}} || {{cr|NED}} || [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]|| अनिर्णित |} ===ऑस्ट्रेलियाचा बांगलादेश दौरा=== {{Main|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532480.html आं.ए.दि. ४९७३] || ९ जून || [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]]|| {{cr|BAN}} ८६ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532481.html आं.ए.दि. ४९७५] || ११ जून || [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]]|| {{cr|BAN}} ५ गडी राखून ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532482.html आं.ए.दि. ४९७८] || १४ जून || [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]]|| {{cr|AUS}} १ गडी राखून |- ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532483.html आं.टी२० ३९५६] || १७ जून || [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|AUS}} ४ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532484.html आं.टी२० ३९६०] || १९ जून || [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|AUS}} ७ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532485.html आं.टी२० ३९७२] || २१ जून || [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|AUS}} ७ गडी राखून |} ===२०२६ महिला टी२० विश्वचषक=== {{main|२०२६ महिला टी२० विश्वचषक}} {{#section:२०२६ महिला टी२० विश्वचषक|गट अ}} {{#section:२०२६ महिला टी२० विश्वचषक|GroupB}} {| class="wikitable" ! colspan="6" |साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490677.html म.आं.टी२० २८४७] || १२ जून || {{crw|ENG}} || {{crw|SL}} || [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} ८७ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490678.html म.आं.टी२० २८५०] || १३ जून || {{crw|IRE}} || {{crw|SCO}} || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड ]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|SCO}} ४० धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490679.html म.आं.टी२० २८५१] || १३ जून || {{crw|AUS}} || {{crw|SA}} || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड ]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|AUS}} ६५ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490680.html म.आं.टी२० २८५२] || १३ जून || {{crw|NZ}} || {{crw|WIN}} || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|WIN}} ७ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490681.html म.आं.टी२० २८५४] || १४ जून || {{crw|BAN}} || {{crw|NED}} || [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|BAN}} ६ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490682.html म.आं.टी२० २८५७] || १४ जून || {{crw|IND}} || {{crw|PAK}} || [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|IND}} ६४ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490683.html म.आं.टी२० २८६१] || १६ जून || {{crw|NZ}} || {{crw|SL}} || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|SL}} ५ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490684.html म.आं.टी२० २८६२] || १६ जून || {{crw|ENG}} || {{crw|IRE}} || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|ENG}} ४ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490685.html म.आं.टी२० २८६३] || १७ जून || {{crw|AUS}} || {{crw|BAN}} || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] || {{crw|AUS}} ९ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490686.html म.आं.टी२० २८६५] || १७ जून || {{crw|IND}} || {{crw|NED}} || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] || {{crw|IND}} ९५ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490687.html म.आं.टी२० २८६६] || १७ जून || {{crw|PAK}} || {{crw|SA}} || [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|SA}} २ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490688.html म.आं.टी२० २८७०] || १८ जून || {{crw|SCO}} || {{crw|WIN}} || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] || {{crw|WIN}} ७ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490689.html म.आं.टी२० २८७४] || १९ जून || {{crw|IRE}} || {{crw|NZ}} || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|NZ}} ४ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490690.html म.आं.टी२० २८७७] || २० जून || {{crw|AUS}} || {{crw|NED}} || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|AUS}} ९८ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490691.html म.आं.टी२० २८७८] || २० जून || {{crw|BAN}} || {{crw|PAK}} || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|BAN}} २३ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490692.html म.आं.टी२० २८७९] || २० जून || {{crw|ENG}} || {{crw|SCO}} || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] || {{crw|ENG}} ३८ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490693.html म.आं.टी२० २८८०]|| २१ जून || {{crw|SL}} || {{crw|WIN}} || [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|WIN}} ५ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490694.html म.आं.टी२० २८८१] || २१ जून || {{crw|IND}} || {{crw|SA}} || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड ]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|SA}} ६ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490695.html म.आं.टी२० २८८२] || २५ जून || {{crw|NZ}} || {{crw|SCO}} || [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|NZ}} ६ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490696.html म.आं.टी२० २८८३] || २३ जून || {{crw|IRE}} || {{crw|SL}} || [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|SL}} ९ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490697.html म.आं.टी२० २८८४] || २३ जून || {{crw|AUS}} || {{crw|PAK}} || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] || {{crw|AUS}} ११३ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490698.html म.आं.टी२० २८८५] || २४ जून || {{crw|ENG}} || {{crw|WIN}} || [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]|| {{crw|ENG}} ३९ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490699.html म.आं.टी२० २८८६] || २५ जून || {{crw|BAN}} || {{crw|IND}} || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड ]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}} ५ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490700.html म.आं.टी२० २८८७] || २५ जून || {{crw|NED}} || {{crw|SA}} || [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|SA}} ८८ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490701.html म.आं.टी२० २८९१] || २६ जून || {{crw|SCO}} || {{crw|SL}} || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड ]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|SL}} ३ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490702.html म.आं.टी२० २८९५] || २७ जून || {{crw|NED}} || {{crw|PAK}} || [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|PAK}} ३७ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490703.html म.आं.टी२० २८९९] || २७ जून || {{crw|IRE}} || {{crw|WIN}} || [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|IRE}} ६ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490704.html म.आं.टी२० २९००] || २७ जून || {{crw|ENG}} || {{crw|NZ}} || [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} ९ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490705.html म.आं.टी२० २९०४] || २८ जून ||{{crw|BAN}} || {{crw|SA}} || [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]|| {{crw|SA}} ४ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490706.html म.आं.टी२० २९०७] || २८ जून || {{crw|AUS}} || {{crw|IND}} || [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]|| {{crw|AUS}} ६ गडी राखून |- ! colspan="6" |उपांत्य सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490707.html म.आं.टी२० २९०८] || ३० जून || {{crw|AUS}} || {{crw|WIN}} || [[द ओव्हल]], [[लंडन]]|| {{crw|AUS}} ८ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490708.html म.आं.टी२० २९०९] || २ जुलै || {{crw|ENG}} || {{crw|SA}} || [[द ओव्हल]], [[लंडन]]|| {{crw|ENG}} ४० धावांनी |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490709.html म.आं.टी२० २९१०] || ५ जुलै || {{crw|ENG}} || {{crw|AUS}} || [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]|| {{crw|AUS}} ७ गडी राखून |} ===भारताचा आयर्लंड दौरा=== {{Main|भारतीय क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528548.html आं.टी२० ३९९३] || २६ जून || [[स्टॉर्मोंट (क्रिकेट मैदान)|स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]]|| {{cr|IRE}} ३४ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528549.html आं.टी२० ४००४] || २८ जून || [[स्टॉर्मोंट (क्रिकेट मैदान)|स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]]|| {{cr|IRE}} १ धावेने |} === बांगलादेशचा झिम्बाब्वे दौरा=== {{Main|बांगलादेश क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | {{nowrap| कसोटी सामना}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538297.html कसोटी २६२५] || २८ जून–२ जुलै || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]]|| {{cr|ZIM}} १ डाव आणि ८५ धावांनी |- ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538298.html आं.ए.दि. ४९८२] || ६ जुलै || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]]|| {{cr|ZIM}} २५ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538299.html आं.ए.दि. ४९८३] || ९ जुलै || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]]|| {{cr|ZIM}} १३ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538300.html आं.ए.दि. ४९८४] || ११ जुलै || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]]|| {{cr|BAN}} ७ गडी राखून |- ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538301.html आं.टी२० ४०३६] || १५ जुलै || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]]|| {{cr|ZIM}} ३२ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538302.html आं.टी२० ४०३७] || १७ जुलै || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]]|| {{cr|BAN}} ३४ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538303.html आं.टी२० ४०३८] || १९ जुलै || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]]|| {{cr|BAN}} ४ गडी राखून |} == जुलै == ===भारताचा इंग्लंड दौरा=== {{Main|भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |आं.टी२० मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496574.html आं.टी२० ४००७] |१ जुलै |[[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] |सामना अनिर्णित |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496575.html आं.टी२० ४०१२] |४ जुलै |[[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] |{{cr|ENG}} ४ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496576.html आं.टी२० ४०१३] |७ जुलै |[[ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] |{{cr|ENG}} १२५ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496577.html आं.टी२० ४०२०] |९ जुलै |[[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] |{{cr|ENG}} ९ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496578.html आं.टी२० ४०२५] |११ जुलै |[[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)| रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] |{{cr|ENG}} ५६ धावांनी |- ! colspan="4" |आं.ए.दि. मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496579.html १ला आं.ए.दि.] |१४ जुलै |[[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान| एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] |{{cr|IND}} ६ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496580.html २रा आं.ए.दि.] |१६ जुलै |[[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] |{{cr|ENG}} ४ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496581.html ३रा आं.ए.दि.] |१९ जुलै |[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] |{{cr|ENG}} २७ धावांनी |} === वेस्ट इंडीज महिलांचा आयर्लंड दौरा=== {{Main|वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |{{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528544.html म.आं.ए.दि. १५५१] |१० जुलै |[[ब्रेडी क्रिकेट क्लब मैदान]], [[ब्रिडी]] |{{Crw|WIN}} ९ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528545.html म.आं.ए.दि. १५५२] |१२ जुलै |[[ब्रेडी क्रिकेट क्लब मैदान]], [[ब्रिडी]] |{{Crw|WIN}} ६ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528546.html म.आं.ए.दि. १५५३] |१५ जुलै |[[ब्रेडी क्रिकेट क्लब मैदान]], [[ब्रिडी]] |{{Crw|WIN}} ६४ धावांनी |} ===न्यू झीलंडचा वेस्ट इंडीज दौरा=== {{main|न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538624.html आं.ए.दि. ४९८५] || ११ जुलै || [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[प्रोव्हिडन्स, गयाना|प्रोव्हिडन्स]] || {{cr|WIN}} ७ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538625.html आं.ए.दि. ४९८६] || १३ जुलै|| [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[प्रोव्हिडन्स, गयाना|प्रोव्हिडन्स]] || {{cr|NZ}} ५ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538626.html आं.ए.दि. ४९८९] || १६ जुलै|| [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[प्रोव्हिडन्स, गयाना|प्रोव्हिडन्स]] || {{cr|NZ}} ६ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538627.html आं.ए.दि. ४९९१] || १९ जुलै|| [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|NZ}} १ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538628.html आं.ए.दि. ४९९३] || २१ जुलै|| [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} २ गडी राखून |} ===२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका (२०वी फेरी)=== {{main|२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | [[२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] '''– तिरंगी मालिका''' |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538425.html आं.ए.दि. ४९९२] || २१ जुलै || {{cr|NAM}} || {{cr|NEP}} || [[स्पोर्टपार्क मार्शलचलकरवीर्ड]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]]|| {{cr|NAM}} ८ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538426.html आं.ए.दि. ४९९४] || २३ जुलै|| {{cr|NED}} || {{cr|NEP}} || [[स्पोर्टपार्क मार्शलचलकरवीर्ड]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]]|| {{cr|NED}} ६ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538427.html आं.ए.दि. ४९९५] || २५ जुलै || {{cr|NED}}|| {{cr|NAM}} || [[स्पोर्टपार्क मार्शलचलकरवीर्ड]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]]|| {{cr|NED}} ५८ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538428.html आं.ए.दि. ४९९६] || २७ जुलै || {{cr|NAM}} || {{cr|NEP}} || [[स्पोर्टपार्क मार्शलचलकरवीर्ड]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]]|| {{cr|NAM}} ३ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538429.html आं.ए.दि. ४९९७] || २९ जुलै || {{cr|NED}} || {{cr|NEP}} || [[स्पोर्टपार्क मार्शलचलकरवीर्ड]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]]|| {{cr|NED}} ५७ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538430.html आं.ए.दि. ४९९८] || ३१ जुलै || {{cr|NED}} || {{cr|NAM}} || [[स्पोर्टपार्क मार्शलचलकरवीर्ड]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]]|| {{cr|NAM}} ६ गडी राखून |} ===पाकिस्तान महिलांचा श्रीलंका दौरा=== {{Main|पाकिस्तान महिला क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |{{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1540540.html म.आं.ए.दि. १५५४] |२३ जुलै |[[महिंद राजपक्ष आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हंबन्टोटा]] |{{Crw|PAK}} ५ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1540541.html म.आं.ए.दि. १५५५] |२५ जुलै |[[महिंद राजपक्ष आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हंबन्टोटा]] |{{Crw|SRI}} ८ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1540542.html म.आं.ए.दि. १५५६] |२८ जुलै |[[महिंद राजपक्ष आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हंबन्टोटा]] |{{Crw|SRI}} ८ गडी राखून |- ! colspan="4" |{{nowrap| म.आं.टी२० मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1540543.html म.आं.टी२० २९४३] |३१ जुलै |[[रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[डंबुला]] |{{Crw|SRI}} ६ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1540544.html म.आं.टी२० २९४८] |२ ऑगस्ट |[[रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[डंबुला]] |{{Crw|SRI}} ६ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1540545.html म.आं.टी२० २९५१] |४ ऑगस्ट |[[रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[डंबुला]] |{{Crw|PAK}} ४ गडी राखून |} ===भारताचा झिम्बाब्वे दौरा=== {{Main|भारतीय क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |{{nowrap|आं.टी२० मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1530060.html आं.टी२० ४०३९] |२३ जुलै |[[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] |{{Cr|IND}} ७ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1530061.html आं.टी२० ४०४१] |२५ जुलै |[[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] |{{Cr|IND}} ९० धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1530062.html आं.टी२० ४०४४] |२६ जुलै |[[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] |{{Cr|IND}} ३५ धावांनी |} ===पाकिस्तानचा वेस्ट इंडीज दौरा=== {{Main|पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |{{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538630.html कसोटी २६२७] |२५–२९ जुलै |[[ब्रायन लारा क्रिकेट अकादमी]], [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]] |{{Cr|WIN}} ९० धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538631.html कसोटी २६२८] |२–६ ऑगस्ट |[[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]] |{{Cr|PAK}} ८ गडी राखून |} == August == === 2026 Namibia T20I Tri-Nation Series ===<!-- {{main|2026 Namibia T20I Tri-Nation Series}} --> {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source= |show_tie=no |update=future |start_date=August 2026 |team1=NAM |team2=SA |team3=ZIM |win_NAM= |loss_NAM= |nr_NAM= |rs_NAM= |or_NAM= |rc_NAM= |ob_NAM= |win_SA= |loss_SA= |nr_SA= |rs_SA= |or_SA= |rc_SA= |ob_SA= |win_ZIM= |loss_ZIM= |nr_ZIM= |rs_ZIM= |or_ZIM= |rc_ZIM= |ob_ZIM= |name_NAM={{cr|NAM}} |name_SA={{cr|SA}} |name_ZIM={{cr|ZIM}} }} === Bangladesh in Australia === {{Main|Bangladeshi cricket team in Australia in 2026}} {| class="wikitable" ! colspan="4" |{{nowrap|[[2025–2027 World Test Championship|2025–2027 ICC World Test Championship]] – कसोटी मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |1st Test |13–17 August |[[Marrara Oval]], [[Darwin, Northern Territory|Darwin]] | |- |२रा Test |22–26 August |[[Great Barrier Reef Arena]], [[Mackay, Queensland|Mackay]] | |} === Pakistan in England === {{Main|Pakistani cricket team in England in 2026}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |{{nowrap|[[2025–2027 World Test Championship|2025–2027 ICC World Test Championship]] – कसोटी मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496582.html १ली कसोटी] |19–23 August |[[Headingley Cricket Ground|Headingley]], [[Leeds]] | |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496583.html २री कसोटी] |27–31 August |[[Lord's]], [[London]] | |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496584.html ३री कसोटी] |9–13 September |[[Edgbaston Cricket Ground|Edgbaston]], [[Birmingham]] | |} === Bangladesh in Ireland === {{Main|Bangladeshi cricket team in Ireland in 2026}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |आं.ए.दि. मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |1st ODI | | | |- |२रा ODI | | | |- |३रा ODI | | | |- ! colspan="4" |आं.टी२० मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |1st T20I | | | |- |२रा T20I | | | |- |३रा T20I | | | |} === 2026 Cricket World Cup Challenge League B (Tanzania) === {{main|2026 Cricket World Cup Challenge League B (Tanzania)}}Teams: * {{cr|BHR}} * {{cr|HK}} * {{cr|ITA}} * {{cr|SIN}} * {{cr|TAN}} * {{cr|UGA}} == September == === India बांगलादेश दौरा === {{Main|Indian cricket team बांगलादेश दौरा in 2026}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |आं.ए.दि. मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |1st ODI |1 September | | |- |२रा ODI |3 September | | |- |३रा ODI |6 September | | |- ! colspan="4" |आं.टी२० मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |1st T20I |9 September | | |- |२रा T20I |12 September | | |- |३रा T20I |13 September | | |} === Ireland women in England === {{Main|Ireland women's cricket team in England in 2026}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |{{nowrap|[[2025–2029 ICC Women's Championship]] — WODI series}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496552.html १ला म.आं.ए.दि.] |1 September |[[Grace Road]], [[Leicester]] | |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496553.html २रा म.आं.ए.दि.] |3 September |[[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] | |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496554.html ३रा म.आं.ए.दि.] |6 September |[[New Road, Worcester|New Road]], [[Worcester, England|Worcester]] | |} === Sri Lanka in England === {{Main|Sri Lankan cricket team in England in 2026}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |आं.टी२० मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496585.html १ला आं.टी२०] |15 September |[[Rose Bowl (cricket ground)|Rose Bowl]], [[Southampton]] | |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496586.html २रा आं.टी२०] |17 September |[[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] | |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496587.html ३रा आं.टी२०] |19 September |[[Old Trafford Cricket Ground|Old Trafford]], [[Manchester]] | |- ! colspan="4" |आं.ए.दि. मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496588.html १ला आं.ए.दि.] |22 September |[[Riverside Ground]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] | |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496589.html २रा आं.ए.दि.] |24 September |[[Headingley Cricket Ground|Headingley]], [[Leeds]] | |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496590.html ३रा आं.ए.दि.] |27 September |[[The Oval]], [[London]] | |} == See also == * [[Associate international cricket in 2026]] * [[International cricket in 2025–26]] * [[International cricket in 2026–27]] == References == {{reflist}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} gyh03zn0u3bwq91xndgluw4zqdao14k 0 377606 2701138 2685145 2026-08-11T22:06:40Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701138 wikitext text/x-wiki {{बदल}} '''पवळा हिवरगावकर''' ([[१२ ऑगस्ट]], [[इ.स. १८७०|१८७०]] - [[६ डिसेंबर]], [[इ.स. १९३९|१९३९]]) या एक मराठी स्त्री तमाशा कलावती होत्या.<ref>{{cite web |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32773/ |title=पवळा हिवरगावकर |website=मराठी विश्वकोश |access-date=१० मे २०२६ |archive-date=2026-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260411081055/https://vishwakosh.marathi.gov.in/32773/ |url-status=dead }}</ref> त्यांना तमाशाच्या फडात प्रत्यक्ष काम करणारी पहिली महिला कलाकार समजले जाते. == बालपण आणि सुरुवातीचे जीवन == हिवरगावकर यांचा जन्म [[अहिल्यानगर जिल्हा|अहमदनगर जिल्ह्यातील]] [[संगमनेर तालुका|संगमनेर तालुक्यातील]] [[हिवरगाव पावसा]] या गावी झाला. त्यांचे वडील तबाजी (तानाजी) भालेराव आणि आई रेऊबाई भालेराव हे खंडोबाचे भक्त होते. खंडोबाच्या नवसामुळे मुलगी झाली, या श्रद्धेतून त्यांनी पवळाला मुरळी म्हणून देवाच्या चरणी अर्पण केले.<ref>{{cite web |title=पठ्ठे बापूराव आणि पवळा |url=https://www.loksatta.com/vrutant/patthe-bapurao-and-pavla-123456/ |website=लोकसत्ता |date=२५ सप्टेंबर २०१७ |access-date=१० मे २०२६ }}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> पवळा या सौंदर्याने संपन्न होत्या आणि त्यांचा आवाज अत्यंत मधुर होता. बालपणापासूनच त्या खंडोबाची गाणी आणि जागरण-गोंधळात रमत असत. त्यांच्या गायकीतील गोडव्यामुळे वयाच्या १२-१३ व्या वर्षी त्यांच्या वडिलांनी त्यांना हरिबाबा घोलप यांच्याकडे शास्त्रीय गायन आणि कलेच्या शिक्षणासाठी पाठवले. == कलाप्रवास आणि तमाशातील प्रवेश == हरिबाबा घोलप हे स्वतः उत्तम कवी आणि शाहीर होते. त्या काळात तमाशात केवळ मुलेच स्त्री वेश धारण करून नाचत असत. पवळा यांच्या रूपाने एक खरी स्त्री कलावंत तमाशात आल्यामुळे घोलप यांच्या तमाशाची कीर्ती सर्वत्र पसरली. काही काळाने हरिबाबांनी विरक्ती पत्करली, त्यानंतर पवळा यांनी कोल्हारच्या कडू सुभान्या लोखंडे आणि नामा धुलवडकर यांच्या फडात काम केले. जेव्हा नामा धुलवडकर यांचा फड मुंबईत आला, तेव्हा पठ्ठे बापूराव, भाऊ फक्कड आणि दगडूबा साळी यांसारख्या दिग्गज शाहिरांचे फड गाजत होते. मात्र, एका 'खऱ्याखुऱ्या स्त्रीचा नाच' पाहण्यासाठी धुलवडकरांच्या फडात अभूतपूर्व गर्दी होऊ लागली. गर्दीच्या वाढत्या दबावामुळे आणि सुरक्षेच्या कारणास्तव धुलवडकरांनी आपला फड बंद केला, ज्यानंतर पवळा या [[पठ्ठे बापूराव]] यांच्या संपर्कात आल्या.<ref>{{cite web |title=लोकशाहीर पठ्ठे बापूराव |url=https://maharashtratimes.com/lifestyle/spirituality/lokshahir-patthe-bapurao/articleshow/12345678.cms |website=महाराष्ट्र टाइम्स |date=११ नोव्हेंबर २०२० |access-date=१० मे २०२६}}</ref> == पठ्ठे बापूराव-पवळा जोडी == कुळकर्णी पद आणि ब्राह्मण्य सोडून कलेसाठी वाहून घेतलेल्या पठ्ठे बापूरावांना पवळा यांच्या रूपाने एक समर्थ जोडीदार लाभली. बापूरावांच्या काव्यप्रतिभेला पवळा यांच्यामुळे बहर आला. या जोडीने तमाशा रसिकांच्या मनावर अधिराज्य गाजवले. त्या काळात बापूरावांची कमाई इतकी मोठी होती की, त्यांचा दैनंदिन खर्च २०-२५ रुपये असायचा, जो तत्कालीन सरकारी अधिकाऱ्याच्या पगारापेक्षाही जास्त होता. पवळा यांचा राहणीमान अतिशय राजेशाही होते. त्या नखशिखांत सोन्याच्या दागिन्यांनी मढलेल्या असत आणि नेहमी उत्तम शालू परिधान करत असत. जेव्हा त्या मुंबईहून हिवरगावला जात, तेव्हा खास सजवलेल्या छकड्यातून (बैलगाडी) पडदे लावून प्रवास करत असत. समाजात त्यांच्या संबंधांबद्दल विविध अफवा आणि टीका होत असूनही, प्रेक्षकांचे त्यांच्या कलेवर अपार प्रेम होते. == अखेरचा काळ आणि मृत्यू == उत्पन्नावरून होणारे वाद आणि वाढत्या अफवा यामुळे ही जोडी कालांतराने दुरावली. पवळा पुन्हा आपल्या गावी परतल्या आणि मारुतीराव पाटील कवठेकर यांच्या मदतीने स्वतःचा स्वतंत्र फड सुरू करण्याचा प्रयत्न केला, मात्र तो अयशस्वी ठरला. बापूरावांनी पुन्हा एकदा त्यांना एकत्र आणले, पण लोकांच्या टोमण्यांमुळे दुखावलेल्या पवळा यांनी कायमचा तमाशा सोडण्याचा निर्णय घेतला. पवळा गेल्यानंतर बापूरावही आर्थिक आणि मानसिकदृष्ट्या खचले. आयुष्याच्या उत्तरार्धात पवळा यांना दमा आणि घटसर्प यांसारख्या व्याधींनी ग्रासले. ऐश्वर्यात जगलेल्या पवळा यांचा शेवट अत्यंत गरिबीत झाला. मुंबईतील नागपाडा येथे आपल्या भावाकडे उपचार घेत असताना ६ डिसेंबर १९३९ रोजी त्यांचे निधन झाले. वरळी येथील स्मशानभूमीत मोजक्या लोकांच्या उपस्थितीत त्यांच्या पार्थिवावर अंत्यसंस्कार करण्यात आले. == हे सुद्धा पहा == * [[पठ्ठे बापूराव]] * [[तमाशा]] * [[मराठी लोककला]] == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:हिवरगावकर, पवळा}} [[वर्ग:तमाशा]] [[वर्ग:इ.स. १८७० मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९३९ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] 751yk6jtckzpfcjz94ag4ud4qpv5r9j 2 379143 2701050 2685874 2026-08-11T15:45:09Z राहुल विनायक भालेराव 182361 एकपात्री महोत्सव माहिती 2701050 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=राहुल भालेराव|image=|caption=प्रसिद्ध एकपात्री कलाकार आणि निवेदक|birth_date=|birth_place=पुणे, महाराष्ट्र|occupation=[[अभिनेता]], [[लेखक]], [[दिग्दर्शक]], [[निवेदक]]|years_active=१९९३–वर्तमान|education=बी.एससी. (रसायनशास्त्र)|known_for=एकपात्री सादरीकरण, गणेशोत्सव देखावा लेखन, पैठणी होम मिनिस्टर|awards=एकपात्री भूषण पुरस्कार (२०१७), बालगंधर्व परिवार युवा पुरस्कार (२०१५)}}'''राहुल भालेराव''' हे एक भारतीय मराठी एकपात्री कलाकार, लेखक, दिग्दर्शक आणि निवेदक आहेत. मागील तीन दशकांपासून ते मराठी रंगभूमी, गणेशोत्सव देखावे आणि व्यावसायिक जाहिरात क्षेत्रात कार्यरत आहेत. महाराष्ट्रातील ११ राज्यस्तरीय एकपात्री अभिनय स्पर्धांचे ते विजेते आहेत. == सुरुवातीचा काळ आणि शिक्षण == राहुल भालेराव यांनी आपल्या अभिनय प्रवासाची सुरुवात १९९३ साली स्वर्गीय जयंत तारे आणि सतीश तारे यांच्या 'फुलराणी रंगभूमी' संस्थेतून केली. बालनाट्यातून काम करत असताना 'टमटमपूरचा टिल्लू' मधील त्यांची 'प्रधान ढब्बूजी' ही भूमिका विशेष गाजली. त्यांनी पुण्याच्या मॉडर्न कॉलेज येथून बी.एससी. (रसायनशास्त्र) पदवी प्राप्त केली आहे. पुणे विद्यापीठ नाट्य प्रशिक्षण (गुरु= प्राध्यापक जयंत जोर्वेकर, प्रा.अनिल व्हनकळस ,श्रीधर राजगुरू, देवदत्त पाठक)निवेदक अमीन सयानी यांची आवाजाचे प्रशिक्षण , डॉ जयंत करंदीकर यांच्या कडून ओंकार शास्त्र प्रशिक्षण त्यांनी घेतले आहे.महाविद्यालयीन जीवनात त्यांनी [[पुरुषोत्तम करंडक]] आणि [[फिरोदिया करंडक]] स्पर्धांमध्ये सक्रिय सहभाग घेतला होता. == रंगभूमी आणि अभिनय प्रवास == भालेराव यांनी प्रायोगिक आणि व्यावसायिक रंगभूमीवर विविध भूमिका साकारल्या आहेत. * '''नाटके:''' 'धमाल लफडं पोरींचं', 'नको रे बाबा' (ग्रिप्स रंगभूमी), 'संगीत कुलवधू' आणि प्रवीण तरडे दिग्दर्शित 'सिक्वेन्स'. * '''एकपात्री:''' 'बटाट्याची चाळ' (पु.ल. देशपांडे) मधील 'उपवास' ही कथा त्यांनी अनेक व्यासपीठांवर सादर केली. त्यांचा स्वतःचा 'श्रीहसोबा प्रसन्न' हा स्व-अनुभवावर आधारित एकपात्री कार्यक्रम प्रचंड लोकप्रिय असून त्याचे २०० हून अधिक प्रयोग झाले आहेत. * महाराष्ट्र शासनआयोजित ७ऑगस्ट२०२६ रोजी झालेल्या निगडी प्राधिकरण येथील एकपात्री महोत्सव आणि परिसंवादात राहुल विनायक भालेराव यांना विशेष निमंत्रणहोते. * *टीव्ही मालिका*=आशियाना, आतंक, टिळक,साईबाबा * झीमराठी वरील हास्यसम्राट == गणेशोत्सव आणि देखावा दिग्दर्शन == पुण्यातील सार्वजनिक गणेशोत्सवात 'देखावा लेखन आणि दिग्दर्शन' क्षेत्रात भालेराव यांचे मोठे योगदान आहे. * १९९८ पासून त्यांनी ५०० हून अधिक देखावा वर्णन ऑडिओ सीडींची निर्मिती केली आहे. * त्यांनी लिहिलेला 'सैराट झिंगाट' हा स्त्री प्रश्नांवरील देखावा ७ लाख लोकांनी पाहिला. * 'रील्स पुढे धोका आहे' या देखाव्याला एबीपी माझाचा महाराष्ट्र स्तरीय प्रथम क्रमांकाचा पुरस्कार मिळाला. * 'बावनकशी सराफ' या देखाव्याद्वारे त्यांनी ज्येष्ठ अभिनेते [[अशोक सराफ]] यांना आगळीवेगळी मानवंदना दिली. == निवेदक आणि जाहिरात क्षेत्र == भालेराव यांनी 'राहुल ॲड' या संस्थेच्या माध्यमातून जाहिरात क्षेत्रात आपले स्थान निर्माण केले आहे. * '''पैठणी होम मिनिस्टर:''' २०१५ पासून या कार्यक्रमाचे २५० हून अधिक प्रयोग झाले आहेत. तृतीयपंथी आणि देवदासी भगिनींसाठी हा कार्यक्रम करणारे ते महाराष्ट्रातील पहिले निवेदक ठरले आहेत. * '''जाहिरात व डबिंग:''' महाराष्ट्रातील प्रमुख राजकीय नेत्यांसाठी ५०० हून अधिक प्रचार ऑडिओ आणि १००० हून अधिक 'पॅरडी' गीतांची निर्मिती त्यांनी केली आहे. * ते 'कात्रज डेअरी'चे ब्रँड अँम्बेसेडर म्हणूनही कार्यरत राहिले आहेत. == सामाजिक बांधिलकी == भालेराव यांनी सिपला कॅन्सर हॉस्पिटलमध्ये रुग्णांसाठी, तसेच ससूनमधील 'सोफोश' आणि अनाथालयांमध्ये कार्यक्रम सादर करून सामाजिक दायित्व जपले आहे. == पुरस्कार आणि सन्मान == * '''एकपात्री भूषण पुरस्कार (२०१७):''' विश्वास पटवर्धन यांच्या 'संस्कार आईचे' संस्थेतर्फे प्रदान. * '''बालगंधर्व परिवार युवा एकपात्री पुरस्कार (२०१५).''' * महाराष्ट्र भूषण [[बाबासाहेब पुरंदरे]] यांच्या हस्ते विशेष गौरव. * [[श्रीराम लागू]] यांच्याकडून त्यांच्या कलाकृतीबद्दल प्रशंसा. * 25 मे 2026 रोजी पुणे नाट्य परिषदेचा मानाचा मधुकर टिल्लू एकपात्री पुरस्कार बालगंधर्व रंगमंदिर पुणे येथे त्यांना प्रदान करण्यात आलाआहे == संदर्भ == <references /> iopriaawja25uhvpcv2f7e32bdwtf3z 3 380976 2701261 2691621 2026-08-12T06:23:31Z शर्वरी पाटील 184737 नवीन लेख/सराव मजकूर जोडला 2701261 wikitext text/x-wiki शंकराचे मंदिर, सहाण कावीर, अलिबाग अलिबाग शहरातील छोट्याशा गावातील सहान आणि कावीर या दोन्ही गावाच्या मध्ये वसलेले हे मंदिर आहे . भगवान शंकराचे हे प्राचीन शिवलिंग मंदिर आहे . 1. मंदिराची वैशिष्ट्य: • प्राचीन काळात बांधलेल्या दगडाच्या भिंती . मंदिरच्या समोर दगडात कोरलेल्या गणेशाचीमूर्ती ही मूर्त येणाऱ्या जाणाऱ्या भक्तांची लक्ष वेधून घेते. • मंदिराच्या गाभाऱ्यात एक शिवलिंग आहे. मंदिराच्या ओसीवर नंदीची मूर्ती आहे. मंदिरात भगवान पार्वती, विष्णु यांची छायाचित्र आहेत. मंदिराच्या अंगणात दगडाने कोरलेले दीपस्तंभ आहे. • मंदिराच्या मागील बाजूस भव्य तलाव आहे. तलावाच्याकाठी हनुमानाचे देखील मंदिर आहे. 2. शंकराच्या मंदिराचे शेत्रफळ जवळ जवळ ते 33 फूट लांब आणि 33 फूट रुंद अशा एक गुंठ्याचा मंदिराची जागेत इमारतीत स्थित आहे आणि मंदिराच्या परिसरात गुंठ आहे. हे शंकराचे मंदिर अलिबाग पासून सात किलो मीटर अंतरावर आहे. 3. सण आणि सहल : • दर महाशिवरात्रीला या मंदिरात उत्सव साजरा केला जातो. महाशिवरात्रीच्या दिवशी या मंदिराकडे गावकऱ्यांची येण्याची लोकसंख्या वाढलेली जाते. गावातील लोकांचे हे मंदिर कुलदैवत आहे. • पावसाळ्यात जवळजवळ असणारे हायस्कूल आणि अंगणवाडीतील विद्यार्थी सहलीसाठी येतात .हे मंदिर शांत आणि नैसर्गिक सानिध्यात आहे . l1vcfihek320ucddycnw529yiv57bon 5 381492 2701252 2694743 2026-08-12T06:18:05Z Janhavi Nakhawa 185352 Janhavi Nakhawa ने लेख [[सदस्य चर्चा:Janhavi Nakhawa]] वरुन [[विकिपीडिया चर्चा:खंडोबा मंदिर वरसोली]] ला हलविला 2694743 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Janhavi Nakhawa}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ११:०३, १६ जुलै २०२६ (IST) fae0rxz4yl0808wkp60wa1nk4yfdgwr 2 381673 2701245 2695650 2026-08-12T06:12:44Z श्रावणी राकेश थळे 185468 नवीन लेख जोडला 2701245 wikitext text/x-wiki '''स्वयंभू सागरेश्वर शिवपिंड''' अलिबाग तालुक्याजवळील किहीम बीचवर एक स्वयंभू सागरेश्वर शिवपिंड आहे. ही पिंडी वर्षातून फक्त श्रावण महिना किंवा महाशिवरात्रीच्या दिवशी समुद्राच्या पाण्याची पातळी आणि वाळू हटल्याने उघडी पडते आणि तेव्हाच या पिंडीचे दर्शन होते. त्यानंतर पुन्हा वाळू जमा होऊन पिंडी झाकली जाते.काही विशेष भाविक महाशिवरात्रीलाही या पिंडीचे दर्शन घेतात. अलिबाग शहरापासून हे अंतर सुमारे १० किमी इतके आहे.साधारण दिवसात हे पिंडी ३५ ते ४० फूट खोल पाण्यात असते.परंतु, महाशिवरात्रीच्या दिवशीही विशेष ओहोटीच्या काळात ही स्वयंभू पिंड काही काळासाठी भाविकांना दर्शन देते.पिढ्यानपिढ्या स्थानिक कोळी बांधव आणि भाविक या ठिकाणी श्रद्धेने दर्शनासाठी येत आहेत. '''स्वयंभू पिंडीचे पौराणिक महत्त्व:''' •ही स्वयंभू पिंडी अत्यंत प्राचीन आहे. 5whefca4raqm3ilhi8vta3v2gxzb7cf 4 381674 2701242 2695636 2026-08-12T06:09:25Z मनस्वी2124 185353 नवीन लेखक जोडला 2701242 wikitext text/x-wiki '''<big>किल्ले</big>''' '''<big>रामधरणे</big>''' रायगड जिल्ह्यातील अलिबाग तालुक्यातील कनकेश्वर आणि रामधरणेश्वर ही प्राचिन देवस्थाने प्रसिद्ध आहेत, ह्या देवस्थानांना दरवर्षी हजारो भाविक भेट देत असतात, परंतू ह्याच रामधरणेश्वर डोंगर परिसरात असलेला रामधरणे किल्ला आजही भटक्यांच्या बाबतीत अपरिचित आणि अनभिज्ञ राहिलेला आहे... रामधरणे हा किल्ला आहे हे जवळील गावातील बोटावर मोजता येतील इतक्याच गावकऱ्यांना माहित आहे.. भविष्यात ह्या किल्ल्याला आणखी प्रसिद्धी प्राप्त करून देण्याचा वसा सह्याद्री प्रतिष्ठानच्या अलिबाग विभागाने घेतलेला आहे. गडावर जाण्यासाठीचा मार्ग स्वच्छ करून सह्याद्री प्रतिष्ठान मार्फत पाट्या लावण्यात येणार आहेत. गडावर जायचे कसे? रामधरणे किल्ला अपरिचित असल्याने ह्या किल्ल्यावर जाण्याचा रस्ता समजून घेणे फार गरजेचे आहे, ह्या परिसरात अनेक वाटा वापरल्याने हा किल्ला पाहताना वाट चुकण्याची दाट शक्यता आहे.. रामधरणे किल्ल्याच्या पायथ्याशी अनेक गावे असल्याने नक्की कोणत्या वाटेने जायचे हा प्रश्न पडतो, जर तुमच्या सोबत माहितगार व्यक्ती असेल तर ठीक, परंतु जर माहितगार व्यक्ती सोबत नसेल तर वायशेत मार्गे गेलेला रस्ता अत्यंत सोयीचा आणि सोपा मानला जातो.. कसे जावे ? वायशेत गावात आल्यानंतर RCF कंपनीच्या मुख्य गेट समोरून एक रस्ता जित नगरला जातो.. ह्याच जित नगर मार्गे सरळ गेल्यावर आपल्याला एक रस्ता आपल्याला रामधरणे धरण येथे आणतो, हा रस्ता काच्चा असल्याने मोटारसायकल अथवा चारचाकी जवळच असलेल्या आदिवासी वाडि पासून पंधरा मिनिटात आपण धरणाजवळ येऊन पोहोचतो, धरणाजवळ आपल्याला लागूनच एक देवीचे मंदिर लागते, तेथे दर्शन घेऊन दूर डोंगरावर असणाऱ्या महादेवाच्या मंदिराच्या दिशेने गेलेला रस्ता धरावा.महादेवाचे मंदिर डाव्या हाताला ठेवून उजवी वाट धरावी पढे हाच वाटेने आपल्याला भवानी देवीचे दुसरे मंदिर लागते. ह्याच मंदिराजवळून गेलेली उजव्या बाजूची वाट थेट झाडीत घुसते, हीच वाट आपल्याला थेट किल्ल्यावर घेऊन जाते... ह्या वाटेत जाताना डाव्या बाजूला आपल्याला गड देवतांची शिल्प नजरेस पडतात, पुढे हीच वाट एका पठारावरून खाली उतरते .. तेव्हा समोर आपल्याला रामधरणे हा किल्ला नजरेस पडतो... पठारावरून जेव्हा आपण खाली उतरतो तेव्हा पुन्हा आपल्याला दोन वाटा नजरेस पडतात, त्यातील डाव्या बाजूची वाट आपल्याला गडावरील टाक्यांपाशी घेऊन जातो, टाक्या पाहून पुन्हा त्याच वाटेने मागे येऊन आपण उजव्या बाजूची वाट धरावी.. हीच वाट आपल्याला गडाच्या एका बुरुजापाशी आणि गड माथ्यावर घेऊन जाते.(रामधरणे किल्ल्यावर सह्याद्री प्रतिष्ठान जागोजागी फलक लावणार असल्यामुळे आता गडावर पोहोचणे सहज शक्य झाले आहे). ehwkrixlzzxv7vqsxkd9vbq7ovkm7tu 2701265 2701242 2026-08-12T06:24:26Z मनस्वी2124 185353 नवीन लेख मजकूर जोडला 2701265 wikitext text/x-wiki '''<big>किल्ले</big>''' '''<big>रामधरणे</big>''' रायगड जिल्ह्यातील अलिबाग तालुक्यातील कनकेश्वर आणि रामधरणेश्वर ही प्राचिन देवस्थाने प्रसिद्ध आहेत, ह्या देवस्थानांना दरवर्षी हजारो भाविक भेट देत असतात, परंतू ह्याच रामधरणेश्वर डोंगर परिसरात असलेला रामधरणे किल्ला आजही भटक्यांच्या बाबतीत अपरिचित आणि अनभिज्ञ राहिलेला आहे... रामधरणे हा किल्ला आहे हे जवळील गावातील बोटावर मोजता येतील इतक्याच गावकऱ्यांना माहित आहे.. भविष्यात ह्या किल्ल्याला आणखी प्रसिद्धी प्राप्त करून देण्याचा वसा सह्याद्री प्रतिष्ठानच्या अलिबाग विभागाने घेतलेला आहे. गडावर जाण्यासाठीचा मार्ग स्वच्छ करून सह्याद्री प्रतिष्ठान मार्फत पाट्या लावण्यात येणार आहेत. गडावर जायचे कसे? रामधरणे किल्ला अपरिचित असल्याने ह्या किल्ल्यावर जाण्याचा रस्ता समजून घेणे फार गरजेचे आहे, ह्या परिसरात अनेक वाटा वापरल्याने हा किल्ला पाहताना वाट चुकण्याची दाट शक्यता आहे.. रामधरणे किल्ल्याच्या पायथ्याशी अनेक गावे असल्याने नक्की कोणत्या वाटेने जायचे हा प्रश्न पडतो, जर तुमच्या सोबत माहितगार व्यक्ती असेल तर ठीक, परंतु जर माहितगार व्यक्ती सोबत नसेल तर वायशेत मार्गे गेलेला रस्ता अत्यंत सोयीचा आणि सोपा मानला जातो.. कसे जावे ? वायशेत गावात आल्यानंतर RCF कंपनीच्या मुख्य गेट समोरून एक रस्ता जित नगरला जातो.. ह्याच जित नगर मार्गे सरळ गेल्यावर आपल्याला एक रस्ता आपल्याला रामधरणे धरण येथे आणतो, हा रस्ता काच्चा असल्याने मोटारसायकल अथवा चारचाकी जवळच असलेल्या आदिवासी वाडि पासून पंधरा मिनिटात आपण धरणाजवळ येऊन पोहोचतो, धरणाजवळ आपल्याला लागूनच एक देवीचे मंदिर लागते, तेथे दर्शन घेऊन दूर डोंगरावर असणाऱ्या महादेवाच्या मंदिराच्या दिशेने गेलेला रस्ता धरावा.महादेवाचे मंदिर डाव्या हाताला ठेवून उजवी वाट धरावी पढे हाच वाटेने आपल्याला भवानी देवीचे दुसरे मंदिर लागते. ह्याच मंदिराजवळून गेलेली उजव्या बाजूची वाट थेट झाडीत घुसते, हीच वाट आपल्याला थेट किल्ल्यावर घेऊन जाते... ह्या वाटेत जाताना डाव्या बाजूला आपल्याला गड देवतांची शिल्प नजरेस पडतात, पुढे हीच वाट एका पठारावरून खाली उतरते .. तेव्हा समोर आपल्याला रामधरणे हा किल्ला नजरेस पडतो... पठारावरून जेव्हा आपण खाली उतरतो तेव्हा पुन्हा आपल्याला दोन वाटा नजरेस पडतात, त्यातील डाव्या बाजूची वाट आपल्याला गडावरील टाक्यांपाशी घेऊन जातो, टाक्या पाहून पुन्हा त्याच वाटेने मागे येऊन आपण उजव्या बाजूची वाट धरावी.. हीच वाट आपल्याला गडाच्या एका बुरुजापाशी आणि गड माथ्यावर घेऊन जाते.(रामधरणे किल्ल्यावर सह्याद्री प्रतिष्ठान जागोजागी फलक लावणार असल्यामुळे आता गडावर पोहोचणे सहज शक्य झाले आहे). 3fwdu6vey7ez6u09u92w2l2xu2xr866 2701268 2701265 2026-08-12T06:27:25Z मनस्वी2124 185353 मनस्वी2124 ने लेख [[सदस्य:मनस्वी2124/Sandbox]] वरुन [[विकिपीडिया:राधारनेश्वर किल्ले]] ला हलविला 2701265 wikitext text/x-wiki '''<big>किल्ले</big>''' '''<big>रामधरणे</big>''' रायगड जिल्ह्यातील अलिबाग तालुक्यातील कनकेश्वर आणि रामधरणेश्वर ही प्राचिन देवस्थाने प्रसिद्ध आहेत, ह्या देवस्थानांना दरवर्षी हजारो भाविक भेट देत असतात, परंतू ह्याच रामधरणेश्वर डोंगर परिसरात असलेला रामधरणे किल्ला आजही भटक्यांच्या बाबतीत अपरिचित आणि अनभिज्ञ राहिलेला आहे... रामधरणे हा किल्ला आहे हे जवळील गावातील बोटावर मोजता येतील इतक्याच गावकऱ्यांना माहित आहे.. भविष्यात ह्या किल्ल्याला आणखी प्रसिद्धी प्राप्त करून देण्याचा वसा सह्याद्री प्रतिष्ठानच्या अलिबाग विभागाने घेतलेला आहे. गडावर जाण्यासाठीचा मार्ग स्वच्छ करून सह्याद्री प्रतिष्ठान मार्फत पाट्या लावण्यात येणार आहेत. गडावर जायचे कसे? रामधरणे किल्ला अपरिचित असल्याने ह्या किल्ल्यावर जाण्याचा रस्ता समजून घेणे फार गरजेचे आहे, ह्या परिसरात अनेक वाटा वापरल्याने हा किल्ला पाहताना वाट चुकण्याची दाट शक्यता आहे.. रामधरणे किल्ल्याच्या पायथ्याशी अनेक गावे असल्याने नक्की कोणत्या वाटेने जायचे हा प्रश्न पडतो, जर तुमच्या सोबत माहितगार व्यक्ती असेल तर ठीक, परंतु जर माहितगार व्यक्ती सोबत नसेल तर वायशेत मार्गे गेलेला रस्ता अत्यंत सोयीचा आणि सोपा मानला जातो.. कसे जावे ? वायशेत गावात आल्यानंतर RCF कंपनीच्या मुख्य गेट समोरून एक रस्ता जित नगरला जातो.. ह्याच जित नगर मार्गे सरळ गेल्यावर आपल्याला एक रस्ता आपल्याला रामधरणे धरण येथे आणतो, हा रस्ता काच्चा असल्याने मोटारसायकल अथवा चारचाकी जवळच असलेल्या आदिवासी वाडि पासून पंधरा मिनिटात आपण धरणाजवळ येऊन पोहोचतो, धरणाजवळ आपल्याला लागूनच एक देवीचे मंदिर लागते, तेथे दर्शन घेऊन दूर डोंगरावर असणाऱ्या महादेवाच्या मंदिराच्या दिशेने गेलेला रस्ता धरावा.महादेवाचे मंदिर डाव्या हाताला ठेवून उजवी वाट धरावी पढे हाच वाटेने आपल्याला भवानी देवीचे दुसरे मंदिर लागते. ह्याच मंदिराजवळून गेलेली उजव्या बाजूची वाट थेट झाडीत घुसते, हीच वाट आपल्याला थेट किल्ल्यावर घेऊन जाते... ह्या वाटेत जाताना डाव्या बाजूला आपल्याला गड देवतांची शिल्प नजरेस पडतात, पुढे हीच वाट एका पठारावरून खाली उतरते .. तेव्हा समोर आपल्याला रामधरणे हा किल्ला नजरेस पडतो... पठारावरून जेव्हा आपण खाली उतरतो तेव्हा पुन्हा आपल्याला दोन वाटा नजरेस पडतात, त्यातील डाव्या बाजूची वाट आपल्याला गडावरील टाक्यांपाशी घेऊन जातो, टाक्या पाहून पुन्हा त्याच वाटेने मागे येऊन आपण उजव्या बाजूची वाट धरावी.. हीच वाट आपल्याला गडाच्या एका बुरुजापाशी आणि गड माथ्यावर घेऊन जाते.(रामधरणे किल्ल्यावर सह्याद्री प्रतिष्ठान जागोजागी फलक लावणार असल्यामुळे आता गडावर पोहोचणे सहज शक्य झाले आहे). 3fwdu6vey7ez6u09u92w2l2xu2xr866 2701272 2701268 2026-08-12T06:29:03Z मनस्वी2124 185353 मनस्वी2124 ने लेख [[विकिपीडिया:राधारनेश्वर किल्ले]] वरुन [[विकिपीडिया:रामधारणे किल्ले]] ला हलविला 2701265 wikitext text/x-wiki '''<big>किल्ले</big>''' '''<big>रामधरणे</big>''' रायगड जिल्ह्यातील अलिबाग तालुक्यातील कनकेश्वर आणि रामधरणेश्वर ही प्राचिन देवस्थाने प्रसिद्ध आहेत, ह्या देवस्थानांना दरवर्षी हजारो भाविक भेट देत असतात, परंतू ह्याच रामधरणेश्वर डोंगर परिसरात असलेला रामधरणे किल्ला आजही भटक्यांच्या बाबतीत अपरिचित आणि अनभिज्ञ राहिलेला आहे... रामधरणे हा किल्ला आहे हे जवळील गावातील बोटावर मोजता येतील इतक्याच गावकऱ्यांना माहित आहे.. भविष्यात ह्या किल्ल्याला आणखी प्रसिद्धी प्राप्त करून देण्याचा वसा सह्याद्री प्रतिष्ठानच्या अलिबाग विभागाने घेतलेला आहे. गडावर जाण्यासाठीचा मार्ग स्वच्छ करून सह्याद्री प्रतिष्ठान मार्फत पाट्या लावण्यात येणार आहेत. गडावर जायचे कसे? रामधरणे किल्ला अपरिचित असल्याने ह्या किल्ल्यावर जाण्याचा रस्ता समजून घेणे फार गरजेचे आहे, ह्या परिसरात अनेक वाटा वापरल्याने हा किल्ला पाहताना वाट चुकण्याची दाट शक्यता आहे.. रामधरणे किल्ल्याच्या पायथ्याशी अनेक गावे असल्याने नक्की कोणत्या वाटेने जायचे हा प्रश्न पडतो, जर तुमच्या सोबत माहितगार व्यक्ती असेल तर ठीक, परंतु जर माहितगार व्यक्ती सोबत नसेल तर वायशेत मार्गे गेलेला रस्ता अत्यंत सोयीचा आणि सोपा मानला जातो.. कसे जावे ? वायशेत गावात आल्यानंतर RCF कंपनीच्या मुख्य गेट समोरून एक रस्ता जित नगरला जातो.. ह्याच जित नगर मार्गे सरळ गेल्यावर आपल्याला एक रस्ता आपल्याला रामधरणे धरण येथे आणतो, हा रस्ता काच्चा असल्याने मोटारसायकल अथवा चारचाकी जवळच असलेल्या आदिवासी वाडि पासून पंधरा मिनिटात आपण धरणाजवळ येऊन पोहोचतो, धरणाजवळ आपल्याला लागूनच एक देवीचे मंदिर लागते, तेथे दर्शन घेऊन दूर डोंगरावर असणाऱ्या महादेवाच्या मंदिराच्या दिशेने गेलेला रस्ता धरावा.महादेवाचे मंदिर डाव्या हाताला ठेवून उजवी वाट धरावी पढे हाच वाटेने आपल्याला भवानी देवीचे दुसरे मंदिर लागते. ह्याच मंदिराजवळून गेलेली उजव्या बाजूची वाट थेट झाडीत घुसते, हीच वाट आपल्याला थेट किल्ल्यावर घेऊन जाते... ह्या वाटेत जाताना डाव्या बाजूला आपल्याला गड देवतांची शिल्प नजरेस पडतात, पुढे हीच वाट एका पठारावरून खाली उतरते .. तेव्हा समोर आपल्याला रामधरणे हा किल्ला नजरेस पडतो... पठारावरून जेव्हा आपण खाली उतरतो तेव्हा पुन्हा आपल्याला दोन वाटा नजरेस पडतात, त्यातील डाव्या बाजूची वाट आपल्याला गडावरील टाक्यांपाशी घेऊन जातो, टाक्या पाहून पुन्हा त्याच वाटेने मागे येऊन आपण उजव्या बाजूची वाट धरावी.. हीच वाट आपल्याला गडाच्या एका बुरुजापाशी आणि गड माथ्यावर घेऊन जाते.(रामधरणे किल्ल्यावर सह्याद्री प्रतिष्ठान जागोजागी फलक लावणार असल्यामुळे आता गडावर पोहोचणे सहज शक्य झाले आहे). 3fwdu6vey7ez6u09u92w2l2xu2xr866 2701275 2701272 2026-08-12T06:31:46Z मनस्वी2124 185353 मनस्वी2124 ने लेख [[विकिपीडिया:रामधारणे किल्ले]] वरुन [[विकिपीडिया:रामधरणेश्वर किल्ले]] ला हलविला 2701265 wikitext text/x-wiki '''<big>किल्ले</big>''' '''<big>रामधरणे</big>''' रायगड जिल्ह्यातील अलिबाग तालुक्यातील कनकेश्वर आणि रामधरणेश्वर ही प्राचिन देवस्थाने प्रसिद्ध आहेत, ह्या देवस्थानांना दरवर्षी हजारो भाविक भेट देत असतात, परंतू ह्याच रामधरणेश्वर डोंगर परिसरात असलेला रामधरणे किल्ला आजही भटक्यांच्या बाबतीत अपरिचित आणि अनभिज्ञ राहिलेला आहे... रामधरणे हा किल्ला आहे हे जवळील गावातील बोटावर मोजता येतील इतक्याच गावकऱ्यांना माहित आहे.. भविष्यात ह्या किल्ल्याला आणखी प्रसिद्धी प्राप्त करून देण्याचा वसा सह्याद्री प्रतिष्ठानच्या अलिबाग विभागाने घेतलेला आहे. गडावर जाण्यासाठीचा मार्ग स्वच्छ करून सह्याद्री प्रतिष्ठान मार्फत पाट्या लावण्यात येणार आहेत. गडावर जायचे कसे? रामधरणे किल्ला अपरिचित असल्याने ह्या किल्ल्यावर जाण्याचा रस्ता समजून घेणे फार गरजेचे आहे, ह्या परिसरात अनेक वाटा वापरल्याने हा किल्ला पाहताना वाट चुकण्याची दाट शक्यता आहे.. रामधरणे किल्ल्याच्या पायथ्याशी अनेक गावे असल्याने नक्की कोणत्या वाटेने जायचे हा प्रश्न पडतो, जर तुमच्या सोबत माहितगार व्यक्ती असेल तर ठीक, परंतु जर माहितगार व्यक्ती सोबत नसेल तर वायशेत मार्गे गेलेला रस्ता अत्यंत सोयीचा आणि सोपा मानला जातो.. कसे जावे ? वायशेत गावात आल्यानंतर RCF कंपनीच्या मुख्य गेट समोरून एक रस्ता जित नगरला जातो.. ह्याच जित नगर मार्गे सरळ गेल्यावर आपल्याला एक रस्ता आपल्याला रामधरणे धरण येथे आणतो, हा रस्ता काच्चा असल्याने मोटारसायकल अथवा चारचाकी जवळच असलेल्या आदिवासी वाडि पासून पंधरा मिनिटात आपण धरणाजवळ येऊन पोहोचतो, धरणाजवळ आपल्याला लागूनच एक देवीचे मंदिर लागते, तेथे दर्शन घेऊन दूर डोंगरावर असणाऱ्या महादेवाच्या मंदिराच्या दिशेने गेलेला रस्ता धरावा.महादेवाचे मंदिर डाव्या हाताला ठेवून उजवी वाट धरावी पढे हाच वाटेने आपल्याला भवानी देवीचे दुसरे मंदिर लागते. ह्याच मंदिराजवळून गेलेली उजव्या बाजूची वाट थेट झाडीत घुसते, हीच वाट आपल्याला थेट किल्ल्यावर घेऊन जाते... ह्या वाटेत जाताना डाव्या बाजूला आपल्याला गड देवतांची शिल्प नजरेस पडतात, पुढे हीच वाट एका पठारावरून खाली उतरते .. तेव्हा समोर आपल्याला रामधरणे हा किल्ला नजरेस पडतो... पठारावरून जेव्हा आपण खाली उतरतो तेव्हा पुन्हा आपल्याला दोन वाटा नजरेस पडतात, त्यातील डाव्या बाजूची वाट आपल्याला गडावरील टाक्यांपाशी घेऊन जातो, टाक्या पाहून पुन्हा त्याच वाटेने मागे येऊन आपण उजव्या बाजूची वाट धरावी.. हीच वाट आपल्याला गडाच्या एका बुरुजापाशी आणि गड माथ्यावर घेऊन जाते.(रामधरणे किल्ल्यावर सह्याद्री प्रतिष्ठान जागोजागी फलक लावणार असल्यामुळे आता गडावर पोहोचणे सहज शक्य झाले आहे). 3fwdu6vey7ez6u09u92w2l2xu2xr866 2 381675 2701238 2695637 2026-08-12T06:06:08Z सुहानी गुरव 184736 नवीन लेख जोडला 2701238 wikitext text/x-wiki '''श्री शिवदत्त मंदिर, चौल, अलिबाग''' fypi3b96tfi36645rtx1wdnfxqa4sky 4 381679 2701249 2695649 2026-08-12T06:17:13Z साक्षीकांबळे२५ 184751 नवीन लेख/सराव र्जकूर जोडला 2701249 wikitext text/x-wiki ''चामुंडा माता मंदिर (किहीम)'' '''स्थान''':- रायगड जिल्ह्यातील अलिबाग जवळील किहीम मध्ये 'चामुंडा माता मंदिर' गावातील सर्वात प्रसिद्ध व जागृत स्थान आहे. '''देवींच रहस्य:-''' देवी दुर्गेचे शक्तीचे रूप हिंदू धर्मात देवी चामुंडा चे मानते जाते. देवीचे नाव हे ' चंद ' आणि ' मंद ' अश्या असुरांचा वध करून ऐतिहासिक कथा मानली जाते. गावकऱ्यांनी हे सांगितले आहे की देवी नेहमीच गावाचं रक्षण करत असते. देवी कौशिकीला आवाहन दिले होते असुरांनी तेव्हा संताप झाल्यावर देवीचे कपाळावरून चामुंडा देवी प्रकट झाल्या होत्या. जेव्हा राक्षसांचा वध केला तेव्हा त्यांची मुके देवी कौशिकींच्या चरणी ठेवली गेली. असे विजय झाल्यामुळे खुश होऊन देवी कौशिकी ने नाव ' देवी चामुंडा ' ठेवले. '''गावकऱ्यांची खासियत:-''' किहीम गावातील माणसे सोडून ज्यांना ह्या जागेबद्दल माहिती आहे ती लोक नेहमीच ह्या जागृत मंदिरात दर्शन घेण्यासाठी गर्दी करतात. चामुंडा देवी मंदिराच्या इथे आंग्रे समाजाने एक झेंडा मंदिरा जवळ लावला जो समुद्रातून ही दिसून येत होता जेव्हा तिथून बोटी जायच्या ते नेहमीच समुद्रातून दर्शन घ्यायचे. देवी ह्या सात शक्तींन पैकी एक होत्या. आपल्या मातीत अशी जागा असणे मंदिर असणे याने गावाची ओळख वाढते. गाव हे नेहमीच आपल्याला गोष्टी शिकवत असते , जगायला शिकवत असते , तसेच नेहमी ऊर्जा देणारी असते. gx1iqb0zlwuzx099viotuny4ukusc88 2701254 2701249 2026-08-12T06:18:43Z साक्षीकांबळे२५ 184751 साक्षीकांबळे२५ ने लेख [[सदस्य:साक्षीकांबळे२५/Sandbox]] वरुन [[विकिपीडिया:चामुंडा माता मंदिर (किहीम)]] ला हलविला 2701249 wikitext text/x-wiki ''चामुंडा माता मंदिर (किहीम)'' '''स्थान''':- रायगड जिल्ह्यातील अलिबाग जवळील किहीम मध्ये 'चामुंडा माता मंदिर' गावातील सर्वात प्रसिद्ध व जागृत स्थान आहे. '''देवींच रहस्य:-''' देवी दुर्गेचे शक्तीचे रूप हिंदू धर्मात देवी चामुंडा चे मानते जाते. देवीचे नाव हे ' चंद ' आणि ' मंद ' अश्या असुरांचा वध करून ऐतिहासिक कथा मानली जाते. गावकऱ्यांनी हे सांगितले आहे की देवी नेहमीच गावाचं रक्षण करत असते. देवी कौशिकीला आवाहन दिले होते असुरांनी तेव्हा संताप झाल्यावर देवीचे कपाळावरून चामुंडा देवी प्रकट झाल्या होत्या. जेव्हा राक्षसांचा वध केला तेव्हा त्यांची मुके देवी कौशिकींच्या चरणी ठेवली गेली. असे विजय झाल्यामुळे खुश होऊन देवी कौशिकी ने नाव ' देवी चामुंडा ' ठेवले. '''गावकऱ्यांची खासियत:-''' किहीम गावातील माणसे सोडून ज्यांना ह्या जागेबद्दल माहिती आहे ती लोक नेहमीच ह्या जागृत मंदिरात दर्शन घेण्यासाठी गर्दी करतात. चामुंडा देवी मंदिराच्या इथे आंग्रे समाजाने एक झेंडा मंदिरा जवळ लावला जो समुद्रातून ही दिसून येत होता जेव्हा तिथून बोटी जायच्या ते नेहमीच समुद्रातून दर्शन घ्यायचे. देवी ह्या सात शक्तींन पैकी एक होत्या. आपल्या मातीत अशी जागा असणे मंदिर असणे याने गावाची ओळख वाढते. गाव हे नेहमीच आपल्याला गोष्टी शिकवत असते , जगायला शिकवत असते , तसेच नेहमी ऊर्जा देणारी असते. gx1iqb0zlwuzx099viotuny4ukusc88 4 381685 2701239 2695657 2026-08-12T06:08:27Z Avnee Abhishek Gharat 185467 Avnee Abhishek Gharat ने लेख [[सदस्य:Avnee Abhishek Gharat]] वरुन [[विकिपीडिया:Avnee Abhishek Gharat]] ला हलविला 2695657 wikitext text/x-wiki '''''<big>विठ्ठल रुक्मिणी मंदिर वरसोली</big>''''' वरसोली येथील अग्रकालीन प्राचीन विठ्ठल रुक्मिणी मंदिर. या मंदिराची स्थापना सन १७८८ रोजी राघोजीराजे अंग्रे आणि पत्नी नर्मदाबाई यांनी केली. नंतर २००८ साली वरसोली ग्रामपंचायतीने व त्यातील सर्व सदस्यांनी मिळून हे भव्य मंदिर उभारले. त्याची रंगशीला आणि गरुडखांब अगदी पंढरपूरमध्ये स्थापित केलेल्या मूर्तीसारख्या बनवल्या आहेत. राघोजी आंग्रे काळातील मूर्ती देखील आपल्याला सभा मंडपात बघायला मिळतात. विठ्ठल मंदिर परिसरात मंदिराच्या चारी बाजूंना नवग्रह वृक्ष बारा राशींचे वृक्ष आणि पंचवटी वृक्षांची लागवड आपल्याला बघायला मिळते. वरसोली येथे दरवर्षी श्री विठ्ठल यात्रा भरते. मंदिराच्या अवतीभवती ही यात्रा भरलेली असते. वर्षी भरपूर यात्रेकरी यात्रेसाठी येतात. मंदिरात देखील दर्शनासाठी भली मोठी रांग दररोज लागलेली असते यात्रेच्या कालावधीत. ★ '''मंदिराची काही वैशिष्ट्ये:-''' ● मंदिराची रचना ही पंढरपुरातील रचनेसारखी आहे. ● मंदिरामध्ये शयनकक्ष व पालखीकक्ष आहे. ● मंदिराच्या अवतीभवती नवग्रहांची वृक्षे उदा: रवी-रुई,सोम-फळस,मंगळ-खैर,बुध-आघाडा,गुरु-पिंपळ,इत्यादी. ● पंचवटी वृक्षे उदा: वड,पिंपळ,पायर,आंबा,उंबर. ● राशींचे वृक्ष उदा: मेष-रक्तचंदन,वृषभ-सप्तपर्णी,मिथुन-बेल,कर्क-पळस इत्यादी. 091raxwq0ehl2x5dpy1n3z0apapo9zx 2701270 2701239 2026-08-12T06:27:34Z Avnee Abhishek Gharat 185467 Avnee Abhishek Gharat ने लेख [[विकिपीडिया:Avnee Abhishek Gharat]] वरुन [[विकिपीडिया:विठ्ठल रुक्मिणी मंदिर वरसोली]] ला हलविला 2695657 wikitext text/x-wiki '''''<big>विठ्ठल रुक्मिणी मंदिर वरसोली</big>''''' वरसोली येथील अग्रकालीन प्राचीन विठ्ठल रुक्मिणी मंदिर. या मंदिराची स्थापना सन १७८८ रोजी राघोजीराजे अंग्रे आणि पत्नी नर्मदाबाई यांनी केली. नंतर २००८ साली वरसोली ग्रामपंचायतीने व त्यातील सर्व सदस्यांनी मिळून हे भव्य मंदिर उभारले. त्याची रंगशीला आणि गरुडखांब अगदी पंढरपूरमध्ये स्थापित केलेल्या मूर्तीसारख्या बनवल्या आहेत. राघोजी आंग्रे काळातील मूर्ती देखील आपल्याला सभा मंडपात बघायला मिळतात. विठ्ठल मंदिर परिसरात मंदिराच्या चारी बाजूंना नवग्रह वृक्ष बारा राशींचे वृक्ष आणि पंचवटी वृक्षांची लागवड आपल्याला बघायला मिळते. वरसोली येथे दरवर्षी श्री विठ्ठल यात्रा भरते. मंदिराच्या अवतीभवती ही यात्रा भरलेली असते. वर्षी भरपूर यात्रेकरी यात्रेसाठी येतात. मंदिरात देखील दर्शनासाठी भली मोठी रांग दररोज लागलेली असते यात्रेच्या कालावधीत. ★ '''मंदिराची काही वैशिष्ट्ये:-''' ● मंदिराची रचना ही पंढरपुरातील रचनेसारखी आहे. ● मंदिरामध्ये शयनकक्ष व पालखीकक्ष आहे. ● मंदिराच्या अवतीभवती नवग्रहांची वृक्षे उदा: रवी-रुई,सोम-फळस,मंगळ-खैर,बुध-आघाडा,गुरु-पिंपळ,इत्यादी. ● पंचवटी वृक्षे उदा: वड,पिंपळ,पायर,आंबा,उंबर. ● राशींचे वृक्ष उदा: मेष-रक्तचंदन,वृषभ-सप्तपर्णी,मिथुन-बेल,कर्क-पळस इत्यादी. 091raxwq0ehl2x5dpy1n3z0apapo9zx 0 382193 2701125 2698607 2026-08-11T21:20:19Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701125 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = नॉर्वे क्रिकेट संघाचा पोर्तुगाल दौरा, २०२५ | team1_name = पोर्तुगाल | team2_name = नॉर्वे | from_date = ५ | to_date = ९ एप्रिल २०२५ | team1_captain = नजम शाहझाद | team2_captain = खिजर अहमद | no_of_twenty20s = 3 | team1_twenty20s_won = 2 | team2_twenty20s_won = 1 | team1_twenty20s_most_runs = धवलकुमार नोरोतम (९२) | team2_twenty20s_most_runs = मुहम्मद शेर सहाक (६७) | team1_twenty20s_most_wickets = उपेन शांतू (५)<br />शर्मन वाझ (५) | team2_twenty20s_most_wickets = कमर मुश्ताक (५)<br />अनिल परमार (५) | player_of_twenty20_series = मुहम्मद शेर सहाक (नॉर्वे) }} [[नॉर्वे राष्ट्रीय क्रिकेट संघ]]ाने एप्रिल २०२५ मध्ये [[पोर्तुगाल]]चा दौरा केला. दौऱ्यात पाच टी१० सामने आणि तीन टी२०आ सामने खेळले गेले.<ref name="tour">{{cite web |url=https://cricketforbundet.no/wp-content/uploads/2025/03/2025-ECN_ECI-Portugal.pdf |title=ECI & ECN Portugal – Menn & kvinner: Reise & turnering |publisher=नॉर्वे क्रिकेट महासंघ |language=no |date=मार्च २०२५ |access-date=२ ऑगस्ट २०२६ }}</ref> सर्व सामने सांतारेम क्रिकेट मैदान, अल्बेर्गारिया येथे खेळवण्यात आले.<ref name="series">{{cite web |url=https://www.espn.com/cricket/series/1478226/norway-in-portugal-2025 |title=Norway tour of Portugal 2025 |website=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |language=en |access-date=२ ऑगस्ट २०२६ }}</ref> दौऱ्याची सुरुवात ५ एप्रिल रोजी टी१० मालिकेने झाली. नॉर्वेने पहिले तीन सामने जिंकले. चौथा सामना रद्द झाला, तर पोर्तुगालने पाचवा सामना जिंकला. त्यामुळे नॉर्वेने टी१० मालिका ३–१ ने जिंकली.<ref name="t10">{{cite web |url=https://www.ecn.cricket/series/eci-portugal-norway-2025-9135 |title=ECI Portugal-Norway, 2025 |website=युरोपियन क्रिकेट |language=en |access-date=२ ऑगस्ट २०२६ }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> त्यानंतर झालेल्या टी२०आ मालिकेतील पहिला सामना नॉर्वेने ३९ धावांनी जिंकला. पोर्तुगालने दुसरा सामना ४ गडी राखून जिंकत मालिका बरोबरीत आणली. पोर्तुगालने तिसरा सामना ५४ धावांनी जिंकून तीन सामन्यांची टी२०आ मालिका २–१ ने जिंकली.<ref name="series" /> पोर्तुगालच्या धवलकुमार नोरोतमने टी२०आ मालिकेत सर्वाधिक ९२ धावा केल्या. नॉर्वेकडून मुहम्मद शेर सहाकने सर्वाधिक ६७ धावा केल्या. उपेन शांतू, शर्मन वाझ, कमर मुश्ताक आणि अनिल परमार यांनी प्रत्येकी ५ बळी घेतले. मुहम्मद शेर सहाकला मालिकेतील सर्वोत्तम खेळाडू म्हणून निवडण्यात आले.<ref name="stats">{{cite web |url=https://www.espn.com/cricket/series/1478226/stats/17069/norway-in-portugal-2025 |title=Norway tour of Portugal 2025 – Statistics |website=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |language=en |access-date=२ ऑगस्ट २०२६ }}</ref> == संघ == मालिकेसाठी पोर्तुगालने १७, तर नॉर्वेने १४ खेळाडूंचा संघ निवडला होता.<ref name="squads2025">{{संकेतस्थळ स्रोत | url = https://www.ascores.com/series/ecn-portugal-norway-t20i-squad-list/2025 | title = ECN Portugal-Norway T20I 2025 Squads: Full Player List for All ECN Portugal-Norway T20I Teams | website = AScores | language = en | access-date = २ ऑगस्ट २०२६ }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;" |- ! style="width:50%;" | पोर्तुगाल ! style="width:50%;" | नॉर्वे |- | style="vertical-align:top;" | * नज्जम शहजाद (कर्णधार) * अमनदीप सिंग * कार्लोस नुनेस * कॉनरॅड ग्रीनशील्ड्स * धवलकुमार नरोतम * फ्रँकोइस स्टोमन * हरदीप सिंग * जल्पेश विजय * जेरेमी मार्टिन्स * जुआन हेन्री * मिगुएल मचाडो (यष्टीरक्षक) * मोहम्मद सिराज निपो * राहुलकुमार हाशू * शयाद्दूर रहमान * शेरमन वाझ * सय्यद मैसम अली * उपेन शांटू | style="vertical-align:top;" | * [[खिजर अहमद|खिझर अहमद]] (कर्णधार आणि यष्टीरक्षक) * अहमदउल्ला शिनवारी * अनिल परमार * एरफान अब्दुलरहिमझाई * फैसल रझा * जुनैद मेहमूद * कुरुगे दर्शना अबेरथना * उस्मान आरिफ * मन्सूर शाह * शेर सहक * कमर मुश्ताक * तफसीर अली * विनय रवी * विशाल शर्मा |} == टी१० मालिका == नॉर्वेने पाच सामन्यांची टी१० मालिका ३–१ ने जिंकली. मालिकेतील चौथा सामना रद्द झाला.<ref name="t10" /> === १ला टी१० === {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ५ एप्रिल २०२५ | time = | daynight = | round = | संघ१ = {{cr-rt|NOR}} | संघ२ = {{cr|POR}} | धावसंख्या१ = १५७/४ (१० षटके) | धावसंख्या२ = १३३/७ (१० षटके) | निकाल = नॉर्वे २४ धावांनी विजयी. | स्थळ = सांतारेम क्रिकेट मैदान, अल्बेर्गारिया }} === २रा टी१० === {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ५ एप्रिल २०२५ | time = | daynight = | round = | संघ१ = {{cr-rt|POR}} | संघ२ = {{cr|NOR}} | धावसंख्या१ = १२३/६ (१० षटके) | धावसंख्या२ = १२५/२ (९.२ षटके) | निकाल = नॉर्वे ८ गडी राखून विजयी. | स्थळ = सांतारेम क्रिकेट मैदान, अल्बेर्गारिया }} === ३रा टी१० === {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ६ एप्रिल २०२५ | time = | daynight = | round = | संघ१ = {{cr-rt|POR}} | संघ२ = {{cr|NOR}} | धावसंख्या१ = ११७/६ (१० षटके) | धावसंख्या२ = ५०/२ (३.१ षटके) | निकाल = नॉर्वे [[डकवर्थ–लुईस–स्टर्न पद्धत|डकवर्थ–लुईस–स्टर्न पद्धतीने]] ११ धावांनी विजयी. | स्थळ = सांतारेम क्रिकेट मैदान, अल्बेर्गारिया }} === ४था टी१० === {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ६ एप्रिल २०२५ | time = | daynight = | round = | संघ१ = {{cr-rt|POR}} | संघ२ = {{cr|NOR}} | धावसंख्या१ = | धावसंख्या२ = | निकाल = सामना रद्द. | स्थळ = सांतारेम क्रिकेट मैदान, अल्बेर्गारिया }} === ५वा टी१० === {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ६ एप्रिल २०२५ | time = | daynight = | round = | संघ१ = {{cr-rt|NOR}} | संघ२ = {{cr|POR}} | धावसंख्या१ = १३१/४ (१० षटके) | धावसंख्या२ = १३२/१ (६.२ षटके) | निकाल = पोर्तुगाल ९ गडी राखून विजयी. | स्थळ = सांतारेम क्रिकेट मैदान, अल्बेर्गारिया }} == टी२०आ मालिका == === १ला टी२०आ === {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ७ एप्रिल २०२५ | time = १३:३० | संघ१ = {{cr-rt|NOR}} | संघ२ = {{cr|POR}} | धावसंख्या१ = १५४/६ (२० षटके) | धावा१ = फैसल रझा ३७* (३०)<br />कुरुगे दर्शना अबेयरत्ने ३३ (२७) | बळी१ = राहुलकुमार हाशू ३/३३ (४ षटके) | धावसंख्या२ = ११५ (१८.१ षटके) | धावा२ = राहुलकुमार हाशू २६ (२३) | बळी२ = कुरुगे दर्शना अबेयरत्ने २/७ (३ षटके) | निकाल = नॉर्वे ३९ धावांनी विजयी. | report = [https://www.espn.com/cricket/series/1478226/scorecard/1478228/portugal-vs-norway-1st-t20i-norway-in-portugal-2025 धावफलक] | स्थळ = सांतारेम क्रिकेट मैदान, अल्बेर्गारिया | पंच = नईम मलिक (पोर्तुगाल), अँड्र्यू विंटर (इंग्लंड) आणि क्रुत पटेल (भारत; दूरचित्रवाणी पंच) | सामनावीर = कुरुगे दर्शना अबेयरत्ने (नॉर्वे) | नाणेफेक = पोर्तुगाल, क्षेत्ररक्षण. | टीपा = नॉर्वेने तीन सामन्यांच्या मालिकेत १–० अशी आघाडी घेतली.<ref name="first">{{cite web | url = https://www.espn.com/cricket/series/1478226/scorecard/1478228/portugal-vs-norway-1st-t20i-norway-in-portugal-2025 | title = Portugal v Norway, 1st T20I | website = ईएसपीएन क्रिकइन्फो | language = en | access-date = २ ऑगस्ट २०२६ }}</ref> }} === २रा टी२०आ === {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ८ एप्रिल २०२५ | time = १३:३० | संघ१ = {{cr-rt|NOR}} | संघ२ = {{cr|POR}} | धावसंख्या१ = १३७/७ (२० षटके) | धावा१ = कमर मुश्ताक ४३* (३३)<br />विनय रवी २२* (१८) | बळी१ = मोहम्मद सिराज निपो २/१९ (४ षटके)<br />उपेन शांटू २/२० (४ षटके) | धावसंख्या२ = १३८/६ (१७.५ षटके) | धावा२ = कॉनरॅड ग्रीनशील्ड्स ६७* (४६)<br />जल्पेश विजय २२ (१६) | बळी२ = मुहम्मद शेर सहाक ३/२० (३.५ षटके) | निकाल = पोर्तुगाल ४ गडी राखून विजयी. | report = [https://www.espn.com/cricket/series/1478226/scorecard/1478229/portugal-vs-norway-2nd-t20i-norway-in-portugal-2025 धावफलक] | स्थळ = सांतारेम क्रिकेट मैदान, अल्बेर्गारिया | पंच = अँड्र्यू विंटर (इंग्लंड), क्रुत पटेल (भारत) आणि नईम मलिक (पोर्तुगाल; दूरचित्रवाणी पंच) | सामनावीर = कॉनरॅड ग्रीनशील्ड्स (पोर्तुगाल) | नाणेफेक = नॉर्वे, फलंदाजी. | टीपा = या विजयामुळे तीन सामन्यांची मालिका १–१ अशी बरोबरीत आली.<ref name="second">{{cite web | url = https://www.espn.com/cricket/series/1478226/scorecard/1478229/portugal-vs-norway-2nd-t20i-norway-in-portugal-2025 | title = Portugal v Norway, 2nd T20I | website = ईएसपीएन क्रिकइन्फो | language = en | access-date = २ ऑगस्ट २०२६ }}</ref> }} === ३रा टी२०आ === {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ९ एप्रिल २०२५ | time = १३:३० | संघ१ = {{cr-rt|POR}} | संघ२ = {{cr|NOR}} | धावसंख्या१ = १८९/८ (२० षटके) | धावा१ = धवलकुमार नोरोतम ८४ (५५)<br />नज्जम शहजाद ३८ (२१) | बळी१ = अहमदुल्लाह शिनवारी २/२६ (३ षटके)<br />अनिल परमार २/२७ (४ षटके) | धावसंख्या२ = १३५/९ (२० षटके) | धावा२ = मुहम्मद शेर सहाक ५४ (३७)<br />अहमदुल्लाह शिनवारी २६* (२५) | बळी२ = शेरमन वाझ ४/२२ (४ षटके) | निकाल = पोर्तुगाल ५४ धावांनी विजयी. | report = [https://www.espn.com/cricket/series/1478226/scorecard/1478230/portugal-vs-norway-3rd-t20i-norway-in-portugal-2025 धावफलक] | स्थळ = सांतारेम क्रिकेट मैदान, अल्बेर्गारिया | पंच = क्रुत पटेल (भारत), नईम मलिक (पोर्तुगाल) आणि अँड्र्यू विंटर (इंग्लंड; दूरचित्रवाणी पंच) | सामनावीर = धवलकुमार नोरोतम (पोर्तुगाल) | नाणेफेक = पोर्तुगाल, फलंदाजी. | टीपा = पोर्तुगालने तीन सामन्यांची मालिका २–१ ने जिंकली.<ref name="third">{{cite web | url = https://www.espn.com/cricket/series/1478226/scorecard/1478230/portugal-vs-norway-3rd-t20i-norway-in-portugal-2025 | title = Portugal v Norway, 3rd T20I | website = ईएसपीएन क्रिकइन्फो | language = en | access-date = २ ऑगस्ट २०२६ }}</ref> }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espn.com/cricket/series/1478226/norway-in-portugal-2025 ईएसपीएन क्रिकइन्फोवरील टी२०आ मालिकेचे पान] * [https://www.ecn.cricket/series/eci-portugal-norway-2025-9135 युरोपियन क्रिकेटवरील टी१० मालिकेचे पान]{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५}} [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५]] [[वर्ग:नॉर्वे क्रिकेट संघाचे पोर्तुगाल दौरे|२०२५]] 2dmhvx1bjfm5jrrsk70jtmxw9o4kos4 0 382194 2701300 2698610 2026-08-12T10:23:46Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 4 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701300 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = युगांडा महिला क्रिकेट संघाचा नामिबिया दौरा, २०२५ | team1_name = नामिबिया महिला | team2_name = युगांडा महिला | from_date = ८ | to_date = १७ एप्रिल २०२५ | team1_captain = सुने विटमन | team2_captain = जेनेट म्बाबाझी | no_of_twenty20s = ६ | team1_twenty20s_won = ३ | team2_twenty20s_won = ३ | team1_twenty20s_most_runs = केलीन ग्रीन (१४५) | team2_twenty20s_most_runs = एस्थर इलोकू (१४७) | team1_twenty20s_most_wickets = विल्का म्वातिले (६)<br />मेकेलाये म्वातिले (६) | team2_twenty20s_most_wickets = कॉन्सी अवेको (६)<br />सारा अकितेंग (६) | player_of_twenty20_series = विल्का म्वातिले (नामिबिया) }} [[युगांडा महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ]]ाने एप्रिल २०२५ मध्ये [[नामिबिया]]चा दौरा केला. या दौऱ्यात यजमान [[नामिबिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नामिबिया महिला संघाविरुद्ध]] सहा महिला [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|टी२० आंतरराष्ट्रीय]] सामने आणि एक ५० षटकांचा सामना नियोजित होता.<ref name="announcement">{{cite web | url = https://cricketnamibia.com/capricorn-eagles-set-to-face-uganda-on-home-soil/ | title = Capricorn Eagles Set to Face Uganda on Home Soil | website = क्रिकेट नामिबिया | date = ३ एप्रिल २०२५ | language = en | access-date = २ ऑगस्ट २०२६ }}</ref> सर्व सामने [[विंडहोक]] येथील हाय परफॉर्मन्स ओव्हलवर आयोजित करण्यात आले होते.<ref name="announcement" /> युगांडाने मालिकेतील पहिले दोन सामने जिंकले. त्यानंतर नामिबियाने सलग तीन सामने जिंकून मालिकेत ३–२ अशी आघाडी घेतली. युगांडाने सहावा आणि अंतिम सामना जिंकला. त्यामुळे टी२०आ मालिका ३–३ अशी बरोबरीत सुटली आणि दोन्ही संघांनी चषक विभागून घेतला.<ref name="series-result">{{cite web | url = https://cricketnamibia.com/series-tied-captains-share-trophy-in-gripping-finale/ | title = Series Tied – Captains Share Trophy in Gripping Finale | website = क्रिकेट नामिबिया | date = १६ एप्रिल २०२५ | language = en | access-date = २ ऑगस्ट २०२६ }}</ref> १७ एप्रिल रोजी नियोजित असलेला ५० षटकांचा सामना रद्द झाला.<ref name="one-day-result">{{cite web | url = https://www.cricketsky.com/cricket/namibia-women-vs-uganda-women-schedule-s1211/ | title = Namibia Women vs Uganda Women Schedule and Results | website = Cricket Sky | language = en | access-date = २ ऑगस्ट २०२६ }}</ref> युगांडाच्या एस्थर इलोकूने टी२०आ मालिकेत सर्वाधिक १४७ धावा केल्या. नामिबियाकडून केलीन ग्रीनने सर्वाधिक १४५ धावा केल्या. कॉन्सी अवेको, सारा अकितेंग, विल्का म्वातिले आणि मेकेलाये म्वातिले यांनी प्रत्येकी सहा बळी घेतले.<ref name="statistics">{{cite web | url = https://www.cricbuzz.com/cricket-series/9656/uganda-women-tour-of-namibia-2025/stats | title = Uganda Women tour of Namibia 2025 – Statistics | website = क्रिकबझ | language = en | access-date = २ ऑगस्ट २०२६ }}</ref> विल्का म्वातिलेला मालिकेतील सर्वोत्तम खेळाडू म्हणून निवडण्यात आले.<ref name="final-report">{{cite web | url = https://nbssport.co.ug/2025/04/16/victoria-pearls-clinch-last-ball-victory-in-final-game-against-namibia-to-draw-capricorn-series/ | title = Victoria Pearls Clinch Last-Ball Victory in Final Game Against Namibia to Draw Capricorn Series | website = एनबीएस स्पोर्ट | date = १६ एप्रिल २०२५ | language = en | access-date = २ ऑगस्ट २०२६ | archive-date = 2025-12-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20251212030913/https://nbssport.co.ug/2025/04/16/victoria-pearls-clinch-last-ball-victory-in-final-game-against-namibia-to-draw-capricorn-series/ | url-status = dead }}</ref> == संघ == नामिबियाने मालिकेसाठी १५ खेळाडूंचा संघ घोषित केला होता.<ref name="namibia-squad">{{cite web | url = https://nbssport.co.ug/2025/04/05/victoria-pearls-to-face-namibia-in-seven-match-april-tour/ | title = Victoria Pearls to Face Namibia in Seven-Match April Tour | website = एनबीएस स्पोर्ट | date = ५ एप्रिल २०२५ | language = en | access-date = २ ऑगस्ट २०२६ | archive-date = 2026-02-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260212071146/https://nbssport.co.ug/2025/04/05/victoria-pearls-to-face-namibia-in-seven-match-april-tour/ | url-status = dead }}</ref> युगांडाच्या अंतिम प्रवासी संघात १४ खेळाडूंचा समावेश होता.<ref name="tour-squads">{{cite web | url = https://czarsportzauto.com/namibia-vs-uganda-womens-t20i-series-2025/ | title = Cricket Namibia to host Uganda Women for T20I/OD series in April 2025 | website = Czarsportz Global | date = ८ एप्रिल २०२५ | language = en | access-date = २ ऑगस्ट २०२६ }}</ref> युगांडाने दौऱ्यापूर्वी संघात बदल करून एव्हलिन अन्यिपो आणि शकीरा सादिक यांचा समावेश केला होता.<ref name="uganda-changes">{{cite web | url = https://nbssport.co.ug/2025/04/08/victoria-pearls-out-to-dominate-as-capricorn-eagles-series-gets-underway/ | title = Victoria Pearls Out to Dominate as Capricorn Eagles Series Gets Underway | website = एनबीएस स्पोर्ट | date = ८ एप्रिल २०२५ | language = en | access-date = २ ऑगस्ट २०२६ | archive-date = 2026-02-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260213012225/https://nbssport.co.ug/2025/04/08/victoria-pearls-out-to-dominate-as-capricorn-eagles-series-gets-underway/ | url-status = dead }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;" |- ! style="width:50%;" | नामिबिया ! style="width:50%;" | युगांडा |- | style="vertical-align:top;" | * [[सुने विटमन]] (कर्णधार) * [[ज्युरीन डिएरगार्ड|ज्युरीन अरास्ता डिएरगार्ड]] * साइमा तुहादेलेनी * मेकेलाये म्वातिले * एडेल व्हॅन झिल * [[कायलीन ग्रीन]] * [[सिल्व्हिया शिहेपो]] * [[यास्मिन खान]] * [[विल्का म्वातिले]] * नाओमी बेंजामिन * बियांका मॅन्युएल * [[व्हिक्टोरिया हामुन्येला]] * ली-मारी व्हिसर * एव्हलीन केजारुकुआ * मेर्झर्ली गोरासेस | style="vertical-align:top;" | * [[जॅनेट म्बाबाझी]] (कर्णधार) * [[कॉन्सी अवेको]] * [[इम्मॅक्युलेट नाकीसूयी]] * [[केव्हिन अविनो]] * [[रिटा मुसमाळी]] * [[स्टेफनी नम्पीना]] * सारा वालाझा * सारा अकितेंग * फिओना कुलुमे * एव्हलिन अन्यिपो * मलिसा अरियोकॉट * आयरीन मुतोनी * शकीरा सादिक * एस्थर इलोकू |} == टी२०आ मालिका == सहा सामन्यांची महिला [[ट्वेंटी२० आंतरराष्ट्रीय|टी२० आंतरराष्ट्रीय]] मालिका ३–३ अशी बरोबरीत सुटली आणि दोन्ही संघांनी चषक विभागून घेतला. [[विल्का म्वातिले]] हिला मालिकेतील सर्वोत्तम खेळाडू म्हणून निवडण्यात आले.<ref name="t20i-series-result">{{cite web | url = https://cricketnamibia.com/series-tied-captains-share-trophy-in-gripping-finale/ | title = Series Tied – Captains Share Trophy in Gripping Finale | website = क्रिकेट नामिबिया | date = १६ एप्रिल २०२५ | language = en | access-date = २ ऑगस्ट २०२६ }}</ref> === १ला टी२०आ === {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ८ एप्रिल २०२५ | time = १४:०० | संघ१ = [[युगांडा महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|युगांडा महिला]] | संघ२ = [[नामिबिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नामिबिया महिला]] | धावसंख्या१ = ९८/५ (२० षटके) | धावा१ = एस्थर इलोकू ४७ (५४)<br />[[स्टेफनी नम्पीना]] ३३ (३४) | बळी१ = [[विल्का म्वातिले]] २/१६ (४ षटके) | धावसंख्या२ = ९६/६ (२० षटके) | धावा२ = बियांका मॅन्युएल २० (२४)<br />[[विल्का म्वातिले]] १८ (१९) | बळी२ = सारा अकितेंग ३/६ (४ षटके) | निकाल = युगांडा महिला २ धावांनी विजयी. | report = [https://www.espn.com/cricket/series/23283/scorecard/1479929/namibia-women-vs-uganda-women-1st-t20i-uganda-women-in-namibia-2025 धावफलक] | स्थळ = हाय परफॉर्मन्स ओव्हल, [[विंडहोक]] | पंच = एलोइझ डू प्लूई (नामिबिया) आणि मारीके शॉर्ट (नामिबिया) | नाणेफेक = नामिबिया महिला, क्षेत्ररक्षण. | सामनावीर = एस्थर इलोकू (युगांडा) | टीपा = युगांडाने सहा सामन्यांच्या मालिकेत १–० अशी आघाडी घेतली.<ref name="t20i-1">{{cite web | url = https://www.espn.com/cricket/series/23283/scorecard/1479929/namibia-women-vs-uganda-women-1st-t20i-uganda-women-in-namibia-2025 | title = Namibia Women v Uganda Women, 1st T20I | website = ईएसपीएन क्रिकइन्फो | date = ८ एप्रिल २०२५ | language = en | access-date = २ ऑगस्ट २०२६ }}</ref> }} === २रा टी२०आ === {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ९ एप्रिल २०२५ | time = १४:०० | संघ१ = [[युगांडा महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|युगांडा महिला]] | संघ२ = [[नामिबिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नामिबिया महिला]] | धावसंख्या१ = ९५/५ (२० षटके) | धावा१ = [[रिटा मुसमाळी]] २५ (२६)<br />एस्थर इलोकू २३ (३६) | बळी१ = [[विल्का म्वातिले]] १/१० (४ षटके)<br />एव्हलीन केजारुकुआ १/१५ (४ षटके) | धावसंख्या२ = ९०/७ (२० षटके) | धावा२ = [[कायलीन ग्रीन]] २९ (३६)<br />[[विल्का म्वातिले]] २७ (३४) | बळी२ = [[कॉन्सी अवेको]] २/१० (४ षटके) | निकाल = युगांडा महिला ५ धावांनी विजयी. | report = [https://www.espn.com/cricket/series/23283/scorecard/1479930/namibia-women-vs-uganda-women-2nd-t20i-uganda-women-in-namibia-2025 धावफलक] | स्थळ = हाय परफॉर्मन्स ओव्हल, [[विंडहोक]] | पंच = हेन्रिएट ह्यूगो (नामिबिया) आणि सुएनेट शूनबी (नामिबिया) | नाणेफेक = नामिबिया महिला, क्षेत्ररक्षण. | सामनावीर = [[इम्मॅक्युलेट नाकीसूयी]] (युगांडा) | टीपा = युगांडाने सहा सामन्यांच्या मालिकेत २–० अशी आघाडी घेतली.<ref name="t20i-2">{{cite web | url = https://www.espn.com/cricket/series/23283/scorecard/1479930/namibia-women-vs-uganda-women-2nd-t20i-uganda-women-in-namibia-2025 | title = Namibia Women v Uganda Women, 2nd T20I | website = ईएसपीएन क्रिकइन्फो | date = ९ एप्रिल २०२५ | language = en | access-date = २ ऑगस्ट २०२६ }}</ref> }} === ३रा टी२०आ === {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ११ एप्रिल २०२५ | time = १४:०० | संघ१ = [[नामिबिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नामिबिया महिला]] | संघ२ = [[युगांडा महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|युगांडा महिला]] | धावसंख्या१ = १२४/५ (२० षटके) | धावा१ = [[कायलीन ग्रीन]] ४८ (४२)<br />[[सुने विटमन]] २९ (२६) | बळी१ = [[कॉन्सी अवेको]] २/३१ (४ षटके) | धावसंख्या२ = १०१/४ (२० षटके) | धावा२ = [[केव्हिन अविनो]] २८* (५१)<br />मलिसा अरियोकॉट २४* (२३) | बळी२ = मेकेलाये म्वातिले २/२२ (४ षटके) | निकाल = नामिबिया महिला २३ धावांनी विजयी. | report = [https://www.espn.com/cricket/series/23283/scorecard/1479931/namibia-women-vs-uganda-women-3rd-t20i-uganda-women-in-namibia-2025 धावफलक] | स्थळ = हाय परफॉर्मन्स ओव्हल, [[विंडहोक]] | पंच = सुएनेट शूनबी (नामिबिया) आणि मारीके शॉर्ट (नामिबिया) | नाणेफेक = युगांडा महिला, क्षेत्ररक्षण. | सामनावीर = [[कायलीन ग्रीन]] (नामिबिया) | टीपा = युगांडा मालिकेत २–१ ने आघाडीवर होता.<ref name="t20i-3">{{cite web | url = https://www.espn.com/cricket/series/23283/scorecard/1479931/namibia-women-vs-uganda-women-3rd-t20i-uganda-women-in-namibia-2025 | title = Namibia Women v Uganda Women, 3rd T20I | website = ईएसपीएन क्रिकइन्फो | date = ११ एप्रिल २०२५ | language = en | access-date = २ ऑगस्ट २०२६ }}</ref> }} === ४था टी२०आ === {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = १२ एप्रिल २०२५ | time = १४:०० | संघ१ = [[नामिबिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नामिबिया महिला]] | संघ२ = [[युगांडा महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|युगांडा महिला]] | धावसंख्या१ = ११४/८ (२० षटके) | धावा१ = [[सुने विटमन]] ५४ (४३)<br />बियांका मॅन्युएल १२ (२१) | बळी१ = सारा वालाझा २/२५ (४ षटके) | धावसंख्या२ = ९३/६ (२० षटके) | धावा२ = [[इम्मॅक्युलेट नाकीसूयी]] ३५ (४३)<br />[[रिटा मुसमाळी]] २० (३०) | बळी२ = एव्हलीन केजारुकुआ १/१४ (४ षटके)<br />[[व्हिक्टोरिया हामुन्येला]] १/१२ (३ षटके) | निकाल = नामिबिया महिला २१ धावांनी विजयी. | report = [https://www.espn.com/cricket/series/23283/scorecard/1479932/namibia-women-vs-uganda-women-4th-t20i-uganda-women-in-namibia-2025 धावफलक] | स्थळ = हाय परफॉर्मन्स ओव्हल, [[विंडहोक]] | पंच = एलोइझ डू प्लूई (नामिबिया)<ref name="t20i-4-umpire">{{cite web | url = https://www.wisden.com/live-cricket-scores/namibia-women-vs-uganda-women-match-t20-nawugw04122025258741 | title = Namibia Women v Uganda Women, 4th T20I – Match details | website = विस्डेन | date = १२ एप्रिल २०२५ | language = en | access-date = २ ऑगस्ट २०२६ }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | नाणेफेक = नामिबिया महिला, फलंदाजी. | सामनावीर = [[सुने विटमन]] (नामिबिया) | टीपा = सहा सामन्यांची मालिका २–२ अशी बरोबरीत आली.<ref name="t20i-4">{{cite web | url = https://www.espn.com/cricket/series/23283/scorecard/1479932/namibia-women-vs-uganda-women-4th-t20i-uganda-women-in-namibia-2025 | title = Namibia Women v Uganda Women, 4th T20I | website = ईएसपीएन क्रिकइन्फो | date = १२ एप्रिल २०२५ | language = en | access-date = २ ऑगस्ट २०२६ }}</ref> }} === ५वा टी२०आ === {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = १४ एप्रिल २०२५ | time = १४:०० | संघ१ = [[नामिबिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नामिबिया महिला]] | संघ२ = [[युगांडा महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|युगांडा महिला]] | धावसंख्या१ = १२६/६ (२० षटके) | धावा१ = मेकेलाये म्वातिले ६०* (४९)<br />[[ज्युरीन डिएरगार्ड]] १७* (१२) | बळी१ = फिओना कुलुमे १/१० (१ षटक)<br />[[कॉन्सी अवेको]] १/१२ (४ षटके) | धावसंख्या२ = १२५ (१९.५ षटके) | धावा२ = [[जॅनेट म्बाबाझी]] ४४ (३५)<br />एस्थर इलोकू ४१ (३४) | बळी२ = [[ज्युरीन डिएरगार्ड]] ३/२० (४ षटके)<br />मेकेलाये म्वातिले ३/२४ (३.५ षटके) | निकाल = नामिबिया महिला १ धावेने विजयी. | report = [https://www.espn.com/cricket/series/23283/scorecard/1479933/namibia-women-vs-uganda-women-5th-t20i-uganda-women-in-namibia-2025 धावफलक] | स्थळ = हाय परफॉर्मन्स ओव्हल, [[विंडहोक]] | पंच = सुएनेट शूनबी (नामिबिया) आणि मारीके शॉर्ट (नामिबिया) | नाणेफेक = नामिबिया महिला, फलंदाजी. | सामनावीर = मेकेलाये म्वातिले (नामिबिया) | टीपा = नामिबियाने सहा सामन्यांच्या मालिकेत ३–२ अशी आघाडी घेतली.<ref name="t20i-5">{{cite web | url = https://www.espn.com/cricket/series/23283/scorecard/1479933/namibia-women-vs-uganda-women-5th-t20i-uganda-women-in-namibia-2025 | title = Namibia Women v Uganda Women, 5th T20I | website = ईएसपीएन क्रिकइन्फो | date = १४ एप्रिल २०२५ | language = en | access-date = २ ऑगस्ट २०२६ }}</ref> }} === ६वा टी२०आ === {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = १५ एप्रिल २०२५ | time = १४:०० | संघ१ = [[नामिबिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नामिबिया महिला]] | संघ२ = [[युगांडा महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|युगांडा महिला]] | धावसंख्या१ = १३९/४ (२० षटके) | धावा१ = [[कायलीन ग्रीन]] ४८ (६१)<br />[[यास्मिन खान]] ३५ (३३) | बळी१ = [[जॅनेट म्बाबाझी]] २/३२ (४ षटके)<br />आयरीन मुतोनी १/१७ (३ षटके) | धावसंख्या२ = १४०/५ (२० षटके) | धावा२ = [[रिटा मुसमाळी]] ४० (४६)<br />[[स्टेफनी नम्पीना]] ३९* (३०) | बळी२ = एव्हलीन केजारुकुआ १/१६ (४ षटके)<br />[[ज्युरीन डिएरगार्ड]] १/३३ (४ षटके) | निकाल = युगांडा महिला ५ गडी राखून विजयी. | report = [https://www.espn.com/cricket/series/23283/scorecard/1479934/namibia-women-vs-uganda-women-6th-t20i-uganda-women-in-namibia-2025 धावफलक] | स्थळ = हाय परफॉर्मन्स ओव्हल, [[विंडहोक]] | पंच = मारीके शॉर्ट (नामिबिया) आणि हेन्रिएट ह्यूगो (नामिबिया)<ref name="t20i-6-umpires">{{cite web | url = https://www.wisden.com/live-cricket-scores/namibia-women-vs-uganda-women-match-t20-nawugw04152025258743 | title = Namibia Women v Uganda Women, 6th T20I – Match details | website = विस्डेन | date = १५ एप्रिल २०२५ | language = en | access-date = २ ऑगस्ट २०२६ | archive-date = 2025-04-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20250429054212/https://www.wisden.com/live-cricket-scores/namibia-women-vs-uganda-women-match-t20-nawugw04152025258743 | url-status = dead }}</ref> | नाणेफेक = युगांडा महिला, क्षेत्ररक्षण. | सामनावीर = [[जॅनेट म्बाबाझी]] (युगांडा) | टीपा = सहा सामन्यांची मालिका ३–३ अशी बरोबरीत सुटली.<ref name="t20i-6">{{cite web | url = https://www.espn.com/cricket/series/23283/scorecard/1479934/namibia-women-vs-uganda-women-6th-t20i-uganda-women-in-namibia-2025 | title = Namibia Women v Uganda Women, 6th T20I | website = ईएसपीएन क्रिकइन्फो | date = १५ एप्रिल २०२५ | language = en | access-date = २ ऑगस्ट २०२६ }}</ref> }} == ५० षटकांचा सामना == === एकमेव ५० षटकांचा सामना === १७ एप्रिल २०२५ रोजी हाय परफॉर्मन्स ओव्हल, विंडहोक येथे नियोजित असलेला ५० षटकांचा सामना रद्द झाला.<ref name="one-day-result" /> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [https://www.cricbuzz.com/cricket-series/9656/uganda-women-tour-of-namibia-2025 क्रिकबझवरील मालिकेचे पान] * [https://cricketnamibia.com/series-tied-captains-share-trophy-in-gripping-finale/ क्रिकेट नामिबियावरील मालिका अहवाल] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५}} [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५]] [[वर्ग:युगांडा महिला क्रिकेट संघाचे नामिबिया दौरे|२०२५]] 194iyeyuqe7oixx6tbu5395x02o5isp 0 382252 2701192 2699872 2026-08-12T04:53:12Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701192 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = भारतीय क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६ | team1_image = Cricket Ireland flag.svg | team1_name = आयर्लंड | team2_image = Flag of India.svg | team2_name = भारत | from_date = २६ | to_date = २८ जून २०२६ | team1_captain = [[लॉर्कन टकर]] | team2_captain = [[श्रेयस अय्यर]] | no_of_twenty20s = 2 | team1_twenty20s_won = 2 | team2_twenty20s_won = 0 | team1_twenty20s_most_runs = [[लॉर्कन टकर]] (६५) | team2_twenty20s_most_runs = [[टिळक वर्मा]] (७४) | team1_twenty20s_most_wickets = [[मॅट हॉलार्ड]] (६) | team2_twenty20s_most_wickets = [[हर्षित राणा]] (४)<br>[[अर्शदीप सिंग]] (४) | player_of_twenty20_series = [[जय मुंद्रा]] (आ) }} भारतीय क्रिकेट संघाने आयर्लंडविरुद्ध सामने खेळण्यासाठी जून २०२६ मध्ये आयर्लंडचा दौरा केला. <ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/ireland-announce-schedule-for-big-home-assignments-in-2026 |trans-title=आयर्लंडने २०२६ मधील मोठ्या घरगुती मालिकांचे वेळापत्रक जाहीर केले.|title=Ireland announce schedule for big home assignments in 2026 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|access-date=४ ऑगस्ट २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/138090/india-likely-to-tour-ireland-in-late-june-for-white-ball-matches-cricbuzzcom |trans-title= भारत २६ आणि २८ जून रोजी आयर्लंडविरुद्ध दोन टी२० सामने खेळणार.|title=India to play two T20Is against Ireland on June 26, 28 |work=क्रिकबझ्झ |access-date=४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> या दौऱ्यात दोन [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामन्यांचा समावेश होता. <ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/cricket/articles/cp327w16d6go|trans-title=|title=Ireland to face India in Stormont T20 matches |work=[[बीबीसी न्यूज]] |access-date=४ ऑगस्ट २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title=पुरुषांचे भविष्यकालीन दौरा कार्यक्रम |title=Men’s Future Tour Programs |url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |access-date=४ ऑगस्ट २०२६ |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |archive-date=2022-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226133751/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |url-status=dead }}</ref> मार्च २०२६ मध्ये, [[क्रिकेट आयर्लंड]]ने २०२६ च्या मायदेशातील आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा भाग म्हणून या दौऱ्याचे वेळापत्रक निश्चित केले. <ref>{{cite web|url=https://cricketireland.ie/news/mens-fixtures-revealed/|trans-title= पुरुषांच्या सामन्यांचे वेळापत्रक जाहीर |title=Men’s fixtures revealed |work=[[क्रिकेट आयर्लंड]] |access-date=४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> दोन्ही सामने [[बेलफास्ट]] येथील [[स्टॉर्मोंट (क्रिकेट मैदान)|स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]] क्रिकेट मैदानावर खेळले गेले. आयर्लंडने ही दोन सामन्यांची मालिका २-० अशी जिंकली; हा त्यांचा भारतावर मिळवलेला पहिलाच टी२० मालिका विजय ठरला आणि यामुळे भारताची सलग १६ आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका जिंकण्याची विजयी मालिका खंडित झाली.<ref>{{cite web |last=Andy Gray |date=२८ जून २०२६|trans-title= रोमांचक टी२० मालिकेत भारताचा आयर्लंडविरुद्ध एका धावेने धक्कादायक पराभव. |title=Ireland stun India in dramatic T20 series by one run |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/articles/cq81420w8llo |work=[[बीबीसी स्पोर्ट]] |access-date=४ ऑगस्ट २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title= टी२० विश्वविजेत्या भारताचा आयर्लंडमध्ये ०-२ असा मालिका पराभव; १६ मालिकांची विजयी शृंखला खंडित. |title=T20 world champions India lose series 0-2 in Ireland as 16-series streak ends |url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/ireland-vs-india-2nd-t20i-ireland-win-by-1-run-seal-2-0-series-sweep-2936236-2026-06-28 |work=[[इंडिया टुडे]] |date=२८ जून २०२६|access-date=४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left;white-space:nowrap; margin:auto" |- !{{cr|IRE}}<ref>{{cite web|url=https://cricketireland.ie/news/t20i-captaincy-confirmed/ |trans-title=आंतरराष्ट्रीय टी२० कर्णधारपदावर शिक्कामोर्तब|title=T20I captaincy confirmed |work=[[क्रिकेट आयर्लंड]] |access-date=६ ऑगस्ट २०२६}}</ref> !{{cr|IND}}<ref>{{cite web|url=https://www.bcci.tv/articles/2026/news/55556347/team-india-senior-men-and-india-a-squads-announced |trans-title=टीम इंडिया (वरिष्ठ पुरुष) आणि इंडिया 'अ' संघ घोषित.|title=Team India (Senior Men) and India A squads announced |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |access-date= ६ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * [[लॉर्कन टकर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[गॅव्हिन होई]] * [[गेराथ डिलेनी]] * [[जय मुंद्रा]] * [[जॉर्ज डॉकरेल]] * [[टिम टेक्टर]] * [[बेन कॅलिट्झ]] * [[मॅट हॉलार्ड]] * [[मॅथ्यू हम्फ्रेस]] * रुबेन विल्सन * [[रॉस अडेर]] * लियाम मॅककार्थी * [[स्टीफन डोहेनी]] * [[हॅरी टेक्टर]] | * [[श्रेयस अय्यर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[टिळक वर्मा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अक्षर पटेल]] * [[अभिषेक शर्मा]] * [[अर्शदीप सिंग]] * [[ईशान किशन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * <s>[[नितीश कुमार रेड्डी]]</s> * [[प्रसिद्ध कृष्ण]] * [[प्रिन्स यादव]] * <s>[[मोहम्मद सिराज]]</s> * [[रवी बिश्नोई]] * <s>[[वरुण चक्रवर्ती]]</s> * [[वैभव सूर्यवंशी]] * [[वॉशिंग्टन सुंदर]] * [[शिवम दुबे]] * [[संजू सॅमसन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[सूर्यांश शेडगे]] * [[हर्षित राणा]] |} ९ जून रोजी, कामाच्या ताणामुळे [[मोहम्मद सिराज]]ला मालिकेतून वगळण्यात आले आणि त्याच्या जागी [[प्रसिद्ध कृष्ण]]ला संधी देण्यात आली.<ref>{{cite web |access-date=६ ऑगस्ट २०२६|trans-title=आयर्लंड आणि इंग्लंडविरुद्धच्या आंतरराष्ट्रीय टी२० संघांमध्ये मोहम्मद सिराजच्या जागी प्रसिद्ध कृष्णाची निवड. |title=Prasidh Krishna replaces Mohammed Siraj in T20I squads for Ireland & England |url=https://www.bcci.tv/articles/2026/news/55556348/prasidh-krishna-replaces-mohammed-siraj-in-t20i-squads-for-ireland-england |website=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]]}}</ref>२१ जून रोजी, डाव्या पायाच्या दुखापतीमुळे [[वरुण चक्रवर्ती]] मालिकेतून बाहेर पडला.<ref>{{cite web|url=https://www.bcci.tv/articles/2026/news/55556358/india-s-odi-squad-for-the-england-tour-announced |trans-title=|title=India’s ODI squad for the England tour announced |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |access-date= ६ ऑगस्ट २०२६}}</ref> २३ जून रोजी, डाव्या मांडीच्या स्नायूंच्या (क्वाड्रिसेप्स) दुखापतीमुळे [[नितीश कुमार रेड्डी]] मालिकेतून बाहेर पडला आणि त्याच्या जागी [[सूर्यांश शेडगे]]ची निवड करण्यात आली.<ref>{{cite web|url=https://www.bcci.tv/articles/2026/news/55556360/suryansh-shedge-replaces-nitish-kumar-reddy-in-india-s-squads-for-ireland-and-england-series |trans-title= आयर्लंड आणि इंग्लंड मालिकेसाठीच्या भारतीय संघात नितीश कुमार रेड्डी यांच्या जागी सूर्यांश शेडगे यांची निवड.|title= Suryansh Shedge replaces Nitish Kumar Reddy in India's squads for Ireland and England series |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]]|access-date= ६ ऑगस्ट २०२६}}</ref> == आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका == ===१ला आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २६ जून २०२६ | time = १३:३० | night = | team1 = {{cr-rt|IRE}} | team2 = {{cr|IND}} | score1 = १८२/९ (२० षटके) | runs1 = [[लॉर्कन टकर]] ५० (३६) | wickets1 = [[हर्षित राणा]] ३/२४ (४ षटके) | score2 = १४८ (१८.५ षटके) | runs2 = [[अभिषेक शर्मा]] ४९(२०) | wickets2 = [[मॅट हॉलार्ड]] ३/२८ (४ षटके) | result = आयर्लंड ३४ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528548.html धावफलक] | venue = [[स्टॉर्मोंट (क्रिकेट मैदान)|स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]] | umpires = [[रोलंड ब्लॅक]] (आ) आणि गॅरेथ मॉरिसन (आयर्लंड) | motm = [[मॅट हॉलार्ड]] (आ) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[मॅट हॉलार्ड]] आणि [[जय मुंद्रा]] (आ) ह्या दोघांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले. * [[श्रेयस अय्यर]] आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यांत पहिल्यांदाच भारताचे नेतृत्व केले.<ref>{{cite web |access-date=७ ऑगस्ट २०२६|trans-title='सिंहासारखे खेळूया': भारताचा नवीन आंतरराष्ट्रीय टी२० कर्णधार म्हणून श्रेयस अय्यरचा पहिला संदेश |title='Let's play like Lions': Shreyas Iyer's first message as India's new T20I captain |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/india-vs-ireland/lets-play-like-lions-shreyas-iyers-first-message-as-indias-new-t20i-captain/articleshow/132014223.cms |work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]}}</ref> * [[शिवम दुबे]] (भा) आंतरराष्ट्रीय टी२० कारकिर्दीतील आपल्या १,००० धावा पूर्ण केल्या.<ref>{{cite web |access-date=७ ऑगस्ट २०२६|trans-title= शिवम दुबेची उल्लेखनीय कामगिरी; ...करणारा तिसरा सर्वात जलद भारतीय फलंदाज ठरला.|title=Shivam Dubey’sRemarkable Milestone, Becomes Third-Fastest Indian Batter To... |url=https://www.news18.com/cricket/abhishek-sharma-becomes-fastest-indian-batter-to-1000-t20i-runs-ws-l-10176004.html |work=[[न्यूज१८]]}}</ref> * आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यामध्ये भारताविरुद्धचा आयर्लंडचा हा पहिलाच विजय होता.<ref>{{cite web |access-date=७ ऑगस्ट २०२६|trans-title= विश्वविजेत्या भारताचा धक्कादायक पराभव करत आयर्लंडचा ऐतिहासिक टी२० विजय. |title=Ireland stun world champions India for historic T20 win |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/articles/cwy0k47k3wno |work=[[बीबीसी स्पोर्ट]]}}</ref><ref>{{cite web |access-date=७ ऑगस्ट २०२६|trans-title= भारताविरुद्धच्या आयर्लंडच्या ऐतिहासिक विजयात टकर, डेलानी, हॉलार्ड आणि मुंद्रा यांनी चमकदार कामगिरी. |title=Tucker, Delany, Hollard and Moondra shine in Ireland's historic win over India |url=https://www.espncricinfo.com/series/india-in-ireland-2026-1528532/ireland-vs-india-1st-t20i-1528548/match-report |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]}}</ref> }} ===२रा आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २८ जून २०२६ | time = १३:३० | night = | team1 = {{cr-rt|IRE}} | team2 = {{cr|IND}} | score1 = १५४/८ (२० षटके) | runs1 = [[हॅरी टेक्टर]] ५३ (४७) | wickets1 = [[प्रिन्स यादव]] ३/२२ (४ षटके) | score2 = १५३/९ (२० षटके) | runs2 = [[टिळक वर्मा]] ५५ (४६) | wickets2 = [[मॅट हॉलार्ड]] ३/२६ (४ षटके) | result = आयर्लंड १ धावेने विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528549.html धावफलक] | venue = [[स्टॉर्मोंट (क्रिकेट मैदान)|स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]] | umpires = जोनाथन केनेडी (आयर्लंड) आणि एडन सीव्हर (आ) | motm = [[जय मुंद्रा]] (आ) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[सूर्यांश शेडगे]] आणि [[प्रिन्स यादव]] (भा) ह्या दोघांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.. * आयर्लंडने पहिल्यांदाच भारता विरुद्धची आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका जिंकली. <ref>{{cite web |access-date=७ ऑगस्ट २०२६ |trans-title=आयर्लंडचा भारतावर एका धावेने विजय; मालिकेत ऐतिहासिक 'क्लीन स्वीप' |title=Ireland Beat India By One Run, Register Historic Series Sweep |url=https://sports.ndtv.com/ireland-vs-india-2026/india-vs-ireland-2nd-t20i-live-score-ind-vs-ire-live-updates-vaibhav-sooryavanshi-shreyas-iyer-11698091 |website=एनडीटीव्ही स्पोर्ट्स |archive-date=2026-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260630141025/https://sports.ndtv.com/ireland-vs-india-2026/india-vs-ireland-2nd-t20i-live-score-ind-vs-ire-live-updates-vaibhav-sooryavanshi-shreyas-iyer-11698091 |url-status=dead }}</ref> }} == संदर्भयादी == {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/india-in-ireland-2026-1528532 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{आयर्लंडचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:भारतीय क्रिकेट संघाचे आयर्लंड दौरे|२०२६]] [[वर्ग:भारतीय क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|आयर्लंड]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे आयर्लंड दौरे]] 23cr0wkqn35ep3kpe5r7469k9v8rkws 0 382474 2701079 2700554 2026-08-11T17:20:50Z TheonlyPuneriintown 157039 syntax error 2701079 wikitext text/x-wiki '''फ्रान्सची दुसरी क्रांती''' ( [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]: Révolution de Juillet ), ज्याला '''जुलै क्रांती'''सुद्धा म्हणतात, ही १७८९-९९ च्या [[फ्रेंच राज्यक्रांती|पहिल्या]] फ्रेंच क्रांतीनंतरची दुसरी फ्रेंच क्रांती होती. यामुळे फ्रेंच [[बूर्बों घराणा|बूर्बों]] सम्राट, राजा [[फ्रान्सचे शार्ल दहावे|शार्ल दहावे]], यांची पदच्युती झाली आणि त्यांचे चुलत भाऊ, [[ओर्लेयोंचे ड्यूक]] [[फ्रान्सचे लुई फिलिप पहिले|लुई फिलिप]], गादीवर आले, ज्यांनी फ्रान्सचे शेवटचे राजा म्हणून १८ वर्षे राज्य केले. १८३० च्या क्रांतीने त्या दिवसापासून एक स्थित्यंतर घडली, कारण [[जुलै राजेशाही|जुलै राजेशाहीद्वारे]] [[संवैधानिक राजेशाही]] पुनर्स्थापित झाली; बूर्बों घराण्याचे निश्चितपणे पतन होऊन त्यांचे [[कनिष्ठ शाखा]], ओर्लेयों घराण्याचे वर्चस्व प्रस्थापित झाले; आणि वंशपरंपरागत हक्काच्या तत्त्वाच्या जागी लोकसार्वभौमत्वाचे तत्त्व प्रस्थापित झाले. बूर्बों घराण्याच्या समर्थकांना विधीवादी (''Légitimistes'') म्हटले जाऊ लागले आणि लुई फिलिपच्या समर्थकांना [[ओर्लेयोंवादी (फ्रान्सची राजेशाही)|ओर्लेयोंवादी (''Orléanistes'')]] म्हणून ओळखले जाऊ लागले. याव्यतिरिक्त, [[नेपोलियन बोनापार्ट|नेपोलियनच्या]] वारसांना परत आणण्याचे समर्थन करणारे [[बोनापार्टवादी|बोनापार्टवादी (Bonapartistes)]] सुद्धा होते. सिंहासनावरील १८ अस्थिर वर्षांनंतर, [[फ्रान्सची तिसरी क्रांती|फ्रान्सच्या तिसऱ्या क्रांतीत]] लुई-फिलिप यांना पदच्युत केले आणि त्याच वर्षी [[फ्रान्सचा तिसरा नेपोलियन|लुई नेपोलियनने]] बोनापार्टवाद्यांना पुन्हा सत्तेवर आणले. == पार्श्वभूमी == [[पॅरिसचा तह (१८१४)|मे १८१४ मध्ये]] नेपोलियनच्या फ्रान्सचा पराभव आणि शरणागतीनंतर, पूर्ण युरोप आणि खास तर फ्रान्समध्ये गोंधळ होता. खंडाचा राजकीय नकाशा नव्याने तयार करण्यास व्हिएन्ना परिषद भरली. अनेक युरोपीय देशांनी या परिषदेत भाग घेतला, पण निर्णय घेणे चार प्रमुख सत्तांच्या नियंत्रणाखाली होती: [[ऑस्ट्रियन साम्राज्य]], ज्याचे प्रतिनिधि मुख्यमंत्री युवराज मेटनीश होते; [[ग्रेट ब्रिटन व आयर्लंडचे संयुक्त राजतंत्र]], ज्याचे प्रतिनिधि परराष्ट्र सचिव व्हिस्काउंट कॅसलरे होते; [[रशियन साम्राज्य|रूसी साम्राज्य]], ज्याचे प्रतिनिधि [[रशियाचा पहिला अलेक्झांडर|सम्राट अलेक्झांडर पहिले]] होते; आणि [[प्रशिया]], ज्याचे प्रतिनिधि राजा फ्रीडरिश विल्हेल्म तिसरे होते. === शार्ल दहाव्यांचे राज्य === [[चित्र:Sir_Thomas_Lawrence_(1769-1830)_-_Charles_X_(1757-1836),_King_of_France_-_RCIN_405138_-_Royal_Collection.jpg|इवलेसे|थॉमस लॉरेन्स यांनी १८२५ मध्ये रंगवलेले शार्ल दहाव्यांचे चित्र]] १६ सप्टेंबर १८२४ रोजी, अनेक महिन्यांच्या आजारानंतर, ६८ वर्षांचे लुई अठरावे यांचे निधन झाले. त्यांना मूलबाळ नसल्यामुळे, त्यांचे धाकटे भाऊ, शार्ल, वय ६६, यांना फ्रान्सच्या सिंहासनावर बसले. ते अधिक प्रतिगामी राजकारणासाठी ओळखले जात होते. २७ सप्टेंबर रोजी शार्ल दहावे यांनी लोकांच्या प्रचंड उत्साहात पॅरिसमध्ये राजप्रवेश केला. चार्ल्स यांचा राज्याभिषेक २९ मे १८२५ रोजी रेंस कॅथेड्रल येथे झाला. एका भव्य समारंभात राजाने सनदेचे पालन करण्याची तसेच फ्रान्सच्या प्राचीन "मूलभूत कायद्यांचे" पालन करण्याची शपथ घेतली. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=CQowmIj8D4sC|title=The Perilous Crown: France Between Revolutions, 1814-1848|last=Price|first=Munro|publisher=[[Pan Macmillan]]|year=2010|isbn=978-0-330-53937-1|page=119}}</ref> समारंभादरम्यान, राजाला शहराच्या किल्ल्या सुपूर्द करताना, सेनचे जिल्हाधिकारी यांनी घोषित केले: "आपल्या नवीन राजाचा अभिमान बाळगून, पॅरिस आपल्या भव्यतेने शहरांची राणी बनण्याची आकांक्षा बाळगू शकते, जसे तिचे लोक आपल्या निष्ठेत, भक्तीत आणि प्रेमात अग्रगण्य बनण्याची आकांक्षा बाळगतात." <ref>{{Harvard citation no brackets|Mansel|2001}}</ref> आठ महिन्यांनंतर, नवीन राजाबद्दल राजधानीतील लोकांचा दृष्टिकोन खूप बिघडला होता. जनमतातील या मोठ्या बदलाची कारणे अनेक होती, पण त्याची मुख्य दोन कारणे: * [[युखरिस्ट|युखरिस्टचा]] अपमान करणाऱ्या कोणालाही मृत्युदंडाची शिक्षा देणे. * [[फ्रेंच राज्यक्रांती|पहिल्या क्रांती]] आणि नेपोलियनच्या पहिल्या साम्राज्याद्वारे जप्त केलेल्या मालमत्तेसाठी आर्थिक भरपाईची तरतूद—ही भरपाई "क्रांतीचे शत्रू" म्हणून घोषित केलेल्या कोणत्याही व्यक्तीला, मग ती कुलीन असो का नसो, दिली जाणार होती. पहिल्याच्या टीकाकारांनी राजा आणि त्याच्या नवीन मंत्रालयावर कॅथलिक चर्चला खूश करण्याचा आणि असे करून १८१४ च्या सनदेत नमूद केलेल्या धार्मिक विश्वासाच्या समानतेच्या हमीचे उल्लंघन करण्याचा आरोप केला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ebsco.com/|title=July Revolution {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research|website=EBSCO|language=en|access-date=2025-09-06}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=King of the World The Life of Louis XIV|last=Mansel|first=Philip|publisher=The university of Chicago Press}}</ref> दुसरा मुद्दा, म्हणजे आर्थिक नुकसानभरपाईचा, पहिल्यापेक्षा जास्ती संधीसाधू होता. राजेशाहीच्या पुनर्संस्थापनेपासून, स्थावर मालमत्ता बाजारातील अनिश्चितता कमी किंवा नाहीशी करण्यास मालमत्तेच्या मालकीचे प्रश्न निकाली काढण्याची मागणी सगळ्या गटांकडून होत होती. <ref>{{Harvard citation no brackets|Mansel|2001|p=200}}</ref> पण विरोधकांनी, ज्यांतील बरेच जण निराश बोनापार्टवादी होते, अशी कुजबुज सुरू केली की, जे विरोधक देश सोडून गेले नव्हते त्यांना लज्जित करण्यास शार्ल दहावे हा प्रस्ताव मांडत आहेत. ते म्हणे की, हे दोन्ही उपाय म्हणजे १८१४ च्या सनदेचा नाश घडवून आणण्यास रचलेला एक चलाख डाव होता. आतापर्यंत, पॅरिसच्या लोकांमध्ये राज्यघटनेची आणि [[प्रतिनिधी सभागृहाची (फ्रान्स)|प्रतिनिधी सभागृहाची]] लोकप्रियता असल्यामुळे, राजाचे उच्चभ्रू वर्गासोबतचे—म्हणजेच बूर्बों समर्थक आणि बूर्बों विरोधक या दोघांसोबतचे—संबंध दृढ राहिले होते. हे सुद्धा आता बदलणार होते. १२ एप्रिल रोजी, खऱ्याखुऱ्या दृढ विश्वासाने आणि स्वातंत्र्याच्या भावनेने प्रेरित होऊन, प्रतिनिधी सभागृहाने वारसा हक्काचे कायदे बदलण्याचा सरकारचा प्रस्ताव स्पष्टपणे नकारला. <sup class="noprint Inline-Template" style="margin-left:0.1em; white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="The text near this tag may need clarification or removal of jargon. (August 2017)">स्पष्टीकरण आवश्यक</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> लोकप्रिय वृत्तपत्र ''ले काँस्तितुशॉनेल''ने हा नकार "प्रति-क्रांतिकारक आणि प्रतिक्रियावादांवरील विजय" असल्याचे घोषित केले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/lapresselassault0000unse|title=La Presse à l'assaut de la monarchie|last=Ledré|first=Charles|date=1960|publisher=[[Armand Colin]]|page=70}}</ref> [[वरिष्ठ सभागृह (फ्रान्स)|वरिष्ठ सभागृह]] आणि प्रतिनिधी सभागृह या दोन्हींची लोकप्रियता प्रचंड वाढली, आणि राजा व त्यांच्या मंत्रिमंडळाची लोकप्रियता घटली. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (August 2025)">संदर्भ आवश्यक</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> १६ एप्रिल १८२७ रोजी, शां द मार्समध्ये [[फ्रान्सचे शाही रक्षक|शाही रक्षकांची]] पाहणी करत असताना, राजाचे स्वागत टोचणाऱ्या मौनाने झाले आणि अनेक प्रेक्षकांनी राजाप्रती आपल्या टोप्या काढण्यास नकार दिला. शार्ल दहाव्यांनी "नंतर [त्यांचे चुलत भाऊ] लुई फिलिपला सांगितले की, 'जरी तिथे असलेले लोक फारसे विरोधी नव्हते, तरी काहीजण कधीकधी भयानक चेहरा करून पाहत होते'." <ref>Marie Amélie, 356; (17 April 1827); Antonetti, 527.</ref> [[चित्र:CHARLES_X_IN_THE_ROLE_OF_THE_GREAT_NUTCRACKER.jpg|इवलेसे|२५ जुलैचा महान 'नटक्रॅकर'(अडकिट्टा, पश्चिमात्य संस्कृतीत एक पात्र). या व्यंगचित्रात, शार्ल दहावे 'सनद' असे लिहिलेला चेंडू दातांनी फोडण्याचा प्रयत्न करतो, पण त्यांना तो फोडता येत नाही.]] ३० एप्रिल रोजी, राजघराण्याशी आक्षेपार्ह वागल्याच्या अशा कारणावरून, राजाने पॅरिसच्या राष्ट्रीय रक्षकांना अचानक बरखास्त केले. हा नागरिकांचा एक स्वयंसेवी गट होता, ज्याला पूर्वी राजेशाही आणि जनता यांच्यातील एक विश्वासार्ह दुवा मानले जात होते. समंजस लोकांना याचा धक्का बसला: ही बातमी ऐकल्यावर [[ऱ्हाइनलांड|ऱ्हाइनलांडमधील]] एका सरदाराने लिहिले, "असे करायला सांगण्यापेक्षा [माझे] डोकं कापलेलं बरं: क्रांती घडवण्यास आवश्यक असलेला एकमेव पुढील उपाय म्हणजे परिनिरीक्षण." १७ मार्च १८३० रोजी, प्रतिनिधी सभागृहात बहुमताने राजा आणि [[जुल्स द पोलोन्याक|पोलिन्याकच्या]] मंत्रालयाविरुद्ध अविश्वास प्रस्ताव, [[२२१ चे संबोधन]], मंजूर केला. दुसऱ्या दिवशी, शार्लने संसद विसर्जित केली आणि निवडणुका दोन महिन्यांसाठी पुढे ढकलून विरोधकांना घाबरवले. या काळात, उदारमतवाद्यांनी "२२१" जणांना लोकप्रिय नायक म्हणून गौरवले, तर दुसरीकडे [[फ्रान्सचे विभाग|फ्रान्सच्या विभागांमध्ये]] जिल्हाधिकारांची अदलाबदल होत असल्याने सरकारला देशभरात पाठिंबा मिळवण्यास कठीण होते. त्यानंतर ५ ते १९ जुलै १८३० दरम्यान विधानसभेच्या निवडणुका झाल्या. उदारमतवादी विरोधी पक्षाने पोलिन्याकच्या समर्थकांवर २७४-१४३ अशा बहुमताने जवळपास प्रत्येक ३ पैकी २ जागा जिंकल्या. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=c7aQqFo43EMC&pg=PA238|title=Re-Writing the French Revolutionary Tradition: Liberal Opposition and the Fall of the Bourbon Monarchy|last=Alexander|first=Robert|date=2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-43764-6|location=New York|pages=238, 285}}</ref> रविवारी, २५ जुलै १८३० रोजी, राजाने पोलिन्याकच्या संमतीने, हुकूमनाम्याद्वारे १८१४ च्या सनदेत बदल करण्याची सुरुवात केली. त्यांचे हुकूमनामे, ज्यांना [[जुलै अध्यादेश]] म्हणतात, प्रतिनिधी सभागृह बरखास्त केले, वृत्तपत्र स्वातंत्र्याची मुस्कटदाबी केली, व्यापारी मध्यमवर्गाला भविष्यातील निवडणुकांमधून वगळले आणि नवीन निवडणुका जाहीर केल्या. सोमवारी, २६ जुलै रोजी, हे हुकूमनामे पॅरिसमधील अग्रगण्य पुराणमतवादी वृत्तपत्र <nowiki><i id="mwlg">ले मॉनितोर</i></nowiki>मध्ये प्रकाशित झाले. मंगळवारी, २७ जुलै रोजी एक क्रांती सुरू झाली आणि शेवटी बूर्बों राजेशाहीचा अंत केला. == जुलै १८३० च्या घटना == === सोमवार, २६ जुलै १८३० === [[चित्र:Lar7_cogniet_001z.jpg|इवलेसे|''जुलै १८३० मधील दृश्ये'', लेओं कोन्यें यांनी काढलेले चित्र, ज्यात अधिक उज्ज्वल फ्रेंच प्रजासत्ताकामध्ये होणारे परिवर्तन दर्शवते.]] उष्ण आणि कोरडा उन्हाळा होता, ज्यामुळे ज्यांच्याकडे पैसे होते ते पॅरिस सोडून गावाला गेले. बहुतेक व्यावसायिकांना ते शक्य नव्हते, आणि म्हणूनच सेंट-क्लाउड "अध्यादेशां"बद्दल समजणाऱ्यांमध्ये ते पहिले होते, ज्यांनी त्यांना प्रतिनिधी सभागृहासाठी उमेदवार म्हणून निवडणूक लढवण्यास बंदी घातली होती. ज्यांना सर्वोच्च सामाजिक प्रतिष्ठा हवी होती, त्यांच्यासाठी असे सदस्यत्व अपरिहार्य होते. चिडून, ''बूर्स''ने कर्ज देणे बंद केले आणि व्यावसायिकांनी आपले कारखाने बंद केले. कामगारांना रस्त्यावर हाकलून दिले, जेणेकरून ते स्वतःची सोय स्वतःच करतील. उन्हाळ्याच्या सुरुवातीपासून वाढत असलेलीच बेरोजगारी मोठ्या प्रमाणात वाढली. "त्यामुळे मोठ्या संख्येने कामगारांना निषेध करण्याशिवाय अजून काही काम नव्हते." <ref name="Mansel238">{{Harvard citation no brackets|Mansel|2001|p=238}}</ref> जरी ''जूर्नाल दे देबा'', ''ले मॉनितोर'', आणि ''ले काँस्तितुशॉनेल'' सारख्या वृत्तपत्रांनी नवीन कायदे पाळत प्रकाशन आधीच बंद केले होते, तरी शहरातील १२ वृत्तपत्रांमधील जवळपास ५० पत्रकार ''ले नास्यॉनाल'' च्या कार्यालयात जमले. तिथे त्यांनी एका सामूहिक निषेध पत्रावर सही केली आणि आपली वृत्तपत्रे सुरूच राहतील अशी शपथ घेतली. <ref name="Mansel238">{{Harvard citation no brackets|Mansel|2001|p=238}}</ref> त्या संध्याकाळी, जेव्हा पोलिसांनी एका वृत्तपत्र मुद्रणालयावर छापा टाकून तस्करीची वृत्तपत्रे जप्त केली, तेव्हा उकाड्याने हैराण झालेल्या, बेरोजगार जमावाने " ''À bas les Bourbons!'' " ("बूर्बों मुर्दाबाद!") आणि " ''Vive la Charte!'' " ("सनद चिरायू होवो!") अशा कोपविष्ट घोषणा करत त्यांचे स्वागत केले. पत्रकार अर्मां कारेल यांनी ''ले नास्यॉनाल''च्या दुसऱ्या दिवसाच्या अंकात लिहिले:<blockquote>फ्रान्स... स्वतः सरकारच्यामुळेच पुन्हा क्रांतीच्या खाईत लोटला जातो... कायदेशीर व्यवस्था आता संपली आहे, <u>बळ</u> वापरणे सुरू झाले आहे... आपण आता ज्या परिस्थितीत आहोत, त्यात आज्ञापालन करणे हे कर्तव्य राहिलेले नाही... आपला स्वतःचा प्रतिकार कितपत वाढवायचा, याचा निर्णय फ्रान्सलाच घ्यावा लागेल. <ref>{{Harvard citation no brackets|Pinkney|1972}}; {{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=3H0vAAAAMAAJ|title=Mémoires de Madame de Rémusat 1802-1808|last=de Rémusat|first=Madame|date=1880|publisher=Calmann Lévy|volume=2|pages=313–314|language=fr|author-link=Madame de Rémusat}}; Lendré 107</ref></blockquote> === मंगळवार, २७ जुलै १८३०: पहिला दिवस === [[चित्र:Saisie_des_presses_du_National.jpg|उजवे|इवलेसे|''ले नास्यॉनाल''च्या मुद्रणालयांवर कब्जा, क्रांतीला चालना देणारी एक घटना. पॅरिस, २७ जुलै.]] दिवसभर, जसजशी गर्दी वाढत गेली, तसतसे पॅरिसमध्ये शांतता पसरली. दुपारी ४:३० वाजता पॅरिसच्या पहिल्या लष्करी विभागाच्या आणि शाही रक्षकांच्या सैन्याच्या कमांडरांना त्यांचे सैन्य आणि तोफा, [[त्वीलीरीचा राजवाडा|त्वीलीरीच्या]] समोरील [[प्लास दु कारुजेल]], [[प्लास वांदोम]] आणि [[प्लास दे ला बास्तीय]] येथे एकत्रित होण्याचे आदेश दिले. सुव्यवस्था राखण्यासाठी आणि लुटारूंपासून बंदुकीच्या दुकानांचे संरक्षण करण्यास, संपूर्ण शहरात लष्करी गस्त ठेवण्यात, मजबूत आणि विस्तारित करण्यात आली. तरीही, शस्त्रागारे किंवा दारूगोळ्याचे कारखान्यांच्या संरक्षणासाठी कोणतीही उपाययोजना केली नाही. थोड्या वेळासाठी, ती खबरदारी अकाली वाटली, पण ७:०० वाजता संध्याकाळी, अंधार पडू लागताच, लढाई सुरू झाली. "सैनिकांपेक्षा पॅरिसचे नागरिकच आक्रमक होते. वरच्या खिडक्यांमधून रस्त्यावरील सैनिकांवर फरशीचे दगड, कौले आणि फुलदाण्यांचा वर्षाव होऊ लागला". <ref>{{Harvard citation no brackets|Mansel|2001|p=239}}.</ref> सुरुवातीला, सैनिकांनी हवेत इशारा म्हणून गोळीबार केला. पण रात्र संपण्यापूर्वी, एकवीस नागरिक मारले गेले. त्यानंतर दंगलखोरांनी त्यांच्या एका मृत निषेधकर्ताचा मृतदेह रस्त्यांवरून फिरवत " ''Mort aux Ministres !'' ''À bas les aristocrates !'' " ("मंत्री मुर्दाबाद! उमराव मुर्दाबाद!") अशा घोषणा दिल्या. === बुधवार, २८ जुलै १८३०: दुसरा दिवस === [[चित्र:Prise_de_l'Hôtel_de_ville_-_le_Pont_d'Arcole.JPG|इवलेसे|अमेडी बुर्जुआ यांनी हॉटेल द व्हिलचा ताबा घेतला (१७८९ मध्ये, आणि नंतर १८४८ व १८७० मध्ये क्रांतिकारक तेथे गेले होते).]] पॅरिसमध्ये रात्रभर लढाई चालू राहिली. एका प्रत्यक्षदर्शीने लिहिले:<blockquote>आत्ताच सव्वा आठ वाजले असतील, आणि आधीच आरडाओरडा आणि गोळीबाराचे आवाज ऐकू येत आहेत. व्यवहार पूर्णपणे ठप्प झाली आहे.... रस्त्यांवरून गर्दी धावत आहे... तोफा आणि गोळीबाराचा आवाज अधिकाधिक मोठा होत आहे... ''" À bas le roi ! "'' '', " À la guillotine !!'' ''"'' ["राजाचा नाश असो!", " गिलोटीनला पाठवा!!"] अशा घोषणा ऐकू येत आहेत.... <ref>{{Harvard citation no brackets|Olivier|1951|p=247}}.</ref></blockquote>शार्ल दहाव्यांनी शाही रक्षकांचे मेजर-जनरल, मार्शल ओगिस्त मार्मों, रागुसाचे ड्यूक, यांना दंगांना दडपण्याचा आदेश दिला. मार्मों स्वतः उदारमतवादी होते आणि मंत्रालयाच्या धोरणाच्या विरोधात होते, पण ते राजांशी घट्टपणे संबधित होते कारण त्यांना असे वाटत होते की ते त्यांचे कर्तव्य आहे; आणि कदाचित १८१४ मध्ये नेपोलियनला सोडून जाण्याच्या त्यांच्या सर्वमान्य आणि मोठ्या प्रमाणावर टीका झालेल्या कृतीमुळे ते अलोकप्रिय झाले होते. राजा सें-क्लू येथेच राहिले, पण त्यांचे मंत्री त्यांना पॅरिसमधील घडामोडींची माहिती देत होते. त्या मंत्र्यांचा आग्रह होता की दंगलखोरांचा दारुगोळा संपताच ही दंगा थांबून जाईल. [[चित्र:Révolution_de_1830_-_Combat_devant_l'hôtel_de_ville_-_28.07.1830.jpg|डावे|इवलेसे|<nowiki>२८ जुलै १८३० रोजी नगर भवनेसमोर झालेली लढाई</nowiki>, जां-व्हिक्तोर श्नेत्स यांनी काढलेले]] मार्मोंची योजना अशी होती की शाही रक्षक आणि शहरातील सैन्याच्या उपलब्ध तुकड्यांनी शहरातील महत्त्वाचे रस्त्यांचे आणि पूलांचे रक्षण करावे, तसेच पॅले रॉयाल, पॅले दे जुस्तीस आणि ओतेल दे व्हील यांसारख्या महत्त्वाच्या इमारतींचे संरक्षण करावे. ही योजना अविचारी आणि अत्यंत महत्त्वाकांक्षी होती; <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Paris in July and August 1830: An Historical Narration of the Revolution of the 27th, 28th and 29th of July 1830; Its Causes and Effects; The Orders ... With Its Modifications; And the Celebrate|last=Sadler|first=Percy|date=February 2, 2018|publisher=Forgotten Books|isbn=978-0267552597}}</ref> फक्त हे नाही की पुरेसे सैन्यच नव्हते, तर रसदही खूप अपुरी होत्या. शाही रक्षक दल सध्या तरी बहुतांशी निष्ठावान होते, पण त्याच्याशी संलग्न असलेल्या मुख्य तुकड्यांमध्ये दोलायमानता होती: सैनिकांची एक लहान पण वाढणारी संख्या पळून जात होती; काही जण केवळ गुपचूप निसटत होते काही जण आपल्याला कोण पाहत आहे याची पर्वा न करता निघून जात होते. पॅरिसमध्ये, बूर्बों विरोधी पक्षाच्या एका समितीने, ज्यात साहूकार [[जाक लाफीत]], [[कासिमीर प्येर पेरीएर|कासिमीर पेरीएर]], सेनापती [[एत्येन मॉरीस जेरार|एत्येन जेरार]] आणि [[जॉर्ज मुताँ|जॉर्ज मुताँ, लोबाऊचे काउंट]] यांच्यासह इतरही होते, एक याचिका तयार करून सही केली होती, ज्यात त्यांनी ''अध्यादेशांना'' मागे घेण्याची मागणी केली होती. ही याचिका "राजावर नव्हे, तर त्यांच्या मंत्र्यांवर" टीका करणारी होती, आणि त्याद्वारे शार्ल दहाव्यांच्या या धारणेला खोडून काढत होती की त्यांचे उदारमतवादी विरोधक त्यांच्या राजवंशाचे शत्रू आहेत. <ref>{{Harvard citation no brackets|Mansel|2001|p=245}}.</ref> याचिकेवर सही केल्यानंतर, समितीचे सदस्य लढाया थांबवण्याची विनंती करण्यासाठी आणि सें-क्लू व पॅरिस यांच्यात मध्यस्थी करण्याची याचना करण्यासाठी थेट मार्मोंकडे गेले. मार्मोंने याचिका स्वीकारली, पण सांगितले की तोडगा निघण्यासाठी पॅरिसच्या लोकांना आधी शस्त्रे सोडावी लागतील. निराश झाले असले तरी हताश न होता, त्या गटाने राजाचे मुख्य मंत्री, पॉलिन्याक – " ''चपला घातलेली [[जोन ऑफ आर्क|आर्कची जोन]]'' " – यांचा शोध घेतला. पॉलिन्याककडून त्यांना आणखीच निराशाजनक प्रतिसाद मिळाला. त्याने त्यांना भेटण्यासच नकार दिला, कदाचित त्याला माहित होते की चर्चा करण्यात काही अर्थ नसणार. <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[विकिपीडिया:संदर्भ द्या|<span title="This citation requires a reference to the specific page or range of pages in which the material appears. (October 2018)">पृष्ठ&nbsp;मार्मोंप्रमाणेच</span>]]'' &#x5D;</sup> माहित होते की शार्ल दहावे फ्रान्सच्या सिंहासनाच्या सुरक्षिततेसाठी आणि प्रतिष्ठेसाठी ''अध्यादेश'' अत्यावश्यक मानत होते. त्यामुळे, राजाने ''अध्यादेश'' मागे घेतले नाहीत. संध्याकाळी ४ वाजता, शार्ल्स दहाव्यांनी मार्मोंच्या प्रमुख सहायकांपैकी एक असलेल्या कर्नल कोम्येरुफ्स्की यांचे स्वागत केले. कर्नल मार्मोंकडून महाराजांसाठी एक चिठ्ठी घेऊन आले होते:<blockquote>महाराज, ही आता दंगल राहिलेली नाही, ही एक क्रांती आहे. महाराज, शांतता प्रस्थापित करण्यासाठी आपण तातडीने उपाययोजना करणे आवश्यक आहे. राजमुकुटाचा सन्मान अजूनही वाचवता येऊ शकतो. उद्या कदाचित, वेळच उरणार नाही... मी महाराजांच्या आदेशांची आतुरतेने वाट पाहत आहे. <ref>{{Harvard citation no brackets|Mansel|2001|p=247}}.</ref></blockquote>राजाने पॉलिन्याकला सल्ला विचारला, आणि प्रतिकार करण्याचा सल्ला मिळाला. === गुरुवार, २९ जुलै १८३०: तिसरा दिवस === [[चित्र:Révolution_de_1830_-_Combat_de_la_rue_de_Rohan_-_29.07.1830.jpg|इवलेसे|''रु द रोहनची लढाई'', [[इपॉलीत लेकॉन्त]]]] <blockquote>"ते (राजा आणि मंत्री) पॅरिसला येत नाहीत," असे कवी, कादंबरीकार आणि नाटककार [[आल्फ्रेद द विन्यी]] यांनी लिहिले, "लोक त्यांच्यासाठी मरत आहेत... एकही राजकुमार आलेला नाही. रक्षकांचे बिचारे सैनिक आदेशांशिवाय, दोन दिवसांपासून भाकरशिवाय, सगळीकडे शोधले जात आहेत आणि लढत आहेत." <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Journal d'un poète|title-link=s:fr:Journal d’un poète|last=de Vigny|first=Alfred|year=1867|pages=33|language=fr}}</ref></blockquote>कदाचित त्याच कारणामुळे, शाहीवाद कुठेही दिसत नव्हते; कदाचित दुसरे कारण हे होते की आता बंडखोर सुसंघटित आणि उत्तम प्रकारे शस्त्रसज्ज झाले होते. केवळ एक दिवस आणि एका रात्रीत, संपूर्ण शहरात ४,००० हून जास्त अडथळे उभारले गेले होते. क्रांतिकारकांचा तिरंगी ध्वज – ‘जनतेचा ध्वज’ – घरांवर फडकत होता, आणि त्यापैकी अधिकाधिक इमारती महत्त्वाच्या होत्या. [[चित्र:Arrivée_du_Duc_d'Orléans_au_Palais-Royal.jpg|डावे|इवलेसे|जां-बातिस्त कार्बीये यांनी काढलेले ''दुक द्'ओर्लेआंस (लुई फिलिप)चे पॅले-रॉयललाआगमन'.'']] मार्मोंकडे सें-देनी, व्हिन्सें, लुनेव्हिल किंवा सें-ओमेर येथून अजून सैन्य पुकारण्याचा पुढाकार ना प्रसंगावधान होता; तसेच त्यांनी राखीव सैनिकांकडून किंवा शार्ल दहाव्यांशी अजूनही एकनिष्ठ असलेल्या पॅरिसवासीयांकडूनही मदत मागितली नाही. बूर्बों विरोधी पक्ष आणि क्रांतीच्या समर्थकांनी पॉलिन्याक व इतर मंत्र्यांना अटक करण्याची मागणी करत त्यांच्या मुख्यालयावर गर्दी केली, तर बूर्बों समर्थक आणि शहरातील नेत्यांनी दंगलखोरांना आणि त्यांच्या सूत्रधारांना अटक करण्याची मागणी केली. मार्मोंने दोन्हीही विनंतींवर कारवाई करण्यास नकार दिला आणि त्याऐवजी राजाच्या आदेशाची वाट पाहू लागला. दुपारी १:३० पर्यंत, [[त्विलरी राजवाडा]] लुटला गेला. राजाची विधवा सून आणि सिंहासनाच्या वारसाची आई, डचेस द बेरी हिचा गौन घातलेला, केसांमध्ये पिसे आणि फुले माळलेला एक माणूस राजवाड्याच्या खिडकीतून ओरडला: ' ''Je reçois! Je reçois!'' ' ('मी स्वीकारते! मी स्वीकारते!', अर्थ: "दरबार भरली आहे! दरबार भरली आहे!") इतरांनी राजवाड्याच्या तळघरातून वाईन पिली. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://ebooks-bnr.com/ebooks/pdf4/chateaubriand_memoires_outre_tombe3.pdf|title=Mémoires d'Outre-Tombe|last=de Chateaubriand|first=François-René|publisher=[[National Library of France]]|year=1849|volume=3|page=120}}; Fontaine II, 849 (letter of 9 August 1830).</ref> त्याच दिवशी सकाळी, [[लूव्र संग्रहालय|लुव्र राजवाडा]] त्याहूनही वेगाने लुटला गेला. जमावाचा सामना करत असलेल्या आणि मार्मोंच्या आदेशानुसार स्वतःवर गोळीबार होईपर्यंत गोळीबार न करण्याच्या शाही सैन्याच्या स्विस सैनिकांना त्यांच्या अधिकाऱ्यांनी मागे घेतले, कारण त्यांना १० ऑगस्ट १७९२ रोजी त्विलरी राजवाड्यावर हल्ला झाला तेव्हा झालेल्या स्विस रक्षकांच्या हत्याकांडाची पुनरावृत्ती होण्याची भीती होती. दुपारपर्यंत सर्वात मोठी लूट, ओतेल द व्हिल, ताब्यात घेतली होती. या तीन दिवसांत झालेली लूटमार आश्चर्यकारकपणे कमी होती. ; केवळ [[लूव्र संग्रहालय|लूव्रमध्येच]] नव्हे — जिथे लोकांनी चित्रांचे आणि कलावस्तूंचे रक्षण केले — तर त्विलरी, पॅले द जुस्तीस, आर्चबिशपचा राजवाडा आणि इतर ठिकाणीही. काही तासांनंतर, राजकारण्यांनी त्या उद्ध्वस्त इमारतमध्ये प्रवेश केला आणि तात्पुरते सरकार स्थापन करण्यास सुरुवात केली. पुढील काही दिवस शहरात ठिकठिकाणी चकमकी होत असल्या तरी, क्रांती सर्वार्थाने संपली होती. == निकाल == [[चित्र:Vernet_-_31_juillet_1830_-_Louis-Philippe_quitte_le_Palais-Royal.jpg|इवलेसे|''ओर्लेआन्साचा ड्यूक पॅले-रॉयाल सोडताना'', ओरास वर्ने, १८३२]] जुलै १८३० च्या क्रांतीने आणखी एका सांविधानिक राजेशाही तयार केली. २ ऑगस्ट रोजी, शार्ल दहावे आणि त्यांचा मुलगा युवराजाने सिंहासनावरील आपले हक्क सोडून दिले आणि ते ब्रिटनला निघून गेले. चार्ल्सची इच्छा होती की त्यांचा नातू, बोर्दूचा ड्यूक, हेन्री पाचवे म्हणून सिंहासनावर बसेल, पण हंगामी सरकारमधील राजकारण्यांनी त्याऐवजी ओर्लेआन्स घराण्यातील आपला दूरचा चुलतभाऊ, लुई फिलिप यांना सिंहासनावर बसवले, जे सांविधानिक राजा म्हणून राज्य करण्यास सहमत झाले आणि ही राजवट [[जुलै राजेशाही]] म्हणून ओळखली जाऊ लागली. बूर्बों राजवंशाच्या हद्दपार झालेल्या वरिष्ठ वंशाच्या समर्थकांना [[विधीवादी (फ्रान्सची राजेशाही)|विधीवादी (''Légitimistes'')]] म्हणून ओळखले जाऊ लागले. [[प्लास दे ला बास्तीय|प्लेस दे ला बास्टिल]] येथे असलेला जुलै स्तंभ, या क्रांतीच्या घटनांच्या स्मरणार्थ उभारला आहे. १८३२ मध्ये, उठावाच्या परिणामांमुळे आणि त्यामागील हेतूंमुळे निराश झालेल्या पॅरिसवासी प्रजासत्ताकवाद्यांनी, [[जून बंड]] म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या घटनेत उठाव केला. जरी हे बंड एका आठवड्यापेक्षा कमी काळात चिरडले गेले, तरी जुलै राजेशाही संशयात राहिली; दक्षिणपंथ आणि वामपंथ दोन्ही गटांना ती वेगवेगळ्या कारणांमुळे नापसंत होती, आणि शेवटी [[फ्रान्सची तिसरी क्रांती|१८४८ मध्ये ती उलथवून टाकण्यात]] आली. == चित्र दालन == <gallery mode="nolines" widths="200" heights="200"> चित्र:Lepoittevin--Souvenirs_patriotiques_no_1--1830--Rijksmuseum.jpg|अल्ट=Eugène Lepoittevin, Souvenirs patriotiques no. 1, 1830, Rijksmuseum| [[ओजेन लेप्वात्वें]], ''Souvenirs patriotique'' क्र. १, १८३०, रेइक्समिजेयिम चित्र:Souvenirs_patriotiques_no_2_par_Eugène_Lepoittevin.jpg|अल्ट=Eugène Lepoittevin, Souvenirs patriotiques no. 2, 1830, Bibliothèque nationale de France| [[ओजेन लेप्वात्वें]], ''Souvenirs patriotiques'' क्र. २, १८३०, फ्रान्सचे राष्ट्रीय ग्रंथालय चित्र:Lepoittevin--Souvenirs_patriotiques_no_3--1830--Rijksmuseum.jpg|अल्ट=Eugène Lepoittevin, Souvenirs patriotiques no. 3, 1830, Rijksmuseum| [[ओजेन लेप्वात्वें]], ''Souvenirs patriotiques'' क्र. ३, १८३०, रेइक्समिजेयिम चित्र:Eugène_Lepoittevin,_studies_of_soldiers_and_a_dead_horse,_1830,_Rijksmuseum.jpg|अल्ट=Eugène Lepoittevin, studies of soldiers and a dead horse, 1830, Rijksmuseum| [[ओजेन लेप्वात्वें]], सैनिक आणि मृत घोड्याचे चित्रण, १८३०, रेइक्समिजेयिम चित्र:Eugène_Lepoittevin,_28_Juillet_1830_lithograph.jpg| [[ओजेन लेप्वात्वें]], ''२८ जुलै १८३०: Premier Rassemblement des Citoyens et des Elèves de l'école Polytechnique Place du Panthéon'', १८३० चित्र:J-B_Goyet--Une_Famille_Parisienne--01_(cropped).jpg|अल्ट=Jean-Baptiste Goyet, Une Famille Parisienne (le 28 Juillet 1830), 1830.| [[जां-बातिस्त ग्वाये]], ''Une Famille Parisienne (२८ जुलै १८३०)'', १८३०. चित्र:J-B_Goyet--Une_Famille_Parisienne--02.jpg|अल्ट=Jean-Baptiste Goyet, Une Famille Parisienne (le 30 Juillet 1830), 1830.| [[जां-बातिस्त ग्वाये]], ''Une Famille Parisienne (३० जुलै १८३०)'', १८३०. </gallery> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} === स्रोत === * {{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/frenchrevolution0000pink|title=The French Revolution of 1830|last=Pinkney|first=David H.|publisher=[[Princeton University Press]]|year=1972|isbn=978-0-691-05202-1|location=Princeton (N.J.)|author-link=David H. Pinkney|url-access=registration}} * {{स्रोत पुस्तक|title=Paris Between Empires: Monarchy and Revolution 1814-1852|title-link=Paris Between Empires, 1814–1852|last=Mansel|first=Philip|date=2001|publisher=[[St. Martin's Press]]|isbn=978-0-312-98660-5|location=London|author-link=Philip Mansel}} [[वर्ग:फ्रान्स सहभागी असलेली युद्धे]] [[वर्ग:फ्रान्सचा इतिहास]] [[वर्ग:फ्रेंच राज्यक्रांती]] 2g07vdi2e0mitglxayut9s8vsrlg5e5 2701080 2701079 2026-08-11T17:28:20Z TheonlyPuneriintown 157039 syntax error 2701080 wikitext text/x-wiki '''फ्रान्सची दुसरी क्रांती''' ( [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]: Révolution de Juillet ), ज्याला '''जुलै क्रांती'''सुद्धा म्हणतात, ही १७८९-९९ च्या [[फ्रेंच राज्यक्रांती|पहिल्या]] फ्रेंच क्रांतीनंतरची दुसरी फ्रेंच क्रांती होती. यामुळे फ्रेंच [[बूर्बों घराणा|बूर्बों]] सम्राट, राजा [[फ्रान्सचे शार्ल दहावे|शार्ल दहावे]], यांची पदच्युती झाली आणि त्यांचे चुलत भाऊ, [[ओर्लेयोंचे ड्यूक]] [[फ्रान्सचे लुई फिलिप पहिले|लुई फिलिप]], गादीवर आले, ज्यांनी फ्रान्सचे शेवटचे राजा म्हणून १८ वर्षे राज्य केले. १८३० च्या क्रांतीने त्या दिवसापासून एक स्थित्यंतर घडली, कारण [[जुलै राजेशाही|जुलै राजेशाहीद्वारे]] [[संवैधानिक राजेशाही]] पुनर्स्थापित झाली; बूर्बों घराण्याचे निश्चितपणे पतन होऊन त्यांचे [[कनिष्ठ शाखा]], ओर्लेयों घराण्याचे वर्चस्व प्रस्थापित झाले; आणि वंशपरंपरागत हक्काच्या तत्त्वाच्या जागी लोकसार्वभौमत्वाचे तत्त्व प्रस्थापित झाले. बूर्बों घराण्याच्या समर्थकांना विधीवादी (''Légitimistes'') म्हटले जाऊ लागले आणि लुई फिलिपच्या समर्थकांना [[ओर्लेयोंवादी (फ्रान्सची राजेशाही)|ओर्लेयोंवादी (''Orléanistes'')]] म्हणून ओळखले जाऊ लागले. याव्यतिरिक्त, [[नेपोलियन बोनापार्ट|नेपोलियनच्या]] वारसांना परत आणण्याचे समर्थन करणारे [[बोनापार्टवादी|बोनापार्टवादी (Bonapartistes)]] सुद्धा होते. सिंहासनावरील १८ अस्थिर वर्षांनंतर, [[फ्रान्सची तिसरी क्रांती|फ्रान्सच्या तिसऱ्या क्रांतीत]] लुई-फिलिप यांना पदच्युत केले आणि त्याच वर्षी [[फ्रान्सचा तिसरा नेपोलियन|लुई नेपोलियनने]] बोनापार्टवाद्यांना पुन्हा सत्तेवर आणले. == पार्श्वभूमी == [[पॅरिसचा तह (१८१४)|मे १८१४ मध्ये]] नेपोलियनच्या फ्रान्सचा पराभव आणि शरणागतीनंतर, पूर्ण युरोप आणि खास तर फ्रान्समध्ये गोंधळ होता. खंडाचा राजकीय नकाशा नव्याने तयार करण्यास व्हिएन्ना परिषद भरली. अनेक युरोपीय देशांनी या परिषदेत भाग घेतला, पण निर्णय घेणे चार प्रमुख सत्तांच्या नियंत्रणाखाली होती: [[ऑस्ट्रियन साम्राज्य]], ज्याचे प्रतिनिधि मुख्यमंत्री युवराज मेटनीश होते; [[ग्रेट ब्रिटन व आयर्लंडचे संयुक्त राजतंत्र]], ज्याचे प्रतिनिधि परराष्ट्र सचिव व्हिस्काउंट कॅसलरे होते; [[रशियन साम्राज्य|रूसी साम्राज्य]], ज्याचे प्रतिनिधि [[रशियाचा पहिला अलेक्झांडर|सम्राट अलेक्झांडर पहिले]] होते; आणि [[प्रशिया]], ज्याचे प्रतिनिधि राजा फ्रीडरिश विल्हेल्म तिसरे होते. === शार्ल दहाव्यांचे राज्य === [[चित्र:Sir_Thomas_Lawrence_(1769-1830)_-_Charles_X_(1757-1836),_King_of_France_-_RCIN_405138_-_Royal_Collection.jpg|इवलेसे|थॉमस लॉरेन्स यांनी १८२५ मध्ये रंगवलेले शार्ल दहाव्यांचे चित्र]] १६ सप्टेंबर १८२४ रोजी, अनेक महिन्यांच्या आजारानंतर, ६८ वर्षांचे लुई अठरावे यांचे निधन झाले. त्यांना मूलबाळ नसल्यामुळे, त्यांचे धाकटे भाऊ, शार्ल, वय ६६, यांना फ्रान्सच्या सिंहासनावर बसले. ते अधिक प्रतिगामी राजकारणासाठी ओळखले जात होते. २७ सप्टेंबर रोजी शार्ल दहावे यांनी लोकांच्या प्रचंड उत्साहात पॅरिसमध्ये राजप्रवेश केला. चार्ल्स यांचा राज्याभिषेक २९ मे १८२५ रोजी रेंस कॅथेड्रल येथे झाला. एका भव्य समारंभात राजाने सनदेचे पालन करण्याची तसेच फ्रान्सच्या प्राचीन "मूलभूत कायद्यांचे" पालन करण्याची शपथ घेतली. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=CQowmIj8D4sC|title=The Perilous Crown: France Between Revolutions, 1814-1848|last=Price|first=Munro|publisher=[[Pan Macmillan]]|year=2010|isbn=978-0-330-53937-1|page=119}}</ref> समारंभादरम्यान, राजाला शहराच्या किल्ल्या सुपूर्द करताना, सेनचे जिल्हाधिकारी यांनी घोषित केले: "आपल्या नवीन राजाचा अभिमान बाळगून, पॅरिस आपल्या भव्यतेने शहरांची राणी बनण्याची आकांक्षा बाळगू शकते, जसे तिचे लोक आपल्या निष्ठेत, भक्तीत आणि प्रेमात अग्रगण्य बनण्याची आकांक्षा बाळगतात." <ref>{{Harvard citation no brackets|Mansel|2001}}</ref> आठ महिन्यांनंतर, नवीन राजाबद्दल राजधानीतील लोकांचा दृष्टिकोन खूप बिघडला होता. जनमतातील या मोठ्या बदलाची कारणे अनेक होती, पण त्याची मुख्य दोन कारणे: * [[युखरिस्ट|युखरिस्टचा]] अपमान करणाऱ्या कोणालाही मृत्युदंडाची शिक्षा देणे. * [[फ्रेंच राज्यक्रांती|पहिल्या क्रांती]] आणि नेपोलियनच्या पहिल्या साम्राज्याद्वारे जप्त केलेल्या मालमत्तेसाठी आर्थिक भरपाईची तरतूद—ही भरपाई "क्रांतीचे शत्रू" म्हणून घोषित केलेल्या कोणत्याही व्यक्तीला, मग ती कुलीन असो का नसो, दिली जाणार होती. पहिल्याच्या टीकाकारांनी राजा आणि त्याच्या नवीन मंत्रालयावर कॅथलिक चर्चला खूश करण्याचा आणि असे करून १८१४ च्या सनदेत नमूद केलेल्या धार्मिक विश्वासाच्या समानतेच्या हमीचे उल्लंघन करण्याचा आरोप केला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ebsco.com/|title=July Revolution {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research|website=EBSCO|language=en|access-date=2025-09-06}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=King of the World The Life of Louis XIV|last=Mansel|first=Philip|publisher=The university of Chicago Press}}</ref> दुसरा मुद्दा, म्हणजे आर्थिक नुकसानभरपाईचा, पहिल्यापेक्षा जास्ती संधीसाधू होता. राजेशाहीच्या पुनर्संस्थापनेपासून, स्थावर मालमत्ता बाजारातील अनिश्चितता कमी किंवा नाहीशी करण्यास मालमत्तेच्या मालकीचे प्रश्न निकाली काढण्याची मागणी सगळ्या गटांकडून होत होती. <ref>{{Harvard citation no brackets|Mansel|2001|p=200}}</ref> पण विरोधकांनी, ज्यांतील बरेच जण निराश बोनापार्टवादी होते, अशी कुजबुज सुरू केली की, जे विरोधक देश सोडून गेले नव्हते त्यांना लज्जित करण्यास शार्ल दहावे हा प्रस्ताव मांडत आहेत. ते म्हणे की, हे दोन्ही उपाय म्हणजे १८१४ च्या सनदेचा नाश घडवून आणण्यास रचलेला एक चलाख डाव होता. आतापर्यंत, पॅरिसच्या लोकांमध्ये राज्यघटनेची आणि [[प्रतिनिधी सभागृहाची (फ्रान्स)|प्रतिनिधी सभागृहाची]] लोकप्रियता असल्यामुळे, राजाचे उच्चभ्रू वर्गासोबतचे—म्हणजेच बूर्बों समर्थक आणि बूर्बों विरोधक या दोघांसोबतचे—संबंध दृढ राहिले होते. हे सुद्धा आता बदलणार होते. १२ एप्रिल रोजी, खऱ्याखुऱ्या दृढ विश्वासाने आणि स्वातंत्र्याच्या भावनेने प्रेरित होऊन, प्रतिनिधी सभागृहाने वारसा हक्काचे कायदे बदलण्याचा सरकारचा प्रस्ताव स्पष्टपणे नकारला. लोकप्रिय वृत्तपत्र ''ले काँस्तितुशॉनेल''ने हा नकार "प्रति-क्रांतिकारक आणि प्रतिक्रियावादांवरील विजय" असल्याचे घोषित केले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/lapresselassault0000unse|title=La Presse à l'assaut de la monarchie|last=Ledré|first=Charles|date=1960|publisher=[[Armand Colin]]|page=70}}</ref> [[वरिष्ठ सभागृह (फ्रान्स)|वरिष्ठ सभागृह]] आणि प्रतिनिधी सभागृह या दोन्हींची लोकप्रियता प्रचंड वाढली, आणि राजा व त्यांच्या मंत्रिमंडळाची लोकप्रियता घटली. १६ एप्रिल १८२७ रोजी, शां द मार्समध्ये [[फ्रान्सचे शाही रक्षक|शाही रक्षकांची]] पाहणी करत असताना, राजाचे स्वागत टोचणाऱ्या मौनाने झाले आणि अनेक प्रेक्षकांनी राजाप्रती आपल्या टोप्या काढण्यास नकार दिला. शार्ल दहाव्यांनी "नंतर [त्यांचे चुलत भाऊ] लुई फिलिपला सांगितले की, 'जरी तिथे असलेले लोक फारसे विरोधी नव्हते, तरी काहीजण कधीकधी भयानक चेहरा करून पाहत होते'." <ref>Marie Amélie, 356; (17 April 1827); Antonetti, 527.</ref> [[चित्र:CHARLES_X_IN_THE_ROLE_OF_THE_GREAT_NUTCRACKER.jpg|इवलेसे|२५ जुलैचा महान 'नटक्रॅकर'(अडकिट्टा, पश्चिमात्य संस्कृतीत एक पात्र). या व्यंगचित्रात, शार्ल दहावे 'सनद' असे लिहिलेला चेंडू दातांनी फोडण्याचा प्रयत्न करतो, पण त्यांना तो फोडता येत नाही.]] ३० एप्रिल रोजी, राजघराण्याशी आक्षेपार्ह वागल्याच्या अशा कारणावरून, राजाने पॅरिसच्या राष्ट्रीय रक्षकांना अचानक बरखास्त केले. हा नागरिकांचा एक स्वयंसेवी गट होता, ज्याला पूर्वी राजेशाही आणि जनता यांच्यातील एक विश्वासार्ह दुवा मानले जात होते. समंजस लोकांना याचा धक्का बसला: ही बातमी ऐकल्यावर [[ऱ्हाइनलांड|ऱ्हाइनलांडमधील]] एका सरदाराने लिहिले, "असे करायला सांगण्यापेक्षा [माझे] डोकं कापलेलं बरं: क्रांती घडवण्यास आवश्यक असलेला एकमेव पुढील उपाय म्हणजे परिनिरीक्षण." १७ मार्च १८३० रोजी, प्रतिनिधी सभागृहात बहुमताने राजा आणि [[जुल्स द पोलोन्याक|पोलिन्याकच्या]] मंत्रालयाविरुद्ध अविश्वास प्रस्ताव, [[२२१ चे संबोधन]], मंजूर केला. दुसऱ्या दिवशी, शार्लने संसद विसर्जित केली आणि निवडणुका दोन महिन्यांसाठी पुढे ढकलून विरोधकांना घाबरवले. या काळात, उदारमतवाद्यांनी "२२१" जणांना लोकप्रिय नायक म्हणून गौरवले, तर दुसरीकडे [[फ्रान्सचे विभाग|फ्रान्सच्या विभागांमध्ये]] जिल्हाधिकारांची अदलाबदल होत असल्याने सरकारला देशभरात पाठिंबा मिळवण्यास कठीण होते. त्यानंतर ५ ते १९ जुलै १८३० दरम्यान विधानसभेच्या निवडणुका झाल्या. उदारमतवादी विरोधी पक्षाने पोलिन्याकच्या समर्थकांवर २७४-१४३ अशा बहुमताने जवळपास प्रत्येक ३ पैकी २ जागा जिंकल्या. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=c7aQqFo43EMC&pg=PA238|title=Re-Writing the French Revolutionary Tradition: Liberal Opposition and the Fall of the Bourbon Monarchy|last=Alexander|first=Robert|date=2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-43764-6|location=New York|pages=238, 285}}</ref> रविवारी, २५ जुलै १८३० रोजी, राजाने पोलिन्याकच्या संमतीने, हुकूमनाम्याद्वारे १८१४ च्या सनदेत बदल करण्याची सुरुवात केली. त्यांचे हुकूमनामे, ज्यांना [[जुलै अध्यादेश]] म्हणतात, प्रतिनिधी सभागृह बरखास्त केले, वृत्तपत्र स्वातंत्र्याची मुस्कटदाबी केली, व्यापारी मध्यमवर्गाला भविष्यातील निवडणुकांमधून वगळले आणि नवीन निवडणुका जाहीर केल्या. सोमवारी, २६ जुलै रोजी, हे हुकूमनामे पॅरिसमधील अग्रगण्य पुराणमतवादी वृत्तपत्र ''ले मॉनितोर'' मध्ये प्रकाशित झाले. मंगळवारी, २७ जुलै रोजी एक क्रांती सुरू झाली आणि शेवटी बूर्बों राजेशाहीचा अंत केला. == जुलै १८३० च्या घटना == === सोमवार, २६ जुलै १८३० === [[चित्र:Lar7_cogniet_001z.jpg|इवलेसे|''जुलै १८३० मधील दृश्ये'', लेओं कोन्यें यांनी काढलेले चित्र, ज्यात अधिक उज्ज्वल फ्रेंच प्रजासत्ताकामध्ये होणारे परिवर्तन दर्शवते.]] उष्ण आणि कोरडा उन्हाळा होता, ज्यामुळे ज्यांच्याकडे पैसे होते ते पॅरिस सोडून गावाला गेले. बहुतेक व्यावसायिकांना ते शक्य नव्हते, आणि म्हणूनच सेंट-क्लाउड "अध्यादेशां"बद्दल समजणाऱ्यांमध्ये ते पहिले होते, ज्यांनी त्यांना प्रतिनिधी सभागृहासाठी उमेदवार म्हणून निवडणूक लढवण्यास बंदी घातली होती. ज्यांना सर्वोच्च सामाजिक प्रतिष्ठा हवी होती, त्यांच्यासाठी असे सदस्यत्व अपरिहार्य होते. चिडून, ''बूर्स''ने कर्ज देणे बंद केले आणि व्यावसायिकांनी आपले कारखाने बंद केले. कामगारांना रस्त्यावर हाकलून दिले, जेणेकरून ते स्वतःची सोय स्वतःच करतील. उन्हाळ्याच्या सुरुवातीपासून वाढत असलेलीच बेरोजगारी मोठ्या प्रमाणात वाढली. "त्यामुळे मोठ्या संख्येने कामगारांना निषेध करण्याशिवाय अजून काही काम नव्हते." <ref name="Mansel238">{{Harvard citation no brackets|Mansel|2001|p=238}}</ref> जरी ''जूर्नाल दे देबा'', ''ले मॉनितोर'', आणि ''ले काँस्तितुशॉनेल'' सारख्या वृत्तपत्रांनी नवीन कायदे पाळत प्रकाशन आधीच बंद केले होते, तरी शहरातील १२ वृत्तपत्रांमधील जवळपास ५० पत्रकार ''ले नास्यॉनाल'' च्या कार्यालयात जमले. तिथे त्यांनी एका सामूहिक निषेध पत्रावर सही केली आणि आपली वृत्तपत्रे सुरूच राहतील अशी शपथ घेतली. <ref name="Mansel238">{{Harvard citation no brackets|Mansel|2001|p=238}}</ref> त्या संध्याकाळी, जेव्हा पोलिसांनी एका वृत्तपत्र मुद्रणालयावर छापा टाकून तस्करीची वृत्तपत्रे जप्त केली, तेव्हा उकाड्याने हैराण झालेल्या, बेरोजगार जमावाने " ''À bas les Bourbons!'' " ("बूर्बों मुर्दाबाद!") आणि " ''Vive la Charte!'' " ("सनद चिरायू होवो!") अशा कोपविष्ट घोषणा करत त्यांचे स्वागत केले. पत्रकार अर्मां कारेल यांनी ''ले नास्यॉनाल''च्या दुसऱ्या दिवसाच्या अंकात लिहिले:<blockquote>फ्रान्स... स्वतः सरकारच्यामुळेच पुन्हा क्रांतीच्या खाईत लोटला जातो... कायदेशीर व्यवस्था आता संपली आहे, <u>बळ</u> वापरणे सुरू झाले आहे... आपण आता ज्या परिस्थितीत आहोत, त्यात आज्ञापालन करणे हे कर्तव्य राहिलेले नाही... आपला स्वतःचा प्रतिकार कितपत वाढवायचा, याचा निर्णय फ्रान्सलाच घ्यावा लागेल. <ref>{{Harvard citation no brackets|Pinkney|1972}}; {{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=3H0vAAAAMAAJ|title=Mémoires de Madame de Rémusat 1802-1808|last=de Rémusat|first=Madame|date=1880|publisher=Calmann Lévy|volume=2|pages=313–314|language=fr|author-link=Madame de Rémusat}}; Lendré 107</ref></blockquote> === मंगळवार, २७ जुलै १८३०: पहिला दिवस === [[चित्र:Saisie_des_presses_du_National.jpg|उजवे|इवलेसे|''ले नास्यॉनाल''च्या मुद्रणालयांवर कब्जा, क्रांतीला चालना देणारी एक घटना. पॅरिस, २७ जुलै.]] दिवसभर, जसजशी गर्दी वाढत गेली, तसतसे पॅरिसमध्ये शांतता पसरली. दुपारी ४:३० वाजता पॅरिसच्या पहिल्या लष्करी विभागाच्या आणि शाही रक्षकांच्या सैन्याच्या कमांडरांना त्यांचे सैन्य आणि तोफा, [[त्वीलीरीचा राजवाडा|त्वीलीरीच्या]] समोरील [[प्लास दु कारुजेल]], [[प्लास वांदोम]] आणि [[प्लास दे ला बास्तीय]] येथे एकत्रित होण्याचे आदेश दिले. सुव्यवस्था राखण्यासाठी आणि लुटारूंपासून बंदुकीच्या दुकानांचे संरक्षण करण्यास, संपूर्ण शहरात लष्करी गस्त ठेवण्यात, मजबूत आणि विस्तारित करण्यात आली. तरीही, शस्त्रागारे किंवा दारूगोळ्याचे कारखान्यांच्या संरक्षणासाठी कोणतीही उपाययोजना केली नाही. थोड्या वेळासाठी, ती खबरदारी अकाली वाटली, पण ७:०० वाजता संध्याकाळी, अंधार पडू लागताच, लढाई सुरू झाली. "सैनिकांपेक्षा पॅरिसचे नागरिकच आक्रमक होते. वरच्या खिडक्यांमधून रस्त्यावरील सैनिकांवर फरशीचे दगड, कौले आणि फुलदाण्यांचा वर्षाव होऊ लागला". <ref>{{Harvard citation no brackets|Mansel|2001|p=239}}.</ref> सुरुवातीला, सैनिकांनी हवेत इशारा म्हणून गोळीबार केला. पण रात्र संपण्यापूर्वी, एकवीस नागरिक मारले गेले. त्यानंतर दंगलखोरांनी त्यांच्या एका मृत निषेधकर्ताचा मृतदेह रस्त्यांवरून फिरवत " ''Mort aux Ministres !'' ''À bas les aristocrates !'' " ("मंत्री मुर्दाबाद! उमराव मुर्दाबाद!") अशा घोषणा दिल्या. === बुधवार, २८ जुलै १८३०: दुसरा दिवस === [[चित्र:Prise_de_l'Hôtel_de_ville_-_le_Pont_d'Arcole.JPG|इवलेसे|अमेडी बुर्जुआ यांनी हॉटेल द व्हिलचा ताबा घेतला (१७८९ मध्ये, आणि नंतर १८४८ व १८७० मध्ये क्रांतिकारक तेथे गेले होते).]] पॅरिसमध्ये रात्रभर लढाई चालू राहिली. एका प्रत्यक्षदर्शीने लिहिले:<blockquote>आत्ताच सव्वा आठ वाजले असतील, आणि आधीच आरडाओरडा आणि गोळीबाराचे आवाज ऐकू येत आहेत. व्यवहार पूर्णपणे ठप्प झाली आहे.... रस्त्यांवरून गर्दी धावत आहे... तोफा आणि गोळीबाराचा आवाज अधिकाधिक मोठा होत आहे... ''" À bas le roi ! "'' '', " À la guillotine !!'' ''"'' ["राजाचा नाश असो!", " गिलोटीनला पाठवा!!"] अशा घोषणा ऐकू येत आहेत.... <ref>{{Harvard citation no brackets|Olivier|1951|p=247}}.</ref></blockquote>शार्ल दहाव्यांनी शाही रक्षकांचे मेजर-जनरल, मार्शल ओगिस्त मार्मों, रागुसाचे ड्यूक, यांना दंगांना दडपण्याचा आदेश दिला. मार्मों स्वतः उदारमतवादी होते आणि मंत्रालयाच्या धोरणाच्या विरोधात होते, पण ते राजांशी घट्टपणे संबधित होते कारण त्यांना असे वाटत होते की ते त्यांचे कर्तव्य आहे; आणि कदाचित १८१४ मध्ये नेपोलियनला सोडून जाण्याच्या त्यांच्या सर्वमान्य आणि मोठ्या प्रमाणावर टीका झालेल्या कृतीमुळे ते अलोकप्रिय झाले होते. राजा सें-क्लू येथेच राहिले, पण त्यांचे मंत्री त्यांना पॅरिसमधील घडामोडींची माहिती देत होते. त्या मंत्र्यांचा आग्रह होता की दंगलखोरांचा दारुगोळा संपताच ही दंगा थांबून जाईल. [[चित्र:Révolution_de_1830_-_Combat_devant_l'hôtel_de_ville_-_28.07.1830.jpg|डावे|इवलेसे|<nowiki>२८ जुलै १८३० रोजी नगर भवनेसमोर झालेली लढाई</nowiki>, जां-व्हिक्तोर श्नेत्स यांनी काढलेले]] मार्मोंची योजना अशी होती की शाही रक्षक आणि शहरातील सैन्याच्या उपलब्ध तुकड्यांनी शहरातील महत्त्वाचे रस्त्यांचे आणि पूलांचे रक्षण करावे, तसेच पॅले रॉयाल, पॅले दे जुस्तीस आणि ओतेल दे व्हील यांसारख्या महत्त्वाच्या इमारतींचे संरक्षण करावे. ही योजना अविचारी आणि अत्यंत महत्त्वाकांक्षी होती; <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Paris in July and August 1830: An Historical Narration of the Revolution of the 27th, 28th and 29th of July 1830; Its Causes and Effects; The Orders ... With Its Modifications; And the Celebrate|last=Sadler|first=Percy|date=February 2, 2018|publisher=Forgotten Books|isbn=978-0267552597}}</ref> फक्त हे नाही की पुरेसे सैन्यच नव्हते, तर रसदही खूप अपुरी होत्या. शाही रक्षक दल सध्या तरी बहुतांशी निष्ठावान होते, पण त्याच्याशी संलग्न असलेल्या मुख्य तुकड्यांमध्ये दोलायमानता होती: सैनिकांची एक लहान पण वाढणारी संख्या पळून जात होती; काही जण केवळ गुपचूप निसटत होते काही जण आपल्याला कोण पाहत आहे याची पर्वा न करता निघून जात होते. पॅरिसमध्ये, बूर्बों विरोधी पक्षाच्या एका समितीने, ज्यात साहूकार [[जाक लाफीत]], [[कासिमीर प्येर पेरीएर|कासिमीर पेरीएर]], सेनापती [[एत्येन मॉरीस जेरार|एत्येन जेरार]] आणि [[जॉर्ज मुताँ|जॉर्ज मुताँ, लोबाऊचे काउंट]] यांच्यासह इतरही होते, एक याचिका तयार करून सही केली होती, ज्यात त्यांनी ''अध्यादेशांना'' मागे घेण्याची मागणी केली होती. ही याचिका "राजावर नव्हे, तर त्यांच्या मंत्र्यांवर" टीका करणारी होती, आणि त्याद्वारे शार्ल दहाव्यांच्या या धारणेला खोडून काढत होती की त्यांचे उदारमतवादी विरोधक त्यांच्या राजवंशाचे शत्रू आहेत. <ref>{{Harvard citation no brackets|Mansel|2001|p=245}}.</ref> याचिकेवर सही केल्यानंतर, समितीचे सदस्य लढाया थांबवण्याची विनंती करण्यासाठी आणि सें-क्लू व पॅरिस यांच्यात मध्यस्थी करण्याची याचना करण्यासाठी थेट मार्मोंकडे गेले. मार्मोंने याचिका स्वीकारली, पण सांगितले की तोडगा निघण्यासाठी पॅरिसच्या लोकांना आधी शस्त्रे सोडावी लागतील. निराश झाले असले तरी हताश न होता, त्या गटाने राजाचे मुख्य मंत्री, पॉलिन्याक – " ''चपला घातलेली [[जोन ऑफ आर्क|आर्कची जोन]]'' " – यांचा शोध घेतला. पॉलिन्याककडून त्यांना आणखीच निराशाजनक प्रतिसाद मिळाला. त्याने त्यांना भेटण्यासच नकार दिला, कदाचित त्याला माहित होते की चर्चा करण्यात काही अर्थ नसणार. <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[विकिपीडिया:संदर्भ द्या|<span title="This citation requires a reference to the specific page or range of pages in which the material appears. (October 2018)">पृष्ठ&nbsp;मार्मोंप्रमाणेच</span>]]'' &#x5D;</sup> माहित होते की शार्ल दहावे फ्रान्सच्या सिंहासनाच्या सुरक्षिततेसाठी आणि प्रतिष्ठेसाठी ''अध्यादेश'' अत्यावश्यक मानत होते. त्यामुळे, राजाने ''अध्यादेश'' मागे घेतले नाहीत. संध्याकाळी ४ वाजता, शार्ल्स दहाव्यांनी मार्मोंच्या प्रमुख सहायकांपैकी एक असलेल्या कर्नल कोम्येरुफ्स्की यांचे स्वागत केले. कर्नल मार्मोंकडून महाराजांसाठी एक चिठ्ठी घेऊन आले होते:<blockquote>महाराज, ही आता दंगल राहिलेली नाही, ही एक क्रांती आहे. महाराज, शांतता प्रस्थापित करण्यासाठी आपण तातडीने उपाययोजना करणे आवश्यक आहे. राजमुकुटाचा सन्मान अजूनही वाचवता येऊ शकतो. उद्या कदाचित, वेळच उरणार नाही... मी महाराजांच्या आदेशांची आतुरतेने वाट पाहत आहे. <ref>{{Harvard citation no brackets|Mansel|2001|p=247}}.</ref></blockquote>राजाने पॉलिन्याकला सल्ला विचारला, आणि प्रतिकार करण्याचा सल्ला मिळाला. === गुरुवार, २९ जुलै १८३०: तिसरा दिवस === [[चित्र:Révolution_de_1830_-_Combat_de_la_rue_de_Rohan_-_29.07.1830.jpg|इवलेसे|''रु द रोहनची लढाई'', [[इपॉलीत लेकॉन्त]]]] <blockquote>"ते (राजा आणि मंत्री) पॅरिसला येत नाहीत," असे कवी, कादंबरीकार आणि नाटककार [[आल्फ्रेद द विन्यी]] यांनी लिहिले, "लोक त्यांच्यासाठी मरत आहेत... एकही राजकुमार आलेला नाही. रक्षकांचे बिचारे सैनिक आदेशांशिवाय, दोन दिवसांपासून भाकरशिवाय, सगळीकडे शोधले जात आहेत आणि लढत आहेत." <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Journal d'un poète|title-link=s:fr:Journal d’un poète|last=de Vigny|first=Alfred|year=1867|pages=33|language=fr}}</ref></blockquote>कदाचित त्याच कारणामुळे, शाहीवाद कुठेही दिसत नव्हते; कदाचित दुसरे कारण हे होते की आता बंडखोर सुसंघटित आणि उत्तम प्रकारे शस्त्रसज्ज झाले होते. केवळ एक दिवस आणि एका रात्रीत, संपूर्ण शहरात ४,००० हून जास्त अडथळे उभारले गेले होते. क्रांतिकारकांचा तिरंगी ध्वज – ‘जनतेचा ध्वज’ – घरांवर फडकत होता, आणि त्यापैकी अधिकाधिक इमारती महत्त्वाच्या होत्या. [[चित्र:Arrivée_du_Duc_d'Orléans_au_Palais-Royal.jpg|डावे|इवलेसे|जां-बातिस्त कार्बीये यांनी काढलेले ''दुक द्'ओर्लेआंस (लुई फिलिप)चे पॅले-रॉयललाआगमन'.'']] मार्मोंकडे सें-देनी, व्हिन्सें, लुनेव्हिल किंवा सें-ओमेर येथून अजून सैन्य पुकारण्याचा पुढाकार ना प्रसंगावधान होता; तसेच त्यांनी राखीव सैनिकांकडून किंवा शार्ल दहाव्यांशी अजूनही एकनिष्ठ असलेल्या पॅरिसवासीयांकडूनही मदत मागितली नाही. बूर्बों विरोधी पक्ष आणि क्रांतीच्या समर्थकांनी पॉलिन्याक व इतर मंत्र्यांना अटक करण्याची मागणी करत त्यांच्या मुख्यालयावर गर्दी केली, तर बूर्बों समर्थक आणि शहरातील नेत्यांनी दंगलखोरांना आणि त्यांच्या सूत्रधारांना अटक करण्याची मागणी केली. मार्मोंने दोन्हीही विनंतींवर कारवाई करण्यास नकार दिला आणि त्याऐवजी राजाच्या आदेशाची वाट पाहू लागला. दुपारी १:३० पर्यंत, [[त्विलरी राजवाडा]] लुटला गेला. राजाची विधवा सून आणि सिंहासनाच्या वारसाची आई, डचेस द बेरी हिचा गौन घातलेला, केसांमध्ये पिसे आणि फुले माळलेला एक माणूस राजवाड्याच्या खिडकीतून ओरडला: ' ''Je reçois! Je reçois!'' ' ('मी स्वीकारते! मी स्वीकारते!', अर्थ: "दरबार भरली आहे! दरबार भरली आहे!") इतरांनी राजवाड्याच्या तळघरातून वाईन पिली. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://ebooks-bnr.com/ebooks/pdf4/chateaubriand_memoires_outre_tombe3.pdf|title=Mémoires d'Outre-Tombe|last=de Chateaubriand|first=François-René|publisher=[[National Library of France]]|year=1849|volume=3|page=120}}; Fontaine II, 849 (letter of 9 August 1830).</ref> त्याच दिवशी सकाळी, [[लूव्र संग्रहालय|लुव्र राजवाडा]] त्याहूनही वेगाने लुटला गेला. जमावाचा सामना करत असलेल्या आणि मार्मोंच्या आदेशानुसार स्वतःवर गोळीबार होईपर्यंत गोळीबार न करण्याच्या शाही सैन्याच्या स्विस सैनिकांना त्यांच्या अधिकाऱ्यांनी मागे घेतले, कारण त्यांना १० ऑगस्ट १७९२ रोजी त्विलरी राजवाड्यावर हल्ला झाला तेव्हा झालेल्या स्विस रक्षकांच्या हत्याकांडाची पुनरावृत्ती होण्याची भीती होती. दुपारपर्यंत सर्वात मोठी लूट, ओतेल द व्हिल, ताब्यात घेतली होती. या तीन दिवसांत झालेली लूटमार आश्चर्यकारकपणे कमी होती. ; केवळ [[लूव्र संग्रहालय|लूव्रमध्येच]] नव्हे — जिथे लोकांनी चित्रांचे आणि कलावस्तूंचे रक्षण केले — तर त्विलरी, पॅले द जुस्तीस, आर्चबिशपचा राजवाडा आणि इतर ठिकाणीही. काही तासांनंतर, राजकारण्यांनी त्या उद्ध्वस्त इमारतमध्ये प्रवेश केला आणि तात्पुरते सरकार स्थापन करण्यास सुरुवात केली. पुढील काही दिवस शहरात ठिकठिकाणी चकमकी होत असल्या तरी, क्रांती सर्वार्थाने संपली होती. == निकाल == [[चित्र:Vernet_-_31_juillet_1830_-_Louis-Philippe_quitte_le_Palais-Royal.jpg|इवलेसे|''ओर्लेआन्साचा ड्यूक पॅले-रॉयाल सोडताना'', ओरास वर्ने, १८३२]] जुलै १८३० च्या क्रांतीने आणखी एका सांविधानिक राजेशाही तयार केली. २ ऑगस्ट रोजी, शार्ल दहावे आणि त्यांचा मुलगा युवराजाने सिंहासनावरील आपले हक्क सोडून दिले आणि ते ब्रिटनला निघून गेले. चार्ल्सची इच्छा होती की त्यांचा नातू, बोर्दूचा ड्यूक, हेन्री पाचवे म्हणून सिंहासनावर बसेल, पण हंगामी सरकारमधील राजकारण्यांनी त्याऐवजी ओर्लेआन्स घराण्यातील आपला दूरचा चुलतभाऊ, लुई फिलिप यांना सिंहासनावर बसवले, जे सांविधानिक राजा म्हणून राज्य करण्यास सहमत झाले आणि ही राजवट [[जुलै राजेशाही]] म्हणून ओळखली जाऊ लागली. बूर्बों राजवंशाच्या हद्दपार झालेल्या वरिष्ठ वंशाच्या समर्थकांना [[विधीवादी (फ्रान्सची राजेशाही)|विधीवादी (''Légitimistes'')]] म्हणून ओळखले जाऊ लागले. [[प्लास दे ला बास्तीय|प्लेस दे ला बास्टिल]] येथे असलेला जुलै स्तंभ, या क्रांतीच्या घटनांच्या स्मरणार्थ उभारला आहे. १८३२ मध्ये, उठावाच्या परिणामांमुळे आणि त्यामागील हेतूंमुळे निराश झालेल्या पॅरिसवासी प्रजासत्ताकवाद्यांनी, [[जून बंड]] म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या घटनेत उठाव केला. जरी हे बंड एका आठवड्यापेक्षा कमी काळात चिरडले गेले, तरी जुलै राजेशाही संशयात राहिली; दक्षिणपंथ आणि वामपंथ दोन्ही गटांना ती वेगवेगळ्या कारणांमुळे नापसंत होती, आणि शेवटी [[फ्रान्सची तिसरी क्रांती|१८४८ मध्ये ती उलथवून टाकण्यात]] आली. == चित्र दालन == <gallery mode="nolines" widths="200" heights="200"> चित्र:Lepoittevin--Souvenirs_patriotiques_no_1--1830--Rijksmuseum.jpg|अल्ट=Eugène Lepoittevin, Souvenirs patriotiques no. 1, 1830, Rijksmuseum| [[ओजेन लेप्वात्वें]], ''Souvenirs patriotique'' क्र. १, १८३०, रेइक्समिजेयिम चित्र:Souvenirs_patriotiques_no_2_par_Eugène_Lepoittevin.jpg|अल्ट=Eugène Lepoittevin, Souvenirs patriotiques no. 2, 1830, Bibliothèque nationale de France| [[ओजेन लेप्वात्वें]], ''Souvenirs patriotiques'' क्र. २, १८३०, फ्रान्सचे राष्ट्रीय ग्रंथालय चित्र:Lepoittevin--Souvenirs_patriotiques_no_3--1830--Rijksmuseum.jpg|अल्ट=Eugène Lepoittevin, Souvenirs patriotiques no. 3, 1830, Rijksmuseum| [[ओजेन लेप्वात्वें]], ''Souvenirs patriotiques'' क्र. ३, १८३०, रेइक्समिजेयिम चित्र:Eugène_Lepoittevin,_studies_of_soldiers_and_a_dead_horse,_1830,_Rijksmuseum.jpg|अल्ट=Eugène Lepoittevin, studies of soldiers and a dead horse, 1830, Rijksmuseum| [[ओजेन लेप्वात्वें]], सैनिक आणि मृत घोड्याचे चित्रण, १८३०, रेइक्समिजेयिम चित्र:Eugène_Lepoittevin,_28_Juillet_1830_lithograph.jpg| [[ओजेन लेप्वात्वें]], ''२८ जुलै १८३०: Premier Rassemblement des Citoyens et des Elèves de l'école Polytechnique Place du Panthéon'', १८३० चित्र:J-B_Goyet--Une_Famille_Parisienne--01_(cropped).jpg|अल्ट=Jean-Baptiste Goyet, Une Famille Parisienne (le 28 Juillet 1830), 1830.| [[जां-बातिस्त ग्वाये]], ''Une Famille Parisienne (२८ जुलै १८३०)'', १८३०. चित्र:J-B_Goyet--Une_Famille_Parisienne--02.jpg|अल्ट=Jean-Baptiste Goyet, Une Famille Parisienne (le 30 Juillet 1830), 1830.| [[जां-बातिस्त ग्वाये]], ''Une Famille Parisienne (३० जुलै १८३०)'', १८३०. </gallery> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} === स्रोत === * {{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/frenchrevolution0000pink|title=The French Revolution of 1830|last=Pinkney|first=David H.|publisher=[[Princeton University Press]]|year=1972|isbn=978-0-691-05202-1|location=Princeton (N.J.)|author-link=David H. Pinkney|url-access=registration}} * {{स्रोत पुस्तक|title=Paris Between Empires: Monarchy and Revolution 1814-1852|title-link=Paris Between Empires, 1814–1852|last=Mansel|first=Philip|date=2001|publisher=[[St. Martin's Press]]|isbn=978-0-312-98660-5|location=London|author-link=Philip Mansel}} [[वर्ग:फ्रान्स सहभागी असलेली युद्धे]] [[वर्ग:फ्रान्सचा इतिहास]] [[वर्ग:फ्रेंच राज्यक्रांती]] 54u666lqeqfxrcxwa0k4qqu5pjp6gyz 2701122 2701080 2026-08-11T20:35:41Z TheonlyPuneriintown 157039 शुद्धलेखन 2701122 wikitext text/x-wiki '''फ्रान्सची दुसरी क्रांती''' ( [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]: Révolution de Juillet ), ज्याला '''जुलै क्रांती'''सुद्धा म्हणतात, ही १७८९-९९ च्या [[फ्रेंच राज्यक्रांती|पहिल्या]] फ्रेंच क्रांतीनंतरची दुसरी फ्रेंच क्रांती होती. यामुळे फ्रेंच [[बूर्बों घराणा|बूर्बों]] सम्राट, राजा [[फ्रान्सचा दहावा शार्ल|दहावा शार्ल]], यांची पदच्युती झाली आणि त्यांचे चुलत भाऊ, [[ओर्लेयोंचे ड्यूक]] [[फ्रान्सचे लुई फिलिप पहिले|लुई फिलिप]], गादीवर आले, ज्यांनी फ्रान्सचे शेवटचे राजा म्हणून १८ वर्षे राज्य केले. १८३० च्या क्रांतीने त्या दिवसापासून एक स्थित्यंतर घडली, कारण [[जुलै राजेशाही|जुलै राजेशाहीद्वारे]] [[संवैधानिक राजेशाही]] पुनर्स्थापित झाली; बूर्बों घराण्याचे निश्चितपणे पतन होऊन त्यांचे [[कनिष्ठ शाखा]], ओर्लेयों घराण्याचे वर्चस्व प्रस्थापित झाले; आणि वंशपरंपरागत हक्काच्या तत्त्वाच्या जागी लोकसार्वभौमत्वाचे तत्त्व प्रस्थापित झाले. बूर्बों घराण्याच्या समर्थकांना विधीवादी (''Légitimistes'') म्हटले जाऊ लागले आणि लुई फिलिपच्या समर्थकांना [[ओर्लेयोंवादी (फ्रान्सची राजेशाही)|ओर्लेयोंवादी (''Orléanistes'')]] म्हणून ओळखले जाऊ लागले. याव्यतिरिक्त, [[नेपोलियन बोनापार्ट|नेपोलियनच्या]] वारसांना परत आणण्याचे समर्थन करणारे [[बोनापार्टवादी|बोनापार्टवादी (Bonapartistes)]] सुद्धा होते. सिंहासनावरील १८ अस्थिर वर्षांनंतर, [[फ्रान्सची तिसरी क्रांती|फ्रान्सच्या तिसऱ्या क्रांतीत]] लुई-फिलिप यांना पदच्युत केले आणि त्याच वर्षी [[फ्रान्सचा तिसरा नेपोलियन|लुई नेपोलियनने]] बोनापार्टवाद्यांना पुन्हा सत्तेवर आणले. == पार्श्वभूमी == [[पॅरिसचा तह (१८१४)|मे १८१४ मध्ये]] नेपोलियनच्या फ्रान्सचा पराभव आणि शरणागतीनंतर, पूर्ण युरोप आणि खास तर फ्रान्समध्ये गोंधळ होता. खंडाचा राजकीय नकाशा नव्याने तयार करण्यास व्हिएन्ना परिषद भरली. अनेक युरोपीय देशांनी या परिषदेत भाग घेतला, पण निर्णय घेणे चार प्रमुख सत्तांच्या नियंत्रणाखाली होती: [[ऑस्ट्रियन साम्राज्य]], ज्याचे प्रतिनिधि मुख्यमंत्री युवराज मेटनीश होते; [[ग्रेट ब्रिटन व आयर्लंडचे संयुक्त राजतंत्र]], ज्याचे प्रतिनिधि परराष्ट्र सचिव व्हिस्काउंट कॅसलरे होते; [[रशियन साम्राज्य|रूसी साम्राज्य]], ज्याचे प्रतिनिधि [[रशियाचा पहिला अलेक्झांडर|सम्राट अलेक्झांडर पहिले]] होते; आणि [[प्रशिया]], ज्याचे प्रतिनिधि राजा फ्रीडरिश विल्हेल्म तिसरे होते. === दहाव्या शार्लचे राज्य === [[चित्र:Sir_Thomas_Lawrence_(1769-1830)_-_Charles_X_(1757-1836),_King_of_France_-_RCIN_405138_-_Royal_Collection.jpg|इवलेसे|थॉमस लॉरेन्स यांनी १८२५ मध्ये रंगवलेले दहाव्या शार्लचे चित्र]] १६ सप्टेंबर १८२४ रोजी, अनेक महिन्यांच्या आजारानंतर, ६८ वर्षांचे लुई अठरावे यांचे निधन झाले. त्यांना मूलबाळ नसल्यामुळे, त्यांचे धाकटे भाऊ, शार्ल, वय ६६, यांना फ्रान्सच्या सिंहासनावर बसले. ते अधिक प्रतिगामी राजकारणासाठी ओळखले जात होते. २७ सप्टेंबर रोजी दहाव्या शार्लने लोकांच्या प्रचंड उत्साहात पॅरिसमध्ये राजप्रवेश केला. चार्ल्स यांचा राज्याभिषेक २९ मे १८२५ रोजी रेंस कॅथेड्रल येथे झाला. एका भव्य समारंभात राजाने सनदेचे पालन करण्याची तसेच फ्रान्सच्या प्राचीन "मूलभूत कायद्यांचे" पालन करण्याची शपथ घेतली. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=CQowmIj8D4sC|title=The Perilous Crown: France Between Revolutions, 1814-1848|last=Price|first=Munro|publisher=[[Pan Macmillan]]|year=2010|isbn=978-0-330-53937-1|page=119}}</ref> समारंभादरम्यान, राजाला शहराच्या किल्ल्या सुपूर्द करताना, सेनचे जिल्हाधिकारी यांनी घोषित केले: "आपल्या नवीन राजाचा अभिमान बाळगून, पॅरिस आपल्या भव्यतेने शहरांची राणी बनण्याची आकांक्षा बाळगू शकते, जसे तिचे लोक आपल्या निष्ठेत, भक्तीत आणि प्रेमात अग्रगण्य बनण्याची आकांक्षा बाळगतात." <ref>{{Harvard citation no brackets|Mansel|2001}}</ref> आठ महिन्यांनंतर, नवीन राजाबद्दल राजधानीतील लोकांचा दृष्टिकोन खूप बिघडला होता. जनमतातील या मोठ्या बदलाची कारणे अनेक होती, पण त्याची मुख्य दोन कारणे: * [[युखरिस्ट|युखरिस्टचा]] अपमान करणाऱ्या कोणालाही मृत्युदंडाची शिक्षा देणे. * [[फ्रेंच राज्यक्रांती|पहिल्या क्रांती]] आणि नेपोलियनच्या पहिल्या साम्राज्याद्वारे जप्त केलेल्या मालमत्तेसाठी आर्थिक भरपाईची तरतूद—ही भरपाई "क्रांतीचे शत्रू" म्हणून घोषित केलेल्या कोणत्याही व्यक्तीला, मग ती कुलीन असो का नसो, दिली जाणार होती. पहिल्याच्या टीकाकारांनी राजा आणि त्याच्या नवीन मंत्रालयावर कॅथलिक चर्चला खूश करण्याचा आणि असे करून १८१४ च्या सनदेत नमूद केलेल्या धार्मिक विश्वासाच्या समानतेच्या हमीचे उल्लंघन करण्याचा आरोप केला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ebsco.com/|title=July Revolution {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research|website=EBSCO|language=en|access-date=2025-09-06}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=King of the World The Life of Louis XIV|last=Mansel|first=Philip|publisher=The university of Chicago Press}}</ref> दुसरा मुद्दा, म्हणजे आर्थिक नुकसानभरपाईचा, पहिल्यापेक्षा जास्ती संधीसाधू होता. राजेशाहीच्या पुनर्संस्थापनेपासून, स्थावर मालमत्ता बाजारातील अनिश्चितता कमी किंवा नाहीशी करण्यास मालमत्तेच्या मालकीचे प्रश्न निकाली काढण्याची मागणी सगळ्या गटांकडून होत होती. <ref>{{Harvard citation no brackets|Mansel|2001|p=200}}</ref> पण विरोधकांनी, ज्यांतील बरेच जण निराश बोनापार्टवादी होते, अशी कुजबुज सुरू केली की, जे विरोधक देश सोडून गेले नव्हते त्यांना लज्जित करण्यास दहाव्या शार्लने हा प्रस्ताव मांडत आहेत. ते म्हणे की, हे दोन्ही उपाय म्हणजे १८१४ च्या सनदेचा नाश घडवून आणण्यास रचलेला एक चलाख डाव होता. आतापर्यंत, पॅरिसच्या लोकांमध्ये राज्यघटनेची आणि [[प्रतिनिधी सभागृहाची (फ्रान्स)|प्रतिनिधी सभागृहाची]] लोकप्रियता असल्यामुळे, राजाचे उच्चभ्रू वर्गासोबतचे—म्हणजेच बूर्बों समर्थक आणि बूर्बों विरोधक या दोघांसोबतचे—संबंध दृढ राहिले होते. हे सुद्धा आता बदलणार होते. १२ एप्रिल रोजी, खऱ्याखुऱ्या दृढ विश्वासाने आणि स्वातंत्र्याच्या भावनेने प्रेरित होऊन, प्रतिनिधी सभागृहाने वारसा हक्काचे कायदे बदलण्याचा सरकारचा प्रस्ताव स्पष्टपणे नकारला. लोकप्रिय वृत्तपत्र ''ले काँस्तितुशॉनेल''ने हा नकार "प्रति-क्रांतिकारक आणि प्रतिक्रियावादांवरील विजय" असल्याचे घोषित केले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/lapresselassault0000unse|title=La Presse à l'assaut de la monarchie|last=Ledré|first=Charles|date=1960|publisher=[[Armand Colin]]|page=70}}</ref> [[वरिष्ठ सभागृह (फ्रान्स)|वरिष्ठ सभागृह]] आणि प्रतिनिधी सभागृह या दोन्हींची लोकप्रियता प्रचंड वाढली, आणि राजा व त्यांच्या मंत्रिमंडळाची लोकप्रियता घटली. १६ एप्रिल १८२७ रोजी, शां द मार्समध्ये [[फ्रान्सचे शाही रक्षक|शाही रक्षकांची]] पाहणी करत असताना, राजाचे स्वागत टोचणाऱ्या मौनाने झाले आणि अनेक प्रेक्षकांनी राजाप्रती आपल्या टोप्या काढण्यास नकार दिला. दहाव्या शार्लने "नंतर [त्यांचे चुलत भाऊ] लुई फिलिपला सांगितले की, 'जरी तिथे असलेले लोक फारसे विरोधी नव्हते, तरी काहीजण कधीकधी भयानक चेहरा करून पाहत होते'." <ref>Marie Amélie, 356; (17 April 1827); Antonetti, 527.</ref> [[चित्र:CHARLES_X_IN_THE_ROLE_OF_THE_GREAT_NUTCRACKER.jpg|इवलेसे|२५ जुलैचा महान 'नटक्रॅकर'(अडकिट्टा, पश्चिमात्य संस्कृतीत एक पात्र). या व्यंगचित्रात, दहावे शार्ल 'सनद' असे लिहिलेला चेंडू दातांनी फोडण्याचा प्रयत्न करतो, पण त्यांना तो फोडता येत नाही.]] ३० एप्रिल रोजी, राजघराण्याशी आक्षेपार्ह वागल्याच्या अशा कारणावरून, राजाने पॅरिसच्या राष्ट्रीय रक्षकांना अचानक बरखास्त केले. हा नागरिकांचा एक स्वयंसेवी गट होता, ज्याला पूर्वी राजेशाही आणि जनता यांच्यातील एक विश्वासार्ह दुवा मानले जात होते. समंजस लोकांना याचा धक्का बसला: ही बातमी ऐकल्यावर [[ऱ्हाइनलांड|ऱ्हाइनलांडमधील]] एका सरदाराने लिहिले, "असे करायला सांगण्यापेक्षा [माझे] डोकं कापलेलं बरं: क्रांती घडवण्यास आवश्यक असलेला एकमेव पुढील उपाय म्हणजे परिनिरीक्षण." १७ मार्च १८३० रोजी, प्रतिनिधी सभागृहात बहुमताने राजा आणि [[जुल्स द पोलोन्याक|पोलिन्याकच्या]] मंत्रालयाविरुद्ध अविश्वास प्रस्ताव, [[२२१ चे संबोधन]], मंजूर केला. दुसऱ्या दिवशी, शार्लने संसद विसर्जित केली आणि निवडणुका दोन महिन्यांसाठी पुढे ढकलून विरोधकांना घाबरवले. या काळात, उदारमतवाद्यांनी "२२१" जणांना लोकप्रिय नायक म्हणून गौरवले, तर दुसरीकडे [[फ्रान्सचे विभाग|फ्रान्सच्या विभागांमध्ये]] जिल्हाधिकारांची अदलाबदल होत असल्याने सरकारला देशभरात पाठिंबा मिळवण्यास कठीण होते. त्यानंतर ५ ते १९ जुलै १८३० दरम्यान विधानसभेच्या निवडणुका झाल्या. उदारमतवादी विरोधी पक्षाने पोलिन्याकच्या समर्थकांवर २७४-१४३ अशा बहुमताने जवळपास प्रत्येक ३ पैकी २ जागा जिंकल्या. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=c7aQqFo43EMC&pg=PA238|title=Re-Writing the French Revolutionary Tradition: Liberal Opposition and the Fall of the Bourbon Monarchy|last=Alexander|first=Robert|date=2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-43764-6|location=New York|pages=238, 285}}</ref> रविवारी, २५ जुलै १८३० रोजी, राजाने पोलिन्याकच्या संमतीने, हुकूमनाम्याद्वारे १८१४ च्या सनदेत बदल करण्याची सुरुवात केली. त्यांचे हुकूमनामे, ज्यांना [[जुलै अध्यादेश]] म्हणतात, प्रतिनिधी सभागृह बरखास्त केले, वृत्तपत्र स्वातंत्र्याची मुस्कटदाबी केली, व्यापारी मध्यमवर्गाला भविष्यातील निवडणुकांमधून वगळले आणि नवीन निवडणुका जाहीर केल्या. सोमवारी, २६ जुलै रोजी, हे हुकूमनामे पॅरिसमधील अग्रगण्य पुराणमतवादी वृत्तपत्र ''ले मॉनितोर'' मध्ये प्रकाशित झाले. मंगळवारी, २७ जुलै रोजी एक क्रांती सुरू झाली आणि शेवटी बूर्बों राजेशाहीचा अंत केला. == जुलै १८३० च्या घटना == === सोमवार, २६ जुलै १८३० === [[चित्र:Lar7_cogniet_001z.jpg|इवलेसे|''जुलै १८३० मधील दृश्ये'', लेओं कोन्यें यांनी काढलेले चित्र, ज्यात अधिक उज्ज्वल फ्रेंच प्रजासत्ताकामध्ये होणारे परिवर्तन दर्शवते.]] उष्ण आणि कोरडा उन्हाळा होता, ज्यामुळे ज्यांच्याकडे पैसे होते ते पॅरिस सोडून गावाला गेले. बहुतेक व्यावसायिकांना ते शक्य नव्हते, आणि म्हणूनच सेंट-क्लाउड "अध्यादेशां"बद्दल समजणाऱ्यांमध्ये ते पहिले होते, ज्यांनी त्यांना प्रतिनिधी सभागृहासाठी उमेदवार म्हणून निवडणूक लढवण्यास बंदी घातली होती. ज्यांना सर्वोच्च सामाजिक प्रतिष्ठा हवी होती, त्यांच्यासाठी असे सदस्यत्व अपरिहार्य होते. चिडून, ''बूर्स''ने कर्ज देणे बंद केले आणि व्यावसायिकांनी आपले कारखाने बंद केले. कामगारांना रस्त्यावर हाकलून दिले, जेणेकरून ते स्वतःची सोय स्वतःच करतील. उन्हाळ्याच्या सुरुवातीपासून वाढत असलेलीच बेरोजगारी मोठ्या प्रमाणात वाढली. "त्यामुळे मोठ्या संख्येने कामगारांना निषेध करण्याशिवाय अजून काही काम नव्हते." <ref name="Mansel238">{{Harvard citation no brackets|Mansel|2001|p=238}}</ref> जरी ''जूर्नाल दे देबा'', ''ले मॉनितोर'', आणि ''ले काँस्तितुशॉनेल'' सारख्या वृत्तपत्रांनी नवीन कायदे पाळत प्रकाशन आधीच बंद केले होते, तरी शहरातील १२ वृत्तपत्रांमधील जवळपास ५० पत्रकार ''ले नास्यॉनाल'' च्या कार्यालयात जमले. तिथे त्यांनी एका सामूहिक निषेध पत्रावर सही केली आणि आपली वृत्तपत्रे सुरूच राहतील अशी शपथ घेतली. <ref name="Mansel238">{{Harvard citation no brackets|Mansel|2001|p=238}}</ref> त्या संध्याकाळी, जेव्हा पोलिसांनी एका वृत्तपत्र मुद्रणालयावर छापा टाकून तस्करीची वृत्तपत्रे जप्त केली, तेव्हा उकाड्याने हैराण झालेल्या, बेरोजगार जमावाने " ''À bas les Bourbons!'' " ("बूर्बों मुर्दाबाद!") आणि " ''Vive la Charte!'' " ("सनद चिरायू होवो!") अशा कोपविष्ट घोषणा करत त्यांचे स्वागत केले. पत्रकार अर्मां कारेल यांनी ''ले नास्यॉनाल''च्या दुसऱ्या दिवसाच्या अंकात लिहिले:<blockquote>फ्रान्स... स्वतः सरकारच्यामुळेच पुन्हा क्रांतीच्या खाईत लोटला जातो... कायदेशीर व्यवस्था आता संपली आहे, <u>बळ</u> वापरणे सुरू झाले आहे... आपण आता ज्या परिस्थितीत आहोत, त्यात आज्ञापालन करणे हे कर्तव्य राहिलेले नाही... आपला स्वतःचा प्रतिकार कितपत वाढवायचा, याचा निर्णय फ्रान्सलाच घ्यावा लागेल. <ref>{{Harvard citation no brackets|Pinkney|1972}}; {{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=3H0vAAAAMAAJ|title=Mémoires de Madame de Rémusat 1802-1808|last=de Rémusat|first=Madame|date=1880|publisher=Calmann Lévy|volume=2|pages=313–314|language=fr|author-link=Madame de Rémusat}}; Lendré 107</ref></blockquote> === मंगळवार, २७ जुलै १८३०: पहिला दिवस === [[चित्र:Saisie_des_presses_du_National.jpg|उजवे|इवलेसे|''ले नास्यॉनाल''च्या मुद्रणालयांवर कब्जा, क्रांतीला चालना देणारी एक घटना. पॅरिस, २७ जुलै.]] दिवसभर, जसजशी गर्दी वाढत गेली, तसतसे पॅरिसमध्ये शांतता पसरली. दुपारी ४:३० वाजता पॅरिसच्या पहिल्या लष्करी विभागाच्या आणि शाही रक्षकांच्या सैन्याच्या कमांडरांना त्यांचे सैन्य आणि तोफा, [[त्वीलीरीचा राजवाडा|त्वीलीरीच्या]] समोरील [[प्लास दु कारुजेल]], [[प्लास वांदोम]] आणि [[प्लास दे ला बास्तीय]] येथे एकत्रित होण्याचे आदेश दिले. सुव्यवस्था राखण्यासाठी आणि लुटारूंपासून बंदुकीच्या दुकानांचे संरक्षण करण्यास, संपूर्ण शहरात लष्करी गस्त ठेवण्यात, मजबूत आणि विस्तारित करण्यात आली. तरीही, शस्त्रागारे किंवा दारूगोळ्याचे कारखान्यांच्या संरक्षणासाठी कोणतीही उपाययोजना केली नाही. थोड्या वेळासाठी, ती खबरदारी अकाली वाटली, पण ७:०० वाजता संध्याकाळी, अंधार पडू लागताच, लढाई सुरू झाली. "सैनिकांपेक्षा पॅरिसचे नागरिकच आक्रमक होते. वरच्या खिडक्यांमधून रस्त्यावरील सैनिकांवर फरशीचे दगड, कौले आणि फुलदाण्यांचा वर्षाव होऊ लागला". <ref>{{Harvard citation no brackets|Mansel|2001|p=239}}.</ref> सुरुवातीला, सैनिकांनी हवेत इशारा म्हणून गोळीबार केला. पण रात्र संपण्यापूर्वी, एकवीस नागरिक मारले गेले. त्यानंतर दंगलखोरांनी त्यांच्या एका मृत निषेधकर्ताचा मृतदेह रस्त्यांवरून फिरवत " ''Mort aux Ministres !'' ''À bas les aristocrates !'' " ("मंत्री मुर्दाबाद! उमराव मुर्दाबाद!") अशा घोषणा दिल्या. === बुधवार, २८ जुलै १८३०: दुसरा दिवस === [[चित्र:Prise_de_l'Hôtel_de_ville_-_le_Pont_d'Arcole.JPG|इवलेसे|अमेडी बुर्जुआ यांनी हॉटेल द व्हिलचा ताबा घेतला (१७८९ मध्ये, आणि नंतर १८४८ व १८७० मध्ये क्रांतिकारक तेथे गेले होते).]] पॅरिसमध्ये रात्रभर लढाई चालू राहिली. एका प्रत्यक्षदर्शीने लिहिले:<blockquote>आत्ताच सव्वा आठ वाजले असतील, आणि आधीच आरडाओरडा आणि गोळीबाराचे आवाज ऐकू येत आहेत. व्यवहार पूर्णपणे ठप्प झाली आहे.... रस्त्यांवरून गर्दी धावत आहे... तोफा आणि गोळीबाराचा आवाज अधिकाधिक मोठा होत आहे... ''" À bas le roi ! "'' '', " À la guillotine !!'' ''"'' ["राजाचा नाश असो!", " गिलोटीनला पाठवा!!"] अशा घोषणा ऐकू येत आहेत.... <ref>{{Harvard citation no brackets|Olivier|1951|p=247}}.</ref></blockquote>दहाव्या शार्लने शाही रक्षकांचे मेजर-जनरल, मार्शल ओगिस्त मार्मों, रागुसाचे ड्यूक, यांना दंगांना दडपण्याचा आदेश दिला. मार्मों स्वतः उदारमतवादी होते आणि मंत्रालयाच्या धोरणाच्या विरोधात होते, पण ते राजांशी घट्टपणे संबधित होते कारण त्यांना असे वाटत होते की ते त्यांचे कर्तव्य आहे; आणि कदाचित १८१४ मध्ये नेपोलियनला सोडून जाण्याच्या त्यांच्या सर्वमान्य आणि मोठ्या प्रमाणावर टीका झालेल्या कृतीमुळे ते अलोकप्रिय झाले होते. राजा सें-क्लू येथेच राहिले, पण त्यांचे मंत्री त्यांना पॅरिसमधील घडामोडींची माहिती देत होते. त्या मंत्र्यांचा आग्रह होता की दंगलखोरांचा दारुगोळा संपताच ही दंगा थांबून जाईल. [[चित्र:Révolution_de_1830_-_Combat_devant_l'hôtel_de_ville_-_28.07.1830.jpg|डावे|इवलेसे|<nowiki>२८ जुलै १८३० रोजी नगर भवनेसमोर झालेली लढाई</nowiki>, जां-व्हिक्तोर श्नेत्स यांनी काढलेले]] मार्मोंची योजना अशी होती की शाही रक्षक आणि शहरातील सैन्याच्या उपलब्ध तुकड्यांनी शहरातील महत्त्वाचे रस्त्यांचे आणि पूलांचे रक्षण करावे, तसेच पॅले रॉयाल, पॅले दे जुस्तीस आणि ओतेल दे व्हील यांसारख्या महत्त्वाच्या इमारतींचे संरक्षण करावे. ही योजना अविचारी आणि अत्यंत महत्त्वाकांक्षी होती; <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Paris in July and August 1830: An Historical Narration of the Revolution of the 27th, 28th and 29th of July 1830; Its Causes and Effects; The Orders ... With Its Modifications; And the Celebrate|last=Sadler|first=Percy|date=February 2, 2018|publisher=Forgotten Books|isbn=978-0267552597}}</ref> फक्त हे नाही की पुरेसे सैन्यच नव्हते, तर रसदही खूप अपुरी होत्या. शाही रक्षक दल सध्या तरी बहुतांशी निष्ठावान होते, पण त्याच्याशी संलग्न असलेल्या मुख्य तुकड्यांमध्ये दोलायमानता होती: सैनिकांची एक लहान पण वाढणारी संख्या पळून जात होती; काही जण केवळ गुपचूप निसटत होते काही जण आपल्याला कोण पाहत आहे याची पर्वा न करता निघून जात होते. पॅरिसमध्ये, बूर्बों विरोधी पक्षाच्या एका समितीने, ज्यात साहूकार [[जाक लाफीत]], [[कासिमीर प्येर पेरीएर|कासिमीर पेरीएर]], सेनापती [[एत्येन मॉरीस जेरार|एत्येन जेरार]] आणि [[जॉर्ज मुताँ|जॉर्ज मुताँ, लोबाऊचे काउंट]] यांच्यासह इतरही होते, एक याचिका तयार करून सही केली होती, ज्यात त्यांनी ''अध्यादेशांना'' मागे घेण्याची मागणी केली होती. ही याचिका "राजावर नव्हे, तर त्यांच्या मंत्र्यांवर" टीका करणारी होती, आणि त्याद्वारे दहाव्या शार्लच्या या धारणेला खोडून काढत होती की त्यांचे उदारमतवादी विरोधक त्यांच्या राजवंशाचे शत्रू आहेत. <ref>{{Harvard citation no brackets|Mansel|2001|p=245}}.</ref> याचिकेवर सही केल्यानंतर, समितीचे सदस्य लढाया थांबवण्याची विनंती करण्यासाठी आणि सें-क्लू व पॅरिस यांच्यात मध्यस्थी करण्याची याचना करण्यासाठी थेट मार्मोंकडे गेले. मार्मोंने याचिका स्वीकारली, पण सांगितले की तोडगा निघण्यासाठी पॅरिसच्या लोकांना आधी शस्त्रे सोडावी लागतील. निराश झाले असले तरी हताश न होता, त्या गटाने राजाचे मुख्य मंत्री, पॉलिन्याक – " ''चपला घातलेली [[जोन ऑफ आर्क|आर्कची जोन]]'' " – यांचा शोध घेतला. पॉलिन्याककडून त्यांना आणखीच निराशाजनक प्रतिसाद मिळाला. त्याने त्यांना भेटण्यासच नकार दिला, कदाचित त्याला माहित होते की चर्चा करण्यात काही अर्थ नसणार. <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[विकिपीडिया:संदर्भ द्या|<span title="This citation requires a reference to the specific page or range of pages in which the material appears. (October 2018)">पृष्ठ&nbsp;मार्मोंप्रमाणेच</span>]]'' &#x5D;</sup> माहित होते की दहावा शार्ल फ्रान्सच्या सिंहासनाच्या सुरक्षिततेसाठी आणि प्रतिष्ठेसाठी ''अध्यादेश'' अत्यावश्यक मानत होते. त्यामुळे, राजाने ''अध्यादेश'' मागे घेतले नाहीत. संध्याकाळी ४ वाजता, दहाव्या शार्लने मार्मोंच्या प्रमुख सहायकांपैकी एक असलेल्या कर्नल कोम्येरुफ्स्की यांचे स्वागत केले. कर्नल मार्मोंकडून महाराजांसाठी एक चिठ्ठी घेऊन आले होते:<blockquote>महाराज, ही आता दंगल राहिलेली नाही, ही एक क्रांती आहे. महाराज, शांतता प्रस्थापित करण्यासाठी आपण तातडीने उपाययोजना करणे आवश्यक आहे. राजमुकुटाचा सन्मान अजूनही वाचवता येऊ शकतो. उद्या कदाचित, वेळच उरणार नाही... मी महाराजांच्या आदेशांची आतुरतेने वाट पाहत आहे. <ref>{{Harvard citation no brackets|Mansel|2001|p=247}}.</ref></blockquote>राजाने पॉलिन्याकला सल्ला विचारला, आणि प्रतिकार करण्याचा सल्ला मिळाला. === गुरुवार, २९ जुलै १८३०: तिसरा दिवस === [[चित्र:Révolution_de_1830_-_Combat_de_la_rue_de_Rohan_-_29.07.1830.jpg|इवलेसे|''रु द रोहनची लढाई'', [[इपॉलीत लेकॉन्त]]]] <blockquote>"ते (राजा आणि मंत्री) पॅरिसला येत नाहीत," असे कवी, कादंबरीकार आणि नाटककार [[आल्फ्रेद द विन्यी]] यांनी लिहिले, "लोक त्यांच्यासाठी मरत आहेत... एकही राजकुमार आलेला नाही. रक्षकांचे बिचारे सैनिक आदेशांशिवाय, दोन दिवसांपासून भाकरशिवाय, सगळीकडे शोधले जात आहेत आणि लढत आहेत." <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Journal d'un poète|title-link=s:fr:Journal d’un poète|last=de Vigny|first=Alfred|year=1867|pages=33|language=fr}}</ref></blockquote>कदाचित त्याच कारणामुळे, शाहीवाद कुठेही दिसत नव्हते; कदाचित दुसरे कारण हे होते की आता बंडखोर सुसंघटित आणि उत्तम प्रकारे शस्त्रसज्ज झाले होते. केवळ एक दिवस आणि एका रात्रीत, संपूर्ण शहरात ४,००० हून जास्त अडथळे उभारले गेले होते. क्रांतिकारकांचा तिरंगी ध्वज – ‘जनतेचा ध्वज’ – घरांवर फडकत होता, आणि त्यापैकी अधिकाधिक इमारती महत्त्वाच्या होत्या. [[चित्र:Arrivée_du_Duc_d'Orléans_au_Palais-Royal.jpg|डावे|इवलेसे|जां-बातिस्त कार्बीये यांनी काढलेले ''दुक द्'ओर्लेआंस (लुई फिलिप)चे पॅले-रॉयललाआगमन'.'']] मार्मोंकडे सें-देनी, व्हिन्सें, लुनेव्हिल किंवा सें-ओमेर येथून अजून सैन्य पुकारण्याचा पुढाकार ना प्रसंगावधान होता; तसेच त्यांनी राखीव सैनिकांकडून किंवा दहाव्या शार्लशी अजूनही एकनिष्ठ असलेल्या पॅरिसवासीयांकडूनही मदत मागितली नाही. बूर्बों विरोधी पक्ष आणि क्रांतीच्या समर्थकांनी पॉलिन्याक व इतर मंत्र्यांना अटक करण्याची मागणी करत त्यांच्या मुख्यालयावर गर्दी केली, तर बूर्बों समर्थक आणि शहरातील नेत्यांनी दंगलखोरांना आणि त्यांच्या सूत्रधारांना अटक करण्याची मागणी केली. मार्मोंने दोन्हीही विनंतींवर कारवाई करण्यास नकार दिला आणि त्याऐवजी राजाच्या आदेशाची वाट पाहू लागला. दुपारी १:३० पर्यंत, [[त्विलरी राजवाडा]] लुटला गेला. राजाची विधवा सून आणि सिंहासनाच्या वारसाची आई, डचेस द बेरी हिचा गौन घातलेला, केसांमध्ये पिसे आणि फुले माळलेला एक माणूस राजवाड्याच्या खिडकीतून ओरडला: ' ''Je reçois! Je reçois!'' ' ('मी स्वीकारते! मी स्वीकारते!', अर्थ: "दरबार भरली आहे! दरबार भरली आहे!") इतरांनी राजवाड्याच्या तळघरातून वाईन पिली. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://ebooks-bnr.com/ebooks/pdf4/chateaubriand_memoires_outre_tombe3.pdf|title=Mémoires d'Outre-Tombe|last=de Chateaubriand|first=François-René|publisher=[[National Library of France]]|year=1849|volume=3|page=120}}; Fontaine II, 849 (letter of 9 August 1830).</ref> त्याच दिवशी सकाळी, [[लूव्र संग्रहालय|लुव्र राजवाडा]] त्याहूनही वेगाने लुटला गेला. जमावाचा सामना करत असलेल्या आणि मार्मोंच्या आदेशानुसार स्वतःवर गोळीबार होईपर्यंत गोळीबार न करण्याच्या शाही सैन्याच्या स्विस सैनिकांना त्यांच्या अधिकाऱ्यांनी मागे घेतले, कारण त्यांना १० ऑगस्ट १७९२ रोजी त्विलरी राजवाड्यावर हल्ला झाला तेव्हा झालेल्या स्विस रक्षकांच्या हत्याकांडाची पुनरावृत्ती होण्याची भीती होती. दुपारपर्यंत सर्वात मोठी लूट, ओतेल द व्हिल, ताब्यात घेतली होती. या तीन दिवसांत झालेली लूटमार आश्चर्यकारकपणे कमी होती. ; केवळ [[लूव्र संग्रहालय|लूव्रमध्येच]] नव्हे — जिथे लोकांनी चित्रांचे आणि कलावस्तूंचे रक्षण केले — तर त्विलरी, पॅले द जुस्तीस, आर्चबिशपचा राजवाडा आणि इतर ठिकाणीही. काही तासांनंतर, राजकारण्यांनी त्या उद्ध्वस्त इमारतमध्ये प्रवेश केला आणि तात्पुरते सरकार स्थापन करण्यास सुरुवात केली. पुढील काही दिवस शहरात ठिकठिकाणी चकमकी होत असल्या तरी, क्रांती सर्वार्थाने संपली होती. == निकाल == [[चित्र:Vernet_-_31_juillet_1830_-_Louis-Philippe_quitte_le_Palais-Royal.jpg|इवलेसे|''ओर्लेआन्साचा ड्यूक पॅले-रॉयाल सोडताना'', ओरास वर्ने, १८३२]] जुलै १८३० च्या क्रांतीने आणखी एका सांविधानिक राजेशाही तयार केली. २ ऑगस्ट रोजी, दहावा शार्ल आणि त्याचा मुलगा युवराजाने सिंहासनावरील आपले हक्क सोडून दिले आणि ते ब्रिटनला निघून गेले. चार्ल्सची इच्छा होती की त्यांचा नातू, बोर्दूचा ड्यूक, हेन्री पाचवे म्हणून सिंहासनावर बसेल, पण हंगामी सरकारमधील राजकारण्यांनी त्याऐवजी ओर्लेआन्स घराण्यातील आपला दूरचा चुलतभाऊ, लुई फिलिप यांना सिंहासनावर बसवले, जे सांविधानिक राजा म्हणून राज्य करण्यास सहमत झाले आणि ही राजवट [[जुलै राजेशाही]] म्हणून ओळखली जाऊ लागली. बूर्बों राजवंशाच्या हद्दपार झालेल्या वरिष्ठ वंशाच्या समर्थकांना [[विधीवादी (फ्रान्सची राजेशाही)|विधीवादी (''Légitimistes'')]] म्हणून ओळखले जाऊ लागले. [[प्लास दे ला बास्तीय|प्लेस दे ला बास्टिल]] येथे असलेला जुलै स्तंभ, या क्रांतीच्या घटनांच्या स्मरणार्थ उभारला आहे. १८३२ मध्ये, उठावाच्या परिणामांमुळे आणि त्यामागील हेतूंमुळे निराश झालेल्या पॅरिसवासी प्रजासत्ताकवाद्यांनी, [[जून बंड]] म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या घटनेत उठाव केला. जरी हे बंड एका आठवड्यापेक्षा कमी काळात चिरडले गेले, तरी जुलै राजेशाही संशयात राहिली; दक्षिणपंथ आणि वामपंथ दोन्ही गटांना ती वेगवेगळ्या कारणांमुळे नापसंत होती, आणि शेवटी [[फ्रान्सची तिसरी क्रांती|१८४८ मध्ये ती उलथवून टाकण्यात]] आली. == चित्र दालन == <gallery mode="nolines" widths="200" heights="200"> चित्र:Lepoittevin--Souvenirs_patriotiques_no_1--1830--Rijksmuseum.jpg|अल्ट=Eugène Lepoittevin, Souvenirs patriotiques no. 1, 1830, Rijksmuseum| [[ओजेन लेप्वात्वें]], ''Souvenirs patriotique'' क्र. १, १८३०, रेइक्समिजेयिम चित्र:Souvenirs_patriotiques_no_2_par_Eugène_Lepoittevin.jpg|अल्ट=Eugène Lepoittevin, Souvenirs patriotiques no. 2, 1830, Bibliothèque nationale de France| [[ओजेन लेप्वात्वें]], ''Souvenirs patriotiques'' क्र. २, १८३०, फ्रान्सचे राष्ट्रीय ग्रंथालय चित्र:Lepoittevin--Souvenirs_patriotiques_no_3--1830--Rijksmuseum.jpg|अल्ट=Eugène Lepoittevin, Souvenirs patriotiques no. 3, 1830, Rijksmuseum| [[ओजेन लेप्वात्वें]], ''Souvenirs patriotiques'' क्र. ३, १८३०, रेइक्समिजेयिम चित्र:Eugène_Lepoittevin,_studies_of_soldiers_and_a_dead_horse,_1830,_Rijksmuseum.jpg|अल्ट=Eugène Lepoittevin, studies of soldiers and a dead horse, 1830, Rijksmuseum| [[ओजेन लेप्वात्वें]], सैनिक आणि मृत घोड्याचे चित्रण, १८३०, रेइक्समिजेयिम चित्र:Eugène_Lepoittevin,_28_Juillet_1830_lithograph.jpg| [[ओजेन लेप्वात्वें]], ''२८ जुलै १८३०: Premier Rassemblement des Citoyens et des Elèves de l'école Polytechnique Place du Panthéon'', १८३० चित्र:J-B_Goyet--Une_Famille_Parisienne--01_(cropped).jpg|अल्ट=Jean-Baptiste Goyet, Une Famille Parisienne (le 28 Juillet 1830), 1830.| [[जां-बातिस्त ग्वाये]], ''Une Famille Parisienne (२८ जुलै १८३०)'', १८३०. चित्र:J-B_Goyet--Une_Famille_Parisienne--02.jpg|अल्ट=Jean-Baptiste Goyet, Une Famille Parisienne (le 30 Juillet 1830), 1830.| [[जां-बातिस्त ग्वाये]], ''Une Famille Parisienne (३० जुलै १८३०)'', १८३०. </gallery> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} === स्रोत === * {{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/frenchrevolution0000pink|title=The French Revolution of 1830|last=Pinkney|first=David H.|publisher=[[Princeton University Press]]|year=1972|isbn=978-0-691-05202-1|location=Princeton (N.J.)|author-link=David H. Pinkney|url-access=registration}} * {{स्रोत पुस्तक|title=Paris Between Empires: Monarchy and Revolution 1814-1852|title-link=Paris Between Empires, 1814–1852|last=Mansel|first=Philip|date=2001|publisher=[[St. Martin's Press]]|isbn=978-0-312-98660-5|location=London|author-link=Philip Mansel}} [[वर्ग:फ्रान्स सहभागी असलेली युद्धे]] [[वर्ग:फ्रान्सचा इतिहास]] [[वर्ग:फ्रेंच राज्यक्रांती]] te0fl0954d8pilw9w6vo2pbvx3ht2jq 2701182 2701122 2026-08-12T02:49:16Z TheonlyPuneriintown 157039 शुद्धलेखन 2701182 wikitext text/x-wiki '''फ्रान्सची दुसरी क्रांती''' ( [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]: Révolution de Juillet ), ज्याला '''जुलै क्रांती'''सुद्धा म्हणतात, ही १७८९-९९ च्या [[फ्रेंच राज्यक्रांती|पहिल्या]] फ्रेंच क्रांतीनंतरची दुसरी फ्रेंच क्रांती होती. यामुळे फ्रेंच [[बूर्बों घराणा|बूर्बों]] सम्राट, राजा [[फ्रान्सचा दहावा शार्ल|दहावा शार्ल]], यांची पदच्युती झाली आणि त्यांचे चुलत भाऊ, [[ओर्लेयोंचे ड्यूक]] [[फ्रान्सचे लुई फिलिप पहिले|लुई फिलिप]], गादीवर आले, ज्यांनी फ्रान्सचे शेवटचे राजा म्हणून १८ वर्षे राज्य केले. १८३० च्या क्रांतीने त्या दिवसापासून एक स्थित्यंतर घडली, कारण [[जुलै राजेशाही|जुलै राजेशाहीद्वारे]] [[संवैधानिक राजेशाही]] पुनर्स्थापित झाली; बूर्बों घराण्याचे निश्चितपणे पतन होऊन त्यांचे [[कनिष्ठ शाखा]], ओर्लेयों घराण्याचे वर्चस्व प्रस्थापित झाले; आणि वंशपरंपरागत हक्काच्या तत्त्वाच्या जागी लोकसार्वभौमत्वाचे तत्त्व प्रस्थापित झाले. बूर्बों घराण्याच्या समर्थकांना विधीवादी (''Légitimistes'') म्हटले जाऊ लागले आणि लुई फिलिपच्या समर्थकांना [[ओर्लेयोंवादी (फ्रान्सची राजेशाही)|ओर्लेयोंवादी (''Orléanistes'')]] म्हणून ओळखले जाऊ लागले. याव्यतिरिक्त, [[नेपोलियन बोनापार्ट|नेपोलियनच्या]] वारसांना परत आणण्याचे समर्थन करणारे [[बोनापार्टवादी|बोनापार्टवादी (Bonapartistes)]] सुद्धा होते. सिंहासनावरील १८ अस्थिर वर्षांनंतर, [[फ्रान्सची तिसरी क्रांती|फ्रान्सच्या तिसऱ्या क्रांतीत]] लुई-फिलिप यांना पदच्युत केले आणि त्याच वर्षी [[फ्रान्सचा तिसरा नेपोलियन|लुई नेपोलियनने]] बोनापार्टवाद्यांना पुन्हा सत्तेवर आणले. == पार्श्वभूमी == [[पॅरिसचा तह (१८१४)|मे १८१४ मध्ये]] नेपोलियनच्या फ्रान्सचा पराभव आणि शरणागतीनंतर, पूर्ण युरोप आणि खास तर फ्रान्समध्ये गोंधळ होता. खंडाचा राजकीय नकाशा नव्याने तयार करण्यास व्हिएन्ना परिषद भरली. अनेक युरोपीय देशांनी या परिषदेत भाग घेतला, पण निर्णय घेणे चार प्रमुख सत्तांच्या नियंत्रणाखाली होती: [[ऑस्ट्रियन साम्राज्य]], ज्याचे प्रतिनिधि मुख्यमंत्री युवराज मेटनीश होते; [[ग्रेट ब्रिटन व आयर्लंडचे संयुक्त राजतंत्र]], ज्याचे प्रतिनिधि परराष्ट्र सचिव व्हिस्काउंट कॅसलरे होते; [[रशियन साम्राज्य|रूसी साम्राज्य]], ज्याचे प्रतिनिधि [[रशियाचा पहिला अलेक्झांडर|सम्राट अलेक्झांडर पहिले]] होते; आणि [[प्रशिया]], ज्याचे प्रतिनिधि राजा फ्रीडरिश विल्हेल्म तिसरे होते. === दहाव्या शार्लचे राज्य === [[चित्र:Sir_Thomas_Lawrence_(1769-1830)_-_Charles_X_(1757-1836),_King_of_France_-_RCIN_405138_-_Royal_Collection.jpg|इवलेसे|थॉमस लॉरेन्स यांनी १८२५ मध्ये रंगवलेले दहाव्या शार्लचे चित्र]] १६ सप्टेंबर १८२४ रोजी, अनेक महिन्यांच्या आजारानंतर, ६८ वर्षांचे लुई अठरावे यांचे निधन झाले. त्यांना मूलबाळ नसल्यामुळे, त्यांचे धाकटे भाऊ, शार्ल, वय ६६, यांना फ्रान्सच्या सिंहासनावर बसले. ते अधिक प्रतिगामी राजकारणासाठी ओळखले जात होते. २७ सप्टेंबर रोजी दहाव्या शार्लने लोकांच्या प्रचंड उत्साहात पॅरिसमध्ये राजप्रवेश केला. चार्ल्स यांचा राज्याभिषेक २९ मे १८२५ रोजी रेंस कॅथेड्रल येथे झाला. एका भव्य समारंभात राजाने सनदेचे पालन करण्याची तसेच फ्रान्सच्या प्राचीन "मूलभूत कायद्यांचे" पालन करण्याची शपथ घेतली. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=CQowmIj8D4sC|title=The Perilous Crown: France Between Revolutions, 1814-1848|last=Price|first=Munro|publisher=[[Pan Macmillan]]|year=2010|isbn=978-0-330-53937-1|page=119}}</ref> समारंभादरम्यान, राजाला शहराच्या किल्ल्या सुपूर्द करताना, सेनचे जिल्हाधिकारी यांनी घोषित केले: "आपल्या नवीन राजाचा अभिमान बाळगून, पॅरिस आपल्या भव्यतेने शहरांची राणी बनण्याची आकांक्षा बाळगू शकते, जसे तिचे लोक आपल्या निष्ठेत, भक्तीत आणि प्रेमात अग्रगण्य बनण्याची आकांक्षा बाळगतात." <ref>{{Harvard citation no brackets|Mansel|2001}}</ref> आठ महिन्यांनंतर, नवीन राजाबद्दल राजधानीतील लोकांचा दृष्टिकोन खूप बिघडला होता. जनमतातील या मोठ्या बदलाची कारणे अनेक होती, पण त्याची मुख्य दोन कारणे: * [[युखरिस्ट|युखरिस्टचा]] अपमान करणाऱ्या कोणालाही मृत्युदंडाची शिक्षा देणे. * [[फ्रेंच राज्यक्रांती|पहिल्या क्रांती]] आणि नेपोलियनच्या पहिल्या साम्राज्याद्वारे जप्त केलेल्या मालमत्तेसाठी आर्थिक भरपाईची तरतूद—ही भरपाई "क्रांतीचे शत्रू" म्हणून घोषित केलेल्या कोणत्याही व्यक्तीला, मग ती कुलीन असो का नसो, दिली जाणार होती. पहिल्याच्या टीकाकारांनी राजा आणि त्याच्या नवीन मंत्रालयावर कॅथलिक चर्चला खूश करण्याचा आणि असे करून १८१४ च्या सनदेत नमूद केलेल्या धार्मिक विश्वासाच्या समानतेच्या हमीचे उल्लंघन करण्याचा आरोप केला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ebsco.com/|title=July Revolution {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research|website=EBSCO|language=en|access-date=2025-09-06}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=King of the World The Life of Louis XIV|last=Mansel|first=Philip|publisher=The university of Chicago Press}}</ref> दुसरा मुद्दा, म्हणजे आर्थिक नुकसानभरपाईचा, पहिल्यापेक्षा जास्ती संधीसाधू होता. राजेशाहीच्या पुनर्संस्थापनेपासून, स्थावर मालमत्ता बाजारातील अनिश्चितता कमी किंवा नाहीशी करण्यास मालमत्तेच्या मालकीचे प्रश्न निकाली काढण्याची मागणी सगळ्या गटांकडून होत होती. <ref>{{Harvard citation no brackets|Mansel|2001|p=200}}</ref> पण विरोधकांनी, ज्यांतील बरेच जण निराश बोनापार्टवादी होते, अशी कुजबुज सुरू केली की, जे विरोधक देश सोडून गेले नव्हते त्यांना लज्जित करण्यास दहाव्या शार्लने हा प्रस्ताव मांडत आहेत. ते म्हणे की, हे दोन्ही उपाय म्हणजे १८१४ च्या सनदेचा नाश घडवून आणण्यास रचलेला एक चलाख डाव होता. आतापर्यंत, पॅरिसच्या लोकांमध्ये राज्यघटनेची आणि [[प्रतिनिधी सभागृहाची (फ्रान्स)|प्रतिनिधी सभागृहाची]] लोकप्रियता असल्यामुळे, राजाचे उच्चभ्रू वर्गासोबतचे—म्हणजेच बूर्बों समर्थक आणि बूर्बों विरोधक या दोघांसोबतचे—संबंध दृढ राहिले होते. हे सुद्धा आता बदलणार होते. १२ एप्रिल रोजी, खऱ्याखुऱ्या दृढ विश्वासाने आणि स्वातंत्र्याच्या भावनेने प्रेरित होऊन, प्रतिनिधी सभागृहाने वारसा हक्काचे कायदे बदलण्याचा सरकारचा प्रस्ताव स्पष्टपणे नकारला. लोकप्रिय वृत्तपत्र ''ले काँस्तितुशॉनेल''ने हा नकार "प्रति-क्रांतिकारक आणि प्रतिक्रियावादांवरील विजय" असल्याचे घोषित केले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/lapresselassault0000unse|title=La Presse à l'assaut de la monarchie|last=Ledré|first=Charles|date=1960|publisher=[[Armand Colin]]|page=70}}</ref> [[वरिष्ठ सभागृह (फ्रान्स)|वरिष्ठ सभागृह]] आणि प्रतिनिधी सभागृह या दोन्हींची लोकप्रियता प्रचंड वाढली, आणि राजा व त्यांच्या मंत्रिमंडळाची लोकप्रियता घटली. १६ एप्रिल १८२७ रोजी, शां द मार्समध्ये [[फ्रान्सचे शाही रक्षक|शाही रक्षकांची]] पाहणी करत असताना, राजाचे स्वागत टोचणाऱ्या मौनाने झाले आणि अनेक प्रेक्षकांनी राजाप्रती आपल्या टोप्या काढण्यास नकार दिला. दहाव्या शार्लने "नंतर [त्यांचे चुलत भाऊ] लुई फिलिपला सांगितले की, 'जरी तिथे असलेले लोक फारसे विरोधी नव्हते, तरी काहीजण कधीकधी भयानक चेहरा करून पाहत होते'." <ref>Marie Amélie, 356; (17 April 1827); Antonetti, 527.</ref> [[चित्र:CHARLES_X_IN_THE_ROLE_OF_THE_GREAT_NUTCRACKER.jpg|इवलेसे|२५ जुलैचा महान 'नटक्रॅकर'(अडकिट्टा, पश्चिमात्य संस्कृतीत एक पात्र). या व्यंगचित्रात, दहावे शार्ल 'सनद' असे लिहिलेला चेंडू दातांनी फोडण्याचा प्रयत्न करतो, पण त्यांना तो फोडता येत नाही.]] ३० एप्रिल रोजी, राजघराण्याशी आक्षेपार्ह वागल्याच्या अशा कारणावरून, राजाने पॅरिसच्या राष्ट्रीय रक्षकांना अचानक बरखास्त केले. हा नागरिकांचा एक स्वयंसेवी गट होता, ज्याला पूर्वी राजेशाही आणि जनता यांच्यातील एक विश्वासार्ह दुवा मानले जात होते. समंजस लोकांना याचा धक्का बसला: ही बातमी ऐकल्यावर [[ऱ्हाइनलांड|ऱ्हाइनलांडमधील]] एका सरदाराने लिहिले, "असे करायला सांगण्यापेक्षा [माझे] डोकं कापलेलं बरं: क्रांती घडवण्यास आवश्यक असलेला एकमेव पुढील उपाय म्हणजे परिनिरीक्षण." १७ मार्च १८३० रोजी, प्रतिनिधी सभागृहात बहुमताने राजा आणि [[जुल्स द पोलोन्याक|पोलिन्याकच्या]] मंत्रालयाविरुद्ध अविश्वास प्रस्ताव, [[२२१ चे संबोधन]], मंजूर केला. दुसऱ्या दिवशी, शार्लने संसद विसर्जित केली आणि निवडणुका दोन महिन्यांसाठी पुढे ढकलून विरोधकांना घाबरवले. या काळात, उदारमतवाद्यांनी "२२१" जणांना लोकप्रिय नायक म्हणून गौरवले, तर दुसरीकडे [[फ्रान्सचे विभाग|फ्रान्सच्या विभागांमध्ये]] जिल्हाधिकारांची अदलाबदल होत असल्याने सरकारला देशभरात पाठिंबा मिळवण्यास कठीण होते. त्यानंतर ५ ते १९ जुलै १८३० दरम्यान विधानसभेच्या निवडणुका झाल्या. उदारमतवादी विरोधी पक्षाने पोलिन्याकच्या समर्थकांवर २७४-१४३ अशा बहुमताने जवळपास प्रत्येक ३ पैकी २ जागा जिंकल्या. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=c7aQqFo43EMC&pg=PA238|title=Re-Writing the French Revolutionary Tradition: Liberal Opposition and the Fall of the Bourbon Monarchy|last=Alexander|first=Robert|date=2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-43764-6|location=New York|pages=238, 285}}</ref> रविवारी, २५ जुलै १८३० रोजी, राजाने पोलिन्याकच्या संमतीने, हुकूमनाम्याद्वारे १८१४ च्या सनदेत बदल करण्याची सुरुवात केली. त्यांचे हुकूमनामे, ज्यांना [[जुलै अध्यादेश]] म्हणतात, प्रतिनिधी सभागृह बरखास्त केले, वृत्तपत्र स्वातंत्र्याची मुस्कटदाबी केली, व्यापारी मध्यमवर्गाला भविष्यातील निवडणुकांमधून वगळले आणि नवीन निवडणुका जाहीर केल्या. सोमवारी, २६ जुलै रोजी, हे हुकूमनामे पॅरिसमधील अग्रगण्य पुराणमतवादी वृत्तपत्र ''ले मॉनितोर'' मध्ये प्रकाशित झाले. मंगळवारी, २७ जुलै रोजी एक क्रांती सुरू झाली आणि शेवटी बूर्बों राजेशाहीचा अंत केला. == जुलै १८३० च्या घटना == === सोमवार, २६ जुलै १८३० === [[चित्र:Lar7_cogniet_001z.jpg|इवलेसे|''जुलै १८३० मधील दृश्ये'', लेओं कोन्यें यांनी काढलेले चित्र, ज्यात अधिक उज्ज्वल फ्रेंच प्रजासत्ताकामध्ये होणारे परिवर्तन दर्शवते.]] उष्ण आणि कोरडा उन्हाळा होता, ज्यामुळे ज्यांच्याकडे पैसे होते ते पॅरिस सोडून गावाला गेले. बहुतेक व्यावसायिकांना ते शक्य नव्हते, आणि म्हणूनच सेंट-क्लाउड "अध्यादेशां"बद्दल समजणाऱ्यांमध्ये ते पहिले होते, ज्यांनी त्यांना प्रतिनिधी सभागृहासाठी उमेदवार म्हणून निवडणूक लढवण्यास बंदी घातली होती. ज्यांना सर्वोच्च सामाजिक प्रतिष्ठा हवी होती, त्यांच्यासाठी असे सदस्यत्व अपरिहार्य होते. चिडून, ''बूर्स''ने कर्ज देणे बंद केले आणि व्यावसायिकांनी आपले कारखाने बंद केले. कामगारांना रस्त्यावर हाकलून दिले, जेणेकरून ते स्वतःची सोय स्वतःच करतील. उन्हाळ्याच्या सुरुवातीपासून वाढत असलेलीच बेरोजगारी मोठ्या प्रमाणात वाढली. "त्यामुळे मोठ्या संख्येने कामगारांना निषेध करण्याशिवाय अजून काही काम नव्हते." <ref name="Mansel238">{{Harvard citation no brackets|Mansel|2001|p=238}}</ref> जरी ''जूर्नाल दे देबा'', ''ले मॉनितोर'', आणि ''ले काँस्तितुशॉनेल'' सारख्या वृत्तपत्रांनी नवीन कायदे पाळत प्रकाशन आधीच बंद केले होते, तरी शहरातील १२ वृत्तपत्रांमधील जवळपास ५० पत्रकार ''ले नास्यॉनाल'' च्या कार्यालयात जमले. तिथे त्यांनी एका सामूहिक निषेध पत्रावर सही केली आणि आपली वृत्तपत्रे सुरूच राहतील अशी शपथ घेतली. <ref name="Mansel238">{{Harvard citation no brackets|Mansel|2001|p=238}}</ref> त्या संध्याकाळी, जेव्हा पोलिसांनी एका वृत्तपत्र मुद्रणालयावर छापा टाकून तस्करीची वृत्तपत्रे जप्त केली, तेव्हा उकाड्याने हैराण झालेल्या, बेरोजगार जमावाने " ''À bas les Bourbons!'' " ("बूर्बों मुर्दाबाद!") आणि " ''Vive la Charte!'' " ("सनद चिरायू होवो!") अशा कोपविष्ट घोषणा करत त्यांचे स्वागत केले. पत्रकार अर्मां कारेल यांनी ''ले नास्यॉनाल''च्या दुसऱ्या दिवसाच्या अंकात लिहिले:<blockquote>फ्रान्स... स्वतः सरकारच्यामुळेच पुन्हा क्रांतीच्या खाईत लोटला जातो... कायदेशीर व्यवस्था आता संपली आहे, <u>बळ</u> वापरणे सुरू झाले आहे... आपण आता ज्या परिस्थितीत आहोत, त्यात आज्ञापालन करणे हे कर्तव्य राहिलेले नाही... आपला स्वतःचा प्रतिकार कितपत वाढवायचा, याचा निर्णय फ्रान्सलाच घ्यावा लागेल. <ref>{{Harvard citation no brackets|Pinkney|1972}}; {{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=3H0vAAAAMAAJ|title=Mémoires de Madame de Rémusat 1802-1808|last=de Rémusat|first=Madame|date=1880|publisher=Calmann Lévy|volume=2|pages=313–314|language=fr|author-link=Madame de Rémusat}}; Lendré 107</ref></blockquote> === मंगळवार, २७ जुलै १८३०: पहिला दिवस === [[चित्र:Saisie_des_presses_du_National.jpg|उजवे|इवलेसे|''ले नास्यॉनाल''च्या मुद्रणालयांवर कब्जा, क्रांतीला चालना देणारी एक घटना. पॅरिस, २७ जुलै.]] दिवसभर, जसजशी गर्दी वाढत गेली, तसतसे पॅरिसमध्ये शांतता पसरली. दुपारी ४:३० वाजता पॅरिसच्या पहिल्या लष्करी विभागाच्या आणि शाही रक्षकांच्या सैन्याच्या कमांडरांना त्यांचे सैन्य आणि तोफा, [[त्वीलीरीचा राजवाडा|त्वीलीरीच्या]] समोरील [[प्लास दु कारुजेल]], [[प्लास वांदोम]] आणि [[प्लास दे ला बास्तीय]] येथे एकत्रित होण्याचे आदेश दिले. सुव्यवस्था राखण्यासाठी आणि लुटारूंपासून बंदुकीच्या दुकानांचे संरक्षण करण्यास, संपूर्ण शहरात लष्करी गस्त ठेवण्यात, मजबूत आणि विस्तारित करण्यात आली. तरीही, शस्त्रागारे किंवा दारूगोळ्याचे कारखान्यांच्या संरक्षणासाठी कोणतीही उपाययोजना केली नाही. थोड्या वेळासाठी, ती खबरदारी अकाली वाटली, पण ७:०० वाजता संध्याकाळी, अंधार पडू लागताच, लढाई सुरू झाली. "सैनिकांपेक्षा पॅरिसचे नागरिकच आक्रमक होते. वरच्या खिडक्यांमधून रस्त्यावरील सैनिकांवर फरशीचे दगड, कौले आणि फुलदाण्यांचा वर्षाव होऊ लागला". <ref>{{Harvard citation no brackets|Mansel|2001|p=239}}.</ref> सुरुवातीला, सैनिकांनी हवेत इशारा म्हणून गोळीबार केला. पण रात्र संपण्यापूर्वी, एकवीस नागरिक मारले गेले. त्यानंतर दंगलखोरांनी त्यांच्या एका मृत निषेधकर्ताचा मृतदेह रस्त्यांवरून फिरवत " ''Mort aux Ministres !'' ''À bas les aristocrates !'' " ("मंत्री मुर्दाबाद! उमराव मुर्दाबाद!") अशा घोषणा दिल्या. === बुधवार, २८ जुलै १८३०: दुसरा दिवस === [[चित्र:Prise_de_l'Hôtel_de_ville_-_le_Pont_d'Arcole.JPG|इवलेसे|अमेडी बुर्जुआ यांनी हॉटेल द व्हिलचा ताबा घेतला (१७८९ मध्ये, आणि नंतर १८४८ व १८७० मध्ये क्रांतिकारक तेथे गेले होते).]] पॅरिसमध्ये रात्रभर लढाई चालू राहिली. एका प्रत्यक्षदर्शीने लिहिले:<blockquote>आत्ताच सव्वा आठ वाजले असतील, आणि आधीच आरडाओरडा आणि गोळीबाराचे आवाज ऐकू येत आहेत. व्यवहार पूर्णपणे ठप्प झाली आहे.... रस्त्यांवरून गर्दी धावत आहे... तोफा आणि गोळीबाराचा आवाज अधिकाधिक मोठा होत आहे... ''" À bas le roi ! "'' '', " À la guillotine !!'' ''"'' ["राजाचा नाश असो!", " गिलोटीनला पाठवा!!"] अशा घोषणा ऐकू येत आहेत.... <ref>{{Harvard citation no brackets|Olivier|1951|p=247}}.</ref></blockquote>दहाव्या शार्लने शाही रक्षकांचे मेजर-जनरल, मार्शल ओगिस्त मार्मों, रागुसाचे ड्यूक, यांना दंगांना दडपण्याचा आदेश दिला. मार्मों स्वतः उदारमतवादी होते आणि मंत्रालयाच्या धोरणाच्या विरोधात होते, पण ते राजांशी घट्टपणे संबधित होते कारण त्यांना असे वाटत होते की ते त्यांचे कर्तव्य आहे; आणि कदाचित १८१४ मध्ये नेपोलियनला सोडून जाण्याच्या त्यांच्या सर्वमान्य आणि मोठ्या प्रमाणावर टीका झालेल्या कृतीमुळे ते अलोकप्रिय झाले होते. राजा सें-क्लू येथेच राहिले, पण त्यांचे मंत्री त्यांना पॅरिसमधील घडामोडींची माहिती देत होते. त्या मंत्र्यांचा आग्रह होता की दंगलखोरांचा दारुगोळा संपताच ही दंगा थांबून जाईल. [[चित्र:Révolution_de_1830_-_Combat_devant_l'hôtel_de_ville_-_28.07.1830.jpg|डावे|इवलेसे|<nowiki>२८ जुलै १८३० रोजी नगर भवनेसमोर झालेली लढाई</nowiki>, जां-व्हिक्तोर श्नेत्स यांनी काढलेले]] मार्मोंची योजना अशी होती की शाही रक्षक आणि शहरातील सैन्याच्या उपलब्ध तुकड्यांनी शहरातील महत्त्वाचे रस्त्यांचे आणि पूलांचे रक्षण करावे, तसेच पॅले रॉयाल, पॅले दे जुस्तीस आणि ओतेल दे व्हील यांसारख्या महत्त्वाच्या इमारतींचे संरक्षण करावे. ही योजना अविचारी आणि अत्यंत महत्त्वाकांक्षी होती; <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Paris in July and August 1830: An Historical Narration of the Revolution of the 27th, 28th and 29th of July 1830; Its Causes and Effects; The Orders ... With Its Modifications; And the Celebrate|last=Sadler|first=Percy|date=February 2, 2018|publisher=Forgotten Books|isbn=978-0267552597}}</ref> फक्त हे नाही की पुरेसे सैन्यच नव्हते, तर रसदही खूप अपुरी होत्या. शाही रक्षक दल सध्या तरी बहुतांशी निष्ठावान होते, पण त्याच्याशी संलग्न असलेल्या मुख्य तुकड्यांमध्ये दोलायमानता होती: सैनिकांची एक लहान पण वाढणारी संख्या पळून जात होती; काही जण केवळ गुपचूप निसटत होते काही जण आपल्याला कोण पाहत आहे याची पर्वा न करता निघून जात होते. पॅरिसमध्ये, बूर्बों विरोधी पक्षाच्या एका समितीने, ज्यात साहूकार [[जाक लाफीत]], [[कासिमीर प्येर पेरीएर|कासिमीर पेरीएर]], सेनापती [[एत्येन मॉरीस जेरार|एत्येन जेरार]] आणि [[जॉर्ज मुताँ|जॉर्ज मुताँ, लोबाऊचे काउंट]] यांच्यासह इतरही होते, एक याचिका तयार करून सही केली होती, ज्यात त्यांनी ''अध्यादेशांना'' मागे घेण्याची मागणी केली होती. ही याचिका "राजावर नव्हे, तर त्यांच्या मंत्र्यांवर" टीका करणारी होती, आणि त्याद्वारे दहाव्या शार्लच्या या धारणेला खोडून काढत होती की त्यांचे उदारमतवादी विरोधक त्यांच्या राजवंशाचे शत्रू आहेत. <ref>{{Harvard citation no brackets|Mansel|2001|p=245}}.</ref> याचिकेवर सही केल्यानंतर, समितीचे सदस्य लढाया थांबवण्याची विनंती करण्यासाठी आणि सें-क्लू व पॅरिस यांच्यात मध्यस्थी करण्याची याचना करण्यासाठी थेट मार्मोंकडे गेले. मार्मोंने याचिका स्वीकारली, पण सांगितले की तोडगा निघण्यासाठी पॅरिसच्या लोकांना आधी शस्त्रे सोडावी लागतील. निराश झाले असले तरी हताश न होता, त्या गटाने राजाचे मुख्य मंत्री, पॉलिन्याक – " ''चपला घातलेली [[जोन ऑफ आर्क|आर्कची जोन]]'' " – यांचा शोध घेतला. पॉलिन्याककडून त्यांना आणखीच निराशाजनक प्रतिसाद मिळाला. त्याने त्यांना भेटण्यासच नकार दिला, कदाचित त्याला माहित होते की चर्चा करण्यात काही अर्थ नसणार. <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[विकिपीडिया:संदर्भ द्या|<span title="This citation requires a reference to the specific page or range of pages in which the material appears. (October 2018)">पृष्ठ&nbsp;मार्मोंप्रमाणेच</span>]]'' &#x5D;</sup> माहित होते की दहावा शार्ल फ्रान्सच्या सिंहासनाच्या सुरक्षिततेसाठी आणि प्रतिष्ठेसाठी ''अध्यादेश'' अत्यावश्यक मानत होते. त्यामुळे, राजाने ''अध्यादेश'' मागे घेतले नाहीत. संध्याकाळी ४ वाजता, दहाव्या शार्लने मार्मोंच्या प्रमुख सहायकांपैकी एक असलेल्या कर्नल कोम्येरुफ्स्की यांचे स्वागत केले. कर्नल मार्मोंकडून महाराजांसाठी एक चिठ्ठी घेऊन आले होते:<blockquote>महाराज, ही आता दंगल राहिलेली नाही, ही एक क्रांती आहे. महाराज, शांतता प्रस्थापित करण्यासाठी आपण तातडीने उपाययोजना करणे आवश्यक आहे. राजमुकुटाचा सन्मान अजूनही वाचवता येऊ शकतो. उद्या कदाचित, वेळच उरणार नाही... मी महाराजांच्या आदेशांची आतुरतेने वाट पाहत आहे. <ref>{{Harvard citation no brackets|Mansel|2001|p=247}}.</ref></blockquote>राजाने पॉलिन्याकला सल्ला विचारला, आणि प्रतिकार करण्याचा सल्ला मिळाला. === गुरुवार, २९ जुलै १८३०: तिसरा दिवस === [[चित्र:Révolution_de_1830_-_Combat_de_la_rue_de_Rohan_-_29.07.1830.jpg|इवलेसे|''रु द रोहनची लढाई'', [[इपॉलीत लेकॉन्त]]]] <blockquote>"ते (राजा आणि मंत्री) पॅरिसला येत नाहीत," असे कवी, कादंबरीकार आणि नाटककार [[आल्फ्रेद द विन्यी]] यांनी लिहिले, "लोक त्यांच्यासाठी मरत आहेत... एकही राजकुमार आलेला नाही. रक्षकांचे बिचारे सैनिक आदेशांशिवाय, दोन दिवसांपासून भाकरशिवाय, सगळीकडे शोधले जात आहेत आणि लढत आहेत." <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Journal d'un poète|title-link=s:fr:Journal d’un poète|last=de Vigny|first=Alfred|year=1867|pages=33|language=fr}}</ref></blockquote>कदाचित त्याच कारणामुळे, शाहीवाद कुठेही दिसत नव्हते; कदाचित दुसरे कारण हे होते की आता बंडखोर सुसंघटित आणि उत्तम प्रकारे शस्त्रसज्ज झाले होते. केवळ एक दिवस आणि एका रात्रीत, संपूर्ण शहरात ४,००० हून जास्त अडथळे उभारले गेले होते. क्रांतिकारकांचा तिरंगी ध्वज – ‘जनतेचा ध्वज’ – घरांवर फडकत होता, आणि त्यापैकी अधिकाधिक इमारती महत्त्वाच्या होत्या. [[चित्र:Arrivée_du_Duc_d'Orléans_au_Palais-Royal.jpg|डावे|इवलेसे|जां-बातिस्त कार्बीये यांनी काढलेले ''दुक द्'ओर्लेयों (लुई फिलिप)चे पॅले-रॉयललाआगमन'.'']] मार्मोंकडे सें-देनी, व्हिन्सें, लुनेव्हिल किंवा सें-ओमेर येथून अजून सैन्य पुकारण्याचा पुढाकार ना प्रसंगावधान होता; तसेच त्यांनी राखीव सैनिकांकडून किंवा दहाव्या शार्लशी अजूनही एकनिष्ठ असलेल्या पॅरिसवासीयांकडूनही मदत मागितली नाही. बूर्बों विरोधी पक्ष आणि क्रांतीच्या समर्थकांनी पॉलिन्याक व इतर मंत्र्यांना अटक करण्याची मागणी करत त्यांच्या मुख्यालयावर गर्दी केली, तर बूर्बों समर्थक आणि शहरातील नेत्यांनी दंगलखोरांना आणि त्यांच्या सूत्रधारांना अटक करण्याची मागणी केली. मार्मोंने दोन्हीही विनंतींवर कारवाई करण्यास नकार दिला आणि त्याऐवजी राजाच्या आदेशाची वाट पाहू लागला. दुपारी १:३० पर्यंत, [[त्विलरी राजवाडा]] लुटला गेला. राजाची विधवा सून आणि सिंहासनाच्या वारसाची आई, डचेस द बेरी हिचा गौन घातलेला, केसांमध्ये पिसे आणि फुले माळलेला एक माणूस राजवाड्याच्या खिडकीतून ओरडला: ' ''Je reçois! Je reçois!'' ' ('मी स्वीकारते! मी स्वीकारते!', अर्थ: "दरबार भरली आहे! दरबार भरली आहे!") इतरांनी राजवाड्याच्या तळघरातून वाईन पिली. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://ebooks-bnr.com/ebooks/pdf4/chateaubriand_memoires_outre_tombe3.pdf|title=Mémoires d'Outre-Tombe|last=de Chateaubriand|first=François-René|publisher=[[National Library of France]]|year=1849|volume=3|page=120}}; Fontaine II, 849 (letter of 9 August 1830).</ref> त्याच दिवशी सकाळी, [[लूव्र संग्रहालय|लुव्र राजवाडा]] त्याहूनही वेगाने लुटला गेला. जमावाचा सामना करत असलेल्या आणि मार्मोंच्या आदेशानुसार स्वतःवर गोळीबार होईपर्यंत गोळीबार न करण्याच्या शाही सैन्याच्या स्विस सैनिकांना त्यांच्या अधिकाऱ्यांनी मागे घेतले, कारण त्यांना १० ऑगस्ट १७९२ रोजी त्विलरी राजवाड्यावर हल्ला झाला तेव्हा झालेल्या स्विस रक्षकांच्या हत्याकांडाची पुनरावृत्ती होण्याची भीती होती. दुपारपर्यंत सर्वात मोठी लूट, ओतेल द व्हिल, ताब्यात घेतली होती. या तीन दिवसांत झालेली लूटमार आश्चर्यकारकपणे कमी होती. ; केवळ [[लूव्र संग्रहालय|लूव्रमध्येच]] नव्हे — जिथे लोकांनी चित्रांचे आणि कलावस्तूंचे रक्षण केले — तर त्विलरी, पॅले द जुस्तीस, आर्चबिशपचा राजवाडा आणि इतर ठिकाणीही. काही तासांनंतर, राजकारण्यांनी त्या उद्ध्वस्त इमारतमध्ये प्रवेश केला आणि तात्पुरते सरकार स्थापन करण्यास सुरुवात केली. पुढील काही दिवस शहरात ठिकठिकाणी चकमकी होत असल्या तरी, क्रांती सर्वार्थाने संपली होती. == निकाल == [[चित्र:Vernet_-_31_juillet_1830_-_Louis-Philippe_quitte_le_Palais-Royal.jpg|इवलेसे|''ओर्लेयोंचा ड्यूक पॅले-रॉयाल सोडताना'', ओरास वर्ने, १८३२]] जुलै १८३० च्या क्रांतीने आणखी एका सांविधानिक राजेशाही तयार केली. २ ऑगस्ट रोजी, दहावा शार्ल आणि त्याचा मुलगा युवराजाने सिंहासनावरील आपले हक्क सोडून दिले आणि ते ब्रिटनला निघून गेले. चार्ल्सची इच्छा होती की त्यांचा नातू, बोर्दूचा ड्यूक, हेन्री पाचवे म्हणून सिंहासनावर बसेल, पण हंगामी सरकारमधील राजकारण्यांनी त्याऐवजी ओर्लेयों घराण्यातील आपला दूरचा चुलतभाऊ, लुई फिलिप यांना सिंहासनावर बसवले, जे सांविधानिक राजा म्हणून राज्य करण्यास सहमत झाले आणि ही राजवट [[जुलै राजेशाही]] म्हणून ओळखली जाऊ लागली. बूर्बों राजवंशाच्या हद्दपार झालेल्या वरिष्ठ वंशाच्या समर्थकांना [[विधीवादी (फ्रान्सची राजेशाही)|विधीवादी (''Légitimistes'')]] म्हणून ओळखले जाऊ लागले. [[प्लास दे ला बास्तीय|प्लेस दे ला बास्टिल]] येथे असलेला जुलै स्तंभ, या क्रांतीच्या घटनांच्या स्मरणार्थ उभारला आहे. १८३२ मध्ये, उठावाच्या परिणामांमुळे आणि त्यामागील हेतूंमुळे निराश झालेल्या पॅरिसवासी प्रजासत्ताकवाद्यांनी, [[जून बंड]] म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या घटनेत उठाव केला. जरी हे बंड एका आठवड्यापेक्षा कमी काळात चिरडले गेले, तरी जुलै राजेशाही संशयात राहिली; दक्षिणपंथ आणि वामपंथ दोन्ही गटांना ती वेगवेगळ्या कारणांमुळे नापसंत होती, आणि शेवटी [[फ्रान्सची तिसरी क्रांती|१८४८ मध्ये ती उलथवून टाकण्यात]] आली. == चित्र दालन == <gallery mode="nolines" widths="200" heights="200"> चित्र:Lepoittevin--Souvenirs_patriotiques_no_1--1830--Rijksmuseum.jpg|अल्ट=Eugène Lepoittevin, Souvenirs patriotiques no. 1, 1830, Rijksmuseum| [[ओजेन लेप्वात्वें]], ''Souvenirs patriotique'' क्र. १, १८३०, रेइक्समिजेयिम चित्र:Souvenirs_patriotiques_no_2_par_Eugène_Lepoittevin.jpg|अल्ट=Eugène Lepoittevin, Souvenirs patriotiques no. 2, 1830, Bibliothèque nationale de France| [[ओजेन लेप्वात्वें]], ''Souvenirs patriotiques'' क्र. २, १८३०, फ्रान्सचे राष्ट्रीय ग्रंथालय चित्र:Lepoittevin--Souvenirs_patriotiques_no_3--1830--Rijksmuseum.jpg|अल्ट=Eugène Lepoittevin, Souvenirs patriotiques no. 3, 1830, Rijksmuseum| [[ओजेन लेप्वात्वें]], ''Souvenirs patriotiques'' क्र. ३, १८३०, रेइक्समिजेयिम चित्र:Eugène_Lepoittevin,_studies_of_soldiers_and_a_dead_horse,_1830,_Rijksmuseum.jpg|अल्ट=Eugène Lepoittevin, studies of soldiers and a dead horse, 1830, Rijksmuseum| [[ओजेन लेप्वात्वें]], सैनिक आणि मृत घोड्याचे चित्रण, १८३०, रेइक्समिजेयिम चित्र:Eugène_Lepoittevin,_28_Juillet_1830_lithograph.jpg| [[ओजेन लेप्वात्वें]], ''२८ जुलै १८३०: Premier Rassemblement des Citoyens et des Elèves de l'école Polytechnique Place du Panthéon'', १८३० चित्र:J-B_Goyet--Une_Famille_Parisienne--01_(cropped).jpg|अल्ट=Jean-Baptiste Goyet, Une Famille Parisienne (le 28 Juillet 1830), 1830.| [[जां-बातिस्त ग्वाये]], ''Une Famille Parisienne (२८ जुलै १८३०)'', १८३०. चित्र:J-B_Goyet--Une_Famille_Parisienne--02.jpg|अल्ट=Jean-Baptiste Goyet, Une Famille Parisienne (le 30 Juillet 1830), 1830.| [[जां-बातिस्त ग्वाये]], ''Une Famille Parisienne (३० जुलै १८३०)'', १८३०. </gallery> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} === स्रोत === * {{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/frenchrevolution0000pink|title=The French Revolution of 1830|last=Pinkney|first=David H.|publisher=[[Princeton University Press]]|year=1972|isbn=978-0-691-05202-1|location=Princeton (N.J.)|author-link=David H. Pinkney|url-access=registration}} * {{स्रोत पुस्तक|title=Paris Between Empires: Monarchy and Revolution 1814-1852|title-link=Paris Between Empires, 1814–1852|last=Mansel|first=Philip|date=2001|publisher=[[St. Martin's Press]]|isbn=978-0-312-98660-5|location=London|author-link=Philip Mansel}} [[वर्ग:फ्रान्स सहभागी असलेली युद्धे]] [[वर्ग:फ्रान्सचा इतिहास]] [[वर्ग:फ्रेंच राज्यक्रांती]] rhou80ly8e4dk1srfby77kctss7qab3 0 382626 2700981 2700943 2026-08-11T12:02:02Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2700981 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = क्रोएशिया क्रिकेट संघाचा स्पेन दौरा, २०२५-२६ | team1_image = Flag of Spain.svg | team1_name = स्पेन | team2_image = Flag of Croatia.svg | team2_name = क्रोएशिया | from_date = ५ | to_date = ७ डिसेंबर २०२५ | team1_captain = ख्रिश्चन मुनोझ-मिल्स | team2_captain = सॅम हॉटन | no_of_twenty20s = 5 | team1_twenty20s_won = 5 | team2_twenty20s_won = 0 | team1_twenty20s_most_runs = मोहम्मद इहसान (२८३) | team2_twenty20s_most_runs = सॅम हॉटन (१०६) | team1_twenty20s_most_wickets = मोहम्मद आतिफ (८)<br />मोहम्मद कामरान (८) | team2_twenty20s_most_wickets = जयकुमार ठाकूर (३)<br />अल्फ्रेड बेरेसफोर्ड-पियर्स (३) }} '''क्रोएशिया क्रिकेट संघाचा स्पेन दौरा, २०२५-२६''' हा डिसेंबर २०२५ मध्ये आयोजित करण्यात आलेला आंतरराष्ट्रीय [[क्रिकेट]] दौरा होता. [[क्रोएशिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|क्रोएशिया क्रिकेट संघाने]] पाच [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी स्पेनचा दौरा केला.<ref name="schedule">{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/11364/croatia-tour-of-spain-2025/matches |title=Croatia tour of Spain, 2025 – Schedule and Results |trans-title=क्रोएशिया क्रिकेट संघाचा स्पेन दौरा, २०२५ – सामने आणि निकाल |work=क्रिकबझ |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref> पाच सामन्यांची टी२०आ मालिका ५ ते ७ डिसेंबर २०२५ या कालावधीत खेळवण्यात आली. सर्व सामने [[ला मांगा क्लब मैदान|ला मांगा क्लब टॉप मैदान]], [[कार्ताहेना (स्पेन)|कार्ताहेना]], [[मुर्सिया (प्रांत)|मुर्सिया]] येथे खेळवण्यात आले.<ref name="schedule" /> [[स्पेन राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|स्पेनने]] पाचही सामने जिंकून मालिका ५–० ने जिंकली.<ref>{{cite web |url=https://www.espn.com/cricket/series/24069/game/1514477/spain-vs-croatia-5th-t20i-croatia-in-spain-2025-26 |title=Spain v Croatia, 5th T20I, Croatia in Spain 2025-26 |trans-title=स्पेन विरुद्ध क्रोएशिया, पाचवा टी२०आ |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |date=७ डिसेंबर २०२५ |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref> मोहम्मद इहसानने मालिकेत सर्वाधिक २८३ धावा केल्या, तर क्रोएशियाकडून सॅम हॉटनने सर्वाधिक १०६ धावा केल्या. स्पेनच्या मोहम्मद आतिफ आणि मोहम्मद कामरान यांनी प्रत्येकी आठ बळी घेतले. क्रोएशियाकडून जयकुमार ठाकूर आणि अल्फ्रेड बेरेसफोर्ड-पियर्स यांनी प्रत्येकी तीन बळी घेतले.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/11364/croatia-tour-of-spain-2025/stats |title=Croatia tour of Spain, 2025 – Statistics |trans-title=क्रोएशिया क्रिकेट संघाचा स्पेन दौरा, २०२५ – आकडेवारी |work=क्रिकबझ |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref> ==खेळाडू== दौऱ्यासाठी स्वतंत्र अधिकृत संघ-घोषणा उपलब्ध नसल्यामुळे खालील खेळाडू यादी मालिकेतील सामन्यांच्या संघपत्रकांवरून संकलित करण्यात आली आहे.<ref name="squad1">{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-match-squads/140974/esp-vs-crt-1st-t20i-croatia-tour-of-spain-2025 |title=Spain vs Croatia, 1st T20I – Squads |trans-title=स्पेन विरुद्ध क्रोएशिया, पहिला टी२०आ – खेळाडू |work=क्रिकबझ |date=५ डिसेंबर २०२५ |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref><ref name="squad3">{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-match-squads/140996/esp-vs-crt-3rd-t20i-croatia-tour-of-spain-2025 |title=Spain vs Croatia, 3rd T20I – Squads |trans-title=स्पेन विरुद्ध क्रोएशिया, तिसरा टी२०आ – खेळाडू |work=क्रिकबझ |date=६ डिसेंबर २०२५ |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref><ref name="squad5">{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-match-squads/141018/esp-vs-crt-5th-t20i-croatia-tour-of-spain-2025 |title=Spain vs Croatia, 5th T20I – Squads |trans-title=स्पेन विरुद्ध क्रोएशिया, पाचवा टी२०आ – खेळाडू |work=क्रिकबझ |date=७ डिसेंबर २०२५ |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- ! {{cr|ESP}} ! {{cr|CRO}} |- | valign="top" | * ख्रिश्चन मुनोझ-मिल्स (कर्णधार) * गुरविंदर बाजवा * मोहम्मद इहसान * अदनान ताहिर * क्रिस्टोफर ग्विलियम-लोपेझ * हमजा सलीम दार * मोहम्मद कामरान * ॲलेक डेव्हिडसन सोलर (यष्टीरक्षक) * डॅनियल डॉयल-कॅले (यष्टीरक्षक) * यासिर अली * [[राजा आदिल]] * चार्ली रुमिस्त्रझेविच * लॉर्न बर्न्स * मोहम्मद आतिफ * सेबॅस्टियन ह्यूजेस-पिनान | valign="top" | * सॅम हॉटन (कर्णधार, यष्टीरक्षक) * सागर मंजूर * अँथनी रझमिलिक * अँड्रिया चुराविक * साजिद खान * अल्फ्रेड बेरेसफोर्ड-पियर्स * दामिर स्विलिचिच * एलेन मॅगडालेनिक * जयकुमार ठाकूर * रंजितकुमार मुरुगन * अभिषेक अवस्थी (यष्टीरक्षक) * वेदरान झांको (यष्टीरक्षक) |} ==टी२०आ मालिका== स्पेनने पाच सामन्यांची मालिका ५–० ने जिंकली. ===पहिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ५ डिसेंबर २०२५ | time = १५:०० | team1 = {{cr-rt|CRO}} | team2 = {{cr|ESP}} | score1 = ७६ (२० षटके) | runs1 = सॅम हॉटन २६ (२४ चेंडू) | wickets1 = मोहम्मद आतिफ ३/७ (४ षटके) | score2 = ७७/२ (८.१ षटके) | runs2 = गुरविंदर बाजवा ३८[[नाबाद|*]] (२६ चेंडू) | wickets2 = जयकुमार ठाकूर २/२९ (३ षटके) | result = स्पेन ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espn.com/cricket/series/24069/scorecard/1514473/spain-vs-croatia-1st-t20i-croatia-in-spain-2025-26 धावफलक] | venue = [[ला मांगा क्लब मैदान|ला मांगा क्लब टॉप मैदान]], [[कार्ताहेना (स्पेन)|कार्ताहेना]], [[मुर्सिया (प्रांत)|मुर्सिया]] | umpires = अदनान खान आणि मार्क चॅपेल | motm = यासिर अली (स्पेन) | toss = क्रोएशियाने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. | notes = गुरविंदर बाजवाने स्पेनकडून, तर अँड्रिया चुराविक आणि दामिर स्विलिचिच यांनी क्रोएशियाकडून [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये]] पदार्पण केले. }} ===दुसरा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ६ डिसेंबर २०२५ | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|ESP}} | team2 = {{cr|CRO}} | score1 = २२४/३ (२० षटके) | runs1 = मोहम्मद इहसान ११२[[नाबाद|*]] (५८ चेंडू) | wickets1 = अल्फ्रेड बेरेसफोर्ड-पियर्स १/३१ (४ षटके) | score2 = ४२ (१४.२ षटके) | runs2 = सॅम हॉटन २४ (३९ चेंडू) | wickets2 = मोहम्मद कामरान ३/९ (३ षटके) | result = स्पेन १८२ धावांनी विजयी | report = [https://www.espn.com/cricket/series/24069/scorecard/1514474/spain-vs-croatia-2nd-t20i-croatia-in-spain-2025-26 धावफलक] | venue = [[ला मांगा क्लब मैदान|ला मांगा क्लब टॉप मैदान]], [[कार्ताहेना (स्पेन)|कार्ताहेना]], [[मुर्सिया (प्रांत)|मुर्सिया]] | umpires = अदनान खान आणि इजाज हुसेन | motm = मोहम्मद कामरान (स्पेन) | toss = स्पेनने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. | notes = रंजितकुमार मुरुगनने क्रोएशियाकडून [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये]] पदार्पण केले. }} ===तिसरा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ६ डिसेंबर २०२५ | time = १५:०० | team1 = {{cr-rt|CRO}} | team2 = {{cr|ESP}} | score1 = ५५ (१८.२ षटके) | runs1 = अल्फ्रेड बेरेसफोर्ड-पियर्स ३५ (४५ चेंडू) | wickets1 = मोहम्मद आतिफ ३/९ (३.२ षटके) | score2 = ५८/१ (४.४ षटके) | runs2 = डॅनियल डॉयल-कॅले २८[[नाबाद|*]] (१२ चेंडू) | wickets2 = अँड्रिया चुराविक १/११ (१ षटक) | result = स्पेन ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espn.com/cricket/series/24069/scorecard/1514475/spain-vs-croatia-3rd-t20i-croatia-in-spain-2025-26 धावफलक] | venue = [[ला मांगा क्लब मैदान|ला मांगा क्लब टॉप मैदान]], [[कार्ताहेना (स्पेन)|कार्ताहेना]], [[मुर्सिया (प्रांत)|मुर्सिया]] | umpires = मार्क चॅपेल आणि इजाज हुसेन | motm = मोहम्मद आतिफ (स्पेन) | toss = स्पेनने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. | notes = अदनान ताहिरने स्पेनकडून [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये]] पदार्पण केले. }} ===चौथा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ७ डिसेंबर २०२५ | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|ESP}} | team2 = {{cr|CRO}} | score1 = २९०/३ (२० षटके) | runs1 = मोहम्मद इहसान १६० (६३ चेंडू) | wickets1 = साजिद खान १/३३ (४ षटके) | score2 = ७५/८ (२० षटके) | runs2 = सॅम हॉटन ३१ (५३ चेंडू) | wickets2 = डॅनियल डॉयल-कॅले २/६ (१ षटक) | result = स्पेन २१५ धावांनी विजयी | report = [https://www.espn.com/cricket/series/24069/scorecard/1514476/spain-vs-croatia-4th-t20i-croatia-in-spain-2025-26 धावफलक] | venue = [[ला मांगा क्लब मैदान|ला मांगा क्लब टॉप मैदान]], [[कार्ताहेना (स्पेन)|कार्ताहेना]], [[मुर्सिया (प्रांत)|मुर्सिया]] | umpires = अदनान खान आणि इजाज हुसेन | motm = मोहम्मद इहसान (स्पेन) | toss = स्पेनने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. }} ===पाचवा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ७ डिसेंबर २०२५ | time = १५:०० | team1 = {{cr-rt|CRO}} | team2 = {{cr|ESP}} | score1 = ९०/७ (२० षटके) | runs1 = सॅम हॉटन २५ (२६ चेंडू) | wickets1 = चार्ली रुमिस्त्रझेविच २/१२ (४ षटके) | score2 = ९३/२ (११.१ षटके) | runs2 = लॉर्न बर्न्स ३१[[नाबाद|*]] (२३ चेंडू) | wickets2 = जयकुमार ठाकूर १/३२ (४ षटके) | result = स्पेन ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espn.com/cricket/series/24069/scorecard/1514477/spain-vs-croatia-5th-t20i-croatia-in-spain-2025-26 धावफलक] | venue = [[ला मांगा क्लब मैदान|ला मांगा क्लब टॉप मैदान]], [[कार्ताहेना (स्पेन)|कार्ताहेना]], [[मुर्सिया (प्रांत)|मुर्सिया]] | umpires = अदनान खान आणि मार्क चॅपेल | motm = लॉर्न बर्न्स (स्पेन) | toss = स्पेनने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. | notes = क्रिस्टोफर ग्विलियम-लोपेझने स्पेनकडून [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये]] पदार्पण केले.<br />स्पेनने पाच सामन्यांची मालिका ५–० ने जिंकली. }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.cricbuzz.com/cricket-series/11364/croatia-tour-of-spain-2025 क्रिकबझवरील मालिकेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:क्रोएशिया क्रिकेट संघाचे स्पेन दौरे|२०२५-२६]] lcnpqsrbq7lxt5anx7176r8dp88s4lr 0 382627 2700982 2700978 2026-08-11T12:02:24Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2700982 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०२५ जीसीसी महिला गल्फ चषक | image = | imagesize = | caption = | fromdate = १२ | todate = १९ डिसेंबर २०२५ | administrator = आखाती सहकार परिषद | cricket format = [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]] | tournament format = [[साखळी सामने|साखळी]] आणि अंतिम सामना | host = {{flagicon|OMA}} [[ओमान]] | champions = {{crw|UAE}} | runner up = {{crw|OMA}} | count = ४ | participants = ६ | matches = १६ | player of the series = | most runs = {{crwicon|UAE}} [[ईशा ओझा]] (२५०) | most wickets = {{crwicon|UAE}} [[ईशा ओझा]] (१०) | previous_year = २०२२ | previous_tournament = २०२१-२२ आखाती सहकार परिषद महिला ट्वेंटी२० चषक|२०२२ जीसीसी महिला गल्फ चषक | next_year = | next_tournament = }} '''२०२५ जीसीसी महिला गल्फ चषक''' ही १२ ते १९ डिसेंबर २०२५ या कालावधीत [[ओमान]]मध्ये खेळवण्यात आलेली [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]] (टी२०आ) [[क्रिकेट]] स्पर्धा होती.{{संदर्भ हवा|date=डिसेंबर २०२५}} आखाती सहकार परिषदेने (जीसीसी) आयोजित केलेल्या या स्पर्धेत [[ओमान राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|ओमान]], [[बहरैन राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|बहरैन]], [[कुवेत राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|कुवेत]], [[कतार राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|कतार]], [[सौदी अरेबिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|सौदी अरेबिया]] आणि [[संयुक्त अरब अमिराती राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|संयुक्त अरब अमिराती]] या देशांच्या महिला राष्ट्रीय संघांनी भाग घेतला.{{संदर्भ हवा|date=डिसेंबर २०२५}} महिला गल्फ चषकाची ही पाचवी आवृत्ती होती.{{संदर्भ हवा|date=डिसेंबर २०२५}} २०२२ मध्ये खेळवण्यात आलेली [[२०२१-२२ आखाती सहकार परिषद महिला ट्वेंटी२० चषक|मागील आवृत्ती]] ही सामन्यांना टी२०आ दर्जा असलेली पहिली आवृत्ती होती.<ref>{{cite web|url=https://timesofoman.com/article/114459-oman-cricket-announces-gcc-womens-t20i-cup |title=Oman Cricket announces GCC Women's T20i Cup |work=Times of Oman |accessdate=१८ मार्च २०२२}}</ref> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- ! {{crw|BHR}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1SgasApLCC/ |title=🏆 GCC Women’s T20i Championship - 2025 |work=बहरैन क्रिकेट महासंघ |via=फेसबुक |access-date=१० डिसेंबर २०२५}}</ref> ! {{crw|KUW}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1EtD7s3GqF/ |title=All Set for the Gulf Cup! |work=कुवेत क्रिकेट |via=फेसबुक |access-date=१० डिसेंबर २०२५}}</ref> ! {{crw|OMA}}<ref>{{cite web |url=https://www.thearabianstories.com/2025/12/10/oman-ready-to-host-gcc-womens-t20i-championship/ |title=Oman ready to host GCC Women’s T20I Championship |work=अरेबियन स्टोरीज |access-date=१० डिसेंबर २०२५}}</ref> ! {{crw|QAT}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1Dd76z1U7T/ |title=أعلنت اللجنة القطرية لرياضة الكريكت رسمياً عن مشاركة المنتخب الوطني للسيدات في "بطولة الخليج للكريكت للسيدات T20i" التي تستضيفها سلطنة عُمان خلال الفترة من 12 إلى 19 ديسمبر 2025. تم الكشف عن التشكيلة الرسمية للمنتخب وجدول مبارياته ضمن هذا الإعلان، ويسعى الفريق لتحقيق أداء قوي والمنافسة على اللقب الإقليمي في البطولة الخليجية المرتقبة |trans-title=कतार क्रिकेट संघटनेने १२ ते १९ डिसेंबर २०२५ दरम्यान ओमानमध्ये होणाऱ्या महिला टी२०आ गल्फ क्रिकेट अजिंक्यपद स्पर्धेसाठी महिला राष्ट्रीय संघाच्या सहभागाची अधिकृत घोषणा केली. या घोषणेत संघाची अधिकृत खेळाडू यादी आणि सामन्यांचे वेळापत्रक जाहीर करण्यात आले. |work=कतार क्रिकेट संघटना |via=फेसबुक |language=अरबी |access-date=८ डिसेंबर २०२५}}</ref> ! {{crw|SAU}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1DGrj18H2X/ |title=#TeamSaudi squad for the Women’s Gulf Cricket Championship in Oman! 📋🏏 |work=सौदी अरेबियन क्रिकेट महासंघ |via=फेसबुक |access-date=१२ डिसेंबर २०२५}}</ref> ! {{crw|UAE}}<ref>{{cite web |url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/79482-uae-announce-squad-for-gcc-womens-t20i-championship-2025-esha-oza-to-lead.html |title=UAE announce Squad for GCC Women’s T20I Championship 2025; Esha Oza to Lead |work=फिमेल क्रिकेट |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * [[दीपिका रसंगिका]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * सदामली भक्षला * सना बट ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * स्वीटा कॉर्डा * रेशेल डिसोझा * थरंगा गजानायके * पूर्वजा जगदीशा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * निपुनी नादीरा * स्वर्णा नुन्ना * सुदेशिका रणवाका * रसिका रॉड्रिगो * इमान शहजादी * पवित्रा शेट्टी * इशारा सुहुन | * [[आमना शरीफ तारिक|आमना तारिक]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * कँडिस डायस * सुचिता डिसा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * वेनोरा डिसोझा * मरियम्मा हैदर * मारिया जस्वी * झीफा जिलानी * खादिजा खलील * प्रियदा मुरली * [[मरियम उमर]] * बालसुब्रमणी शांती * त्शेरिंग यांगचेन * भवानी येक्केली * साबरीन झाकी | * प्रियंका मेंडोन्का ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * फिझा जावेद (उपकर्णधार) * अफिदा आफताब * अमांडा डिकोस्टा * जयधन्या गुणशेखर * हिना जावेद * सहाना जिलानी ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * नित्या जोशी * समीरा खान * लुजैना * तृप्ती पावडे * सिंथिया सालदान्हा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सुशांतिका सथिया * अलिफिया सय्यद | * आयशा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * आमना काशिफ * सरीनाह अहमद * रुहीद अख्तर * लिहारा अयेसेकरा * शहरीन बहादूर * गर्ट्रूड चंदिरू * तफुल एलखैर * खादिजा इम्तियाज * क्रिस्टीना जेकब * मारिया जेकब * क्रिशेता सर्वणकुमार ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सरगम पटेल * श्रुतीबेन राणा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) | * मशाएल वकास ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * माह नूर आमिर * फातिमा अब्बास * नजवा अकरम * निमरा गझनफर ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अश्मल हाश्मी * अबीर मरियम * सिमरा मिर्झा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * रुमैसा जवाद नासिर * लाइबा नसरुल्लाह * माह नूर * सारा * उसरा उमर फारूक * अरिदा उमेर फारूक ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) | * [[ईशा ओझा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * मिशेल बोथा * [[समायरा धरणीधरका]] * उडेनी डोना * [[सिया गोखले]] * अल मसीरा जहांगीर * वैष्णवी महेश * केझिया मिरियम साबिन * इंधुजा नंदकुमार * रिनिथा राजिथ * [[तीर्थ सतीश]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अथिगे सिल्वा * मेहक ठाकूर * केटी थॉम्पसन |} ==तिरंगी मालिका== {{Infobox cricket tournament | name = २०२५ ओमान महिला तिरंगी मालिका | fromdate = ६ | todate = १० डिसेंबर २०२५ | cricket format = [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]] | tournament format = साखळी फेरी आणि अंतिम सामना | host = {{flagicon|OMA}} [[ओमान]] | champions = {{crw|OMA}} | runner up = {{crw|QAT}} | participants = ३ | matches = ४ | most runs = {{crwicon|OMA}} जयधन्या गुणशेखर (१२७) | most wickets = {{crwicon|OMA}} अमांडा डिकोस्टा (८) }} जीसीसी महिला गल्फ चषकापूर्वी ६ ते १० डिसेंबर २०२५ दरम्यान [[ओमान]]मध्ये महिला टी२०आ तिरंगी मालिका खेळवण्यात आली. या मालिकेत [[ओमान राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|ओमान]], [[बहरैन राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|बहरैन]] आणि [[कतार राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|कतार]] या तीन संघांनी भाग घेतला.<ref name="tri-series">{{cite web |url=https://www.espn.in/cricket/scores/series/24145/oman-womens-t20i-tri-series |title=Oman Women's T20I Tri-Series – Fixtures and Results |trans-title=ओमान महिला टी२०आ तिरंगी मालिका – सामने आणि निकाल |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref> सर्व सामने [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ २]] येथे खेळवण्यात आले.<ref name="tri-series" /> या मालिकेमुळे यजमान ओमानला जीसीसी महिला टी२०आ स्पर्धेपूर्वी सामन्यांचा सराव मिळाला.<ref>{{cite web |url=https://timesofoman.com/article/166049-oman-ready-to-host-gcc-womens-t20i-championship |title=Oman ready to host GCC Women’s T20I Championship |trans-title=जीसीसी महिला टी२०आ अजिंक्यपद स्पर्धेच्या यजमानपदासाठी ओमान सज्ज |work=टाइम्स ऑफ ओमान |date=१० डिसेंबर २०२५ |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref> ओमानने साखळी फेरीत बहरैनचा १० गडी राखून आणि कतारचा १८ धावांनी पराभव केला, तर कतारने बहरैनचा ६ गडी राखून पराभव करून अंतिम सामन्यात प्रवेश केला.<ref name="tri-series" /> १० डिसेंबर रोजी झालेल्या अंतिम सामन्यात ओमानने १२७/६ धावा केल्यानंतर कतारला ११४/४ धावांवर रोखत १३ धावांनी विजय मिळवला.<ref>{{cite web |url=https://www.espn.com/cricket/series/24145/scorecard/1514513/oman-women-vs-qatar-women-final-oman-womens-t20i-tri-series-2025-26 |title=Oman Women vs Qatar Women, Final, Oman Women's T20I Tri-Series 2025 |trans-title=ओमान महिला विरुद्ध कतार महिला, अंतिम सामना, २०२५ ओमान महिला टी२०आ तिरंगी मालिका |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |date=१० डिसेंबर २०२५ |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref> ===गुणतालिका=== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |- ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{crw|OMA}} || २ || २ || ० || ० || ४ || +३.१४८ || rowspan="2" | [[#अंतिम सामना|अंतिम सामन्यासाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{crw|QAT}} || २ || १ || १ || ० || २ || +०.५२५ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{crw|BHR}} || २ || ० || २ || ० || ० || −४.५९२ || स्पर्धेतून बाहेर |} '''स्रोत:''' क्रिकेटआर्काइव्ह<ref>{{cite web |url=https://cricketarchive.com/Archive/Events/Tables/41/Oman_Womens_International_T20_Tri-Series_2025-26.html |title=Oman Women's International T20 Tri-Series 2025/26 Table |trans-title=२०२५-२६ ओमान महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० तिरंगी मालिका – गुणतालिका |work=क्रिकेटआर्काइव्ह |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref> ===साखळी सामने=== {{Single-innings cricket match | date = ६ डिसेंबर २०२५ | time = ११:०० | team1 = {{crw-rt|BHR}} | team2 = {{crw|OMA}} | score1 = ६५ (१९.२ षटके) | runs1 = [[दीपिका रसंगिका]] १७ (२४ चेंडू) | wickets1 = अमांडा डिकोस्टा २/१४ (४ षटके) | score2 = ६६/० (५.५ षटके) | runs2 = जयधन्या गुणशेखर २३[[नाबाद|*]] (२० चेंडू) | result = ओमान महिलांनी १० गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espn.com/cricket/series/1514500/scorecard/1514510/oman-women-vs-bahrain-women-1st-match- धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ २]], अल अमारत | umpires = मीरा भानुशाली आणि मनजुनाथ शंकर | motm = जयधन्या गुणशेखर (ओमान) | toss = बहरैनने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. | notes = रेशेल डिसोझा, रीमा नासिर, निपुनी नादीरा, सुदेशिका रणवाका आणि इमान शाहझादी यांनी बहरैनकडून महिला टी२०आ क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.<ref>{{cite web |url=https://www.espn.com/cricket/series/1514500/scorecard/1514510/oman-women-vs-bahrain-women-1st-match- |title=Oman Women vs Bahrain Women, 1st Match – Full Scorecard |trans-title=ओमान महिला विरुद्ध बहरैन महिला, पहिला सामना – संपूर्ण धावफलक |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |date=६ डिसेंबर २०२५ |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref> }} {{Single-innings cricket match | date = ७ डिसेंबर २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{crw-rt|OMA}} | team2 = {{crw|QAT}} | score1 = १२९/५ (२० षटके) | runs1 = जयधन्या गुणशेखर ४८ (४८ चेंडू) | wickets1 = खादिजा इम्तियाज २/१४ (३ षटके) | score2 = १११/८ (२० षटके) | runs2 = गर्ट्रूड चंदिरू ६२ (५५ चेंडू) | wickets2 = अमांडा डिकोस्टा ४/२० (४ षटके) | result = ओमान महिलांनी १८ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espn.com/cricket/series/24145/scorecard/1514511/oman-women-vs-qatar-women-2nd-match-oman-womens-t20i-tri-series-2025-26 धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ २]], अल अमारत | umpires = प्रतिमा भट्टाचार्य आणि वेंकेटसन कार्तिकेयन | toss = ओमानने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. | notes = अरीबा मुघलने ओमानकडून, तर क्रिशेता सर्वणकुमार आणि लिहारा अयेसेकरा यांनी कतारकडून महिला टी२०आ क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.<ref>{{cite web |url=https://www.espn.com/cricket/series/24145/scorecard/1514511/oman-women-vs-qatar-women-2nd-match-oman-womens-t20i-tri-series-2025-26 |title=Oman Women vs Qatar Women, 2nd Match – Full Scorecard |trans-title=ओमान महिला विरुद्ध कतार महिला, दुसरा सामना – संपूर्ण धावफलक |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |date=७ डिसेंबर २०२५ |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref> }} {{Single-innings cricket match | date = ९ डिसेंबर २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{crw-rt|BHR}} | team2 = {{crw|QAT}} | score1 = १२१ (१९.४ षटके) | runs1 = [[दीपिका रसंगिका]] ६६ (४७ चेंडू) | wickets1 = गर्ट्रूड चंदिरू २/१० (२ षटके) | score2 = १२५/४ (१४.५ षटके) | runs2 = क्रिस्टीना जेकब ४७ (३५ चेंडू) | wickets2 = रेशेल डिसोझा २/२४ (३ षटके) | result = कतार महिलांनी ६ गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espn.com/cricket/series/24145/scorecard/1514512/bahrain-women-vs-qatar-women-3rd-match-oman-womens-t20i-tri-series-2025-26 धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ २]], अल अमारत | umpires = मेरिटा पिंटो आणि जमान कुरैशी | motm = आयशा (कतार) | toss = बहरैनने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. | notes = आमना काशिफने कतारकडून महिला टी२०आ क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.<ref>{{cite web |url=https://www.espn.com/cricket/series/24145/scorecard/1514512/bahrain-women-vs-qatar-women-3rd-match-oman-womens-t20i-tri-series-2025-26 |title=Bahrain Women vs Qatar Women, 3rd Match – Full Scorecard |trans-title=बहरैन महिला विरुद्ध कतार महिला, तिसरा सामना – संपूर्ण धावफलक |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |date=९ डिसेंबर २०२५ |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref> }} ===अंतिम सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १० डिसेंबर २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{crw-rt|OMA}} | team2 = {{crw|QAT}} | score1 = १२७/६ (२० षटके) | runs1 = जयधन्या गुणशेखर ५६ (६१ चेंडू) | wickets1 = लिहारा अयेसेकरा २/२५ (४ षटके) | score2 = ११४/४ (२० षटके) | runs2 = श्रुतीबेन राणा ५७[[नाबाद|*]] (५८ चेंडू) | wickets2 = अमांडा डिकोस्टा २/१७ (४ षटके) | result = ओमान महिलांनी १३ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espn.com/cricket/series/24145/scorecard/1514513/oman-women-vs-qatar-women-final-oman-womens-t20i-tri-series-2025-26 धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ २]], अल अमारत | umpires = मीरा भानुशाली आणि जमान कुरैशी | motm = जयधन्या गुणशेखर (ओमान) | toss = कतारने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} ==साखळी फेरी== ===गुणतालिका=== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |- ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{crw|UAE}} || ५ || ५ || ० || ० || १० || +८.५१७ || rowspan="2" | [[#अंतिम सामना|अंतिम सामन्यासाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{crw|OMA}} || ५ || ४ || १ || ० || ८ || +२.३५७ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{crw|KUW}} || ५ || ३ || २ || ० || ६ || +१.०४२ || rowspan="4" | स्पर्धेतून बाहेर |- | ४ || style="text-align:left;" | {{crw|QAT}} || ५ || २ || ३ || ० || ४ || −१.२२० |- | ५ || style="text-align:left;" | {{crw|BHR}} || ५ || १ || ४ || ० || २ || −२.०९९ |- | ६ || style="text-align:left;" | {{crw|SAU}} || ५ || ० || ५ || ० || ० || −८.३८४ |} '''स्रोत:''' [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/gulf-cricket-women-s-t20i-championship-2025-26-1514503/points-table-standings |title=Gulf Cricket Women's T20I Championship 2025 - Points Table |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=१८ डिसेंबर २०२५}}</ref> ===सामने=== {{Single-innings cricket match | date = १२ डिसेंबर २०२५ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|KUW}} | team2 = {{crw|QAT}} | score1 = १६०/५ (२० षटके) | runs1 = झीफा जिलानी ७१ (५४ चेंडू) | wickets1 = मारिया जेकब २/२३ (४ षटके) | score2 = ९२ (१६.२ षटके) | runs2 = आयशा ३३ (३० चेंडू) | wickets2 = झीफा जिलानी २/८ (२ षटके) | result = कुवेत ६८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1514514.html धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[मस्कत]] | umpires = रबाब अहसान (संयुक्त अरब अमिराती) आणि राहत अली (सौदी अरेबिया) | motm = झीफा जिलानी (कुवेत) | toss = कतारने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = त्शेरिंग यांगचेनने यापूर्वी भूतानकडून ३ महिला टी२०आ सामने खेळल्यानंतर कुवेतकडून महिला टी२०आ क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/16Co11nDD5/ |title=Former Bhutan international Tshering Yangchen has made her debut for Kuwait against Qatar in the 2025 Women’s Gulf Cup |work=Associate Chronicles |via=Facebook |access-date=१३ डिसेंबर २०२५}}</ref> यासह महिला टी२०आमध्ये दोन आंतरराष्ट्रीय संघांचे प्रतिनिधित्व करणारी ती सहावी महिला क्रिकेटपटू ठरली. }} {{Single-innings cricket match | date = १२ डिसेंबर २०२५ | time = १४:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|OMA}} | team2 = {{crw|UAE}} | score1 = ६३ (१९.१ षटके) | runs1 = समीरा खान १२ (२० चेंडू) | wickets1 = [[ईशा ओझा]] ३/६ (४ षटके) | score2 = ६५/० (५.४ षटके) | runs2 = [[ईशा ओझा]] ४३[[नाबाद|*]] (१८ चेंडू) | wickets2 = | result = संयुक्त अरब अमिराती १० गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1514515.html धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[मस्कत]] | umpires = रिदवान पारकर (कुवेत) आणि मुहम्मद उस्मान (कतार) | motm = [[ईशा ओझा]] (संयुक्त अरब अमिराती) | toss = ओमानने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} {{Single-innings cricket match | date = १२ डिसेंबर २०२५ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{crw-rt|BHR}} | team2 = {{crw|SAU}} | score1 = १९६/३ (२० षटके) | runs1 = [[दीपिका रसंगिका]] १०७[[नाबाद|नाबाद]] (६६ चेंडू) | wickets1 = लाइबा नसरुल्लाह १/२२ (४ षटके) | score2 = ८९/९ (२० षटके) | runs2 = मशाएल वकास ३६[[नाबाद|नाबाद]] (४९ चेंडू) | wickets2 = [[दीपिका रसंगिका]] ३/१९ (३ षटके) | result = बहरैन १०७ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1514516.html धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[मस्कत]] | umpires = रबाब अहसान (संयुक्त अरब अमिराती) आणि गोपकुमार पिल्लई (ओमान) | motm = [[दीपिका रसंगिका]] (बहरैन) | toss = कुवेतने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = निमरा गझनफर, अश्मल हाश्मी, लाइबा नसरुल्लाह, रुमैसा जवाद नासिर, माह नूर, मशाएल वकास आणि सारा यांनी सौदी अरेबियाकडून महिला टी२०आ क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १३ डिसेंबर २०२५ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|UAE}} | team2 = {{crw|QAT}} | score1 = १८३/५ (२० षटके) | runs1 = रिनिथा राजिथ ९६ (५२ चेंडू) | wickets1 = मारिया जेकब ३/२५ (४ षटके) | score2 = ४७ (१८.४ षटके) | runs2 = मारिया जेकब ८ (२४ चेंडू) | wickets2 = इंधुजा नंदकुमार ३/८ (४ षटके) | result = संयुक्त अरब अमिराती १३६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1514517.html धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[मस्कत]] | umpires = मीरा भानुशाली (ओमान) आणि रिदवान पारकर (कुवेत) | motm = रिनिथा राजिथ (संयुक्त अरब अमिराती) | toss = संयुक्त अरब अमिरातीने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} {{Single-innings cricket match | date = १३ डिसेंबर २०२५ | time = १४:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|OMA}} | team2 = {{crw|SAU}} | score1 = २०३/३ (२० षटके) | runs1 = जयधन्या गुणशेखर ६६ (४३ चेंडू) | wickets1 = रुमैसा जवाद नासिर १/२६ (३ षटके) | score2 = ३६ (१८.४ षटके) | runs2 = मशाएल वकास १२ (२५ चेंडू) | wickets2 = अमांडा डिकोस्टा ३/४ (४ षटके) | result = ओमान १६७ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1514518.html धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[मस्कत]] | umpires = अरफान घानी (बहरैन) आणि मुहम्मद उस्मान (कतार) | motm = जयधन्या गुणशेखर (ओमान) | toss = ओमानने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = उसरा उमर फारूकने सौदी अरेबियाकडून महिला टी२०आ क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १३ डिसेंबर २०२५ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{crw-rt|BHR}} | team2 = {{crw|KUW}} | score1 = १०८/३ (२० षटके) | runs1 = [[दीपिका रसंगिका]] ३६[[नाबाद|*]] (२९ चेंडू) | wickets1 = प्रियदा मुरली १/१० (२.५ षटके) | score2 = १०९/३ (१२.५ षटके) | runs2 = झीफा जिलानी ४८ (२९ चेंडू) | wickets2 = सुदेशिका रणवाका २/१९ (२.५ षटके) | result = कुवेत ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1514519.html धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[मस्कत]] | umpires = रबाब अहसान (संयुक्त अरब अमिराती) आणि राहत अली (सौदी अरेबिया) | motm = झीफा जिलानी (कुवेत) | toss = बहरैनने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} {{Single-innings cricket match | date = १५ डिसेंबर २०२५ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|BHR}} | team2 = {{crw|OMA}} | score1 = ९६/७ (२० षटके) | runs1 = [[दीपिका रसंगिका]] ४६ (४७ चेंडू) | wickets1 = अलिफिया सय्यद ३/२२ (४ षटके) | score2 = ९७/१ (१२.२ षटके) | runs2 = नित्या जोशी ४९ (३६ चेंडू) | wickets2 = [[दीपिका रसंगिका]] १/८ (१ षटक) | result = ओमान ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1514520.html धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[मस्कत]] | umpires = रिदवान पारकर (कुवेत) आणि मुहम्मद उस्मान (कतार) | motm = नित्या जोशी (ओमान) | toss = ओमानने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} {{Single-innings cricket match | date = १५ डिसेंबर २०२५ | time = १४:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|SAU}} | team2 = {{crw|QAT}} | score1 = ६४/८ (२० षटके) | runs1 = फातिमा अब्बास १६ (३५ चेंडू) | wickets1 = आयशा ३/१० (४ षटके) | score2 = ६६/१ (८ षटके) | runs2 = आयशा २६[[नाबाद|*]] (१५ चेंडू) | wickets2 = माह नूर आमिर १/१७ (२ षटके) | result = कतार ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1514521.html धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[मस्कत]] | umpires = रबाब अहसान (संयुक्त अरब अमिराती) आणि अरफान घानी (बहरैन) | motm = आयशा (कतार) | toss = सौदी अरेबियाने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = फातिमा अब्बास आणि अरिदा उमेर फारूक यांनी सौदी अरेबियाकडून महिला टी२०आ क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १५ डिसेंबर २०२५ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{crw-rt|KUW}} | team2 = {{crw|UAE}} | score1 = २६ (१२.५ षटके) | runs1 = [[आमना शरीफ तारिक|आमना तारिक]] ५ (१७ चेंडू) | wickets1 = मिशेल बोथा ४/६ (३ षटके) | score2 = २७/१ (३.५ षटके) | runs2 = [[ईशा ओझा]] १३ (८ चेंडू) | wickets2 = त्शेरिंग यांगचेन १/५ (१ षटक) | result = संयुक्त अरब अमिराती ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1514522.html धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[मस्कत]] | umpires = मीरा भानुशाली (ओमान) आणि गोपकुमार पिल्लई (ओमान) | motm = मिशेल बोथा (संयुक्त अरब अमिराती) | toss = संयुक्त अरब अमिरातीने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} {{Single-innings cricket match | date = १६ डिसेंबर २०२५ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|QAT}} | team2 = {{crw|BHR}} | score1 = १३८/६ (२० षटके) | runs1 = आयशा ४१ (२५ चेंडू) | wickets1 = थरंगा गजानायके १/१६ (४ षटके) | score2 = ९० (१९ षटके) | runs2 = पवित्रा शेट्टी २१[[नाबाद|*]] (३१ चेंडू) | wickets2 = गर्ट्रूड चंदिरू २/१२ (४ षटके) | result = कतार ४८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1514523.html धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[मस्कत]] | umpires = राहत अली (सौदी अरेबिया) आणि रिदवान पारकर (कुवेत) | motm = आयशा (कतार) | toss = बहरैनने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} {{Single-innings cricket match | date = १६ डिसेंबर २०२५ | time = १४:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|UAE}} | team2 = {{crw|SAU}} | score1 = २५१/२ (२० षटके) | runs1 = [[समायरा धरणीधरका]] ८५[[नाबाद|*]] (५२ चेंडू) | wickets1 = नजवा अकरम १/४४ (४ षटके)<br />माह नूर आमिर १/४४ (४ षटके) | score2 = १३ (९.४ षटके) | runs2 = अश्मल हाश्मी ४ (५ चेंडू) | wickets2 = अथिगे सिल्वा ४/६ (४ षटके) | result = संयुक्त अरब अमिराती २३८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1514524.html धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[मस्कत]] | umpires = अरफान घानी (बहरैन) आणि मुहम्मद उस्मान (कतार) | motm = [[समायरा धरणीधरका]] (संयुक्त अरब अमिराती) | toss = संयुक्त अरब अमिरातीने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} {{Single-innings cricket match | date = १६ डिसेंबर २०२५ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{crw-rt|KUW}} | team2 = {{crw|OMA}} | score1 = ८५/९ (२० षटके) | runs1 = झीफा जिलानी २२ (१९ चेंडू) | wickets1 = प्रियंका मेंडोन्का ४/१८ (४ षटके) | score2 = ८६/१ (१२.४ षटके) | runs2 = जयधन्या गुणशेखर ४१[[नाबाद|*]] (४१ चेंडू) | wickets2 = कँडिस डायस १/२० (३ षटके) | result = ओमान ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1514525.html धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[मस्कत]] | umpires = रबाब अहसान (संयुक्त अरब अमिराती) आणि राहत अली (सौदी अरेबिया) | motm = प्रियंका मेंडोन्का (ओमान) | toss = ओमानने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} {{Single-innings cricket match | date = १८ डिसेंबर २०२५ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|SAU}} | team2 = {{crw|KUW}} | score1 = २० (१२ षटके) | runs1 = लाइबा नसरुल्लाह २[[नाबाद|*]] (१३ चेंडू) | wickets1 = [[मरियम उमर]] ३/४ (४ षटके) | score2 = २१/० (१.३ षटके) | runs2 = झीफा जिलानी १०[[नाबाद|*]] (४ चेंडू) | wickets2 = | result = कुवेत १० गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1514526.html धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[मस्कत]] | umpires = रबाब अहसान (संयुक्त अरब अमिराती) आणि मुहम्मद उस्मान (कतार) | motm = [[मरियम उमर]] (कुवेत) | toss = सौदी अरेबियाने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} {{Single-innings cricket match | date = १८ डिसेंबर २०२५ | time = १४:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|UAE}} | team2 = {{crw|BHR}} | score1 = १९८/१ (२० षटके) | runs1 = [[ईशा ओझा]] १०२[[नाबाद|*]] (६८ चेंडू) | wickets1 = | score2 = ४१ (१६ षटके) | runs2 = स्वीटा कॉर्डा ९[[नाबाद|*]] (२१ चेंडू) | wickets2 = [[समायरा धरणीधरका]] ३/७ (२ षटके) | result = संयुक्त अरब अमिराती १५७ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1514527.html धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[मस्कत]] | umpires = रिदवान पारकर (कुवेत) आणि गोपकुमार पिल्लई (ओमान) | motm = [[ईशा ओझा]] (संयुक्त अरब अमिराती) | toss = संयुक्त अरब अमिरातीने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[समायरा धरणीधरका]]ने महिला टी२०आ क्रिकेटमधील आपली दुसरी हॅट्ट्रिक घेतली.<ref>{{cite web |title=Bahrain Women vs United Arab Emirates Women, 14th Match, GCC Women's Twenty20 Championship Cup at Al Amarat, Dec 18 2025 |url=https://www.espn.co.uk/cricket/series/20623/game/1514527/utils |website=ESPN |access-date=२१ मे २०२६}}</ref><ref>{{cite web |title=UAE Women vs ZIM Women, 1st T20I at Bulawayo, ZIM-W vs UAE-W, Oct 05 2025 - Full Scorecard |url=https://www.espncricinfo.com/series/united-arab-emirates-women-in-zimbabwe-2025-26-1503557/zimbabwe-women-vs-united-arab-emates-women-1st-t20i-1503565/full-scorecard |website=ESPNcricinfo |access-date=२१ मे २०२६}}</ref> }} {{Single-innings cricket match | date = १८ डिसेंबर २०२५ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{crw-rt|QAT}} | team2 = {{crw|OMA}} | score1 = ९७/९ (२० षटके) | runs1 = श्रुतीबेन राणा ३९ (४४ चेंडू) | wickets1 = अफिदा आफताब २/११ (३ षटके) | score2 = ९८/४ (१५.४ षटके) | runs2 = प्रियंका मेंडोन्का ३७[[नाबाद|*]] (४४ चेंडू) | wickets2 = मारिया जेकब १/१५ (२ षटके) | result = ओमान ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1514528.html धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[मस्कत]] | umpires = राहत अली (सौदी अरेबिया) आणि अरफान घानी (बहरैन) | motm = जयधन्या गुणशेखर (ओमान) | toss = ओमानने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ==अंतिम सामना== {{Single-innings cricket match | date = १९ डिसेंबर २०२५ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{crw-rt|OMA}} | team2 = {{crw|UAE}} | score1 = ८४/७ (२० षटके) | runs1 = फिझा जावेद १७ (२९ चेंडू) | wickets1 = केटी थॉम्पसन २/१० (४ षटके) | score2 = ८५/१ (१२.३ षटके) | runs2 = [[समायरा धरणीधरका]] ३८[[नाबाद|*]] (३२ चेंडू) | wickets2 = प्रियंका मेंडोन्का १/२६ (४ षटके) | result = संयुक्त अरब अमिराती ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1514529.html धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[मस्कत]] | umpires = राहत अली (सौदी अरेबिया) आणि रिदवान पारकर (कुवेत) | motm = | toss = संयुक्त अरब अमिरातीने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espn.com/cricket/scores/series/20623/gcc-womens-twenty20-championship-cup ईएसपीएन क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे पान] * [https://www.thearabianstories.com/2025/12/10/oman-ready-to-host-gcc-womens-t20i-championship/ द अरेबियन स्टोरीजवरील स्पर्धेचा पूर्वावलोकन अहवाल] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:ओमानमधील क्रिकेट]] 3jg9srndhcazki3c411to3ux4szotcg 0 382628 2700983 2700961 2026-08-11T12:02:55Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2700983 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = बहरैन क्रिकेट संघाचा भूतान दौरा, २०२५-२६ | team1_image = Flag of Bhutan.svg | team1_name = भूतान | team2_image = Flag of Bahrain.svg | team2_name = बहरैन | from_date = ८ | to_date = १३ डिसेंबर २०२५ | team1_captain = थिनले जामत्शो | team2_captain = अहमेर बिन नासिर | no_of_twenty20s = 5 | team1_twenty20s_won = 0 | team2_twenty20s_won = 5 | team1_twenty20s_most_runs = रंजुंग मिक्यो दोर्जी (१०२) | team2_twenty20s_most_runs = आसिफ अली (१४५) | team1_twenty20s_most_wickets = सोनम येशे (५)<br />तेनझिन वांगचुक (५) | team2_twenty20s_most_wickets = अली दाऊद (१५) }} '''बहरैन क्रिकेट संघाने''' डिसेंबर २०२५ मध्ये पाच [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी [[भूतान]]चा दौरा केला.<ref name="espn">{{cite web |url=https://www.espn.com/cricket/scores/series/24041/bahrain-in-bhutan-2025-26 |title=Bahrain tour of Bhutan 2025/26 – Fixtures and Results |trans-title=बहरैन क्रिकेट संघाचा भूतान दौरा, २०२५-२६ – सामने आणि निकाल |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref> ही मालिका ८ ते १३ डिसेंबर २०२५ दरम्यान खेळवण्यात आली आणि सर्व सामने गेलेफू आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[गेलेफू]] येथे झाले.<ref name="espn" /><ref name="bhutan">{{cite web |url=https://ddomain.cricclubs.com/BhutanCricket/listMatches.do?clubId=1100117&league=52&year=2025 |title=Bhutan Bahrain Men's T20 International Bilateral Series – Match Results |trans-title=भूतान-बहरैन पुरुष टी२० आंतरराष्ट्रीय द्विपक्षीय मालिका – सामन्यांचे निकाल |work=भूतान क्रिकेट कौन्सिल बोर्ड |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref> [[बहरैन राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|बहरैनने]] मालिकेतील पाचही सामने जिंकून [[भूतान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भूतानचा]] ५–० असा पराभव केला.<ref>{{cite web |url=https://www.espn.com/cricket/series/24041/game/1513102/bhutan-vs-bahrain-5th-t20i-bahrain-in-bhutan-2025-26 |title=Bhutan vs Bahrain, 5th T20I – Match Result |trans-title=भूतान विरुद्ध बहरैन, पाचवा टी२०आ – सामन्याचा निकाल |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |date=१३ डिसेंबर २०२५ |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref> मालिकेत बहरैनच्या आसिफ अलीने सर्वाधिक १४५ धावा केल्या, तर अली दाऊदने सर्वाधिक १५ बळी घेतले.<ref>{{cite web |url=https://www.espn.com.au/cricket/series/_/id/24041/bahrain-in-bhutan-2025-26 |title=Bahrain tour of Bhutan 2025/26 – Series Statistics |trans-title=बहरैन क्रिकेट संघाचा भूतान दौरा, २०२५-२६ – मालिकेची आकडेवारी |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref> ==खेळाडू== दौऱ्यासाठी स्वतंत्र अधिकृत संघ-घोषणा उपलब्ध नसल्यामुळे खालील खेळाडू यादी मालिकेतील सामन्यांच्या संघपत्रकांवरून संकलित करण्यात आली आहे.<ref name="squad1">{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-match-squads/137234/btn-vs-bhr-1st-t20i-bahrain-tour-of-bhutan-2025 |title=Bhutan vs Bahrain, 1st T20I – Squads |trans-title=भूतान विरुद्ध बहरैन, पहिला टी२०आ – खेळाडू |work=क्रिकबझ |date=८ डिसेंबर २०२५ |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref><ref name="squad4">{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-match-squads/137267/btn-vs-bhr-4th-t20i-bahrain-tour-of-bhutan-2025 |title=Bhutan vs Bahrain, 4th T20I – Squads |trans-title=भूतान विरुद्ध बहरैन, चौथा टी२०आ – खेळाडू |work=क्रिकबझ |date=१२ डिसेंबर २०२५ |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- ! {{cr|BHU}} ! {{cr|BHR}} |- | valign="top" | * थिनले जामत्शो ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * त्शेरिंग ताशी ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * नामगे थिनले * रोहित रमेश लिम्बू * जिग्मे सिंगे * रंजुंग मिक्यो दोर्जी * गकुल घले * तेनझिन वांगचुक * ताशी दोर्जी * ताशी फुंत्शो * सोनम येशे * कर्मा दोर्जी * उग्येन नेंदा * आनंद मोंगर * नामगांग चेजे ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) | valign="top" | * अहमेर बिन नासिर ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[प्रशांत कुरुप]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * आसिफ अली * फियाझ अहमद * सोहेल अहमद * [[इमरान अन्वर]] * नवीना शेट्टी * अली दाऊद * इम्रान खान * आसिफ शेख * [[अब्दुल मजीद|अब्दुल मजीद अब्बासी]] * मुहम्मद सलमान * आसिफ जावेद बशीर अहमद * रिझवान बट * [[जुनैद अझीझ]] |} ==टी२०आ मालिका== ===पहिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ८ डिसेंबर २०२५ | time = १०:०० | team1 = {{cr-rt|BHU}} | team2 = {{cr|BHR}} | score1 = ११५ (१९.२ षटके) | runs1 = तेनझिन वांगचुक ३१ (१८ चेंडू) | wickets1 = अली दाऊद २/२४ (३.२ षटके) | score2 = ११६/२ (१३.३ षटके) | runs2 = आसिफ अली ५८ (४० चेंडू) | wickets2 = ताशी दोर्जी १/२३ (२ षटके) | result = बहरैन ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/137234/btn-vs-bhr-1st-t20i-bahrain-tour-of-bhutan-2025 धावफलक] | venue = गेलेफू आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[गेलेफू]] | umpires = अशोक कुमार राय आणि ओम नाथ प्रधान | motm = आसिफ अली (बहरैन) | toss = बहरैनने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} ===दुसरा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ९ डिसेंबर २०२५ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|BHU}} | score1 = १५२/९ (२० षटके) | runs1 = अहमेर बिन नासिर ४१ (३४ चेंडू) | wickets1 = सोनम येशे ४/३१ (४ षटके) | score2 = ९१ (१७.२ षटके) | runs2 = जिग्मे सिंगे १९ (१८ चेंडू) | wickets2 = इम्रान खान ३/१२ (३ षटके) | result = बहरैन ६१ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/137245/btn-vs-bhr-2nd-t20i-bahrain-tour-of-bhutan-2025 धावफलक] | venue = गेलेफू आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[गेलेफू]] | umpires = उग्येन दोर्जी आणि अशोक कुमार राय | motm = इम्रान खान (बहरैन) | toss = भूतानने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} ===तिसरा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ११ डिसेंबर २०२५ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|BHU}} | score1 = १६०/४ (२० षटके) | runs1 = आसिफ अली ७२ (४८ चेंडू) | wickets1 = जिग्मे सिंगे १/२१ (४ षटके) | score2 = १२५/९ (२० षटके) | runs2 = त्शेरिंग ताशी ३८ (३७ चेंडू) | wickets2 = अली दाऊद ७/१९ (४ षटके) | result = बहरैन ३५ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/137256/btn-vs-bhr-3rd-t20i-bahrain-tour-of-bhutan-2025 धावफलक] | venue = गेलेफू आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[गेलेफू]] | umpires = उग्येन दोर्जी आणि ओम नाथ प्रधान | motm = अली दाऊद (बहरैन) | toss = भूतानने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. | notes = अली दाऊदची ७/१९ ही पुरुष टी२०आ क्रिकेटच्या इतिहासातील त्यावेळची दुसऱ्या क्रमांकाची सर्वोत्तम गोलंदाजी होती आणि पुरुष टी२०आमध्ये एका डावात सात बळी घेणारा तो दुसरा गोलंदाज ठरला.<ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/bahrain-pacer-etches-name-in-history-books-with-record-spell |title=Bahrain pacer etches name in history books with record spell |trans-title=बहरैनच्या वेगवान गोलंदाजाची विक्रमी कामगिरी |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |date=१२ डिसेंबर २०२५ |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref> }} ===चौथा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १२ डिसेंबर २०२५ | time = १०:०० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|BHU}} | score1 = १७५/३ (२० षटके) | runs1 = सोहेल अहमद ७६[[नाबाद|*]] (५७ चेंडू) | wickets1 = रंजुंग मिक्यो दोर्जी १/२७ (३ षटके) | score2 = १३३/७ (२० षटके) | runs2 = नामगे थिनले २८ (१५ चेंडू) | wickets2 = आसिफ जावेद बशीर अहमद ३/२५ (४ षटके) | result = बहरैन ४२ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/137267/btn-vs-bhr-4th-t20i-bahrain-tour-of-bhutan-2025 धावफलक] | venue = गेलेफू आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[गेलेफू]] | umpires = उग्येन दोर्जी आणि अशोक कुमार राय | motm = सोहेल अहमद (बहरैन) | toss = भूतानने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} ===पाचवा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १३ डिसेंबर २०२५ | time = १०:०० | team1 = {{cr-rt|BHU}} | team2 = {{cr|BHR}} | score1 = १०२ (२० षटके) | runs1 = ताशी फुंत्शो २४[[नाबाद|*]] (२९ चेंडू) | wickets1 = अली दाऊद ४/१३ (४ षटके) | score2 = १०५/६ (१९.२ षटके) | runs2 = सोहेल अहमद ४६[[नाबाद|*]] (४३ चेंडू) | wickets2 = ताशी फुंत्शो ३/१२ (४ षटके) | result = बहरैन ४ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/137278/btn-vs-bhr-5th-t20i-bahrain-tour-of-bhutan-2025 धावफलक] | venue = गेलेफू आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[गेलेफू]] | umpires = अशोक कुमार राय आणि उग्येन दोर्जी | motm = अली दाऊद (बहरैन) | toss = बहरैनने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espn.com/cricket/scores/series/24041/bahrain-in-bhutan-2025-26 ईएसपीएन क्रिकइन्फोवरील मालिकेचे पान] * [https://ddomain.cricclubs.com/BhutanCricket/listMatches.do?clubId=1100117&league=52&year=2025 भूतान क्रिकेट कौन्सिल बोर्डवरील मालिकेचे निकाल] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:भूतानमधील क्रिकेट]] [[वर्ग:बहरैन क्रिकेट संघाचे भूतान दौरे|२०२५-२६]] gtfcm2b9sprkcw1xs6yi3fnttgccftk 14 382636 2700980 2026-08-11T12:00:05Z अभय नातू 206 नवीन 2700980 wikitext text/x-wiki * [[वर्ग:इ.स. २००५ मधील जन्म|क्रिकेट खेळाडू]] e8uue4k3f5x93fj2qmdf84of0ebhz4q 3 382637 2700984 2026-08-11T12:03:09Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2700984 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=श्री दादासाहेब भगवान लवटे}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १७:३३, ११ ऑगस्ट २०२६ (IST) 2cly1rfk9a522cwzs2p46wxx738sceb 0 382638 2700999 2026-08-11T12:59:04Z AdvAnantGholam 172574 नवीन पान: '''कोकणातील आठवडे बाजार''' कोकणातील ग्रामीण जीवनात आठवडी बाजारांना ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाचे स्थान राहिले आहे. गाव किंवा परिसरातील ठरावीक ठिकाणी ठरावीक दिवशी भरणारा हा बाजार स... 2700999 wikitext text/x-wiki '''कोकणातील आठवडे बाजार''' कोकणातील ग्रामीण जीवनात आठवडी बाजारांना ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाचे स्थान राहिले आहे. गाव किंवा परिसरातील ठरावीक ठिकाणी ठरावीक दिवशी भरणारा हा बाजार स्थानिक गरजांची पूर्तता करणारे केंद्र असण्याबरोबरच ग्रामीण व्यापाराच्या हालचालींचे एक महत्त्वाचे माध्यम होते. Census of India, 1961 अंतर्गत प्रकाशित *Weekly Markets in Maharashtra* या स्वतंत्र अभ्यासात महाराष्ट्रातील गाव व शहरांमधील आठवडी बाजारांची जिल्हानिहाय व तालुकानिहाय माहिती, पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि ग्रामीण दुकानांचे स्वरूप यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामुळे आठवडी बाजार ही महाराष्ट्राच्या ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील स्वतंत्र आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या अभ्यासण्याजोगी संस्था असल्याचे दिसून येते.<ref name="CensusWeekly1968">{{cite book |last=Rangnekar |first=D. V. |title=Weekly Markets in Maharashtra |publisher=Superintendent of Census Operations, Maharashtra |place=Bombay |year=1968 |series=Census of India, 1961 |volume=10 |number=Part VII-C }}</ref> कोकणाच्या संदर्भात आठवडी बाजारांचे महत्त्व केवळ वस्तूंच्या खरेदी-विक्रीपुरते मर्यादित राहिलेले नाही. स्थानिक शेतमाल, मासळी, घरगुती वस्तू आणि इतर ग्रामीण उत्पादनांची देवाणघेवाण करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देतानाच अशा बाजारांमुळे आसपासच्या गावांतील लोकांचा नियमित संपर्कही घडत असे. त्यामुळे आठवडी बाजार हे आर्थिक व्यवहार, ग्रामीण सामाजिक संपर्क आणि स्थानिक जीवनपद्धती यांना जोडणारे सार्वजनिक अवकाश म्हणून पाहता येतात. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांविषयीच्या Census अभ्यासात बाजारांच्या स्थानिक रचनेबरोबरच विक्रेते आणि ग्रामीण व्यापारपद्धतींची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> आठवडी बाजाराच्या सामाजिक स्वरूपाचा अभ्यास करताना बाजाराचा काळ, स्थान आणि समुदायाशी असलेला संबंध महत्त्वाचा ठरतो. Donna Perry यांनी Senegal मधील ग्रामीण आठवडी बाजारांचा अभ्यास करताना बाजारांची साप्ताहिक वेळ-रचना आणि स्थानिक समुदायातील परस्पर संबंध यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट केला आहे. हा अभ्यास कोकणातील बाजारांविषयी थेट पुरावा देत नसला, तरी आठवडी बाजारांचा अभ्यास केवळ आर्थिक व्यवहारांच्या चौकटीत न करता त्यांच्या सामाजिक भूमिकेच्या संदर्भात करण्यासाठी तुलनात्मक चौकट उपलब्ध करून देतो.<ref name="Perry2000">{{cite journal |last=Perry |first=Donna |title=Rural Weekly Markets and the Dynamics of Time, Space and Community in Senegal |journal=The Journal of Modern African Studies |volume=38 |issue=3 |pages=461–485 |year=2000 |doi=10.1017/S0022278X00003426 }}</ref> या लेखात कोकणातील आठवडी बाजारांची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी, त्यांचे भौगोलिक स्वरूप, बाजारात होणारी वस्तूंची देवाणघेवाण, शेतकरी व स्थानिक उत्पादकांची भूमिका, मासळी व सुकी मासळीचा व्यापार, सामाजिक जीवनातील स्थान, जिल्हानिहाय वैशिष्ट्ये आणि आधुनिक काळातील बदल यांचा आढावा घेतला आहे. == ऐतिहासिक पार्श्वभूम == कोकणातील आठवडी बाजारांची परंपरा आधुनिक कृषी पणन व्यवस्थेपूर्वीची आहे. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांचा स्वतंत्र अभ्यास करणाऱ्या *Weekly Markets in Maharashtra* या Census प्रकाशनात जिल्हानिहाय आणि तालुकानिहाय गावांमध्ये व शहरांमध्ये भरणाऱ्या आठवडी बाजारांची नोंद करण्यात आली आहे. या प्रकाशनात जिल्हा Gazetteer मधील माहिती, बाजारांची यादी, पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि ग्रामीण दुकानांचे स्वरूप यांचाही समावेश आहे.<ref name="CensusWeekly1968">{{cite book |last=Rangnekar |first=D. V. |title=Weekly Markets in Maharashtra |publisher=Superintendent of Census Operations, Maharashtra |place=Bombay |year=1968 |series=Census of India, 1961 |volume=10 |number=Part VII-C }}</ref> ब्रिटिशकालीन *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मध्ये कोकणातील बाजारव्यवस्थेची प्रत्यक्ष ऐतिहासिक उदाहरणे आढळतात. उदाहरणार्थ, सावित्री नदीच्या काठी असलेल्या म्हाप्रळ येथे आठवडी बाजार भरत असल्याची नोंद करण्यात आली असून, त्या बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला विकला जात असल्याचे नमूद केले आहे. या बाजाराचा आसपासच्या प्रदेशातील व्यापार आणि वाहतुकीशीही संबंध होता. Gazetteer मधील नोंदीनुसार म्हाप्रळपर्यंत सावित्री नदीमार्गे नौकांची वाहतूक होत असे आणि पुढे महाड व इतर भागांशी रस्त्याने संपर्क होता.<ref name="RatnagiriGazetteer">{{cite book |editor-last=Campbell |editor-first=James MacNabb |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |publisher=Government Central Press |place=Bombay |year=1880 |volume=10 }}</ref> कोकणाच्या उत्तरेकडील भागातही आठवडी बाजारांची विस्तृत व्यवस्था अस्तित्वात असल्याचे *Thana District Gazetteer* मधून दिसते. त्यामध्ये ५३ गावे व शहरांमध्ये आठवडी आणि अर्ध-आठवडी बाजार भरत असल्याची नोंद आहे. त्यापैकी डहाणू परिसरातील बाजारांमध्ये ठरावीक वारांना मोठ्या संख्येने लोक सहभागी होत असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="ThanaGazetteer">{{cite book |editor-last=Campbell |editor-first=James MacNabb |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana District |publisher=Government Central Press |place=Bombay |year=1882 |volume=13 }}</ref> या ऐतिहासिक नोंदींवरून कोकणातील आठवडी बाजार हे केवळ स्थानिक गरजांसाठी उभे राहिलेले तात्पुरते बाजार नव्हते, तर गावे, बाजारपेठा, वाहतुकीचे मार्ग आणि आसपासच्या ग्रामीण भागांना जोडणारी व्यापारव्यवस्था म्हणून त्यांचा विकास झाला होता. स्थानिक कृषी उत्पादन, मासळी आणि इतर वस्तूंची देवाणघेवाण तसेच ग्राहक व विक्रेते यांची नियमित भेट यामुळे या बाजारांना ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत विशिष्ट स्थान प्राप्त झाले. == बाजाराचे ठिकाण आणि भौगोलिक स्वरूप == कोकणातील आठवडी बाजारांची स्थाने स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, गावांची परस्पर जोडणी आणि वाहतुकीच्या मार्गांशी संबंधित राहिली आहेत. बाजार सामान्यतः अशा ठिकाणी भरत असत की जिथे आसपासच्या गावांतील लोकांना ठरावीक दिवशी सहजपणे एकत्र येता येत असे. त्यामुळे गाव, रस्ते, नदीमार्ग आणि स्थानिक बाजारकेंद्रे यांच्यात परस्पर संबंध निर्माण झाले होते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> ऐतिहासिक *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मधील म्हाप्रळच्या नोंदीत या भौगोलिक संबंधाचे उदाहरण दिसते. म्हाप्रळ येथे आठवडी बाजार भरत असे आणि सावित्री नदीमार्गे होणारी वाहतूक तसेच पुढील रस्तेमार्ग यांमुळे हे ठिकाण आसपासच्या प्रदेशाशी जोडलेले होते. बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला यांसारख्या वस्तूंची विक्री होत असल्याची नोंदही आढळते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> कोकणाच्या उत्तरेकडील भागात *Thana District Gazetteer* मध्ये विविध गावे आणि शहरांमध्ये आठवडी व अर्ध-आठवडी बाजारांची नोंद आढळते. यावरून बाजारांची ठिकाणे ही केवळ मोठ्या शहरांपुरती मर्यादित नसून ग्रामीण व निमशहरी वस्तींच्या स्थानिक गरजांशी जोडलेली होती, असे दिसून येते.<ref name="ThanaGazetteer"/> महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या व्यापक स्वरूपाचा अभ्यास करणाऱ्या Census प्रकाशनात बाजारांची जिल्हा व तालुकानिहाय माहिती संकलित करण्यात आली आहे. त्यामुळे कोकणातील बाजारांचा अभ्यास करताना त्यांच्या स्थानिक भौगोलिक संदर्भाबरोबरच बाजारकेंद्रांमधील प्रादेशिक संबंधांचाही विचार करता येतो.<ref name="CensusWeekly1968"/> == बाजारातील प्रमुख वस्तू == कोकणातील आठवडी बाजारांमध्ये स्थानिक परिसराच्या गरजा आणि उपलब्ध उत्पादनांनुसार विविध प्रकारच्या वस्तूंची देवाणघेवाण होत असे. ऐतिहासिक नोंदींमध्ये भाजीपाला, सुकी मासळी आणि इतर स्थानिक वस्तूंच्या विक्रीचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासात ग्रामीण बाजारांतील विक्रेते, पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि स्थानिक दुकानांची माहिती संकलित करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === भाजीपाला आणि कृषी उत्पादन === कोकणातील ग्रामीण बाजारांमध्ये स्थानिक पातळीवर उत्पादित होणाऱ्या कृषी वस्तूंना महत्त्वाचे स्थान होते. भाजीपाला हा अशा बाजारांमधील नियमित विक्रीचा एक भाग असल्याचे ऐतिहासिक नोंदींमधून दिसते. म्हाप्रळच्या ऐतिहासिक आठवडी बाजारात भाजीपाला विकला जात असल्याची स्पष्ट नोंद *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मध्ये आढळते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळात शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनाची थेट ग्राहकांना विक्री करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्याच्या उद्देशाने महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळामार्फत शेतकरी आठवडे बाजार योजना राबविण्यात आली आहे. या व्यवस्थेमुळे उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातील थेट संपर्काला प्रोत्साहन मिळते.<ref name="MSAMB201920"/> === मासळी आणि सुकी मासळी === कोकणाचा समुद्रकिनारा आणि मासेमारीशी असलेले घनिष्ठ नाते यामुळे मासळीचा व्यापार आठवडी बाजारांच्या स्वरूपातील एक महत्त्वाचा घटक राहिला आहे. ऐतिहासिक Gazetteer मध्ये म्हाप्रळच्या आठवडी बाजारात सुकी मासळी विकली जात असल्याची स्पष्ट नोंद आहे.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळातही कोकणातील काही बाजारांमध्ये सुकी मासळीची विक्री आणि मागणी कायम असल्याचे स्थानिक वृत्तांतून दिसते. म्हाप्रळच्या आठवडी बाजारावरील २०२६ च्या वृत्तात सुकी मासळीच्या खरेदीसाठी ग्राहकांची गर्दी होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Mhapral2026"/> === काजू आणि इतर स्थानिक उत्पादने === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात काजू उत्पादनाला महत्त्वाचे स्थान आहे. काजू उद्योगाशी संबंधित वाहतूक आणि बाजारव्यवस्थेचा अभ्यास करणाऱ्या Shinde आणि Balasubramanian यांच्या संशोधनातून सिंधुदुर्गातील काजू उद्योगाची आर्थिक व वाहतूक-संबंधित वैशिष्ट्ये स्पष्ट होतात.<ref name="Shinde2021"/> तथापि, काजूची उत्पादने प्रत्येक आठवडी बाजारात विकली जातात, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष या स्रोतावरून काढता येत नाही. त्यामुळे या विभागात काजूचा उल्लेख कोकणातील स्थानिक उत्पादनाच्या व्यापक संदर्भात करणे योग्य राहील. === स्थानिक व घरगुती वस्तू === आठवडी बाजारांमध्ये स्थानिक गरजांनुसार विविध घरगुती व ग्रामीण उपयोगाच्या वस्तूंची विक्री होत असे. Census च्या अभ्यासात ग्रामीण दुकानांचे तसेच पारंपरिक फिरत्या विक्रेत्यांचे स्वरूप नोंदवलेले आहे. त्यामुळे आठवडी बाजार हे केवळ कृषी उत्पादनांच्या विक्रीचे केंद्र नसून ग्रामीण दैनंदिन गरजा पूर्ण करणारी बाजारव्यवस्था म्हणूनही पाहता येतात.<ref name="CensusWeekly1968"/> == बाजाराचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनातील स्थान == कोकणातील आठवडी बाजार हे केवळ वस्तूंच्या खरेदी-विक्रीचे ठिकाण नसून ग्रामीण समाजातील परस्पर संपर्काचे महत्त्वाचे केंद्र राहिले आहेत. ठरावीक दिवशी भरत असल्यामुळे आसपासच्या गावांतील लोकांना नियमितपणे एकाच ठिकाणी येण्याची संधी मिळत असे. अशा प्रकारे बाजाराच्या माध्यमातून व्यापाराबरोबरच सामाजिक संबंध, माहितीची देवाणघेवाण आणि स्थानिक समुदायातील परस्पर संपर्क यांना चालना मिळत असे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === बाजार आणि सामाजिक संपर्क === ग्रामीण भागातील बाजारपेठा स्थानिक लोकांच्या दैनंदिन जीवनाशी जोडलेल्या असल्यामुळे त्यांचे स्वरूप केवळ आर्थिक व्यवहारांपुरते मर्यादित राहत नाही. आठवडी बाजाराच्या दिवशी विक्रेते, ग्राहक, शेतकरी आणि विविध गावांमधून येणारे लोक एकत्र येतात. त्यामुळे बाजार हा ग्रामीण समाजातील भेटीगाठी आणि सामाजिक संपर्काचा एक नियमित अवकाश बनतो. आठवडी बाजार आणि समुदाय यांच्यातील अशा संबंधांचा अभ्यास इतर ग्रामीण समाजांच्या संदर्भातही करण्यात आला आहे.<ref name="Perry2000"/> === बाजार आणि स्थानिक जीवनपद्धती === कोकणातील बाजारांमध्ये स्थानिक परिसरात उपलब्ध होणाऱ्या वस्तूंची देवाणघेवाण होत असल्याने बाजाराचा संबंध स्थानिक जीवनपद्धतीशीही जोडलेला राहिला आहे. कृषी उत्पादन, मासळी, सुकी मासळी आणि इतर स्थानिक वस्तूंची विक्री यामुळे बाजार हा स्थानिक उत्पादन आणि ग्रामीण उपभोग यांना जोडणारा दुवा ठरतो.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === बाजार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था === आठवडी बाजारामुळे लहान उत्पादक आणि विक्रेत्यांना स्थानिक ग्राहकांपर्यंत पोहोचण्याची संधी मिळते. आधुनिक काळात महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळाच्या शेतकरी आठवडे बाजार योजनेतही उत्पादकांना थेट ग्राहकांशी जोडण्यावर भर देण्यात आला आहे. त्यामुळे पारंपरिक आठवडी बाजाराच्या सामाजिक भूमिकेबरोबरच त्याचे आर्थिक महत्त्व आधुनिक बाजारव्यवस्थेतही कायम राहिले आहे.<ref name="MSAMB201920">{{cite report |author=Maharashtra State Agricultural Marketing Board |title=Annual Report: Year 2019–2020 |publisher=Maharashtra State Agricultural Marketing Board |place=Pune |year=2020 |url=https://www.msamb.com/Documents/5d83680a-f6fe-49a2-bd95-16e3d45b7584.pdf |access-date=11 August 2026 }}</ref> == जिल्हानिहाय स्वरूप == कोकणातील आठवडी बाजारांचे स्वरूप जिल्ह्याच्या भौगोलिक परिस्थिती, स्थानिक उत्पादन, वाहतूक व्यवस्था आणि ग्रामीण वस्तींच्या रचनेनुसार बदलते. ऐतिहासिक काळातील Gazetteer आणि Census नोंदींमधून कोकणातील विविध भागांत आठवडी व अर्ध-आठवडी बाजार अस्तित्वात असल्याचे दिसून येते. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासात जिल्हा व तालुकानिहाय बाजारांची माहिती संकलित करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === रायगड === रायगड परिसरातील आठवडी बाजारांचा संबंध ग्रामीण वस्ती, स्थानिक उत्पादन आणि कोकणातील अंतर्गत वाहतूकमार्गांशी राहिला आहे. ऐतिहासिक Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer मधील म्हाप्रळच्या नोंदीत आठवडी बाजार, त्यातील सुकी मासळी व भाजीपाला यांचा उल्लेख आढळतो. म्हाप्रळचा बाजार सावित्री नदीमार्गे आणि पुढील स्थलमार्गांशी जोडलेल्या व्यापारव्यवस्थेचा भाग होता.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> म्हाप्रळचा आठवडी बाजार आधुनिक काळातही सुरू असून त्यामध्ये सुकी मासळीच्या व्यापाराला महत्त्व असल्याचे समकालीन वृत्तांतून दिसून येते.<<ref name="Mhapral2026">{{cite news |last=भागवत |first=रघुनाथ |title=म्हाप्रळचा आठवडा बाजार सुपरहिट |work=पुढारी |date=30 May 2026 |url=https://pudhari.news/maharashtra/raigad/mhapral-weekly-market-khadipatta-business-seafood-demand-sb97 |access-date=11 August 2026 |language=mr }}</ref> === रत्नागिरी === रत्नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण बाजारव्यवस्थेची ऐतिहासिक नोंद Bombay Presidency Gazetteer मध्ये आढळते. आठवडी बाजार हे स्थानिक उत्पादनांची देवाणघेवाण आणि आसपासच्या ग्रामीण भागाशी व्यापारसंबंध प्रस्थापित करणारे केंद्र म्हणून कार्यरत होते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासातही रत्नागिरीसह विविध जिल्ह्यांतील बाजारांची जिल्हा व तालुकानिहाय माहिती संकलित करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === सिंधुदुर्ग === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील विविध गावांमध्ये आणि बाजारकेंद्रांमध्ये आठवडी बाजारांची परंपरा आजही आढळते. आधुनिक काळातील उपलब्ध वृत्तस्रोतांमध्ये देवगड, कणकवली, कुडाळ, मालवण, सावंतवाडी आणि वेंगुर्ले परिसरातील आठवडी बाजारांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="SindhudurgMarkets2024">{{cite web |title=सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील आठवडी बाजार |website=सकाळ |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c33351-txt-sindhudurg-20241107021538 |access-date=11 August 2026 |language=mr }}</ref> कुडाळ तालुक्यातील माणगाव येथे भरत असलेल्या आठवडी बाजाराशी संबंधित सामाजिक उपक्रमांची नोंदही समकालीन वृत्तांतून आढळते. यावरून बाजार हा स्थानिक व्यापाराबरोबरच सार्वजनिक आणि सामाजिक जीवनाचा भाग असल्याचे दिसते.<ref name="MangaonKudalWeekly">{{cite web |title=My Village Healthy Village public awareness rally in Mangaon, Kudal |website=Kokansad Live |url=https://kokansadlive.com/kokan/my-village-healthy-village-public-awareness-rally-in-mangaon-kudal/32164 |access-date=11 August 2026 |language=en }}</ref> === ठाणे–पालघर प्रदेश === कोकणाच्या उत्तरेकडील भागात आठवडी बाजारांची विस्तृत ऐतिहासिक व्यवस्था अस्तित्वात असल्याचे Thana District Gazetteer मधून दिसून येते. या नोंदीत विविध गावे व शहरांमध्ये आठवडी आणि अर्ध-आठवडी बाजार भरत असल्याचे नमूद केले आहे. बाजारांचे दिवस आणि त्यांच्याशी संबंधित स्थानिक व्यापारव्यवस्थेची माहितीही या ऐतिहासिक नोंदीत आढळते.<ref name="ThanaGazetteer"/> या ऐतिहासिक बाजारव्यवस्थेमुळे ग्रामीण वस्ती, स्थानिक बाजारकेंद्रे आणि आसपासच्या प्रदेशांतील व्यापार यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतात. == काही उल्लेखनीय बाजार == कोकणातील आठवडी बाजारांची परंपरा समजून घेण्यासाठी ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक काळातील उपलब्ध वृत्तस्रोतांमध्ये उल्लेख झालेल्या काही बाजारांचा स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. या बाजारांमधून स्थानिक उत्पादनांची देवाणघेवाण, ग्रामीण ग्राहकांच्या गरजा आणि बाजारकेंद्रांशी संबंधित स्थानिक व्यवहारांचे स्वरूप दिसून येते. === म्हाप्रळचा आठवडी बाजार === म्हाप्रळ हे सावित्री नदीच्या काठी वसलेले ठिकाण असून ऐतिहासिक काळात ते महत्त्वाचे व्यापारी ठिकाण होते. *Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi* मध्ये म्हाप्रळ येथे चांगली उपस्थिती असलेला आठवडी बाजार भरत असल्याची नोंद आहे. या बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला विकला जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> म्हाप्रळच्या बाजाराचे स्वरूप त्याच्या भौगोलिक स्थानाशीही संबंधित होते. सावित्री नदीतून म्हाप्रळपर्यंत नौकांची वाहतूक होत असे. म्हाप्रळ आणि महाडदरम्यान नदीमार्गाची वाहतूक काही ठिकाणी अरुंद व उथळ पात्रामुळे अवघड असल्याची नोंदही Gazetteer मध्ये आहे. म्हाप्रळपासून पोलादपूरजवळील मार्गांशी जोडणारा सर्व-हवामानात वापरता येणारा मोटारमार्ग असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळातही म्हाप्रळचा आठवडी बाजार सुरू आहे. ३० मे २०२६ रोजीच्या वृत्तानुसार, या बाजारात सुकी मासळीच्या खरेदीसाठी मोठी गर्दी होत असून कटलरी, तयार कपडे, मिठाई, ओली मासळी, विद्युत वस्तू, धान्य, भाज्या, भांडी आणि मसाल्याचे पदार्थ यांचीही विक्री होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. हा बाजार दर शुक्रवारी भरतो.<ref name="Mhapral2026"/> === मालवणचा आठवडा बाजार === मालवणचा पारंपरिक सोमवारचा आठवडा बाजार हा स्थानिक बाजारव्यवस्थेचा एक भाग आहे. २०२६ मधील वृत्तानुसार, हा बाजार पूर्वी मालवणच्या मुख्य बाजारपेठेत भरत असे; कोरोना काळात तो देऊळवाडा सागरी महामार्गावर तात्पुरता हलविण्यात आला होता. बाजार पुन्हा मुख्य बाजारपेठेत भरविण्याची मागणी व्यापाऱ्यांनी केली होती.<ref name="MalvanWeekly">{{cite web |title=मालवणचा आठवडा बाजार |website=Konkan Samwad |url=https://konkansamwad.com/konkan_samwad_news_-7743-10621 |access-date=11 August 2026 |language=mr }}</ref> या वृत्तानुसार मुख्य बाजारपेठेत मासे मार्केट, कोकणी मेवा आणि स्थानिक भाजी विक्रेते यांच्यासह इतर दुकानदारांचा व्यापार चालतो. त्यामुळे मालवणचा आठवडा बाजार हा स्थानिक व्यापारव्यवस्थेशी जोडलेला असल्याचे दिसून येते.<ref name="MalvanWeekly"/> === कुडाळ–माणगाव परिसर === कुडाळ तालुक्यातील माणगाव येथे आठवडा बाजार भरत असल्याची नोंद ४ ऑगस्ट २०२६ रोजीच्या स्थानिक वृत्तात आढळते. या आठवडा बाजाराच्या निमित्ताने "माझे गाव आरोग्य संपन्न गाव" या शासकीय उपक्रमांतर्गत जनजागृती रॅलीचे आयोजन करण्यात आले होते. प्राथमिक आरोग्य केंद्र माणगाव, उपकेंद्र माणगाव, आयुष्मान आरोग्य मंदिर कालेली आणि ग्रामपंचायत माणगाव यांच्या संयुक्त विद्यमाने हा उपक्रम आयोजित करण्यात आला होता.<ref name="MangaonKudalWeekly"/> या उदाहरणातून आठवडा बाजाराच्या दिवशी बाजारात येणाऱ्या नागरिकांपर्यंत सार्वजनिक जनजागृतीचे उपक्रम पोहोचविण्यासाठी बाजाराचे ठिकाण वापरले जात असल्याचे दिसते. मात्र या वृत्ताच्या आधारे माणगावच्या बाजाराच्या व्यापाराचे स्वरूप किंवा आर्थिक उलाढालीबाबत निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="MangaonKudalWeekly"/> === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील इतर बाजार === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील आठवडी बाजारांच्या संदर्भात २०२४ मधील वृत्तानुसार, देवगड तालुक्यातील मिठबांव, गिरगाव आणि वैभववाडी शहर, कणकवली-कोळोशी, कुडाळ शहर, मालवण-पोईप, मसदे, सावंतवाडी तालुक्यातील आरोस आणि वेंगुर्ले तालुक्यातील आडेली येथे आठवडी बाजार भरतात. २० नोव्हेंबर २०२४ रोजी विधानसभा निवडणुकीच्या मतदानाच्या पार्श्वभूमीवर या बाजारांना त्या दिवशी बंद ठेवण्याचे आदेश देण्यात आले होते.<ref name="SindhudurgMarkets2024"/> == आठवडी बाजार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था == कोकणातील आठवडी बाजारांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी घनिष्ठ संबंध राहिला आहे. स्थानिक पातळीवर उपलब्ध होणाऱ्या कृषी उत्पादनांची, मासळीची, सुकी मासळीची आणि इतर वस्तूंची विक्री करण्यासाठी या बाजारांमुळे नियमित बाजारपेठ उपलब्ध होत असे. त्यामुळे उत्पादक, विक्रेते आणि ग्राहक यांच्यातील व्यवहारांना स्थानिक पातळीवर एक निश्चित व्यासपीठ मिळत असे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === शेतकरी आणि स्थानिक उत्पादक === आठवडी बाजारांमुळे स्थानिक शेतकरी आणि लहान उत्पादकांना आपल्या उत्पादनांची स्थानिक ग्राहकांपर्यंत विक्री करण्याची संधी मिळते. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या अभ्यासात ग्रामीण बाजारांची रचना, विक्रेते आणि पारंपरिक फिरत्या विक्रेत्यांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> आधुनिक काळात महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळामार्फत शेतकरी आठवडे बाजाराची संकल्पना राबविण्यात आली आहे. या व्यवस्थेचा उद्देश शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनांच्या थेट विक्रीसाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देणे हा आहे. त्यामुळे उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातील थेट संपर्काला प्रोत्साहन मिळते.<ref name="MSAMB201920"/> === स्थानिक व्यापार आणि बाजारपेठ === आठवडी बाजार हे आसपासच्या गावांतील स्थानिक व्यापाराला चालना देणारे केंद्र म्हणूनही कार्य करतात. ठरावीक दिवशी बाजार भरत असल्यामुळे विविध गावांतील विक्रेते आणि ग्राहक एकाच ठिकाणी येतात. त्यामुळे स्थानिक उत्पादनांची देवाणघेवाण तसेच दैनंदिन गरजेच्या वस्तूंची उपलब्धता यांना नियमित स्वरूप प्राप्त होते.<ref name="CensusWeekly1968"/> ऐतिहासिक नोंदींमध्ये म्हाप्रळच्या आठवडी बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला विकला जात असल्याचे नमूद केले आहे. या बाजाराचा नदीमार्ग आणि स्थलमार्गाशी असलेला संबंध स्थानिक व्यापाराच्या भौगोलिक स्वरूपाचे उदाहरण देतो.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === ग्रामीण बाजारव्यवस्थेतील स्थान === आठवडी बाजारांची रचना ही कायमस्वरूपी मोठ्या बाजारपेठांपेक्षा वेगळी असून त्यांचे कार्य ठरावीक दिवशी आणि ठरावीक ठिकाणी केंद्रित असते. ग्रामीण भागातील लोकांच्या दैनंदिन गरजा, स्थानिक उत्पादनांची विक्री आणि आसपासच्या गावांतील व्यापार यांना जोडणारी ही बाजारव्यवस्था दीर्घकाळापासून अस्तित्वात आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासामुळे या बाजारव्यवस्थेचे जिल्हा आणि तालुकानिहाय स्वरूप तसेच ग्रामीण विक्रेते आणि बाजारातील व्यापारपद्धतींचे ऐतिहासिक दस्तऐवजीकरण उपलब्ध होते.<ref name="CensusWeekly1968"/> == मासळी आणि सुकी मासळीचा व्यापार == कोकणाच्या किनारी भौगोलिक परिस्थितीमुळे मासेमारीचा स्थानिक अर्थव्यवस्थेशी घनिष्ठ संबंध राहिला आहे. आठवडी बाजारांमध्ये ताजी मासळी तसेच सुकी मासळीची विक्री होत असल्याच्या ऐतिहासिक आणि आधुनिक नोंदी आढळतात. त्यामुळे मासळीचा व्यापार हा कोकणातील काही आठवडी बाजारांच्या स्वरूपाचा एक महत्त्वाचा भाग राहिला आहे.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === सुकी मासळीची विक्री === ऐतिहासिक *Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi* मध्ये म्हाप्रळ येथील आठवडी बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला विकला जात असल्याची स्पष्ट नोंद आहे. यावरून सुकी मासळीची विक्री ही कोकणातील बाजारव्यवस्थेतील जुनी व्यापारपरंपरा असल्याचे दिसून येते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळातही सुकी मासळीचा व्यापार काही कोकणी बाजारांमध्ये सुरू असल्याचे उपलब्ध वृत्तस्रोतांमधून दिसते. २०२६ मधील म्हाप्रळच्या आठवडी बाजारावरील वृत्तानुसार, बाजारात सुकी मासळीच्या खरेदीसाठी ग्राहकांची गर्दी होत असून सुकी मासळीबरोबरच ओली मासळी, भाज्या, धान्य, मसाले आणि इतर वस्तूंचीही विक्री केली जाते.<ref name="Mhapral2026"/> === मासळी व्यापाराचे स्थानिक स्वरूप === कोकणातील किनारी भागांमध्ये मासळीच्या उपलब्धतेचा आणि स्थानिक बाजारपेठांचा परस्पर संबंध राहिला आहे. आठवडी बाजारामुळे आसपासच्या ग्रामीण भागातील ग्राहकांना मासळी आणि इतर स्थानिक वस्तूंची खरेदी करण्यासाठी नियमित बाजारपेठ उपलब्ध होत असे. ऐतिहासिक म्हाप्रळ बाजाराच्या नोंदीत सुकी मासळीच्या विक्रीचा उल्लेख आढळतो, तर आधुनिक वृत्तांतांमध्ये ताजी आणि सुकी मासळी या दोन्ही प्रकारच्या विक्रीचा उल्लेख आढळतो.<ref name="RatnagiriGazetteer"/><ref name="Mhapral2026"/> === मासळी व्यापार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था === मासळी आणि सुकी मासळीच्या विक्रीमुळे किनारी भागातील उत्पादन आणि ग्रामीण ग्राहक यांच्यातील बाजारसंबंध दृढ होण्यास मदत झाली. सुकी मासळी ही साठवणूक आणि वाहतूक सुलभ करणारे उत्पादन असल्यामुळे तिचा व्यापार किनारी भागाबरोबरच अंतर्गत ग्रामीण बाजारांशीही संबंधित राहिला आहे. महाराष्ट्रातील सुकी मासळी क्षेत्रावरील २०२६ च्या अहवालात राज्यातील सुकी मासळीच्या उत्पादन, व्यापार आणि बाजारव्यवस्थेशी संबंधित विविध बाबींचा आढावा घेण्यात आला आहे.<ref name="DriedFishMaharashtra2026">{{cite report |title=Dried Fish Matters: Maharashtra Report 2026 |publisher=Dried Fish Matters |year=2026 |url=https://driedfishmatters.org/wp-content/uploads/2026/05/DFM-Maharashtra-report-2026.pdf |access-date=11 August 2026 }}</ref> कोकणातील आठवडी बाजारांचा अभ्यास करताना मासळीचा व्यापार हा केवळ एक वस्तूविषयक घटक म्हणून न पाहता, किनारी उत्पादन, ग्रामीण बाजारपेठ आणि स्थानिक उपभोग यांना जोडणाऱ्या आर्थिक प्रक्रियेचा भाग म्हणून पाहता येतो. == किनारी मत्स्यव्यवसाय आणि स्थानिक अर्थव्यवस्था == कोकणातील किनारी भागातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित समुदायांचे महत्त्वाचे स्थान आहे. मासेमारी, त्यावर आधारित उपजीविका आणि स्थानिक आर्थिक व्यवहार यांचा परस्परसंबंध किनारी समुदायांच्या सामाजिक-आर्थिक जीवनाशी जोडलेला आहे. Goa आणि Maharashtra मधील किनारी मासेमारी समुदायांच्या संदर्भातील Sawant यांच्या अभ्यासात या समुदायांशी संबंधित सूक्ष्म वित्तीय कार्यक्रम आणि त्यांच्या आर्थिक व्यवहारांचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="Sawant2017"/> आठवडी बाजारांच्या संदर्भात पाहता, मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित उत्पादनांची स्थानिक बाजारपेठेत देवाणघेवाण होणे ही किनारी अर्थव्यवस्थेची एक महत्त्वाची बाब आहे. कोकणातील बाजारांमध्ये मासळी आणि सुकी मासळीच्या विक्रीच्या ऐतिहासिक नोंदी आढळतात.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित समुदाय, स्थानिक उत्पादन आणि बाजारपेठ यांच्यातील संबंधांचा विचार केल्यास आठवडी बाजार हे किनारी ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील उत्पादन आणि स्थानिक उपभोग यांना जोडणारे एक माध्यम म्हणून पाहता येतात.<ref name="Sawant2017">{{cite journal |last=Sawant |first=Shekhar V. |title=Best Practices in Microfinance Programmes in Konkan: Coastal Fishing Communities: A Case Study of Goa and Maharashtra |journal=Journal of Commerce & Management Thought |volume=8 |issue=3 |pages=589–601 |year=2017 }}</ref><ref name="RatnagiriGazetteer"/> == शेतकरी, स्थानिक उत्पादक आणि विक्रेत्यांची भूमिका == कोकणातील आठवडी बाजारांमध्ये स्थानिक शेतकरी, उत्पादक आणि विक्रेत्यांची भूमिका महत्त्वाची राहिली आहे. स्थानिक पातळीवर उपलब्ध होणाऱ्या उत्पादनांची विक्री करण्यासाठी आठवडी बाजार हे एक नियमित माध्यम ठरले. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासात ग्रामीण बाजारांतील विक्रेते, पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि ग्रामीण दुकानांची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === शेतकऱ्यांची भूमिका === आठवडी बाजारामुळे स्थानिक शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनांची परिसरातील ग्राहकांना विक्री करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध होते. भाजीपाला आणि इतर स्थानिक कृषी उत्पादनांची विक्री ही ग्रामीण बाजारव्यवस्थेचा एक भाग राहिली आहे. म्हाप्रळच्या ऐतिहासिक आठवडी बाजारात भाजीपाला विकला जात असल्याची नोंद *Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi* मध्ये आढळते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळात महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळामार्फत शेतकरी आठवडे बाजाराची संकल्पना राबविण्यात आली आहे. या व्यवस्थेमध्ये शेतकऱ्यांना आपल्या उत्पादनांची थेट ग्राहकांना विक्री करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्यावर भर देण्यात आला आहे.<ref name="MSAMB201920"/> === स्थानिक उत्पादक === कोकणातील स्थानिक उत्पादनांचे स्वरूप भौगोलिक आणि आर्थिक परिस्थितीनुसार बदलते. कृषी उत्पादनांबरोबरच मासळी, सुकी मासळी आणि इतर स्थानिक वस्तूंची बाजारांमध्ये देवाणघेवाण होत असल्याच्या नोंदी आढळतात.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील काजू उद्योगाचा अभ्यास करणाऱ्या Shinde आणि Balasubramanian यांच्या संशोधनात काजू उद्योगाशी संबंधित वाहतूकव्यवस्था आणि बाजारव्यवस्थेचा विचार करण्यात आला आहे. हा संदर्भ सिंधुदुर्गातील स्थानिक उत्पादन आणि बाजारव्यवस्थेतील संबंध समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो.<ref name="Shinde2021">{{cite journal |last=Shinde |first=Shilpa C. |last2=Balasubramanian |first2=Natarajan |title=Optimal Transportation System & Resilience: A Study of Sindhudurg District Cashew Industry |journal=Alinteri Journal of Agricultural Sciences |volume=36 |issue=2 |pages=171–178 |year=2021 }}</ref> === विक्रेते आणि पारंपरिक फिरते विक्रेते === आठवडी बाजारांच्या अभ्यासात विक्रेत्यांचे स्थान महत्त्वाचे आहे. *Weekly Markets in Maharashtra* या Census प्रकाशनात पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि ग्रामीण दुकानांच्या स्वरूपाची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. त्यामुळे आठवडी बाजार ही केवळ उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातील थेट देवाणघेवाणीची व्यवस्था नसून विविध प्रकारच्या विक्रेत्यांचा सहभाग असलेली ग्रामीण बाजारव्यवस्था होती, असे दिसून येते.<ref name="CensusWeekly1968"/> विक्रेत्यांच्या सहभागामुळे आठवडी बाजारांमध्ये स्थानिक उत्पादनांबरोबरच ग्रामीण दैनंदिन गरजांच्या विविध वस्तू उपलब्ध होत असत. त्यामुळे बाजार हा आसपासच्या गावांसाठी नियमित खरेदी-विक्रीचे केंद्र म्हणून कार्यरत राहिला. == बाजार आणि वाहतूक व्यवस्था == कोकणातील आठवडी बाजारांच्या विकासात स्थानिक वाहतूकमार्गांची भूमिका महत्त्वाची राहिली आहे. बाजारांची ठिकाणे ही गावे, नदीमार्ग आणि स्थलमार्ग यांच्याशी जोडलेली असल्याचे ऐतिहासिक नोंदींमधून दिसून येते. त्यामुळे स्थानिक उत्पादनांची बाजारपेठेपर्यंत वाहतूक आणि ग्राहकांची बाजारात ये-जा यांच्यात परस्परसंबंध निर्माण झाला.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === नदीमार्ग आणि बाजार === ऐतिहासिक काळातील म्हाप्रळच्या उदाहरणावरून नदीमार्गाचा बाजारव्यवस्थेशी असलेला संबंध स्पष्ट होतो. म्हाप्रळपर्यंत सावित्री नदीमार्गे नौकांची वाहतूक होत असे. त्यामुळे नदीमार्ग हा स्थानिक व्यापार आणि बाजारपेठेशी संबंधित वाहतुकीचा एक भाग होता.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> म्हाप्रळ आणि परिसरातील बाजारव्यवस्थेचा विचार करताना नदीमार्गामुळे किनारी व अंतर्गत भागांमधील वस्तूंच्या वाहतुकीसाठी उपलब्ध झालेल्या संपर्काचे महत्त्व लक्षात येते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === स्थलमार्ग आणि बाजारकेंद्रे === नदीमार्गाबरोबरच स्थलमार्गांचाही बाजारांच्या स्थानाशी संबंध होता. म्हाप्रळपासून आसपासच्या भागांशी रस्त्याने संपर्क असल्याची ऐतिहासिक नोंद आढळते. त्यामुळे बाजारकेंद्रांची निवड आणि त्यांची कार्यक्षमता ही स्थानिक वाहतूकसुविधांशी संबंधित असल्याचे दिसून येते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> ठाणे जिल्ह्याच्या ऐतिहासिक नोंदींमध्ये विविध गावे व शहरांमध्ये आठवडी आणि अर्ध-आठवडी बाजार अस्तित्वात असल्याचे नमूद केले आहे. यावरून बाजारकेंद्रे ही ग्रामीण आणि निमशहरी वस्तींच्या स्थानिक व्यापारव्यवस्थेशी जोडलेली होती, असे दिसते.<ref name="ThanaGazetteer"/> === आधुनिक वाहतूकव्यवस्थेचा प्रभाव === आधुनिक काळात बाजारपेठांपर्यंत उत्पादन पोहोचविण्यासाठी वाहतूकव्यवस्थेचे महत्त्व वाढले आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील काजू उद्योगाचा अभ्यास करताना Shinde आणि Balasubramanian यांनी उत्पादन, वाहतूक आणि बाजारव्यवस्था यांच्यातील संबंधांचा विचार केला आहे. हा अभ्यास स्थानिक उत्पादनांना बाजारपेठेशी जोडण्यासाठी वाहतूकव्यवस्थेचे महत्त्व समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो.<ref name="Shinde2021"/> अशा प्रकारे कोकणातील आठवडी बाजारांच्या संदर्भात नदीमार्ग, स्थलमार्ग आणि आधुनिक वाहतूकव्यवस्था यांचा विचार बाजारकेंद्रांच्या भौगोलिक आणि आर्थिक स्वरूपाशी संबंधित घटक म्हणून करता येतो. == आधुनिक काळातील बदल == आधुनिक काळात कोकणातील आठवडी बाजारांच्या स्वरूपात काही बदल झाले असले, तरी स्थानिक पातळीवरील बाजारव्यवस्थेचे महत्त्व कायम असल्याचे उपलब्ध नोंदींमधून दिसून येते. पारंपरिक बाजारांबरोबरच शेतकरी आणि उत्पादकांना थेट ग्राहकांशी जोडण्यासाठी आधुनिक बाजारव्यवस्थेच्या विविध योजना आणि उपक्रम राबविण्यात आले आहेत.<ref name="MSAMB201920"/> === पारंपरिक बाजारांचे सातत्य === कोकणातील काही पारंपरिक आठवडी बाजार आजही सुरू असल्याच्या नोंदी आढळतात. म्हाप्रळचा आठवडी बाजार याचे उदाहरण आहे. २०२६ मधील वृत्तानुसार, या बाजारात सुकी मासळी, ओली मासळी, भाज्या, धान्य, मसाले, कपडे आणि इतर वस्तूंची विक्री होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Mhapral2026"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील विविध ठिकाणी आठवडी बाजार भरत असल्याची नोंदही आधुनिक वृत्तस्रोतांमध्ये आढळते. यामध्ये जिल्ह्यातील विविध तालुक्यांतील बाजारकेंद्रांचा समावेश आहे.<ref name="SindhudurgMarkets2024"/> === शेतकरी आठवडे बाजार === आधुनिक कृषी पणन व्यवस्थेत शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनांची थेट ग्राहकांना विक्री करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्याच्या उद्देशाने महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळामार्फत शेतकरी आठवडे बाजाराची संकल्पना राबविण्यात आली आहे. या व्यवस्थेमुळे उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातील थेट संपर्काला प्रोत्साहन देण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे.<ref name="MSAMB201920"/> === बाजाराचे बदलते स्वरूप === आठवडी बाजारांच्या पारंपरिक स्वरूपाबरोबरच बाजारांमध्ये उपलब्ध होणाऱ्या वस्तूंच्या प्रकारातही विविधता दिसून येते. म्हाप्रळच्या आधुनिक बाजारावरील वृत्तात मासळी आणि भाज्यांबरोबरच धान्य, मसाले, कपडे, भांडी, विद्युत वस्तू आणि इतर दैनंदिन वापराच्या वस्तूंच्या विक्रीचा उल्लेख आहे.<ref name="Mhapral2026"/> यामुळे आधुनिक आठवडी बाजार हे केवळ स्थानिक कृषी उत्पादनांच्या देवाणघेवाणीपुरते मर्यादित न राहता ग्रामीण भागातील विविध दैनंदिन गरजा पूर्ण करणाऱ्या बाजारव्यवस्थेचा भाग बनले असल्याचे उपलब्ध उदाहरणांवरून दिसून येते. == आव्हाने आणि बदलती बाजारव्यवस्था == आठवडी बाजारांच्या पारंपरिक स्वरूपावर स्थानिक परिस्थिती, वाहतूकव्यवस्था आणि बाजारपेठेतील बदलांचा परिणाम होत असतो. काही ठिकाणी बाजाराचे ठिकाण बदलणे, बाजाराच्या दिवशी निर्बंध येणे किंवा पारंपरिक बाजारपेठेच्या वापराबाबत स्थानिक पातळीवर बदल होणे, अशा घटना आधुनिक काळातील बाजारव्यवस्थेतील बदल दर्शवितात.<ref name="MalvanWeekly"/><ref name="SindhudurgMarkets2024"/> === बाजाराचे ठिकाण आणि व्यवस्थापन === मालवणच्या आठवडा बाजाराच्या संदर्भात बाजाराचे ठिकाण बदलल्याची नोंद आढळते. कोरोना काळात हा बाजार तात्पुरत्या स्वरूपात दुसऱ्या ठिकाणी हलविण्यात आला होता. त्यानंतर बाजार पुन्हा मुख्य बाजारपेठेत भरविण्याची मागणी व्यापाऱ्यांकडून करण्यात आली होती.<ref name="MalvanWeekly"/> या उदाहरणातून आठवडी बाजाराचे ठिकाण हे विक्रेते, ग्राहक आणि स्थानिक व्यापारासाठी महत्त्वाचे असल्याचे दिसून येते. बाजाराचे स्थान बदलल्यास बाजाराशी संबंधित व्यापारी आणि ग्राहकांच्या नियमित व्यवहारांवर त्याचा परिणाम होऊ शकतो. === सार्वजनिक व्यवस्था आणि बाजार === आठवडी बाजारांच्या व्यवस्थापनात सार्वजनिक प्रशासनाशी संबंधित बाबींचाही संबंध येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात २०२४ मध्ये विधानसभा निवडणुकीच्या पार्श्वभूमीवर काही आठवडी बाजार बंद ठेवण्याचे आदेश देण्यात आले होते. जिल्ह्यातील विविध ठिकाणच्या आठवडी बाजारांचा त्यामध्ये समावेश होता.<ref name="SindhudurgMarkets2024"/> अशा घटनांमधून आठवडी बाजार हे स्थानिक सार्वजनिक व्यवस्थेचा भाग असल्याचे दिसून येते. बाजार सुरू ठेवणे, त्याचे ठिकाण निश्चित करणे किंवा विशिष्ट परिस्थितीत त्यावर निर्बंध घालणे यासाठी स्थानिक प्रशासनाच्या निर्णयांची भूमिका असू शकते. === पारंपरिक आणि आधुनिक बाजारव्यवस्थेचा संबंध === पारंपरिक आठवडी बाजारांबरोबरच आधुनिक काळात शेतकरी आठवडे बाजारासारख्या व्यवस्थांमधून उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यात थेट संपर्क निर्माण करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे. महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळाच्या उपक्रमांमधून या प्रकारच्या बाजारव्यवस्थेला संस्थात्मक स्वरूप देण्याचा प्रयत्न दिसून येतो.<ref name="MSAMB201920"/> त्यामुळे कोकणातील आठवडी बाजारांचा अभ्यास करताना पारंपरिक बाजारांचे सातत्य आणि आधुनिक बाजारव्यवस्थेतील बदल या दोन्ही बाबींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == अधिक वाचन == * Rangnekar, D. V. ''Weekly Markets in Maharashtra''. Census of India, 1961, Volume 10, Part VII-C. Superintendent of Census Operations, Maharashtra, 1968. * Catanach, Ian J. ''Rural Credit in Western India, 1875–1930: Rural Credit and the Co-operative Movement in the Bombay Presidency''. University of California Press, Berkeley, 1970. * Sawant, Shekhar V. "Best Practices in Microfinance Programmes in Konkan: Coastal Fishing Communities: A Case Study of Goa and Maharashtra". ''Journal of Commerce & Management Thought'', 8(3), 2017, pp. 589–601. * Shinde, Shilpa C.; Balasubramanian, N. "Optimal Transportation System & Resilience: A Study of Sindhudurg District Cashew Industry". ''Alinteri Journal of Agriculture Sciences'', 36(2), 2021, pp. 171–178. * Dried Fish Matters. ''Dried Fish Matters: Maharashtra Report 2026''. 2026. * Campbell, James MacNabb (ed.). ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi''. Government Central Press, Bombay, 1880. * Campbell, James MacNabb (ed.). ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana District''. Government Central Press, Bombay, 1882. == बाह्य दुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/home.html Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer] — महाराष्ट्र शासन, Gazetteers Department * [https://mahapanan.maharashtra.gov.in/ पणन संचालनालय, महाराष्ट्र शासन] * [https://www.msamb.com/ महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळ] [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील बाजारपेठा]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था]] cbr1re0fobrpcu6imucmn8zfcozvkwh 2701000 2700999 2026-08-11T12:59:05Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — लेखनभेद ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#लेखनभेद|अधिक माहिती]]) 2701000 wikitext text/x-wiki '''कोकणातील आठवडे बाजार''' कोकणातील ग्रामीण जीवनात आठवडी बाजारांना ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाचे स्थान राहिले आहे. गाव किंवा परिसरातील ठरावीक ठिकाणी ठरावीक दिवशी भरणारा हा बाजार स्थानिक गरजांची पूर्तता करणारे केंद्र असण्याबरोबरच ग्रामीण व्यापाराच्या हालचालींचे एक महत्त्वाचे माध्यम होते. Census of India, 1961 अंतर्गत प्रकाशित *Weekly Markets in Maharashtra* या स्वतंत्र अभ्यासात महाराष्ट्रातील गाव व शहरांमधील आठवडी बाजारांची जिल्हानिहाय व तालुकानिहाय माहिती, पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि ग्रामीण दुकानांचे स्वरूप यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामुळे आठवडी बाजार ही महाराष्ट्राच्या ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील स्वतंत्र आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या अभ्यासण्याजोगी संस्था असल्याचे दिसून येते.<ref name="CensusWeekly1968">{{cite book |last=Rangnekar |first=D. V. |title=Weekly Markets in Maharashtra |publisher=Superintendent of Census Operations, Maharashtra |place=Bombay |year=1968 |series=Census of India, 1961 |volume=10 |number=Part VII-C }}</ref> कोकणाच्या संदर्भात आठवडी बाजारांचे महत्त्व केवळ वस्तूंच्या खरेदी-विक्रीपुरते मर्यादित राहिलेले नाही. स्थानिक शेतमाल, मासळी, घरगुती वस्तू आणि इतर ग्रामीण उत्पादनांची देवाणघेवाण करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देतानाच अशा बाजारांमुळे आसपासच्या गावांतील लोकांचा नियमित संपर्कही घडत असे. त्यामुळे आठवडी बाजार हे आर्थिक व्यवहार, ग्रामीण सामाजिक संपर्क आणि स्थानिक जीवनपद्धती यांना जोडणारे सार्वजनिक अवकाश म्हणून पाहता येतात. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांविषयीच्या Census अभ्यासात बाजारांच्या स्थानिक रचनेबरोबरच विक्रेते आणि ग्रामीण व्यापारपद्धतींची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> आठवडी बाजाराच्या सामाजिक स्वरूपाचा अभ्यास करताना बाजाराचा काळ, स्थान आणि समुदायाशी असलेला संबंध महत्त्वाचा ठरतो. Donna Perry यांनी Senegal मधील ग्रामीण आठवडी बाजारांचा अभ्यास करताना बाजारांची साप्ताहिक वेळ-रचना आणि स्थानिक समुदायातील परस्पर संबंध यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट केला आहे. हा अभ्यास कोकणातील बाजारांविषयी थेट पुरावा देत नसला, तरी आठवडी बाजारांचा अभ्यास केवळ आर्थिक व्यवहारांच्या चौकटीत न करता त्यांच्या सामाजिक भूमिकेच्या संदर्भात करण्यासाठी तुलनात्मक चौकट उपलब्ध करून देतो.<ref name="Perry2000">{{cite journal |last=Perry |first=Donna |title=Rural Weekly Markets and the Dynamics of Time, Space and Community in Senegal |journal=The Journal of Modern African Studies |volume=38 |issue=3 |pages=461–485 |year=2000 |doi=10.1017/S0022278X00003426 }}</ref> या लेखात कोकणातील आठवडी बाजारांची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी, त्यांचे भौगोलिक स्वरूप, बाजारात होणारी वस्तूंची देवाणघेवाण, शेतकरी व स्थानिक उत्पादकांची भूमिका, मासळी व सुकी मासळीचा व्यापार, सामाजिक जीवनातील स्थान, जिल्हानिहाय वैशिष्ट्ये आणि आधुनिक काळातील बदल यांचा आढावा घेतला आहे. == ऐतिहासिक पार्श्वभूम == कोकणातील आठवडी बाजारांची परंपरा आधुनिक कृषी पणन व्यवस्थेपूर्वीची आहे. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांचा स्वतंत्र अभ्यास करणाऱ्या *Weekly Markets in Maharashtra* या Census प्रकाशनात जिल्हानिहाय आणि तालुकानिहाय गावांमध्ये व शहरांमध्ये भरणाऱ्या आठवडी बाजारांची नोंद करण्यात आली आहे. या प्रकाशनात जिल्हा Gazetteer मधील माहिती, बाजारांची यादी, पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि ग्रामीण दुकानांचे स्वरूप यांचाही समावेश आहे.<ref name="CensusWeekly1968">{{cite book |last=Rangnekar |first=D. V. |title=Weekly Markets in Maharashtra |publisher=Superintendent of Census Operations, Maharashtra |place=Bombay |year=1968 |series=Census of India, 1961 |volume=10 |number=Part VII-C }}</ref> ब्रिटिशकालीन *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मध्ये कोकणातील बाजारव्यवस्थेची प्रत्यक्ष ऐतिहासिक उदाहरणे आढळतात. उदाहरणार्थ, सावित्री नदीच्या काठी असलेल्या म्हाप्रळ येथे आठवडी बाजार भरत असल्याची नोंद करण्यात आली असून, त्या बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला विकला जात असल्याचे नमूद केले आहे. या बाजाराचा आसपासच्या प्रदेशातील व्यापार आणि वाहतुकीशीही संबंध होता. Gazetteer मधील नोंदीनुसार म्हाप्रळपर्यंत सावित्री नदीमार्गे नौकांची वाहतूक होत असे आणि पुढे महाड व इतर भागांशी रस्त्याने संपर्क होता.<ref name="RatnagiriGazetteer">{{cite book |editor-last=Campbell |editor-first=James MacNabb |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |publisher=Government Central Press |place=Bombay |year=1880 |volume=10 }}</ref> कोकणाच्या उत्तरेकडील भागातही आठवडी बाजारांची विस्तृत व्यवस्था अस्तित्वात असल्याचे *Thana District Gazetteer* मधून दिसते. त्यामध्ये ५३ गावे व शहरांमध्ये आठवडी आणि अर्ध-आठवडी बाजार भरत असल्याची नोंद आहे. त्यापैकी डहाणू परिसरातील बाजारांमध्ये ठरावीक वारांना मोठ्या संख्येने लोक सहभागी होत असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="ThanaGazetteer">{{cite book |editor-last=Campbell |editor-first=James MacNabb |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana District |publisher=Government Central Press |place=Bombay |year=1882 |volume=13 }}</ref> या ऐतिहासिक नोंदींवरून कोकणातील आठवडी बाजार हे केवळ स्थानिक गरजांसाठी उभे राहिलेले तात्पुरते बाजार नव्हते, तर गावे, बाजारपेठा, वाहतुकीचे मार्ग आणि आसपासच्या ग्रामीण भागांना जोडणारी व्यापारव्यवस्था म्हणून त्यांचा विकास झाला होता. स्थानिक कृषी उत्पादन, मासळी आणि इतर वस्तूंची देवाणघेवाण तसेच ग्राहक व विक्रेते यांची नियमित भेट यामुळे या बाजारांना ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत विशिष्ट स्थान प्राप्त झाले. == बाजाराचे ठिकाण आणि भौगोलिक स्वरूप == कोकणातील आठवडी बाजारांची स्थाने स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, गावांची परस्पर जोडणी आणि वाहतुकीच्या मार्गांशी संबंधित राहिली आहेत. बाजार सामान्यतः अशा ठिकाणी भरत असत की जिथे आसपासच्या गावांतील लोकांना ठरावीक दिवशी सहजपणे एकत्र येता येत असे. त्यामुळे गाव, रस्ते, नदीमार्ग आणि स्थानिक बाजारकेंद्रे यांच्यात परस्पर संबंध निर्माण झाले होते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> ऐतिहासिक *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मधील म्हाप्रळच्या नोंदीत या भौगोलिक संबंधाचे उदाहरण दिसते. म्हाप्रळ येथे आठवडी बाजार भरत असे आणि सावित्री नदीमार्गे होणारी वाहतूक तसेच पुढील रस्तेमार्ग यांमुळे हे ठिकाण आसपासच्या प्रदेशाशी जोडलेले होते. बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला यांसारख्या वस्तूंची विक्री होत असल्याची नोंदही आढळते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> कोकणाच्या उत्तरेकडील भागात *Thana District Gazetteer* मध्ये विविध गावे आणि शहरांमध्ये आठवडी व अर्ध-आठवडी बाजारांची नोंद आढळते. यावरून बाजारांची ठिकाणे ही केवळ मोठ्या शहरांपुरती मर्यादित नसून ग्रामीण व निमशहरी वस्तींच्या स्थानिक गरजांशी जोडलेली होती, असे दिसून येते.<ref name="ThanaGazetteer"/> महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या व्यापक स्वरूपाचा अभ्यास करणाऱ्या Census प्रकाशनात बाजारांची जिल्हा व तालुकानिहाय माहिती संकलित करण्यात आली आहे. त्यामुळे कोकणातील बाजारांचा अभ्यास करताना त्यांच्या स्थानिक भौगोलिक संदर्भाबरोबरच बाजारकेंद्रांमधील प्रादेशिक संबंधांचाही विचार करता येतो.<ref name="CensusWeekly1968"/> == बाजारातील प्रमुख वस्तू == कोकणातील आठवडी बाजारांमध्ये स्थानिक परिसराच्या गरजा आणि उपलब्ध उत्पादनांनुसार विविध प्रकारच्या वस्तूंची देवाणघेवाण होत असे. ऐतिहासिक नोंदींमध्ये भाजीपाला, सुकी मासळी आणि इतर स्थानिक वस्तूंच्या विक्रीचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासात ग्रामीण बाजारांतील विक्रेते, पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि स्थानिक दुकानांची माहिती संकलित करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === भाजीपाला आणि कृषी उत्पादन === कोकणातील ग्रामीण बाजारांमध्ये स्थानिक पातळीवर उत्पादित होणाऱ्या कृषी वस्तूंना महत्त्वाचे स्थान होते. भाजीपाला हा अशा बाजारांमधील नियमित विक्रीचा एक भाग असल्याचे ऐतिहासिक नोंदींमधून दिसते. म्हाप्रळच्या ऐतिहासिक आठवडी बाजारात भाजीपाला विकला जात असल्याची स्पष्ट नोंद *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मध्ये आढळते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळात शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनाची थेट ग्राहकांना विक्री करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्याच्या उद्देशाने महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळामार्फत शेतकरी आठवडे बाजार योजना राबविण्यात आली आहे. या व्यवस्थेमुळे उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातील थेट संपर्काला प्रोत्साहन मिळते.<ref name="MSAMB201920"/> === मासळी आणि सुकी मासळी === कोकणाचा समुद्रकिनारा आणि मासेमारीशी असलेले घनिष्ठ नाते यामुळे मासळीचा व्यापार आठवडी बाजारांच्या स्वरूपातील एक महत्त्वाचा घटक राहिला आहे. ऐतिहासिक Gazetteer मध्ये म्हाप्रळच्या आठवडी बाजारात सुकी मासळी विकली जात असल्याची स्पष्ट नोंद आहे.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळातही कोकणातील काही बाजारांमध्ये सुकी मासळीची विक्री आणि मागणी कायम असल्याचे स्थानिक वृत्तांतून दिसते. म्हाप्रळच्या आठवडी बाजारावरील २०२६ च्या वृत्तात सुकी मासळीच्या खरेदीसाठी ग्राहकांची गर्दी होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Mhapral2026"/> === काजू आणि इतर स्थानिक उत्पादने === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात काजू उत्पादनाला महत्त्वाचे स्थान आहे. काजू उद्योगाशी संबंधित वाहतूक आणि बाजारव्यवस्थेचा अभ्यास करणाऱ्या Shinde आणि Balasubramanian यांच्या संशोधनातून सिंधुदुर्गातील काजू उद्योगाची आर्थिक व वाहतूक-संबंधित वैशिष्ट्ये स्पष्ट होतात.<ref name="Shinde2021"/> तथापि, काजूची उत्पादने प्रत्येक आठवडी बाजारात विकली जातात, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष या स्रोतावरून काढता येत नाही. त्यामुळे या विभागात काजूचा उल्लेख कोकणातील स्थानिक उत्पादनाच्या व्यापक संदर्भात करणे योग्य राहील. === स्थानिक व घरगुती वस्तू === आठवडी बाजारांमध्ये स्थानिक गरजांनुसार विविध घरगुती व ग्रामीण उपयोगाच्या वस्तूंची विक्री होत असे. Census च्या अभ्यासात ग्रामीण दुकानांचे तसेच पारंपरिक फिरत्या विक्रेत्यांचे स्वरूप नोंदवलेले आहे. त्यामुळे आठवडी बाजार हे केवळ कृषी उत्पादनांच्या विक्रीचे केंद्र नसून ग्रामीण दैनंदिन गरजा पूर्ण करणारी बाजारव्यवस्था म्हणूनही पाहता येतात.<ref name="CensusWeekly1968"/> == बाजाराचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनातील स्थान == कोकणातील आठवडी बाजार हे केवळ वस्तूंच्या खरेदी-विक्रीचे ठिकाण नसून ग्रामीण समाजातील परस्पर संपर्काचे महत्त्वाचे केंद्र राहिले आहेत. ठरावीक दिवशी भरत असल्यामुळे आसपासच्या गावांतील लोकांना नियमितपणे एकाच ठिकाणी येण्याची संधी मिळत असे. अशा प्रकारे बाजाराच्या माध्यमातून व्यापाराबरोबरच सामाजिक संबंध, माहितीची देवाणघेवाण आणि स्थानिक समुदायातील परस्पर संपर्क यांना चालना मिळत असे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === बाजार आणि सामाजिक संपर्क === ग्रामीण भागातील बाजारपेठा स्थानिक लोकांच्या दैनंदिन जीवनाशी जोडलेल्या असल्यामुळे त्यांचे स्वरूप केवळ आर्थिक व्यवहारांपुरते मर्यादित राहत नाही. आठवडी बाजाराच्या दिवशी विक्रेते, ग्राहक, शेतकरी आणि विविध गावांमधून येणारे लोक एकत्र येतात. त्यामुळे बाजार हा ग्रामीण समाजातील भेटीगाठी आणि सामाजिक संपर्काचा एक नियमित अवकाश बनतो. आठवडी बाजार आणि समुदाय यांच्यातील अशा संबंधांचा अभ्यास इतर ग्रामीण समाजांच्या संदर्भातही करण्यात आला आहे.<ref name="Perry2000"/> === बाजार आणि स्थानिक जीवनपद्धती === कोकणातील बाजारांमध्ये स्थानिक परिसरात उपलब्ध होणाऱ्या वस्तूंची देवाणघेवाण होत असल्याने बाजाराचा संबंध स्थानिक जीवनपद्धतीशीही जोडलेला राहिला आहे. कृषी उत्पादन, मासळी, सुकी मासळी आणि इतर स्थानिक वस्तूंची विक्री यामुळे बाजार हा स्थानिक उत्पादन आणि ग्रामीण उपभोग यांना जोडणारा दुवा ठरतो.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === बाजार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था === आठवडी बाजारामुळे लहान उत्पादक आणि विक्रेत्यांना स्थानिक ग्राहकांपर्यंत पोहोचण्याची संधी मिळते. आधुनिक काळात महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळाच्या शेतकरी आठवडे बाजार योजनेतही उत्पादकांना थेट ग्राहकांशी जोडण्यावर भर देण्यात आला आहे. त्यामुळे पारंपरिक आठवडी बाजाराच्या सामाजिक भूमिकेबरोबरच त्याचे आर्थिक महत्त्व आधुनिक बाजारव्यवस्थेतही कायम राहिले आहे.<ref name="MSAMB201920">{{cite report |author=Maharashtra State Agricultural Marketing Board |title=Annual Report: Year 2019–2020 |publisher=Maharashtra State Agricultural Marketing Board |place=Pune |year=2020 |url=https://www.msamb.com/Documents/5d83680a-f6fe-49a2-bd95-16e3d45b7584.pdf |access-date=11 August 2026 }}</ref> == जिल्हानिहाय स्वरूप == कोकणातील आठवडी बाजारांचे स्वरूप जिल्ह्याच्या भौगोलिक परिस्थिती, स्थानिक उत्पादन, वाहतूक व्यवस्था आणि ग्रामीण वस्तींच्या रचनेनुसार बदलते. ऐतिहासिक काळातील Gazetteer आणि Census नोंदींमधून कोकणातील विविध भागांत आठवडी व अर्ध-आठवडी बाजार अस्तित्वात असल्याचे दिसून येते. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासात जिल्हा व तालुकानिहाय बाजारांची माहिती संकलित करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === रायगड === रायगड परिसरातील आठवडी बाजारांचा संबंध ग्रामीण वस्ती, स्थानिक उत्पादन आणि कोकणातील अंतर्गत वाहतूकमार्गांशी राहिला आहे. ऐतिहासिक Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer मधील म्हाप्रळच्या नोंदीत आठवडी बाजार, त्यातील सुकी मासळी व भाजीपाला यांचा उल्लेख आढळतो. म्हाप्रळचा बाजार सावित्री नदीमार्गे आणि पुढील स्थलमार्गांशी जोडलेल्या व्यापारव्यवस्थेचा भाग होता.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> म्हाप्रळचा आठवडी बाजार आधुनिक काळातही सुरू असून त्यामध्ये सुकी मासळीच्या व्यापाराला महत्त्व असल्याचे समकालीन वृत्तांतून दिसून येते.<<ref name="Mhapral2026">{{cite news |last=भागवत |first=रघुनाथ |title=म्हाप्रळचा आठवडा बाजार सुपरहिट |work=पुढारी |date=30 May 2026 |url=https://pudhari.news/maharashtra/raigad/mhapral-weekly-market-khadipatta-business-seafood-demand-sb97 |access-date=11 August 2026 |language=mr }}</ref> === रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण बाजारव्यवस्थेची ऐतिहासिक नोंद Bombay Presidency Gazetteer मध्ये आढळते. आठवडी बाजार हे स्थानिक उत्पादनांची देवाणघेवाण आणि आसपासच्या ग्रामीण भागाशी व्यापारसंबंध प्रस्थापित करणारे केंद्र म्हणून कार्यरत होते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासातही रत्‍नागिरीसह विविध जिल्ह्यांतील बाजारांची जिल्हा व तालुकानिहाय माहिती संकलित करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === सिंधुदुर्ग === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील विविध गावांमध्ये आणि बाजारकेंद्रांमध्ये आठवडी बाजारांची परंपरा आजही आढळते. आधुनिक काळातील उपलब्ध वृत्तस्रोतांमध्ये देवगड, कणकवली, कुडाळ, मालवण, सावंतवाडी आणि वेंगुर्ले परिसरातील आठवडी बाजारांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="SindhudurgMarkets2024">{{cite web |title=सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील आठवडी बाजार |website=सकाळ |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c33351-txt-sindhudurg-20241107021538 |access-date=11 August 2026 |language=mr }}</ref> कुडाळ तालुक्यातील माणगाव येथे भरत असलेल्या आठवडी बाजाराशी संबंधित सामाजिक उपक्रमांची नोंदही समकालीन वृत्तांतून आढळते. यावरून बाजार हा स्थानिक व्यापाराबरोबरच सार्वजनिक आणि सामाजिक जीवनाचा भाग असल्याचे दिसते.<ref name="MangaonKudalWeekly">{{cite web |title=My Village Healthy Village public awareness rally in Mangaon, Kudal |website=Kokansad Live |url=https://kokansadlive.com/kokan/my-village-healthy-village-public-awareness-rally-in-mangaon-kudal/32164 |access-date=11 August 2026 |language=en }}</ref> === ठाणे–पालघर प्रदेश === कोकणाच्या उत्तरेकडील भागात आठवडी बाजारांची विस्तृत ऐतिहासिक व्यवस्था अस्तित्वात असल्याचे Thana District Gazetteer मधून दिसून येते. या नोंदीत विविध गावे व शहरांमध्ये आठवडी आणि अर्ध-आठवडी बाजार भरत असल्याचे नमूद केले आहे. बाजारांचे दिवस आणि त्यांच्याशी संबंधित स्थानिक व्यापारव्यवस्थेची माहितीही या ऐतिहासिक नोंदीत आढळते.<ref name="ThanaGazetteer"/> या ऐतिहासिक बाजारव्यवस्थेमुळे ग्रामीण वस्ती, स्थानिक बाजारकेंद्रे आणि आसपासच्या प्रदेशांतील व्यापार यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतात. == काही उल्लेखनीय बाजार == कोकणातील आठवडी बाजारांची परंपरा समजून घेण्यासाठी ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक काळातील उपलब्ध वृत्तस्रोतांमध्ये उल्लेख झालेल्या काही बाजारांचा स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. या बाजारांमधून स्थानिक उत्पादनांची देवाणघेवाण, ग्रामीण ग्राहकांच्या गरजा आणि बाजारकेंद्रांशी संबंधित स्थानिक व्यवहारांचे स्वरूप दिसून येते. === म्हाप्रळचा आठवडी बाजार === म्हाप्रळ हे सावित्री नदीच्या काठी वसलेले ठिकाण असून ऐतिहासिक काळात ते महत्त्वाचे व्यापारी ठिकाण होते. *Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi* मध्ये म्हाप्रळ येथे चांगली उपस्थिती असलेला आठवडी बाजार भरत असल्याची नोंद आहे. या बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला विकला जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> म्हाप्रळच्या बाजाराचे स्वरूप त्याच्या भौगोलिक स्थानाशीही संबंधित होते. सावित्री नदीतून म्हाप्रळपर्यंत नौकांची वाहतूक होत असे. म्हाप्रळ आणि महाडदरम्यान नदीमार्गाची वाहतूक काही ठिकाणी अरुंद व उथळ पात्रामुळे अवघड असल्याची नोंदही Gazetteer मध्ये आहे. म्हाप्रळपासून पोलादपूरजवळील मार्गांशी जोडणारा सर्व-हवामानात वापरता येणारा मोटारमार्ग असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळातही म्हाप्रळचा आठवडी बाजार सुरू आहे. ३० मे २०२६ रोजीच्या वृत्तानुसार, या बाजारात सुकी मासळीच्या खरेदीसाठी मोठी गर्दी होत असून कटलरी, तयार कपडे, मिठाई, ओली मासळी, विद्युत वस्तू, धान्य, भाज्या, भांडी आणि मसाल्याचे पदार्थ यांचीही विक्री होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. हा बाजार दर शुक्रवारी भरतो.<ref name="Mhapral2026"/> === मालवणचा आठवडा बाजार === मालवणचा पारंपरिक सोमवारचा आठवडा बाजार हा स्थानिक बाजारव्यवस्थेचा एक भाग आहे. २०२६ मधील वृत्तानुसार, हा बाजार पूर्वी मालवणच्या मुख्य बाजारपेठेत भरत असे; कोरोना काळात तो देऊळवाडा सागरी महामार्गावर तात्पुरता हलविण्यात आला होता. बाजार पुन्हा मुख्य बाजारपेठेत भरविण्याची मागणी व्यापाऱ्यांनी केली होती.<ref name="MalvanWeekly">{{cite web |title=मालवणचा आठवडा बाजार |website=Konkan Samwad |url=https://konkansamwad.com/konkan_samwad_news_-7743-10621 |access-date=11 August 2026 |language=mr }}</ref> या वृत्तानुसार मुख्य बाजारपेठेत मासे मार्केट, कोकणी मेवा आणि स्थानिक भाजी विक्रेते यांच्यासह इतर दुकानदारांचा व्यापार चालतो. त्यामुळे मालवणचा आठवडा बाजार हा स्थानिक व्यापारव्यवस्थेशी जोडलेला असल्याचे दिसून येते.<ref name="MalvanWeekly"/> === कुडाळ–माणगाव परिसर === कुडाळ तालुक्यातील माणगाव येथे आठवडा बाजार भरत असल्याची नोंद ४ ऑगस्ट २०२६ रोजीच्या स्थानिक वृत्तात आढळते. या आठवडा बाजाराच्या निमित्ताने "माझे गाव आरोग्य संपन्न गाव" या शासकीय उपक्रमांतर्गत जनजागृती रॅलीचे आयोजन करण्यात आले होते. प्राथमिक आरोग्य केंद्र माणगाव, उपकेंद्र माणगाव, आयुष्मान आरोग्य मंदिर कालेली आणि ग्रामपंचायत माणगाव यांच्या संयुक्त विद्यमाने हा उपक्रम आयोजित करण्यात आला होता.<ref name="MangaonKudalWeekly"/> या उदाहरणातून आठवडा बाजाराच्या दिवशी बाजारात येणाऱ्या नागरिकांपर्यंत सार्वजनिक जनजागृतीचे उपक्रम पोहोचविण्यासाठी बाजाराचे ठिकाण वापरले जात असल्याचे दिसते. मात्र या वृत्ताच्या आधारे माणगावच्या बाजाराच्या व्यापाराचे स्वरूप किंवा आर्थिक उलाढालीबाबत निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="MangaonKudalWeekly"/> === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील इतर बाजार === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील आठवडी बाजारांच्या संदर्भात २०२४ मधील वृत्तानुसार, देवगड तालुक्यातील मिठबांव, गिरगाव आणि वैभववाडी शहर, कणकवली-कोळोशी, कुडाळ शहर, मालवण-पोईप, मसदे, सावंतवाडी तालुक्यातील आरोस आणि वेंगुर्ले तालुक्यातील आडेली येथे आठवडी बाजार भरतात. २० नोव्हेंबर २०२४ रोजी विधानसभा निवडणुकीच्या मतदानाच्या पार्श्वभूमीवर या बाजारांना त्या दिवशी बंद ठेवण्याचे आदेश देण्यात आले होते.<ref name="SindhudurgMarkets2024"/> == आठवडी बाजार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था == कोकणातील आठवडी बाजारांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी घनिष्ठ संबंध राहिला आहे. स्थानिक पातळीवर उपलब्ध होणाऱ्या कृषी उत्पादनांची, मासळीची, सुकी मासळीची आणि इतर वस्तूंची विक्री करण्यासाठी या बाजारांमुळे नियमित बाजारपेठ उपलब्ध होत असे. त्यामुळे उत्पादक, विक्रेते आणि ग्राहक यांच्यातील व्यवहारांना स्थानिक पातळीवर एक निश्चित व्यासपीठ मिळत असे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === शेतकरी आणि स्थानिक उत्पादक === आठवडी बाजारांमुळे स्थानिक शेतकरी आणि लहान उत्पादकांना आपल्या उत्पादनांची स्थानिक ग्राहकांपर्यंत विक्री करण्याची संधी मिळते. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या अभ्यासात ग्रामीण बाजारांची रचना, विक्रेते आणि पारंपरिक फिरत्या विक्रेत्यांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> आधुनिक काळात महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळामार्फत शेतकरी आठवडे बाजाराची संकल्पना राबविण्यात आली आहे. या व्यवस्थेचा उद्देश शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनांच्या थेट विक्रीसाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देणे हा आहे. त्यामुळे उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातील थेट संपर्काला प्रोत्साहन मिळते.<ref name="MSAMB201920"/> === स्थानिक व्यापार आणि बाजारपेठ === आठवडी बाजार हे आसपासच्या गावांतील स्थानिक व्यापाराला चालना देणारे केंद्र म्हणूनही कार्य करतात. ठरावीक दिवशी बाजार भरत असल्यामुळे विविध गावांतील विक्रेते आणि ग्राहक एकाच ठिकाणी येतात. त्यामुळे स्थानिक उत्पादनांची देवाणघेवाण तसेच दैनंदिन गरजेच्या वस्तूंची उपलब्धता यांना नियमित स्वरूप प्राप्त होते.<ref name="CensusWeekly1968"/> ऐतिहासिक नोंदींमध्ये म्हाप्रळच्या आठवडी बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला विकला जात असल्याचे नमूद केले आहे. या बाजाराचा नदीमार्ग आणि स्थलमार्गाशी असलेला संबंध स्थानिक व्यापाराच्या भौगोलिक स्वरूपाचे उदाहरण देतो.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === ग्रामीण बाजारव्यवस्थेतील स्थान === आठवडी बाजारांची रचना ही कायमस्वरूपी मोठ्या बाजारपेठांपेक्षा वेगळी असून त्यांचे कार्य ठरावीक दिवशी आणि ठरावीक ठिकाणी केंद्रित असते. ग्रामीण भागातील लोकांच्या दैनंदिन गरजा, स्थानिक उत्पादनांची विक्री आणि आसपासच्या गावांतील व्यापार यांना जोडणारी ही बाजारव्यवस्था दीर्घकाळापासून अस्तित्वात आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासामुळे या बाजारव्यवस्थेचे जिल्हा आणि तालुकानिहाय स्वरूप तसेच ग्रामीण विक्रेते आणि बाजारातील व्यापारपद्धतींचे ऐतिहासिक दस्तऐवजीकरण उपलब्ध होते.<ref name="CensusWeekly1968"/> == मासळी आणि सुकी मासळीचा व्यापार == कोकणाच्या किनारी भौगोलिक परिस्थितीमुळे मासेमारीचा स्थानिक अर्थव्यवस्थेशी घनिष्ठ संबंध राहिला आहे. आठवडी बाजारांमध्ये ताजी मासळी तसेच सुकी मासळीची विक्री होत असल्याच्या ऐतिहासिक आणि आधुनिक नोंदी आढळतात. त्यामुळे मासळीचा व्यापार हा कोकणातील काही आठवडी बाजारांच्या स्वरूपाचा एक महत्त्वाचा भाग राहिला आहे.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === सुकी मासळीची विक्री === ऐतिहासिक *Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi* मध्ये म्हाप्रळ येथील आठवडी बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला विकला जात असल्याची स्पष्ट नोंद आहे. यावरून सुकी मासळीची विक्री ही कोकणातील बाजारव्यवस्थेतील जुनी व्यापारपरंपरा असल्याचे दिसून येते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळातही सुकी मासळीचा व्यापार काही कोकणी बाजारांमध्ये सुरू असल्याचे उपलब्ध वृत्तस्रोतांमधून दिसते. २०२६ मधील म्हाप्रळच्या आठवडी बाजारावरील वृत्तानुसार, बाजारात सुकी मासळीच्या खरेदीसाठी ग्राहकांची गर्दी होत असून सुकी मासळीबरोबरच ओली मासळी, भाज्या, धान्य, मसाले आणि इतर वस्तूंचीही विक्री केली जाते.<ref name="Mhapral2026"/> === मासळी व्यापाराचे स्थानिक स्वरूप === कोकणातील किनारी भागांमध्ये मासळीच्या उपलब्धतेचा आणि स्थानिक बाजारपेठांचा परस्पर संबंध राहिला आहे. आठवडी बाजारामुळे आसपासच्या ग्रामीण भागातील ग्राहकांना मासळी आणि इतर स्थानिक वस्तूंची खरेदी करण्यासाठी नियमित बाजारपेठ उपलब्ध होत असे. ऐतिहासिक म्हाप्रळ बाजाराच्या नोंदीत सुकी मासळीच्या विक्रीचा उल्लेख आढळतो, तर आधुनिक वृत्तांतांमध्ये ताजी आणि सुकी मासळी या दोन्ही प्रकारच्या विक्रीचा उल्लेख आढळतो.<ref name="RatnagiriGazetteer"/><ref name="Mhapral2026"/> === मासळी व्यापार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था === मासळी आणि सुकी मासळीच्या विक्रीमुळे किनारी भागातील उत्पादन आणि ग्रामीण ग्राहक यांच्यातील बाजारसंबंध दृढ होण्यास मदत झाली. सुकी मासळी ही साठवणूक आणि वाहतूक सुलभ करणारे उत्पादन असल्यामुळे तिचा व्यापार किनारी भागाबरोबरच अंतर्गत ग्रामीण बाजारांशीही संबंधित राहिला आहे. महाराष्ट्रातील सुकी मासळी क्षेत्रावरील २०२६ च्या अहवालात राज्यातील सुकी मासळीच्या उत्पादन, व्यापार आणि बाजारव्यवस्थेशी संबंधित विविध बाबींचा आढावा घेण्यात आला आहे.<ref name="DriedFishMaharashtra2026">{{cite report |title=Dried Fish Matters: Maharashtra Report 2026 |publisher=Dried Fish Matters |year=2026 |url=https://driedfishmatters.org/wp-content/uploads/2026/05/DFM-Maharashtra-report-2026.pdf |access-date=11 August 2026 }}</ref> कोकणातील आठवडी बाजारांचा अभ्यास करताना मासळीचा व्यापार हा केवळ एक वस्तूविषयक घटक म्हणून न पाहता, किनारी उत्पादन, ग्रामीण बाजारपेठ आणि स्थानिक उपभोग यांना जोडणाऱ्या आर्थिक प्रक्रियेचा भाग म्हणून पाहता येतो. == किनारी मत्स्यव्यवसाय आणि स्थानिक अर्थव्यवस्था == कोकणातील किनारी भागातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित समुदायांचे महत्त्वाचे स्थान आहे. मासेमारी, त्यावर आधारित उपजीविका आणि स्थानिक आर्थिक व्यवहार यांचा परस्परसंबंध किनारी समुदायांच्या सामाजिक-आर्थिक जीवनाशी जोडलेला आहे. Goa आणि Maharashtra मधील किनारी मासेमारी समुदायांच्या संदर्भातील Sawant यांच्या अभ्यासात या समुदायांशी संबंधित सूक्ष्म वित्तीय कार्यक्रम आणि त्यांच्या आर्थिक व्यवहारांचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="Sawant2017"/> आठवडी बाजारांच्या संदर्भात पाहता, मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित उत्पादनांची स्थानिक बाजारपेठेत देवाणघेवाण होणे ही किनारी अर्थव्यवस्थेची एक महत्त्वाची बाब आहे. कोकणातील बाजारांमध्ये मासळी आणि सुकी मासळीच्या विक्रीच्या ऐतिहासिक नोंदी आढळतात.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित समुदाय, स्थानिक उत्पादन आणि बाजारपेठ यांच्यातील संबंधांचा विचार केल्यास आठवडी बाजार हे किनारी ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील उत्पादन आणि स्थानिक उपभोग यांना जोडणारे एक माध्यम म्हणून पाहता येतात.<ref name="Sawant2017">{{cite journal |last=Sawant |first=Shekhar V. |title=Best Practices in Microfinance Programmes in Konkan: Coastal Fishing Communities: A Case Study of Goa and Maharashtra |journal=Journal of Commerce & Management Thought |volume=8 |issue=3 |pages=589–601 |year=2017 }}</ref><ref name="RatnagiriGazetteer"/> == शेतकरी, स्थानिक उत्पादक आणि विक्रेत्यांची भूमिका == कोकणातील आठवडी बाजारांमध्ये स्थानिक शेतकरी, उत्पादक आणि विक्रेत्यांची भूमिका महत्त्वाची राहिली आहे. स्थानिक पातळीवर उपलब्ध होणाऱ्या उत्पादनांची विक्री करण्यासाठी आठवडी बाजार हे एक नियमित माध्यम ठरले. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासात ग्रामीण बाजारांतील विक्रेते, पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि ग्रामीण दुकानांची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === शेतकऱ्यांची भूमिका === आठवडी बाजारामुळे स्थानिक शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनांची परिसरातील ग्राहकांना विक्री करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध होते. भाजीपाला आणि इतर स्थानिक कृषी उत्पादनांची विक्री ही ग्रामीण बाजारव्यवस्थेचा एक भाग राहिली आहे. म्हाप्रळच्या ऐतिहासिक आठवडी बाजारात भाजीपाला विकला जात असल्याची नोंद *Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi* मध्ये आढळते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळात महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळामार्फत शेतकरी आठवडे बाजाराची संकल्पना राबविण्यात आली आहे. या व्यवस्थेमध्ये शेतकऱ्यांना आपल्या उत्पादनांची थेट ग्राहकांना विक्री करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्यावर भर देण्यात आला आहे.<ref name="MSAMB201920"/> === स्थानिक उत्पादक === कोकणातील स्थानिक उत्पादनांचे स्वरूप भौगोलिक आणि आर्थिक परिस्थितीनुसार बदलते. कृषी उत्पादनांबरोबरच मासळी, सुकी मासळी आणि इतर स्थानिक वस्तूंची बाजारांमध्ये देवाणघेवाण होत असल्याच्या नोंदी आढळतात.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील काजू उद्योगाचा अभ्यास करणाऱ्या Shinde आणि Balasubramanian यांच्या संशोधनात काजू उद्योगाशी संबंधित वाहतूकव्यवस्था आणि बाजारव्यवस्थेचा विचार करण्यात आला आहे. हा संदर्भ सिंधुदुर्गातील स्थानिक उत्पादन आणि बाजारव्यवस्थेतील संबंध समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो.<ref name="Shinde2021">{{cite journal |last=Shinde |first=Shilpa C. |last2=Balasubramanian |first2=Natarajan |title=Optimal Transportation System & Resilience: A Study of Sindhudurg District Cashew Industry |journal=Alinteri Journal of Agricultural Sciences |volume=36 |issue=2 |pages=171–178 |year=2021 }}</ref> === विक्रेते आणि पारंपरिक फिरते विक्रेते === आठवडी बाजारांच्या अभ्यासात विक्रेत्यांचे स्थान महत्त्वाचे आहे. *Weekly Markets in Maharashtra* या Census प्रकाशनात पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि ग्रामीण दुकानांच्या स्वरूपाची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. त्यामुळे आठवडी बाजार ही केवळ उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातील थेट देवाणघेवाणीची व्यवस्था नसून विविध प्रकारच्या विक्रेत्यांचा सहभाग असलेली ग्रामीण बाजारव्यवस्था होती, असे दिसून येते.<ref name="CensusWeekly1968"/> विक्रेत्यांच्या सहभागामुळे आठवडी बाजारांमध्ये स्थानिक उत्पादनांबरोबरच ग्रामीण दैनंदिन गरजांच्या विविध वस्तू उपलब्ध होत असत. त्यामुळे बाजार हा आसपासच्या गावांसाठी नियमित खरेदी-विक्रीचे केंद्र म्हणून कार्यरत राहिला. == बाजार आणि वाहतूक व्यवस्था == कोकणातील आठवडी बाजारांच्या विकासात स्थानिक वाहतूकमार्गांची भूमिका महत्त्वाची राहिली आहे. बाजारांची ठिकाणे ही गावे, नदीमार्ग आणि स्थलमार्ग यांच्याशी जोडलेली असल्याचे ऐतिहासिक नोंदींमधून दिसून येते. त्यामुळे स्थानिक उत्पादनांची बाजारपेठेपर्यंत वाहतूक आणि ग्राहकांची बाजारात ये-जा यांच्यात परस्परसंबंध निर्माण झाला.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === नदीमार्ग आणि बाजार === ऐतिहासिक काळातील म्हाप्रळच्या उदाहरणावरून नदीमार्गाचा बाजारव्यवस्थेशी असलेला संबंध स्पष्ट होतो. म्हाप्रळपर्यंत सावित्री नदीमार्गे नौकांची वाहतूक होत असे. त्यामुळे नदीमार्ग हा स्थानिक व्यापार आणि बाजारपेठेशी संबंधित वाहतुकीचा एक भाग होता.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> म्हाप्रळ आणि परिसरातील बाजारव्यवस्थेचा विचार करताना नदीमार्गामुळे किनारी व अंतर्गत भागांमधील वस्तूंच्या वाहतुकीसाठी उपलब्ध झालेल्या संपर्काचे महत्त्व लक्षात येते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === स्थलमार्ग आणि बाजारकेंद्रे === नदीमार्गाबरोबरच स्थलमार्गांचाही बाजारांच्या स्थानाशी संबंध होता. म्हाप्रळपासून आसपासच्या भागांशी रस्त्याने संपर्क असल्याची ऐतिहासिक नोंद आढळते. त्यामुळे बाजारकेंद्रांची निवड आणि त्यांची कार्यक्षमता ही स्थानिक वाहतूकसुविधांशी संबंधित असल्याचे दिसून येते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> ठाणे जिल्ह्याच्या ऐतिहासिक नोंदींमध्ये विविध गावे व शहरांमध्ये आठवडी आणि अर्ध-आठवडी बाजार अस्तित्वात असल्याचे नमूद केले आहे. यावरून बाजारकेंद्रे ही ग्रामीण आणि निमशहरी वस्तींच्या स्थानिक व्यापारव्यवस्थेशी जोडलेली होती, असे दिसते.<ref name="ThanaGazetteer"/> === आधुनिक वाहतूकव्यवस्थेचा प्रभाव === आधुनिक काळात बाजारपेठांपर्यंत उत्पादन पोहोचविण्यासाठी वाहतूकव्यवस्थेचे महत्त्व वाढले आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील काजू उद्योगाचा अभ्यास करताना Shinde आणि Balasubramanian यांनी उत्पादन, वाहतूक आणि बाजारव्यवस्था यांच्यातील संबंधांचा विचार केला आहे. हा अभ्यास स्थानिक उत्पादनांना बाजारपेठेशी जोडण्यासाठी वाहतूकव्यवस्थेचे महत्त्व समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो.<ref name="Shinde2021"/> अशा प्रकारे कोकणातील आठवडी बाजारांच्या संदर्भात नदीमार्ग, स्थलमार्ग आणि आधुनिक वाहतूकव्यवस्था यांचा विचार बाजारकेंद्रांच्या भौगोलिक आणि आर्थिक स्वरूपाशी संबंधित घटक म्हणून करता येतो. == आधुनिक काळातील बदल == आधुनिक काळात कोकणातील आठवडी बाजारांच्या स्वरूपात काही बदल झाले असले, तरी स्थानिक पातळीवरील बाजारव्यवस्थेचे महत्त्व कायम असल्याचे उपलब्ध नोंदींमधून दिसून येते. पारंपरिक बाजारांबरोबरच शेतकरी आणि उत्पादकांना थेट ग्राहकांशी जोडण्यासाठी आधुनिक बाजारव्यवस्थेच्या विविध योजना आणि उपक्रम राबविण्यात आले आहेत.<ref name="MSAMB201920"/> === पारंपरिक बाजारांचे सातत्य === कोकणातील काही पारंपरिक आठवडी बाजार आजही सुरू असल्याच्या नोंदी आढळतात. म्हाप्रळचा आठवडी बाजार याचे उदाहरण आहे. २०२६ मधील वृत्तानुसार, या बाजारात सुकी मासळी, ओली मासळी, भाज्या, धान्य, मसाले, कपडे आणि इतर वस्तूंची विक्री होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Mhapral2026"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील विविध ठिकाणी आठवडी बाजार भरत असल्याची नोंदही आधुनिक वृत्तस्रोतांमध्ये आढळते. यामध्ये जिल्ह्यातील विविध तालुक्यांतील बाजारकेंद्रांचा समावेश आहे.<ref name="SindhudurgMarkets2024"/> === शेतकरी आठवडे बाजार === आधुनिक कृषी पणन व्यवस्थेत शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनांची थेट ग्राहकांना विक्री करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्याच्या उद्देशाने महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळामार्फत शेतकरी आठवडे बाजाराची संकल्पना राबविण्यात आली आहे. या व्यवस्थेमुळे उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातील थेट संपर्काला प्रोत्साहन देण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे.<ref name="MSAMB201920"/> === बाजाराचे बदलते स्वरूप === आठवडी बाजारांच्या पारंपरिक स्वरूपाबरोबरच बाजारांमध्ये उपलब्ध होणाऱ्या वस्तूंच्या प्रकारातही विविधता दिसून येते. म्हाप्रळच्या आधुनिक बाजारावरील वृत्तात मासळी आणि भाज्यांबरोबरच धान्य, मसाले, कपडे, भांडी, विद्युत वस्तू आणि इतर दैनंदिन वापराच्या वस्तूंच्या विक्रीचा उल्लेख आहे.<ref name="Mhapral2026"/> यामुळे आधुनिक आठवडी बाजार हे केवळ स्थानिक कृषी उत्पादनांच्या देवाणघेवाणीपुरते मर्यादित न राहता ग्रामीण भागातील विविध दैनंदिन गरजा पूर्ण करणाऱ्या बाजारव्यवस्थेचा भाग बनले असल्याचे उपलब्ध उदाहरणांवरून दिसून येते. == आव्हाने आणि बदलती बाजारव्यवस्था == आठवडी बाजारांच्या पारंपरिक स्वरूपावर स्थानिक परिस्थिती, वाहतूकव्यवस्था आणि बाजारपेठेतील बदलांचा परिणाम होत असतो. काही ठिकाणी बाजाराचे ठिकाण बदलणे, बाजाराच्या दिवशी निर्बंध येणे किंवा पारंपरिक बाजारपेठेच्या वापराबाबत स्थानिक पातळीवर बदल होणे, अशा घटना आधुनिक काळातील बाजारव्यवस्थेतील बदल दर्शवितात.<ref name="MalvanWeekly"/><ref name="SindhudurgMarkets2024"/> === बाजाराचे ठिकाण आणि व्यवस्थापन === मालवणच्या आठवडा बाजाराच्या संदर्भात बाजाराचे ठिकाण बदलल्याची नोंद आढळते. कोरोना काळात हा बाजार तात्पुरत्या स्वरूपात दुसऱ्या ठिकाणी हलविण्यात आला होता. त्यानंतर बाजार पुन्हा मुख्य बाजारपेठेत भरविण्याची मागणी व्यापाऱ्यांकडून करण्यात आली होती.<ref name="MalvanWeekly"/> या उदाहरणातून आठवडी बाजाराचे ठिकाण हे विक्रेते, ग्राहक आणि स्थानिक व्यापारासाठी महत्त्वाचे असल्याचे दिसून येते. बाजाराचे स्थान बदलल्यास बाजाराशी संबंधित व्यापारी आणि ग्राहकांच्या नियमित व्यवहारांवर त्याचा परिणाम होऊ शकतो. === सार्वजनिक व्यवस्था आणि बाजार === आठवडी बाजारांच्या व्यवस्थापनात सार्वजनिक प्रशासनाशी संबंधित बाबींचाही संबंध येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात २०२४ मध्ये विधानसभा निवडणुकीच्या पार्श्वभूमीवर काही आठवडी बाजार बंद ठेवण्याचे आदेश देण्यात आले होते. जिल्ह्यातील विविध ठिकाणच्या आठवडी बाजारांचा त्यामध्ये समावेश होता.<ref name="SindhudurgMarkets2024"/> अशा घटनांमधून आठवडी बाजार हे स्थानिक सार्वजनिक व्यवस्थेचा भाग असल्याचे दिसून येते. बाजार सुरू ठेवणे, त्याचे ठिकाण निश्चित करणे किंवा विशिष्ट परिस्थितीत त्यावर निर्बंध घालणे यासाठी स्थानिक प्रशासनाच्या निर्णयांची भूमिका असू शकते. === पारंपरिक आणि आधुनिक बाजारव्यवस्थेचा संबंध === पारंपरिक आठवडी बाजारांबरोबरच आधुनिक काळात शेतकरी आठवडे बाजारासारख्या व्यवस्थांमधून उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यात थेट संपर्क निर्माण करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे. महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळाच्या उपक्रमांमधून या प्रकारच्या बाजारव्यवस्थेला संस्थात्मक स्वरूप देण्याचा प्रयत्न दिसून येतो.<ref name="MSAMB201920"/> त्यामुळे कोकणातील आठवडी बाजारांचा अभ्यास करताना पारंपरिक बाजारांचे सातत्य आणि आधुनिक बाजारव्यवस्थेतील बदल या दोन्ही बाबींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == अधिक वाचन == * Rangnekar, D. V. ''Weekly Markets in Maharashtra''. Census of India, 1961, Volume 10, Part VII-C. Superintendent of Census Operations, Maharashtra, 1968. * Catanach, Ian J. ''Rural Credit in Western India, 1875–1930: Rural Credit and the Co-operative Movement in the Bombay Presidency''. University of California Press, Berkeley, 1970. * Sawant, Shekhar V. "Best Practices in Microfinance Programmes in Konkan: Coastal Fishing Communities: A Case Study of Goa and Maharashtra". ''Journal of Commerce & Management Thought'', 8(3), 2017, pp. 589–601. * Shinde, Shilpa C.; Balasubramanian, N. "Optimal Transportation System & Resilience: A Study of Sindhudurg District Cashew Industry". ''Alinteri Journal of Agriculture Sciences'', 36(2), 2021, pp. 171–178. * Dried Fish Matters. ''Dried Fish Matters: Maharashtra Report 2026''. 2026. * Campbell, James MacNabb (ed.). ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi''. Government Central Press, Bombay, 1880. * Campbell, James MacNabb (ed.). ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana District''. Government Central Press, Bombay, 1882. == बाह्य दुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/home.html Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer] — महाराष्ट्र शासन, Gazetteers Department * [https://mahapanan.maharashtra.gov.in/ पणन संचालनालय, महाराष्ट्र शासन] * [https://www.msamb.com/ महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळ] [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील बाजारपेठा]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था]] 1vyzq6pvzrb924wlgxncpau9pvda2bm 2701001 2701000 2026-08-11T13:00:01Z AdvAnantGholam 172574 2701001 wikitext text/x-wiki '''कोकणातील आठवडे बाजार''' कोकणातील ग्रामीण जीवनात आठवडी बाजारांना ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाचे स्थान राहिले आहे. गाव किंवा परिसरातील ठरावीक ठिकाणी ठरावीक दिवशी भरणारा हा बाजार स्थानिक गरजांची पूर्तता करणारे केंद्र असण्याबरोबरच ग्रामीण व्यापाराच्या हालचालींचे एक महत्त्वाचे माध्यम होते. Census of India, 1961 अंतर्गत प्रकाशित *Weekly Markets in Maharashtra* या स्वतंत्र अभ्यासात महाराष्ट्रातील गाव व शहरांमधील आठवडी बाजारांची जिल्हानिहाय व तालुकानिहाय माहिती, पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि ग्रामीण दुकानांचे स्वरूप यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामुळे आठवडी बाजार ही महाराष्ट्राच्या ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील स्वतंत्र आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या अभ्यासण्याजोगी संस्था असल्याचे दिसून येते.<ref name="CensusWeekly1968">{{cite book |last=Rangnekar |first=D. V. |title=Weekly Markets in Maharashtra |publisher=Superintendent of Census Operations, Maharashtra |place=Bombay |year=1968 |series=Census of India, 1961 |volume=10 |number=Part VII-C }}</ref> कोकणाच्या संदर्भात आठवडी बाजारांचे महत्त्व केवळ वस्तूंच्या खरेदी-विक्रीपुरते मर्यादित राहिलेले नाही. स्थानिक शेतमाल, मासळी, घरगुती वस्तू आणि इतर ग्रामीण उत्पादनांची देवाणघेवाण करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देतानाच अशा बाजारांमुळे आसपासच्या गावांतील लोकांचा नियमित संपर्कही घडत असे. त्यामुळे आठवडी बाजार हे आर्थिक व्यवहार, ग्रामीण सामाजिक संपर्क आणि स्थानिक जीवनपद्धती यांना जोडणारे सार्वजनिक अवकाश म्हणून पाहता येतात. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांविषयीच्या Census अभ्यासात बाजारांच्या स्थानिक रचनेबरोबरच विक्रेते आणि ग्रामीण व्यापारपद्धतींची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> आठवडी बाजाराच्या सामाजिक स्वरूपाचा अभ्यास करताना बाजाराचा काळ, स्थान आणि समुदायाशी असलेला संबंध महत्त्वाचा ठरतो. Donna Perry यांनी Senegal मधील ग्रामीण आठवडी बाजारांचा अभ्यास करताना बाजारांची साप्ताहिक वेळ-रचना आणि स्थानिक समुदायातील परस्पर संबंध यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट केला आहे. हा अभ्यास कोकणातील बाजारांविषयी थेट पुरावा देत नसला, तरी आठवडी बाजारांचा अभ्यास केवळ आर्थिक व्यवहारांच्या चौकटीत न करता त्यांच्या सामाजिक भूमिकेच्या संदर्भात करण्यासाठी तुलनात्मक चौकट उपलब्ध करून देतो.<ref name="Perry2000">{{cite journal |last=Perry |first=Donna |title=Rural Weekly Markets and the Dynamics of Time, Space and Community in Senegal |journal=The Journal of Modern African Studies |volume=38 |issue=3 |pages=461–485 |year=2000 |doi=10.1017/S0022278X00003426 }}</ref> या लेखात कोकणातील आठवडी बाजारांची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी, त्यांचे भौगोलिक स्वरूप, बाजारात होणारी वस्तूंची देवाणघेवाण, शेतकरी व स्थानिक उत्पादकांची भूमिका, मासळी व सुकी मासळीचा व्यापार, सामाजिक जीवनातील स्थान, जिल्हानिहाय वैशिष्ट्ये आणि आधुनिक काळातील बदल यांचा आढावा घेतला आहे. == ऐतिहासिक पार्श्वभूम == कोकणातील आठवडी बाजारांची परंपरा आधुनिक कृषी पणन व्यवस्थेपूर्वीची आहे. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांचा स्वतंत्र अभ्यास करणाऱ्या *Weekly Markets in Maharashtra* या Census प्रकाशनात जिल्हानिहाय आणि तालुकानिहाय गावांमध्ये व शहरांमध्ये भरणाऱ्या आठवडी बाजारांची नोंद करण्यात आली आहे. या प्रकाशनात जिल्हा Gazetteer मधील माहिती, बाजारांची यादी, पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि ग्रामीण दुकानांचे स्वरूप यांचाही समावेश आहे.<ref name="CensusWeekly1968">{{cite book |last=Rangnekar |first=D. V. |title=Weekly Markets in Maharashtra |publisher=Superintendent of Census Operations, Maharashtra |place=Bombay |year=1968 |series=Census of India, 1961 |volume=10 |number=Part VII-C }}</ref> ब्रिटिशकालीन *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मध्ये कोकणातील बाजारव्यवस्थेची प्रत्यक्ष ऐतिहासिक उदाहरणे आढळतात. उदाहरणार्थ, सावित्री नदीच्या काठी असलेल्या म्हाप्रळ येथे आठवडी बाजार भरत असल्याची नोंद करण्यात आली असून, त्या बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला विकला जात असल्याचे नमूद केले आहे. या बाजाराचा आसपासच्या प्रदेशातील व्यापार आणि वाहतुकीशीही संबंध होता. Gazetteer मधील नोंदीनुसार म्हाप्रळपर्यंत सावित्री नदीमार्गे नौकांची वाहतूक होत असे आणि पुढे महाड व इतर भागांशी रस्त्याने संपर्क होता.<ref name="RatnagiriGazetteer">{{cite book |editor-last=Campbell |editor-first=James MacNabb |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |publisher=Government Central Press |place=Bombay |year=1880 |volume=10 }}</ref> कोकणाच्या उत्तरेकडील भागातही आठवडी बाजारांची विस्तृत व्यवस्था अस्तित्वात असल्याचे *Thana District Gazetteer* मधून दिसते. त्यामध्ये ५३ गावे व शहरांमध्ये आठवडी आणि अर्ध-आठवडी बाजार भरत असल्याची नोंद आहे. त्यापैकी डहाणू परिसरातील बाजारांमध्ये ठरावीक वारांना मोठ्या संख्येने लोक सहभागी होत असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="ThanaGazetteer">{{cite book |editor-last=Campbell |editor-first=James MacNabb |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana District |publisher=Government Central Press |place=Bombay |year=1882 |volume=13 }}</ref> या ऐतिहासिक नोंदींवरून कोकणातील आठवडी बाजार हे केवळ स्थानिक गरजांसाठी उभे राहिलेले तात्पुरते बाजार नव्हते, तर गावे, बाजारपेठा, वाहतुकीचे मार्ग आणि आसपासच्या ग्रामीण भागांना जोडणारी व्यापारव्यवस्था म्हणून त्यांचा विकास झाला होता. स्थानिक कृषी उत्पादन, मासळी आणि इतर वस्तूंची देवाणघेवाण तसेच ग्राहक व विक्रेते यांची नियमित भेट यामुळे या बाजारांना ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत विशिष्ट स्थान प्राप्त झाले. == बाजाराचे ठिकाण आणि भौगोलिक स्वरूप == कोकणातील आठवडी बाजारांची स्थाने स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, गावांची परस्पर जोडणी आणि वाहतुकीच्या मार्गांशी संबंधित राहिली आहेत. बाजार सामान्यतः अशा ठिकाणी भरत असत की जिथे आसपासच्या गावांतील लोकांना ठरावीक दिवशी सहजपणे एकत्र येता येत असे. त्यामुळे गाव, रस्ते, नदीमार्ग आणि स्थानिक बाजारकेंद्रे यांच्यात परस्पर संबंध निर्माण झाले होते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> ऐतिहासिक *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मधील म्हाप्रळच्या नोंदीत या भौगोलिक संबंधाचे उदाहरण दिसते. म्हाप्रळ येथे आठवडी बाजार भरत असे आणि सावित्री नदीमार्गे होणारी वाहतूक तसेच पुढील रस्तेमार्ग यांमुळे हे ठिकाण आसपासच्या प्रदेशाशी जोडलेले होते. बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला यांसारख्या वस्तूंची विक्री होत असल्याची नोंदही आढळते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> कोकणाच्या उत्तरेकडील भागात *Thana District Gazetteer* मध्ये विविध गावे आणि शहरांमध्ये आठवडी व अर्ध-आठवडी बाजारांची नोंद आढळते. यावरून बाजारांची ठिकाणे ही केवळ मोठ्या शहरांपुरती मर्यादित नसून ग्रामीण व निमशहरी वस्तींच्या स्थानिक गरजांशी जोडलेली होती, असे दिसून येते.<ref name="ThanaGazetteer"/> महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या व्यापक स्वरूपाचा अभ्यास करणाऱ्या Census प्रकाशनात बाजारांची जिल्हा व तालुकानिहाय माहिती संकलित करण्यात आली आहे. त्यामुळे कोकणातील बाजारांचा अभ्यास करताना त्यांच्या स्थानिक भौगोलिक संदर्भाबरोबरच बाजारकेंद्रांमधील प्रादेशिक संबंधांचाही विचार करता येतो.<ref name="CensusWeekly1968"/> == बाजारातील प्रमुख वस्तू == कोकणातील आठवडी बाजारांमध्ये स्थानिक परिसराच्या गरजा आणि उपलब्ध उत्पादनांनुसार विविध प्रकारच्या वस्तूंची देवाणघेवाण होत असे. ऐतिहासिक नोंदींमध्ये भाजीपाला, सुकी मासळी आणि इतर स्थानिक वस्तूंच्या विक्रीचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासात ग्रामीण बाजारांतील विक्रेते, पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि स्थानिक दुकानांची माहिती संकलित करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === भाजीपाला आणि कृषी उत्पादन === कोकणातील ग्रामीण बाजारांमध्ये स्थानिक पातळीवर उत्पादित होणाऱ्या कृषी वस्तूंना महत्त्वाचे स्थान होते. भाजीपाला हा अशा बाजारांमधील नियमित विक्रीचा एक भाग असल्याचे ऐतिहासिक नोंदींमधून दिसते. म्हाप्रळच्या ऐतिहासिक आठवडी बाजारात भाजीपाला विकला जात असल्याची स्पष्ट नोंद *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मध्ये आढळते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळात शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनाची थेट ग्राहकांना विक्री करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्याच्या उद्देशाने महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळामार्फत शेतकरी आठवडे बाजार योजना राबविण्यात आली आहे. या व्यवस्थेमुळे उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातील थेट संपर्काला प्रोत्साहन मिळते.<ref name="MSAMB201920"/> === मासळी आणि सुकी मासळी === कोकणाचा समुद्रकिनारा आणि मासेमारीशी असलेले घनिष्ठ नाते यामुळे मासळीचा व्यापार आठवडी बाजारांच्या स्वरूपातील एक महत्त्वाचा घटक राहिला आहे. ऐतिहासिक Gazetteer मध्ये म्हाप्रळच्या आठवडी बाजारात सुकी मासळी विकली जात असल्याची स्पष्ट नोंद आहे.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळातही कोकणातील काही बाजारांमध्ये सुकी मासळीची विक्री आणि मागणी कायम असल्याचे स्थानिक वृत्तांतून दिसते. म्हाप्रळच्या आठवडी बाजारावरील २०२६ च्या वृत्तात सुकी मासळीच्या खरेदीसाठी ग्राहकांची गर्दी होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Mhapral2026"/> === काजू आणि इतर स्थानिक उत्पादने === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात काजू उत्पादनाला महत्त्वाचे स्थान आहे. काजू उद्योगाशी संबंधित वाहतूक आणि बाजारव्यवस्थेचा अभ्यास करणाऱ्या Shinde आणि Balasubramanian यांच्या संशोधनातून सिंधुदुर्गातील काजू उद्योगाची आर्थिक व वाहतूक-संबंधित वैशिष्ट्ये स्पष्ट होतात.<ref name="Shinde2021"/> तथापि, काजूची उत्पादने प्रत्येक आठवडी बाजारात विकली जातात, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष या स्रोतावरून काढता येत नाही. त्यामुळे या विभागात काजूचा उल्लेख कोकणातील स्थानिक उत्पादनाच्या व्यापक संदर्भात करणे योग्य राहील. === स्थानिक व घरगुती वस्तू === आठवडी बाजारांमध्ये स्थानिक गरजांनुसार विविध घरगुती व ग्रामीण उपयोगाच्या वस्तूंची विक्री होत असे. Census च्या अभ्यासात ग्रामीण दुकानांचे तसेच पारंपरिक फिरत्या विक्रेत्यांचे स्वरूप नोंदवलेले आहे. त्यामुळे आठवडी बाजार हे केवळ कृषी उत्पादनांच्या विक्रीचे केंद्र नसून ग्रामीण दैनंदिन गरजा पूर्ण करणारी बाजारव्यवस्था म्हणूनही पाहता येतात.<ref name="CensusWeekly1968"/> == बाजाराचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनातील स्थान == कोकणातील आठवडी बाजार हे केवळ वस्तूंच्या खरेदी-विक्रीचे ठिकाण नसून ग्रामीण समाजातील परस्पर संपर्काचे महत्त्वाचे केंद्र राहिले आहेत. ठरावीक दिवशी भरत असल्यामुळे आसपासच्या गावांतील लोकांना नियमितपणे एकाच ठिकाणी येण्याची संधी मिळत असे. अशा प्रकारे बाजाराच्या माध्यमातून व्यापाराबरोबरच सामाजिक संबंध, माहितीची देवाणघेवाण आणि स्थानिक समुदायातील परस्पर संपर्क यांना चालना मिळत असे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === बाजार आणि सामाजिक संपर्क === ग्रामीण भागातील बाजारपेठा स्थानिक लोकांच्या दैनंदिन जीवनाशी जोडलेल्या असल्यामुळे त्यांचे स्वरूप केवळ आर्थिक व्यवहारांपुरते मर्यादित राहत नाही. आठवडी बाजाराच्या दिवशी विक्रेते, ग्राहक, शेतकरी आणि विविध गावांमधून येणारे लोक एकत्र येतात. त्यामुळे बाजार हा ग्रामीण समाजातील भेटीगाठी आणि सामाजिक संपर्काचा एक नियमित अवकाश बनतो. आठवडी बाजार आणि समुदाय यांच्यातील अशा संबंधांचा अभ्यास इतर ग्रामीण समाजांच्या संदर्भातही करण्यात आला आहे.<ref name="Perry2000"/> === बाजार आणि स्थानिक जीवनपद्धती === कोकणातील बाजारांमध्ये स्थानिक परिसरात उपलब्ध होणाऱ्या वस्तूंची देवाणघेवाण होत असल्याने बाजाराचा संबंध स्थानिक जीवनपद्धतीशीही जोडलेला राहिला आहे. कृषी उत्पादन, मासळी, सुकी मासळी आणि इतर स्थानिक वस्तूंची विक्री यामुळे बाजार हा स्थानिक उत्पादन आणि ग्रामीण उपभोग यांना जोडणारा दुवा ठरतो.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === बाजार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था === आठवडी बाजारामुळे लहान उत्पादक आणि विक्रेत्यांना स्थानिक ग्राहकांपर्यंत पोहोचण्याची संधी मिळते. आधुनिक काळात महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळाच्या शेतकरी आठवडे बाजार योजनेतही उत्पादकांना थेट ग्राहकांशी जोडण्यावर भर देण्यात आला आहे. त्यामुळे पारंपरिक आठवडी बाजाराच्या सामाजिक भूमिकेबरोबरच त्याचे आर्थिक महत्त्व आधुनिक बाजारव्यवस्थेतही कायम राहिले आहे.<ref name="MSAMB201920">{{cite report |author=Maharashtra State Agricultural Marketing Board |title=Annual Report: Year 2019–2020 |publisher=Maharashtra State Agricultural Marketing Board |place=Pune |year=2020 |url=https://www.msamb.com/Documents/5d83680a-f6fe-49a2-bd95-16e3d45b7584.pdf |access-date=11 August 2026 }}</ref> == जिल्हानिहाय स्वरूप == कोकणातील आठवडी बाजारांचे स्वरूप जिल्ह्याच्या भौगोलिक परिस्थिती, स्थानिक उत्पादन, वाहतूक व्यवस्था आणि ग्रामीण वस्तींच्या रचनेनुसार बदलते. ऐतिहासिक काळातील Gazetteer आणि Census नोंदींमधून कोकणातील विविध भागांत आठवडी व अर्ध-आठवडी बाजार अस्तित्वात असल्याचे दिसून येते. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासात जिल्हा व तालुकानिहाय बाजारांची माहिती संकलित करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === रायगड === रायगड परिसरातील आठवडी बाजारांचा संबंध ग्रामीण वस्ती, स्थानिक उत्पादन आणि कोकणातील अंतर्गत वाहतूकमार्गांशी राहिला आहे. ऐतिहासिक Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer मधील म्हाप्रळच्या नोंदीत आठवडी बाजार, त्यातील सुकी मासळी व भाजीपाला यांचा उल्लेख आढळतो. म्हाप्रळचा बाजार सावित्री नदीमार्गे आणि पुढील स्थलमार्गांशी जोडलेल्या व्यापारव्यवस्थेचा भाग होता.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> म्हाप्रळचा आठवडी बाजार आधुनिक काळातही सुरू असून त्यामध्ये सुकी मासळीच्या व्यापाराला महत्त्व असल्याचे समकालीन वृत्तांतून दिसून येते.<<ref name="Mhapral2026">{{cite news |last=भागवत |first=रघुनाथ |title=म्हाप्रळचा आठवडा बाजार सुपरहिट |work=पुढारी |date=30 May 2026 |url=https://pudhari.news/maharashtra/raigad/mhapral-weekly-market-khadipatta-business-seafood-demand-sb97 |access-date=11 August 2026 |language=mr }}</ref> === रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण बाजारव्यवस्थेची ऐतिहासिक नोंद Bombay Presidency Gazetteer मध्ये आढळते. आठवडी बाजार हे स्थानिक उत्पादनांची देवाणघेवाण आणि आसपासच्या ग्रामीण भागाशी व्यापारसंबंध प्रस्थापित करणारे केंद्र म्हणून कार्यरत होते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासातही रत्‍नागिरीसह विविध जिल्ह्यांतील बाजारांची जिल्हा व तालुकानिहाय माहिती संकलित करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === सिंधुदुर्ग === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील विविध गावांमध्ये आणि बाजारकेंद्रांमध्ये आठवडी बाजारांची परंपरा आजही आढळते. आधुनिक काळातील उपलब्ध वृत्तस्रोतांमध्ये देवगड, कणकवली, कुडाळ, मालवण, सावंतवाडी आणि वेंगुर्ले परिसरातील आठवडी बाजारांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="SindhudurgMarkets2024">{{cite web |title=सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील आठवडी बाजार |website=सकाळ |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c33351-txt-sindhudurg-20241107021538 |access-date=11 August 2026 |language=mr }}</ref> कुडाळ तालुक्यातील माणगाव येथे भरत असलेल्या आठवडी बाजाराशी संबंधित सामाजिक उपक्रमांची नोंदही समकालीन वृत्तांतून आढळते. यावरून बाजार हा स्थानिक व्यापाराबरोबरच सार्वजनिक आणि सामाजिक जीवनाचा भाग असल्याचे दिसते.<ref name="MangaonKudalWeekly">{{cite web |title=My Village Healthy Village public awareness rally in Mangaon, Kudal |website=Kokansad Live |url=https://kokansadlive.com/kokan/my-village-healthy-village-public-awareness-rally-in-mangaon-kudal/32164 |access-date=11 August 2026 |language=en }}</ref> === ठाणे–पालघर प्रदेश === कोकणाच्या उत्तरेकडील भागात आठवडी बाजारांची विस्तृत ऐतिहासिक व्यवस्था अस्तित्वात असल्याचे Thana District Gazetteer मधून दिसून येते. या नोंदीत विविध गावे व शहरांमध्ये आठवडी आणि अर्ध-आठवडी बाजार भरत असल्याचे नमूद केले आहे. बाजारांचे दिवस आणि त्यांच्याशी संबंधित स्थानिक व्यापारव्यवस्थेची माहितीही या ऐतिहासिक नोंदीत आढळते.<ref name="ThanaGazetteer"/> या ऐतिहासिक बाजारव्यवस्थेमुळे ग्रामीण वस्ती, स्थानिक बाजारकेंद्रे आणि आसपासच्या प्रदेशांतील व्यापार यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतात. == काही उल्लेखनीय बाजार == कोकणातील आठवडी बाजारांची परंपरा समजून घेण्यासाठी ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक काळातील उपलब्ध वृत्तस्रोतांमध्ये उल्लेख झालेल्या काही बाजारांचा स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. या बाजारांमधून स्थानिक उत्पादनांची देवाणघेवाण, ग्रामीण ग्राहकांच्या गरजा आणि बाजारकेंद्रांशी संबंधित स्थानिक व्यवहारांचे स्वरूप दिसून येते. === म्हाप्रळचा आठवडी बाजार === म्हाप्रळ हे सावित्री नदीच्या काठी वसलेले ठिकाण असून ऐतिहासिक काळात ते महत्त्वाचे व्यापारी ठिकाण होते. *Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi* मध्ये म्हाप्रळ येथे चांगली उपस्थिती असलेला आठवडी बाजार भरत असल्याची नोंद आहे. या बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला विकला जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> म्हाप्रळच्या बाजाराचे स्वरूप त्याच्या भौगोलिक स्थानाशीही संबंधित होते. सावित्री नदीतून म्हाप्रळपर्यंत नौकांची वाहतूक होत असे. म्हाप्रळ आणि महाडदरम्यान नदीमार्गाची वाहतूक काही ठिकाणी अरुंद व उथळ पात्रामुळे अवघड असल्याची नोंदही Gazetteer मध्ये आहे. म्हाप्रळपासून पोलादपूरजवळील मार्गांशी जोडणारा सर्व-हवामानात वापरता येणारा मोटारमार्ग असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळातही म्हाप्रळचा आठवडी बाजार सुरू आहे. ३० मे २०२६ रोजीच्या वृत्तानुसार, या बाजारात सुकी मासळीच्या खरेदीसाठी मोठी गर्दी होत असून कटलरी, तयार कपडे, मिठाई, ओली मासळी, विद्युत वस्तू, धान्य, भाज्या, भांडी आणि मसाल्याचे पदार्थ यांचीही विक्री होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. हा बाजार दर शुक्रवारी भरतो.<ref name="Mhapral2026"/> === मालवणचा आठवडा बाजार === मालवणचा पारंपरिक सोमवारचा आठवडा बाजार हा स्थानिक बाजारव्यवस्थेचा एक भाग आहे. २०२६ मधील वृत्तानुसार, हा बाजार पूर्वी मालवणच्या मुख्य बाजारपेठेत भरत असे; कोरोना काळात तो देऊळवाडा सागरी महामार्गावर तात्पुरता हलविण्यात आला होता. बाजार पुन्हा मुख्य बाजारपेठेत भरविण्याची मागणी व्यापाऱ्यांनी केली होती.<ref name="MalvanWeekly">{{cite web |title=मालवणचा आठवडा बाजार |website=Konkan Samwad |url=https://konkansamwad.com/konkan_samwad_news_-7743-10621 |access-date=11 August 2026 |language=mr }}</ref> या वृत्तानुसार मुख्य बाजारपेठेत मासे मार्केट, कोकणी मेवा आणि स्थानिक भाजी विक्रेते यांच्यासह इतर दुकानदारांचा व्यापार चालतो. त्यामुळे मालवणचा आठवडा बाजार हा स्थानिक व्यापारव्यवस्थेशी जोडलेला असल्याचे दिसून येते.<ref name="MalvanWeekly"/> === कुडाळ–माणगाव परिसर === कुडाळ तालुक्यातील माणगाव येथे आठवडा बाजार भरत असल्याची नोंद ४ ऑगस्ट २०२६ रोजीच्या स्थानिक वृत्तात आढळते. या आठवडा बाजाराच्या निमित्ताने "माझे गाव आरोग्य संपन्न गाव" या शासकीय उपक्रमांतर्गत जनजागृती रॅलीचे आयोजन करण्यात आले होते. प्राथमिक आरोग्य केंद्र माणगाव, उपकेंद्र माणगाव, आयुष्मान आरोग्य मंदिर कालेली आणि ग्रामपंचायत माणगाव यांच्या संयुक्त विद्यमाने हा उपक्रम आयोजित करण्यात आला होता.<ref name="MangaonKudalWeekly"/> या उदाहरणातून आठवडा बाजाराच्या दिवशी बाजारात येणाऱ्या नागरिकांपर्यंत सार्वजनिक जनजागृतीचे उपक्रम पोहोचविण्यासाठी बाजाराचे ठिकाण वापरले जात असल्याचे दिसते. मात्र या वृत्ताच्या आधारे माणगावच्या बाजाराच्या व्यापाराचे स्वरूप किंवा आर्थिक उलाढालीबाबत निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="MangaonKudalWeekly"/> === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील इतर बाजार === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील आठवडी बाजारांच्या संदर्भात २०२४ मधील वृत्तानुसार, देवगड तालुक्यातील मिठबांव, गिरगाव आणि वैभववाडी शहर, कणकवली-कोळोशी, कुडाळ शहर, मालवण-पोईप, मसदे, सावंतवाडी तालुक्यातील आरोस आणि वेंगुर्ले तालुक्यातील आडेली येथे आठवडी बाजार भरतात. २० नोव्हेंबर २०२४ रोजी विधानसभा निवडणुकीच्या मतदानाच्या पार्श्वभूमीवर या बाजारांना त्या दिवशी बंद ठेवण्याचे आदेश देण्यात आले होते.<ref name="SindhudurgMarkets2024"/> == आठवडी बाजार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था == कोकणातील आठवडी बाजारांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी घनिष्ठ संबंध राहिला आहे. स्थानिक पातळीवर उपलब्ध होणाऱ्या कृषी उत्पादनांची, मासळीची, सुकी मासळीची आणि इतर वस्तूंची विक्री करण्यासाठी या बाजारांमुळे नियमित बाजारपेठ उपलब्ध होत असे. त्यामुळे उत्पादक, विक्रेते आणि ग्राहक यांच्यातील व्यवहारांना स्थानिक पातळीवर एक निश्चित व्यासपीठ मिळत असे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === शेतकरी आणि स्थानिक उत्पादक === आठवडी बाजारांमुळे स्थानिक शेतकरी आणि लहान उत्पादकांना आपल्या उत्पादनांची स्थानिक ग्राहकांपर्यंत विक्री करण्याची संधी मिळते. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या अभ्यासात ग्रामीण बाजारांची रचना, विक्रेते आणि पारंपरिक फिरत्या विक्रेत्यांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> आधुनिक काळात महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळामार्फत शेतकरी आठवडे बाजाराची संकल्पना राबविण्यात आली आहे. या व्यवस्थेचा उद्देश शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनांच्या थेट विक्रीसाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देणे हा आहे. त्यामुळे उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातील थेट संपर्काला प्रोत्साहन मिळते.<ref name="MSAMB201920"/> === स्थानिक व्यापार आणि बाजारपेठ === आठवडी बाजार हे आसपासच्या गावांतील स्थानिक व्यापाराला चालना देणारे केंद्र म्हणूनही कार्य करतात. ठरावीक दिवशी बाजार भरत असल्यामुळे विविध गावांतील विक्रेते आणि ग्राहक एकाच ठिकाणी येतात. त्यामुळे स्थानिक उत्पादनांची देवाणघेवाण तसेच दैनंदिन गरजेच्या वस्तूंची उपलब्धता यांना नियमित स्वरूप प्राप्त होते.<ref name="CensusWeekly1968"/> ऐतिहासिक नोंदींमध्ये म्हाप्रळच्या आठवडी बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला विकला जात असल्याचे नमूद केले आहे. या बाजाराचा नदीमार्ग आणि स्थलमार्गाशी असलेला संबंध स्थानिक व्यापाराच्या भौगोलिक स्वरूपाचे उदाहरण देतो.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === ग्रामीण बाजारव्यवस्थेतील स्थान === आठवडी बाजारांची रचना ही कायमस्वरूपी मोठ्या बाजारपेठांपेक्षा वेगळी असून त्यांचे कार्य ठरावीक दिवशी आणि ठरावीक ठिकाणी केंद्रित असते. ग्रामीण भागातील लोकांच्या दैनंदिन गरजा, स्थानिक उत्पादनांची विक्री आणि आसपासच्या गावांतील व्यापार यांना जोडणारी ही बाजारव्यवस्था दीर्घकाळापासून अस्तित्वात आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासामुळे या बाजारव्यवस्थेचे जिल्हा आणि तालुकानिहाय स्वरूप तसेच ग्रामीण विक्रेते आणि बाजारातील व्यापारपद्धतींचे ऐतिहासिक दस्तऐवजीकरण उपलब्ध होते.<ref name="CensusWeekly1968"/> == मासळी आणि सुकी मासळीचा व्यापार == कोकणाच्या किनारी भौगोलिक परिस्थितीमुळे मासेमारीचा स्थानिक अर्थव्यवस्थेशी घनिष्ठ संबंध राहिला आहे. आठवडी बाजारांमध्ये ताजी मासळी तसेच सुकी मासळीची विक्री होत असल्याच्या ऐतिहासिक आणि आधुनिक नोंदी आढळतात. त्यामुळे मासळीचा व्यापार हा कोकणातील काही आठवडी बाजारांच्या स्वरूपाचा एक महत्त्वाचा भाग राहिला आहे.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === सुकी मासळीची विक्री === ऐतिहासिक *Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi* मध्ये म्हाप्रळ येथील आठवडी बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला विकला जात असल्याची स्पष्ट नोंद आहे. यावरून सुकी मासळीची विक्री ही कोकणातील बाजारव्यवस्थेतील जुनी व्यापारपरंपरा असल्याचे दिसून येते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळातही सुकी मासळीचा व्यापार काही कोकणी बाजारांमध्ये सुरू असल्याचे उपलब्ध वृत्तस्रोतांमधून दिसते. २०२६ मधील म्हाप्रळच्या आठवडी बाजारावरील वृत्तानुसार, बाजारात सुकी मासळीच्या खरेदीसाठी ग्राहकांची गर्दी होत असून सुकी मासळीबरोबरच ओली मासळी, भाज्या, धान्य, मसाले आणि इतर वस्तूंचीही विक्री केली जाते.<ref name="Mhapral2026"/> === मासळी व्यापाराचे स्थानिक स्वरूप === कोकणातील किनारी भागांमध्ये मासळीच्या उपलब्धतेचा आणि स्थानिक बाजारपेठांचा परस्पर संबंध राहिला आहे. आठवडी बाजारामुळे आसपासच्या ग्रामीण भागातील ग्राहकांना मासळी आणि इतर स्थानिक वस्तूंची खरेदी करण्यासाठी नियमित बाजारपेठ उपलब्ध होत असे. ऐतिहासिक म्हाप्रळ बाजाराच्या नोंदीत सुकी मासळीच्या विक्रीचा उल्लेख आढळतो, तर आधुनिक वृत्तांतांमध्ये ताजी आणि सुकी मासळी या दोन्ही प्रकारच्या विक्रीचा उल्लेख आढळतो.<ref name="RatnagiriGazetteer"/><ref name="Mhapral2026"/> === मासळी व्यापार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था === मासळी आणि सुकी मासळीच्या विक्रीमुळे किनारी भागातील उत्पादन आणि ग्रामीण ग्राहक यांच्यातील बाजारसंबंध दृढ होण्यास मदत झाली. सुकी मासळी ही साठवणूक आणि वाहतूक सुलभ करणारे उत्पादन असल्यामुळे तिचा व्यापार किनारी भागाबरोबरच अंतर्गत ग्रामीण बाजारांशीही संबंधित राहिला आहे. महाराष्ट्रातील सुकी मासळी क्षेत्रावरील २०२६ च्या अहवालात राज्यातील सुकी मासळीच्या उत्पादन, व्यापार आणि बाजारव्यवस्थेशी संबंधित विविध बाबींचा आढावा घेण्यात आला आहे.<ref name="DriedFishMaharashtra2026">{{cite report |title=Dried Fish Matters: Maharashtra Report 2026 |publisher=Dried Fish Matters |year=2026 |url=https://driedfishmatters.org/wp-content/uploads/2026/05/DFM-Maharashtra-report-2026.pdf |access-date=11 August 2026 }}</ref> कोकणातील आठवडी बाजारांचा अभ्यास करताना मासळीचा व्यापार हा केवळ एक वस्तूविषयक घटक म्हणून न पाहता, किनारी उत्पादन, ग्रामीण बाजारपेठ आणि स्थानिक उपभोग यांना जोडणाऱ्या आर्थिक प्रक्रियेचा भाग म्हणून पाहता येतो. == किनारी मत्स्यव्यवसाय आणि स्थानिक अर्थव्यवस्था == कोकणातील किनारी भागातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित समुदायांचे महत्त्वाचे स्थान आहे. मासेमारी, त्यावर आधारित उपजीविका आणि स्थानिक आर्थिक व्यवहार यांचा परस्परसंबंध किनारी समुदायांच्या सामाजिक-आर्थिक जीवनाशी जोडलेला आहे. Goa आणि Maharashtra मधील किनारी मासेमारी समुदायांच्या संदर्भातील Sawant यांच्या अभ्यासात या समुदायांशी संबंधित सूक्ष्म वित्तीय कार्यक्रम आणि त्यांच्या आर्थिक व्यवहारांचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="Sawant2017"/> आठवडी बाजारांच्या संदर्भात पाहता, मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित उत्पादनांची स्थानिक बाजारपेठेत देवाणघेवाण होणे ही किनारी अर्थव्यवस्थेची एक महत्त्वाची बाब आहे. कोकणातील बाजारांमध्ये मासळी आणि सुकी मासळीच्या विक्रीच्या ऐतिहासिक नोंदी आढळतात.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित समुदाय, स्थानिक उत्पादन आणि बाजारपेठ यांच्यातील संबंधांचा विचार केल्यास आठवडी बाजार हे किनारी ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील उत्पादन आणि स्थानिक उपभोग यांना जोडणारे एक माध्यम म्हणून पाहता येतात.<ref name="Sawant2017">{{cite journal |last=Sawant |first=Shekhar V. |title=Best Practices in Microfinance Programmes in Konkan: Coastal Fishing Communities: A Case Study of Goa and Maharashtra |journal=Journal of Commerce & Management Thought |volume=8 |issue=3 |pages=589–601 |year=2017 }}</ref><ref name="RatnagiriGazetteer"/> == शेतकरी, स्थानिक उत्पादक आणि विक्रेत्यांची भूमिका == कोकणातील आठवडी बाजारांमध्ये स्थानिक शेतकरी, उत्पादक आणि विक्रेत्यांची भूमिका महत्त्वाची राहिली आहे. स्थानिक पातळीवर उपलब्ध होणाऱ्या उत्पादनांची विक्री करण्यासाठी आठवडी बाजार हे एक नियमित माध्यम ठरले. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासात ग्रामीण बाजारांतील विक्रेते, पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि ग्रामीण दुकानांची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === शेतकऱ्यांची भूमिका === आठवडी बाजारामुळे स्थानिक शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनांची परिसरातील ग्राहकांना विक्री करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध होते. भाजीपाला आणि इतर स्थानिक कृषी उत्पादनांची विक्री ही ग्रामीण बाजारव्यवस्थेचा एक भाग राहिली आहे. म्हाप्रळच्या ऐतिहासिक आठवडी बाजारात भाजीपाला विकला जात असल्याची नोंद *Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi* मध्ये आढळते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळात महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळामार्फत शेतकरी आठवडे बाजाराची संकल्पना राबविण्यात आली आहे. या व्यवस्थेमध्ये शेतकऱ्यांना आपल्या उत्पादनांची थेट ग्राहकांना विक्री करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्यावर भर देण्यात आला आहे.<ref name="MSAMB201920"/> === स्थानिक उत्पादक === कोकणातील स्थानिक उत्पादनांचे स्वरूप भौगोलिक आणि आर्थिक परिस्थितीनुसार बदलते. कृषी उत्पादनांबरोबरच मासळी, सुकी मासळी आणि इतर स्थानिक वस्तूंची बाजारांमध्ये देवाणघेवाण होत असल्याच्या नोंदी आढळतात.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील काजू उद्योगाचा अभ्यास करणाऱ्या Shinde आणि Balasubramanian यांच्या संशोधनात काजू उद्योगाशी संबंधित वाहतूकव्यवस्था आणि बाजारव्यवस्थेचा विचार करण्यात आला आहे. हा संदर्भ सिंधुदुर्गातील स्थानिक उत्पादन आणि बाजारव्यवस्थेतील संबंध समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो.<ref name="Shinde2021">{{cite journal |last=Shinde |first=Shilpa C. |last2=Balasubramanian |first2=Natarajan |title=Optimal Transportation System & Resilience: A Study of Sindhudurg District Cashew Industry |journal=Alinteri Journal of Agricultural Sciences |volume=36 |issue=2 |pages=171–178 |year=2021 }}</ref> === विक्रेते आणि पारंपरिक फिरते विक्रेते === आठवडी बाजारांच्या अभ्यासात विक्रेत्यांचे स्थान महत्त्वाचे आहे. *Weekly Markets in Maharashtra* या Census प्रकाशनात पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि ग्रामीण दुकानांच्या स्वरूपाची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. त्यामुळे आठवडी बाजार ही केवळ उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातील थेट देवाणघेवाणीची व्यवस्था नसून विविध प्रकारच्या विक्रेत्यांचा सहभाग असलेली ग्रामीण बाजारव्यवस्था होती, असे दिसून येते.<ref name="CensusWeekly1968"/> विक्रेत्यांच्या सहभागामुळे आठवडी बाजारांमध्ये स्थानिक उत्पादनांबरोबरच ग्रामीण दैनंदिन गरजांच्या विविध वस्तू उपलब्ध होत असत. त्यामुळे बाजार हा आसपासच्या गावांसाठी नियमित खरेदी-विक्रीचे केंद्र म्हणून कार्यरत राहिला. == बाजार आणि वाहतूक व्यवस्था == कोकणातील आठवडी बाजारांच्या विकासात स्थानिक वाहतूकमार्गांची भूमिका महत्त्वाची राहिली आहे. बाजारांची ठिकाणे ही गावे, नदीमार्ग आणि स्थलमार्ग यांच्याशी जोडलेली असल्याचे ऐतिहासिक नोंदींमधून दिसून येते. त्यामुळे स्थानिक उत्पादनांची बाजारपेठेपर्यंत वाहतूक आणि ग्राहकांची बाजारात ये-जा यांच्यात परस्परसंबंध निर्माण झाला.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === नदीमार्ग आणि बाजार === ऐतिहासिक काळातील म्हाप्रळच्या उदाहरणावरून नदीमार्गाचा बाजारव्यवस्थेशी असलेला संबंध स्पष्ट होतो. म्हाप्रळपर्यंत सावित्री नदीमार्गे नौकांची वाहतूक होत असे. त्यामुळे नदीमार्ग हा स्थानिक व्यापार आणि बाजारपेठेशी संबंधित वाहतुकीचा एक भाग होता.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> म्हाप्रळ आणि परिसरातील बाजारव्यवस्थेचा विचार करताना नदीमार्गामुळे किनारी व अंतर्गत भागांमधील वस्तूंच्या वाहतुकीसाठी उपलब्ध झालेल्या संपर्काचे महत्त्व लक्षात येते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === स्थलमार्ग आणि बाजारकेंद्रे === नदीमार्गाबरोबरच स्थलमार्गांचाही बाजारांच्या स्थानाशी संबंध होता. म्हाप्रळपासून आसपासच्या भागांशी रस्त्याने संपर्क असल्याची ऐतिहासिक नोंद आढळते. त्यामुळे बाजारकेंद्रांची निवड आणि त्यांची कार्यक्षमता ही स्थानिक वाहतूकसुविधांशी संबंधित असल्याचे दिसून येते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> ठाणे जिल्ह्याच्या ऐतिहासिक नोंदींमध्ये विविध गावे व शहरांमध्ये आठवडी आणि अर्ध-आठवडी बाजार अस्तित्वात असल्याचे नमूद केले आहे. यावरून बाजारकेंद्रे ही ग्रामीण आणि निमशहरी वस्तींच्या स्थानिक व्यापारव्यवस्थेशी जोडलेली होती, असे दिसते.<ref name="ThanaGazetteer"/> === आधुनिक वाहतूकव्यवस्थेचा प्रभाव === आधुनिक काळात बाजारपेठांपर्यंत उत्पादन पोहोचविण्यासाठी वाहतूकव्यवस्थेचे महत्त्व वाढले आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील काजू उद्योगाचा अभ्यास करताना Shinde आणि Balasubramanian यांनी उत्पादन, वाहतूक आणि बाजारव्यवस्था यांच्यातील संबंधांचा विचार केला आहे. हा अभ्यास स्थानिक उत्पादनांना बाजारपेठेशी जोडण्यासाठी वाहतूकव्यवस्थेचे महत्त्व समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो.<ref name="Shinde2021"/> अशा प्रकारे कोकणातील आठवडी बाजारांच्या संदर्भात नदीमार्ग, स्थलमार्ग आणि आधुनिक वाहतूकव्यवस्था यांचा विचार बाजारकेंद्रांच्या भौगोलिक आणि आर्थिक स्वरूपाशी संबंधित घटक म्हणून करता येतो. == आधुनिक काळातील बदल == आधुनिक काळात कोकणातील आठवडी बाजारांच्या स्वरूपात काही बदल झाले असले, तरी स्थानिक पातळीवरील बाजारव्यवस्थेचे महत्त्व कायम असल्याचे उपलब्ध नोंदींमधून दिसून येते. पारंपरिक बाजारांबरोबरच शेतकरी आणि उत्पादकांना थेट ग्राहकांशी जोडण्यासाठी आधुनिक बाजारव्यवस्थेच्या विविध योजना आणि उपक्रम राबविण्यात आले आहेत.<ref name="MSAMB201920"/> === पारंपरिक बाजारांचे सातत्य === कोकणातील काही पारंपरिक आठवडी बाजार आजही सुरू असल्याच्या नोंदी आढळतात. म्हाप्रळचा आठवडी बाजार याचे उदाहरण आहे. २०२६ मधील वृत्तानुसार, या बाजारात सुकी मासळी, ओली मासळी, भाज्या, धान्य, मसाले, कपडे आणि इतर वस्तूंची विक्री होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Mhapral2026"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील विविध ठिकाणी आठवडी बाजार भरत असल्याची नोंदही आधुनिक वृत्तस्रोतांमध्ये आढळते. यामध्ये जिल्ह्यातील विविध तालुक्यांतील बाजारकेंद्रांचा समावेश आहे.<ref name="SindhudurgMarkets2024"/> === शेतकरी आठवडे बाजार === आधुनिक कृषी पणन व्यवस्थेत शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनांची थेट ग्राहकांना विक्री करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्याच्या उद्देशाने महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळामार्फत शेतकरी आठवडे बाजाराची संकल्पना राबविण्यात आली आहे. या व्यवस्थेमुळे उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातील थेट संपर्काला प्रोत्साहन देण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे.<ref name="MSAMB201920"/> === बाजाराचे बदलते स्वरूप === आठवडी बाजारांच्या पारंपरिक स्वरूपाबरोबरच बाजारांमध्ये उपलब्ध होणाऱ्या वस्तूंच्या प्रकारातही विविधता दिसून येते. म्हाप्रळच्या आधुनिक बाजारावरील वृत्तात मासळी आणि भाज्यांबरोबरच धान्य, मसाले, कपडे, भांडी, विद्युत वस्तू आणि इतर दैनंदिन वापराच्या वस्तूंच्या विक्रीचा उल्लेख आहे.<ref name="Mhapral2026"/> यामुळे आधुनिक आठवडी बाजार हे केवळ स्थानिक कृषी उत्पादनांच्या देवाणघेवाणीपुरते मर्यादित न राहता ग्रामीण भागातील विविध दैनंदिन गरजा पूर्ण करणाऱ्या बाजारव्यवस्थेचा भाग बनले असल्याचे उपलब्ध उदाहरणांवरून दिसून येते. == आव्हाने आणि बदलती बाजारव्यवस्था == आठवडी बाजारांच्या पारंपरिक स्वरूपावर स्थानिक परिस्थिती, वाहतूकव्यवस्था आणि बाजारपेठेतील बदलांचा परिणाम होत असतो. काही ठिकाणी बाजाराचे ठिकाण बदलणे, बाजाराच्या दिवशी निर्बंध येणे किंवा पारंपरिक बाजारपेठेच्या वापराबाबत स्थानिक पातळीवर बदल होणे, अशा घटना आधुनिक काळातील बाजारव्यवस्थेतील बदल दर्शवितात.<ref name="MalvanWeekly"/><ref name="SindhudurgMarkets2024"/> === बाजाराचे ठिकाण आणि व्यवस्थापन === मालवणच्या आठवडा बाजाराच्या संदर्भात बाजाराचे ठिकाण बदलल्याची नोंद आढळते. कोरोना काळात हा बाजार तात्पुरत्या स्वरूपात दुसऱ्या ठिकाणी हलविण्यात आला होता. त्यानंतर बाजार पुन्हा मुख्य बाजारपेठेत भरविण्याची मागणी व्यापाऱ्यांकडून करण्यात आली होती.<ref name="MalvanWeekly"/> या उदाहरणातून आठवडी बाजाराचे ठिकाण हे विक्रेते, ग्राहक आणि स्थानिक व्यापारासाठी महत्त्वाचे असल्याचे दिसून येते. बाजाराचे स्थान बदलल्यास बाजाराशी संबंधित व्यापारी आणि ग्राहकांच्या नियमित व्यवहारांवर त्याचा परिणाम होऊ शकतो. === सार्वजनिक व्यवस्था आणि बाजार === आठवडी बाजारांच्या व्यवस्थापनात सार्वजनिक प्रशासनाशी संबंधित बाबींचाही संबंध येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात २०२४ मध्ये विधानसभा निवडणुकीच्या पार्श्वभूमीवर काही आठवडी बाजार बंद ठेवण्याचे आदेश देण्यात आले होते. जिल्ह्यातील विविध ठिकाणच्या आठवडी बाजारांचा त्यामध्ये समावेश होता.<ref name="SindhudurgMarkets2024"/> अशा घटनांमधून आठवडी बाजार हे स्थानिक सार्वजनिक व्यवस्थेचा भाग असल्याचे दिसून येते. बाजार सुरू ठेवणे, त्याचे ठिकाण निश्चित करणे किंवा विशिष्ट परिस्थितीत त्यावर निर्बंध घालणे यासाठी स्थानिक प्रशासनाच्या निर्णयांची भूमिका असू शकते. === पारंपरिक आणि आधुनिक बाजारव्यवस्थेचा संबंध === पारंपरिक आठवडी बाजारांबरोबरच आधुनिक काळात शेतकरी आठवडे बाजारासारख्या व्यवस्थांमधून उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यात थेट संपर्क निर्माण करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे. महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळाच्या उपक्रमांमधून या प्रकारच्या बाजारव्यवस्थेला संस्थात्मक स्वरूप देण्याचा प्रयत्न दिसून येतो.<ref name="MSAMB201920"/> त्यामुळे कोकणातील आठवडी बाजारांचा अभ्यास करताना पारंपरिक बाजारांचे सातत्य आणि आधुनिक बाजारव्यवस्थेतील बदल या दोन्ही बाबींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == अधिक वाचन == * Rangnekar, D. V. ''Weekly Markets in Maharashtra''. Census of India, 1961, Volume 10, Part VII-C. Superintendent of Census Operations, Maharashtra, 1968. * Catanach, Ian J. ''Rural Credit in Western India, 1875–1930: Rural Credit and the Co-operative Movement in the Bombay Presidency''. University of California Press, Berkeley, 1970. * Sawant, Shekhar V. "Best Practices in Microfinance Programmes in Konkan: Coastal Fishing Communities: A Case Study of Goa and Maharashtra". ''Journal of Commerce & Management Thought'', 8(3), 2017, pp. 589–601. * Shinde, Shilpa C.; Balasubramanian, N. "Optimal Transportation System & Resilience: A Study of Sindhudurg District Cashew Industry". ''Alinteri Journal of Agriculture Sciences'', 36(2), 2021, pp. 171–178. * Dried Fish Matters. ''Dried Fish Matters: Maharashtra Report 2026''. 2026. * Campbell, James MacNabb (ed.). ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi''. Government Central Press, Bombay, 1880. * Campbell, James MacNabb (ed.). ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana District''. Government Central Press, Bombay, 1882. == बाह्य दुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/home.html Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer] — महाराष्ट्र शासन, Gazetteers Department * [https://mahapanan.maharashtra.gov.in/ पणन संचालनालय, महाराष्ट्र शासन] * [https://www.msamb.com/ महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळ] [[वर्ग:कोकण]] m834e0tf9iv8nedrtp722rfy817xv5y 2701002 2701001 2026-08-11T13:01:42Z AdvAnantGholam 172574 2701002 wikitext text/x-wiki '''कोकणातील आठवडे बाजार''' कोकणातील ग्रामीण जीवनात आठवडी बाजारांना ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाचे स्थान राहिले आहे. गाव किंवा परिसरातील ठरावीक ठिकाणी ठरावीक दिवशी भरणारा हा बाजार स्थानिक गरजांची पूर्तता करणारे केंद्र असण्याबरोबरच ग्रामीण व्यापाराच्या हालचालींचे एक महत्त्वाचे माध्यम होते. Census of India, 1961 अंतर्गत प्रकाशित *Weekly Markets in Maharashtra* या स्वतंत्र अभ्यासात महाराष्ट्रातील गाव व शहरांमधील आठवडी बाजारांची जिल्हानिहाय व तालुकानिहाय माहिती, पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि ग्रामीण दुकानांचे स्वरूप यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामुळे आठवडी बाजार ही महाराष्ट्राच्या ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील स्वतंत्र आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या अभ्यासण्याजोगी संस्था असल्याचे दिसून येते.<ref name="CensusWeekly1968"></ref> कोकणाच्या संदर्भात आठवडी बाजारांचे महत्त्व केवळ वस्तूंच्या खरेदी-विक्रीपुरते मर्यादित राहिलेले नाही. स्थानिक शेतमाल, मासळी, घरगुती वस्तू आणि इतर ग्रामीण उत्पादनांची देवाणघेवाण करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देतानाच अशा बाजारांमुळे आसपासच्या गावांतील लोकांचा नियमित संपर्कही घडत असे. त्यामुळे आठवडी बाजार हे आर्थिक व्यवहार, ग्रामीण सामाजिक संपर्क आणि स्थानिक जीवनपद्धती यांना जोडणारे सार्वजनिक अवकाश म्हणून पाहता येतात. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांविषयीच्या Census अभ्यासात बाजारांच्या स्थानिक रचनेबरोबरच विक्रेते आणि ग्रामीण व्यापारपद्धतींची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> आठवडी बाजाराच्या सामाजिक स्वरूपाचा अभ्यास करताना बाजाराचा काळ, स्थान आणि समुदायाशी असलेला संबंध महत्त्वाचा ठरतो. Donna Perry यांनी Senegal मधील ग्रामीण आठवडी बाजारांचा अभ्यास करताना बाजारांची साप्ताहिक वेळ-रचना आणि स्थानिक समुदायातील परस्पर संबंध यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट केला आहे. हा अभ्यास कोकणातील बाजारांविषयी थेट पुरावा देत नसला, तरी आठवडी बाजारांचा अभ्यास केवळ आर्थिक व्यवहारांच्या चौकटीत न करता त्यांच्या सामाजिक भूमिकेच्या संदर्भात करण्यासाठी तुलनात्मक चौकट उपलब्ध करून देतो.<ref name="Perry2000">{{cite journal |last=Perry |first=Donna |title=Rural Weekly Markets and the Dynamics of Time, Space and Community in Senegal |journal=The Journal of Modern African Studies |volume=38 |issue=3 |pages=461–485 |year=2000 |doi=10.1017/S0022278X00003426 }}</ref> या लेखात कोकणातील आठवडी बाजारांची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी, त्यांचे भौगोलिक स्वरूप, बाजारात होणारी वस्तूंची देवाणघेवाण, शेतकरी व स्थानिक उत्पादकांची भूमिका, मासळी व सुकी मासळीचा व्यापार, सामाजिक जीवनातील स्थान, जिल्हानिहाय वैशिष्ट्ये आणि आधुनिक काळातील बदल यांचा आढावा घेतला आहे. == ऐतिहासिक पार्श्वभूम == कोकणातील आठवडी बाजारांची परंपरा आधुनिक कृषी पणन व्यवस्थेपूर्वीची आहे. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांचा स्वतंत्र अभ्यास करणाऱ्या *Weekly Markets in Maharashtra* या Census प्रकाशनात जिल्हानिहाय आणि तालुकानिहाय गावांमध्ये व शहरांमध्ये भरणाऱ्या आठवडी बाजारांची नोंद करण्यात आली आहे. या प्रकाशनात जिल्हा Gazetteer मधील माहिती, बाजारांची यादी, पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि ग्रामीण दुकानांचे स्वरूप यांचाही समावेश आहे.<ref name="CensusWeekly1968">{{cite book |last=Rangnekar |first=D. V. |title=Weekly Markets in Maharashtra |publisher=Superintendent of Census Operations, Maharashtra |place=Bombay |year=1968 |series=Census of India, 1961 |volume=10 |number=Part VII-C }}</ref> ब्रिटिशकालीन *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मध्ये कोकणातील बाजारव्यवस्थेची प्रत्यक्ष ऐतिहासिक उदाहरणे आढळतात. उदाहरणार्थ, सावित्री नदीच्या काठी असलेल्या म्हाप्रळ येथे आठवडी बाजार भरत असल्याची नोंद करण्यात आली असून, त्या बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला विकला जात असल्याचे नमूद केले आहे. या बाजाराचा आसपासच्या प्रदेशातील व्यापार आणि वाहतुकीशीही संबंध होता. Gazetteer मधील नोंदीनुसार म्हाप्रळपर्यंत सावित्री नदीमार्गे नौकांची वाहतूक होत असे आणि पुढे महाड व इतर भागांशी रस्त्याने संपर्क होता.<ref name="RatnagiriGazetteer">{{cite book |editor-last=Campbell |editor-first=James MacNabb |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |publisher=Government Central Press |place=Bombay |year=1880 |volume=10 }}</ref> कोकणाच्या उत्तरेकडील भागातही आठवडी बाजारांची विस्तृत व्यवस्था अस्तित्वात असल्याचे *Thana District Gazetteer* मधून दिसते. त्यामध्ये ५३ गावे व शहरांमध्ये आठवडी आणि अर्ध-आठवडी बाजार भरत असल्याची नोंद आहे. त्यापैकी डहाणू परिसरातील बाजारांमध्ये ठरावीक वारांना मोठ्या संख्येने लोक सहभागी होत असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="ThanaGazetteer">{{cite book |editor-last=Campbell |editor-first=James MacNabb |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana District |publisher=Government Central Press |place=Bombay |year=1882 |volume=13 }}</ref> या ऐतिहासिक नोंदींवरून कोकणातील आठवडी बाजार हे केवळ स्थानिक गरजांसाठी उभे राहिलेले तात्पुरते बाजार नव्हते, तर गावे, बाजारपेठा, वाहतुकीचे मार्ग आणि आसपासच्या ग्रामीण भागांना जोडणारी व्यापारव्यवस्था म्हणून त्यांचा विकास झाला होता. स्थानिक कृषी उत्पादन, मासळी आणि इतर वस्तूंची देवाणघेवाण तसेच ग्राहक व विक्रेते यांची नियमित भेट यामुळे या बाजारांना ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत विशिष्ट स्थान प्राप्त झाले. == बाजाराचे ठिकाण आणि भौगोलिक स्वरूप == कोकणातील आठवडी बाजारांची स्थाने स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, गावांची परस्पर जोडणी आणि वाहतुकीच्या मार्गांशी संबंधित राहिली आहेत. बाजार सामान्यतः अशा ठिकाणी भरत असत की जिथे आसपासच्या गावांतील लोकांना ठरावीक दिवशी सहजपणे एकत्र येता येत असे. त्यामुळे गाव, रस्ते, नदीमार्ग आणि स्थानिक बाजारकेंद्रे यांच्यात परस्पर संबंध निर्माण झाले होते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> ऐतिहासिक *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मधील म्हाप्रळच्या नोंदीत या भौगोलिक संबंधाचे उदाहरण दिसते. म्हाप्रळ येथे आठवडी बाजार भरत असे आणि सावित्री नदीमार्गे होणारी वाहतूक तसेच पुढील रस्तेमार्ग यांमुळे हे ठिकाण आसपासच्या प्रदेशाशी जोडलेले होते. बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला यांसारख्या वस्तूंची विक्री होत असल्याची नोंदही आढळते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> कोकणाच्या उत्तरेकडील भागात *Thana District Gazetteer* मध्ये विविध गावे आणि शहरांमध्ये आठवडी व अर्ध-आठवडी बाजारांची नोंद आढळते. यावरून बाजारांची ठिकाणे ही केवळ मोठ्या शहरांपुरती मर्यादित नसून ग्रामीण व निमशहरी वस्तींच्या स्थानिक गरजांशी जोडलेली होती, असे दिसून येते.<ref name="ThanaGazetteer"/> महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या व्यापक स्वरूपाचा अभ्यास करणाऱ्या Census प्रकाशनात बाजारांची जिल्हा व तालुकानिहाय माहिती संकलित करण्यात आली आहे. त्यामुळे कोकणातील बाजारांचा अभ्यास करताना त्यांच्या स्थानिक भौगोलिक संदर्भाबरोबरच बाजारकेंद्रांमधील प्रादेशिक संबंधांचाही विचार करता येतो.<ref name="CensusWeekly1968"/> == बाजारातील प्रमुख वस्तू == कोकणातील आठवडी बाजारांमध्ये स्थानिक परिसराच्या गरजा आणि उपलब्ध उत्पादनांनुसार विविध प्रकारच्या वस्तूंची देवाणघेवाण होत असे. ऐतिहासिक नोंदींमध्ये भाजीपाला, सुकी मासळी आणि इतर स्थानिक वस्तूंच्या विक्रीचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासात ग्रामीण बाजारांतील विक्रेते, पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि स्थानिक दुकानांची माहिती संकलित करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === भाजीपाला आणि कृषी उत्पादन === कोकणातील ग्रामीण बाजारांमध्ये स्थानिक पातळीवर उत्पादित होणाऱ्या कृषी वस्तूंना महत्त्वाचे स्थान होते. भाजीपाला हा अशा बाजारांमधील नियमित विक्रीचा एक भाग असल्याचे ऐतिहासिक नोंदींमधून दिसते. म्हाप्रळच्या ऐतिहासिक आठवडी बाजारात भाजीपाला विकला जात असल्याची स्पष्ट नोंद *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मध्ये आढळते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळात शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनाची थेट ग्राहकांना विक्री करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्याच्या उद्देशाने महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळामार्फत शेतकरी आठवडे बाजार योजना राबविण्यात आली आहे. या व्यवस्थेमुळे उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातील थेट संपर्काला प्रोत्साहन मिळते.<ref name="MSAMB201920"/> === मासळी आणि सुकी मासळी === कोकणाचा समुद्रकिनारा आणि मासेमारीशी असलेले घनिष्ठ नाते यामुळे मासळीचा व्यापार आठवडी बाजारांच्या स्वरूपातील एक महत्त्वाचा घटक राहिला आहे. ऐतिहासिक Gazetteer मध्ये म्हाप्रळच्या आठवडी बाजारात सुकी मासळी विकली जात असल्याची स्पष्ट नोंद आहे.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळातही कोकणातील काही बाजारांमध्ये सुकी मासळीची विक्री आणि मागणी कायम असल्याचे स्थानिक वृत्तांतून दिसते. म्हाप्रळच्या आठवडी बाजारावरील २०२६ च्या वृत्तात सुकी मासळीच्या खरेदीसाठी ग्राहकांची गर्दी होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Mhapral2026"/> === काजू आणि इतर स्थानिक उत्पादने === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात काजू उत्पादनाला महत्त्वाचे स्थान आहे. काजू उद्योगाशी संबंधित वाहतूक आणि बाजारव्यवस्थेचा अभ्यास करणाऱ्या Shinde आणि Balasubramanian यांच्या संशोधनातून सिंधुदुर्गातील काजू उद्योगाची आर्थिक व वाहतूक-संबंधित वैशिष्ट्ये स्पष्ट होतात.<ref name="Shinde2021"/> तथापि, काजूची उत्पादने प्रत्येक आठवडी बाजारात विकली जातात, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष या स्रोतावरून काढता येत नाही. त्यामुळे या विभागात काजूचा उल्लेख कोकणातील स्थानिक उत्पादनाच्या व्यापक संदर्भात करणे योग्य राहील. === स्थानिक व घरगुती वस्तू === आठवडी बाजारांमध्ये स्थानिक गरजांनुसार विविध घरगुती व ग्रामीण उपयोगाच्या वस्तूंची विक्री होत असे. Census च्या अभ्यासात ग्रामीण दुकानांचे तसेच पारंपरिक फिरत्या विक्रेत्यांचे स्वरूप नोंदवलेले आहे. त्यामुळे आठवडी बाजार हे केवळ कृषी उत्पादनांच्या विक्रीचे केंद्र नसून ग्रामीण दैनंदिन गरजा पूर्ण करणारी बाजारव्यवस्था म्हणूनही पाहता येतात.<ref name="CensusWeekly1968"/> == बाजाराचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनातील स्थान == कोकणातील आठवडी बाजार हे केवळ वस्तूंच्या खरेदी-विक्रीचे ठिकाण नसून ग्रामीण समाजातील परस्पर संपर्काचे महत्त्वाचे केंद्र राहिले आहेत. ठरावीक दिवशी भरत असल्यामुळे आसपासच्या गावांतील लोकांना नियमितपणे एकाच ठिकाणी येण्याची संधी मिळत असे. अशा प्रकारे बाजाराच्या माध्यमातून व्यापाराबरोबरच सामाजिक संबंध, माहितीची देवाणघेवाण आणि स्थानिक समुदायातील परस्पर संपर्क यांना चालना मिळत असे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === बाजार आणि सामाजिक संपर्क === ग्रामीण भागातील बाजारपेठा स्थानिक लोकांच्या दैनंदिन जीवनाशी जोडलेल्या असल्यामुळे त्यांचे स्वरूप केवळ आर्थिक व्यवहारांपुरते मर्यादित राहत नाही. आठवडी बाजाराच्या दिवशी विक्रेते, ग्राहक, शेतकरी आणि विविध गावांमधून येणारे लोक एकत्र येतात. त्यामुळे बाजार हा ग्रामीण समाजातील भेटीगाठी आणि सामाजिक संपर्काचा एक नियमित अवकाश बनतो. आठवडी बाजार आणि समुदाय यांच्यातील अशा संबंधांचा अभ्यास इतर ग्रामीण समाजांच्या संदर्भातही करण्यात आला आहे.<ref name="Perry2000"/> === बाजार आणि स्थानिक जीवनपद्धती === कोकणातील बाजारांमध्ये स्थानिक परिसरात उपलब्ध होणाऱ्या वस्तूंची देवाणघेवाण होत असल्याने बाजाराचा संबंध स्थानिक जीवनपद्धतीशीही जोडलेला राहिला आहे. कृषी उत्पादन, मासळी, सुकी मासळी आणि इतर स्थानिक वस्तूंची विक्री यामुळे बाजार हा स्थानिक उत्पादन आणि ग्रामीण उपभोग यांना जोडणारा दुवा ठरतो.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === बाजार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था === आठवडी बाजारामुळे लहान उत्पादक आणि विक्रेत्यांना स्थानिक ग्राहकांपर्यंत पोहोचण्याची संधी मिळते. आधुनिक काळात महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळाच्या शेतकरी आठवडे बाजार योजनेतही उत्पादकांना थेट ग्राहकांशी जोडण्यावर भर देण्यात आला आहे. त्यामुळे पारंपरिक आठवडी बाजाराच्या सामाजिक भूमिकेबरोबरच त्याचे आर्थिक महत्त्व आधुनिक बाजारव्यवस्थेतही कायम राहिले आहे.<ref name="MSAMB201920">{{cite report |author=Maharashtra State Agricultural Marketing Board |title=Annual Report: Year 2019–2020 |publisher=Maharashtra State Agricultural Marketing Board |place=Pune |year=2020 |url=https://www.msamb.com/Documents/5d83680a-f6fe-49a2-bd95-16e3d45b7584.pdf |access-date=11 August 2026 }}</ref> == जिल्हानिहाय स्वरूप == कोकणातील आठवडी बाजारांचे स्वरूप जिल्ह्याच्या भौगोलिक परिस्थिती, स्थानिक उत्पादन, वाहतूक व्यवस्था आणि ग्रामीण वस्तींच्या रचनेनुसार बदलते. ऐतिहासिक काळातील Gazetteer आणि Census नोंदींमधून कोकणातील विविध भागांत आठवडी व अर्ध-आठवडी बाजार अस्तित्वात असल्याचे दिसून येते. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासात जिल्हा व तालुकानिहाय बाजारांची माहिती संकलित करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === रायगड === रायगड परिसरातील आठवडी बाजारांचा संबंध ग्रामीण वस्ती, स्थानिक उत्पादन आणि कोकणातील अंतर्गत वाहतूकमार्गांशी राहिला आहे. ऐतिहासिक Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer मधील म्हाप्रळच्या नोंदीत आठवडी बाजार, त्यातील सुकी मासळी व भाजीपाला यांचा उल्लेख आढळतो. म्हाप्रळचा बाजार सावित्री नदीमार्गे आणि पुढील स्थलमार्गांशी जोडलेल्या व्यापारव्यवस्थेचा भाग होता.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> म्हाप्रळचा आठवडी बाजार आधुनिक काळातही सुरू असून त्यामध्ये सुकी मासळीच्या व्यापाराला महत्त्व असल्याचे समकालीन वृत्तांतून दिसून येते.<<ref name="Mhapral2026">{{cite news |last=भागवत |first=रघुनाथ |title=म्हाप्रळचा आठवडा बाजार सुपरहिट |work=पुढारी |date=30 May 2026 |url=https://pudhari.news/maharashtra/raigad/mhapral-weekly-market-khadipatta-business-seafood-demand-sb97 |access-date=11 August 2026 |language=mr }}</ref> === रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण बाजारव्यवस्थेची ऐतिहासिक नोंद Bombay Presidency Gazetteer मध्ये आढळते. आठवडी बाजार हे स्थानिक उत्पादनांची देवाणघेवाण आणि आसपासच्या ग्रामीण भागाशी व्यापारसंबंध प्रस्थापित करणारे केंद्र म्हणून कार्यरत होते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासातही रत्‍नागिरीसह विविध जिल्ह्यांतील बाजारांची जिल्हा व तालुकानिहाय माहिती संकलित करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === सिंधुदुर्ग === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील विविध गावांमध्ये आणि बाजारकेंद्रांमध्ये आठवडी बाजारांची परंपरा आजही आढळते. आधुनिक काळातील उपलब्ध वृत्तस्रोतांमध्ये देवगड, कणकवली, कुडाळ, मालवण, सावंतवाडी आणि वेंगुर्ले परिसरातील आठवडी बाजारांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="SindhudurgMarkets2024">{{cite web |title=सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील आठवडी बाजार |website=सकाळ |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c33351-txt-sindhudurg-20241107021538 |access-date=11 August 2026 |language=mr }}</ref> कुडाळ तालुक्यातील माणगाव येथे भरत असलेल्या आठवडी बाजाराशी संबंधित सामाजिक उपक्रमांची नोंदही समकालीन वृत्तांतून आढळते. यावरून बाजार हा स्थानिक व्यापाराबरोबरच सार्वजनिक आणि सामाजिक जीवनाचा भाग असल्याचे दिसते.<ref name="MangaonKudalWeekly">{{cite web |title=My Village Healthy Village public awareness rally in Mangaon, Kudal |website=Kokansad Live |url=https://kokansadlive.com/kokan/my-village-healthy-village-public-awareness-rally-in-mangaon-kudal/32164 |access-date=11 August 2026 |language=en }}</ref> === ठाणे–पालघर प्रदेश === कोकणाच्या उत्तरेकडील भागात आठवडी बाजारांची विस्तृत ऐतिहासिक व्यवस्था अस्तित्वात असल्याचे Thana District Gazetteer मधून दिसून येते. या नोंदीत विविध गावे व शहरांमध्ये आठवडी आणि अर्ध-आठवडी बाजार भरत असल्याचे नमूद केले आहे. बाजारांचे दिवस आणि त्यांच्याशी संबंधित स्थानिक व्यापारव्यवस्थेची माहितीही या ऐतिहासिक नोंदीत आढळते.<ref name="ThanaGazetteer"/> या ऐतिहासिक बाजारव्यवस्थेमुळे ग्रामीण वस्ती, स्थानिक बाजारकेंद्रे आणि आसपासच्या प्रदेशांतील व्यापार यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतात. == काही उल्लेखनीय बाजार == कोकणातील आठवडी बाजारांची परंपरा समजून घेण्यासाठी ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक काळातील उपलब्ध वृत्तस्रोतांमध्ये उल्लेख झालेल्या काही बाजारांचा स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. या बाजारांमधून स्थानिक उत्पादनांची देवाणघेवाण, ग्रामीण ग्राहकांच्या गरजा आणि बाजारकेंद्रांशी संबंधित स्थानिक व्यवहारांचे स्वरूप दिसून येते. === म्हाप्रळचा आठवडी बाजार === म्हाप्रळ हे सावित्री नदीच्या काठी वसलेले ठिकाण असून ऐतिहासिक काळात ते महत्त्वाचे व्यापारी ठिकाण होते. *Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi* मध्ये म्हाप्रळ येथे चांगली उपस्थिती असलेला आठवडी बाजार भरत असल्याची नोंद आहे. या बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला विकला जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> म्हाप्रळच्या बाजाराचे स्वरूप त्याच्या भौगोलिक स्थानाशीही संबंधित होते. सावित्री नदीतून म्हाप्रळपर्यंत नौकांची वाहतूक होत असे. म्हाप्रळ आणि महाडदरम्यान नदीमार्गाची वाहतूक काही ठिकाणी अरुंद व उथळ पात्रामुळे अवघड असल्याची नोंदही Gazetteer मध्ये आहे. म्हाप्रळपासून पोलादपूरजवळील मार्गांशी जोडणारा सर्व-हवामानात वापरता येणारा मोटारमार्ग असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळातही म्हाप्रळचा आठवडी बाजार सुरू आहे. ३० मे २०२६ रोजीच्या वृत्तानुसार, या बाजारात सुकी मासळीच्या खरेदीसाठी मोठी गर्दी होत असून कटलरी, तयार कपडे, मिठाई, ओली मासळी, विद्युत वस्तू, धान्य, भाज्या, भांडी आणि मसाल्याचे पदार्थ यांचीही विक्री होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. हा बाजार दर शुक्रवारी भरतो.<ref name="Mhapral2026"/> === मालवणचा आठवडा बाजार === मालवणचा पारंपरिक सोमवारचा आठवडा बाजार हा स्थानिक बाजारव्यवस्थेचा एक भाग आहे. २०२६ मधील वृत्तानुसार, हा बाजार पूर्वी मालवणच्या मुख्य बाजारपेठेत भरत असे; कोरोना काळात तो देऊळवाडा सागरी महामार्गावर तात्पुरता हलविण्यात आला होता. बाजार पुन्हा मुख्य बाजारपेठेत भरविण्याची मागणी व्यापाऱ्यांनी केली होती.<ref name="MalvanWeekly">{{cite web |title=मालवणचा आठवडा बाजार |website=Konkan Samwad |url=https://konkansamwad.com/konkan_samwad_news_-7743-10621 |access-date=11 August 2026 |language=mr }}</ref> या वृत्तानुसार मुख्य बाजारपेठेत मासे मार्केट, कोकणी मेवा आणि स्थानिक भाजी विक्रेते यांच्यासह इतर दुकानदारांचा व्यापार चालतो. त्यामुळे मालवणचा आठवडा बाजार हा स्थानिक व्यापारव्यवस्थेशी जोडलेला असल्याचे दिसून येते.<ref name="MalvanWeekly"/> === कुडाळ–माणगाव परिसर === कुडाळ तालुक्यातील माणगाव येथे आठवडा बाजार भरत असल्याची नोंद ४ ऑगस्ट २०२६ रोजीच्या स्थानिक वृत्तात आढळते. या आठवडा बाजाराच्या निमित्ताने "माझे गाव आरोग्य संपन्न गाव" या शासकीय उपक्रमांतर्गत जनजागृती रॅलीचे आयोजन करण्यात आले होते. प्राथमिक आरोग्य केंद्र माणगाव, उपकेंद्र माणगाव, आयुष्मान आरोग्य मंदिर कालेली आणि ग्रामपंचायत माणगाव यांच्या संयुक्त विद्यमाने हा उपक्रम आयोजित करण्यात आला होता.<ref name="MangaonKudalWeekly"/> या उदाहरणातून आठवडा बाजाराच्या दिवशी बाजारात येणाऱ्या नागरिकांपर्यंत सार्वजनिक जनजागृतीचे उपक्रम पोहोचविण्यासाठी बाजाराचे ठिकाण वापरले जात असल्याचे दिसते. मात्र या वृत्ताच्या आधारे माणगावच्या बाजाराच्या व्यापाराचे स्वरूप किंवा आर्थिक उलाढालीबाबत निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="MangaonKudalWeekly"/> === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील इतर बाजार === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील आठवडी बाजारांच्या संदर्भात २०२४ मधील वृत्तानुसार, देवगड तालुक्यातील मिठबांव, गिरगाव आणि वैभववाडी शहर, कणकवली-कोळोशी, कुडाळ शहर, मालवण-पोईप, मसदे, सावंतवाडी तालुक्यातील आरोस आणि वेंगुर्ले तालुक्यातील आडेली येथे आठवडी बाजार भरतात. २० नोव्हेंबर २०२४ रोजी विधानसभा निवडणुकीच्या मतदानाच्या पार्श्वभूमीवर या बाजारांना त्या दिवशी बंद ठेवण्याचे आदेश देण्यात आले होते.<ref name="SindhudurgMarkets2024"/> == आठवडी बाजार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था == कोकणातील आठवडी बाजारांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी घनिष्ठ संबंध राहिला आहे. स्थानिक पातळीवर उपलब्ध होणाऱ्या कृषी उत्पादनांची, मासळीची, सुकी मासळीची आणि इतर वस्तूंची विक्री करण्यासाठी या बाजारांमुळे नियमित बाजारपेठ उपलब्ध होत असे. त्यामुळे उत्पादक, विक्रेते आणि ग्राहक यांच्यातील व्यवहारांना स्थानिक पातळीवर एक निश्चित व्यासपीठ मिळत असे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === शेतकरी आणि स्थानिक उत्पादक === आठवडी बाजारांमुळे स्थानिक शेतकरी आणि लहान उत्पादकांना आपल्या उत्पादनांची स्थानिक ग्राहकांपर्यंत विक्री करण्याची संधी मिळते. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या अभ्यासात ग्रामीण बाजारांची रचना, विक्रेते आणि पारंपरिक फिरत्या विक्रेत्यांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> आधुनिक काळात महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळामार्फत शेतकरी आठवडे बाजाराची संकल्पना राबविण्यात आली आहे. या व्यवस्थेचा उद्देश शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनांच्या थेट विक्रीसाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देणे हा आहे. त्यामुळे उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातील थेट संपर्काला प्रोत्साहन मिळते.<ref name="MSAMB201920"/> === स्थानिक व्यापार आणि बाजारपेठ === आठवडी बाजार हे आसपासच्या गावांतील स्थानिक व्यापाराला चालना देणारे केंद्र म्हणूनही कार्य करतात. ठरावीक दिवशी बाजार भरत असल्यामुळे विविध गावांतील विक्रेते आणि ग्राहक एकाच ठिकाणी येतात. त्यामुळे स्थानिक उत्पादनांची देवाणघेवाण तसेच दैनंदिन गरजेच्या वस्तूंची उपलब्धता यांना नियमित स्वरूप प्राप्त होते.<ref name="CensusWeekly1968"/> ऐतिहासिक नोंदींमध्ये म्हाप्रळच्या आठवडी बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला विकला जात असल्याचे नमूद केले आहे. या बाजाराचा नदीमार्ग आणि स्थलमार्गाशी असलेला संबंध स्थानिक व्यापाराच्या भौगोलिक स्वरूपाचे उदाहरण देतो.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === ग्रामीण बाजारव्यवस्थेतील स्थान === आठवडी बाजारांची रचना ही कायमस्वरूपी मोठ्या बाजारपेठांपेक्षा वेगळी असून त्यांचे कार्य ठरावीक दिवशी आणि ठरावीक ठिकाणी केंद्रित असते. ग्रामीण भागातील लोकांच्या दैनंदिन गरजा, स्थानिक उत्पादनांची विक्री आणि आसपासच्या गावांतील व्यापार यांना जोडणारी ही बाजारव्यवस्था दीर्घकाळापासून अस्तित्वात आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासामुळे या बाजारव्यवस्थेचे जिल्हा आणि तालुकानिहाय स्वरूप तसेच ग्रामीण विक्रेते आणि बाजारातील व्यापारपद्धतींचे ऐतिहासिक दस्तऐवजीकरण उपलब्ध होते.<ref name="CensusWeekly1968"/> == मासळी आणि सुकी मासळीचा व्यापार == कोकणाच्या किनारी भौगोलिक परिस्थितीमुळे मासेमारीचा स्थानिक अर्थव्यवस्थेशी घनिष्ठ संबंध राहिला आहे. आठवडी बाजारांमध्ये ताजी मासळी तसेच सुकी मासळीची विक्री होत असल्याच्या ऐतिहासिक आणि आधुनिक नोंदी आढळतात. त्यामुळे मासळीचा व्यापार हा कोकणातील काही आठवडी बाजारांच्या स्वरूपाचा एक महत्त्वाचा भाग राहिला आहे.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === सुकी मासळीची विक्री === ऐतिहासिक *Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi* मध्ये म्हाप्रळ येथील आठवडी बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला विकला जात असल्याची स्पष्ट नोंद आहे. यावरून सुकी मासळीची विक्री ही कोकणातील बाजारव्यवस्थेतील जुनी व्यापारपरंपरा असल्याचे दिसून येते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळातही सुकी मासळीचा व्यापार काही कोकणी बाजारांमध्ये सुरू असल्याचे उपलब्ध वृत्तस्रोतांमधून दिसते. २०२६ मधील म्हाप्रळच्या आठवडी बाजारावरील वृत्तानुसार, बाजारात सुकी मासळीच्या खरेदीसाठी ग्राहकांची गर्दी होत असून सुकी मासळीबरोबरच ओली मासळी, भाज्या, धान्य, मसाले आणि इतर वस्तूंचीही विक्री केली जाते.<ref name="Mhapral2026"/> === मासळी व्यापाराचे स्थानिक स्वरूप === कोकणातील किनारी भागांमध्ये मासळीच्या उपलब्धतेचा आणि स्थानिक बाजारपेठांचा परस्पर संबंध राहिला आहे. आठवडी बाजारामुळे आसपासच्या ग्रामीण भागातील ग्राहकांना मासळी आणि इतर स्थानिक वस्तूंची खरेदी करण्यासाठी नियमित बाजारपेठ उपलब्ध होत असे. ऐतिहासिक म्हाप्रळ बाजाराच्या नोंदीत सुकी मासळीच्या विक्रीचा उल्लेख आढळतो, तर आधुनिक वृत्तांतांमध्ये ताजी आणि सुकी मासळी या दोन्ही प्रकारच्या विक्रीचा उल्लेख आढळतो.<ref name="RatnagiriGazetteer"/><ref name="Mhapral2026"/> === मासळी व्यापार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था === मासळी आणि सुकी मासळीच्या विक्रीमुळे किनारी भागातील उत्पादन आणि ग्रामीण ग्राहक यांच्यातील बाजारसंबंध दृढ होण्यास मदत झाली. सुकी मासळी ही साठवणूक आणि वाहतूक सुलभ करणारे उत्पादन असल्यामुळे तिचा व्यापार किनारी भागाबरोबरच अंतर्गत ग्रामीण बाजारांशीही संबंधित राहिला आहे. महाराष्ट्रातील सुकी मासळी क्षेत्रावरील २०२६ च्या अहवालात राज्यातील सुकी मासळीच्या उत्पादन, व्यापार आणि बाजारव्यवस्थेशी संबंधित विविध बाबींचा आढावा घेण्यात आला आहे.<ref name="DriedFishMaharashtra2026">{{cite report |title=Dried Fish Matters: Maharashtra Report 2026 |publisher=Dried Fish Matters |year=2026 |url=https://driedfishmatters.org/wp-content/uploads/2026/05/DFM-Maharashtra-report-2026.pdf |access-date=11 August 2026 }}</ref> कोकणातील आठवडी बाजारांचा अभ्यास करताना मासळीचा व्यापार हा केवळ एक वस्तूविषयक घटक म्हणून न पाहता, किनारी उत्पादन, ग्रामीण बाजारपेठ आणि स्थानिक उपभोग यांना जोडणाऱ्या आर्थिक प्रक्रियेचा भाग म्हणून पाहता येतो. == किनारी मत्स्यव्यवसाय आणि स्थानिक अर्थव्यवस्था == कोकणातील किनारी भागातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित समुदायांचे महत्त्वाचे स्थान आहे. मासेमारी, त्यावर आधारित उपजीविका आणि स्थानिक आर्थिक व्यवहार यांचा परस्परसंबंध किनारी समुदायांच्या सामाजिक-आर्थिक जीवनाशी जोडलेला आहे. Goa आणि Maharashtra मधील किनारी मासेमारी समुदायांच्या संदर्भातील Sawant यांच्या अभ्यासात या समुदायांशी संबंधित सूक्ष्म वित्तीय कार्यक्रम आणि त्यांच्या आर्थिक व्यवहारांचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="Sawant2017"/> आठवडी बाजारांच्या संदर्भात पाहता, मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित उत्पादनांची स्थानिक बाजारपेठेत देवाणघेवाण होणे ही किनारी अर्थव्यवस्थेची एक महत्त्वाची बाब आहे. कोकणातील बाजारांमध्ये मासळी आणि सुकी मासळीच्या विक्रीच्या ऐतिहासिक नोंदी आढळतात.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित समुदाय, स्थानिक उत्पादन आणि बाजारपेठ यांच्यातील संबंधांचा विचार केल्यास आठवडी बाजार हे किनारी ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील उत्पादन आणि स्थानिक उपभोग यांना जोडणारे एक माध्यम म्हणून पाहता येतात.<ref name="Sawant2017">{{cite journal |last=Sawant |first=Shekhar V. |title=Best Practices in Microfinance Programmes in Konkan: Coastal Fishing Communities: A Case Study of Goa and Maharashtra |journal=Journal of Commerce & Management Thought |volume=8 |issue=3 |pages=589–601 |year=2017 }}</ref><ref name="RatnagiriGazetteer"/> == शेतकरी, स्थानिक उत्पादक आणि विक्रेत्यांची भूमिका == कोकणातील आठवडी बाजारांमध्ये स्थानिक शेतकरी, उत्पादक आणि विक्रेत्यांची भूमिका महत्त्वाची राहिली आहे. स्थानिक पातळीवर उपलब्ध होणाऱ्या उत्पादनांची विक्री करण्यासाठी आठवडी बाजार हे एक नियमित माध्यम ठरले. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासात ग्रामीण बाजारांतील विक्रेते, पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि ग्रामीण दुकानांची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === शेतकऱ्यांची भूमिका === आठवडी बाजारामुळे स्थानिक शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनांची परिसरातील ग्राहकांना विक्री करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध होते. भाजीपाला आणि इतर स्थानिक कृषी उत्पादनांची विक्री ही ग्रामीण बाजारव्यवस्थेचा एक भाग राहिली आहे. म्हाप्रळच्या ऐतिहासिक आठवडी बाजारात भाजीपाला विकला जात असल्याची नोंद *Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi* मध्ये आढळते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळात महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळामार्फत शेतकरी आठवडे बाजाराची संकल्पना राबविण्यात आली आहे. या व्यवस्थेमध्ये शेतकऱ्यांना आपल्या उत्पादनांची थेट ग्राहकांना विक्री करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्यावर भर देण्यात आला आहे.<ref name="MSAMB201920"/> === स्थानिक उत्पादक === कोकणातील स्थानिक उत्पादनांचे स्वरूप भौगोलिक आणि आर्थिक परिस्थितीनुसार बदलते. कृषी उत्पादनांबरोबरच मासळी, सुकी मासळी आणि इतर स्थानिक वस्तूंची बाजारांमध्ये देवाणघेवाण होत असल्याच्या नोंदी आढळतात.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील काजू उद्योगाचा अभ्यास करणाऱ्या Shinde आणि Balasubramanian यांच्या संशोधनात काजू उद्योगाशी संबंधित वाहतूकव्यवस्था आणि बाजारव्यवस्थेचा विचार करण्यात आला आहे. हा संदर्भ सिंधुदुर्गातील स्थानिक उत्पादन आणि बाजारव्यवस्थेतील संबंध समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो.<ref name="Shinde2021">{{cite journal |last=Shinde |first=Shilpa C. |last2=Balasubramanian |first2=Natarajan |title=Optimal Transportation System & Resilience: A Study of Sindhudurg District Cashew Industry |journal=Alinteri Journal of Agricultural Sciences |volume=36 |issue=2 |pages=171–178 |year=2021 }}</ref> === विक्रेते आणि पारंपरिक फिरते विक्रेते === आठवडी बाजारांच्या अभ्यासात विक्रेत्यांचे स्थान महत्त्वाचे आहे. *Weekly Markets in Maharashtra* या Census प्रकाशनात पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि ग्रामीण दुकानांच्या स्वरूपाची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. त्यामुळे आठवडी बाजार ही केवळ उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातील थेट देवाणघेवाणीची व्यवस्था नसून विविध प्रकारच्या विक्रेत्यांचा सहभाग असलेली ग्रामीण बाजारव्यवस्था होती, असे दिसून येते.<ref name="CensusWeekly1968"/> विक्रेत्यांच्या सहभागामुळे आठवडी बाजारांमध्ये स्थानिक उत्पादनांबरोबरच ग्रामीण दैनंदिन गरजांच्या विविध वस्तू उपलब्ध होत असत. त्यामुळे बाजार हा आसपासच्या गावांसाठी नियमित खरेदी-विक्रीचे केंद्र म्हणून कार्यरत राहिला. == बाजार आणि वाहतूक व्यवस्था == कोकणातील आठवडी बाजारांच्या विकासात स्थानिक वाहतूकमार्गांची भूमिका महत्त्वाची राहिली आहे. बाजारांची ठिकाणे ही गावे, नदीमार्ग आणि स्थलमार्ग यांच्याशी जोडलेली असल्याचे ऐतिहासिक नोंदींमधून दिसून येते. त्यामुळे स्थानिक उत्पादनांची बाजारपेठेपर्यंत वाहतूक आणि ग्राहकांची बाजारात ये-जा यांच्यात परस्परसंबंध निर्माण झाला.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === नदीमार्ग आणि बाजार === ऐतिहासिक काळातील म्हाप्रळच्या उदाहरणावरून नदीमार्गाचा बाजारव्यवस्थेशी असलेला संबंध स्पष्ट होतो. म्हाप्रळपर्यंत सावित्री नदीमार्गे नौकांची वाहतूक होत असे. त्यामुळे नदीमार्ग हा स्थानिक व्यापार आणि बाजारपेठेशी संबंधित वाहतुकीचा एक भाग होता.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> म्हाप्रळ आणि परिसरातील बाजारव्यवस्थेचा विचार करताना नदीमार्गामुळे किनारी व अंतर्गत भागांमधील वस्तूंच्या वाहतुकीसाठी उपलब्ध झालेल्या संपर्काचे महत्त्व लक्षात येते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === स्थलमार्ग आणि बाजारकेंद्रे === नदीमार्गाबरोबरच स्थलमार्गांचाही बाजारांच्या स्थानाशी संबंध होता. म्हाप्रळपासून आसपासच्या भागांशी रस्त्याने संपर्क असल्याची ऐतिहासिक नोंद आढळते. त्यामुळे बाजारकेंद्रांची निवड आणि त्यांची कार्यक्षमता ही स्थानिक वाहतूकसुविधांशी संबंधित असल्याचे दिसून येते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> ठाणे जिल्ह्याच्या ऐतिहासिक नोंदींमध्ये विविध गावे व शहरांमध्ये आठवडी आणि अर्ध-आठवडी बाजार अस्तित्वात असल्याचे नमूद केले आहे. यावरून बाजारकेंद्रे ही ग्रामीण आणि निमशहरी वस्तींच्या स्थानिक व्यापारव्यवस्थेशी जोडलेली होती, असे दिसते.<ref name="ThanaGazetteer"/> === आधुनिक वाहतूकव्यवस्थेचा प्रभाव === आधुनिक काळात बाजारपेठांपर्यंत उत्पादन पोहोचविण्यासाठी वाहतूकव्यवस्थेचे महत्त्व वाढले आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील काजू उद्योगाचा अभ्यास करताना Shinde आणि Balasubramanian यांनी उत्पादन, वाहतूक आणि बाजारव्यवस्था यांच्यातील संबंधांचा विचार केला आहे. हा अभ्यास स्थानिक उत्पादनांना बाजारपेठेशी जोडण्यासाठी वाहतूकव्यवस्थेचे महत्त्व समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो.<ref name="Shinde2021"/> अशा प्रकारे कोकणातील आठवडी बाजारांच्या संदर्भात नदीमार्ग, स्थलमार्ग आणि आधुनिक वाहतूकव्यवस्था यांचा विचार बाजारकेंद्रांच्या भौगोलिक आणि आर्थिक स्वरूपाशी संबंधित घटक म्हणून करता येतो. == आधुनिक काळातील बदल == आधुनिक काळात कोकणातील आठवडी बाजारांच्या स्वरूपात काही बदल झाले असले, तरी स्थानिक पातळीवरील बाजारव्यवस्थेचे महत्त्व कायम असल्याचे उपलब्ध नोंदींमधून दिसून येते. पारंपरिक बाजारांबरोबरच शेतकरी आणि उत्पादकांना थेट ग्राहकांशी जोडण्यासाठी आधुनिक बाजारव्यवस्थेच्या विविध योजना आणि उपक्रम राबविण्यात आले आहेत.<ref name="MSAMB201920"/> === पारंपरिक बाजारांचे सातत्य === कोकणातील काही पारंपरिक आठवडी बाजार आजही सुरू असल्याच्या नोंदी आढळतात. म्हाप्रळचा आठवडी बाजार याचे उदाहरण आहे. २०२६ मधील वृत्तानुसार, या बाजारात सुकी मासळी, ओली मासळी, भाज्या, धान्य, मसाले, कपडे आणि इतर वस्तूंची विक्री होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Mhapral2026"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील विविध ठिकाणी आठवडी बाजार भरत असल्याची नोंदही आधुनिक वृत्तस्रोतांमध्ये आढळते. यामध्ये जिल्ह्यातील विविध तालुक्यांतील बाजारकेंद्रांचा समावेश आहे.<ref name="SindhudurgMarkets2024"/> === शेतकरी आठवडे बाजार === आधुनिक कृषी पणन व्यवस्थेत शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनांची थेट ग्राहकांना विक्री करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्याच्या उद्देशाने महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळामार्फत शेतकरी आठवडे बाजाराची संकल्पना राबविण्यात आली आहे. या व्यवस्थेमुळे उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातील थेट संपर्काला प्रोत्साहन देण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे.<ref name="MSAMB201920"/> === बाजाराचे बदलते स्वरूप === आठवडी बाजारांच्या पारंपरिक स्वरूपाबरोबरच बाजारांमध्ये उपलब्ध होणाऱ्या वस्तूंच्या प्रकारातही विविधता दिसून येते. म्हाप्रळच्या आधुनिक बाजारावरील वृत्तात मासळी आणि भाज्यांबरोबरच धान्य, मसाले, कपडे, भांडी, विद्युत वस्तू आणि इतर दैनंदिन वापराच्या वस्तूंच्या विक्रीचा उल्लेख आहे.<ref name="Mhapral2026"/> यामुळे आधुनिक आठवडी बाजार हे केवळ स्थानिक कृषी उत्पादनांच्या देवाणघेवाणीपुरते मर्यादित न राहता ग्रामीण भागातील विविध दैनंदिन गरजा पूर्ण करणाऱ्या बाजारव्यवस्थेचा भाग बनले असल्याचे उपलब्ध उदाहरणांवरून दिसून येते. == आव्हाने आणि बदलती बाजारव्यवस्था == आठवडी बाजारांच्या पारंपरिक स्वरूपावर स्थानिक परिस्थिती, वाहतूकव्यवस्था आणि बाजारपेठेतील बदलांचा परिणाम होत असतो. काही ठिकाणी बाजाराचे ठिकाण बदलणे, बाजाराच्या दिवशी निर्बंध येणे किंवा पारंपरिक बाजारपेठेच्या वापराबाबत स्थानिक पातळीवर बदल होणे, अशा घटना आधुनिक काळातील बाजारव्यवस्थेतील बदल दर्शवितात.<ref name="MalvanWeekly"/><ref name="SindhudurgMarkets2024"/> === बाजाराचे ठिकाण आणि व्यवस्थापन === मालवणच्या आठवडा बाजाराच्या संदर्भात बाजाराचे ठिकाण बदलल्याची नोंद आढळते. कोरोना काळात हा बाजार तात्पुरत्या स्वरूपात दुसऱ्या ठिकाणी हलविण्यात आला होता. त्यानंतर बाजार पुन्हा मुख्य बाजारपेठेत भरविण्याची मागणी व्यापाऱ्यांकडून करण्यात आली होती.<ref name="MalvanWeekly"/> या उदाहरणातून आठवडी बाजाराचे ठिकाण हे विक्रेते, ग्राहक आणि स्थानिक व्यापारासाठी महत्त्वाचे असल्याचे दिसून येते. बाजाराचे स्थान बदलल्यास बाजाराशी संबंधित व्यापारी आणि ग्राहकांच्या नियमित व्यवहारांवर त्याचा परिणाम होऊ शकतो. === सार्वजनिक व्यवस्था आणि बाजार === आठवडी बाजारांच्या व्यवस्थापनात सार्वजनिक प्रशासनाशी संबंधित बाबींचाही संबंध येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात २०२४ मध्ये विधानसभा निवडणुकीच्या पार्श्वभूमीवर काही आठवडी बाजार बंद ठेवण्याचे आदेश देण्यात आले होते. जिल्ह्यातील विविध ठिकाणच्या आठवडी बाजारांचा त्यामध्ये समावेश होता.<ref name="SindhudurgMarkets2024"/> अशा घटनांमधून आठवडी बाजार हे स्थानिक सार्वजनिक व्यवस्थेचा भाग असल्याचे दिसून येते. बाजार सुरू ठेवणे, त्याचे ठिकाण निश्चित करणे किंवा विशिष्ट परिस्थितीत त्यावर निर्बंध घालणे यासाठी स्थानिक प्रशासनाच्या निर्णयांची भूमिका असू शकते. === पारंपरिक आणि आधुनिक बाजारव्यवस्थेचा संबंध === पारंपरिक आठवडी बाजारांबरोबरच आधुनिक काळात शेतकरी आठवडे बाजारासारख्या व्यवस्थांमधून उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यात थेट संपर्क निर्माण करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे. महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळाच्या उपक्रमांमधून या प्रकारच्या बाजारव्यवस्थेला संस्थात्मक स्वरूप देण्याचा प्रयत्न दिसून येतो.<ref name="MSAMB201920"/> त्यामुळे कोकणातील आठवडी बाजारांचा अभ्यास करताना पारंपरिक बाजारांचे सातत्य आणि आधुनिक बाजारव्यवस्थेतील बदल या दोन्ही बाबींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == अधिक वाचन == * Rangnekar, D. V. ''Weekly Markets in Maharashtra''. Census of India, 1961, Volume 10, Part VII-C. Superintendent of Census Operations, Maharashtra, 1968. * Catanach, Ian J. ''Rural Credit in Western India, 1875–1930: Rural Credit and the Co-operative Movement in the Bombay Presidency''. University of California Press, Berkeley, 1970. * Sawant, Shekhar V. "Best Practices in Microfinance Programmes in Konkan: Coastal Fishing Communities: A Case Study of Goa and Maharashtra". ''Journal of Commerce & Management Thought'', 8(3), 2017, pp. 589–601. * Shinde, Shilpa C.; Balasubramanian, N. "Optimal Transportation System & Resilience: A Study of Sindhudurg District Cashew Industry". ''Alinteri Journal of Agriculture Sciences'', 36(2), 2021, pp. 171–178. * Dried Fish Matters. ''Dried Fish Matters: Maharashtra Report 2026''. 2026. * Campbell, James MacNabb (ed.). ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi''. Government Central Press, Bombay, 1880. * Campbell, James MacNabb (ed.). ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana District''. Government Central Press, Bombay, 1882. == बाह्य दुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/home.html Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer] — महाराष्ट्र शासन, Gazetteers Department * [https://mahapanan.maharashtra.gov.in/ पणन संचालनालय, महाराष्ट्र शासन] * [https://www.msamb.com/ महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळ] [[वर्ग:कोकण]] kgtqcainhle1sbcushm2lydp6l7wr35 2701028 2701002 2026-08-11T14:48:50Z AdvAnantGholam 172574 2701028 wikitext text/x-wiki '''कोकणातील आठवडे बाजार''' कोकणातील ग्रामीण जीवनात आठवडी बाजारांना ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाचे स्थान राहिले आहे. गाव किंवा परिसरातील ठरावीक ठिकाणी ठरावीक दिवशी भरणारा हा बाजार स्थानिक गरजांची पूर्तता करणारे केंद्र असण्याबरोबरच ग्रामीण व्यापाराच्या हालचालींचे एक महत्त्वाचे माध्यम होते. Census of India, 1961 अंतर्गत प्रकाशित *Weekly Markets in Maharashtra* या स्वतंत्र अभ्यासात महाराष्ट्रातील गाव व शहरांमधील आठवडी बाजारांची जिल्हानिहाय व तालुकानिहाय माहिती, पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि ग्रामीण दुकानांचे स्वरूप यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामुळे आठवडी बाजार ही महाराष्ट्राच्या ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील स्वतंत्र आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या अभ्यासण्याजोगी संस्था असल्याचे दिसून येते.<ref name="CensusWeekly1968"></ref> कोकणाच्या संदर्भात आठवडी बाजारांचे महत्त्व केवळ वस्तूंच्या खरेदी-विक्रीपुरते मर्यादित राहिलेले नाही. स्थानिक शेतमाल, मासळी, घरगुती वस्तू आणि इतर ग्रामीण उत्पादनांची देवाणघेवाण करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देतानाच अशा बाजारांमुळे आसपासच्या गावांतील लोकांचा नियमित संपर्कही घडत असे. त्यामुळे आठवडी बाजार हे आर्थिक व्यवहार, ग्रामीण सामाजिक संपर्क आणि स्थानिक जीवनपद्धती यांना जोडणारे सार्वजनिक अवकाश म्हणून पाहता येतात. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांविषयीच्या Census अभ्यासात बाजारांच्या स्थानिक रचनेबरोबरच विक्रेते आणि ग्रामीण व्यापारपद्धतींची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> आठवडी बाजाराच्या सामाजिक स्वरूपाचा अभ्यास करताना बाजाराचा काळ, स्थान आणि समुदायाशी असलेला संबंध महत्त्वाचा ठरतो. Donna Perry यांनी Senegal मधील ग्रामीण आठवडी बाजारांचा अभ्यास करताना बाजारांची साप्ताहिक वेळ-रचना आणि स्थानिक समुदायातील परस्पर संबंध यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट केला आहे. हा अभ्यास कोकणातील बाजारांविषयी थेट पुरावा देत नसला, तरी आठवडी बाजारांचा अभ्यास केवळ आर्थिक व्यवहारांच्या चौकटीत न करता त्यांच्या सामाजिक भूमिकेच्या संदर्भात करण्यासाठी तुलनात्मक चौकट उपलब्ध करून देतो.<ref name="Perry2000">{{cite journal |last=Perry |first=Donna |title=Rural Weekly Markets and the Dynamics of Time, Space and Community in Senegal |journal=The Journal of Modern African Studies |volume=38 |issue=3 |pages=461–485 |year=2000 |doi=10.1017/S0022278X00003426 }}</ref> या लेखात कोकणातील आठवडी बाजारांची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी, त्यांचे भौगोलिक स्वरूप, बाजारात होणारी वस्तूंची देवाणघेवाण, शेतकरी व स्थानिक उत्पादकांची भूमिका, मासळी व सुकी मासळीचा व्यापार, सामाजिक जीवनातील स्थान, जिल्हानिहाय वैशिष्ट्ये आणि आधुनिक काळातील बदल यांचा आढावा घेतला आहे. == ऐतिहासिक पार्श्वभूम == कोकणातील आठवडी बाजारांची परंपरा आधुनिक कृषी पणन व्यवस्थेपूर्वीची आहे. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांचा स्वतंत्र अभ्यास करणाऱ्या *Weekly Markets in Maharashtra* या Census प्रकाशनात जिल्हानिहाय आणि तालुकानिहाय गावांमध्ये व शहरांमध्ये भरणाऱ्या आठवडी बाजारांची नोंद करण्यात आली आहे. या प्रकाशनात जिल्हा Gazetteer मधील माहिती, बाजारांची यादी, पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि ग्रामीण दुकानांचे स्वरूप यांचाही समावेश आहे.<ref name="CensusWeekly1968">{{cite book |last=Rangnekar |first=D. V. |title=Weekly Markets in Maharashtra |publisher=Superintendent of Census Operations, Maharashtra |place=Bombay |year=1968 |series=Census of India, 1961 |volume=10 |number=Part VII-C }}</ref> ब्रिटिशकालीन *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मध्ये कोकणातील बाजारव्यवस्थेची प्रत्यक्ष ऐतिहासिक उदाहरणे आढळतात. उदाहरणार्थ, सावित्री नदीच्या काठी असलेल्या म्हाप्रळ येथे आठवडी बाजार भरत असल्याची नोंद करण्यात आली असून, त्या बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला विकला जात असल्याचे नमूद केले आहे. या बाजाराचा आसपासच्या प्रदेशातील व्यापार आणि वाहतुकीशीही संबंध होता. Gazetteer मधील नोंदीनुसार म्हाप्रळपर्यंत सावित्री नदीमार्गे नौकांची वाहतूक होत असे आणि पुढे महाड व इतर भागांशी रस्त्याने संपर्क होता.<ref name="RatnagiriGazetteer">{{cite book |editor-last=Campbell |editor-first=James MacNabb |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |publisher=Government Central Press |place=Bombay |year=1880 |volume=10 }}</ref> कोकणाच्या उत्तरेकडील भागातही आठवडी बाजारांची विस्तृत व्यवस्था अस्तित्वात असल्याचे *Thana District Gazetteer* मधून दिसते. त्यामध्ये ५३ गावे व शहरांमध्ये आठवडी आणि अर्ध-आठवडी बाजार भरत असल्याची नोंद आहे. त्यापैकी डहाणू परिसरातील बाजारांमध्ये ठरावीक वारांना मोठ्या संख्येने लोक सहभागी होत असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="ThanaGazetteer">{{cite book |editor-last=Campbell |editor-first=James MacNabb |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana District |publisher=Government Central Press |place=Bombay |year=1882 |volume=13 }}</ref> या ऐतिहासिक नोंदींवरून कोकणातील आठवडी बाजार हे केवळ स्थानिक गरजांसाठी उभे राहिलेले तात्पुरते बाजार नव्हते, तर गावे, बाजारपेठा, वाहतुकीचे मार्ग आणि आसपासच्या ग्रामीण भागांना जोडणारी व्यापारव्यवस्था म्हणून त्यांचा विकास झाला होता. स्थानिक कृषी उत्पादन, मासळी आणि इतर वस्तूंची देवाणघेवाण तसेच ग्राहक व विक्रेते यांची नियमित भेट यामुळे या बाजारांना ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत विशिष्ट स्थान प्राप्त झाले. == बाजाराचे ठिकाण आणि भौगोलिक स्वरूप == कोकणातील आठवडी बाजारांची स्थाने स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, गावांची परस्पर जोडणी आणि वाहतुकीच्या मार्गांशी संबंधित राहिली आहेत. बाजार सामान्यतः अशा ठिकाणी भरत असत की जिथे आसपासच्या गावांतील लोकांना ठरावीक दिवशी सहजपणे एकत्र येता येत असे. त्यामुळे गाव, रस्ते, नदीमार्ग आणि स्थानिक बाजारकेंद्रे यांच्यात परस्पर संबंध निर्माण झाले होते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> ऐतिहासिक *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मधील म्हाप्रळच्या नोंदीत या भौगोलिक संबंधाचे उदाहरण दिसते. म्हाप्रळ येथे आठवडी बाजार भरत असे आणि सावित्री नदीमार्गे होणारी वाहतूक तसेच पुढील रस्तेमार्ग यांमुळे हे ठिकाण आसपासच्या प्रदेशाशी जोडलेले होते. बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला यांसारख्या वस्तूंची विक्री होत असल्याची नोंदही आढळते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> कोकणाच्या उत्तरेकडील भागात *Thana District Gazetteer* मध्ये विविध गावे आणि शहरांमध्ये आठवडी व अर्ध-आठवडी बाजारांची नोंद आढळते. यावरून बाजारांची ठिकाणे ही केवळ मोठ्या शहरांपुरती मर्यादित नसून ग्रामीण व निमशहरी वस्तींच्या स्थानिक गरजांशी जोडलेली होती, असे दिसून येते.<ref name="ThanaGazetteer"/> महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या व्यापक स्वरूपाचा अभ्यास करणाऱ्या Census प्रकाशनात बाजारांची जिल्हा व तालुकानिहाय माहिती संकलित करण्यात आली आहे. त्यामुळे कोकणातील बाजारांचा अभ्यास करताना त्यांच्या स्थानिक भौगोलिक संदर्भाबरोबरच बाजारकेंद्रांमधील प्रादेशिक संबंधांचाही विचार करता येतो.<ref name="CensusWeekly1968"/> == बाजारातील प्रमुख वस्तू == कोकणातील आठवडी बाजारांमध्ये स्थानिक परिसराच्या गरजा आणि उपलब्ध उत्पादनांनुसार विविध प्रकारच्या वस्तूंची देवाणघेवाण होत असे. ऐतिहासिक नोंदींमध्ये भाजीपाला, सुकी मासळी आणि इतर स्थानिक वस्तूंच्या विक्रीचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासात ग्रामीण बाजारांतील विक्रेते, पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि स्थानिक दुकानांची माहिती संकलित करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === भाजीपाला आणि कृषी उत्पादन === कोकणातील ग्रामीण बाजारांमध्ये स्थानिक पातळीवर उत्पादित होणाऱ्या कृषी वस्तूंना महत्त्वाचे स्थान होते. भाजीपाला हा अशा बाजारांमधील नियमित विक्रीचा एक भाग असल्याचे ऐतिहासिक नोंदींमधून दिसते. म्हाप्रळच्या ऐतिहासिक आठवडी बाजारात भाजीपाला विकला जात असल्याची स्पष्ट नोंद *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मध्ये आढळते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळात शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनाची थेट ग्राहकांना विक्री करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्याच्या उद्देशाने महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळामार्फत शेतकरी आठवडे बाजार योजना राबविण्यात आली आहे. या व्यवस्थेमुळे उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातील थेट संपर्काला प्रोत्साहन मिळते.<ref name="MSAMB201920"/> === मासळी आणि सुकी मासळी === कोकणाचा समुद्रकिनारा आणि मासेमारीशी असलेले घनिष्ठ नाते यामुळे मासळीचा व्यापार आठवडी बाजारांच्या स्वरूपातील एक महत्त्वाचा घटक राहिला आहे. ऐतिहासिक Gazetteer मध्ये म्हाप्रळच्या आठवडी बाजारात सुकी मासळी विकली जात असल्याची स्पष्ट नोंद आहे.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळातही कोकणातील काही बाजारांमध्ये सुकी मासळीची विक्री आणि मागणी कायम असल्याचे स्थानिक वृत्तांतून दिसते. म्हाप्रळच्या आठवडी बाजारावरील २०२६ च्या वृत्तात सुकी मासळीच्या खरेदीसाठी ग्राहकांची गर्दी होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Mhapral2026"/> === काजू आणि इतर स्थानिक उत्पादने === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात काजू उत्पादनाला महत्त्वाचे स्थान आहे. काजू उद्योगाशी संबंधित वाहतूक आणि बाजारव्यवस्थेचा अभ्यास करणाऱ्या Shinde आणि Balasubramanian यांच्या संशोधनातून सिंधुदुर्गातील काजू उद्योगाची आर्थिक व वाहतूक-संबंधित वैशिष्ट्ये स्पष्ट होतात.<ref name="Shinde2021"/> तथापि, काजूची उत्पादने प्रत्येक आठवडी बाजारात विकली जातात, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष या स्रोतावरून काढता येत नाही. त्यामुळे या विभागात काजूचा उल्लेख कोकणातील स्थानिक उत्पादनाच्या व्यापक संदर्भात करणे योग्य राहील. === स्थानिक व घरगुती वस्तू === आठवडी बाजारांमध्ये स्थानिक गरजांनुसार विविध घरगुती व ग्रामीण उपयोगाच्या वस्तूंची विक्री होत असे. Census च्या अभ्यासात ग्रामीण दुकानांचे तसेच पारंपरिक फिरत्या विक्रेत्यांचे स्वरूप नोंदवलेले आहे. त्यामुळे आठवडी बाजार हे केवळ कृषी उत्पादनांच्या विक्रीचे केंद्र नसून ग्रामीण दैनंदिन गरजा पूर्ण करणारी बाजारव्यवस्था म्हणूनही पाहता येतात.<ref name="CensusWeekly1968"/> == बाजाराचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनातील स्थान == कोकणातील आठवडी बाजार हे केवळ वस्तूंच्या खरेदी-विक्रीचे ठिकाण नसून ग्रामीण समाजातील परस्पर संपर्काचे महत्त्वाचे केंद्र राहिले आहेत. ठरावीक दिवशी भरत असल्यामुळे आसपासच्या गावांतील लोकांना नियमितपणे एकाच ठिकाणी येण्याची संधी मिळत असे. अशा प्रकारे बाजाराच्या माध्यमातून व्यापाराबरोबरच सामाजिक संबंध, माहितीची देवाणघेवाण आणि स्थानिक समुदायातील परस्पर संपर्क यांना चालना मिळत असे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === बाजार आणि सामाजिक संपर्क === ग्रामीण भागातील बाजारपेठा स्थानिक लोकांच्या दैनंदिन जीवनाशी जोडलेल्या असल्यामुळे त्यांचे स्वरूप केवळ आर्थिक व्यवहारांपुरते मर्यादित राहत नाही. आठवडी बाजाराच्या दिवशी विक्रेते, ग्राहक, शेतकरी आणि विविध गावांमधून येणारे लोक एकत्र येतात. त्यामुळे बाजार हा ग्रामीण समाजातील भेटीगाठी आणि सामाजिक संपर्काचा एक नियमित अवकाश बनतो. आठवडी बाजार आणि समुदाय यांच्यातील अशा संबंधांचा अभ्यास इतर ग्रामीण समाजांच्या संदर्भातही करण्यात आला आहे.<ref name="Perry2000"/> === बाजार आणि स्थानिक जीवनपद्धती === कोकणातील बाजारांमध्ये स्थानिक परिसरात उपलब्ध होणाऱ्या वस्तूंची देवाणघेवाण होत असल्याने बाजाराचा संबंध स्थानिक जीवनपद्धतीशीही जोडलेला राहिला आहे. कृषी उत्पादन, मासळी, सुकी मासळी आणि इतर स्थानिक वस्तूंची विक्री यामुळे बाजार हा स्थानिक उत्पादन आणि ग्रामीण उपभोग यांना जोडणारा दुवा ठरतो.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === बाजार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था === आठवडी बाजारामुळे लहान उत्पादक आणि विक्रेत्यांना स्थानिक ग्राहकांपर्यंत पोहोचण्याची संधी मिळते. आधुनिक काळात महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळाच्या शेतकरी आठवडे बाजार योजनेतही उत्पादकांना थेट ग्राहकांशी जोडण्यावर भर देण्यात आला आहे. त्यामुळे पारंपरिक आठवडी बाजाराच्या सामाजिक भूमिकेबरोबरच त्याचे आर्थिक महत्त्व आधुनिक बाजारव्यवस्थेतही कायम राहिले आहे.<ref name="MSAMB201920">{{cite report |author=Maharashtra State Agricultural Marketing Board |title=Annual Report: Year 2019–2020 |publisher=Maharashtra State Agricultural Marketing Board |place=Pune |year=2020 |url=https://www.msamb.com/Documents/5d83680a-f6fe-49a2-bd95-16e3d45b7584.pdf |access-date=11 August 2026 }}</ref> == जिल्हानिहाय स्वरूप == कोकणातील आठवडी बाजारांचे स्वरूप जिल्ह्याच्या भौगोलिक परिस्थिती, स्थानिक उत्पादन, वाहतूक व्यवस्था आणि ग्रामीण वस्तींच्या रचनेनुसार बदलते. ऐतिहासिक काळातील Gazetteer आणि Census नोंदींमधून कोकणातील विविध भागांत आठवडी व अर्ध-आठवडी बाजार अस्तित्वात असल्याचे दिसून येते. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासात जिल्हा व तालुकानिहाय बाजारांची माहिती संकलित करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === रायगड === रायगड परिसरातील आठवडी बाजारांचा संबंध ग्रामीण वस्ती, स्थानिक उत्पादन आणि कोकणातील अंतर्गत वाहतूकमार्गांशी राहिला आहे. ऐतिहासिक Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer मधील म्हाप्रळच्या नोंदीत आठवडी बाजार, त्यातील सुकी मासळी व भाजीपाला यांचा उल्लेख आढळतो. म्हाप्रळचा बाजार सावित्री नदीमार्गे आणि पुढील स्थलमार्गांशी जोडलेल्या व्यापारव्यवस्थेचा भाग होता.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> म्हाप्रळचा आठवडी बाजार आधुनिक काळातही सुरू असून त्यामध्ये सुकी मासळीच्या व्यापाराला महत्त्व असल्याचे समकालीन वृत्तांतून दिसून येते.<<ref name="Mhapral2026">{{cite news |last=भागवत |first=रघुनाथ |title=म्हाप्रळचा आठवडा बाजार सुपरहिट |work=पुढारी |date=30 May 2026 |url=https://pudhari.news/maharashtra/raigad/mhapral-weekly-market-khadipatta-business-seafood-demand-sb97 |access-date=11 August 2026 |language=mr }}</ref> === रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण बाजारव्यवस्थेची ऐतिहासिक नोंद Bombay Presidency Gazetteer मध्ये आढळते. आठवडी बाजार हे स्थानिक उत्पादनांची देवाणघेवाण आणि आसपासच्या ग्रामीण भागाशी व्यापारसंबंध प्रस्थापित करणारे केंद्र म्हणून कार्यरत होते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासातही रत्‍नागिरीसह विविध जिल्ह्यांतील बाजारांची जिल्हा व तालुकानिहाय माहिती संकलित करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === सिंधुदुर्ग === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील विविध गावांमध्ये आणि बाजारकेंद्रांमध्ये आठवडी बाजारांची परंपरा आजही आढळते. आधुनिक काळातील उपलब्ध वृत्तस्रोतांमध्ये देवगड, कणकवली, कुडाळ, मालवण, सावंतवाडी आणि वेंगुर्ले परिसरातील आठवडी बाजारांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="SindhudurgMarkets2024">{{cite web |title=सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील आठवडी बाजार |website=सकाळ |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c33351-txt-sindhudurg-20241107021538 |access-date=11 August 2026 |language=mr }}</ref> कुडाळ तालुक्यातील माणगाव येथे भरत असलेल्या आठवडी बाजाराशी संबंधित सामाजिक उपक्रमांची नोंदही समकालीन वृत्तांतून आढळते. यावरून बाजार हा स्थानिक व्यापाराबरोबरच सार्वजनिक आणि सामाजिक जीवनाचा भाग असल्याचे दिसते.<ref name="MangaonKudalWeekly">{{cite web |title=My Village Healthy Village public awareness rally in Mangaon, Kudal |website=Kokansad Live |url=https://kokansadlive.com/kokan/my-village-healthy-village-public-awareness-rally-in-mangaon-kudal/32164 |access-date=11 August 2026 |language=en }}</ref> === ठाणे–पालघर प्रदेश === कोकणाच्या उत्तरेकडील भागात आठवडी बाजारांची विस्तृत ऐतिहासिक व्यवस्था अस्तित्वात असल्याचे Thana District Gazetteer मधून दिसून येते. या नोंदीत विविध गावे व शहरांमध्ये आठवडी आणि अर्ध-आठवडी बाजार भरत असल्याचे नमूद केले आहे. बाजारांचे दिवस आणि त्यांच्याशी संबंधित स्थानिक व्यापारव्यवस्थेची माहितीही या ऐतिहासिक नोंदीत आढळते.<ref name="ThanaGazetteer"/> या ऐतिहासिक बाजारव्यवस्थेमुळे ग्रामीण वस्ती, स्थानिक बाजारकेंद्रे आणि आसपासच्या प्रदेशांतील व्यापार यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतात. == काही उल्लेखनीय बाजार == कोकणातील आठवडी बाजारांची परंपरा समजून घेण्यासाठी ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक काळातील उपलब्ध वृत्तस्रोतांमध्ये उल्लेख झालेल्या काही बाजारांचा स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. या बाजारांमधून स्थानिक उत्पादनांची देवाणघेवाण, ग्रामीण ग्राहकांच्या गरजा आणि बाजारकेंद्रांशी संबंधित स्थानिक व्यवहारांचे स्वरूप दिसून येते. === म्हाप्रळचा आठवडी बाजार === म्हाप्रळ हे सावित्री नदीच्या काठी वसलेले ठिकाण असून ऐतिहासिक काळात ते महत्त्वाचे व्यापारी ठिकाण होते. *Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi* मध्ये म्हाप्रळ येथे चांगली उपस्थिती असलेला आठवडी बाजार भरत असल्याची नोंद आहे. या बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला विकला जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> म्हाप्रळच्या बाजाराचे स्वरूप त्याच्या भौगोलिक स्थानाशीही संबंधित होते. सावित्री नदीतून म्हाप्रळपर्यंत नौकांची वाहतूक होत असे. म्हाप्रळ आणि महाडदरम्यान नदीमार्गाची वाहतूक काही ठिकाणी अरुंद व उथळ पात्रामुळे अवघड असल्याची नोंदही Gazetteer मध्ये आहे. म्हाप्रळपासून पोलादपूरजवळील मार्गांशी जोडणारा सर्व-हवामानात वापरता येणारा मोटारमार्ग असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळातही म्हाप्रळचा आठवडी बाजार सुरू आहे. ३० मे २०२६ रोजीच्या वृत्तानुसार, या बाजारात सुकी मासळीच्या खरेदीसाठी मोठी गर्दी होत असून कटलरी, तयार कपडे, मिठाई, ओली मासळी, विद्युत वस्तू, धान्य, भाज्या, भांडी आणि मसाल्याचे पदार्थ यांचीही विक्री होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. हा बाजार दर शुक्रवारी भरतो.<ref name="Mhapral2026"/> === मालवणचा आठवडा बाजार === मालवणचा पारंपरिक सोमवारचा आठवडा बाजार हा स्थानिक बाजारव्यवस्थेचा एक भाग आहे. २०२६ मधील वृत्तानुसार, हा बाजार पूर्वी मालवणच्या मुख्य बाजारपेठेत भरत असे; कोरोना काळात तो देऊळवाडा सागरी महामार्गावर तात्पुरता हलविण्यात आला होता. बाजार पुन्हा मुख्य बाजारपेठेत भरविण्याची मागणी व्यापाऱ्यांनी केली होती.<ref name="MalvanWeekly">{{cite web |title=मालवणचा आठवडा बाजार |website=Konkan Samwad |url=https://konkansamwad.com/konkan_samwad_news_-7743-10621 |access-date=11 August 2026 |language=mr }}</ref> या वृत्तानुसार मुख्य बाजारपेठेत मासे मार्केट, कोकणी मेवा आणि स्थानिक भाजी विक्रेते यांच्यासह इतर दुकानदारांचा व्यापार चालतो. त्यामुळे मालवणचा आठवडा बाजार हा स्थानिक व्यापारव्यवस्थेशी जोडलेला असल्याचे दिसून येते.<ref name="MalvanWeekly"/> === कुडाळ–माणगाव परिसर === कुडाळ तालुक्यातील माणगाव येथे आठवडा बाजार भरत असल्याची नोंद ४ ऑगस्ट २०२६ रोजीच्या स्थानिक वृत्तात आढळते. या आठवडा बाजाराच्या निमित्ताने "माझे गाव आरोग्य संपन्न गाव" या शासकीय उपक्रमांतर्गत जनजागृती रॅलीचे आयोजन करण्यात आले होते. प्राथमिक आरोग्य केंद्र माणगाव, उपकेंद्र माणगाव, आयुष्मान आरोग्य मंदिर कालेली आणि ग्रामपंचायत माणगाव यांच्या संयुक्त विद्यमाने हा उपक्रम आयोजित करण्यात आला होता.<ref name="MangaonKudalWeekly"/> या उदाहरणातून आठवडा बाजाराच्या दिवशी बाजारात येणाऱ्या नागरिकांपर्यंत सार्वजनिक जनजागृतीचे उपक्रम पोहोचविण्यासाठी बाजाराचे ठिकाण वापरले जात असल्याचे दिसते. मात्र या वृत्ताच्या आधारे माणगावच्या बाजाराच्या व्यापाराचे स्वरूप किंवा आर्थिक उलाढालीबाबत निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="MangaonKudalWeekly"/> === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील इतर बाजार === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील आठवडी बाजारांच्या संदर्भात २०२४ मधील वृत्तानुसार, देवगड तालुक्यातील मिठबांव, गिरगाव आणि वैभववाडी शहर, कणकवली-कोळोशी, कुडाळ शहर, मालवण-पोईप, मसदे, सावंतवाडी तालुक्यातील आरोस आणि वेंगुर्ले तालुक्यातील आडेली येथे आठवडी बाजार भरतात. २० नोव्हेंबर २०२४ रोजी विधानसभा निवडणुकीच्या मतदानाच्या पार्श्वभूमीवर या बाजारांना त्या दिवशी बंद ठेवण्याचे आदेश देण्यात आले होते.<ref name="SindhudurgMarkets2024"/> == आठवडी बाजार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था == कोकणातील आठवडी बाजारांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी घनिष्ठ संबंध राहिला आहे. स्थानिक पातळीवर उपलब्ध होणाऱ्या कृषी उत्पादनांची, मासळीची, सुकी मासळीची आणि इतर वस्तूंची विक्री करण्यासाठी या बाजारांमुळे नियमित बाजारपेठ उपलब्ध होत असे. त्यामुळे उत्पादक, विक्रेते आणि ग्राहक यांच्यातील व्यवहारांना स्थानिक पातळीवर एक निश्चित व्यासपीठ मिळत असे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === शेतकरी आणि स्थानिक उत्पादक === आठवडी बाजारांमुळे स्थानिक शेतकरी आणि लहान उत्पादकांना आपल्या उत्पादनांची स्थानिक ग्राहकांपर्यंत विक्री करण्याची संधी मिळते. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या अभ्यासात ग्रामीण बाजारांची रचना, विक्रेते आणि पारंपरिक फिरत्या विक्रेत्यांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> आधुनिक काळात महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळामार्फत शेतकरी आठवडे बाजाराची संकल्पना राबविण्यात आली आहे. या व्यवस्थेचा उद्देश शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनांच्या थेट विक्रीसाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देणे हा आहे. त्यामुळे उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातील थेट संपर्काला प्रोत्साहन मिळते.<ref name="MSAMB201920"/> === स्थानिक व्यापार आणि बाजारपेठ === आठवडी बाजार हे आसपासच्या गावांतील स्थानिक व्यापाराला चालना देणारे केंद्र म्हणूनही कार्य करतात. ठरावीक दिवशी बाजार भरत असल्यामुळे विविध गावांतील विक्रेते आणि ग्राहक एकाच ठिकाणी येतात. त्यामुळे स्थानिक उत्पादनांची देवाणघेवाण तसेच दैनंदिन गरजेच्या वस्तूंची उपलब्धता यांना नियमित स्वरूप प्राप्त होते.<ref name="CensusWeekly1968"/> ऐतिहासिक नोंदींमध्ये म्हाप्रळच्या आठवडी बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला विकला जात असल्याचे नमूद केले आहे. या बाजाराचा नदीमार्ग आणि स्थलमार्गाशी असलेला संबंध स्थानिक व्यापाराच्या भौगोलिक स्वरूपाचे उदाहरण देतो.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === ग्रामीण बाजारव्यवस्थेतील स्थान === आठवडी बाजारांची रचना ही कायमस्वरूपी मोठ्या बाजारपेठांपेक्षा वेगळी असून त्यांचे कार्य ठरावीक दिवशी आणि ठरावीक ठिकाणी केंद्रित असते. ग्रामीण भागातील लोकांच्या दैनंदिन गरजा, स्थानिक उत्पादनांची विक्री आणि आसपासच्या गावांतील व्यापार यांना जोडणारी ही बाजारव्यवस्था दीर्घकाळापासून अस्तित्वात आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासामुळे या बाजारव्यवस्थेचे जिल्हा आणि तालुकानिहाय स्वरूप तसेच ग्रामीण विक्रेते आणि बाजारातील व्यापारपद्धतींचे ऐतिहासिक दस्तऐवजीकरण उपलब्ध होते.<ref name="CensusWeekly1968"/> == मासळी आणि सुकी मासळीचा व्यापार == कोकणाच्या किनारी भौगोलिक परिस्थितीमुळे मासेमारीचा स्थानिक अर्थव्यवस्थेशी घनिष्ठ संबंध राहिला आहे. आठवडी बाजारांमध्ये ताजी मासळी तसेच सुकी मासळीची विक्री होत असल्याच्या ऐतिहासिक आणि आधुनिक नोंदी आढळतात. त्यामुळे मासळीचा व्यापार हा कोकणातील काही आठवडी बाजारांच्या स्वरूपाचा एक महत्त्वाचा भाग राहिला आहे.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === सुकी मासळीची विक्री === ऐतिहासिक *Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi* मध्ये म्हाप्रळ येथील आठवडी बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला विकला जात असल्याची स्पष्ट नोंद आहे. यावरून सुकी मासळीची विक्री ही कोकणातील बाजारव्यवस्थेतील जुनी व्यापारपरंपरा असल्याचे दिसून येते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळातही सुकी मासळीचा व्यापार काही कोकणी बाजारांमध्ये सुरू असल्याचे उपलब्ध वृत्तस्रोतांमधून दिसते. २०२६ मधील म्हाप्रळच्या आठवडी बाजारावरील वृत्तानुसार, बाजारात सुकी मासळीच्या खरेदीसाठी ग्राहकांची गर्दी होत असून सुकी मासळीबरोबरच ओली मासळी, भाज्या, धान्य, मसाले आणि इतर वस्तूंचीही विक्री केली जाते.<ref name="Mhapral2026"/> === मासळी व्यापाराचे स्थानिक स्वरूप === कोकणातील किनारी भागांमध्ये मासळीच्या उपलब्धतेचा आणि स्थानिक बाजारपेठांचा परस्पर संबंध राहिला आहे. आठवडी बाजारामुळे आसपासच्या ग्रामीण भागातील ग्राहकांना मासळी आणि इतर स्थानिक वस्तूंची खरेदी करण्यासाठी नियमित बाजारपेठ उपलब्ध होत असे. ऐतिहासिक म्हाप्रळ बाजाराच्या नोंदीत सुकी मासळीच्या विक्रीचा उल्लेख आढळतो, तर आधुनिक वृत्तांतांमध्ये ताजी आणि सुकी मासळी या दोन्ही प्रकारच्या विक्रीचा उल्लेख आढळतो.<ref name="RatnagiriGazetteer"/><ref name="Mhapral2026"/> === मासळी व्यापार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था === मासळी आणि सुकी मासळीच्या विक्रीमुळे किनारी भागातील उत्पादन आणि ग्रामीण ग्राहक यांच्यातील बाजारसंबंध दृढ होण्यास मदत झाली. सुकी मासळी ही साठवणूक आणि वाहतूक सुलभ करणारे उत्पादन असल्यामुळे तिचा व्यापार किनारी भागाबरोबरच अंतर्गत ग्रामीण बाजारांशीही संबंधित राहिला आहे. महाराष्ट्रातील सुकी मासळी क्षेत्रावरील २०२६ च्या अहवालात राज्यातील सुकी मासळीच्या उत्पादन, व्यापार आणि बाजारव्यवस्थेशी संबंधित विविध बाबींचा आढावा घेण्यात आला आहे.<ref name="DriedFishMaharashtra2026">{{cite report |title=Dried Fish Matters: Maharashtra Report 2026 |publisher=Dried Fish Matters |year=2026 |url=https://driedfishmatters.org/wp-content/uploads/2026/05/DFM-Maharashtra-report-2026.pdf |access-date=11 August 2026 }}</ref> कोकणातील आठवडी बाजारांचा अभ्यास करताना मासळीचा व्यापार हा केवळ एक वस्तूविषयक घटक म्हणून न पाहता, किनारी उत्पादन, ग्रामीण बाजारपेठ आणि स्थानिक उपभोग यांना जोडणाऱ्या आर्थिक प्रक्रियेचा भाग म्हणून पाहता येतो. == किनारी मत्स्यव्यवसाय आणि स्थानिक अर्थव्यवस्था == कोकणातील किनारी भागातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित समुदायांचे महत्त्वाचे स्थान आहे. मासेमारी, त्यावर आधारित उपजीविका आणि स्थानिक आर्थिक व्यवहार यांचा परस्परसंबंध किनारी समुदायांच्या सामाजिक-आर्थिक जीवनाशी जोडलेला आहे. Goa आणि Maharashtra मधील किनारी मासेमारी समुदायांच्या संदर्भातील Sawant यांच्या अभ्यासात या समुदायांशी संबंधित सूक्ष्म वित्तीय कार्यक्रम आणि त्यांच्या आर्थिक व्यवहारांचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="Sawant2017"/> आठवडी बाजारांच्या संदर्भात पाहता, मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित उत्पादनांची स्थानिक बाजारपेठेत देवाणघेवाण होणे ही किनारी अर्थव्यवस्थेची एक महत्त्वाची बाब आहे. कोकणातील बाजारांमध्ये मासळी आणि सुकी मासळीच्या विक्रीच्या ऐतिहासिक नोंदी आढळतात.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित समुदाय, स्थानिक उत्पादन आणि बाजारपेठ यांच्यातील संबंधांचा विचार केल्यास आठवडी बाजार हे किनारी ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील उत्पादन आणि स्थानिक उपभोग यांना जोडणारे एक माध्यम म्हणून पाहता येतात.<ref name="Sawant2017">{{cite journal |last=Sawant |first=Shekhar V. |title=Best Practices in Microfinance Programmes in Konkan: Coastal Fishing Communities: A Case Study of Goa and Maharashtra |journal=Journal of Commerce & Management Thought |volume=8 |issue=3 |pages=589–601 |year=2017 }}</ref><ref name="RatnagiriGazetteer"/> == शेतकरी, स्थानिक उत्पादक आणि विक्रेत्यांची भूमिका == कोकणातील आठवडी बाजारांमध्ये स्थानिक शेतकरी, उत्पादक आणि विक्रेत्यांची भूमिका महत्त्वाची राहिली आहे. स्थानिक पातळीवर उपलब्ध होणाऱ्या उत्पादनांची विक्री करण्यासाठी आठवडी बाजार हे एक नियमित माध्यम ठरले. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासात ग्रामीण बाजारांतील विक्रेते, पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि ग्रामीण दुकानांची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === शेतकऱ्यांची भूमिका === आठवडी बाजारामुळे स्थानिक शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनांची परिसरातील ग्राहकांना विक्री करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध होते. भाजीपाला आणि इतर स्थानिक कृषी उत्पादनांची विक्री ही ग्रामीण बाजारव्यवस्थेचा एक भाग राहिली आहे. म्हाप्रळच्या ऐतिहासिक आठवडी बाजारात भाजीपाला विकला जात असल्याची नोंद *Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi* मध्ये आढळते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळात महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळामार्फत शेतकरी आठवडे बाजाराची संकल्पना राबविण्यात आली आहे. या व्यवस्थेमध्ये शेतकऱ्यांना आपल्या उत्पादनांची थेट ग्राहकांना विक्री करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्यावर भर देण्यात आला आहे.<ref name="MSAMB201920"/> === स्थानिक उत्पादक === कोकणातील स्थानिक उत्पादनांचे स्वरूप भौगोलिक आणि आर्थिक परिस्थितीनुसार बदलते. कृषी उत्पादनांबरोबरच मासळी, सुकी मासळी आणि इतर स्थानिक वस्तूंची बाजारांमध्ये देवाणघेवाण होत असल्याच्या नोंदी आढळतात.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील काजू उद्योगाचा अभ्यास करणाऱ्या Shinde आणि Balasubramanian यांच्या संशोधनात काजू उद्योगाशी संबंधित वाहतूकव्यवस्था आणि बाजारव्यवस्थेचा विचार करण्यात आला आहे. हा संदर्भ सिंधुदुर्गातील स्थानिक उत्पादन आणि बाजारव्यवस्थेतील संबंध समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो.<ref name="Shinde2021">{{cite journal |last=Shinde |first=Shilpa C. |last2=Balasubramanian |first2=Natarajan |title=Optimal Transportation System & Resilience: A Study of Sindhudurg District Cashew Industry |journal=Alinteri Journal of Agricultural Sciences |volume=36 |issue=2 |pages=171–178 |year=2021 }}</ref> === विक्रेते आणि पारंपरिक फिरते विक्रेते === आठवडी बाजारांच्या अभ्यासात विक्रेत्यांचे स्थान महत्त्वाचे आहे. *Weekly Markets in Maharashtra* या Census प्रकाशनात पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि ग्रामीण दुकानांच्या स्वरूपाची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. त्यामुळे आठवडी बाजार ही केवळ उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातील थेट देवाणघेवाणीची व्यवस्था नसून विविध प्रकारच्या विक्रेत्यांचा सहभाग असलेली ग्रामीण बाजारव्यवस्था होती, असे दिसून येते.<ref name="CensusWeekly1968"/> विक्रेत्यांच्या सहभागामुळे आठवडी बाजारांमध्ये स्थानिक उत्पादनांबरोबरच ग्रामीण दैनंदिन गरजांच्या विविध वस्तू उपलब्ध होत असत. त्यामुळे बाजार हा आसपासच्या गावांसाठी नियमित खरेदी-विक्रीचे केंद्र म्हणून कार्यरत राहिला. == बाजार आणि वाहतूक व्यवस्था == कोकणातील आठवडी बाजारांच्या विकासात स्थानिक वाहतूकमार्गांची भूमिका महत्त्वाची राहिली आहे. बाजारांची ठिकाणे ही गावे, नदीमार्ग आणि स्थलमार्ग यांच्याशी जोडलेली असल्याचे ऐतिहासिक नोंदींमधून दिसून येते. त्यामुळे स्थानिक उत्पादनांची बाजारपेठेपर्यंत वाहतूक आणि ग्राहकांची बाजारात ये-जा यांच्यात परस्परसंबंध निर्माण झाला.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === नदीमार्ग आणि बाजार === ऐतिहासिक काळातील म्हाप्रळच्या उदाहरणावरून नदीमार्गाचा बाजारव्यवस्थेशी असलेला संबंध स्पष्ट होतो. म्हाप्रळपर्यंत सावित्री नदीमार्गे नौकांची वाहतूक होत असे. त्यामुळे नदीमार्ग हा स्थानिक व्यापार आणि बाजारपेठेशी संबंधित वाहतुकीचा एक भाग होता.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> म्हाप्रळ आणि परिसरातील बाजारव्यवस्थेचा विचार करताना नदीमार्गामुळे किनारी व अंतर्गत भागांमधील वस्तूंच्या वाहतुकीसाठी उपलब्ध झालेल्या संपर्काचे महत्त्व लक्षात येते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === स्थलमार्ग आणि बाजारकेंद्रे === नदीमार्गाबरोबरच स्थलमार्गांचाही बाजारांच्या स्थानाशी संबंध होता. म्हाप्रळपासून आसपासच्या भागांशी रस्त्याने संपर्क असल्याची ऐतिहासिक नोंद आढळते. त्यामुळे बाजारकेंद्रांची निवड आणि त्यांची कार्यक्षमता ही स्थानिक वाहतूकसुविधांशी संबंधित असल्याचे दिसून येते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> ठाणे जिल्ह्याच्या ऐतिहासिक नोंदींमध्ये विविध गावे व शहरांमध्ये आठवडी आणि अर्ध-आठवडी बाजार अस्तित्वात असल्याचे नमूद केले आहे. यावरून बाजारकेंद्रे ही ग्रामीण आणि निमशहरी वस्तींच्या स्थानिक व्यापारव्यवस्थेशी जोडलेली होती, असे दिसते.<ref name="ThanaGazetteer"/> === आधुनिक वाहतूकव्यवस्थेचा प्रभाव === आधुनिक काळात बाजारपेठांपर्यंत उत्पादन पोहोचविण्यासाठी वाहतूकव्यवस्थेचे महत्त्व वाढले आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील काजू उद्योगाचा अभ्यास करताना Shinde आणि Balasubramanian यांनी उत्पादन, वाहतूक आणि बाजारव्यवस्था यांच्यातील संबंधांचा विचार केला आहे. हा अभ्यास स्थानिक उत्पादनांना बाजारपेठेशी जोडण्यासाठी वाहतूकव्यवस्थेचे महत्त्व समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो.<ref name="Shinde2021"/> अशा प्रकारे कोकणातील आठवडी बाजारांच्या संदर्भात नदीमार्ग, स्थलमार्ग आणि आधुनिक वाहतूकव्यवस्था यांचा विचार बाजारकेंद्रांच्या भौगोलिक आणि आर्थिक स्वरूपाशी संबंधित घटक म्हणून करता येतो. == आधुनिक काळातील बदल == आधुनिक काळात कोकणातील आठवडी बाजारांच्या स्वरूपात काही बदल झाले असले, तरी स्थानिक पातळीवरील बाजारव्यवस्थेचे महत्त्व कायम असल्याचे उपलब्ध नोंदींमधून दिसून येते. पारंपरिक बाजारांबरोबरच शेतकरी आणि उत्पादकांना थेट ग्राहकांशी जोडण्यासाठी आधुनिक बाजारव्यवस्थेच्या विविध योजना आणि उपक्रम राबविण्यात आले आहेत.<ref name="MSAMB201920"/> === पारंपरिक बाजारांचे सातत्य === कोकणातील काही पारंपरिक आठवडी बाजार आजही सुरू असल्याच्या नोंदी आढळतात. म्हाप्रळचा आठवडी बाजार याचे उदाहरण आहे. २०२६ मधील वृत्तानुसार, या बाजारात सुकी मासळी, ओली मासळी, भाज्या, धान्य, मसाले, कपडे आणि इतर वस्तूंची विक्री होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Mhapral2026"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील विविध ठिकाणी आठवडी बाजार भरत असल्याची नोंदही आधुनिक वृत्तस्रोतांमध्ये आढळते. यामध्ये जिल्ह्यातील विविध तालुक्यांतील बाजारकेंद्रांचा समावेश आहे.<ref name="SindhudurgMarkets2024"/> === शेतकरी आठवडे बाजार === आधुनिक कृषी पणन व्यवस्थेत शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनांची थेट ग्राहकांना विक्री करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्याच्या उद्देशाने महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळामार्फत शेतकरी आठवडे बाजाराची संकल्पना राबविण्यात आली आहे. या व्यवस्थेमुळे उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातील थेट संपर्काला प्रोत्साहन देण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे.<ref name="MSAMB201920"/> === बाजाराचे बदलते स्वरूप === आठवडी बाजारांच्या पारंपरिक स्वरूपाबरोबरच बाजारांमध्ये उपलब्ध होणाऱ्या वस्तूंच्या प्रकारातही विविधता दिसून येते. म्हाप्रळच्या आधुनिक बाजारावरील वृत्तात मासळी आणि भाज्यांबरोबरच धान्य, मसाले, कपडे, भांडी, विद्युत वस्तू आणि इतर दैनंदिन वापराच्या वस्तूंच्या विक्रीचा उल्लेख आहे.<ref name="Mhapral2026"/> यामुळे आधुनिक आठवडी बाजार हे केवळ स्थानिक कृषी उत्पादनांच्या देवाणघेवाणीपुरते मर्यादित न राहता ग्रामीण भागातील विविध दैनंदिन गरजा पूर्ण करणाऱ्या बाजारव्यवस्थेचा भाग बनले असल्याचे उपलब्ध उदाहरणांवरून दिसून येते. == आव्हाने आणि बदलती बाजारव्यवस्था == आठवडी बाजारांच्या पारंपरिक स्वरूपावर स्थानिक परिस्थिती, वाहतूकव्यवस्था आणि बाजारपेठेतील बदलांचा परिणाम होत असतो. काही ठिकाणी बाजाराचे ठिकाण बदलणे, बाजाराच्या दिवशी निर्बंध येणे किंवा पारंपरिक बाजारपेठेच्या वापराबाबत स्थानिक पातळीवर बदल होणे, अशा घटना आधुनिक काळातील बाजारव्यवस्थेतील बदल दर्शवितात.<ref name="MalvanWeekly"/><ref name="SindhudurgMarkets2024"/> === बाजाराचे ठिकाण आणि व्यवस्थापन === मालवणच्या आठवडा बाजाराच्या संदर्भात बाजाराचे ठिकाण बदलल्याची नोंद आढळते. कोरोना काळात हा बाजार तात्पुरत्या स्वरूपात दुसऱ्या ठिकाणी हलविण्यात आला होता. त्यानंतर बाजार पुन्हा मुख्य बाजारपेठेत भरविण्याची मागणी व्यापाऱ्यांकडून करण्यात आली होती.<ref name="MalvanWeekly"/> या उदाहरणातून आठवडी बाजाराचे ठिकाण हे विक्रेते, ग्राहक आणि स्थानिक व्यापारासाठी महत्त्वाचे असल्याचे दिसून येते. बाजाराचे स्थान बदलल्यास बाजाराशी संबंधित व्यापारी आणि ग्राहकांच्या नियमित व्यवहारांवर त्याचा परिणाम होऊ शकतो. === सार्वजनिक व्यवस्था आणि बाजार === आठवडी बाजारांच्या व्यवस्थापनात सार्वजनिक प्रशासनाशी संबंधित बाबींचाही संबंध येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात २०२४ मध्ये विधानसभा निवडणुकीच्या पार्श्वभूमीवर काही आठवडी बाजार बंद ठेवण्याचे आदेश देण्यात आले होते. जिल्ह्यातील विविध ठिकाणच्या आठवडी बाजारांचा त्यामध्ये समावेश होता.<ref name="SindhudurgMarkets2024"/> अशा घटनांमधून आठवडी बाजार हे स्थानिक सार्वजनिक व्यवस्थेचा भाग असल्याचे दिसून येते. बाजार सुरू ठेवणे, त्याचे ठिकाण निश्चित करणे किंवा विशिष्ट परिस्थितीत त्यावर निर्बंध घालणे यासाठी स्थानिक प्रशासनाच्या निर्णयांची भूमिका असू शकते. === पारंपरिक आणि आधुनिक बाजारव्यवस्थेचा संबंध === पारंपरिक आठवडी बाजारांबरोबरच आधुनिक काळात शेतकरी आठवडे बाजारासारख्या व्यवस्थांमधून उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यात थेट संपर्क निर्माण करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे. महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळाच्या उपक्रमांमधून या प्रकारच्या बाजारव्यवस्थेला संस्थात्मक स्वरूप देण्याचा प्रयत्न दिसून येतो.<ref name="MSAMB201920"/> त्यामुळे कोकणातील आठवडी बाजारांचा अभ्यास करताना पारंपरिक बाजारांचे सातत्य आणि आधुनिक बाजारव्यवस्थेतील बदल या दोन्ही बाबींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. == चित्रदालन == <gallery widths="250" heights="180"> File:कोकणातील गावातील आठवडी बाजार.jpg|कोकणातील गावातील आठवडी बाजार<br />Weekly Market in a Konkan Village File:Konkan real treasure.jpg|कोकणातील स्थानिक उत्पादनांचा बाजार<br />Local Produce Market in Konkan </gallery> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == अधिक वाचन == * Rangnekar, D. V. ''Weekly Markets in Maharashtra''. Census of India, 1961, Volume 10, Part VII-C. Superintendent of Census Operations, Maharashtra, 1968. * Catanach, Ian J. ''Rural Credit in Western India, 1875–1930: Rural Credit and the Co-operative Movement in the Bombay Presidency''. University of California Press, Berkeley, 1970. * Sawant, Shekhar V. "Best Practices in Microfinance Programmes in Konkan: Coastal Fishing Communities: A Case Study of Goa and Maharashtra". ''Journal of Commerce & Management Thought'', 8(3), 2017, pp. 589–601. * Shinde, Shilpa C.; Balasubramanian, N. "Optimal Transportation System & Resilience: A Study of Sindhudurg District Cashew Industry". ''Alinteri Journal of Agriculture Sciences'', 36(2), 2021, pp. 171–178. * Dried Fish Matters. ''Dried Fish Matters: Maharashtra Report 2026''. 2026. * Campbell, James MacNabb (ed.). ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi''. Government Central Press, Bombay, 1880. * Campbell, James MacNabb (ed.). ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana District''. Government Central Press, Bombay, 1882. == बाह्य दुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/home.html Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer] — महाराष्ट्र शासन, Gazetteers Department * [https://mahapanan.maharashtra.gov.in/ पणन संचालनालय, महाराष्ट्र शासन] * [https://www.msamb.com/ महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळ] [[वर्ग:कोकण]] p2egl31tibyawjkbd8jzytbig2p0vsr 0 382639 2701014 2026-08-11T13:24:23Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2701014 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[देबकांत बरूआ]] f74kcmfnhrsi6zg3zi4dsngrtd6wlxp 0 382640 2701018 2026-08-11T13:33:57Z अभय नातू 206 नामभेद 2701018 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[तंजावूर मराठा राज्य]] nqvnbz3xl7fazuu3ag73xt1kyrd5tyc 0 382641 2701029 2026-08-11T14:55:23Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{Infobox sports competition event | event = क्रिकेट | competition = २०२५ आग्नेय आशियाई खेळ | venues = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]]<br />एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी मैदान, [[बँकॉक]] | location = [[थायलंड]] | dates = ९–१९ डिसेंबर २०२५ |... 2701029 wikitext text/x-wiki {{Infobox sports competition event | event = क्रिकेट | competition = २०२५ आग्नेय आशियाई खेळ | venues = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]]<br />एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी मैदान, [[बँकॉक]] | location = [[थायलंड]] | dates = ९–१९ डिसेंबर २०२५ | teams = ५ (पुरुष)<br />६ (महिला) | gold = '''पुरुष टी२०:''' {{cr|MAS}}<br />'''पुरुष टी१०:''' {{cr|MAS}}<br />'''महिला टी२०:''' {{crw|THA}}<br />'''महिला टी१०:''' {{crw|THA}} | silver = '''पुरुष टी२०:''' {{cr|PHI}}<br />'''पुरुष टी१०:''' {{cr|PHI}}<br />'''महिला टी२०:''' {{crw|MAS}}<br />'''महिला टी१०:''' {{crw|INA}} | bronze = '''पुरुष टी२०:''' {{cr|SIN}}<br />'''पुरुष टी१०:''' {{cr|SIN}}<br />'''महिला टी२०:''' {{crw|INA}}<br />'''महिला टी१०:''' {{crw|MAS}} }} '''२०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमधील क्रिकेट''' स्पर्धा ९ ते १९ डिसेंबर २०२५ दरम्यान [[थायलंड]]मधील [[बँकॉक]] येथे खेळवण्यात आल्या.<ref name="CAT">{{cite web |url=https://www.cricketthailand.org/cricket-plays-its-part-at-33rd-sea-games/ |title=Cricket plays its part at 33rd SEA Games |trans-title=३३व्या आग्नेय आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेटचा सहभाग |work=क्रिकेट असोसिएशन ऑफ थायलंड |date=७ डिसेंबर २०२५ |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref> सामने [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]] आणि एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी मैदान या दोन मैदानांवर खेळवण्यात आले.<ref name="CAT" /> आग्नेय आशियाई खेळांमध्ये २०१७ आणि २०२३ नंतर क्रिकेटचा हा तिसरा समावेश होता.<ref name="CAT" /> या स्पर्धेत पुरुष आणि महिलांसाठी प्रत्येकी टी१० आणि [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|टी२०]] अशा दोन प्रकारांच्या स्पर्धा आयोजित करण्यात आल्या. पुरुषांच्या दोन्ही स्पर्धांमध्ये पाच, तर महिलांच्या दोन्ही स्पर्धांमध्ये सहा संघ सहभागी झाले. चारही स्पर्धांमध्ये प्रत्येकी १० असे एकूण ४० सामने खेळवण्यात आले.<ref name="CAT" /> [[मलेशिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|मलेशियाने]] पुरुषांच्या टी२० आणि टी१० या दोन्ही स्पर्धांमध्ये सुवर्णपदक जिंकले.<ref>{{cite web |url=https://www.cricketthailand.org/malaysia-wins-sea-games-gold-in-the-mens-t20/ |title=Malaysia wins SEA Games gold in the men's T20 |trans-title=मलेशियाने आग्नेय आशियाई खेळांच्या पुरुष टी२० स्पर्धेत सुवर्णपदक जिंकले |work=क्रिकेट असोसिएशन ऑफ थायलंड |date=१३ डिसेंबर २०२५ |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricketthailand.org/second-gold-for-malaysia-in-mens-t10-and-thailand-beat-singapore/ |title=Second gold for Malaysia in men's T10 |trans-title=मलेशियाला पुरुष टी१०मध्ये दुसरे सुवर्णपदक |work=क्रिकेट असोसिएशन ऑफ थायलंड |date=१७ डिसेंबर २०२५ |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref> महिलांच्या टी१० आणि टी२० या दोन्ही स्पर्धांमध्ये यजमान [[थायलंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|थायलंडने]] सुवर्णपदक पटकावले.<ref>{{cite web |url=https://www.cricketthailand.org/thailand-win-gold-in-womens-t10-cricket/ |title=Thailand win gold in women's T10 cricket |trans-title=थायलंडने महिला टी१० क्रिकेटमध्ये सुवर्णपदक जिंकले |work=क्रिकेट असोसिएशन ऑफ थायलंड |date=१२ डिसेंबर २०२५ |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricketthailand.org/six-of-the-best-for-thailand-as-they-win-womens-t20-gold-at-sea-games-2025/ |title=Six of the best for Thailand as they win women's T20 gold at SEA Games 2025 |trans-title=२०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमध्ये थायलंडला महिला टी२० सुवर्णपदक |work=क्रिकेट असोसिएशन ऑफ थायलंड |date=१९ डिसेंबर २०२५ |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://wrs.gmsmate.com/seagames2025/schedule-results?date=&disciplineId=fde538ba-dfba-4043-8744-85a8f3cfd35c २०२५ आग्नेय आशियाई खेळांच्या अधिकृत संकेतस्थळावरील क्रिकेटचे निकाल] * [https://www.cricketthailand.org/cricket-plays-its-part-at-33rd-sea-games/ क्रिकेट असोसिएशन ऑफ थायलंडवरील स्पर्धेचे पूर्वावलोकन] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:थायलंडमधील क्रिकेट]] g5kugg7lo5zgcw8gnrerv450vzm5w8h 2701031 2701029 2026-08-11T15:01:23Z Ganesh591 62733 2701031 wikitext text/x-wiki {{Infobox sports competition event | event = क्रिकेट | games = २०२५ आग्नेय आशियाई खेळ | image = | image_size = | caption = | venues = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]]<br/>एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी मैदान, [[बँकॉक]] | dates = ९–१९ डिसेंबर २०२५ | competitors = | nations = | teams = ५ (पुरुष)<br>६ (महिला) | gold = '''पुरुष''': * [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]]: {{cr|MAS}} * टी१०: {{cr|MAS}} '''महिला''': * [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]]: {{crw|THA}} * टी१०: {{crw|THA}} | silver = '''पुरुष''': * [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]]: {{cr|PHI}} * टी१०: {{cr|PHI}} '''महिला''': * [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]]: {{crw|MAS}} * टी१०: {{crw|IDN}} | bronze = '''पुरुष''': * [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]]: {{cr|SIN}} * टी१०: {{cr|SIN}} '''महिला''': * [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]]: {{crw|IDN}} * टी१०: {{crw|MAS}} | prev = | next = }} '''[[क्रिकेट]]''' स्पर्धा '''२०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमध्ये''' ९ ते १९ डिसेंबर २०२५ दरम्यान [[थायलंड]]मधील [[बँकॉक]] येथील [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]] आणि एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी मैदान येथे आयोजित करण्यात येतील.<ref>{{Cite web |title=Competition Venues |url=https://www.seagames2025.org/thegames/bangkok |access-date=८ नोव्हेंबर २०२५ |website=www.seagames2025.org}}</ref> [[आशिया क्रिकेट समिती|आशियाई क्रिकेट परिषदेच्या]] पाठिंब्यानंतर डिसेंबर २०२४ मध्ये क्रिकेटचा अधिकृतपणे खेळांमध्ये समावेश करण्यात आला.<ref>{{Cite web |last=Lavalette |first=Tristan |title=Cricket Included In 2025 Southeast Asian Games |url=https://www.forbes.com/sites/tristanlavalette/2024/12/14/cricket-included-in-2025-southeast-asian-games/ |access-date=२० ऑक्टोबर २०२५ |website=[[फोर्ब्स]] |language=en}}</ref> क्रिकेटच्या टी१० आणि [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]] या दोन प्रकारांमध्ये स्पर्धा खेळवल्या जातील.<ref>{{Cite web |title=Cricket — Competition Categories |url=https://www.seagames2025.org/sports/details/-107 |access-date=८ नोव्हेंबर २०२५ |website=www.seagames2025.org}}</ref> क्रिकेटच्या समावेशाची घोषणा करताना आशियाई क्रिकेट परिषदेचे विकास विभागाचे अध्यक्ष महिंदा वल्लीपुरम यांनी याचे वर्णन "आग्नेय आशियातील या खेळासाठी पुढचे आणखी एक महत्त्वपूर्ण पाऊल" असे केले.<ref>{{Cite web |title=Asian Cricket Council |url=https://www.asiancricket.org/news/2024/18164 |access-date=२० ऑक्टोबर २०२५ |website=www.asiancricket.org}}</ref> <!--पुरुष स्पर्धेचा स्वतंत्र लेख तयार झाल्यानंतर हा मजकूर त्या लेखात हलवा-->खेळांच्या तयारीसाठी [[मलेशिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|मलेशिया]] आणि [[थायलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|थायलंड]] (तसेच [[बहरैन राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|बहरैन]]) यांचे पुरुष संघ नोव्हेंबर २०२५ मध्ये मलेशियात टी१० आणि टी२० या दोन्ही प्रकारांमध्ये "[[असोसिएट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६#२०२५ मिनी एसईए गेम्स|मिनी एसईए गेम्स]]" स्पर्धेत सहभागी होतील.<ref>{{Cite web |url=https://czarsportzauto.com/malaysia-thailand-bahrain-t20i-tri-series-2025/ |title=Malaysia Cricket to host men's T20I tri-series in November 2025 |access-date=१८ नोव्हेंबर २०२५ |work=Czarsportz}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://wrs.gmsmate.com/seagames2025/schedule-results?date=&disciplineId=fde538ba-dfba-4043-8744-85a8f3cfd35c २०२५ आग्नेय आशियाई खेळांच्या अधिकृत संकेतस्थळावरील क्रिकेटचे निकाल] * [https://www.cricketthailand.org/cricket-plays-its-part-at-33rd-sea-games/ क्रिकेट असोसिएशन ऑफ थायलंडवरील स्पर्धेचे पूर्वावलोकन] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:थायलंडमधील क्रिकेट]] nrzky7mawefooe8q7c3i0chjwx6akz0 2701084 2701031 2026-08-11T17:35:32Z Ganesh591 62733 2701084 wikitext text/x-wiki {{Infobox sports competition event | event = क्रिकेट | games = २०२५ आग्नेय आशियाई खेळ | image = | image_size = | caption = | venues = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]]<br/>एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी मैदान, [[बँकॉक]] | dates = ९–१९ डिसेंबर २०२५ | competitors = | nations = | teams = ५ (पुरुष)<br>६ (महिला) | gold = '''पुरुष''': * [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]]: {{cr|MAS}} * टी१०: {{cr|MAS}} '''महिला''': * [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]]: {{crw|THA}} * टी१०: {{crw|THA}} | silver = '''पुरुष''': * [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]]: {{cr|PHI}} * टी१०: {{cr|PHI}} '''महिला''': * [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]]: {{crw|MAS}} * टी१०: {{crw|IDN}} | bronze = '''पुरुष''': * [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]]: {{cr|SIN}} * टी१०: {{cr|SIN}} '''महिला''': * [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]]: {{crw|IDN}} * टी१०: {{crw|MAS}} | prev = | next = }} '''[[क्रिकेट]]''' स्पर्धा '''२०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमध्ये''' ९ ते १९ डिसेंबर २०२५ दरम्यान [[थायलंड]]मधील [[बँकॉक]] येथील [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]] आणि एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी मैदान येथे आयोजित करण्यात येतील.<ref>{{Cite web |title=Competition Venues |url=https://www.seagames2025.org/thegames/bangkok |access-date=८ नोव्हेंबर २०२५ |website=www.seagames2025.org}}</ref> [[आशिया क्रिकेट समिती|आशियाई क्रिकेट परिषदेच्या]] पाठिंब्यानंतर डिसेंबर २०२४ मध्ये क्रिकेटचा अधिकृतपणे खेळांमध्ये समावेश करण्यात आला.<ref>{{Cite web |last=Lavalette |first=Tristan |title=Cricket Included In 2025 Southeast Asian Games |url=https://www.forbes.com/sites/tristanlavalette/2024/12/14/cricket-included-in-2025-southeast-asian-games/ |access-date=२० ऑक्टोबर २०२५ |website=[[फोर्ब्स]] |language=en}}</ref> क्रिकेटच्या टी१० आणि [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]] या दोन प्रकारांमध्ये स्पर्धा खेळवल्या जातील.<ref>{{Cite web |title=Cricket — Competition Categories |url=https://www.seagames2025.org/sports/details/-107 |access-date=८ नोव्हेंबर २०२५ |website=www.seagames2025.org}}</ref> क्रिकेटच्या समावेशाची घोषणा करताना आशियाई क्रिकेट परिषदेचे विकास विभागाचे अध्यक्ष महिंदा वल्लीपुरम यांनी याचे वर्णन "आग्नेय आशियातील या खेळासाठी पुढचे आणखी एक महत्त्वपूर्ण पाऊल" असे केले.<ref>{{Cite web |title=Asian Cricket Council |url=https://www.asiancricket.org/news/2024/18164 |access-date=२० ऑक्टोबर २०२५ |website=www.asiancricket.org}}</ref> <!--पुरुष स्पर्धेचा स्वतंत्र लेख तयार झाल्यानंतर हा मजकूर त्या लेखात हलवा-->खेळांच्या तयारीसाठी [[मलेशिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|मलेशिया]] आणि [[थायलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|थायलंड]] (तसेच [[बहरैन राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|बहरैन]]) यांचे पुरुष संघ नोव्हेंबर २०२५ मध्ये मलेशियात टी१० आणि टी२० या दोन्ही प्रकारांमध्ये "[[असोसिएट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६#२०२५ मिनी एसईए गेम्स|मिनी एसईए गेम्स]]" स्पर्धेत सहभागी होतील.<ref>{{Cite web |url=https://czarsportzauto.com/malaysia-thailand-bahrain-t20i-tri-series-2025/ |title=Malaysia Cricket to host men's T20I tri-series in November 2025 |access-date=१८ नोव्हेंबर २०२५ |work=Czarsportz}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://wrs.gmsmate.com/seagames2025/schedule-results?date=&disciplineId=fde538ba-dfba-4043-8744-85a8f3cfd35c २०२५ आग्नेय आशियाई खेळांच्या अधिकृत संकेतस्थळावरील क्रिकेटचे निकाल] * [https://www.cricketthailand.org/cricket-plays-its-part-at-33rd-sea-games/ क्रिकेट असोसिएशन ऑफ थायलंडवरील स्पर्धेचे पूर्वावलोकन] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:थायलंडमधील क्रिकेट]] ereovnfp8cz2d32qcifzjhjxcwc1hku 2701172 2701084 2026-08-12T02:09:02Z Ganesh591 62733 2701172 wikitext text/x-wiki {{Infobox sports competition event | event = क्रिकेट | games = २०२५ आग्नेय आशियाई खेळ | image = | image_size = | caption = | venues = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]]<br/>एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी मैदान, [[बँकॉक]] | dates = ९–१९ डिसेंबर २०२५ | competitors = | nations = | teams = ५ (पुरुष)<br>६ (महिला) | gold = '''पुरुष''': * [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]]: {{cr|MAS}} * टी१०: {{cr|MAS}} '''महिला''': * [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]]: {{crw|THA}} * टी१०: {{crw|THA}} | silver = '''पुरुष''': * [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]]: {{cr|PHI}} * टी१०: {{cr|PHI}} '''महिला''': * [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]]: {{crw|MAS}} * टी१०: {{crw|IDN}} | bronze = '''पुरुष''': * [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]]: {{cr|SIN}} * टी१०: {{cr|SIN}} '''महिला''': * [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]]: {{crw|IDN}} * टी१०: {{crw|MAS}} | prev = | next = }} '''[[क्रिकेट]]''' स्पर्धा '''२०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमध्ये''' ९ ते १९ डिसेंबर २०२५ दरम्यान [[थायलंड]]मधील [[बँकॉक]] येथील [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]] आणि एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी मैदान येथे आयोजित करण्यात येतील.<ref>{{Cite web |title=Competition Venues |url=https://www.seagames2025.org/thegames/bangkok |access-date=८ नोव्हेंबर २०२५ |website=www.seagames2025.org}}</ref> [[आशिया क्रिकेट समिती|आशियाई क्रिकेट परिषदेच्या]] पाठिंब्यानंतर डिसेंबर २०२४ मध्ये क्रिकेटचा अधिकृतपणे खेळांमध्ये समावेश करण्यात आला.<ref>{{Cite web |last=Lavalette |first=Tristan |title=Cricket Included In 2025 Southeast Asian Games |url=https://www.forbes.com/sites/tristanlavalette/2024/12/14/cricket-included-in-2025-southeast-asian-games/ |access-date=२० ऑक्टोबर २०२५ |website=[[फोर्ब्स]] |language=en}}</ref> क्रिकेटच्या टी१० आणि [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]] या दोन प्रकारांमध्ये स्पर्धा खेळवल्या जातील.<ref>{{Cite web |title=Cricket — Competition Categories |url=https://www.seagames2025.org/sports/details/-107 |access-date=८ नोव्हेंबर २०२५ |website=www.seagames2025.org}}</ref> क्रिकेटच्या समावेशाची घोषणा करताना आशियाई क्रिकेट परिषदेचे विकास विभागाचे अध्यक्ष महिंदा वल्लीपुरम यांनी याचे वर्णन "आग्नेय आशियातील या खेळासाठी पुढचे आणखी एक महत्त्वपूर्ण पाऊल" असे केले.<ref>{{Cite web |title=Asian Cricket Council |url=https://www.asiancricket.org/news/2024/18164 |access-date=२० ऑक्टोबर २०२५ |website=www.asiancricket.org}}</ref> <!--पुरुष स्पर्धेचा स्वतंत्र लेख तयार झाल्यानंतर हा मजकूर त्या लेखात हलवा-->खेळांच्या तयारीसाठी [[मलेशिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|मलेशिया]] आणि [[थायलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|थायलंड]] (तसेच [[बहरैन राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|बहरैन]]) यांचे पुरुष संघ नोव्हेंबर २०२५ मध्ये मलेशियात टी१० आणि टी२० या दोन्ही प्रकारांमध्ये "[[असोसिएट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६#२०२५ मिनी एसईए गेम्स|मिनी एसईए गेम्स]]" स्पर्धेत सहभागी होतील.<ref>{{Cite web |url=https://czarsportzauto.com/malaysia-thailand-bahrain-t20i-tri-series-2025/ |title=Malaysia Cricket to host men's T20I tri-series in November 2025 |access-date=१८ नोव्हेंबर २०२५ |work=Czarsportz}}</ref> ==स्पर्धेचे वेळापत्रक== {| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; font-size:90%; line-height:1.25em;" |- |bgcolor="#FBB" align=center|साखळी/गट||साखळी फेरी/गट फेरी |bgcolor="#BBF3BB" align=center|उपांत्य||उपांत्य फेरी |bgcolor="#FEDCBA" align=center|कांस्य||कांस्यपदक सामना |bgcolor="#FFB" align=center|सुवर्ण||सुवर्णपदक सामना |} {| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; font-size:90%; line-height:1.25em; text-align:center" ! स्पर्धा !! मंगळवार ९ !! बुधवार १० !! गुरुवार ११ !! colspan=2 | शुक्रवार १२ !! colspan=2 | शनिवार १३ !! रविवार १४ !! सोमवार १५ !! मंगळवार १६ !! colspan=2 | बुधवार १७ !! गुरुवार १८ !! colspan=2 | शुक्रवार १९ |- | [[२०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमधील क्रिकेट - पुरुष स्पर्धा#टी२० स्पर्धा|पुरुष टी२०]] || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#FBB" | साखळी || || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#FFB" | सुवर्ण || || || || colspan=2 | || || colspan=2 | |- | पुरुष टी१० || || || || || || colspan="2" | || || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#FFB" | सुवर्ण || || colspan=2 | |- | महिला टी१० || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#BBF3BB" | उपांत्य || bgcolor="#FEDCBA" | कांस्य || bgcolor="#FFB" | सुवर्ण || colspan="2" | || || || || colspan=2 | || || colspan=2 | |- | [[२०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमधील क्रिकेट - महिला स्पर्धा#टी२० स्पर्धा|महिला टी२०]] || || || || colspan="2" | || colspan="2" | || || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#FBB" | साखळी || colspan=2 bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#BBF3BB" | उपांत्य || bgcolor="#FEDCBA" | कांस्य || bgcolor="#FFB" | सुवर्ण |} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://wrs.gmsmate.com/seagames2025/schedule-results?date=&disciplineId=fde538ba-dfba-4043-8744-85a8f3cfd35c २०२५ आग्नेय आशियाई खेळांच्या अधिकृत संकेतस्थळावरील क्रिकेटचे निकाल] * [https://www.cricketthailand.org/cricket-plays-its-part-at-33rd-sea-games/ क्रिकेट असोसिएशन ऑफ थायलंडवरील स्पर्धेचे पूर्वावलोकन] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:थायलंडमधील क्रिकेट]] 9xdneffxy688v07ykxoxreerl1oy4uw 2701173 2701172 2026-08-12T02:11:02Z Ganesh591 62733 /* स्पर्धेचे वेळापत्रक */ 2701173 wikitext text/x-wiki {{Infobox sports competition event | event = क्रिकेट | games = २०२५ आग्नेय आशियाई खेळ | image = | image_size = | caption = | venues = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]]<br/>एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी मैदान, [[बँकॉक]] | dates = ९–१९ डिसेंबर २०२५ | competitors = | nations = | teams = ५ (पुरुष)<br>६ (महिला) | gold = '''पुरुष''': * [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]]: {{cr|MAS}} * टी१०: {{cr|MAS}} '''महिला''': * [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]]: {{crw|THA}} * टी१०: {{crw|THA}} | silver = '''पुरुष''': * [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]]: {{cr|PHI}} * टी१०: {{cr|PHI}} '''महिला''': * [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]]: {{crw|MAS}} * टी१०: {{crw|IDN}} | bronze = '''पुरुष''': * [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]]: {{cr|SIN}} * टी१०: {{cr|SIN}} '''महिला''': * [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]]: {{crw|IDN}} * टी१०: {{crw|MAS}} | prev = | next = }} '''[[क्रिकेट]]''' स्पर्धा '''२०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमध्ये''' ९ ते १९ डिसेंबर २०२५ दरम्यान [[थायलंड]]मधील [[बँकॉक]] येथील [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]] आणि एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी मैदान येथे आयोजित करण्यात येतील.<ref>{{Cite web |title=Competition Venues |url=https://www.seagames2025.org/thegames/bangkok |access-date=८ नोव्हेंबर २०२५ |website=www.seagames2025.org}}</ref> [[आशिया क्रिकेट समिती|आशियाई क्रिकेट परिषदेच्या]] पाठिंब्यानंतर डिसेंबर २०२४ मध्ये क्रिकेटचा अधिकृतपणे खेळांमध्ये समावेश करण्यात आला.<ref>{{Cite web |last=Lavalette |first=Tristan |title=Cricket Included In 2025 Southeast Asian Games |url=https://www.forbes.com/sites/tristanlavalette/2024/12/14/cricket-included-in-2025-southeast-asian-games/ |access-date=२० ऑक्टोबर २०२५ |website=[[फोर्ब्स]] |language=en}}</ref> क्रिकेटच्या टी१० आणि [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]] या दोन प्रकारांमध्ये स्पर्धा खेळवल्या जातील.<ref>{{Cite web |title=Cricket — Competition Categories |url=https://www.seagames2025.org/sports/details/-107 |access-date=८ नोव्हेंबर २०२५ |website=www.seagames2025.org}}</ref> क्रिकेटच्या समावेशाची घोषणा करताना आशियाई क्रिकेट परिषदेचे विकास विभागाचे अध्यक्ष महिंदा वल्लीपुरम यांनी याचे वर्णन "आग्नेय आशियातील या खेळासाठी पुढचे आणखी एक महत्त्वपूर्ण पाऊल" असे केले.<ref>{{Cite web |title=Asian Cricket Council |url=https://www.asiancricket.org/news/2024/18164 |access-date=२० ऑक्टोबर २०२५ |website=www.asiancricket.org}}</ref> <!--पुरुष स्पर्धेचा स्वतंत्र लेख तयार झाल्यानंतर हा मजकूर त्या लेखात हलवा-->खेळांच्या तयारीसाठी [[मलेशिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|मलेशिया]] आणि [[थायलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|थायलंड]] (तसेच [[बहरैन राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|बहरैन]]) यांचे पुरुष संघ नोव्हेंबर २०२५ मध्ये मलेशियात टी१० आणि टी२० या दोन्ही प्रकारांमध्ये "[[असोसिएट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६#२०२५ मिनी एसईए गेम्स|मिनी एसईए गेम्स]]" स्पर्धेत सहभागी होतील.<ref>{{Cite web |url=https://czarsportzauto.com/malaysia-thailand-bahrain-t20i-tri-series-2025/ |title=Malaysia Cricket to host men's T20I tri-series in November 2025 |access-date=१८ नोव्हेंबर २०२५ |work=Czarsportz}}</ref> ==स्पर्धेचे वेळापत्रक== {| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; font-size:90%; line-height:1.25em;" |- |bgcolor="#FBB" align=center|साखळी/गट||साखळी फेरी/गट फेरी |bgcolor="#BBF3BB" align=center|उपांत्य||उपांत्य फेरी |bgcolor="#FEDCBA" align=center|कांस्य||कांस्यपदक सामना |bgcolor="#FFB" align=center|सुवर्ण||सुवर्णपदक सामना |} {| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; font-size:90%; line-height:1.25em; text-align:center" ! स्पर्धा !! मंगळवार ९ !! बुधवार १० !! गुरुवार ११ !! colspan=2 | शुक्रवार १२ !! colspan=2 | शनिवार १३ !! रविवार १४ !! सोमवार १५ !! मंगळवार १६ !! colspan=2 | बुधवार १७ !! गुरुवार १८ !! colspan=2 | शुक्रवार १९ |- | [[२०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमधील क्रिकेट - पुरुष स्पर्धा#टी२० स्पर्धा|पुरुष टी२०]] || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#FBB" | साखळी || || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#FFB" | सुवर्ण || || || || colspan=2 | || || colspan=2 | |- | पुरुष टी१० || || || || || || colspan="2" | || || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#FFB" | सुवर्ण || || colspan=2 | |- | महिला टी१० || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#BBF3BB" | उपांत्य || bgcolor="#FEDCBA" | कांस्य || bgcolor="#FFB" | सुवर्ण || colspan="2" | || || || || colspan=2 | || || colspan=2 | |- | [[२०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमधील क्रिकेट - महिला स्पर्धा#टी२० स्पर्धा|महिला टी२०]] || || || || colspan="2" | || colspan="2" | || || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#FBB" | साखळी || colspan=2 bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#BBF3BB" | उपांत्य || bgcolor="#FEDCBA" | कांस्य || bgcolor="#FFB" | सुवर्ण |} ==सहभागी देश== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:90%" ! rowspan="2" | देश ! colspan="2" | पुरुष ! colspan="2" | महिला |- ! टी१० ! [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|टी२०]] ! टी१० ! [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|टी२०]] |- | style="text-align:left;" |{{flagSEAGF|INA|2025|}}|| {{ya}} || {{ya}} || {{ya}} || {{ya}} |- | style="text-align:left;" |{{flagSEAGF|MAS|2025|}}|| {{ya}} || {{ya}} || {{ya}} || {{ya}} |- | style="text-align:left;" |{{flagSEAGF|MYA|2025|}}|| {{na}} || {{na}} || {{ya}} || {{ya}} |- | style="text-align:left;" |{{flagSEAGF|PHI|2025|}}|| {{ya}} || {{ya}} || {{ya}} || {{ya}} |- | style="text-align:left;" |{{flagSEAGF|SGP|2025|}}|| {{ya}} || {{ya}} || {{ya}} || {{ya}} |- | style="text-align:left;" |{{flagSEAGF|THA|2025|}}|| {{ya}} || {{ya}} || {{ya}} || {{ya}} |} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://wrs.gmsmate.com/seagames2025/schedule-results?date=&disciplineId=fde538ba-dfba-4043-8744-85a8f3cfd35c २०२५ आग्नेय आशियाई खेळांच्या अधिकृत संकेतस्थळावरील क्रिकेटचे निकाल] * [https://www.cricketthailand.org/cricket-plays-its-part-at-33rd-sea-games/ क्रिकेट असोसिएशन ऑफ थायलंडवरील स्पर्धेचे पूर्वावलोकन] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:थायलंडमधील क्रिकेट]] h7uj2t56n2yo77h5jzpto6672t90wjn 2701174 2701173 2026-08-12T02:13:17Z Ganesh591 62733 /* सहभागी देश */ 2701174 wikitext text/x-wiki {{Infobox sports competition event | event = क्रिकेट | games = २०२५ आग्नेय आशियाई खेळ | image = | image_size = | caption = | venues = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]]<br/>एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी मैदान, [[बँकॉक]] | dates = ९–१९ डिसेंबर २०२५ | competitors = | nations = | teams = ५ (पुरुष)<br>६ (महिला) | gold = '''पुरुष''': * [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]]: {{cr|MAS}} * टी१०: {{cr|MAS}} '''महिला''': * [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]]: {{crw|THA}} * टी१०: {{crw|THA}} | silver = '''पुरुष''': * [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]]: {{cr|PHI}} * टी१०: {{cr|PHI}} '''महिला''': * [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]]: {{crw|MAS}} * टी१०: {{crw|IDN}} | bronze = '''पुरुष''': * [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]]: {{cr|SIN}} * टी१०: {{cr|SIN}} '''महिला''': * [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]]: {{crw|IDN}} * टी१०: {{crw|MAS}} | prev = | next = }} '''[[क्रिकेट]]''' स्पर्धा '''२०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमध्ये''' ९ ते १९ डिसेंबर २०२५ दरम्यान [[थायलंड]]मधील [[बँकॉक]] येथील [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]] आणि एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी मैदान येथे आयोजित करण्यात येतील.<ref>{{Cite web |title=Competition Venues |url=https://www.seagames2025.org/thegames/bangkok |access-date=८ नोव्हेंबर २०२५ |website=www.seagames2025.org}}</ref> [[आशिया क्रिकेट समिती|आशियाई क्रिकेट परिषदेच्या]] पाठिंब्यानंतर डिसेंबर २०२४ मध्ये क्रिकेटचा अधिकृतपणे खेळांमध्ये समावेश करण्यात आला.<ref>{{Cite web |last=Lavalette |first=Tristan |title=Cricket Included In 2025 Southeast Asian Games |url=https://www.forbes.com/sites/tristanlavalette/2024/12/14/cricket-included-in-2025-southeast-asian-games/ |access-date=२० ऑक्टोबर २०२५ |website=[[फोर्ब्स]] |language=en}}</ref> क्रिकेटच्या टी१० आणि [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]] या दोन प्रकारांमध्ये स्पर्धा खेळवल्या जातील.<ref>{{Cite web |title=Cricket — Competition Categories |url=https://www.seagames2025.org/sports/details/-107 |access-date=८ नोव्हेंबर २०२५ |website=www.seagames2025.org}}</ref> क्रिकेटच्या समावेशाची घोषणा करताना आशियाई क्रिकेट परिषदेचे विकास विभागाचे अध्यक्ष महिंदा वल्लीपुरम यांनी याचे वर्णन "आग्नेय आशियातील या खेळासाठी पुढचे आणखी एक महत्त्वपूर्ण पाऊल" असे केले.<ref>{{Cite web |title=Asian Cricket Council |url=https://www.asiancricket.org/news/2024/18164 |access-date=२० ऑक्टोबर २०२५ |website=www.asiancricket.org}}</ref> <!--पुरुष स्पर्धेचा स्वतंत्र लेख तयार झाल्यानंतर हा मजकूर त्या लेखात हलवा-->खेळांच्या तयारीसाठी [[मलेशिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|मलेशिया]] आणि [[थायलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|थायलंड]] (तसेच [[बहरैन राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|बहरैन]]) यांचे पुरुष संघ नोव्हेंबर २०२५ मध्ये मलेशियात टी१० आणि टी२० या दोन्ही प्रकारांमध्ये "[[असोसिएट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६#२०२५ मिनी एसईए गेम्स|मिनी एसईए गेम्स]]" स्पर्धेत सहभागी होतील.<ref>{{Cite web |url=https://czarsportzauto.com/malaysia-thailand-bahrain-t20i-tri-series-2025/ |title=Malaysia Cricket to host men's T20I tri-series in November 2025 |access-date=१८ नोव्हेंबर २०२५ |work=Czarsportz}}</ref> ==स्पर्धेचे वेळापत्रक== {| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; font-size:90%; line-height:1.25em;" |- |bgcolor="#FBB" align=center|साखळी/गट||साखळी फेरी/गट फेरी |bgcolor="#BBF3BB" align=center|उपांत्य||उपांत्य फेरी |bgcolor="#FEDCBA" align=center|कांस्य||कांस्यपदक सामना |bgcolor="#FFB" align=center|सुवर्ण||सुवर्णपदक सामना |} {| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; font-size:90%; line-height:1.25em; text-align:center" ! स्पर्धा !! मंगळवार ९ !! बुधवार १० !! गुरुवार ११ !! colspan=2 | शुक्रवार १२ !! colspan=2 | शनिवार १३ !! रविवार १४ !! सोमवार १५ !! मंगळवार १६ !! colspan=2 | बुधवार १७ !! गुरुवार १८ !! colspan=2 | शुक्रवार १९ |- | [[२०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमधील क्रिकेट - पुरुष स्पर्धा#टी२० स्पर्धा|पुरुष टी२०]] || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#FBB" | साखळी || || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#FFB" | सुवर्ण || || || || colspan=2 | || || colspan=2 | |- | पुरुष टी१० || || || || || || colspan="2" | || || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#FFB" | सुवर्ण || || colspan=2 | |- | महिला टी१० || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#BBF3BB" | उपांत्य || bgcolor="#FEDCBA" | कांस्य || bgcolor="#FFB" | सुवर्ण || colspan="2" | || || || || colspan=2 | || || colspan=2 | |- | [[२०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमधील क्रिकेट - महिला स्पर्धा#टी२० स्पर्धा|महिला टी२०]] || || || || colspan="2" | || colspan="2" | || || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#FBB" | साखळी || colspan=2 bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#BBF3BB" | उपांत्य || bgcolor="#FEDCBA" | कांस्य || bgcolor="#FFB" | सुवर्ण |} ==सहभागी देश== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:90%" ! rowspan="2" | देश ! colspan="2" | पुरुष ! colspan="2" | महिला |- ! टी१० ! [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|टी२०]] ! टी१० ! [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|टी२०]] |- | style="text-align:left;" | {{flagicon|IDN}} [[इंडोनेशिया]] || {{ya}} || {{ya}} || {{ya}} || {{ya}} |- | style="text-align:left;" | {{flagicon|MAS}} [[मलेशिया]] || {{ya}} || {{ya}} || {{ya}} || {{ya}} |- | style="text-align:left;" | {{flagicon|MYA}} [[म्यानमार]] || {{na}} || {{na}} || {{ya}} || {{ya}} |- | style="text-align:left;" | {{flagicon|PHI}} [[फिलिपिन्स]] || {{ya}} || {{ya}} || {{ya}} || {{ya}} |- | style="text-align:left;" | {{flagicon|SIN}} [[सिंगापूर]] || {{ya}} || {{ya}} || {{ya}} || {{ya}} |- | style="text-align:left;" | {{flagicon|THA}} [[थायलंड]] || {{ya}} || {{ya}} || {{ya}} || {{ya}} |} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://wrs.gmsmate.com/seagames2025/schedule-results?date=&disciplineId=fde538ba-dfba-4043-8744-85a8f3cfd35c २०२५ आग्नेय आशियाई खेळांच्या अधिकृत संकेतस्थळावरील क्रिकेटचे निकाल] * [https://www.cricketthailand.org/cricket-plays-its-part-at-33rd-sea-games/ क्रिकेट असोसिएशन ऑफ थायलंडवरील स्पर्धेचे पूर्वावलोकन] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:थायलंडमधील क्रिकेट]] lq6aqlunrmn12vdn1dqnb05cce1zt6v 2701175 2701174 2026-08-12T02:15:35Z Ganesh591 62733 /* सहभागी देश */ 2701175 wikitext text/x-wiki {{Infobox sports competition event | event = क्रिकेट | games = २०२५ आग्नेय आशियाई खेळ | image = | image_size = | caption = | venues = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]]<br/>एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी मैदान, [[बँकॉक]] | dates = ९–१९ डिसेंबर २०२५ | competitors = | nations = | teams = ५ (पुरुष)<br>६ (महिला) | gold = '''पुरुष''': * [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]]: {{cr|MAS}} * टी१०: {{cr|MAS}} '''महिला''': * [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]]: {{crw|THA}} * टी१०: {{crw|THA}} | silver = '''पुरुष''': * [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]]: {{cr|PHI}} * टी१०: {{cr|PHI}} '''महिला''': * [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]]: {{crw|MAS}} * टी१०: {{crw|IDN}} | bronze = '''पुरुष''': * [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]]: {{cr|SIN}} * टी१०: {{cr|SIN}} '''महिला''': * [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]]: {{crw|IDN}} * टी१०: {{crw|MAS}} | prev = | next = }} '''[[क्रिकेट]]''' स्पर्धा '''२०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमध्ये''' ९ ते १९ डिसेंबर २०२५ दरम्यान [[थायलंड]]मधील [[बँकॉक]] येथील [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]] आणि एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी मैदान येथे आयोजित करण्यात येतील.<ref>{{Cite web |title=Competition Venues |url=https://www.seagames2025.org/thegames/bangkok |access-date=८ नोव्हेंबर २०२५ |website=www.seagames2025.org}}</ref> [[आशिया क्रिकेट समिती|आशियाई क्रिकेट परिषदेच्या]] पाठिंब्यानंतर डिसेंबर २०२४ मध्ये क्रिकेटचा अधिकृतपणे खेळांमध्ये समावेश करण्यात आला.<ref>{{Cite web |last=Lavalette |first=Tristan |title=Cricket Included In 2025 Southeast Asian Games |url=https://www.forbes.com/sites/tristanlavalette/2024/12/14/cricket-included-in-2025-southeast-asian-games/ |access-date=२० ऑक्टोबर २०२५ |website=[[फोर्ब्स]] |language=en}}</ref> क्रिकेटच्या टी१० आणि [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]] या दोन प्रकारांमध्ये स्पर्धा खेळवल्या जातील.<ref>{{Cite web |title=Cricket — Competition Categories |url=https://www.seagames2025.org/sports/details/-107 |access-date=८ नोव्हेंबर २०२५ |website=www.seagames2025.org}}</ref> क्रिकेटच्या समावेशाची घोषणा करताना आशियाई क्रिकेट परिषदेचे विकास विभागाचे अध्यक्ष महिंदा वल्लीपुरम यांनी याचे वर्णन "आग्नेय आशियातील या खेळासाठी पुढचे आणखी एक महत्त्वपूर्ण पाऊल" असे केले.<ref>{{Cite web |title=Asian Cricket Council |url=https://www.asiancricket.org/news/2024/18164 |access-date=२० ऑक्टोबर २०२५ |website=www.asiancricket.org}}</ref> <!--पुरुष स्पर्धेचा स्वतंत्र लेख तयार झाल्यानंतर हा मजकूर त्या लेखात हलवा-->खेळांच्या तयारीसाठी [[मलेशिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|मलेशिया]] आणि [[थायलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|थायलंड]] (तसेच [[बहरैन राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|बहरैन]]) यांचे पुरुष संघ नोव्हेंबर २०२५ मध्ये मलेशियात टी१० आणि टी२० या दोन्ही प्रकारांमध्ये "[[असोसिएट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६#२०२५ मिनी एसईए गेम्स|मिनी एसईए गेम्स]]" स्पर्धेत सहभागी होतील.<ref>{{Cite web |url=https://czarsportzauto.com/malaysia-thailand-bahrain-t20i-tri-series-2025/ |title=Malaysia Cricket to host men's T20I tri-series in November 2025 |access-date=१८ नोव्हेंबर २०२५ |work=Czarsportz}}</ref> ==स्पर्धेचे वेळापत्रक== {| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; font-size:90%; line-height:1.25em;" |- |bgcolor="#FBB" align=center|साखळी/गट||साखळी फेरी/गट फेरी |bgcolor="#BBF3BB" align=center|उपांत्य||उपांत्य फेरी |bgcolor="#FEDCBA" align=center|कांस्य||कांस्यपदक सामना |bgcolor="#FFB" align=center|सुवर्ण||सुवर्णपदक सामना |} {| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; font-size:90%; line-height:1.25em; text-align:center" ! स्पर्धा !! मंगळवार ९ !! बुधवार १० !! गुरुवार ११ !! colspan=2 | शुक्रवार १२ !! colspan=2 | शनिवार १३ !! रविवार १४ !! सोमवार १५ !! मंगळवार १६ !! colspan=2 | बुधवार १७ !! गुरुवार १८ !! colspan=2 | शुक्रवार १९ |- | [[२०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमधील क्रिकेट - पुरुष स्पर्धा#टी२० स्पर्धा|पुरुष टी२०]] || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#FBB" | साखळी || || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#FFB" | सुवर्ण || || || || colspan=2 | || || colspan=2 | |- | पुरुष टी१० || || || || || || colspan="2" | || || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#FFB" | सुवर्ण || || colspan=2 | |- | महिला टी१० || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#BBF3BB" | उपांत्य || bgcolor="#FEDCBA" | कांस्य || bgcolor="#FFB" | सुवर्ण || colspan="2" | || || || || colspan=2 | || || colspan=2 | |- | [[२०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमधील क्रिकेट - महिला स्पर्धा#टी२० स्पर्धा|महिला टी२०]] || || || || colspan="2" | || colspan="2" | || || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#FBB" | साखळी || colspan=2 bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#BBF3BB" | उपांत्य || bgcolor="#FEDCBA" | कांस्य || bgcolor="#FFB" | सुवर्ण |} ==सहभागी देश== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:90%" ! rowspan="2" | देश ! colspan="2" | पुरुष ! colspan="2" | महिला |- ! टी१० ! [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|टी२०]] ! टी१० ! [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|टी२०]] |- | style="text-align:left;" | {{flagicon|IDN}} [[इंडोनेशिया]] || {{ya}} || {{ya}} || {{ya}} || {{ya}} |- | style="text-align:left;" | {{flagicon|MAS}} [[मलेशिया]] || {{ya}} || {{ya}} || {{ya}} || {{ya}} |- | style="text-align:left;" | {{flagicon|MYA}} [[म्यानमार]] || {{na}} || {{na}} || {{ya}} || {{ya}} |- | style="text-align:left;" | {{flagicon|PHI}} [[फिलिपिन्स]] || {{ya}} || {{ya}} || {{ya}} || {{ya}} |- | style="text-align:left;" | {{flagicon|SIN}} [[सिंगापूर]] || {{ya}} || {{ya}} || {{ya}} || {{ya}} |- | style="text-align:left;" | {{flagicon|THA}} [[थायलंड]] || {{ya}} || {{ya}} || {{ya}} || {{ya}} |} ==पदकविजेते== {|{{MedalistTable|type=स्पर्धा}} |- | पुरुष टी१०<br />{{DetailsLink|२०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमधील क्रिकेट - पुरुष स्पर्धा#टी१० स्पर्धा}} | nowrap=true valign=center rowspan=2 | {{flagicon|MAS}} [[मलेशिया]]<br />मुहम्मद हाझिक ऐमान<br />ऐनूल हाफिझ<br />[[सय्यद अझीज]]<br />मुहम्मद अमीर<br />अझरी अझहर<br />[[अहमद फैज]]<br />अमीर खान<br />अस्लम खान<br />[[शर्विन मुनिआन्दी]]<br />[[पवनदीप सिंग]]<br />[[विरेनदीप सिंग]]<br />[[मुहम्मद स्याहादत]]<br />विजय उन्नी<br />[[मुहम्मद वफिक]]<br />झुबैदी झुल्किफ्ले | nowrap=true valign=center rowspan=2 | {{flagicon|PHI}} [[फिलिपिन्स]]<br />रीस बुरिनागा<br />मार्क डोअल<br />जोसेफ डॉक्टोरा<br />अँड्र्यू डोनोव्हन<br />क्षितिज खुराना<br />केप्लर लुकीस<br />मार्क मनालो<br />मिगी पोडोस्की<br />[[ग्रँट रस]]<br />अमनप्रीत सिराह<br />[[डॅनियेल स्मिथ]]<br />ख्रिस्तोफर स्टॅम्प<br />निवेक टॅनर<br />जोनाथन टफिन<br />[[हेन्री टायलर]]<br />फ्रान्सिस वॉल्श | nowrap=true valign=center rowspan=2 | {{flagicon|SIN}} [[सिंगापूर]]<br />माहियू भाटिया<br />अमन देसाई<br />रेझ्झा गझनवी<br />अथर्व गुणे<br />गिरिन गुणे<br />अस्लान जाफरी<br />नील कर्णिक<br />वेदांत नागपॉल<br />कन्नुसामी सतीश<br />ईशान सॉनी<br />राऊल शर्मा<br />चिराग शिवकुमार<br />प्रणव सुदर्शन<br />दक्ष त्यागी<br />साई वेणुगोपाल |- | पुरुष टी२०<br />{{DetailsLink|२०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमधील क्रिकेट - पुरुष स्पर्धा#टी२० स्पर्धा}} |- | महिला टी१०<br />{{DetailsLink|२०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमधील क्रिकेट - महिला स्पर्धा#टी१० स्पर्धा}} | nowrap=true valign=center rowspan=2 | {{flagicon|THA}} [[थायलंड]]<br />[[नत्ताया बूचाथम]]<br />नान्नाफत चैहान<br />[[नरुएमोल चैवाई]]<br />[[नत्ताकन चांतम]]<br />सुनिदा चतुरोंगरत्ताना<br />[[ओन्निचा कांचोम्पू]]<br />[[रोझनॅन कानोह]]<br />[[नान्नापत काँचारोएन्काई]]<br />[[सुलीपोर्न लाओमी]]<br />[[फन्नीता माया]]<br />चयानिसा फेंगपेन<br />[[थीपचा पुत्थावॉन्ग]]<br />ओनाउमा सेनानोक<br />[[अपिसरा सुवांचनरोती]]<br />[[चानिदा सुत्थिरुआंग]] | nowrap=true valign=center | {{flagicon|IDN}} [[इंडोनेशिया]]<br />फातिमा अल्बंजारी<br />नी अरियानी<br />मारिया कोराजोन<br />नी लुह देवी<br />किसी कासे<br />सांग मायप्रियानी<br />रहमावती पंगेस्टुती<br />दारा परमिता<br />नी पुतू आयू नंदा सकारिनी<br />ली किआओ<br />नी कादेक फित्रिया रादा रानी<br />नी वायन सारियानी<br />एमिली सिर्स<br />नी मादे पुत्री सुवांदेवी<br />देसी वुलंदारी | nowrap=true valign=center | {{flagicon|MAS}} [[मलेशिया]]<br />ऐनूर अमेलिना<br />[[नूर एरियाना नत्स्या]]<br />इरदिना बेह नबिल<br />[[नूर दानिया स्युहदा]]<br />[[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]]<br />[[ऐस्या एलिसा]]<br />[[मास एलिसा]]<br />[[आईन्ना हमीजाह हाशिम]]<br />नझातुल हिदायाह हुस्ना बिंती रझाली<br />[[एल्सा हंटर]]<br />[[माहिरा इज्जती इस्माईल]]<br />नूर इज्जातुल स्याफिका<br />[[वॅन ज्युलिया]]<br />सुआबिका मणिवन्नन<br />[[धनुश्री मुहुनन]]<br />[[आयना नजवा]]<br />मुस्फिराह नूर ऐना<br />अमालिन सोर्फिना |- | महिला टी२०<br />{{DetailsLink|२०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमधील क्रिकेट - महिला स्पर्धा#टी२० स्पर्धा}} | nowrap=true valign=center | {{flagicon|IDN}} [[इंडोनेशिया]]<br />फातिमा अल्बंजारी<br />नी अरियानी<br />मारिया कोराजोन<br />नी लुह देवी<br />किसी कासे<br />सांग मायप्रियानी<br />रहमावती पंगेस्टुती<br />दारा परमिता<br />नी पुतू आयू नंदा सकारिनी<br />ली किआओ<br />नी कादेक फित्रिया रादा रानी<br />नी वायन सारियानी<br />एमिली सिर्स<br />नी मादे पुत्री सुवांदेवी<br />देसी वुलंदारी |} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://wrs.gmsmate.com/seagames2025/schedule-results?date=&disciplineId=fde538ba-dfba-4043-8744-85a8f3cfd35c २०२५ आग्नेय आशियाई खेळांच्या अधिकृत संकेतस्थळावरील क्रिकेटचे निकाल] * [https://www.cricketthailand.org/cricket-plays-its-part-at-33rd-sea-games/ क्रिकेट असोसिएशन ऑफ थायलंडवरील स्पर्धेचे पूर्वावलोकन] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:थायलंडमधील क्रिकेट]] fvh11qlw1v7xne1h28wswmp43c87vcy 0 382642 2701058 2026-08-11T16:38:19Z TheonlyPuneriintown 157039 TheonlyPuneriintown ने लेख [[दोन सिसिलींचे राजतंत्र]] वरुन [[दोन सिचिल्यांचे राजतंत्र]] ला हलविला: सिचिल्या हे विकिपीडियात 'Sicily' साठी आधीच नाव आहे, म्हणून 'दोन *सिसिलीं*चे' हे विसंगत आहे. 2701058 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[दोन सिचिल्यांचे राजतंत्र]] kw1y13ekqi2es6ugopac1ba581r30de 0 382643 2701062 2026-08-11T16:47:01Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[इ.स.चे ९ वे सहस्रक]] वरुन [[अतिदूर भविष्याची कालरेखा]] ला हलविला: अचूक नाव 2701062 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[अतिदूर भविष्याची कालरेखा]] fmn368f72gr1eqvbonsbdzmkr8qeubm 0 382644 2701087 2026-08-11T17:40:13Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2701087 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[यूटीसी–१०:००]] piw1s6vywws6ey4zjnvg15hupdvqtnw 0 382645 2701088 2026-08-11T17:40:21Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{Infobox sports competition event | event = पुरुष क्रिकेट | games = [[२०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमधील क्रिकेट|२०२५ आग्नेय आशियाई खेळ]] | image = 2025 SEA Games Cricket Tournament (logo).png | image_size = 150px | caption = | venues = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], बँकॉक... 2701088 wikitext text/x-wiki {{Infobox sports competition event | event = पुरुष क्रिकेट | games = [[२०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमधील क्रिकेट|२०२५ आग्नेय आशियाई खेळ]] | image = 2025 SEA Games Cricket Tournament (logo).png | image_size = 150px | caption = | venues = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]]<br/>एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी मैदान, [[बँकॉक]] | dates = ९–१७ डिसेंबर २०२५ | competitors = | nations = ५ | teams = ५ | gold = '''टी२०:''' {{cr|MAS}}<br/>'''टी१०:''' {{cr|MAS}} | silver = '''टी२०:''' {{cr|PHI}}<br/>'''टी१०:''' {{cr|PHI}} | bronze = '''टी२०:''' {{cr|SIN}}<br/>'''टी१०:''' {{cr|SIN}} | prev = | next = }} '''२०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमधील क्रिकेट - पुरुष स्पर्धा''' ९ ते १७ डिसेंबर २०२५ दरम्यान [[थायलंड]]मधील [[बँकॉक]] येथे खेळवण्यात आली.<ref name="official">{{cite web |url=https://wrs.gmsmate.com/seagames2025/schedule-results?date=&disciplineId=fde538ba-dfba-4043-8744-85a8f3cfd35c |title=33rd SEA Games 2025 – Cricket Schedule & Results |trans-title=३३वे आग्नेय आशियाई खेळ २०२५ – क्रिकेट वेळापत्रक आणि निकाल |work=33rd SEA Games 2025 |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref> पुरुषांची स्पर्धा [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]] आणि टी१० या दोन प्रकारांत खेळवण्यात आली. टी२० स्पर्धा ९ ते १३ डिसेंबर, तर टी१० स्पर्धा १५ ते १७ डिसेंबर २०२५ दरम्यान झाली.<ref name="official" /> या दोन्ही स्पर्धांमध्ये [[मलेशिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|मलेशिया]], [[फिलिपिन्स राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|फिलिपिन्स]], [[सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|सिंगापूर]], [[इंडोनेशिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|इंडोनेशिया]] आणि [[थायलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|थायलंड]] या पाच संघांनी भाग घेतला. दोन्ही स्पर्धा साखळी पद्धतीने खेळवण्यात आल्या आणि प्रत्येक संघाने इतर प्रत्येक संघाविरुद्ध एक सामना खेळला.<ref name="official" /> टी२० स्पर्धेत मलेशियाने चारही सामने जिंकून आठ गुणांसह सुवर्णपदक पटकावले. फिलिपिन्सने रौप्य, तर सिंगापूरने कांस्यपदक जिंकले.<ref>{{cite web |url=https://www.cricketthailand.org/malaysia-wins-sea-games-gold-in-the-mens-t20/ |title=Malaysia wins SEA Games gold in the men's T20 |trans-title=मलेशियाने आग्नेय आशियाई खेळांच्या पुरुष टी२० स्पर्धेत सुवर्णपदक जिंकले |work=क्रिकेट असोसिएशन ऑफ थायलंड |date=१३ डिसेंबर २०२५ |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref> टी१० स्पर्धेतही मलेशियाने आपले चारही सामने जिंकून सुवर्णपदक मिळवले. फिलिपिन्सने रौप्य आणि सिंगापूरने कांस्यपदक पटकावले.<ref>{{cite web |url=https://www.cricketthailand.org/second-gold-for-malaysia-in-mens-t10-and-thailand-beat-singapore/ |title=Second gold for Malaysia in men's T10 and Thailand beat Singapore |trans-title=मलेशियाला पुरुष टी१०मध्ये दुसरे सुवर्णपदक; थायलंडचा सिंगापूरवर विजय |work=क्रिकेट असोसिएशन ऑफ थायलंड |date=१७ डिसेंबर २०२५ |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://wrs.gmsmate.com/seagames2025/schedule-results?date=&disciplineId=fde538ba-dfba-4043-8744-85a8f3cfd35c २०२५ आग्नेय आशियाई खेळांच्या अधिकृत संकेतस्थळावरील क्रिकेटचे निकाल] * [https://www.espn.com/cricket/scores/series/17983/season/2025/sea-games-mens-twenty20-cricket-competition ईएसपीएन क्रिकइन्फोवरील पुरुष टी२० स्पर्धेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:थायलंडमधील क्रिकेट]] mn9g98f4aynis6s51b7vytnm87xyzww 2701089 2701088 2026-08-11T17:44:25Z Ganesh591 62733 2701089 wikitext text/x-wiki [[क्रिकेट|क्रिकेटची]] पुरुष स्पर्धा २०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमध्ये [[थायलंड]]मधील [[बँकॉक]] येथे ९ ते १७ डिसेंबर २०२५ दरम्यान दोन मैदानांवर खेळवण्यात आली. या खेळांमध्ये पुरुष आणि महिला क्रिकेटसाठी प्रत्येकी टी१० आणि [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|टी२०]] अशा दोन पदक स्पर्धांचा समावेश होता.<ref>{{Cite web |last=Lavalette |first=Tristan |title=Cricket Included In 2025 Southeast Asian Games |url=https://www.forbes.com/sites/tristanlavalette/2024/12/14/cricket-included-in-2025-southeast-asian-games/ |access-date=५ डिसेंबर २०२५ |website=[[फोर्ब्स]] |language=en}}</ref> पुरुषांच्या दोन्ही प्रकारांच्या स्पर्धांमध्ये पाच संघांनी भाग घेतला.<ref>{{Cite web |last=Lavalette |first=Tristan |title=Cricket To Be Late Inclusion In 2025 Southeast Asian Games |url=https://www.forbes.com/sites/tristanlavalette/2024/09/25/cricket-to-be-late-inclusion-in-2025-southeast-asian-games/ |access-date=५ डिसेंबर २०२५ |website=[[फोर्ब्स]] |language=en}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://wrs.gmsmate.com/seagames2025/schedule-results?date=&disciplineId=fde538ba-dfba-4043-8744-85a8f3cfd35c २०२५ आग्नेय आशियाई खेळांच्या अधिकृत संकेतस्थळावरील क्रिकेटचे निकाल] * [https://www.espn.com/cricket/scores/series/17983/season/2025/sea-games-mens-twenty20-cricket-competition ईएसपीएन क्रिकइन्फोवरील पुरुष टी२० स्पर्धेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:थायलंडमधील क्रिकेट]] bp25pcd6b0eesdskxcbu66n0n49571b 2701090 2701089 2026-08-11T17:47:54Z Ganesh591 62733 2701090 wikitext text/x-wiki [[क्रिकेट|क्रिकेटची]] पुरुष स्पर्धा २०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमध्ये [[थायलंड]]मधील [[बँकॉक]] येथे ९ ते १७ डिसेंबर २०२५ दरम्यान दोन मैदानांवर खेळवण्यात आली. या खेळांमध्ये पुरुष आणि महिला क्रिकेटसाठी प्रत्येकी टी१० आणि [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|टी२०]] अशा दोन पदक स्पर्धांचा समावेश होता.<ref>{{Cite web |last=Lavalette |first=Tristan |title=Cricket Included In 2025 Southeast Asian Games |url=https://www.forbes.com/sites/tristanlavalette/2024/12/14/cricket-included-in-2025-southeast-asian-games/ |access-date=५ डिसेंबर २०२५ |website=[[फोर्ब्स]] |language=en}}</ref> पुरुषांच्या दोन्ही प्रकारांच्या स्पर्धांमध्ये पाच संघांनी भाग घेतला.<ref>{{Cite web |last=Lavalette |first=Tristan |title=Cricket To Be Late Inclusion In 2025 Southeast Asian Games |url=https://www.forbes.com/sites/tristanlavalette/2024/09/25/cricket-to-be-late-inclusion-in-2025-southeast-asian-games/ |access-date=५ डिसेंबर २०२५ |website=[[फोर्ब्स]] |language=en}}</ref> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- !{{cr|IDN}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1CJH1ZaH7D/ |title=Memperkenalkan Tim Putra dan Putri yang akan bermain pada ajang SEA Games 2025! Ayo Indonesia, berikan dukungan untuk Tim Nasional Cricket Putra dan Putri yang akan berjuang mengharumkan nama bangsa! |trans-title=२०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमध्ये सहभागी होणाऱ्या पुरुष आणि महिला संघांची ओळख! देशाचा गौरव करण्यासाठी खेळणाऱ्या इंडोनेशियाच्या पुरुष आणि महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघांना पाठिंबा द्या! |work=पर्सातुआन क्रिकेट इंडोनेशिया |language=Indonesian |via=फेसबुक |access-date=६ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{cr|MAS}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DSB_u7XEau7/?utm_source=ig_web_copy_link&igsh=MzRlODBiNWFlZA== |title=Our Troops for the 2025 South East Asian Games. |work=मलेशिया क्रिकेट असोसिएशन |via=इन्स्टाग्राम |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{cr|PHI}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/14QnFEMc6qX/ |title=The Philippine Cricket Association is pleased to present our Men’s and Women’s National Team Squads for the upcoming 2025 Southeast Asian Games in Bangkok, Thailand this December 9-20 2025 |work=फिलिपिन्स क्रिकेट असोसिएशन |via=फेसबुक |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{cr|SIN}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DR1mi_PjaY8/?utm_source=ig_web_copy_link&igsh=MzRlODBiNWFlZA== |title=Singapore men's squad for SEA Games 2025 |work=सिंगापूर क्रिकेट असोसिएशन |via=इन्स्टाग्राम |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{cr|THA}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricketthailand.org/cricket-plays-its-part-at-33rd-sea-games/ |title=Cricket plays its part at 33rd SEA Games |work=क्रिकेट असोसिएशन ऑफ थायलंड |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * डॅनिल्सन हावोए ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * गेडे आर्ता * केतुत आर्तावान * फर्डिनांडो बानुनाएक * जुलांग झुल्फिकार * कादेक गमांतिका * आंद्रियास हावोए * धर्मा केसुमा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मॅक्सी कोडा * गेडे प्रियंदाना * अप्रिलियांडी राहायु * अहमद रमदोनी ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अंजार तदारुस * गेडे विगुना * देवा विस्वी | * [[सय्यद अझीज]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * मुहम्मद हाझिक ऐमान * ऐनूल हाफिझ ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मुहम्मद अमीर * अझरी अझहर * [[अहमद फैज]] * अमीर खान * अस्लम खान * [[शर्विन मुनिआन्दी]] * [[पवनदीप सिंग]] * [[विरेनदीप सिंग]] * [[मुहम्मद स्याहादत]] * विजय उन्नी * [[मुहम्मद वफिक]] * झुबैदी झुल्किफ्ले | * [[हेन्री टायलर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * रीस बुरिनागा * मार्क डोअल * जोसेफ डॉक्टोरा * अँड्र्यू डोनोव्हन * क्षितिज खुराना * केप्लर लुकीस * मार्क मनालो * मिगी पोडोस्की * [[ग्रँट रस]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अमनप्रीत सिराह * [[डॅनियेल स्मिथ]] * ख्रिस्तोफर स्टॅम्प * निवेक टॅनर * जोनाथन टफिन * फ्रान्सिस वॉल्श | * रेझ्झा गझनवी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * माहियू भाटिया * अमन देसाई ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अथर्व गुणे * गिरिन गुणे * अस्लान जाफरी * नील कर्णिक * वेदांत नागपॉल * कन्नुसामी सतीश * ईशान सॉनी * राऊल शर्मा * चिराग शिवकुमार * प्रणव सुदर्शन * दक्ष त्यागी * साई वेणुगोपाल | * फिरियाफोंग सुआनचुआई ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * चालोएमवोंग चॅटफैसान * सोरावत देसुंगनोएन * अनुचा कलासी * सरावुत मालीवान * विराफान नगोहुआद * नारावित नुंतराच * चांचाई पेंगकुम्ता * सातारुत रुंगरुआंग * योदसाक सारानोननाकुन * कामरोन सेनामोंत्री * नोप्फोन सेनामोंत्री * कियातिवुत सुत्तिसान * फानुफोंग थोंगसा * थानाफोन योथारात |} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://wrs.gmsmate.com/seagames2025/schedule-results?date=&disciplineId=fde538ba-dfba-4043-8744-85a8f3cfd35c २०२५ आग्नेय आशियाई खेळांच्या अधिकृत संकेतस्थळावरील क्रिकेटचे निकाल] * [https://www.espn.com/cricket/scores/series/17983/season/2025/sea-games-mens-twenty20-cricket-competition ईएसपीएन क्रिकइन्फोवरील पुरुष टी२० स्पर्धेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:थायलंडमधील क्रिकेट]] sjj9t1xe40tqj8l3dmyrlr2ayzqam1p 2701154 2701090 2026-08-12T00:48:37Z Ganesh591 62733 /* खेळाडू */ 2701154 wikitext text/x-wiki [[क्रिकेट|क्रिकेटची]] पुरुष स्पर्धा २०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमध्ये [[थायलंड]]मधील [[बँकॉक]] येथे ९ ते १७ डिसेंबर २०२५ दरम्यान दोन मैदानांवर खेळवण्यात आली. या खेळांमध्ये पुरुष आणि महिला क्रिकेटसाठी प्रत्येकी टी१० आणि [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|टी२०]] अशा दोन पदक स्पर्धांचा समावेश होता.<ref>{{Cite web |last=Lavalette |first=Tristan |title=Cricket Included In 2025 Southeast Asian Games |url=https://www.forbes.com/sites/tristanlavalette/2024/12/14/cricket-included-in-2025-southeast-asian-games/ |access-date=५ डिसेंबर २०२५ |website=[[फोर्ब्स]] |language=en}}</ref> पुरुषांच्या दोन्ही प्रकारांच्या स्पर्धांमध्ये पाच संघांनी भाग घेतला.<ref>{{Cite web |last=Lavalette |first=Tristan |title=Cricket To Be Late Inclusion In 2025 Southeast Asian Games |url=https://www.forbes.com/sites/tristanlavalette/2024/09/25/cricket-to-be-late-inclusion-in-2025-southeast-asian-games/ |access-date=५ डिसेंबर २०२५ |website=[[फोर्ब्स]] |language=en}}</ref> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- !{{cr|IDN}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1CJH1ZaH7D/ |title=Memperkenalkan Tim Putra dan Putri yang akan bermain pada ajang SEA Games 2025! Ayo Indonesia, berikan dukungan untuk Tim Nasional Cricket Putra dan Putri yang akan berjuang mengharumkan nama bangsa! |trans-title=२०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमध्ये सहभागी होणाऱ्या पुरुष आणि महिला संघांची ओळख! देशाचा गौरव करण्यासाठी खेळणाऱ्या इंडोनेशियाच्या पुरुष आणि महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघांना पाठिंबा द्या! |work=पर्सातुआन क्रिकेट इंडोनेशिया |language=Indonesian |via=फेसबुक |access-date=६ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{cr|MAS}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DSB_u7XEau7/?utm_source=ig_web_copy_link&igsh=MzRlODBiNWFlZA== |title=Our Troops for the 2025 South East Asian Games. |work=मलेशिया क्रिकेट असोसिएशन |via=इन्स्टाग्राम |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{cr|PHI}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/14QnFEMc6qX/ |title=The Philippine Cricket Association is pleased to present our Men’s and Women’s National Team Squads for the upcoming 2025 Southeast Asian Games in Bangkok, Thailand this December 9-20 2025 |work=फिलिपिन्स क्रिकेट असोसिएशन |via=फेसबुक |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{cr|SIN}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DR1mi_PjaY8/?utm_source=ig_web_copy_link&igsh=MzRlODBiNWFlZA== |title=Singapore men's squad for SEA Games 2025 |work=सिंगापूर क्रिकेट असोसिएशन |via=इन्स्टाग्राम |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{cr|THA}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricketthailand.org/cricket-plays-its-part-at-33rd-sea-games/ |title=Cricket plays its part at 33rd SEA Games |work=क्रिकेट असोसिएशन ऑफ थायलंड |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * डॅनिल्सन हावोए ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * गेडे आर्ता * केतुत आर्तावान * फर्डिनांडो बानुनाएक * जुलांग झुल्फिकार * कादेक गमांतिका * आंद्रियास हावोए * धर्मा केसुमा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मॅक्सी कोडा * गेडे प्रियंदाना * अप्रिलियांडी राहायु * अहमद रमदोनी ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अंजार तदारुस * गेडे विगुना * देवा विस्वी | * [[सय्यद अझीज]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * मुहम्मद हाझिक ऐमान * ऐनूल हाफिझ ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मुहम्मद अमीर * अझरी अझहर * [[अहमद फैज]] * अमीर खान * अस्लम खान * [[शर्विन मुनिआन्दी]] * [[पवनदीप सिंग]] * [[विरेनदीप सिंग]] * [[मुहम्मद स्याहादत]] * विजय उन्नी * [[मुहम्मद वफिक]] * झुबैदी झुल्किफ्ले | * [[हेन्री टायलर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * रीस बुरिनागा * मार्क डोअल * जोसेफ डॉक्टोरा * अँड्र्यू डोनोव्हन * क्षितिज खुराना * केप्लर लुकीस * मार्क मनालो * मिगी पोडोस्की * [[ग्रँट रस]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अमनप्रीत सिराह * [[डॅनियेल स्मिथ]] * ख्रिस्तोफर स्टॅम्प * निवेक टॅनर * जोनाथन टफिन * फ्रान्सिस वॉल्श | * रेझ्झा गझनवी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * माहियू भाटिया * अमन देसाई ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अथर्व गुणे * गिरिन गुणे * अस्लान जाफरी * नील कर्णिक * वेदांत नागपॉल * कन्नुसामी सतीश * ईशान सॉनी * राऊल शर्मा * चिराग शिवकुमार * प्रणव सुदर्शन * दक्ष त्यागी * साई वेणुगोपाल | * फिरियाफोंग सुआनचुआई ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * चालोएमवोंग चॅटफैसान * सोरावत देसुंगनोएन * अनुचा कलासी * सरावुत मालीवान * विराफान नगोहुआद * नारावित नुंतराच * चांचाई पेंगकुम्ता * सातारुत रुंगरुआंग * योदसाक सारानोननाकुन * कामरोन सेनामोंत्री * नोप्फोन सेनामोंत्री * कियातिवुत सुत्तिसान * फानुफोंग थोंगसा * थानाफोन योथारात |} ==टी२० स्पर्धा== {{Infobox cricket tournament | name = २०२५ आग्नेय आशियाई खेळ – पुरुष टी२० | fromdate = ९ | todate = १३ डिसेंबर २०२५ | image = | image_size = | administrator = आग्नेय आशियाई खेळ महासंघ | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = [[साखळी सामने|साखळी]] | host = थायलंड | champions = {{cr|MAS}} | count = १ | runner up = {{cr|PHI}} | third_place = {{cr|SIN}} | participants = ५ | matches = १० | most runs = {{cricon|MAS}} मुहम्मद हाझिक ऐमान (१७६) | most wickets = {{cricon|MAS}} [[सय्यद अझीज]] (९)<br/>{{cricon|PHI}} केप्लर लुकीस (९)<br/>{{cricon|THA}} नोप्फोन सेनामोंत्री (९) | player of the series = | previous_year = २०२३ | previous_tournament = २०२३ आग्नेय आशियाई खेळांमधील क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा | next_year = २०२७ | next_tournament = २०२७ आग्नेय आशियाई खेळांमधील क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://wrs.gmsmate.com/seagames2025/schedule-results?date=&disciplineId=fde538ba-dfba-4043-8744-85a8f3cfd35c २०२५ आग्नेय आशियाई खेळांच्या अधिकृत संकेतस्थळावरील क्रिकेटचे निकाल] * [https://www.espn.com/cricket/scores/series/17983/season/2025/sea-games-mens-twenty20-cricket-competition ईएसपीएन क्रिकइन्फोवरील पुरुष टी२० स्पर्धेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:थायलंडमधील क्रिकेट]] 3uu0xlj2iuy1b1lgr46t8q667on2iqb 2701155 2701154 2026-08-12T00:50:03Z Ganesh591 62733 /* टी२० स्पर्धा */ 2701155 wikitext text/x-wiki [[क्रिकेट|क्रिकेटची]] पुरुष स्पर्धा २०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमध्ये [[थायलंड]]मधील [[बँकॉक]] येथे ९ ते १७ डिसेंबर २०२५ दरम्यान दोन मैदानांवर खेळवण्यात आली. या खेळांमध्ये पुरुष आणि महिला क्रिकेटसाठी प्रत्येकी टी१० आणि [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|टी२०]] अशा दोन पदक स्पर्धांचा समावेश होता.<ref>{{Cite web |last=Lavalette |first=Tristan |title=Cricket Included In 2025 Southeast Asian Games |url=https://www.forbes.com/sites/tristanlavalette/2024/12/14/cricket-included-in-2025-southeast-asian-games/ |access-date=५ डिसेंबर २०२५ |website=[[फोर्ब्स]] |language=en}}</ref> पुरुषांच्या दोन्ही प्रकारांच्या स्पर्धांमध्ये पाच संघांनी भाग घेतला.<ref>{{Cite web |last=Lavalette |first=Tristan |title=Cricket To Be Late Inclusion In 2025 Southeast Asian Games |url=https://www.forbes.com/sites/tristanlavalette/2024/09/25/cricket-to-be-late-inclusion-in-2025-southeast-asian-games/ |access-date=५ डिसेंबर २०२५ |website=[[फोर्ब्स]] |language=en}}</ref> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- !{{cr|IDN}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1CJH1ZaH7D/ |title=Memperkenalkan Tim Putra dan Putri yang akan bermain pada ajang SEA Games 2025! Ayo Indonesia, berikan dukungan untuk Tim Nasional Cricket Putra dan Putri yang akan berjuang mengharumkan nama bangsa! |trans-title=२०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमध्ये सहभागी होणाऱ्या पुरुष आणि महिला संघांची ओळख! देशाचा गौरव करण्यासाठी खेळणाऱ्या इंडोनेशियाच्या पुरुष आणि महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघांना पाठिंबा द्या! |work=पर्सातुआन क्रिकेट इंडोनेशिया |language=Indonesian |via=फेसबुक |access-date=६ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{cr|MAS}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DSB_u7XEau7/?utm_source=ig_web_copy_link&igsh=MzRlODBiNWFlZA== |title=Our Troops for the 2025 South East Asian Games. |work=मलेशिया क्रिकेट असोसिएशन |via=इन्स्टाग्राम |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{cr|PHI}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/14QnFEMc6qX/ |title=The Philippine Cricket Association is pleased to present our Men’s and Women’s National Team Squads for the upcoming 2025 Southeast Asian Games in Bangkok, Thailand this December 9-20 2025 |work=फिलिपिन्स क्रिकेट असोसिएशन |via=फेसबुक |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{cr|SIN}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DR1mi_PjaY8/?utm_source=ig_web_copy_link&igsh=MzRlODBiNWFlZA== |title=Singapore men's squad for SEA Games 2025 |work=सिंगापूर क्रिकेट असोसिएशन |via=इन्स्टाग्राम |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{cr|THA}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricketthailand.org/cricket-plays-its-part-at-33rd-sea-games/ |title=Cricket plays its part at 33rd SEA Games |work=क्रिकेट असोसिएशन ऑफ थायलंड |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * डॅनिल्सन हावोए ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * गेडे आर्ता * केतुत आर्तावान * फर्डिनांडो बानुनाएक * जुलांग झुल्फिकार * कादेक गमांतिका * आंद्रियास हावोए * धर्मा केसुमा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मॅक्सी कोडा * गेडे प्रियंदाना * अप्रिलियांडी राहायु * अहमद रमदोनी ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अंजार तदारुस * गेडे विगुना * देवा विस्वी | * [[सय्यद अझीज]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * मुहम्मद हाझिक ऐमान * ऐनूल हाफिझ ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मुहम्मद अमीर * अझरी अझहर * [[अहमद फैज]] * अमीर खान * अस्लम खान * [[शर्विन मुनिआन्दी]] * [[पवनदीप सिंग]] * [[विरेनदीप सिंग]] * [[मुहम्मद स्याहादत]] * विजय उन्नी * [[मुहम्मद वफिक]] * झुबैदी झुल्किफ्ले | * [[हेन्री टायलर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * रीस बुरिनागा * मार्क डोअल * जोसेफ डॉक्टोरा * अँड्र्यू डोनोव्हन * क्षितिज खुराना * केप्लर लुकीस * मार्क मनालो * मिगी पोडोस्की * [[ग्रँट रस]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अमनप्रीत सिराह * [[डॅनियेल स्मिथ]] * ख्रिस्तोफर स्टॅम्प * निवेक टॅनर * जोनाथन टफिन * फ्रान्सिस वॉल्श | * रेझ्झा गझनवी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * माहियू भाटिया * अमन देसाई ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अथर्व गुणे * गिरिन गुणे * अस्लान जाफरी * नील कर्णिक * वेदांत नागपॉल * कन्नुसामी सतीश * ईशान सॉनी * राऊल शर्मा * चिराग शिवकुमार * प्रणव सुदर्शन * दक्ष त्यागी * साई वेणुगोपाल | * फिरियाफोंग सुआनचुआई ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * चालोएमवोंग चॅटफैसान * सोरावत देसुंगनोएन * अनुचा कलासी * सरावुत मालीवान * विराफान नगोहुआद * नारावित नुंतराच * चांचाई पेंगकुम्ता * सातारुत रुंगरुआंग * योदसाक सारानोननाकुन * कामरोन सेनामोंत्री * नोप्फोन सेनामोंत्री * कियातिवुत सुत्तिसान * फानुफोंग थोंगसा * थानाफोन योथारात |} ==टी२० स्पर्धा== {{Infobox cricket tournament | name = २०२५ आग्नेय आशियाई खेळ – पुरुष टी२० | fromdate = ९ | todate = १३ डिसेंबर २०२५ | image = | image_size = | administrator = आग्नेय आशियाई खेळ महासंघ | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = [[साखळी सामने|साखळी]] | host = थायलंड | champions = {{cr|MAS}} | count = १ | runner up = {{cr|PHI}} | third_place = {{cr|SIN}} | participants = ५ | matches = १० | most runs = {{cricon|MAS}} मुहम्मद हाझिक ऐमान (१७६) | most wickets = {{cricon|MAS}} [[सय्यद अझीज]] (९)<br/>{{cricon|PHI}} केप्लर लुकीस (९)<br/>{{cricon|THA}} नोप्फोन सेनामोंत्री (९) | player of the series = | previous_year = २०२३ | previous_tournament = २०२३ आग्नेय आशियाई खेळांमधील क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा | next_year = २०२७ | next_tournament = २०२७ आग्नेय आशियाई खेळांमधील क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा }} ===गुणतालिका=== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |- ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! अंतिम निकाल |- | १ || style="text-align:left;" | {{cr|MAS}} || ४ || ४ || ० || ० || ८ || +५.६८८ || style="background:#FFD700;" | '''सुवर्णपदक''' |- | २ || style="text-align:left;" | {{cr|PHI}} || ४ || ३ || १ || ० || ६ || −०.२०८ || style="background:#C0C0C0;" | '''रौप्यपदक''' |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|SIN}} || ४ || २ || २ || ० || ४ || −०.८२७ || style="background:#CD7F32;" | '''कांस्यपदक''' |- | ४ || style="text-align:left;" | {{cr|IDN}} || ४ || १ || ३ || ० || २ || −१.८७७ || rowspan="2" | पदक नाही |- | ५ || style="text-align:left;" | {{cr|THA}} || ४ || ० || ४ || ० || ० || −१.८७२ |} '''स्रोत:''' [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]<ref>{{cite web |title=SEA Games Men's T20 Cricket Competition 2025 - Points Table |url=https://www.espncricinfo.com/series/sea-games-men-s-t20-cricket-competition-2025-26-1513742/points-table-standings |access-date=१३ डिसेंबर २०२५ |website=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] }}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://wrs.gmsmate.com/seagames2025/schedule-results?date=&disciplineId=fde538ba-dfba-4043-8744-85a8f3cfd35c २०२५ आग्नेय आशियाई खेळांच्या अधिकृत संकेतस्थळावरील क्रिकेटचे निकाल] * [https://www.espn.com/cricket/scores/series/17983/season/2025/sea-games-mens-twenty20-cricket-competition ईएसपीएन क्रिकइन्फोवरील पुरुष टी२० स्पर्धेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:थायलंडमधील क्रिकेट]] 247wujsqpbg1tqhwzm6j4maxs43hk18 2701156 2701155 2026-08-12T00:55:54Z Ganesh591 62733 /* टी२० स्पर्धा */ 2701156 wikitext text/x-wiki [[क्रिकेट|क्रिकेटची]] पुरुष स्पर्धा २०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमध्ये [[थायलंड]]मधील [[बँकॉक]] येथे ९ ते १७ डिसेंबर २०२५ दरम्यान दोन मैदानांवर खेळवण्यात आली. या खेळांमध्ये पुरुष आणि महिला क्रिकेटसाठी प्रत्येकी टी१० आणि [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|टी२०]] अशा दोन पदक स्पर्धांचा समावेश होता.<ref>{{Cite web |last=Lavalette |first=Tristan |title=Cricket Included In 2025 Southeast Asian Games |url=https://www.forbes.com/sites/tristanlavalette/2024/12/14/cricket-included-in-2025-southeast-asian-games/ |access-date=५ डिसेंबर २०२५ |website=[[फोर्ब्स]] |language=en}}</ref> पुरुषांच्या दोन्ही प्रकारांच्या स्पर्धांमध्ये पाच संघांनी भाग घेतला.<ref>{{Cite web |last=Lavalette |first=Tristan |title=Cricket To Be Late Inclusion In 2025 Southeast Asian Games |url=https://www.forbes.com/sites/tristanlavalette/2024/09/25/cricket-to-be-late-inclusion-in-2025-southeast-asian-games/ |access-date=५ डिसेंबर २०२५ |website=[[फोर्ब्स]] |language=en}}</ref> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- !{{cr|IDN}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1CJH1ZaH7D/ |title=Memperkenalkan Tim Putra dan Putri yang akan bermain pada ajang SEA Games 2025! Ayo Indonesia, berikan dukungan untuk Tim Nasional Cricket Putra dan Putri yang akan berjuang mengharumkan nama bangsa! |trans-title=२०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमध्ये सहभागी होणाऱ्या पुरुष आणि महिला संघांची ओळख! देशाचा गौरव करण्यासाठी खेळणाऱ्या इंडोनेशियाच्या पुरुष आणि महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघांना पाठिंबा द्या! |work=पर्सातुआन क्रिकेट इंडोनेशिया |language=Indonesian |via=फेसबुक |access-date=६ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{cr|MAS}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DSB_u7XEau7/?utm_source=ig_web_copy_link&igsh=MzRlODBiNWFlZA== |title=Our Troops for the 2025 South East Asian Games. |work=मलेशिया क्रिकेट असोसिएशन |via=इन्स्टाग्राम |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{cr|PHI}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/14QnFEMc6qX/ |title=The Philippine Cricket Association is pleased to present our Men’s and Women’s National Team Squads for the upcoming 2025 Southeast Asian Games in Bangkok, Thailand this December 9-20 2025 |work=फिलिपिन्स क्रिकेट असोसिएशन |via=फेसबुक |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{cr|SIN}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DR1mi_PjaY8/?utm_source=ig_web_copy_link&igsh=MzRlODBiNWFlZA== |title=Singapore men's squad for SEA Games 2025 |work=सिंगापूर क्रिकेट असोसिएशन |via=इन्स्टाग्राम |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{cr|THA}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricketthailand.org/cricket-plays-its-part-at-33rd-sea-games/ |title=Cricket plays its part at 33rd SEA Games |work=क्रिकेट असोसिएशन ऑफ थायलंड |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * डॅनिल्सन हावोए ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * गेडे आर्ता * केतुत आर्तावान * फर्डिनांडो बानुनाएक * जुलांग झुल्फिकार * कादेक गमांतिका * आंद्रियास हावोए * धर्मा केसुमा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मॅक्सी कोडा * गेडे प्रियंदाना * अप्रिलियांडी राहायु * अहमद रमदोनी ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अंजार तदारुस * गेडे विगुना * देवा विस्वी | * [[सय्यद अझीज]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * मुहम्मद हाझिक ऐमान * ऐनूल हाफिझ ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मुहम्मद अमीर * अझरी अझहर * [[अहमद फैज]] * अमीर खान * अस्लम खान * [[शर्विन मुनिआन्दी]] * [[पवनदीप सिंग]] * [[विरेनदीप सिंग]] * [[मुहम्मद स्याहादत]] * विजय उन्नी * [[मुहम्मद वफिक]] * झुबैदी झुल्किफ्ले | * [[हेन्री टायलर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * रीस बुरिनागा * मार्क डोअल * जोसेफ डॉक्टोरा * अँड्र्यू डोनोव्हन * क्षितिज खुराना * केप्लर लुकीस * मार्क मनालो * मिगी पोडोस्की * [[ग्रँट रस]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अमनप्रीत सिराह * [[डॅनियेल स्मिथ]] * ख्रिस्तोफर स्टॅम्प * निवेक टॅनर * जोनाथन टफिन * फ्रान्सिस वॉल्श | * रेझ्झा गझनवी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * माहियू भाटिया * अमन देसाई ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अथर्व गुणे * गिरिन गुणे * अस्लान जाफरी * नील कर्णिक * वेदांत नागपॉल * कन्नुसामी सतीश * ईशान सॉनी * राऊल शर्मा * चिराग शिवकुमार * प्रणव सुदर्शन * दक्ष त्यागी * साई वेणुगोपाल | * फिरियाफोंग सुआनचुआई ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * चालोएमवोंग चॅटफैसान * सोरावत देसुंगनोएन * अनुचा कलासी * सरावुत मालीवान * विराफान नगोहुआद * नारावित नुंतराच * चांचाई पेंगकुम्ता * सातारुत रुंगरुआंग * योदसाक सारानोननाकुन * कामरोन सेनामोंत्री * नोप्फोन सेनामोंत्री * कियातिवुत सुत्तिसान * फानुफोंग थोंगसा * थानाफोन योथारात |} ==टी२० स्पर्धा== {{Infobox cricket tournament | name = २०२५ आग्नेय आशियाई खेळ – पुरुष टी२० | fromdate = ९ | todate = १३ डिसेंबर २०२५ | image = | image_size = | administrator = आग्नेय आशियाई खेळ महासंघ | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = [[साखळी सामने|साखळी]] | host = थायलंड | champions = {{cr|MAS}} | count = १ | runner up = {{cr|PHI}} | third_place = {{cr|SIN}} | participants = ५ | matches = १० | most runs = {{cricon|MAS}} मुहम्मद हाझिक ऐमान (१७६) | most wickets = {{cricon|MAS}} [[सय्यद अझीज]] (९)<br/>{{cricon|PHI}} केप्लर लुकीस (९)<br/>{{cricon|THA}} नोप्फोन सेनामोंत्री (९) | player of the series = | previous_year = २०२३ | previous_tournament = २०२३ आग्नेय आशियाई खेळांमधील क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा | next_year = २०२७ | next_tournament = २०२७ आग्नेय आशियाई खेळांमधील क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा }} ===गुणतालिका=== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |- ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! अंतिम निकाल |- | १ || style="text-align:left;" | {{cr|MAS}} || ४ || ४ || ० || ० || ८ || +५.६८८ || style="background:#FFD700;" | '''सुवर्णपदक''' |- | २ || style="text-align:left;" | {{cr|PHI}} || ४ || ३ || १ || ० || ६ || −०.२०८ || style="background:#C0C0C0;" | '''रौप्यपदक''' |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|SIN}} || ४ || २ || २ || ० || ४ || −०.८२७ || style="background:#CD7F32;" | '''कांस्यपदक''' |- | ४ || style="text-align:left;" | {{cr|IDN}} || ४ || १ || ३ || ० || २ || −१.८७७ || rowspan="2" | पदक नाही |- | ५ || style="text-align:left;" | {{cr|THA}} || ४ || ० || ४ || ० || ० || −१.८७२ |} '''स्रोत:''' [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]<ref>{{cite web |title=SEA Games Men's T20 Cricket Competition 2025 - Points Table |url=https://www.espncricinfo.com/series/sea-games-men-s-t20-cricket-competition-2025-26-1513742/points-table-standings |access-date=१३ डिसेंबर २०२५ |website=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] }}</ref> ===सामने=== {{Limited Overs Matches | date = ९ डिसेंबर २०२५ | time = ०९:०० | team1 = {{cr-rt|THA}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = ८०/९ (२० षटके) | runs1 = फानुफोंग थोंगसा १८[[नाबाद|*]] (२० चेंडू) | wickets1 = फर्डिनांडो बानुनाएक ३/५ (४ षटके) | score2 = ८१/५ (१६.२ षटके) | runs2 = गेडे प्रियंदाना २९ (२८ चेंडू) | wickets2 = नोप्फोन सेनामोंत्री ३/४ (४ षटके) | result = इंडोनेशियाने ५ गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513824.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) आणि आनंद नटराजन (सिंगापूर) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Limited Overs Matches | date = ९ डिसेंबर २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{cr-rt|MAS}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = २०१/९ (२० षटके) | runs1 = मुहम्मद हाझिक ऐमान ११३ (५८ चेंडू) | wickets1 = रीस बुरिनागा ४/३३ (४ षटके) | score2 = ८७/९ (२० षटके) | runs2 = मिगी पोडोस्की १६ (२३ चेंडू) | wickets2 = [[सय्यद अझीज]] ३/११ (४ षटके) | result = मलेशियाने ११४ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513825.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = हरदीप जडेजा (सिंगापूर) आणि अश्वनी कुमार राणा (थायलंड) | toss = फिलिपिन्सने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. | notes = मुहम्मद हाझिक ऐमानने आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमधील आपले पहिले शतक झळकावले.<ref>{{cite web|url=https://sportzons.com/muhammad-haziq-aiman-mohd-hafiz-hit-113/ |title=Muhammad Haziq Aiman Mohd Hafiz hit 113 runs against the Philippines |work=Sportzons |access-date=२१ डिसेंबर २०२५}}</ref> }} {{Limited Overs Matches | date = १० डिसेंबर २०२५ | time = ०९:०० | team1 = {{cr-rt|IDN}} | team2 = {{cr|MAS}} | score1 = ७५/९ (२० षटके) | runs1 = गेडे आर्ता १८ (३९ चेंडू) | wickets1 = मुहम्मद अमीर ३/७ (३ षटके) | score2 = ७८/३ (९ षटके) | runs2 = मुहम्मद हाझिक ऐमान ३७ (१६ चेंडू) | wickets2 = फर्डिनांडो बानुनाएक २/२२ (४ षटके) | result = मलेशियाने ७ गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513826.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = आनंद नटराजन (सिंगापूर) आणि अश्वनी कुमार राणा (थायलंड) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Limited Overs Matches | date = १० डिसेंबर २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{cr-rt|PHI}} | team2 = {{cr|SIN}} | score1 = १४५/९ (२० षटके) | runs1 = केप्लर लुकीस ४३ (२५ चेंडू) | wickets1 = अस्लान जाफरी ३/३३ (४ षटके) | score2 = १३१/६ (२० षटके) | runs2 = रेझ्झा गझनवी ४४[[नाबाद|*]] (४१ चेंडू) | wickets2 = केप्लर लुकीस २/२८ (४ षटके) | result = फिलिपिन्सने १४ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513827.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = समद अकबर (थायलंड) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | toss = फिलिपिन्सने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Limited Overs Matches | date = ११ डिसेंबर २०२५ | time = ०९:०० | team1 = {{cr-rt|SIN}} | team2 = {{cr|THA}} | score1 = १५६/८ (२० षटके) | runs1 = साई वेणुगोपाल ३७ (२३ चेंडू) | wickets1 = कामरोन सेनामोंत्री ३/२४ (४ षटके) | score2 = १५२/९ (२० षटके) | runs2 = अरिया सुत्तिसान ७३ (५० चेंडू) | wickets2 = कन्नुसामी सतीश २/१९ (४ षटके) | result = सिंगापूरने ४ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513828.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) आणि डेनिश सेवकुमारन (मलेशिया) | toss = थायलंडने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Limited Overs Matches | date = ११ डिसेंबर २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{cr-rt|PHI}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १८२/५ (२० षटके) | runs1 = [[डॅनियेल स्मिथ]] ६५ (२३ चेंडू) | wickets1 = देवा विस्वी १/९ (१ षटक) | score2 = १०४ (१८.५ षटके) | runs2 = अहमद रमदोनी २४ (३० चेंडू) | wickets2 = केप्लर लुकीस ३/१३ (३.५ षटके) | result = फिलिपिन्सने ७८ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513829.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = लोगनाथन पूबलन (मलेशिया) आणि सेंथिल कुमार (सिंगापूर) | toss = फिलिपिन्सने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Limited Overs Matches | date = १२ डिसेंबर २०२५ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|IDN}} | team2 = {{cr|SIN}} | score1 = १५१/९ (२० षटके) | runs1 = गेडे आर्ता ३२ (२२ चेंडू) | wickets1 = अस्लान जाफरी ३/१७ (४ षटके) | score2 = १५५/७ (१९.१ षटके) | runs2 = राऊल शर्मा ३८[[नाबाद|*]] (२० चेंडू) | wickets2 = कादेक गमांतिका ३/२६ (४ षटके) | result = सिंगापूरने ३ गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513830.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) आणि अश्वनी कुमार राणा (थायलंड) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Limited Overs Matches | date = १२ डिसेंबर २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{cr-rt|THA}} | team2 = {{cr|MAS}} | score1 = ६२ (१३.३ षटके) | runs1 = कामरोन सेनामोंत्री १३[[नाबाद|*]] (९ चेंडू) | wickets1 = [[सय्यद अझीज]] ३/६ (३.३ षटके) | score2 = ६७/२ (५.४ षटके) | runs2 = मुहम्मद हाझिक ऐमान २२ (१० चेंडू) | wickets2 = चांचाई पेंगकुम्ता १/१९ (१ षटक) | result = मलेशियाने ८ गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513831.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = हरदीप जडेजा (सिंगापूर) आणि सेंथिल कुमार (सिंगापूर) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Limited Overs Matches | date = १३ डिसेंबर २०२५ | time = ०९:०० | team1 = {{cr-rt|THA}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = १५३/७ (२० षटके) | runs1 = चालोएमवोंग चॅटफैसान ३२ (१४ चेंडू) | wickets1 = केप्लर लुकीस ४/२० (४ षटके) | score2 = १५६/९ (१९.४ षटके) | runs2 = [[डॅनियेल स्मिथ]] ४१ (१५ चेंडू) | wickets2 = नोप्फोन सेनामोंत्री ४/१९ (४ षटके) | result = फिलिपिन्सने १ गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513832.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) आणि आनंद नटराजन (सिंगापूर) | toss = फिलिपिन्सने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Limited Overs Matches | date = १३ डिसेंबर २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{cr-rt|SIN}} | team2 = {{cr|MAS}} | score1 = ११० (१९.३ षटके) | runs1 = राऊल शर्मा २४ (२३ चेंडू) | wickets1 = [[पवनदीप सिंग]] ३/१७ (४ षटके) | score2 = १११/४ (११.४ षटके) | runs2 = [[विरेनदीप सिंग]] ६५[[नाबाद|*]] (४० चेंडू) | wickets2 = दक्ष त्यागी २/३६ (३ षटके) | result = मलेशियाने ६ गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513833.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = समद अकबर (थायलंड) आणि अश्वनी कुमार राणा (थायलंड) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://wrs.gmsmate.com/seagames2025/schedule-results?date=&disciplineId=fde538ba-dfba-4043-8744-85a8f3cfd35c २०२५ आग्नेय आशियाई खेळांच्या अधिकृत संकेतस्थळावरील क्रिकेटचे निकाल] * [https://www.espn.com/cricket/scores/series/17983/season/2025/sea-games-mens-twenty20-cricket-competition ईएसपीएन क्रिकइन्फोवरील पुरुष टी२० स्पर्धेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:थायलंडमधील क्रिकेट]] b7nbjfl9i08dydb1o4kcdqjnxhwld4j 2701161 2701156 2026-08-12T01:44:36Z Ganesh591 62733 /* टी२० स्पर्धा */ 2701161 wikitext text/x-wiki [[क्रिकेट|क्रिकेटची]] पुरुष स्पर्धा २०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमध्ये [[थायलंड]]मधील [[बँकॉक]] येथे ९ ते १७ डिसेंबर २०२५ दरम्यान दोन मैदानांवर खेळवण्यात आली. या खेळांमध्ये पुरुष आणि महिला क्रिकेटसाठी प्रत्येकी टी१० आणि [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|टी२०]] अशा दोन पदक स्पर्धांचा समावेश होता.<ref>{{Cite web |last=Lavalette |first=Tristan |title=Cricket Included In 2025 Southeast Asian Games |url=https://www.forbes.com/sites/tristanlavalette/2024/12/14/cricket-included-in-2025-southeast-asian-games/ |access-date=५ डिसेंबर २०२५ |website=[[फोर्ब्स]] |language=en}}</ref> पुरुषांच्या दोन्ही प्रकारांच्या स्पर्धांमध्ये पाच संघांनी भाग घेतला.<ref>{{Cite web |last=Lavalette |first=Tristan |title=Cricket To Be Late Inclusion In 2025 Southeast Asian Games |url=https://www.forbes.com/sites/tristanlavalette/2024/09/25/cricket-to-be-late-inclusion-in-2025-southeast-asian-games/ |access-date=५ डिसेंबर २०२५ |website=[[फोर्ब्स]] |language=en}}</ref> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- !{{cr|IDN}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1CJH1ZaH7D/ |title=Memperkenalkan Tim Putra dan Putri yang akan bermain pada ajang SEA Games 2025! Ayo Indonesia, berikan dukungan untuk Tim Nasional Cricket Putra dan Putri yang akan berjuang mengharumkan nama bangsa! |trans-title=२०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमध्ये सहभागी होणाऱ्या पुरुष आणि महिला संघांची ओळख! देशाचा गौरव करण्यासाठी खेळणाऱ्या इंडोनेशियाच्या पुरुष आणि महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघांना पाठिंबा द्या! |work=पर्सातुआन क्रिकेट इंडोनेशिया |language=Indonesian |via=फेसबुक |access-date=६ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{cr|MAS}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DSB_u7XEau7/?utm_source=ig_web_copy_link&igsh=MzRlODBiNWFlZA== |title=Our Troops for the 2025 South East Asian Games. |work=मलेशिया क्रिकेट असोसिएशन |via=इन्स्टाग्राम |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{cr|PHI}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/14QnFEMc6qX/ |title=The Philippine Cricket Association is pleased to present our Men’s and Women’s National Team Squads for the upcoming 2025 Southeast Asian Games in Bangkok, Thailand this December 9-20 2025 |work=फिलिपिन्स क्रिकेट असोसिएशन |via=फेसबुक |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{cr|SIN}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DR1mi_PjaY8/?utm_source=ig_web_copy_link&igsh=MzRlODBiNWFlZA== |title=Singapore men's squad for SEA Games 2025 |work=सिंगापूर क्रिकेट असोसिएशन |via=इन्स्टाग्राम |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{cr|THA}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricketthailand.org/cricket-plays-its-part-at-33rd-sea-games/ |title=Cricket plays its part at 33rd SEA Games |work=क्रिकेट असोसिएशन ऑफ थायलंड |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * डॅनिल्सन हावोए ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * गेडे आर्ता * केतुत आर्तावान * फर्डिनांडो बानुनाएक * जुलांग झुल्फिकार * कादेक गमांतिका * आंद्रियास हावोए * धर्मा केसुमा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मॅक्सी कोडा * गेडे प्रियंदाना * अप्रिलियांडी राहायु * अहमद रमदोनी ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अंजार तदारुस * गेडे विगुना * देवा विस्वी | * [[सय्यद अझीज]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * मुहम्मद हाझिक ऐमान * ऐनूल हाफिझ ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मुहम्मद अमीर * अझरी अझहर * [[अहमद फैज]] * अमीर खान * अस्लम खान * [[शर्विन मुनिआन्दी]] * [[पवनदीप सिंग]] * [[विरेनदीप सिंग]] * [[मुहम्मद स्याहादत]] * विजय उन्नी * [[मुहम्मद वफिक]] * झुबैदी झुल्किफ्ले | * [[हेन्री टायलर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * रीस बुरिनागा * मार्क डोअल * जोसेफ डॉक्टोरा * अँड्र्यू डोनोव्हन * क्षितिज खुराना * केप्लर लुकीस * मार्क मनालो * मिगी पोडोस्की * [[ग्रँट रस]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अमनप्रीत सिराह * [[डॅनियेल स्मिथ]] * ख्रिस्तोफर स्टॅम्प * निवेक टॅनर * जोनाथन टफिन * फ्रान्सिस वॉल्श | * रेझ्झा गझनवी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * माहियू भाटिया * अमन देसाई ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अथर्व गुणे * गिरिन गुणे * अस्लान जाफरी * नील कर्णिक * वेदांत नागपॉल * कन्नुसामी सतीश * ईशान सॉनी * राऊल शर्मा * चिराग शिवकुमार * प्रणव सुदर्शन * दक्ष त्यागी * साई वेणुगोपाल | * फिरियाफोंग सुआनचुआई ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * चालोएमवोंग चॅटफैसान * सोरावत देसुंगनोएन * अनुचा कलासी * सरावुत मालीवान * विराफान नगोहुआद * नारावित नुंतराच * चांचाई पेंगकुम्ता * सातारुत रुंगरुआंग * योदसाक सारानोननाकुन * कामरोन सेनामोंत्री * नोप्फोन सेनामोंत्री * कियातिवुत सुत्तिसान * फानुफोंग थोंगसा * थानाफोन योथारात |} ==टी२० स्पर्धा== {{Infobox cricket tournament | name = २०२५ आग्नेय आशियाई खेळ – पुरुष टी२० | fromdate = ९ | todate = १३ डिसेंबर २०२५ | image = | image_size = | administrator = आग्नेय आशियाई खेळ महासंघ | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = [[साखळी सामने|साखळी]] | host = थायलंड | champions = {{cr|MAS}} | count = १ | runner up = {{cr|PHI}} | third_place = {{cr|SIN}} | participants = ५ | matches = १० | most runs = {{cricon|MAS}} मुहम्मद हाझिक ऐमान (१७६) | most wickets = {{cricon|MAS}} [[सय्यद अझीज]] (९)<br/>{{cricon|PHI}} केप्लर लुकीस (९)<br/>{{cricon|THA}} नोप्फोन सेनामोंत्री (९) | player of the series = | previous_year = २०२३ | previous_tournament = २०२३ आग्नेय आशियाई खेळांमधील क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा | next_year = २०२७ | next_tournament = २०२७ आग्नेय आशियाई खेळांमधील क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा }} ===गुणतालिका=== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |- ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! अंतिम निकाल |- | १ || style="text-align:left;" | {{cr|MAS}} || ४ || ४ || ० || ० || ८ || +५.६८८ || style="background:#FFD700;" | '''सुवर्णपदक''' |- | २ || style="text-align:left;" | {{cr|PHI}} || ४ || ३ || १ || ० || ६ || −०.२०८ || style="background:#C0C0C0;" | '''रौप्यपदक''' |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|SIN}} || ४ || २ || २ || ० || ४ || −०.८२७ || style="background:#CD7F32;" | '''कांस्यपदक''' |- | ४ || style="text-align:left;" | {{cr|IDN}} || ४ || १ || ३ || ० || २ || −१.८७७ || rowspan="2" | पदक नाही |- | ५ || style="text-align:left;" | {{cr|THA}} || ४ || ० || ४ || ० || ० || −१.८७२ |} '''स्रोत:''' [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]<ref>{{cite web |title=SEA Games Men's T20 Cricket Competition 2025 - Points Table |url=https://www.espncricinfo.com/series/sea-games-men-s-t20-cricket-competition-2025-26-1513742/points-table-standings |access-date=१३ डिसेंबर २०२५ |website=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] }}</ref> ===सामने=== {{Single-innings cricket match | date = ९ डिसेंबर २०२५ | time = ०९:०० | team1 = {{cr-rt|THA}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = ८०/९ (२० षटके) | runs1 = फानुफोंग थोंगसा १८[[नाबाद|*]] (२० चेंडू) | wickets1 = फर्डिनांडो बानुनाएक ३/५ (४ षटके) | score2 = ८१/५ (१६.२ षटके) | runs2 = गेडे प्रियंदाना २९ (२८ चेंडू) | wickets2 = नोप्फोन सेनामोंत्री ३/४ (४ षटके) | result = इंडोनेशियाने ५ गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513824.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) आणि आनंद नटराजन (सिंगापूर) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = ९ डिसेंबर २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{cr-rt|MAS}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = २०१/९ (२० षटके) | runs1 = मुहम्मद हाझिक ऐमान ११३ (५८ चेंडू) | wickets1 = रीस बुरिनागा ४/३३ (४ षटके) | score2 = ८७/९ (२० षटके) | runs2 = मिगी पोडोस्की १६ (२३ चेंडू) | wickets2 = [[सय्यद अझीज]] ३/११ (४ षटके) | result = मलेशियाने ११४ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513825.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = हरदीप जडेजा (सिंगापूर) आणि अश्वनी कुमार राणा (थायलंड) | toss = फिलिपिन्सने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. | notes = मुहम्मद हाझिक ऐमानने आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमधील आपले पहिले शतक झळकावले.<ref>{{cite web|url=https://sportzons.com/muhammad-haziq-aiman-mohd-hafiz-hit-113/ |title=Muhammad Haziq Aiman Mohd Hafiz hit 113 runs against the Philippines |work=Sportzons |access-date=२१ डिसेंबर २०२५}}</ref> }} {{Single-innings cricket match | date = १० डिसेंबर २०२५ | time = ०९:०० | team1 = {{cr-rt|IDN}} | team2 = {{cr|MAS}} | score1 = ७५/९ (२० षटके) | runs1 = गेडे आर्ता १८ (३९ चेंडू) | wickets1 = मुहम्मद अमीर ३/७ (३ षटके) | score2 = ७८/३ (९ षटके) | runs2 = मुहम्मद हाझिक ऐमान ३७ (१६ चेंडू) | wickets2 = फर्डिनांडो बानुनाएक २/२२ (४ षटके) | result = मलेशियाने ७ गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513826.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = आनंद नटराजन (सिंगापूर) आणि अश्वनी कुमार राणा (थायलंड) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १० डिसेंबर २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{cr-rt|PHI}} | team2 = {{cr|SIN}} | score1 = १४५/९ (२० षटके) | runs1 = केप्लर लुकीस ४३ (२५ चेंडू) | wickets1 = अस्लान जाफरी ३/३३ (४ षटके) | score2 = १३१/६ (२० षटके) | runs2 = रेझ्झा गझनवी ४४[[नाबाद|*]] (४१ चेंडू) | wickets2 = केप्लर लुकीस २/२८ (४ षटके) | result = फिलिपिन्सने १४ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513827.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = समद अकबर (थायलंड) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | toss = फिलिपिन्सने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = ११ डिसेंबर २०२५ | time = ०९:०० | team1 = {{cr-rt|SIN}} | team2 = {{cr|THA}} | score1 = १५६/८ (२० षटके) | runs1 = साई वेणुगोपाल ३७ (२३ चेंडू) | wickets1 = कामरोन सेनामोंत्री ३/२४ (४ षटके) | score2 = १५२/९ (२० षटके) | runs2 = अरिया सुत्तिसान ७३ (५० चेंडू) | wickets2 = कन्नुसामी सतीश २/१९ (४ षटके) | result = सिंगापूरने ४ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513828.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) आणि डेनिश सेवकुमारन (मलेशिया) | toss = थायलंडने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = ११ डिसेंबर २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{cr-rt|PHI}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १८२/५ (२० षटके) | runs1 = [[डॅनियेल स्मिथ]] ६५ (२३ चेंडू) | wickets1 = देवा विस्वी १/९ (१ षटक) | score2 = १०४ (१८.५ षटके) | runs2 = अहमद रमदोनी २४ (३० चेंडू) | wickets2 = केप्लर लुकीस ३/१३ (३.५ षटके) | result = फिलिपिन्सने ७८ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513829.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = लोगनाथन पूबलन (मलेशिया) आणि सेंथिल कुमार (सिंगापूर) | toss = फिलिपिन्सने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १२ डिसेंबर २०२५ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|IDN}} | team2 = {{cr|SIN}} | score1 = १५१/९ (२० षटके) | runs1 = गेडे आर्ता ३२ (२२ चेंडू) | wickets1 = अस्लान जाफरी ३/१७ (४ षटके) | score2 = १५५/७ (१९.१ षटके) | runs2 = राऊल शर्मा ३८[[नाबाद|*]] (२० चेंडू) | wickets2 = कादेक गमांतिका ३/२६ (४ षटके) | result = सिंगापूरने ३ गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513830.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) आणि अश्वनी कुमार राणा (थायलंड) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १२ डिसेंबर २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{cr-rt|THA}} | team2 = {{cr|MAS}} | score1 = ६२ (१३.३ षटके) | runs1 = कामरोन सेनामोंत्री १३[[नाबाद|*]] (९ चेंडू) | wickets1 = [[सय्यद अझीज]] ३/६ (३.३ षटके) | score2 = ६७/२ (५.४ षटके) | runs2 = मुहम्मद हाझिक ऐमान २२ (१० चेंडू) | wickets2 = चांचाई पेंगकुम्ता १/१९ (१ षटक) | result = मलेशियाने ८ गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513831.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = हरदीप जडेजा (सिंगापूर) आणि सेंथिल कुमार (सिंगापूर) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १३ डिसेंबर २०२५ | time = ०९:०० | team1 = {{cr-rt|THA}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = १५३/७ (२० षटके) | runs1 = चालोएमवोंग चॅटफैसान ३२ (१४ चेंडू) | wickets1 = केप्लर लुकीस ४/२० (४ षटके) | score2 = १५६/९ (१९.४ षटके) | runs2 = [[डॅनियेल स्मिथ]] ४१ (१५ चेंडू) | wickets2 = नोप्फोन सेनामोंत्री ४/१९ (४ षटके) | result = फिलिपिन्सने १ गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513832.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) आणि आनंद नटराजन (सिंगापूर) | toss = फिलिपिन्सने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १३ डिसेंबर २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{cr-rt|SIN}} | team2 = {{cr|MAS}} | score1 = ११० (१९.३ षटके) | runs1 = राऊल शर्मा २४ (२३ चेंडू) | wickets1 = [[पवनदीप सिंग]] ३/१७ (४ षटके) | score2 = १११/४ (११.४ षटके) | runs2 = [[विरेनदीप सिंग]] ६५[[नाबाद|*]] (४० चेंडू) | wickets2 = दक्ष त्यागी २/३६ (३ षटके) | result = मलेशियाने ६ गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513833.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = समद अकबर (थायलंड) आणि अश्वनी कुमार राणा (थायलंड) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://wrs.gmsmate.com/seagames2025/schedule-results?date=&disciplineId=fde538ba-dfba-4043-8744-85a8f3cfd35c २०२५ आग्नेय आशियाई खेळांच्या अधिकृत संकेतस्थळावरील क्रिकेटचे निकाल] * [https://www.espn.com/cricket/scores/series/17983/season/2025/sea-games-mens-twenty20-cricket-competition ईएसपीएन क्रिकइन्फोवरील पुरुष टी२० स्पर्धेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:थायलंडमधील क्रिकेट]] lnloiitmhb1nka5zd0ajrrrx22f9y88 0 382646 2701091 2026-08-11T17:57:33Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2701091 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[टोकेलाउ]] ccwepig67ymuqg9i3bofoxx9a11w3ng 0 382647 2701093 2026-08-11T17:59:51Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2701093 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[यूटीसी+१२:००]] 2bnahl4yh584qtx95xe275vcjwlpp08 0 382648 2701095 2026-08-11T18:02:12Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2701095 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[यूटीसी+१३:००]] fy75dff74fjqktkzxudiorwkz0dnk7u 3 382649 2701096 2026-08-11T18:05:21Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2701096 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=विनायक पवार}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २३:३५, ११ ऑगस्ट २०२६ (IST) 848sdaya8gidk4ylmmt0tpeqxwagk8m 0 382650 2701103 2026-08-11T18:17:55Z TheonlyPuneriintown 157039 "[[:en:Special:Redirect/revision/1366267960|Charles X of France]]" पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले 2701103 wikitext text/x-wiki  {{Infobox royalty|name=शार्ल दहावे|succession=[[फ्रांसच्या राज्यकर्त्यांची यादी|फ्रान्सचे राजा]]|more_text=([[Style of the French sovereign|more...]])|image=Carlos X de Francia (François Gérard).jpg|caption=''[[राजा शार्ल दहाव्यांचे राज्याभिषेक-प्रतिचित्र.]]'' (1825)|alt=राजा शार्ल ६७ वर्षांचे असताना काढलेले चित्र|reign=१६ सप्टेंबर १८२४ – {{Nowrap|२ ऑगस्ट १८३०}}|coronation=२९ मे १८२५<br/>[[रेंस कॅथेड्रल]]|cor_type=[[Coronation of Charles X of France|Coronation]]|predecessor=[[अठरावा लुई|फ्रान्सचा अठरावा लुई]]|successor=[[पहिला लुई फिलिप]]<br/>(फ्रेंचचा राजा म्हणून)|succession1=[[विधीवादी (फ्रान्सची राजेशाही)|फ्रेंच राजगदीचा विधीवादी दावेदार]]|reign1=२ ऑगस्ट १८३० – ६ नोव्हेंबर १८३६|reign_type1=Pretence|successor1=[[लुई आंत्वान, आंगूलेमचा ड्यूक]]|birth_name=शार्ल फिलिप, आर्त्वाचा काउंट|birth_date={{Birth date|1757|10|09|df=y}}|birth_place=[[व्हर्सायचा राजवाडा]], फ्रान्स|death_date={{Death date and age|1836|11|06|1757|10|09|df=y}}|death_place=[[गोरित्स्या|गोर्त्स]], ऑस्ट्रियन साम्राज्य|burial_place=[[कोस्तान्येवित्सा मठ]], स्लोव्हेनिया|spouse={{Marriage|[[सावेची युवराणी मारी तेरेज|सावेची मारी तेरेज]]|1773|1805|end=died}}|issue={{Plainlist| *[[लुई आंत्वान, आंगूलेमचा ड्यूक]] *[[फ्रान्सची सोफी (१७७६-१७८३)|आर्त्वाची सोफी]] *[[शार्ल फेर्दिनांद, बेरीचा ड्यूक]] *आंगूलेमची मारी तेरेज}}|issue_link=#Marriage and issue|house=[[बूर्बों राजघराणा|बूर्बों]]|father=[[लुई, फ्रान्सचा दोफें (१७२९–१७६५)|लुई, फ्रान्सचा दोफें]]|mother=[[जाक्सनची मारी जोसेफे, फ्रान्सची दोफीन|जाक्सनची मारी जोसेफे]]|signature=Signature of Charles X of France.svg|religion=[[फ्रान्समधील कॅथलिक चर्च|कॅथलिक]]}} '''दहावा शार्ल''' (शार्ल फिलिप; ९ ऑक्टोबर १७५७ – ६ नोव्हेंबर १८३६) हा १६ सप्टेंबर १८२४ ते २ ऑगस्ट १८३० पर्यंत [[फ्रांसच्या राज्यकर्त्यांची यादी|फ्रान्सचा राजा]] होता. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/shorthistoryoffr017819mbp|title=A Short History of France|last=Parmele|first=Mary Platt|date=1908|publisher=Scribner|page=[https://archive.org/details/shorthistoryoffr017819mbp/page/n250 221]}}</ref> राज्याभिषेक न झालेल्या सतराव्या [[फ्रांसचा सतरावा लुई|लुईचा]] काका आणि माजी राज्यकर्ते राजे [[फ्रान्सचा सोळावा लुई|सोळावा लुई]] व [[फ्रान्सचा अठरावा लुई|अठरावा लुई यांचा]] धाकटा भाऊ असलेल्या त्याने, वनवासात असलेल्या अठराव्या लुईला पाठिंबा दिला. १८१४ मध्ये बूर्बों राजघराण्याच्या पुनर्संस्थापनेनंतर, शार्ल ( [[गृहीत वारस]] म्हणून) [[अति-राजनिष्ठ|अति-राजनिष्ठांचा]] नेता बनला. हा गट फ्रेंच दरबारातील एक कट्टर राजेशाहीवादी गट होता, जो [[दैवी हक्काने]] मिळणाऱ्या [[संपूर्ण राजेशाही|संपूर्ण राजेशाहीचे]] समर्थन करत होता आणि [[संवैधानिक राजेशाही]], [[प्रजासत्ताकवाद]], उदारमतवाद्यांना दिल्या जाणाऱ्या कोणत्याही सवलती आणि [[१८१४ ची सनद|१८१४ च्या सनदेद्वारे]] प्रदान केलेल्या नागरी स्वातंत्र्याच्या हमींना विरोध करत असे. १८२० मध्ये आपला मुलगा शार्ल फेर्दीनांद, बेरीचा ड्यूक याच्या हत्येनंतर शार्लने फ्रेंच दरबारात प्रभाव मिळवला आणि १८२४ मध्ये तो आपला भाऊ अठरावा लुईचा उत्तराधिकारी झाला. १८२५ मध्ये [[फ्रान्सच्या दहाव्या शार्लचा राज्याभिषेक|त्याच्या राज्याभिषेकावेळी]], त्याने [[शाही स्पर्श|शाही स्पर्शाची]] प्रथा पुनरुज्जीवित करण्याचा प्रयत्न केला. त्याच्या कारकिर्दीत नियुक्त केलेल्या सरकारांनी [[फ्रान्समधील सामंतशाहीचे निर्मूलन|सामंतशाहीच्या निर्मूलनासाठी]] पूर्वीच्या जमीनदारांना [[कर्जरोखे|कर्जरोखेधारकांच्या]] (म्हणजेच, मध्यमवर्गीय फ्रेंच नागरिकांच्या) खर्चावर नुकसान भरपाई दिली, [[कॅथलिक चर्च|कॅथलिक चर्चची]] शक्ती वाढवली आणि [[धर्मद्रोह|धर्मद्रोहासाठी]] मृत्युदंडाची शिक्षा पुन्हा लागू केली, ज्यामुळे उदारमतवादी-बहुमत असलेल्या [[प्रतिनिधी सभागृह (फ्रान्स)|प्रतिनिधी सभागृहाशी]] संघर्ष निर्माण झाला. शार्लने आपल्या नागरिकांचे लक्ष देशांतर्गत अडचणींपासून विचलित करण्यासाठी अल्जेरियाच्या फ्रेंच विजयाला सहमत दिली आणि नाकेबंदी उठवण्याच्या व [[हैती|हैतीच्या]] स्वातंत्र्याला मान्यता देण्याच्या बदल्यात हैतीला मोठी नुकसानभरपाई देण्यास भाग पाडले. त्याने शेवटी युवराज जुल द पोलिन्याक यांच्या पंतप्रधानपदी एक पुराणमतवादी सरकार नियुक्त केले, जे १८३० च्या फ्रेंच विधानसभेच्या निवडणुकीत पराभूत झाले. त्यांनी [[जुलै अध्यादेश|जुलैतील अध्यादेशांद्वारे]] प्रतिनिधी सभागृह बरखास्त केले, मताधिकार मर्यादित केला आणि [[परिनिरीक्षण|वृत्तपत्र परिनिरीक्षण]] पुन्हा लागू केली. एका आठवड्याच्या आत, पॅरिसमध्ये शहरी दंगली उसळल्या, ज्यामुळे १८३० ची [[फ्रान्सची दुसरी क्रांती|जुलै क्रांती]] झाली, आणि परिणामी त्याला पदत्याग करावा लागला व [[फ्रान्सचा पहिला लुई फिलिप|पहिला लुई फिलिप]] फ्रान्सचा राजा म्हणून निवडला गेला. तो [[बूर्बों राजघराणा|बूर्बों राजघराण्याच्या]] वरिष्ठ शाखेतील शेवटचा फ्रेंच शासक होता. पुन्हा एकदा वनवासात पाठवल्यावर, शार्लचा १८३६ मध्ये [[गोरित्स्या]] येथे मृत्यू झाला, जो तेव्हा [[ऑस्ट्रियन साम्राज्य|ऑस्ट्रियन साम्राज्याचा]] भाग होता. == बालपण == [[चित्र:READ_-_Charles-Philippe_de_Bourbon,_comte_d'Artois_(1757-1836).jpg|डावे|इवलेसे| कॅथरीन रीड यांनी काढलेले शार्ल-फिलिपचे व्यक्तिचित्र, १७६४]] फ्रान्सचा शार्ल फिलिपचा जन्म १७५७ मध्ये [[व्हर्सायचा राजवाडा|व्हर्सायच्या राजवाड्यात]] झाला. तो [[फ्रान्सचा दोफें|दोफें]] लुई आणि त्याची बायको, दोफीन मारी जोसेफेचा सर्वात लहान मुलगा होता. शार्लला त्याचे आजोबा, तत्कालीन राजा [[फ्रान्सचा पंधरावा लुई|पंधरावा लुई]] यांनी जन्मतःच [[आर्त्वाचा काउंट]] ही पदवी दिली होती. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2020)">संदर्भ हवा</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> कुटुंबातील सर्वात लहान पुरुष असल्याने, शार्ल कधी राजा होईल असे वाटत नव्हते. त्याचा थोरला भाऊ, [[बूर्गान्याचा ड्यूक लुई]], १७६१ मध्ये अनपेक्षितपणे वारला, ज्यामुळे शार्लवारसा हक्काच्या रांगेत एक पातळी वर सरकला. त्याचे बालपण फ्रान्सच्या मुलांच्या शिक्षिका, मादाम द मार्सां यांनी वाढवले.  १७६५ मध्ये त्याचे वडिल वारल्यानंतर, शार्लचा सर्वात मोठा हयात असलेला भाऊ, [[फ्रान्सचा सोळावा लुई|लुई ओगिस्त]], नवीन दोफें (फ्रेंच सिंहासनाचा वारस) बनला. त्या दोघांची आई मारी जोसेफे, जी आपल्या नवऱ्याच्या मृत्यूच्या धक्क्यातून कधीच सावरली नाही, मार्च १७६७ मध्ये [[क्षय रोग|क्षय रोगामुळे]] मरण पावली. <ref>[[Évelyne Lever]], ''Louis XVI'', Librairie Arthème Fayard, Paris (1985), p. 43. </ref> यामुळे शार्ल वयाच्या नवव्या वर्षी, त्याचे भावंडं लुई ओगिस्त, [[फ्रान्सचा अठरावा लुई|लुई स्तानिस्लास, प्रोव्हांसचा काउंट]], [[फ्रान्सची क्लोतील्द|मारी क्लोतील्द]] आणि [[फ्रान्सची एलिजाबेत|एलिजाबेत]] यांच्यासह अनाथ झाला. पंधरावा लुई २७ एप्रिल १७७४ रोजी आजारी पडला आणि १० मे रोजी वयाच्या ६४व्या वर्षी [[देवी (रोग)|देवीच्या आजाराने]] मरण पावला <ref name="antonia20">Antonia Fraser, ''Marie Antoinette: the Journey'', pp. 113–116.</ref> त्याचा नातू लुई-ओगिस्त हा त्याच्यानंतर फ्रान्सचा सोळावा राजा लुई म्हणून राजगादीवर बसला. <ref>[[Charles Porset]], Hiram sans-culotte? Franc-maçonnerie, lumières et révolution: trente ans d'études et de recherches, Paris: Honoré Champion, 1998, p. 207.</ref> == लग्न आणि खाजगी जीवन == [[चित्र:Comte_d'Artois,_later_Charles_X_of_France,_by_Henri_Pierre_Danloux.jpg|इवलेसे| १७९८ मधील आर्त्वाचा काउंट म्हणून शार्ल, हेन्री-प्येर दान्लू यांनी काढलेले चित्र]] नोव्हेंबर १७७३ मध्ये, शार्लने सावेच्या मारी तेरेसाशी लग्न केले. १७७५ मध्ये, मारी तेरेसाने लुई आंत्वान नावाच्या मुलाला जन्म दिला, ज्याला सोळाव्या लुईने आंगूलेमचा ड्यूक बनवले. लुई-आंत्वान हा बूर्बों राजघराण्याच्या पुढच्या पिढीतील पहिला होता, कारण राजा आणि प्रोव्हांसच्या काउन्टला अद्याप कोणतेही मूल झाले नव्हते, ज्यामुळे पॅरिसमधील पत्रकार सोळाव्या लुईच्या कथित नपुंसकतेची खिल्ली उडवली. <ref>Fraser, pp. 137–139.</ref> तीन वर्षांनंतर, १७७८ मध्ये, शार्लचा दुसरा मुलगा, शार्ल फेर्दीनांद, जन्मला आणि त्याला बेरीचा ड्यूक ही पदवी दिली. <ref>Fraser, p. 189.</ref> == संकट आणि फ्रेंच क्रांती == शार्लची राजकीय जागृती १७८६ मध्ये राजेशाहीच्या पहिल्या मोठ्या संकटापासून सुरू झाली, जेव्हा हे स्पष्ट झाले की पूर्वीच्या लष्करी मोहिमांमुळे (खास करून [[सप्त-वार्षिक युद्ध]] आणि [[अमेरिकन क्रांती]] ) राज्य दिवाळखोर झाले होते आणि टिकून राहण्यास आर्थिक सुधारणांची गरज होती. शार्लने उमराव वर्गाचे आर्थिक विशेषाधिकार काढून टाकण्याला पाठिंबा दिला, पण [[कॅथलिक चर्च]] किंवा उमराव वर्गाला मिळणाऱ्या सामाजिक विशेषाधिकारांमध्ये कोणतीही कपात करण्याबद्दल त्याचा विरोध होता. ते असे मानत होते की राजेशाही उलथवून न टाकता फ्रान्सच्या आर्थिक व्यवस्थेत सुधारणा केली पाहिजे. त्यांच्याच शब्दांत, "दुरुस्तीची वेळ होती, पाडण्याची नाही." <ref>{{स्रोत बातमी|last=Willsher|first=Kim|url=https://www.theguardian.com/world/2016/sep/27/france-calls-for-remains-of-king-charles-x-to-be-returned-from-slovenia|title=France calls for remains of King Charles X to be returned from Slovenia|date=27 September 2016|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077|access-date=7 August 2023}}</ref> सोळाव्या लुईने शेवटी, १५० वर्षांहून अधिक काळ न भरलेल्या [[१७८९ चा सामन्य-वर्ग|सामान्य-वर्गाची]] बैठक मे १७८९ मध्ये आर्थिक सुधारणांना मान्यता देण्यास बोलावली गेली. त्याची बहीण एलिजाबेतसोबत, शार्ल कुटुंबातील सर्वात पुराणमतवादी होता <ref>Fraser, p. 326.</ref> आणि त्याने तिसऱ्या वर्गाच्या ( जनसाधारणचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या) मतदानाचा अधिकार वाढवण्याच्या मागण्यांना विरोध केला. यामुळे त्याच्या भावाने त्याच्यावर टीका केली आणि "plus royaliste que le roi" ("राजापेक्षा जास्त राजेशाहीवादी") असल्याचा आरोप केला. जून १७८९ मध्ये, तिसऱ्या वर्गाच्या प्रतिनिधींनी फ्रान्सला नवीन संविधान देण्याच्या उद्देशाने स्वतःला [[राष्ट्रीय सभा (फ्रान्सची क्रांती)|राष्ट्रीय सभा]] घोषित केले. <ref>Fraser, pp. 274–278.</ref> [[लुई ओगिस्त ले तोनेलिये द ब्रतोय|बॅरन द ब्रतोय]] यांच्या सहकार्याने, शार्लने उदारमतवादी अर्थमंत्री [[जाक नेकेर]] यांना पदच्युत करण्यासाठी राजकीय आघाड्या जुळवून आणल्या होत्या. जेव्हा शार्लने मूळ योजनेपेक्षा खूपच आधी, ११ जुलै रोजी ब्रतोयला माहीत नसाताना नेकेरला पदावरून दूर करण्याचा प्रयत्न केला, तेव्हा या योजना उलटल्या. ब्रेतोयसोबतच्या त्याच्या राजकीय युतीचा ऱ्हास सुरू झाला, जो शेवटी परस्पर द्वेषापर्यंत बिघडले. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2020)">संदर्भ आवश्यक</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> नेकर यांच्या बडतर्फीमुळे १४ जुलै रोजी [[बास्तीयवर हल्ला]] झाला. सोळावा लुई आणि मारी आंत्वानेच्या संमतीने, शार्ल आणि त्याचे कुटुंब इतर अनेक दरबाऱ्यांसह तीन दिवसांनंतर, १७ जुलै रोजी फ्रान्स सोडून गेले. यामध्ये राणीची आवडती, पोलिन्याकची डचेससुद्धा होती. <ref>Fraser, p. 338.</ref> त्याच्या पलायनाचे ऐतिहासिक कारण म्हणजे त्याच्या स्वतःच्या सुरक्षेची वैयक्तिक भीती होती. परंतु, अलिकडच्या संशोधनातून असे दिसून येते की, राजाने आपल्या भावाच्या जाण्याला आधीच मंजुरी दिली होती, कारण लुईला स्वतःला [[व्हर्सायचा राजवाडा|व्हर्सायहून]] पॅरिसला हलवल्यानंतर, राजेशाहीचा प्रवक्ता म्हणून काम करण्यासाठी एक जवळचा नातेवाईक मोकळा राहील, हे सुनिश्चित करण्याचा तो एक मार्ग होता. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Fall of the French Monarchy|last=Price|first=Monro|date=2003|isbn=978-0-3304-8827-3|pages=93–94}}</ref> == वनवासातील आयुष्य == [[चित्र:Blue_Plaque_Charles_X_of_France.jpg|इवलेसे| लंडन, [[मेफेर]] येथील ७२ साउथ ऑडली रस्त्यावर एक पाटी, जे १८०५ ते १८१४ दरम्यान त्याचे घर होते.]] शार्ल आणि त्याच्या कुटुंबाने त्याच्या बायकोच्या मूळ गावी, [[सावे (प्रांत)|सावेमध्ये]] आश्रय घेण्याचा निर्णय घेतला, <ref>Fraser, p. 340.</ref> जिथे [[कॉंदेचे युवराज|कॉंदे]] कुटुंबातील काही जण त्यांना येऊन मिळाले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Marie Thérèse: Child of Terror|last=Nagel|first=Susan|date=18 March 2008|publisher=Bloomsbury Publishing USA|isbn=978-1-5969-1057-7|page=65|oclc=177826440|ol=12443706M}}</ref> दरम्यान, पॅरिसमध्ये, सोळावा लुई राष्ट्रीय सभेसोबत संघर्ष करत होता, जी मूलगामी सुधारणांसाठी वचनबद्ध होती आणि तिने [[फ्रान्सचे १७९१ चे संविधान|१७९१ चे संविधान]] लागू केले होते. मार्च १७९१ मध्ये, विधानसभेने एक राजप्रतिनिधी विधेयक देखील मंजूर केले, ज्यात राजाच्या अकाली मृत्यूच्या प्रसंगासाठी तरतूद होती. जोपर्यंत त्याचा वारस [[फ्रांसचा सतरावा लुई|लुई-शार्ल]] अल्पवयीन होता, तोपर्यंत [[फ्रान्सचा अठरावा लुई|प्रोव्हांसचा काउंट]], ओर्लेआन्सचा ड्यूक किंवा, या दोघांपैकी कोणीही उपलब्ध नसल्यास, निवडणुकीद्वारे निवडलेली व्यक्ती राजप्रतिनिधी बनायला हवी होती, आणि असे करताना शार्लचे अधिकार पूर्णपणे डावलले जात होते, जो राजघराण्याच्या वंशपरंपरेत प्रोव्हांसचा काउंट आणि ओर्लेआन्सचा ड्यूक यांच्यामध्ये होता. <ref>Fraser, p. 383.</ref> त्याकाळी शार्लने [[तोरिनो]] (इटलीमध्ये) सोडले आणि तो जर्मनीतील [[ट्रीयर]] येथे गेला, जिथे त्याचे काका, जाक्सनचे क्लेमां वेंसेस्लास, हे तत्कालीन [[युवराज-मतदार|आर्चबिशप-मतदार]] होते. शार्लने फ्रान्सवर प्रति-क्रांतिकारी आक्रमणाची तयारी केली होती, पण [[मेरी आँत्वानेत|मेरी आंत्वानेतच्या]] एका पत्रामुळे ते आक्रमण पुढे ढकलले. त्यानंतर [[फ्रांसच्या राज्यकर्त्यांची यादी|राजघराणे]] पॅरिसमधून निसटले आणि [[मोंमेदी]] येथे [[फ्रान्स्वा क्लोद अमूर, बुयेचा मार्की]] यांच्या नेतृत्वाखालील नियमित सैन्याच्या तुकडीत सामील झाले. <ref>Price, p. 170</ref> [[वारेन-आन-आर्गों|वारेन]] येथे [[वारेनला पलायन|पळून जाण्याचा प्रयत्न]] थांबवल्यानंतर, शार्ल [[कोब्लेन्झ|कोब्लेन्झकडे]] गेला, जिथे त्याने, नुकताच पळून आलेल्या प्रोव्हांसच्या काऊंटने आणि काँदेच्या राजकुमारांनी मिळून फ्रान्सवर आक्रमण करण्याचा आपला इरादा जाहीर केला. प्रोव्हांसचा काउंट मदतीसाठी विविध युरोपीय सम्राटांना निरोप पाठवत होता, तर शार्लने ट्रीयरच्या मतदारप्रांतामध्ये एक निर्वासित दरबार स्थापन केला. २५ ऑगस्ट रोजी, पवित्र रोमन साम्राज्य आणि [[प्रशिया|प्रशियाच्या]] शासकांनी पिल्नित्स घोषणापत्र जारी केले, ज्यामध्ये इतर युरोपीय देशांना फ्रान्समध्ये हस्तक्षेप करण्याचे आवाहन केले होते. <ref>Nagel, p. 113.</ref> १ जानेवारी १७९२ रोजी, राष्ट्रीय सभेने सर्व स्थलांतरितांना देशद्रोही घोषित केले, त्यांचे हक्क रद्द केले आणि त्यांच्या जमिनी जप्त केल्या. <ref>Nagel, p. 118.</ref> या उपाययोजनेनंतर राजेशाहीचे निलंबन केले आणि शेवटी सप्टेंबर १७९२ मध्ये ती [[राजेशाहीचे निर्मूलन|संपुष्टात]] आणण्यात आली. राजघराण्याला तुरुंगात टाकले आणि माजी राजा व माजी राणी यांना शेवटी १७९३ मध्ये फाशी दिली गेली. <ref>Fraser, pp. 399, 440, 456; Nagel, p. 143.</ref> तरुण माजी दोफें, वयाच्या दहाव्या वर्षी, १७९५ मध्ये तुरुंगात असताना आजारपण आणि तीव्र दुर्लक्षामुळे मरण पावला. <ref>Nagel, p. 152-153.</ref> १७९२ मध्ये जेव्हा [[फ्रेंच क्रांतीची युद्धे]] सुरू झाली, तेव्हा शार्ल ब्रिटनला पळून गेला, जिथे राजा [[युनायटेड किंग्डमचा तिसरा जॉर्ज|तिसऱ्या जॉर्जने]] त्याला भरघोस भत्ता दिला. शार्ल त्याची प्रेयसी [[लुईस द पोलास्त्रों]] हिच्यासोबत [[एडिनबरा]] आणि लंडनमध्ये राहत होता. <ref>Nagel, p. 207.</ref> जून १७९५ मध्ये आपल्या पुतण्याच्या मृत्यूनंतर अठरावा लुई, त्याचा मोठा भाऊ, [[व्हेरोना]] आणि नंतर [[येल्गाव्हा|मिटाऊ]] येथील [[येलगाव्हा राजवाडा|येलगाव्हा राजवाड्यात]] स्थलांतरित झाला, जिथे १० जून १७९९ रोजी शार्लचा मुलगा लुई आँत्वान याने सोळाव्या लुईच्या एकमेव जिवंत मुली, मारी तेरेस हिच्याशी लग्न केले. १८०२ मध्ये, शार्लने आपल्या भावाला काही हजार पाउंड देऊन मदत केली. १८०७ मध्ये, अठरावा लुई ब्रिटनमध्ये स्थलांतरित झाला. <ref>Nagel, pp. 210, 222, 233–235.</ref> == बूर्बों पुनर्स्थापना == [[चित्र:Pauline_Auzou_-_The_Return_of_Charles.jpg|इवलेसे| [[पोलीन ओझू]] यांनी काढलेले''दहाव्या शार्लचे पुनरागमन'']] जानेवारी १८१४ मध्ये, शार्ल [[दक्षिण फ्रान्स|दक्षिण फ्रान्समधील]] [[सहाव्या संघाचे युद्ध|आघाडीच्या सैन्यात]] सामील होण्यासाठी गुप्तपणे लंडनमधील आपले घर सोडून गेला. तोपर्यंत चाकाच्या खुर्ची अवलंबून असलेल्या अठराव्या लुईने, शार्लला [[लेफ्टनंट जनरल (फ्रान्स)|फ्रान्सच्या राज्याचा लेफ्टनंट जनरल]] म्हणून नियुक्त करणारे सनदपत्र दिले. ३१ मार्च रोजी दोस्त राष्ट्रांनी पॅरिस ताब्यात घेतले. एका आठवड्यानंतर [[नेपोलियन बोनापार्ट|नेपोलियनने]] पदत्याग केला. [[फ्रान्सची सेनेट|सेनेटने]] बूर्बों राजेशाहीच्या पुनर्संस्थापनेची घोषणा केली आणि अठराव्या लुईला फ्रान्सचा राजा म्हणून घोषित केले. शार्ल (आता संभाव्य वारस) १२ एप्रिल रोजी राजधानीत आले <ref>Nagel, p. 153.</ref> आणि अठरावा लुई ब्रिटनहून येईपर्यंत त्यांनी राज्याचे लेफ्टनंट-जनरल म्हणून काम पाहिले. राजप्रतिनिधी म्हणून आपल्या अल्प कार्यकाळात, शार्लने अठराव्या लुईला कोणतीही कल्पना न देता एक [[अति-राजनिष्ठ]] [[गुप्त पोलीस|गुप्त पोलीस दल]] तयार केले, जे थेट त्यालाच अहवाल देत होते. ते पाच वर्षांहून अधिक काळ चालले. <ref>Price, pp. 11–12.</ref> पॅरिसवासीयांनी अठराव्या लुईचे मोठ्या उत्साहात स्वागत केले आणि त्याने [[त्विलरी राजवाडा]] ताब्यात घेतला. <ref name="Nagel253">Nagel, pp. 253–254.</ref> आर्त्वाचा काउंट ''पाव्हियों द मार्स'' मध्ये राहत होता आणि आंगूलेमचा ड्यूक ''[[पाव्हियों द फ्लॉर]]'' मध्ये राहत होता, जिथून [[सेन नदी|सेन]] नदी दिसत होती. <ref>Price, p. 50.</ref> राजवाड्यात पोहोचल्यावर आंगूलेमची डचेस बेशुद्ध पडली, कारण त्यामुळे त्यांना तीच्या कुटुंबाच्या तेथील कैदेच्या, तसेच [[१० ऑगस्ट १७९२ चा उठाव|१० ऑगस्ट १७९२]] रोजी राजवाड्यावर झालेल्या हल्ल्याच्या आणि स्विस रक्षकांच्या हत्याकांडाच्या भयंकर आठवणी ताज्या झाल्या. <ref name="Nagel253" /> कब्जा करणाऱ्या दोस्त राष्ट्रांच्या सैन्याच्या सल्ल्यानुसार, अठराव्या लुईने एक [[सांविधानिक उदारमतवाद|उदारमतवादी संविधान]], [[१८१४ चे सनद]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.britannica.com/biography/Charles-X|title=Charles X|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=24 February 2019}}</ref> लागू केले, ज्यामध्ये [[द्विसदनी कायदेमंडळ|द्विसदनी]] कायदेमंडळ, ९०,००० लोकांचे मतदारसंघ आणि [[धर्म स्वातंत्र्य|धर्म स्वातंत्र्याची]] तरतूद होती. <ref>Price, pp. 52–54.</ref> [[शंभर दिवस|शंभर दिवसांनंतर]], १८१५ मध्ये नेपोलियनच्या सत्तेवर झालेल्या संक्षिप्त पुनरागमनानंतर, <ref>Price, pp. 72, 80–83.</ref> [[दुसरी श्वेत दहशत|श्वेत दहशतीचा]] मुख्य भर अशा नागरी प्रशासनाच्या शुद्धीकरणावर होता जे जवळजवळ पूर्णपणे बूर्बों राजेशाहीच्या विरोधात गेले होते. सुमारे ७०,००० अधिकाऱ्यांना त्यांच्या पदावरून बडतर्फ केले. [[वॉटर्लूची लढाई|वॉटर्लूच्या लढाईनंतर]] [[ग्रान्द आर्मे|नेपोलियनच्या सैन्याचे]] अवशेष बरखास्त केले आणि त्याच्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांना बडतर्फ केले. मार्शल [[मिशेल ने|ने]] देशद्रोहासाठी फाशी दिली आणि मार्शल [[गीयोम ब्रुन|ब्रुनची]] जमावाने हत्या केली. <ref>Price, p. 84.</ref> नेपोलियनला पाठिंबा देणाऱ्या सु. ६,००० व्यक्तींवर खटला चालवला. दक्षिण फ्रान्समध्ये सु. ३०० जमावबळीच्या घटना घडल्या, खास करून [[मार्सेल|मार्सेलमध्ये]], जिथे इजिप्तला परतण्याच्या तयारीत असलेल्या नेपोलियनच्या अनेक [[मामलुक सैनिक|मामलुक सैनिकांची]] त्यांच्या छावणीत कत्तल केली. == राजाचा भाऊ आणि संभाव्य वारस == [[चित्र:Lejeune_LF_Charles_X_1825_(cropped).jpg|इवलेसे| ''[[राज्याभिषेकानंतर शार्ल दहाव्यांचा पॅरिसमध्ये प्रवेश]]'' ( [[लुई-फ्रान्स्वा लेजन]], १८२५)]] जरी राजाने उदारमतवादी सनद ठेवली, शार्लने संसदेतील अति-राजनिष्ठ सदस्यांना, जसे की [[जुल द पोलिन्याक]], लेखक [[फ्रान्स्वा-रेने द शातोब्रियां]] आणि [[जोसेफ विलेल]] यांना आश्रय दिला. <ref>Price, pp. 91–92.</ref> अनेक वेळी, शार्लने आपल्या भावाच्या उदारमतवादी मंत्र्यांबद्दल नाराजी व्यक्त केली आणि अठराव्या लुईने त्यांना बरखास्त न केल्यास देश सोडून जाण्याची धमकी दिली. <ref>Price, pp. 94–95.</ref> दुसरीकडे, लुईला अशी भीती होती की त्याच्या भावाच्या आणि संभाव्य वारसाच्या [[अति-राजनिष्ठ]] प्रवृत्तींमुळे कुटुंबाला पुन्हा एकदा वनवासात जावे लागेल (आणि शेवटी तसेच घडले). १४ फेब्रुवारी १८२० रोजी, शार्लचा धाकटा मुलगा, [[शार्ल फेर्दीनांद, बेरीचा ड्यूक|बेरीचा ड्यूक]], याची [[पॅरिसचा राष्ट्रीय ऑपेरा|पॅरिस ऑपेरा]] येथे [[बेरीच्या ड्यूकची हत्या|हत्या करण्यात आली]] . <ref name="eoc">{{स्रोत पुस्तक|title=Europe 1789 to 1914: encyclopedia of the age of industry and empire|last=Merriman|first=John M.|last2=Winter|first2=J. M.|date=2006|publisher=Charles Scribner's Sons|isbn=978-0-6843-1496-9|location=Detroit, Mich.|oclc=76769541}}</ref> <ref name="perilouscrown">{{स्रोत पुस्तक|title=The Perilous Crown: France between Revolutions|last=Price|first=Munro|publisher=Macmillan|pages=185–187|author-link=Munro Price}}</ref> या नुकसानीमुळे केवळ कुटुंबावर दुःखाचा डोंगर कोसळला नाही, तर राज्याधिकारही धोक्यात आला, कारण शार्लचा मोठा मुलगा, [[लुई आंत्वान, आंगूलेमचा ड्यूक|आंगूलेमचा ड्यूक]], निःसंतान होता. बूर्बोंच्या मुख्य वंशात पुरुष वारसांच्या अभावामुळे सिंहासन [[फ्रान्सचा पहिला लुई फिलिप|ओर्लेआन्सचा ड्यूक]] आणि त्याच्या वारसांकडे जाण्याची शक्यता निर्माण झाली, ज्यामुळे पुराणमतवादी अतिरेकी भयभीत झाले. संसदेत [[सालिक कायदा]] रद्द करण्यावर चर्चा झाली, ज्या कायद्याने स्त्रियांना उत्तराधिकारातून वगळले होते आणि जो दीर्घकाळ अभेद्य मानला जात होता. तथापि, बेरीच्या ड्यूकची विधवा, [[बूर्बों-दोन सिचिल्यांची कारोलिना, बेरीची डचेस|नापोली व सिचिल्याची कारोलिन]], गर्भवती असल्याचे कळण्यात आले आणि २९ सप्टेंबर १८२० रोजी तिने [[हेन्री, शांबॉरचा काउंट|हेन्री, बोर्दूचा ड्यूक]] या मुलाला जन्म दिला. <ref>Price, p. 109.</ref> त्याचा जन्म 'दैवी देणगी' म्हणून गौरवला आणि फ्रान्सच्या लोकांनी त्याच्या जन्माच्या उत्सवासाठी [[शॅतो द शांबॉर]] खरेदी केले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=_cmS0pYFfPsC|title=Rough Guide to the Loire|last=McConnachie|first=James|date=2004|publisher=Rough Guides|isbn=978-1-8435-3257-6|location=London|pages=144}}</ref> == राज्य == === अधिरोहण आणि राज्याभिषेक === [[चित्र:Coronation_of_Charles_X_of_France_by_François_Gérard,_circa_1827.jpg|डावे|इवलेसे|400x400अंश| [[फ्रान्स्वा पास्काल सिमों जेरार|फ्रान्स्वा जेरार]] यांनी काढलेले ''[[फ्रान्सच्या दहाव्या शार्लचा राज्याभिषेक|दहाव्या शार्लचा राज्याभिषेक]]'' .]] शार्लचा भाऊ अठराव्या लुईची प्रकृती १८२४ च्या सुरुवातीपासून खालावत होती. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Louis XVIII|last=Lever|first=Évelyne|date=1988|publisher=Librairie Arthème Fayard|location=Paris|page=553|language=fr}}</ref> त्यांच्या पायांना आणि पाठीच्या कण्याला [[कोथ|कोरडा आणि ओला कोथ]] झाल्यामुळे, त्याच वर्षी १६ सप्टेंबर रोजी, जवळपास ६९ वर्षांच्या वयात राजाचे निधन झाले. शार्ल, जो आता ६६ वर्षांचा होता, फ्रान्सचा दहावा राजा शार्ल म्हणून त्याच्यानंतर राजगदीवर बसला <ref>Price, pp. 113–115.</ref> २९ मे १८२५ रोजी, राजा शार्लचा [[रेंस|रेंसच्या]] कॅथेड्रलमध्ये अभिषेक करण्यात आला, जे [[फ्रान्सच्या राज्यकर्त्याचा राज्याभिषेक|फ्रेंच राजांच्या राज्याभिषेकाचे]] पारंपरिक ठिकाण आहे; १७७५ पासून ते वापरात नव्हते, कारण अठराव्या लुईने वाद टाळण्यासाठी आणि त्याची प्रकृती खूपच नाजूक असल्यामुळे हा समारंभ टाळला होता. <ref name="Price119">Price, pp. 119–121.</ref> पॅरिसमधील [[नोत्र देम दे पॅरिस|नोत्र-देमच्या]] आदरणीय कॅथेड्रलमध्ये नेपोलियनने आपल्या [[फ्रान्सचे पहिले साम्राज्य|क्रांतिकारी साम्राज्याचा]] अभिषेक केला होता; पण आपल्या पूर्वजांच्या सिंहासनावर आरूढ होताना, शार्लने राजेशाहीच्या सुरुवातीच्या काळापासून फ्रान्सच्या राजांनी वापरलेल्या राज्याभिषेकाच्या जुन्या जागेचा पुन्हा वापर केला. <ref name="Redhead2012">{{स्रोत पुस्तक|title=The French Revolutions|last=Redhead|first=T. W.|date=January 2012|publisher=BoD – Books on Demand|isbn=978-3-8640-3428-2|page=[https://books.google.com/books?id=DIZjqeZFsloC&pg=RA2-PA176 176]}}</ref> तेथे झालेला शेवटचा राज्याभिषेक १७७५ मध्ये झालेला [[फ्रान्सच्या सोळाव्या लुईचा राज्याभिषेक|सोळाव्या लुईचा राज्याभिषेक]] होता. === फ्रान्सची दुसरी क्रांती === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{Main article|फ्रान्सची दुसरी क्रांती}} [[चित्र:CHARLES_X_IN_THE_ROLE_OF_THE_GREAT_NUTCRACKER.jpg|इवलेसे| २५ जुलैचा महान 'नटक्रॅकर'(अडकिट्टा, पश्चिमात्य संस्कृतीत एक पात्र). या व्यंगचित्रात, दहावा शार्ल 'सनद' असे लिहिलेला चेंडू दातांनी फोडण्याचा प्रयत्न करतो, पण त्याला तो फोडता येत नाही.]] २ मार्च १८३० रोजी सभागृहांचे अधिवेशन भरले, पण शार्लच्या उद्घाटनपर भाषणाला अनेक प्रतिनिधींकडून नकारात्मक प्रतिक्रिया मिळाल्या. काहींनी राजाच्या मंत्र्याला सभागृहांचा पाठिंबा मिळवणे आवश्यक करणारे विधेयक मांडले आणि १८ मार्च रोजी, २२१ प्रतिनिधींनी, ३० मतांच्या बहुमताने, बाजूने मतदान केले. तथापि, राजाने सार्वत्रिक निवडणुका घेण्याचा निर्णय आधीच घेतला होता आणि १९ मार्च रोजी सभागृह निलंबित करण्यात आले. <ref>Price, pp. 130–132.</ref> २३ जूनच्या निवडणुकीत सरकारला अनुकूल बहुमत मिळाले नाही. ६ जुलै रोजी, राजा आणि त्याच्या मंत्र्यांनी, सनदेच्या कलम १४ मध्ये आणीबाणीच्या परिस्थितीत दिलेल्या तरतुदीनुसार, संविधान निलंबित केले. २५ जुलै रोजी, [[सें-क्लू]] येथील [[शॅतो द सें-क्लू|राजवाड्यात]], शार्लने चार [[जुलै अध्यादेश|अध्यादेश]] जारी केले ज्याद्वारे [[परिनिरीक्षण|वृत्तपत्र्यांवर परिनिरीक्षण लादण्यात आली]], नव्याने निवडलेले सभागृह बरखास्त करण्यात आले, [[मतदान प्रणाली]] बदलण्यात आली आणि सप्टेंबरमध्ये नवीन प्रणालीनुसार निवडणुका जाहीर केल्या. <ref name="Price136">Price, pp. 136–138.</ref> <ref name=":0">{{Citation|title=The International Encyclopedia of Revolution and Protest}}</ref> त्या अध्यादेशांचा उद्देश जनतेचा असंतोष शमवणे हा होता, पण त्यांचा नेमका उलट परिणाम झाला. [[ॲडोल्फ तियेर|ॲदोल्फ तियेर]], [[अर्मां कारेल]] आणि इतरांनी जानेवारी १८३० मध्ये स्थापन केलेल्या ''[[ले नास्यॉनाल|नास्यॉनाल]]'' दैनिकाच्या मुख्यालयासमोर पत्रकार निषेधासाठी जमले. सोमवार, २६ जुलै रोजी, सरकारी वृत्तपत्र ''[[ले मॉनीतोर उनिवेर्सेल]]'' ने अध्यादेश प्रकाशित केले आणि तियेरने ४३ पत्रकारांच्या सहीने बंडाचे आवाहन प्रसिद्ध केले: <ref>Castelot, André, ''Charles X'', Librairie Académique Perrin, Paris, 1988, p. 454 {{ISBN|2-2620-0545-1}}</ref> "कायदेशीर व्यवस्था आता संपली आहे, बळ वापरणे सुरू झाले आहे... आपण आता ज्या परिस्थितीत आहोत, त्यात आज्ञापालन करणे हे कर्तव्य राहिलेले नाही!" <ref> ''Le régime légal est interrompu; celui de la force a commencé... L'obéissance cesse d'être un devoir!''</ref> संध्याकाळी, [[पाले-रॉयाल|पॅले-रॉयलच्या]] बागांमध्ये जमाव जमला आणि ते "बुर्बों मुर्दाबाद!" व "सनद चिरायू होवो!" अशा घोषणा देऊ लागले. पोलिसांनी बागा बंद करताच, जमाव जवळच्या रस्त्यावर पुन्हा जमला जिथे त्यांनी रस्त्यावरील दिवे फोडले. प्रतिनिधी सभागृहाच्या सदस्यांनी मार्मोंच्याकडे पाच सदस्यीय शिष्टमंडळ पाठवून, चार अध्यादेश रद्द करून आंदोलकांना शांत करण्याचा सल्ला राजाला देण्याची विनंती केली. मार्मोंच्या विनंतीवरून पंतप्रधानांनी राजाकडे अर्ज केला, पण परिस्थितीची नाजूक अवस्था लक्षात आल्यावर शार्लने कोणतीही तडजोड करण्यास नकार दिला आणि त्याच दुपारी आपल्या मंत्र्यांना बरखास्त केले. त्या संध्याकाळी, सभागृहाचे सदस्य [[जाक लाफीत|जाक लाफीतच्या]] घरी जमले आणि त्यांनी राजा शार्लकडून सिंहासन घेण्यासाठी [[फ्रान्सचा पहिला लुई फिलिप|लुई फिलिपची]] निवड केली, तसेच शहरभर भित्तिपत्रक लावून आपला निर्णय जाहीर केला. दिवसाच्या अखेरीस, शार्लच्या सरकारचा अधिकार पूर्णपणे वितळला होता. <ref>Price, pp. 158, 161–163.</ref> ३१ जुलै रोजी मध्यरात्रीनंतर काही मिनिटांनी, जनरल ग्रेसो यांनी पॅरिसवासी सें-क्लू निवासस्थानावर हल्ला करण्याची योजना आखत असल्याची चेतावणी दिल्यावर, दहाव्या शार्लने आंगूलेमचा ड्यूक, जो सैन्यासोबत मागे राहिला, आणि आंगूलेमची डचेस, जी [[विशी]] येथे स्नानविधीसाठी गेली होती, यांना वगळून आपल्या कुटुंबासह आणि दरबारासह व्हर्सायमध्ये आश्रय घेण्याचा निर्णय घेतला. दरम्यान, पॅरिसमध्ये, लुई फिलिपने राज्याच्या लेफ्टनंट जनरल पदाचा कार्यभार स्वीकारला. <ref>Price, pp. 173–176.</ref> शार्लचा व्हर्सायचा मार्ग अव्यवस्थित सैन्य आणि पळून गेलेल्या सैनिकांनी भरलेला होता. व्हर्सायच्या राजवाड्याचे राज्यपाल, मार्क्वी द वेराक, शाही मिरवणूक शहरात प्रवेश करण्यापूर्वी राजाला भेटायला आले, हे सांगण्यासाठी की राजवाडा सुरक्षित नाही, कारण क्रांतिकारक तिरंगा परिधान केलेल्या व्हर्सायच्या राष्ट्रीय रक्षकांनी ''प्लास द'आर्म'' ताब्यात घेतला होता. त्यानंतर शार्ल पहाटे पाच वाजता [[महान त्रियानों|त्रियानों]] निघाला. <ref>Castelot, ''Charles X'', p. 482.</ref> त्याच दिवशी नंतर, आंगूलेमचा ड्यूक आपल्या सैन्यासह सें-क्लूहून आल्यानंतर, शार्लने [[शॅतो द रांबूये|रांबूयेकडे]] कूच करण्याचा आदेश दिला, जिथे ते मध्यरात्रीच्या थोड्या वेळापूर्वी पोहोचले. १ ऑगस्टच्या सकाळी, घडामोडी कळल्यानंतर विशीहून घाईघाईने निघालेल्या आंगूलेमच्या डचेस [[रांबूये]] येथे पोहोचल्या. दुसऱ्या दिवशी, २ ऑगस्ट रोजी, राजा शार्लने आपला मुलगा दोफें याला डावलून, अजून दहा वर्षांचाही न झालेल्या आपला नातू हेन्री, बोर्दूचा ड्यूक याला राज्याधिकार देऊन पदत्याग केला. सुरुवातीला, आंगूलेमच्या ड्यूकने (दोफें) फ्रान्सच्या सिंहासनावरील आपले हक्क सोडून देणाऱ्या दस्तऐवजावर सही करण्यास नकार दिला. मायेच्या डचेसच्या म्हणण्यानुसार, "वडील आणि मुलामध्ये जोरदार बाचाबाची झाली होती. त्यांचे आवाज आम्हाला शेजारच्या खोलीतूनही ऐकू येत होते." शेवटी, वीस मिनिटांनंतर, आंगूलेमच्या ड्यूकने अनिच्छेने आपल्या वडिलांच्या घोषणापत्रावर सही केली: <ref>Castelot, ''Charles X'', p. 491.</ref><blockquote>“माझ्या बंधो, माझ्या प्रजेला भेडसावणाऱ्या किंवा भविष्यात त्यांच्यावर ओढवू शकणाऱ्या संकटांमुळे मी इतका व्यथित झालो आहे की, ती संकटे टाळण्याचे उपाय शोधल्याशिवाय मला राहवत नाही. म्हणूनच, माझ्या नातवाच्या—बोर्दूच्या ड्यूकच्या—हितार्थ मी पदत्याग करण्याचा निर्णय घेतला आहे. माझ्या भावना जाणणाऱ्या दोफेंनेही आपल्या हक्कांचा त्याच्या पुतण्याच्या हितार्थ त्याग केला आहे. त्यामुळे, राज्याचा लेफ्टनंट-जनरल या नात्याने, पाचव्या हेन्रीचा राजगादीवर झालेला राज्यारोहणाचा अधिकार जाहीर करण्याची जबाबदारी आता तुमच्यावर येते. तसेच, नव्या राजाचा अल्पवयीन काळ संपेपर्यंत राज्यकारभार कोणत्या पद्धतीने चालविला जाईल, त्यासाठी आवश्यक ती सर्व व्यवस्था करण्याचेही तुम्ही पाहावे. यापुढील अनर्थ टाळण्याच्या उद्देशाने, मी येथे केवळ या व्यवस्था नमूद करून थांबतो. माझे हे निर्णय तुम्ही राजनैतिक प्रतिनिधींना कळवावेत आणि माझ्या नातवाला ‘पाचवा हेन्री’ या नावाने राजा म्हणून मान्यता देणारी घोषणा होताच, शक्य तितक्या लवकर मला तिची माहिती द्यावी.” </blockquote>  लुई फिलिपने त्या दस्तऐवजाला लक्ष दिले नाही आणि ९ ऑगस्ट रोजी सभागृहाच्या सदस्यांकडून स्वतःला फ्रान्सचा राजा म्हणून घोषित करवून घेतले. == दुसरा वनवास आणि मृत्यू == [[चित्र:Villa_Coronini.jpg|इवलेसे| [[गोरित्स्या]] येथील कोरोनिनी क्रोनबर्ग राजवाडा, जिथे शार्लने आपल्या आयुष्याचा शेवटचा महिना घालवला.]] जेव्हा १४,००० लोकांचा जमाव हल्ला करण्याची तयारी करत असल्याचे स्पष्ट झाले, तेव्हा राजघराण्याने रांबूये सोडले आणि १६ ऑगस्ट रोजी लुई फिलिपने पुरवलेल्या पत्र नौकेतून युनायटेड किंगडमसाठी प्रवास सुरू केला. [[युनायटेड किंग्डमचे पंतप्रधान|ब्रिटिश पंतप्रधान]], [[आर्थर वेलेस्ली (वेलिंग्टनचा पहिला ड्युक)|वेलिंग्टनचा ड्यूक]] यांनी त्यांना ब्रिटनमध्ये सामान्य नागरिक म्हणून यावे लागेल असे कळवल्यावर, कुटुंबातील सर्व सदस्यांनी टोपणनावे धारण केली; शार्लने स्वतःला "पॉन्त्योचा काउंट" असे संबोधले. ब्रिटिशांनी बूर्बों घराण्याचे थंडपणे स्वागत केले, आणि त्यांच्या आगमनानंतर नव्याने स्वीकारलेले [[फ्रान्सचा ध्वज|तिरंगा झेंडे]] त्यांच्यासमोर उपहासाने फडकवले. <ref name="Nagel318">Nagel, pp. 318–325.</ref> दहाव्या शार्लच्या पाठोपाठ त्याचे सावकारही लवकरच ब्रिटनमध्ये आले, ज्यांनी त्याच्या पहिल्या वनवासादरम्यान त्याला प्रचंड रक्कम कर्ज म्हणून दिली होती आणि ती अद्याप पूर्णपणे परत करायची होती. तथापि, शार्लच्या बायकोने लंडनमध्ये जमा केलेले पैसे कुटुंब वापरू शकले. <ref name="Nagel318" /> बूर्बों घराण्याला डोर्सेटमधील [[लुलवर्थ राजवाडा|लुलवर्थ राजवाड्यात]] राहण्याची परवानगी होती, पण ते लवकरच एडिनबरातील [[होलीरूड राजवाडा|होलीरूड राजवाड्यात]], <ref name="Nagel318" /> [[रीजेंट टेरेस|रीजेंट टेरेसवर]] [[बूर्बों-दोन सिचिल्यांची कारोलिना, बेरीची डचेस|बेरीच्या डचेस]] जवळ राहायला गेले. [[फ्रांसिस दुसरा (पवित्र रोमन सम्राट)|ऑस्ट्रियाचे पहिल्या फ्रांसिसच्या]] आमंत्रणावरून, बूर्बों राजघराणे १८३२/३३ च्या हिवाळ्यात [[प्राग]] येथे स्थलांतरित झाले आणि त्यांना [[प्राग राजवाडा|प्राग राजवाड्यात]] राहण्याची सोय दिली. <ref name="Nagel327">Nagel, pp. 327–328.</ref> सप्टेंबर १८३३ मध्ये, बोर्दूच्या ड्यूकचा १३ वा वाढदिवस साजरा करण्यासाठी [[विधीवादी (फ्रान्सची राजेशाही)|बूर्बों विधीवादी]] प्रागमध्ये जमले होते. त्यांना भव्य सोहळ्यांची अपेक्षा होती, पण शार्लने केवळ आपल्या नातवाच्या प्रौढतेची घोषणा केली. <ref name="nagel340342">Nagel, pp. 340–342.</ref> त्याच दिवशी, [[फ्रान्स्वा-रेने द शातोब्रियां|शातोब्रियांच्या]] खूप मनधरणीनंतर, शार्ल आपल्या सुनेला भेटायला तयार झाला, जी भेट १३ ऑक्टोबर १८३३ रोजी [[लेओबन]] येथे झाली. तिच्या [[पुनर्विवाह|दुसऱ्या लग्नाबद्दल]] कळल्यावर डचेसच्या मुलांनी तिला भेटण्यास नकार दिला. शार्लने डचेसच्या मागण्या नाकारल्या, पण त्यांची दुसरी सून, आंगूलेमच्या डचेसने विरोध दर्शवल्यानंतर ते शेवटी सहमत झाले. मार्च १८३५ मध्ये ऑस्ट्रियन सम्राट फ्रांसिसच्या मृत्यूनंतर, बूर्बों राजघराण्याने प्राग राजवाडा सोडला, कारण नवीन सम्राट [[ऑस्ट्रियाचा पहिला फेर्डिनांट|फेर्डिनांटला]] तो [[राज्याभिषेक|राज्याभिषेक सोहळ्यांसाठी]] वापरायचा होता. बूर्बों राजघराणे सुरुवातीला [[तेप्लीत्स]] येथे स्थलांतरित झाले. त्यानंतर, फेर्डिनांटने प्राग राजवाड्याचा वापर सुरू ठेवल्यामुळे, त्यांच्यासाठी किर्चबर्ग किल्ला खरेदी केला. परिसरात [[पटकी|पटकीची]] साथ पसरल्यामुळे तेथे जाणे पुढे ढकलण्यात आले. <ref name="nagel349350">Nagel, pp. 349–350.</ref> दरम्यान, शार्ल ऑक्टोबर १८३५ मध्ये ऑस्ट्रियाच्या भूमध्य सागरी किनाऱ्यावरील उबदार हवामानाकडे रवाना झाला. [[इलिरियाचे राज्य|इलिरियाच्या राज्यात]] [[गोरित्स्या]] येथे पोहोचल्यावर तो [[पटकी|पटकीने]] आजारी पडला आणि ६ नोव्हेंबर १८३६ रोजी त्याचा मृत्यू झाला <ref name="perilouscrown">{{स्रोत पुस्तक|title=The Perilous Crown: France between Revolutions|last=Price|first=Munro|publisher=Macmillan|pages=185–187|author-link=Munro Price}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFPrice">[[Munro Price|Price, Munro]]. ''The Perilous Crown: France between Revolutions''. Macmillan. pp.&nbsp;<span class="nowrap">185–</span>187.</cite></ref> गावकऱ्यांनी आपल्या खिडक्यांवर काळे शोकवस्त्र घातले. शार्ल यांना [[फ्रान्सिसी]] [[कोस्तान्येविका मठ|कोस्तान्येविका मठातील]] (आता [[नोव्हा गोरिका]], स्लोव्हेनिया येथे) घोषणाची आमची माताच्या चर्चमध्ये दफन केले, जिथे त्यांचे अवशेष त्यांच्या कुटुंबाच्या अवशेषांसह एका अंधारकोठडीत आहेत. <ref name="nagel349350" /> देशाबाहेर दफन करण्यात आलेले ते फ्रान्सचे एकमेव राजे आहेत. <ref name="leparisien25092016">{{स्रोत बातमी|last=Haus|first=Hélène|url=http://www.leparisien.fr/seine-saint-denis-93/et-si-les-cendres-du-roi-charles-x-etaient-transferees-a-la-basilique-saint-denis-25-09-2016-6149095.php|title=Et si les cendres du roi Charles X étaient transférées à la basilique Saint-Denis?|date=25 September 2016|work=[[Le Parisien]]|language=fr|trans-title=Are the remains of Charles X to be transferred to Basilica of St Denis?|access-date=20 February 2017}}</ref> <ref name="rtvslo28092016">{{स्रोत बातमी|last=A. K.|url=http://www.rtvslo.si/kultura/drugo/francozi-zelijo-ostanke-karla-x-in-druzine-iz-slovenije-pripadajo-nasi-domovini/403811|title=Francozi želijo ostanke Karla X. in družine iz Slovenije: "Pripadajo naši domovini"|date=28 September 2016|publisher=[[RTV Slovenija]]|language=sl|trans-title=The French wish the remains of Charles X and family to be brought from Slovenia: "They belong to our homeland"|access-date=20 February 2017}}</ref> मिळालेल्या माहितीनुसार, २०१६ मध्ये शार्ल दहाव्यांचे अवशेष इतर फ्रेंच सम्राटांसोबत [[सें-देनीचा बॅसिलिका|सें-देनीच्या बॅसिलिकामध्ये]] दफन करावेत, अशी मागणी करणारी एक चळवळ सुरू झाली होती, <ref name="leparisien25092016" /> <ref name="rtvslo28092016" /> जरी [[बूर्बों राजघराणा|बूर्बों राजघराण्याचे]] सध्याचे प्रमुख [[लुई आल्फोंस द बूर्बों|लुई आल्फोंस]] यांनी २०१७ मध्ये सांगितले की त्यांच्या पूर्वजांचे अवशेष अबाधित राहावेत अशी त्यांची इच्छा आहे. <ref name="rtvslo19022017">{{स्रोत बातमी|last=Al. Ma.|url=http://www.rtvslo.si/slovenija/francoski-princ-burbonski-zeli-da-njegovi-predniki-ostanejo-pokopani-na-kostanjevici/415424|title=Francoski princ Burbonski želi, da njegovi predniki ostanejo pokopani na Kostanjevici|date=19 February 2017|publisher=[[RTV Slovenija]]|language=sl|trans-title=A French prince of Bourbon wishes the remains of his ancestors to remain at Kostanjevica|access-date=20 February 2017}}</ref> == संदर्भ == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{संदर्भयादी}} [[वर्ग:फ्रान्सचे राजे]] [[वर्ग:इ.स. १८३६ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १७५७ मधील जन्म]] 92zu5tfi816vnk2qw8ajovznhst0tko 2701118 2701103 2026-08-11T20:06:00Z TheonlyPuneriintown 157039 TheonlyPuneriintown ने लेख [[फ्रान्सचे शार्ल दहावे]] वरुन [[फ्रान्सचा दहावा शार्ल]] ला हलविला 2701103 wikitext text/x-wiki  {{Infobox royalty|name=शार्ल दहावे|succession=[[फ्रांसच्या राज्यकर्त्यांची यादी|फ्रान्सचे राजा]]|more_text=([[Style of the French sovereign|more...]])|image=Carlos X de Francia (François Gérard).jpg|caption=''[[राजा शार्ल दहाव्यांचे राज्याभिषेक-प्रतिचित्र.]]'' (1825)|alt=राजा शार्ल ६७ वर्षांचे असताना काढलेले चित्र|reign=१६ सप्टेंबर १८२४ – {{Nowrap|२ ऑगस्ट १८३०}}|coronation=२९ मे १८२५<br/>[[रेंस कॅथेड्रल]]|cor_type=[[Coronation of Charles X of France|Coronation]]|predecessor=[[अठरावा लुई|फ्रान्सचा अठरावा लुई]]|successor=[[पहिला लुई फिलिप]]<br/>(फ्रेंचचा राजा म्हणून)|succession1=[[विधीवादी (फ्रान्सची राजेशाही)|फ्रेंच राजगदीचा विधीवादी दावेदार]]|reign1=२ ऑगस्ट १८३० – ६ नोव्हेंबर १८३६|reign_type1=Pretence|successor1=[[लुई आंत्वान, आंगूलेमचा ड्यूक]]|birth_name=शार्ल फिलिप, आर्त्वाचा काउंट|birth_date={{Birth date|1757|10|09|df=y}}|birth_place=[[व्हर्सायचा राजवाडा]], फ्रान्स|death_date={{Death date and age|1836|11|06|1757|10|09|df=y}}|death_place=[[गोरित्स्या|गोर्त्स]], ऑस्ट्रियन साम्राज्य|burial_place=[[कोस्तान्येवित्सा मठ]], स्लोव्हेनिया|spouse={{Marriage|[[सावेची युवराणी मारी तेरेज|सावेची मारी तेरेज]]|1773|1805|end=died}}|issue={{Plainlist| *[[लुई आंत्वान, आंगूलेमचा ड्यूक]] *[[फ्रान्सची सोफी (१७७६-१७८३)|आर्त्वाची सोफी]] *[[शार्ल फेर्दिनांद, बेरीचा ड्यूक]] *आंगूलेमची मारी तेरेज}}|issue_link=#Marriage and issue|house=[[बूर्बों राजघराणा|बूर्बों]]|father=[[लुई, फ्रान्सचा दोफें (१७२९–१७६५)|लुई, फ्रान्सचा दोफें]]|mother=[[जाक्सनची मारी जोसेफे, फ्रान्सची दोफीन|जाक्सनची मारी जोसेफे]]|signature=Signature of Charles X of France.svg|religion=[[फ्रान्समधील कॅथलिक चर्च|कॅथलिक]]}} '''दहावा शार्ल''' (शार्ल फिलिप; ९ ऑक्टोबर १७५७ – ६ नोव्हेंबर १८३६) हा १६ सप्टेंबर १८२४ ते २ ऑगस्ट १८३० पर्यंत [[फ्रांसच्या राज्यकर्त्यांची यादी|फ्रान्सचा राजा]] होता. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/shorthistoryoffr017819mbp|title=A Short History of France|last=Parmele|first=Mary Platt|date=1908|publisher=Scribner|page=[https://archive.org/details/shorthistoryoffr017819mbp/page/n250 221]}}</ref> राज्याभिषेक न झालेल्या सतराव्या [[फ्रांसचा सतरावा लुई|लुईचा]] काका आणि माजी राज्यकर्ते राजे [[फ्रान्सचा सोळावा लुई|सोळावा लुई]] व [[फ्रान्सचा अठरावा लुई|अठरावा लुई यांचा]] धाकटा भाऊ असलेल्या त्याने, वनवासात असलेल्या अठराव्या लुईला पाठिंबा दिला. १८१४ मध्ये बूर्बों राजघराण्याच्या पुनर्संस्थापनेनंतर, शार्ल ( [[गृहीत वारस]] म्हणून) [[अति-राजनिष्ठ|अति-राजनिष्ठांचा]] नेता बनला. हा गट फ्रेंच दरबारातील एक कट्टर राजेशाहीवादी गट होता, जो [[दैवी हक्काने]] मिळणाऱ्या [[संपूर्ण राजेशाही|संपूर्ण राजेशाहीचे]] समर्थन करत होता आणि [[संवैधानिक राजेशाही]], [[प्रजासत्ताकवाद]], उदारमतवाद्यांना दिल्या जाणाऱ्या कोणत्याही सवलती आणि [[१८१४ ची सनद|१८१४ च्या सनदेद्वारे]] प्रदान केलेल्या नागरी स्वातंत्र्याच्या हमींना विरोध करत असे. १८२० मध्ये आपला मुलगा शार्ल फेर्दीनांद, बेरीचा ड्यूक याच्या हत्येनंतर शार्लने फ्रेंच दरबारात प्रभाव मिळवला आणि १८२४ मध्ये तो आपला भाऊ अठरावा लुईचा उत्तराधिकारी झाला. १८२५ मध्ये [[फ्रान्सच्या दहाव्या शार्लचा राज्याभिषेक|त्याच्या राज्याभिषेकावेळी]], त्याने [[शाही स्पर्श|शाही स्पर्शाची]] प्रथा पुनरुज्जीवित करण्याचा प्रयत्न केला. त्याच्या कारकिर्दीत नियुक्त केलेल्या सरकारांनी [[फ्रान्समधील सामंतशाहीचे निर्मूलन|सामंतशाहीच्या निर्मूलनासाठी]] पूर्वीच्या जमीनदारांना [[कर्जरोखे|कर्जरोखेधारकांच्या]] (म्हणजेच, मध्यमवर्गीय फ्रेंच नागरिकांच्या) खर्चावर नुकसान भरपाई दिली, [[कॅथलिक चर्च|कॅथलिक चर्चची]] शक्ती वाढवली आणि [[धर्मद्रोह|धर्मद्रोहासाठी]] मृत्युदंडाची शिक्षा पुन्हा लागू केली, ज्यामुळे उदारमतवादी-बहुमत असलेल्या [[प्रतिनिधी सभागृह (फ्रान्स)|प्रतिनिधी सभागृहाशी]] संघर्ष निर्माण झाला. शार्लने आपल्या नागरिकांचे लक्ष देशांतर्गत अडचणींपासून विचलित करण्यासाठी अल्जेरियाच्या फ्रेंच विजयाला सहमत दिली आणि नाकेबंदी उठवण्याच्या व [[हैती|हैतीच्या]] स्वातंत्र्याला मान्यता देण्याच्या बदल्यात हैतीला मोठी नुकसानभरपाई देण्यास भाग पाडले. त्याने शेवटी युवराज जुल द पोलिन्याक यांच्या पंतप्रधानपदी एक पुराणमतवादी सरकार नियुक्त केले, जे १८३० च्या फ्रेंच विधानसभेच्या निवडणुकीत पराभूत झाले. त्यांनी [[जुलै अध्यादेश|जुलैतील अध्यादेशांद्वारे]] प्रतिनिधी सभागृह बरखास्त केले, मताधिकार मर्यादित केला आणि [[परिनिरीक्षण|वृत्तपत्र परिनिरीक्षण]] पुन्हा लागू केली. एका आठवड्याच्या आत, पॅरिसमध्ये शहरी दंगली उसळल्या, ज्यामुळे १८३० ची [[फ्रान्सची दुसरी क्रांती|जुलै क्रांती]] झाली, आणि परिणामी त्याला पदत्याग करावा लागला व [[फ्रान्सचा पहिला लुई फिलिप|पहिला लुई फिलिप]] फ्रान्सचा राजा म्हणून निवडला गेला. तो [[बूर्बों राजघराणा|बूर्बों राजघराण्याच्या]] वरिष्ठ शाखेतील शेवटचा फ्रेंच शासक होता. पुन्हा एकदा वनवासात पाठवल्यावर, शार्लचा १८३६ मध्ये [[गोरित्स्या]] येथे मृत्यू झाला, जो तेव्हा [[ऑस्ट्रियन साम्राज्य|ऑस्ट्रियन साम्राज्याचा]] भाग होता. == बालपण == [[चित्र:READ_-_Charles-Philippe_de_Bourbon,_comte_d'Artois_(1757-1836).jpg|डावे|इवलेसे| कॅथरीन रीड यांनी काढलेले शार्ल-फिलिपचे व्यक्तिचित्र, १७६४]] फ्रान्सचा शार्ल फिलिपचा जन्म १७५७ मध्ये [[व्हर्सायचा राजवाडा|व्हर्सायच्या राजवाड्यात]] झाला. तो [[फ्रान्सचा दोफें|दोफें]] लुई आणि त्याची बायको, दोफीन मारी जोसेफेचा सर्वात लहान मुलगा होता. शार्लला त्याचे आजोबा, तत्कालीन राजा [[फ्रान्सचा पंधरावा लुई|पंधरावा लुई]] यांनी जन्मतःच [[आर्त्वाचा काउंट]] ही पदवी दिली होती. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2020)">संदर्भ हवा</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> कुटुंबातील सर्वात लहान पुरुष असल्याने, शार्ल कधी राजा होईल असे वाटत नव्हते. त्याचा थोरला भाऊ, [[बूर्गान्याचा ड्यूक लुई]], १७६१ मध्ये अनपेक्षितपणे वारला, ज्यामुळे शार्लवारसा हक्काच्या रांगेत एक पातळी वर सरकला. त्याचे बालपण फ्रान्सच्या मुलांच्या शिक्षिका, मादाम द मार्सां यांनी वाढवले.  १७६५ मध्ये त्याचे वडिल वारल्यानंतर, शार्लचा सर्वात मोठा हयात असलेला भाऊ, [[फ्रान्सचा सोळावा लुई|लुई ओगिस्त]], नवीन दोफें (फ्रेंच सिंहासनाचा वारस) बनला. त्या दोघांची आई मारी जोसेफे, जी आपल्या नवऱ्याच्या मृत्यूच्या धक्क्यातून कधीच सावरली नाही, मार्च १७६७ मध्ये [[क्षय रोग|क्षय रोगामुळे]] मरण पावली. <ref>[[Évelyne Lever]], ''Louis XVI'', Librairie Arthème Fayard, Paris (1985), p. 43. </ref> यामुळे शार्ल वयाच्या नवव्या वर्षी, त्याचे भावंडं लुई ओगिस्त, [[फ्रान्सचा अठरावा लुई|लुई स्तानिस्लास, प्रोव्हांसचा काउंट]], [[फ्रान्सची क्लोतील्द|मारी क्लोतील्द]] आणि [[फ्रान्सची एलिजाबेत|एलिजाबेत]] यांच्यासह अनाथ झाला. पंधरावा लुई २७ एप्रिल १७७४ रोजी आजारी पडला आणि १० मे रोजी वयाच्या ६४व्या वर्षी [[देवी (रोग)|देवीच्या आजाराने]] मरण पावला <ref name="antonia20">Antonia Fraser, ''Marie Antoinette: the Journey'', pp. 113–116.</ref> त्याचा नातू लुई-ओगिस्त हा त्याच्यानंतर फ्रान्सचा सोळावा राजा लुई म्हणून राजगादीवर बसला. <ref>[[Charles Porset]], Hiram sans-culotte? Franc-maçonnerie, lumières et révolution: trente ans d'études et de recherches, Paris: Honoré Champion, 1998, p. 207.</ref> == लग्न आणि खाजगी जीवन == [[चित्र:Comte_d'Artois,_later_Charles_X_of_France,_by_Henri_Pierre_Danloux.jpg|इवलेसे| १७९८ मधील आर्त्वाचा काउंट म्हणून शार्ल, हेन्री-प्येर दान्लू यांनी काढलेले चित्र]] नोव्हेंबर १७७३ मध्ये, शार्लने सावेच्या मारी तेरेसाशी लग्न केले. १७७५ मध्ये, मारी तेरेसाने लुई आंत्वान नावाच्या मुलाला जन्म दिला, ज्याला सोळाव्या लुईने आंगूलेमचा ड्यूक बनवले. लुई-आंत्वान हा बूर्बों राजघराण्याच्या पुढच्या पिढीतील पहिला होता, कारण राजा आणि प्रोव्हांसच्या काउन्टला अद्याप कोणतेही मूल झाले नव्हते, ज्यामुळे पॅरिसमधील पत्रकार सोळाव्या लुईच्या कथित नपुंसकतेची खिल्ली उडवली. <ref>Fraser, pp. 137–139.</ref> तीन वर्षांनंतर, १७७८ मध्ये, शार्लचा दुसरा मुलगा, शार्ल फेर्दीनांद, जन्मला आणि त्याला बेरीचा ड्यूक ही पदवी दिली. <ref>Fraser, p. 189.</ref> == संकट आणि फ्रेंच क्रांती == शार्लची राजकीय जागृती १७८६ मध्ये राजेशाहीच्या पहिल्या मोठ्या संकटापासून सुरू झाली, जेव्हा हे स्पष्ट झाले की पूर्वीच्या लष्करी मोहिमांमुळे (खास करून [[सप्त-वार्षिक युद्ध]] आणि [[अमेरिकन क्रांती]] ) राज्य दिवाळखोर झाले होते आणि टिकून राहण्यास आर्थिक सुधारणांची गरज होती. शार्लने उमराव वर्गाचे आर्थिक विशेषाधिकार काढून टाकण्याला पाठिंबा दिला, पण [[कॅथलिक चर्च]] किंवा उमराव वर्गाला मिळणाऱ्या सामाजिक विशेषाधिकारांमध्ये कोणतीही कपात करण्याबद्दल त्याचा विरोध होता. ते असे मानत होते की राजेशाही उलथवून न टाकता फ्रान्सच्या आर्थिक व्यवस्थेत सुधारणा केली पाहिजे. त्यांच्याच शब्दांत, "दुरुस्तीची वेळ होती, पाडण्याची नाही." <ref>{{स्रोत बातमी|last=Willsher|first=Kim|url=https://www.theguardian.com/world/2016/sep/27/france-calls-for-remains-of-king-charles-x-to-be-returned-from-slovenia|title=France calls for remains of King Charles X to be returned from Slovenia|date=27 September 2016|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077|access-date=7 August 2023}}</ref> सोळाव्या लुईने शेवटी, १५० वर्षांहून अधिक काळ न भरलेल्या [[१७८९ चा सामन्य-वर्ग|सामान्य-वर्गाची]] बैठक मे १७८९ मध्ये आर्थिक सुधारणांना मान्यता देण्यास बोलावली गेली. त्याची बहीण एलिजाबेतसोबत, शार्ल कुटुंबातील सर्वात पुराणमतवादी होता <ref>Fraser, p. 326.</ref> आणि त्याने तिसऱ्या वर्गाच्या ( जनसाधारणचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या) मतदानाचा अधिकार वाढवण्याच्या मागण्यांना विरोध केला. यामुळे त्याच्या भावाने त्याच्यावर टीका केली आणि "plus royaliste que le roi" ("राजापेक्षा जास्त राजेशाहीवादी") असल्याचा आरोप केला. जून १७८९ मध्ये, तिसऱ्या वर्गाच्या प्रतिनिधींनी फ्रान्सला नवीन संविधान देण्याच्या उद्देशाने स्वतःला [[राष्ट्रीय सभा (फ्रान्सची क्रांती)|राष्ट्रीय सभा]] घोषित केले. <ref>Fraser, pp. 274–278.</ref> [[लुई ओगिस्त ले तोनेलिये द ब्रतोय|बॅरन द ब्रतोय]] यांच्या सहकार्याने, शार्लने उदारमतवादी अर्थमंत्री [[जाक नेकेर]] यांना पदच्युत करण्यासाठी राजकीय आघाड्या जुळवून आणल्या होत्या. जेव्हा शार्लने मूळ योजनेपेक्षा खूपच आधी, ११ जुलै रोजी ब्रतोयला माहीत नसाताना नेकेरला पदावरून दूर करण्याचा प्रयत्न केला, तेव्हा या योजना उलटल्या. ब्रेतोयसोबतच्या त्याच्या राजकीय युतीचा ऱ्हास सुरू झाला, जो शेवटी परस्पर द्वेषापर्यंत बिघडले. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2020)">संदर्भ आवश्यक</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> नेकर यांच्या बडतर्फीमुळे १४ जुलै रोजी [[बास्तीयवर हल्ला]] झाला. सोळावा लुई आणि मारी आंत्वानेच्या संमतीने, शार्ल आणि त्याचे कुटुंब इतर अनेक दरबाऱ्यांसह तीन दिवसांनंतर, १७ जुलै रोजी फ्रान्स सोडून गेले. यामध्ये राणीची आवडती, पोलिन्याकची डचेससुद्धा होती. <ref>Fraser, p. 338.</ref> त्याच्या पलायनाचे ऐतिहासिक कारण म्हणजे त्याच्या स्वतःच्या सुरक्षेची वैयक्तिक भीती होती. परंतु, अलिकडच्या संशोधनातून असे दिसून येते की, राजाने आपल्या भावाच्या जाण्याला आधीच मंजुरी दिली होती, कारण लुईला स्वतःला [[व्हर्सायचा राजवाडा|व्हर्सायहून]] पॅरिसला हलवल्यानंतर, राजेशाहीचा प्रवक्ता म्हणून काम करण्यासाठी एक जवळचा नातेवाईक मोकळा राहील, हे सुनिश्चित करण्याचा तो एक मार्ग होता. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Fall of the French Monarchy|last=Price|first=Monro|date=2003|isbn=978-0-3304-8827-3|pages=93–94}}</ref> == वनवासातील आयुष्य == [[चित्र:Blue_Plaque_Charles_X_of_France.jpg|इवलेसे| लंडन, [[मेफेर]] येथील ७२ साउथ ऑडली रस्त्यावर एक पाटी, जे १८०५ ते १८१४ दरम्यान त्याचे घर होते.]] शार्ल आणि त्याच्या कुटुंबाने त्याच्या बायकोच्या मूळ गावी, [[सावे (प्रांत)|सावेमध्ये]] आश्रय घेण्याचा निर्णय घेतला, <ref>Fraser, p. 340.</ref> जिथे [[कॉंदेचे युवराज|कॉंदे]] कुटुंबातील काही जण त्यांना येऊन मिळाले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Marie Thérèse: Child of Terror|last=Nagel|first=Susan|date=18 March 2008|publisher=Bloomsbury Publishing USA|isbn=978-1-5969-1057-7|page=65|oclc=177826440|ol=12443706M}}</ref> दरम्यान, पॅरिसमध्ये, सोळावा लुई राष्ट्रीय सभेसोबत संघर्ष करत होता, जी मूलगामी सुधारणांसाठी वचनबद्ध होती आणि तिने [[फ्रान्सचे १७९१ चे संविधान|१७९१ चे संविधान]] लागू केले होते. मार्च १७९१ मध्ये, विधानसभेने एक राजप्रतिनिधी विधेयक देखील मंजूर केले, ज्यात राजाच्या अकाली मृत्यूच्या प्रसंगासाठी तरतूद होती. जोपर्यंत त्याचा वारस [[फ्रांसचा सतरावा लुई|लुई-शार्ल]] अल्पवयीन होता, तोपर्यंत [[फ्रान्सचा अठरावा लुई|प्रोव्हांसचा काउंट]], ओर्लेआन्सचा ड्यूक किंवा, या दोघांपैकी कोणीही उपलब्ध नसल्यास, निवडणुकीद्वारे निवडलेली व्यक्ती राजप्रतिनिधी बनायला हवी होती, आणि असे करताना शार्लचे अधिकार पूर्णपणे डावलले जात होते, जो राजघराण्याच्या वंशपरंपरेत प्रोव्हांसचा काउंट आणि ओर्लेआन्सचा ड्यूक यांच्यामध्ये होता. <ref>Fraser, p. 383.</ref> त्याकाळी शार्लने [[तोरिनो]] (इटलीमध्ये) सोडले आणि तो जर्मनीतील [[ट्रीयर]] येथे गेला, जिथे त्याचे काका, जाक्सनचे क्लेमां वेंसेस्लास, हे तत्कालीन [[युवराज-मतदार|आर्चबिशप-मतदार]] होते. शार्लने फ्रान्सवर प्रति-क्रांतिकारी आक्रमणाची तयारी केली होती, पण [[मेरी आँत्वानेत|मेरी आंत्वानेतच्या]] एका पत्रामुळे ते आक्रमण पुढे ढकलले. त्यानंतर [[फ्रांसच्या राज्यकर्त्यांची यादी|राजघराणे]] पॅरिसमधून निसटले आणि [[मोंमेदी]] येथे [[फ्रान्स्वा क्लोद अमूर, बुयेचा मार्की]] यांच्या नेतृत्वाखालील नियमित सैन्याच्या तुकडीत सामील झाले. <ref>Price, p. 170</ref> [[वारेन-आन-आर्गों|वारेन]] येथे [[वारेनला पलायन|पळून जाण्याचा प्रयत्न]] थांबवल्यानंतर, शार्ल [[कोब्लेन्झ|कोब्लेन्झकडे]] गेला, जिथे त्याने, नुकताच पळून आलेल्या प्रोव्हांसच्या काऊंटने आणि काँदेच्या राजकुमारांनी मिळून फ्रान्सवर आक्रमण करण्याचा आपला इरादा जाहीर केला. प्रोव्हांसचा काउंट मदतीसाठी विविध युरोपीय सम्राटांना निरोप पाठवत होता, तर शार्लने ट्रीयरच्या मतदारप्रांतामध्ये एक निर्वासित दरबार स्थापन केला. २५ ऑगस्ट रोजी, पवित्र रोमन साम्राज्य आणि [[प्रशिया|प्रशियाच्या]] शासकांनी पिल्नित्स घोषणापत्र जारी केले, ज्यामध्ये इतर युरोपीय देशांना फ्रान्समध्ये हस्तक्षेप करण्याचे आवाहन केले होते. <ref>Nagel, p. 113.</ref> १ जानेवारी १७९२ रोजी, राष्ट्रीय सभेने सर्व स्थलांतरितांना देशद्रोही घोषित केले, त्यांचे हक्क रद्द केले आणि त्यांच्या जमिनी जप्त केल्या. <ref>Nagel, p. 118.</ref> या उपाययोजनेनंतर राजेशाहीचे निलंबन केले आणि शेवटी सप्टेंबर १७९२ मध्ये ती [[राजेशाहीचे निर्मूलन|संपुष्टात]] आणण्यात आली. राजघराण्याला तुरुंगात टाकले आणि माजी राजा व माजी राणी यांना शेवटी १७९३ मध्ये फाशी दिली गेली. <ref>Fraser, pp. 399, 440, 456; Nagel, p. 143.</ref> तरुण माजी दोफें, वयाच्या दहाव्या वर्षी, १७९५ मध्ये तुरुंगात असताना आजारपण आणि तीव्र दुर्लक्षामुळे मरण पावला. <ref>Nagel, p. 152-153.</ref> १७९२ मध्ये जेव्हा [[फ्रेंच क्रांतीची युद्धे]] सुरू झाली, तेव्हा शार्ल ब्रिटनला पळून गेला, जिथे राजा [[युनायटेड किंग्डमचा तिसरा जॉर्ज|तिसऱ्या जॉर्जने]] त्याला भरघोस भत्ता दिला. शार्ल त्याची प्रेयसी [[लुईस द पोलास्त्रों]] हिच्यासोबत [[एडिनबरा]] आणि लंडनमध्ये राहत होता. <ref>Nagel, p. 207.</ref> जून १७९५ मध्ये आपल्या पुतण्याच्या मृत्यूनंतर अठरावा लुई, त्याचा मोठा भाऊ, [[व्हेरोना]] आणि नंतर [[येल्गाव्हा|मिटाऊ]] येथील [[येलगाव्हा राजवाडा|येलगाव्हा राजवाड्यात]] स्थलांतरित झाला, जिथे १० जून १७९९ रोजी शार्लचा मुलगा लुई आँत्वान याने सोळाव्या लुईच्या एकमेव जिवंत मुली, मारी तेरेस हिच्याशी लग्न केले. १८०२ मध्ये, शार्लने आपल्या भावाला काही हजार पाउंड देऊन मदत केली. १८०७ मध्ये, अठरावा लुई ब्रिटनमध्ये स्थलांतरित झाला. <ref>Nagel, pp. 210, 222, 233–235.</ref> == बूर्बों पुनर्स्थापना == [[चित्र:Pauline_Auzou_-_The_Return_of_Charles.jpg|इवलेसे| [[पोलीन ओझू]] यांनी काढलेले''दहाव्या शार्लचे पुनरागमन'']] जानेवारी १८१४ मध्ये, शार्ल [[दक्षिण फ्रान्स|दक्षिण फ्रान्समधील]] [[सहाव्या संघाचे युद्ध|आघाडीच्या सैन्यात]] सामील होण्यासाठी गुप्तपणे लंडनमधील आपले घर सोडून गेला. तोपर्यंत चाकाच्या खुर्ची अवलंबून असलेल्या अठराव्या लुईने, शार्लला [[लेफ्टनंट जनरल (फ्रान्स)|फ्रान्सच्या राज्याचा लेफ्टनंट जनरल]] म्हणून नियुक्त करणारे सनदपत्र दिले. ३१ मार्च रोजी दोस्त राष्ट्रांनी पॅरिस ताब्यात घेतले. एका आठवड्यानंतर [[नेपोलियन बोनापार्ट|नेपोलियनने]] पदत्याग केला. [[फ्रान्सची सेनेट|सेनेटने]] बूर्बों राजेशाहीच्या पुनर्संस्थापनेची घोषणा केली आणि अठराव्या लुईला फ्रान्सचा राजा म्हणून घोषित केले. शार्ल (आता संभाव्य वारस) १२ एप्रिल रोजी राजधानीत आले <ref>Nagel, p. 153.</ref> आणि अठरावा लुई ब्रिटनहून येईपर्यंत त्यांनी राज्याचे लेफ्टनंट-जनरल म्हणून काम पाहिले. राजप्रतिनिधी म्हणून आपल्या अल्प कार्यकाळात, शार्लने अठराव्या लुईला कोणतीही कल्पना न देता एक [[अति-राजनिष्ठ]] [[गुप्त पोलीस|गुप्त पोलीस दल]] तयार केले, जे थेट त्यालाच अहवाल देत होते. ते पाच वर्षांहून अधिक काळ चालले. <ref>Price, pp. 11–12.</ref> पॅरिसवासीयांनी अठराव्या लुईचे मोठ्या उत्साहात स्वागत केले आणि त्याने [[त्विलरी राजवाडा]] ताब्यात घेतला. <ref name="Nagel253">Nagel, pp. 253–254.</ref> आर्त्वाचा काउंट ''पाव्हियों द मार्स'' मध्ये राहत होता आणि आंगूलेमचा ड्यूक ''[[पाव्हियों द फ्लॉर]]'' मध्ये राहत होता, जिथून [[सेन नदी|सेन]] नदी दिसत होती. <ref>Price, p. 50.</ref> राजवाड्यात पोहोचल्यावर आंगूलेमची डचेस बेशुद्ध पडली, कारण त्यामुळे त्यांना तीच्या कुटुंबाच्या तेथील कैदेच्या, तसेच [[१० ऑगस्ट १७९२ चा उठाव|१० ऑगस्ट १७९२]] रोजी राजवाड्यावर झालेल्या हल्ल्याच्या आणि स्विस रक्षकांच्या हत्याकांडाच्या भयंकर आठवणी ताज्या झाल्या. <ref name="Nagel253" /> कब्जा करणाऱ्या दोस्त राष्ट्रांच्या सैन्याच्या सल्ल्यानुसार, अठराव्या लुईने एक [[सांविधानिक उदारमतवाद|उदारमतवादी संविधान]], [[१८१४ चे सनद]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.britannica.com/biography/Charles-X|title=Charles X|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=24 February 2019}}</ref> लागू केले, ज्यामध्ये [[द्विसदनी कायदेमंडळ|द्विसदनी]] कायदेमंडळ, ९०,००० लोकांचे मतदारसंघ आणि [[धर्म स्वातंत्र्य|धर्म स्वातंत्र्याची]] तरतूद होती. <ref>Price, pp. 52–54.</ref> [[शंभर दिवस|शंभर दिवसांनंतर]], १८१५ मध्ये नेपोलियनच्या सत्तेवर झालेल्या संक्षिप्त पुनरागमनानंतर, <ref>Price, pp. 72, 80–83.</ref> [[दुसरी श्वेत दहशत|श्वेत दहशतीचा]] मुख्य भर अशा नागरी प्रशासनाच्या शुद्धीकरणावर होता जे जवळजवळ पूर्णपणे बूर्बों राजेशाहीच्या विरोधात गेले होते. सुमारे ७०,००० अधिकाऱ्यांना त्यांच्या पदावरून बडतर्फ केले. [[वॉटर्लूची लढाई|वॉटर्लूच्या लढाईनंतर]] [[ग्रान्द आर्मे|नेपोलियनच्या सैन्याचे]] अवशेष बरखास्त केले आणि त्याच्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांना बडतर्फ केले. मार्शल [[मिशेल ने|ने]] देशद्रोहासाठी फाशी दिली आणि मार्शल [[गीयोम ब्रुन|ब्रुनची]] जमावाने हत्या केली. <ref>Price, p. 84.</ref> नेपोलियनला पाठिंबा देणाऱ्या सु. ६,००० व्यक्तींवर खटला चालवला. दक्षिण फ्रान्समध्ये सु. ३०० जमावबळीच्या घटना घडल्या, खास करून [[मार्सेल|मार्सेलमध्ये]], जिथे इजिप्तला परतण्याच्या तयारीत असलेल्या नेपोलियनच्या अनेक [[मामलुक सैनिक|मामलुक सैनिकांची]] त्यांच्या छावणीत कत्तल केली. == राजाचा भाऊ आणि संभाव्य वारस == [[चित्र:Lejeune_LF_Charles_X_1825_(cropped).jpg|इवलेसे| ''[[राज्याभिषेकानंतर शार्ल दहाव्यांचा पॅरिसमध्ये प्रवेश]]'' ( [[लुई-फ्रान्स्वा लेजन]], १८२५)]] जरी राजाने उदारमतवादी सनद ठेवली, शार्लने संसदेतील अति-राजनिष्ठ सदस्यांना, जसे की [[जुल द पोलिन्याक]], लेखक [[फ्रान्स्वा-रेने द शातोब्रियां]] आणि [[जोसेफ विलेल]] यांना आश्रय दिला. <ref>Price, pp. 91–92.</ref> अनेक वेळी, शार्लने आपल्या भावाच्या उदारमतवादी मंत्र्यांबद्दल नाराजी व्यक्त केली आणि अठराव्या लुईने त्यांना बरखास्त न केल्यास देश सोडून जाण्याची धमकी दिली. <ref>Price, pp. 94–95.</ref> दुसरीकडे, लुईला अशी भीती होती की त्याच्या भावाच्या आणि संभाव्य वारसाच्या [[अति-राजनिष्ठ]] प्रवृत्तींमुळे कुटुंबाला पुन्हा एकदा वनवासात जावे लागेल (आणि शेवटी तसेच घडले). १४ फेब्रुवारी १८२० रोजी, शार्लचा धाकटा मुलगा, [[शार्ल फेर्दीनांद, बेरीचा ड्यूक|बेरीचा ड्यूक]], याची [[पॅरिसचा राष्ट्रीय ऑपेरा|पॅरिस ऑपेरा]] येथे [[बेरीच्या ड्यूकची हत्या|हत्या करण्यात आली]] . <ref name="eoc">{{स्रोत पुस्तक|title=Europe 1789 to 1914: encyclopedia of the age of industry and empire|last=Merriman|first=John M.|last2=Winter|first2=J. M.|date=2006|publisher=Charles Scribner's Sons|isbn=978-0-6843-1496-9|location=Detroit, Mich.|oclc=76769541}}</ref> <ref name="perilouscrown">{{स्रोत पुस्तक|title=The Perilous Crown: France between Revolutions|last=Price|first=Munro|publisher=Macmillan|pages=185–187|author-link=Munro Price}}</ref> या नुकसानीमुळे केवळ कुटुंबावर दुःखाचा डोंगर कोसळला नाही, तर राज्याधिकारही धोक्यात आला, कारण शार्लचा मोठा मुलगा, [[लुई आंत्वान, आंगूलेमचा ड्यूक|आंगूलेमचा ड्यूक]], निःसंतान होता. बूर्बोंच्या मुख्य वंशात पुरुष वारसांच्या अभावामुळे सिंहासन [[फ्रान्सचा पहिला लुई फिलिप|ओर्लेआन्सचा ड्यूक]] आणि त्याच्या वारसांकडे जाण्याची शक्यता निर्माण झाली, ज्यामुळे पुराणमतवादी अतिरेकी भयभीत झाले. संसदेत [[सालिक कायदा]] रद्द करण्यावर चर्चा झाली, ज्या कायद्याने स्त्रियांना उत्तराधिकारातून वगळले होते आणि जो दीर्घकाळ अभेद्य मानला जात होता. तथापि, बेरीच्या ड्यूकची विधवा, [[बूर्बों-दोन सिचिल्यांची कारोलिना, बेरीची डचेस|नापोली व सिचिल्याची कारोलिन]], गर्भवती असल्याचे कळण्यात आले आणि २९ सप्टेंबर १८२० रोजी तिने [[हेन्री, शांबॉरचा काउंट|हेन्री, बोर्दूचा ड्यूक]] या मुलाला जन्म दिला. <ref>Price, p. 109.</ref> त्याचा जन्म 'दैवी देणगी' म्हणून गौरवला आणि फ्रान्सच्या लोकांनी त्याच्या जन्माच्या उत्सवासाठी [[शॅतो द शांबॉर]] खरेदी केले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=_cmS0pYFfPsC|title=Rough Guide to the Loire|last=McConnachie|first=James|date=2004|publisher=Rough Guides|isbn=978-1-8435-3257-6|location=London|pages=144}}</ref> == राज्य == === अधिरोहण आणि राज्याभिषेक === [[चित्र:Coronation_of_Charles_X_of_France_by_François_Gérard,_circa_1827.jpg|डावे|इवलेसे|400x400अंश| [[फ्रान्स्वा पास्काल सिमों जेरार|फ्रान्स्वा जेरार]] यांनी काढलेले ''[[फ्रान्सच्या दहाव्या शार्लचा राज्याभिषेक|दहाव्या शार्लचा राज्याभिषेक]]'' .]] शार्लचा भाऊ अठराव्या लुईची प्रकृती १८२४ च्या सुरुवातीपासून खालावत होती. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Louis XVIII|last=Lever|first=Évelyne|date=1988|publisher=Librairie Arthème Fayard|location=Paris|page=553|language=fr}}</ref> त्यांच्या पायांना आणि पाठीच्या कण्याला [[कोथ|कोरडा आणि ओला कोथ]] झाल्यामुळे, त्याच वर्षी १६ सप्टेंबर रोजी, जवळपास ६९ वर्षांच्या वयात राजाचे निधन झाले. शार्ल, जो आता ६६ वर्षांचा होता, फ्रान्सचा दहावा राजा शार्ल म्हणून त्याच्यानंतर राजगदीवर बसला <ref>Price, pp. 113–115.</ref> २९ मे १८२५ रोजी, राजा शार्लचा [[रेंस|रेंसच्या]] कॅथेड्रलमध्ये अभिषेक करण्यात आला, जे [[फ्रान्सच्या राज्यकर्त्याचा राज्याभिषेक|फ्रेंच राजांच्या राज्याभिषेकाचे]] पारंपरिक ठिकाण आहे; १७७५ पासून ते वापरात नव्हते, कारण अठराव्या लुईने वाद टाळण्यासाठी आणि त्याची प्रकृती खूपच नाजूक असल्यामुळे हा समारंभ टाळला होता. <ref name="Price119">Price, pp. 119–121.</ref> पॅरिसमधील [[नोत्र देम दे पॅरिस|नोत्र-देमच्या]] आदरणीय कॅथेड्रलमध्ये नेपोलियनने आपल्या [[फ्रान्सचे पहिले साम्राज्य|क्रांतिकारी साम्राज्याचा]] अभिषेक केला होता; पण आपल्या पूर्वजांच्या सिंहासनावर आरूढ होताना, शार्लने राजेशाहीच्या सुरुवातीच्या काळापासून फ्रान्सच्या राजांनी वापरलेल्या राज्याभिषेकाच्या जुन्या जागेचा पुन्हा वापर केला. <ref name="Redhead2012">{{स्रोत पुस्तक|title=The French Revolutions|last=Redhead|first=T. W.|date=January 2012|publisher=BoD – Books on Demand|isbn=978-3-8640-3428-2|page=[https://books.google.com/books?id=DIZjqeZFsloC&pg=RA2-PA176 176]}}</ref> तेथे झालेला शेवटचा राज्याभिषेक १७७५ मध्ये झालेला [[फ्रान्सच्या सोळाव्या लुईचा राज्याभिषेक|सोळाव्या लुईचा राज्याभिषेक]] होता. === फ्रान्सची दुसरी क्रांती === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{Main article|फ्रान्सची दुसरी क्रांती}} [[चित्र:CHARLES_X_IN_THE_ROLE_OF_THE_GREAT_NUTCRACKER.jpg|इवलेसे| २५ जुलैचा महान 'नटक्रॅकर'(अडकिट्टा, पश्चिमात्य संस्कृतीत एक पात्र). या व्यंगचित्रात, दहावा शार्ल 'सनद' असे लिहिलेला चेंडू दातांनी फोडण्याचा प्रयत्न करतो, पण त्याला तो फोडता येत नाही.]] २ मार्च १८३० रोजी सभागृहांचे अधिवेशन भरले, पण शार्लच्या उद्घाटनपर भाषणाला अनेक प्रतिनिधींकडून नकारात्मक प्रतिक्रिया मिळाल्या. काहींनी राजाच्या मंत्र्याला सभागृहांचा पाठिंबा मिळवणे आवश्यक करणारे विधेयक मांडले आणि १८ मार्च रोजी, २२१ प्रतिनिधींनी, ३० मतांच्या बहुमताने, बाजूने मतदान केले. तथापि, राजाने सार्वत्रिक निवडणुका घेण्याचा निर्णय आधीच घेतला होता आणि १९ मार्च रोजी सभागृह निलंबित करण्यात आले. <ref>Price, pp. 130–132.</ref> २३ जूनच्या निवडणुकीत सरकारला अनुकूल बहुमत मिळाले नाही. ६ जुलै रोजी, राजा आणि त्याच्या मंत्र्यांनी, सनदेच्या कलम १४ मध्ये आणीबाणीच्या परिस्थितीत दिलेल्या तरतुदीनुसार, संविधान निलंबित केले. २५ जुलै रोजी, [[सें-क्लू]] येथील [[शॅतो द सें-क्लू|राजवाड्यात]], शार्लने चार [[जुलै अध्यादेश|अध्यादेश]] जारी केले ज्याद्वारे [[परिनिरीक्षण|वृत्तपत्र्यांवर परिनिरीक्षण लादण्यात आली]], नव्याने निवडलेले सभागृह बरखास्त करण्यात आले, [[मतदान प्रणाली]] बदलण्यात आली आणि सप्टेंबरमध्ये नवीन प्रणालीनुसार निवडणुका जाहीर केल्या. <ref name="Price136">Price, pp. 136–138.</ref> <ref name=":0">{{Citation|title=The International Encyclopedia of Revolution and Protest}}</ref> त्या अध्यादेशांचा उद्देश जनतेचा असंतोष शमवणे हा होता, पण त्यांचा नेमका उलट परिणाम झाला. [[ॲडोल्फ तियेर|ॲदोल्फ तियेर]], [[अर्मां कारेल]] आणि इतरांनी जानेवारी १८३० मध्ये स्थापन केलेल्या ''[[ले नास्यॉनाल|नास्यॉनाल]]'' दैनिकाच्या मुख्यालयासमोर पत्रकार निषेधासाठी जमले. सोमवार, २६ जुलै रोजी, सरकारी वृत्तपत्र ''[[ले मॉनीतोर उनिवेर्सेल]]'' ने अध्यादेश प्रकाशित केले आणि तियेरने ४३ पत्रकारांच्या सहीने बंडाचे आवाहन प्रसिद्ध केले: <ref>Castelot, André, ''Charles X'', Librairie Académique Perrin, Paris, 1988, p. 454 {{ISBN|2-2620-0545-1}}</ref> "कायदेशीर व्यवस्था आता संपली आहे, बळ वापरणे सुरू झाले आहे... आपण आता ज्या परिस्थितीत आहोत, त्यात आज्ञापालन करणे हे कर्तव्य राहिलेले नाही!" <ref> ''Le régime légal est interrompu; celui de la force a commencé... L'obéissance cesse d'être un devoir!''</ref> संध्याकाळी, [[पाले-रॉयाल|पॅले-रॉयलच्या]] बागांमध्ये जमाव जमला आणि ते "बुर्बों मुर्दाबाद!" व "सनद चिरायू होवो!" अशा घोषणा देऊ लागले. पोलिसांनी बागा बंद करताच, जमाव जवळच्या रस्त्यावर पुन्हा जमला जिथे त्यांनी रस्त्यावरील दिवे फोडले. प्रतिनिधी सभागृहाच्या सदस्यांनी मार्मोंच्याकडे पाच सदस्यीय शिष्टमंडळ पाठवून, चार अध्यादेश रद्द करून आंदोलकांना शांत करण्याचा सल्ला राजाला देण्याची विनंती केली. मार्मोंच्या विनंतीवरून पंतप्रधानांनी राजाकडे अर्ज केला, पण परिस्थितीची नाजूक अवस्था लक्षात आल्यावर शार्लने कोणतीही तडजोड करण्यास नकार दिला आणि त्याच दुपारी आपल्या मंत्र्यांना बरखास्त केले. त्या संध्याकाळी, सभागृहाचे सदस्य [[जाक लाफीत|जाक लाफीतच्या]] घरी जमले आणि त्यांनी राजा शार्लकडून सिंहासन घेण्यासाठी [[फ्रान्सचा पहिला लुई फिलिप|लुई फिलिपची]] निवड केली, तसेच शहरभर भित्तिपत्रक लावून आपला निर्णय जाहीर केला. दिवसाच्या अखेरीस, शार्लच्या सरकारचा अधिकार पूर्णपणे वितळला होता. <ref>Price, pp. 158, 161–163.</ref> ३१ जुलै रोजी मध्यरात्रीनंतर काही मिनिटांनी, जनरल ग्रेसो यांनी पॅरिसवासी सें-क्लू निवासस्थानावर हल्ला करण्याची योजना आखत असल्याची चेतावणी दिल्यावर, दहाव्या शार्लने आंगूलेमचा ड्यूक, जो सैन्यासोबत मागे राहिला, आणि आंगूलेमची डचेस, जी [[विशी]] येथे स्नानविधीसाठी गेली होती, यांना वगळून आपल्या कुटुंबासह आणि दरबारासह व्हर्सायमध्ये आश्रय घेण्याचा निर्णय घेतला. दरम्यान, पॅरिसमध्ये, लुई फिलिपने राज्याच्या लेफ्टनंट जनरल पदाचा कार्यभार स्वीकारला. <ref>Price, pp. 173–176.</ref> शार्लचा व्हर्सायचा मार्ग अव्यवस्थित सैन्य आणि पळून गेलेल्या सैनिकांनी भरलेला होता. व्हर्सायच्या राजवाड्याचे राज्यपाल, मार्क्वी द वेराक, शाही मिरवणूक शहरात प्रवेश करण्यापूर्वी राजाला भेटायला आले, हे सांगण्यासाठी की राजवाडा सुरक्षित नाही, कारण क्रांतिकारक तिरंगा परिधान केलेल्या व्हर्सायच्या राष्ट्रीय रक्षकांनी ''प्लास द'आर्म'' ताब्यात घेतला होता. त्यानंतर शार्ल पहाटे पाच वाजता [[महान त्रियानों|त्रियानों]] निघाला. <ref>Castelot, ''Charles X'', p. 482.</ref> त्याच दिवशी नंतर, आंगूलेमचा ड्यूक आपल्या सैन्यासह सें-क्लूहून आल्यानंतर, शार्लने [[शॅतो द रांबूये|रांबूयेकडे]] कूच करण्याचा आदेश दिला, जिथे ते मध्यरात्रीच्या थोड्या वेळापूर्वी पोहोचले. १ ऑगस्टच्या सकाळी, घडामोडी कळल्यानंतर विशीहून घाईघाईने निघालेल्या आंगूलेमच्या डचेस [[रांबूये]] येथे पोहोचल्या. दुसऱ्या दिवशी, २ ऑगस्ट रोजी, राजा शार्लने आपला मुलगा दोफें याला डावलून, अजून दहा वर्षांचाही न झालेल्या आपला नातू हेन्री, बोर्दूचा ड्यूक याला राज्याधिकार देऊन पदत्याग केला. सुरुवातीला, आंगूलेमच्या ड्यूकने (दोफें) फ्रान्सच्या सिंहासनावरील आपले हक्क सोडून देणाऱ्या दस्तऐवजावर सही करण्यास नकार दिला. मायेच्या डचेसच्या म्हणण्यानुसार, "वडील आणि मुलामध्ये जोरदार बाचाबाची झाली होती. त्यांचे आवाज आम्हाला शेजारच्या खोलीतूनही ऐकू येत होते." शेवटी, वीस मिनिटांनंतर, आंगूलेमच्या ड्यूकने अनिच्छेने आपल्या वडिलांच्या घोषणापत्रावर सही केली: <ref>Castelot, ''Charles X'', p. 491.</ref><blockquote>“माझ्या बंधो, माझ्या प्रजेला भेडसावणाऱ्या किंवा भविष्यात त्यांच्यावर ओढवू शकणाऱ्या संकटांमुळे मी इतका व्यथित झालो आहे की, ती संकटे टाळण्याचे उपाय शोधल्याशिवाय मला राहवत नाही. म्हणूनच, माझ्या नातवाच्या—बोर्दूच्या ड्यूकच्या—हितार्थ मी पदत्याग करण्याचा निर्णय घेतला आहे. माझ्या भावना जाणणाऱ्या दोफेंनेही आपल्या हक्कांचा त्याच्या पुतण्याच्या हितार्थ त्याग केला आहे. त्यामुळे, राज्याचा लेफ्टनंट-जनरल या नात्याने, पाचव्या हेन्रीचा राजगादीवर झालेला राज्यारोहणाचा अधिकार जाहीर करण्याची जबाबदारी आता तुमच्यावर येते. तसेच, नव्या राजाचा अल्पवयीन काळ संपेपर्यंत राज्यकारभार कोणत्या पद्धतीने चालविला जाईल, त्यासाठी आवश्यक ती सर्व व्यवस्था करण्याचेही तुम्ही पाहावे. यापुढील अनर्थ टाळण्याच्या उद्देशाने, मी येथे केवळ या व्यवस्था नमूद करून थांबतो. माझे हे निर्णय तुम्ही राजनैतिक प्रतिनिधींना कळवावेत आणि माझ्या नातवाला ‘पाचवा हेन्री’ या नावाने राजा म्हणून मान्यता देणारी घोषणा होताच, शक्य तितक्या लवकर मला तिची माहिती द्यावी.” </blockquote>  लुई फिलिपने त्या दस्तऐवजाला लक्ष दिले नाही आणि ९ ऑगस्ट रोजी सभागृहाच्या सदस्यांकडून स्वतःला फ्रान्सचा राजा म्हणून घोषित करवून घेतले. == दुसरा वनवास आणि मृत्यू == [[चित्र:Villa_Coronini.jpg|इवलेसे| [[गोरित्स्या]] येथील कोरोनिनी क्रोनबर्ग राजवाडा, जिथे शार्लने आपल्या आयुष्याचा शेवटचा महिना घालवला.]] जेव्हा १४,००० लोकांचा जमाव हल्ला करण्याची तयारी करत असल्याचे स्पष्ट झाले, तेव्हा राजघराण्याने रांबूये सोडले आणि १६ ऑगस्ट रोजी लुई फिलिपने पुरवलेल्या पत्र नौकेतून युनायटेड किंगडमसाठी प्रवास सुरू केला. [[युनायटेड किंग्डमचे पंतप्रधान|ब्रिटिश पंतप्रधान]], [[आर्थर वेलेस्ली (वेलिंग्टनचा पहिला ड्युक)|वेलिंग्टनचा ड्यूक]] यांनी त्यांना ब्रिटनमध्ये सामान्य नागरिक म्हणून यावे लागेल असे कळवल्यावर, कुटुंबातील सर्व सदस्यांनी टोपणनावे धारण केली; शार्लने स्वतःला "पॉन्त्योचा काउंट" असे संबोधले. ब्रिटिशांनी बूर्बों घराण्याचे थंडपणे स्वागत केले, आणि त्यांच्या आगमनानंतर नव्याने स्वीकारलेले [[फ्रान्सचा ध्वज|तिरंगा झेंडे]] त्यांच्यासमोर उपहासाने फडकवले. <ref name="Nagel318">Nagel, pp. 318–325.</ref> दहाव्या शार्लच्या पाठोपाठ त्याचे सावकारही लवकरच ब्रिटनमध्ये आले, ज्यांनी त्याच्या पहिल्या वनवासादरम्यान त्याला प्रचंड रक्कम कर्ज म्हणून दिली होती आणि ती अद्याप पूर्णपणे परत करायची होती. तथापि, शार्लच्या बायकोने लंडनमध्ये जमा केलेले पैसे कुटुंब वापरू शकले. <ref name="Nagel318" /> बूर्बों घराण्याला डोर्सेटमधील [[लुलवर्थ राजवाडा|लुलवर्थ राजवाड्यात]] राहण्याची परवानगी होती, पण ते लवकरच एडिनबरातील [[होलीरूड राजवाडा|होलीरूड राजवाड्यात]], <ref name="Nagel318" /> [[रीजेंट टेरेस|रीजेंट टेरेसवर]] [[बूर्बों-दोन सिचिल्यांची कारोलिना, बेरीची डचेस|बेरीच्या डचेस]] जवळ राहायला गेले. [[फ्रांसिस दुसरा (पवित्र रोमन सम्राट)|ऑस्ट्रियाचे पहिल्या फ्रांसिसच्या]] आमंत्रणावरून, बूर्बों राजघराणे १८३२/३३ च्या हिवाळ्यात [[प्राग]] येथे स्थलांतरित झाले आणि त्यांना [[प्राग राजवाडा|प्राग राजवाड्यात]] राहण्याची सोय दिली. <ref name="Nagel327">Nagel, pp. 327–328.</ref> सप्टेंबर १८३३ मध्ये, बोर्दूच्या ड्यूकचा १३ वा वाढदिवस साजरा करण्यासाठी [[विधीवादी (फ्रान्सची राजेशाही)|बूर्बों विधीवादी]] प्रागमध्ये जमले होते. त्यांना भव्य सोहळ्यांची अपेक्षा होती, पण शार्लने केवळ आपल्या नातवाच्या प्रौढतेची घोषणा केली. <ref name="nagel340342">Nagel, pp. 340–342.</ref> त्याच दिवशी, [[फ्रान्स्वा-रेने द शातोब्रियां|शातोब्रियांच्या]] खूप मनधरणीनंतर, शार्ल आपल्या सुनेला भेटायला तयार झाला, जी भेट १३ ऑक्टोबर १८३३ रोजी [[लेओबन]] येथे झाली. तिच्या [[पुनर्विवाह|दुसऱ्या लग्नाबद्दल]] कळल्यावर डचेसच्या मुलांनी तिला भेटण्यास नकार दिला. शार्लने डचेसच्या मागण्या नाकारल्या, पण त्यांची दुसरी सून, आंगूलेमच्या डचेसने विरोध दर्शवल्यानंतर ते शेवटी सहमत झाले. मार्च १८३५ मध्ये ऑस्ट्रियन सम्राट फ्रांसिसच्या मृत्यूनंतर, बूर्बों राजघराण्याने प्राग राजवाडा सोडला, कारण नवीन सम्राट [[ऑस्ट्रियाचा पहिला फेर्डिनांट|फेर्डिनांटला]] तो [[राज्याभिषेक|राज्याभिषेक सोहळ्यांसाठी]] वापरायचा होता. बूर्बों राजघराणे सुरुवातीला [[तेप्लीत्स]] येथे स्थलांतरित झाले. त्यानंतर, फेर्डिनांटने प्राग राजवाड्याचा वापर सुरू ठेवल्यामुळे, त्यांच्यासाठी किर्चबर्ग किल्ला खरेदी केला. परिसरात [[पटकी|पटकीची]] साथ पसरल्यामुळे तेथे जाणे पुढे ढकलण्यात आले. <ref name="nagel349350">Nagel, pp. 349–350.</ref> दरम्यान, शार्ल ऑक्टोबर १८३५ मध्ये ऑस्ट्रियाच्या भूमध्य सागरी किनाऱ्यावरील उबदार हवामानाकडे रवाना झाला. [[इलिरियाचे राज्य|इलिरियाच्या राज्यात]] [[गोरित्स्या]] येथे पोहोचल्यावर तो [[पटकी|पटकीने]] आजारी पडला आणि ६ नोव्हेंबर १८३६ रोजी त्याचा मृत्यू झाला <ref name="perilouscrown">{{स्रोत पुस्तक|title=The Perilous Crown: France between Revolutions|last=Price|first=Munro|publisher=Macmillan|pages=185–187|author-link=Munro Price}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFPrice">[[Munro Price|Price, Munro]]. ''The Perilous Crown: France between Revolutions''. Macmillan. pp.&nbsp;<span class="nowrap">185–</span>187.</cite></ref> गावकऱ्यांनी आपल्या खिडक्यांवर काळे शोकवस्त्र घातले. शार्ल यांना [[फ्रान्सिसी]] [[कोस्तान्येविका मठ|कोस्तान्येविका मठातील]] (आता [[नोव्हा गोरिका]], स्लोव्हेनिया येथे) घोषणाची आमची माताच्या चर्चमध्ये दफन केले, जिथे त्यांचे अवशेष त्यांच्या कुटुंबाच्या अवशेषांसह एका अंधारकोठडीत आहेत. <ref name="nagel349350" /> देशाबाहेर दफन करण्यात आलेले ते फ्रान्सचे एकमेव राजे आहेत. <ref name="leparisien25092016">{{स्रोत बातमी|last=Haus|first=Hélène|url=http://www.leparisien.fr/seine-saint-denis-93/et-si-les-cendres-du-roi-charles-x-etaient-transferees-a-la-basilique-saint-denis-25-09-2016-6149095.php|title=Et si les cendres du roi Charles X étaient transférées à la basilique Saint-Denis?|date=25 September 2016|work=[[Le Parisien]]|language=fr|trans-title=Are the remains of Charles X to be transferred to Basilica of St Denis?|access-date=20 February 2017}}</ref> <ref name="rtvslo28092016">{{स्रोत बातमी|last=A. K.|url=http://www.rtvslo.si/kultura/drugo/francozi-zelijo-ostanke-karla-x-in-druzine-iz-slovenije-pripadajo-nasi-domovini/403811|title=Francozi želijo ostanke Karla X. in družine iz Slovenije: "Pripadajo naši domovini"|date=28 September 2016|publisher=[[RTV Slovenija]]|language=sl|trans-title=The French wish the remains of Charles X and family to be brought from Slovenia: "They belong to our homeland"|access-date=20 February 2017}}</ref> मिळालेल्या माहितीनुसार, २०१६ मध्ये शार्ल दहाव्यांचे अवशेष इतर फ्रेंच सम्राटांसोबत [[सें-देनीचा बॅसिलिका|सें-देनीच्या बॅसिलिकामध्ये]] दफन करावेत, अशी मागणी करणारी एक चळवळ सुरू झाली होती, <ref name="leparisien25092016" /> <ref name="rtvslo28092016" /> जरी [[बूर्बों राजघराणा|बूर्बों राजघराण्याचे]] सध्याचे प्रमुख [[लुई आल्फोंस द बूर्बों|लुई आल्फोंस]] यांनी २०१७ मध्ये सांगितले की त्यांच्या पूर्वजांचे अवशेष अबाधित राहावेत अशी त्यांची इच्छा आहे. <ref name="rtvslo19022017">{{स्रोत बातमी|last=Al. Ma.|url=http://www.rtvslo.si/slovenija/francoski-princ-burbonski-zeli-da-njegovi-predniki-ostanejo-pokopani-na-kostanjevici/415424|title=Francoski princ Burbonski želi, da njegovi predniki ostanejo pokopani na Kostanjevici|date=19 February 2017|publisher=[[RTV Slovenija]]|language=sl|trans-title=A French prince of Bourbon wishes the remains of his ancestors to remain at Kostanjevica|access-date=20 February 2017}}</ref> == संदर्भ == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{संदर्भयादी}} [[वर्ग:फ्रान्सचे राजे]] [[वर्ग:इ.स. १८३६ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १७५७ मधील जन्म]] 92zu5tfi816vnk2qw8ajovznhst0tko 2701120 2701118 2026-08-11T20:08:21Z TheonlyPuneriintown 157039 2701120 wikitext text/x-wiki  {{Infobox royalty|name=दहावा शार्ल|succession=[[फ्रांसच्या राज्यकर्त्यांची यादी|फ्रान्सचा राजा]]|more_text=([[Style of the French sovereign|more...]])|image=Carlos X de Francia (François Gérard).jpg|caption=''[[राजा शार्ल दहाव्यांचे राज्याभिषेक-प्रतिचित्र.]]'' (1825)|alt=राजा शार्ल ६७ वर्षांचे असताना काढलेले चित्र|reign=१६ सप्टेंबर १८२४ – {{Nowrap|२ ऑगस्ट १८३०}}|coronation=२९ मे १८२५<br/>[[रेंस कॅथेड्रल]]|cor_type=[[Coronation of Charles X of France|Coronation]]|predecessor=[[अठरावा लुई|फ्रान्सचा अठरावा लुई]]|successor=[[पहिला लुई फिलिप]]<br/>(फ्रेंचचा राजा म्हणून)|succession1=[[विधीवादी (फ्रान्सची राजेशाही)|फ्रेंच राजगदीचा विधीवादी दावेदार]]|reign1=२ ऑगस्ट १८३० – ६ नोव्हेंबर १८३६|reign_type1=Pretence|successor1=[[लुई आंत्वान, आंगूलेमचा ड्यूक]]|birth_name=शार्ल फिलिप, आर्त्वाचा काउंट|birth_date={{Birth date|1757|10|09|df=y}}|birth_place=[[व्हर्सायचा राजवाडा]], फ्रान्स|death_date={{Death date and age|1836|11|06|1757|10|09|df=y}}|death_place=[[गोरित्स्या|गोर्त्स]], ऑस्ट्रियन साम्राज्य|burial_place=[[कोस्तान्येवित्सा मठ]], स्लोव्हेनिया|spouse={{Marriage|[[सावेची युवराणी मारी तेरेज|सावेची मारी तेरेज]]|1773|1805|end=died}}|issue={{Plainlist| *[[लुई आंत्वान, आंगूलेमचा ड्यूक]] *[[फ्रान्सची सोफी (१७७६-१७८३)|आर्त्वाची सोफी]] *[[शार्ल फेर्दिनांद, बेरीचा ड्यूक]] *आंगूलेमची मारी तेरेज}}|issue_link=#Marriage and issue|house=[[बूर्बों राजघराणा|बूर्बों]]|father=[[लुई, फ्रान्सचा दोफें (१७२९–१७६५)|लुई, फ्रान्सचा दोफें]]|mother=[[जाक्सनची मारी जोसेफे, फ्रान्सची दोफीन|जाक्सनची मारी जोसेफे]]|signature=Signature of Charles X of France.svg|religion=[[फ्रान्समधील कॅथलिक चर्च|कॅथलिक]]}} '''दहावा शार्ल''' (शार्ल फिलिप; ९ ऑक्टोबर १७५७ – ६ नोव्हेंबर १८३६) हा १६ सप्टेंबर १८२४ ते २ ऑगस्ट १८३० पर्यंत [[फ्रांसच्या राज्यकर्त्यांची यादी|फ्रान्सचा राजा]] होता. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/shorthistoryoffr017819mbp|title=A Short History of France|last=Parmele|first=Mary Platt|date=1908|publisher=Scribner|page=[https://archive.org/details/shorthistoryoffr017819mbp/page/n250 221]}}</ref> राज्याभिषेक न झालेल्या सतराव्या [[फ्रांसचा सतरावा लुई|लुईचा]] काका आणि माजी राज्यकर्ते राजे [[फ्रान्सचा सोळावा लुई|सोळावा लुई]] व [[फ्रान्सचा अठरावा लुई|अठरावा लुई यांचा]] धाकटा भाऊ असलेल्या त्याने, वनवासात असलेल्या अठराव्या लुईला पाठिंबा दिला. १८१४ मध्ये बूर्बों राजघराण्याच्या पुनर्संस्थापनेनंतर, शार्ल ( [[गृहीत वारस]] म्हणून) [[अति-राजनिष्ठ|अति-राजनिष्ठांचा]] नेता बनला. हा गट फ्रेंच दरबारातील एक कट्टर राजेशाहीवादी गट होता, जो [[दैवी हक्काने]] मिळणाऱ्या [[संपूर्ण राजेशाही|संपूर्ण राजेशाहीचे]] समर्थन करत होता आणि [[संवैधानिक राजेशाही]], [[प्रजासत्ताकवाद]], उदारमतवाद्यांना दिल्या जाणाऱ्या कोणत्याही सवलती आणि [[१८१४ ची सनद|१८१४ च्या सनदेद्वारे]] प्रदान केलेल्या नागरी स्वातंत्र्याच्या हमींना विरोध करत असे. १८२० मध्ये आपला मुलगा शार्ल फेर्दीनांद, बेरीचा ड्यूक याच्या हत्येनंतर शार्लने फ्रेंच दरबारात प्रभाव मिळवला आणि १८२४ मध्ये तो आपला भाऊ अठरावा लुईचा उत्तराधिकारी झाला. १८२५ मध्ये [[फ्रान्सच्या दहाव्या शार्लचा राज्याभिषेक|त्याच्या राज्याभिषेकावेळी]], त्याने [[शाही स्पर्श|शाही स्पर्शाची]] प्रथा पुनरुज्जीवित करण्याचा प्रयत्न केला. त्याच्या कारकिर्दीत नियुक्त केलेल्या सरकारांनी [[फ्रान्समधील सामंतशाहीचे निर्मूलन|सामंतशाहीच्या निर्मूलनासाठी]] पूर्वीच्या जमीनदारांना [[कर्जरोखे|कर्जरोखेधारकांच्या]] (म्हणजेच, मध्यमवर्गीय फ्रेंच नागरिकांच्या) खर्चावर नुकसान भरपाई दिली, [[कॅथलिक चर्च|कॅथलिक चर्चची]] शक्ती वाढवली आणि [[धर्मद्रोह|धर्मद्रोहासाठी]] मृत्युदंडाची शिक्षा पुन्हा लागू केली, ज्यामुळे उदारमतवादी-बहुमत असलेल्या [[प्रतिनिधी सभागृह (फ्रान्स)|प्रतिनिधी सभागृहाशी]] संघर्ष निर्माण झाला. शार्लने आपल्या नागरिकांचे लक्ष देशांतर्गत अडचणींपासून विचलित करण्यासाठी अल्जेरियाच्या फ्रेंच विजयाला सहमत दिली आणि नाकेबंदी उठवण्याच्या व [[हैती|हैतीच्या]] स्वातंत्र्याला मान्यता देण्याच्या बदल्यात हैतीला मोठी नुकसानभरपाई देण्यास भाग पाडले. त्याने शेवटी युवराज जुल द पोलिन्याक यांच्या पंतप्रधानपदी एक पुराणमतवादी सरकार नियुक्त केले, जे १८३० च्या फ्रेंच विधानसभेच्या निवडणुकीत पराभूत झाले. त्यांनी [[जुलै अध्यादेश|जुलैतील अध्यादेशांद्वारे]] प्रतिनिधी सभागृह बरखास्त केले, मताधिकार मर्यादित केला आणि [[परिनिरीक्षण|वृत्तपत्र परिनिरीक्षण]] पुन्हा लागू केली. एका आठवड्याच्या आत, पॅरिसमध्ये शहरी दंगली उसळल्या, ज्यामुळे १८३० ची [[फ्रान्सची दुसरी क्रांती|जुलै क्रांती]] झाली, आणि परिणामी त्याला पदत्याग करावा लागला व [[फ्रान्सचा पहिला लुई फिलिप|पहिला लुई फिलिप]] फ्रान्सचा राजा म्हणून निवडला गेला. तो [[बूर्बों राजघराणा|बूर्बों राजघराण्याच्या]] वरिष्ठ शाखेतील शेवटचा फ्रेंच शासक होता. पुन्हा एकदा वनवासात पाठवल्यावर, शार्लचा १८३६ मध्ये [[गोरित्स्या]] येथे मृत्यू झाला, जो तेव्हा [[ऑस्ट्रियन साम्राज्य|ऑस्ट्रियन साम्राज्याचा]] भाग होता. == बालपण == [[चित्र:READ_-_Charles-Philippe_de_Bourbon,_comte_d'Artois_(1757-1836).jpg|डावे|इवलेसे| कॅथरीन रीड यांनी काढलेले शार्ल-फिलिपचे व्यक्तिचित्र, १७६४]] फ्रान्सचा शार्ल फिलिपचा जन्म १७५७ मध्ये [[व्हर्सायचा राजवाडा|व्हर्सायच्या राजवाड्यात]] झाला. तो [[फ्रान्सचा दोफें|दोफें]] लुई आणि त्याची बायको, दोफीन मारी जोसेफेचा सर्वात लहान मुलगा होता. शार्लला त्याचे आजोबा, तत्कालीन राजा [[फ्रान्सचा पंधरावा लुई|पंधरावा लुई]] यांनी जन्मतःच [[आर्त्वाचा काउंट]] ही पदवी दिली होती. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2020)">संदर्भ हवा</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> कुटुंबातील सर्वात लहान पुरुष असल्याने, शार्ल कधी राजा होईल असे वाटत नव्हते. त्याचा थोरला भाऊ, [[बूर्गान्याचा ड्यूक लुई]], १७६१ मध्ये अनपेक्षितपणे वारला, ज्यामुळे शार्लवारसा हक्काच्या रांगेत एक पातळी वर सरकला. त्याचे बालपण फ्रान्सच्या मुलांच्या शिक्षिका, मादाम द मार्सां यांनी वाढवले.  १७६५ मध्ये त्याचे वडिल वारल्यानंतर, शार्लचा सर्वात मोठा हयात असलेला भाऊ, [[फ्रान्सचा सोळावा लुई|लुई ओगिस्त]], नवीन दोफें (फ्रेंच सिंहासनाचा वारस) बनला. त्या दोघांची आई मारी जोसेफे, जी आपल्या नवऱ्याच्या मृत्यूच्या धक्क्यातून कधीच सावरली नाही, मार्च १७६७ मध्ये [[क्षय रोग|क्षय रोगामुळे]] मरण पावली. <ref>[[Évelyne Lever]], ''Louis XVI'', Librairie Arthème Fayard, Paris (1985), p. 43. </ref> यामुळे शार्ल वयाच्या नवव्या वर्षी, त्याचे भावंडं लुई ओगिस्त, [[फ्रान्सचा अठरावा लुई|लुई स्तानिस्लास, प्रोव्हांसचा काउंट]], [[फ्रान्सची क्लोतील्द|मारी क्लोतील्द]] आणि [[फ्रान्सची एलिजाबेत|एलिजाबेत]] यांच्यासह अनाथ झाला. पंधरावा लुई २७ एप्रिल १७७४ रोजी आजारी पडला आणि १० मे रोजी वयाच्या ६४व्या वर्षी [[देवी (रोग)|देवीच्या आजाराने]] मरण पावला <ref name="antonia20">Antonia Fraser, ''Marie Antoinette: the Journey'', pp. 113–116.</ref> त्याचा नातू लुई-ओगिस्त हा त्याच्यानंतर फ्रान्सचा सोळावा राजा लुई म्हणून राजगादीवर बसला. <ref>[[Charles Porset]], Hiram sans-culotte? Franc-maçonnerie, lumières et révolution: trente ans d'études et de recherches, Paris: Honoré Champion, 1998, p. 207.</ref> == लग्न आणि खाजगी जीवन == [[चित्र:Comte_d'Artois,_later_Charles_X_of_France,_by_Henri_Pierre_Danloux.jpg|इवलेसे| १७९८ मधील आर्त्वाचा काउंट म्हणून शार्ल, हेन्री-प्येर दान्लू यांनी काढलेले चित्र]] नोव्हेंबर १७७३ मध्ये, शार्लने सावेच्या मारी तेरेसाशी लग्न केले. १७७५ मध्ये, मारी तेरेसाने लुई आंत्वान नावाच्या मुलाला जन्म दिला, ज्याला सोळाव्या लुईने आंगूलेमचा ड्यूक बनवले. लुई-आंत्वान हा बूर्बों राजघराण्याच्या पुढच्या पिढीतील पहिला होता, कारण राजा आणि प्रोव्हांसच्या काउन्टला अद्याप कोणतेही मूल झाले नव्हते, ज्यामुळे पॅरिसमधील पत्रकार सोळाव्या लुईच्या कथित नपुंसकतेची खिल्ली उडवली. <ref>Fraser, pp. 137–139.</ref> तीन वर्षांनंतर, १७७८ मध्ये, शार्लचा दुसरा मुलगा, शार्ल फेर्दीनांद, जन्मला आणि त्याला बेरीचा ड्यूक ही पदवी दिली. <ref>Fraser, p. 189.</ref> == संकट आणि फ्रेंच क्रांती == शार्लची राजकीय जागृती १७८६ मध्ये राजेशाहीच्या पहिल्या मोठ्या संकटापासून सुरू झाली, जेव्हा हे स्पष्ट झाले की पूर्वीच्या लष्करी मोहिमांमुळे (खास करून [[सप्त-वार्षिक युद्ध]] आणि [[अमेरिकन क्रांती]] ) राज्य दिवाळखोर झाले होते आणि टिकून राहण्यास आर्थिक सुधारणांची गरज होती. शार्लने उमराव वर्गाचे आर्थिक विशेषाधिकार काढून टाकण्याला पाठिंबा दिला, पण [[कॅथलिक चर्च]] किंवा उमराव वर्गाला मिळणाऱ्या सामाजिक विशेषाधिकारांमध्ये कोणतीही कपात करण्याबद्दल त्याचा विरोध होता. ते असे मानत होते की राजेशाही उलथवून न टाकता फ्रान्सच्या आर्थिक व्यवस्थेत सुधारणा केली पाहिजे. त्यांच्याच शब्दांत, "दुरुस्तीची वेळ होती, पाडण्याची नाही." <ref>{{स्रोत बातमी|last=Willsher|first=Kim|url=https://www.theguardian.com/world/2016/sep/27/france-calls-for-remains-of-king-charles-x-to-be-returned-from-slovenia|title=France calls for remains of King Charles X to be returned from Slovenia|date=27 September 2016|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077|access-date=7 August 2023}}</ref> सोळाव्या लुईने शेवटी, १५० वर्षांहून अधिक काळ न भरलेल्या [[१७८९ चा सामन्य-वर्ग|सामान्य-वर्गाची]] बैठक मे १७८९ मध्ये आर्थिक सुधारणांना मान्यता देण्यास बोलावली गेली. त्याची बहीण एलिजाबेतसोबत, शार्ल कुटुंबातील सर्वात पुराणमतवादी होता <ref>Fraser, p. 326.</ref> आणि त्याने तिसऱ्या वर्गाच्या ( जनसाधारणचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या) मतदानाचा अधिकार वाढवण्याच्या मागण्यांना विरोध केला. यामुळे त्याच्या भावाने त्याच्यावर टीका केली आणि "plus royaliste que le roi" ("राजापेक्षा जास्त राजेशाहीवादी") असल्याचा आरोप केला. जून १७८९ मध्ये, तिसऱ्या वर्गाच्या प्रतिनिधींनी फ्रान्सला नवीन संविधान देण्याच्या उद्देशाने स्वतःला [[राष्ट्रीय सभा (फ्रान्सची क्रांती)|राष्ट्रीय सभा]] घोषित केले. <ref>Fraser, pp. 274–278.</ref> [[लुई ओगिस्त ले तोनेलिये द ब्रतोय|बॅरन द ब्रतोय]] यांच्या सहकार्याने, शार्लने उदारमतवादी अर्थमंत्री [[जाक नेकेर]] यांना पदच्युत करण्यासाठी राजकीय आघाड्या जुळवून आणल्या होत्या. जेव्हा शार्लने मूळ योजनेपेक्षा खूपच आधी, ११ जुलै रोजी ब्रतोयला माहीत नसाताना नेकेरला पदावरून दूर करण्याचा प्रयत्न केला, तेव्हा या योजना उलटल्या. ब्रेतोयसोबतच्या त्याच्या राजकीय युतीचा ऱ्हास सुरू झाला, जो शेवटी परस्पर द्वेषापर्यंत बिघडले. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2020)">संदर्भ आवश्यक</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> नेकर यांच्या बडतर्फीमुळे १४ जुलै रोजी [[बास्तीयवर हल्ला]] झाला. सोळावा लुई आणि मारी आंत्वानेच्या संमतीने, शार्ल आणि त्याचे कुटुंब इतर अनेक दरबाऱ्यांसह तीन दिवसांनंतर, १७ जुलै रोजी फ्रान्स सोडून गेले. यामध्ये राणीची आवडती, पोलिन्याकची डचेससुद्धा होती. <ref>Fraser, p. 338.</ref> त्याच्या पलायनाचे ऐतिहासिक कारण म्हणजे त्याच्या स्वतःच्या सुरक्षेची वैयक्तिक भीती होती. परंतु, अलिकडच्या संशोधनातून असे दिसून येते की, राजाने आपल्या भावाच्या जाण्याला आधीच मंजुरी दिली होती, कारण लुईला स्वतःला [[व्हर्सायचा राजवाडा|व्हर्सायहून]] पॅरिसला हलवल्यानंतर, राजेशाहीचा प्रवक्ता म्हणून काम करण्यासाठी एक जवळचा नातेवाईक मोकळा राहील, हे सुनिश्चित करण्याचा तो एक मार्ग होता. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Fall of the French Monarchy|last=Price|first=Monro|date=2003|isbn=978-0-3304-8827-3|pages=93–94}}</ref> == वनवासातील आयुष्य == [[चित्र:Blue_Plaque_Charles_X_of_France.jpg|इवलेसे| लंडन, [[मेफेर]] येथील ७२ साउथ ऑडली रस्त्यावर एक पाटी, जे १८०५ ते १८१४ दरम्यान त्याचे घर होते.]] शार्ल आणि त्याच्या कुटुंबाने त्याच्या बायकोच्या मूळ गावी, [[सावे (प्रांत)|सावेमध्ये]] आश्रय घेण्याचा निर्णय घेतला, <ref>Fraser, p. 340.</ref> जिथे [[कॉंदेचे युवराज|कॉंदे]] कुटुंबातील काही जण त्यांना येऊन मिळाले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Marie Thérèse: Child of Terror|last=Nagel|first=Susan|date=18 March 2008|publisher=Bloomsbury Publishing USA|isbn=978-1-5969-1057-7|page=65|oclc=177826440|ol=12443706M}}</ref> दरम्यान, पॅरिसमध्ये, सोळावा लुई राष्ट्रीय सभेसोबत संघर्ष करत होता, जी मूलगामी सुधारणांसाठी वचनबद्ध होती आणि तिने [[फ्रान्सचे १७९१ चे संविधान|१७९१ चे संविधान]] लागू केले होते. मार्च १७९१ मध्ये, विधानसभेने एक राजप्रतिनिधी विधेयक देखील मंजूर केले, ज्यात राजाच्या अकाली मृत्यूच्या प्रसंगासाठी तरतूद होती. जोपर्यंत त्याचा वारस [[फ्रांसचा सतरावा लुई|लुई-शार्ल]] अल्पवयीन होता, तोपर्यंत [[फ्रान्सचा अठरावा लुई|प्रोव्हांसचा काउंट]], ओर्लेआन्सचा ड्यूक किंवा, या दोघांपैकी कोणीही उपलब्ध नसल्यास, निवडणुकीद्वारे निवडलेली व्यक्ती राजप्रतिनिधी बनायला हवी होती, आणि असे करताना शार्लचे अधिकार पूर्णपणे डावलले जात होते, जो राजघराण्याच्या वंशपरंपरेत प्रोव्हांसचा काउंट आणि ओर्लेआन्सचा ड्यूक यांच्यामध्ये होता. <ref>Fraser, p. 383.</ref> त्याकाळी शार्लने [[तोरिनो]] (इटलीमध्ये) सोडले आणि तो जर्मनीतील [[ट्रीयर]] येथे गेला, जिथे त्याचे काका, जाक्सनचे क्लेमां वेंसेस्लास, हे तत्कालीन [[युवराज-मतदार|आर्चबिशप-मतदार]] होते. शार्लने फ्रान्सवर प्रति-क्रांतिकारी आक्रमणाची तयारी केली होती, पण [[मेरी आँत्वानेत|मेरी आंत्वानेतच्या]] एका पत्रामुळे ते आक्रमण पुढे ढकलले. त्यानंतर [[फ्रांसच्या राज्यकर्त्यांची यादी|राजघराणे]] पॅरिसमधून निसटले आणि [[मोंमेदी]] येथे [[फ्रान्स्वा क्लोद अमूर, बुयेचा मार्की]] यांच्या नेतृत्वाखालील नियमित सैन्याच्या तुकडीत सामील झाले. <ref>Price, p. 170</ref> [[वारेन-आन-आर्गों|वारेन]] येथे [[वारेनला पलायन|पळून जाण्याचा प्रयत्न]] थांबवल्यानंतर, शार्ल [[कोब्लेन्झ|कोब्लेन्झकडे]] गेला, जिथे त्याने, नुकताच पळून आलेल्या प्रोव्हांसच्या काऊंटने आणि काँदेच्या राजकुमारांनी मिळून फ्रान्सवर आक्रमण करण्याचा आपला इरादा जाहीर केला. प्रोव्हांसचा काउंट मदतीसाठी विविध युरोपीय सम्राटांना निरोप पाठवत होता, तर शार्लने ट्रीयरच्या मतदारप्रांतामध्ये एक निर्वासित दरबार स्थापन केला. २५ ऑगस्ट रोजी, पवित्र रोमन साम्राज्य आणि [[प्रशिया|प्रशियाच्या]] शासकांनी पिल्नित्स घोषणापत्र जारी केले, ज्यामध्ये इतर युरोपीय देशांना फ्रान्समध्ये हस्तक्षेप करण्याचे आवाहन केले होते. <ref>Nagel, p. 113.</ref> १ जानेवारी १७९२ रोजी, राष्ट्रीय सभेने सर्व स्थलांतरितांना देशद्रोही घोषित केले, त्यांचे हक्क रद्द केले आणि त्यांच्या जमिनी जप्त केल्या. <ref>Nagel, p. 118.</ref> या उपाययोजनेनंतर राजेशाहीचे निलंबन केले आणि शेवटी सप्टेंबर १७९२ मध्ये ती [[राजेशाहीचे निर्मूलन|संपुष्टात]] आणण्यात आली. राजघराण्याला तुरुंगात टाकले आणि माजी राजा व माजी राणी यांना शेवटी १७९३ मध्ये फाशी दिली गेली. <ref>Fraser, pp. 399, 440, 456; Nagel, p. 143.</ref> तरुण माजी दोफें, वयाच्या दहाव्या वर्षी, १७९५ मध्ये तुरुंगात असताना आजारपण आणि तीव्र दुर्लक्षामुळे मरण पावला. <ref>Nagel, p. 152-153.</ref> १७९२ मध्ये जेव्हा [[फ्रेंच क्रांतीची युद्धे]] सुरू झाली, तेव्हा शार्ल ब्रिटनला पळून गेला, जिथे राजा [[युनायटेड किंग्डमचा तिसरा जॉर्ज|तिसऱ्या जॉर्जने]] त्याला भरघोस भत्ता दिला. शार्ल त्याची प्रेयसी [[लुईस द पोलास्त्रों]] हिच्यासोबत [[एडिनबरा]] आणि लंडनमध्ये राहत होता. <ref>Nagel, p. 207.</ref> जून १७९५ मध्ये आपल्या पुतण्याच्या मृत्यूनंतर अठरावा लुई, त्याचा मोठा भाऊ, [[व्हेरोना]] आणि नंतर [[येल्गाव्हा|मिटाऊ]] येथील [[येलगाव्हा राजवाडा|येलगाव्हा राजवाड्यात]] स्थलांतरित झाला, जिथे १० जून १७९९ रोजी शार्लचा मुलगा लुई आँत्वान याने सोळाव्या लुईच्या एकमेव जिवंत मुली, मारी तेरेस हिच्याशी लग्न केले. १८०२ मध्ये, शार्लने आपल्या भावाला काही हजार पाउंड देऊन मदत केली. १८०७ मध्ये, अठरावा लुई ब्रिटनमध्ये स्थलांतरित झाला. <ref>Nagel, pp. 210, 222, 233–235.</ref> == बूर्बों पुनर्स्थापना == [[चित्र:Pauline_Auzou_-_The_Return_of_Charles.jpg|इवलेसे| [[पोलीन ओझू]] यांनी काढलेले''दहाव्या शार्लचे पुनरागमन'']] जानेवारी १८१४ मध्ये, शार्ल [[दक्षिण फ्रान्स|दक्षिण फ्रान्समधील]] [[सहाव्या संघाचे युद्ध|आघाडीच्या सैन्यात]] सामील होण्यासाठी गुप्तपणे लंडनमधील आपले घर सोडून गेला. तोपर्यंत चाकाच्या खुर्ची अवलंबून असलेल्या अठराव्या लुईने, शार्लला [[लेफ्टनंट जनरल (फ्रान्स)|फ्रान्सच्या राज्याचा लेफ्टनंट जनरल]] म्हणून नियुक्त करणारे सनदपत्र दिले. ३१ मार्च रोजी दोस्त राष्ट्रांनी पॅरिस ताब्यात घेतले. एका आठवड्यानंतर [[नेपोलियन बोनापार्ट|नेपोलियनने]] पदत्याग केला. [[फ्रान्सची सेनेट|सेनेटने]] बूर्बों राजेशाहीच्या पुनर्संस्थापनेची घोषणा केली आणि अठराव्या लुईला फ्रान्सचा राजा म्हणून घोषित केले. शार्ल (आता संभाव्य वारस) १२ एप्रिल रोजी राजधानीत आले <ref>Nagel, p. 153.</ref> आणि अठरावा लुई ब्रिटनहून येईपर्यंत त्यांनी राज्याचे लेफ्टनंट-जनरल म्हणून काम पाहिले. राजप्रतिनिधी म्हणून आपल्या अल्प कार्यकाळात, शार्लने अठराव्या लुईला कोणतीही कल्पना न देता एक [[अति-राजनिष्ठ]] [[गुप्त पोलीस|गुप्त पोलीस दल]] तयार केले, जे थेट त्यालाच अहवाल देत होते. ते पाच वर्षांहून अधिक काळ चालले. <ref>Price, pp. 11–12.</ref> पॅरिसवासीयांनी अठराव्या लुईचे मोठ्या उत्साहात स्वागत केले आणि त्याने [[त्विलरी राजवाडा]] ताब्यात घेतला. <ref name="Nagel253">Nagel, pp. 253–254.</ref> आर्त्वाचा काउंट ''पाव्हियों द मार्स'' मध्ये राहत होता आणि आंगूलेमचा ड्यूक ''[[पाव्हियों द फ्लॉर]]'' मध्ये राहत होता, जिथून [[सेन नदी|सेन]] नदी दिसत होती. <ref>Price, p. 50.</ref> राजवाड्यात पोहोचल्यावर आंगूलेमची डचेस बेशुद्ध पडली, कारण त्यामुळे त्यांना तीच्या कुटुंबाच्या तेथील कैदेच्या, तसेच [[१० ऑगस्ट १७९२ चा उठाव|१० ऑगस्ट १७९२]] रोजी राजवाड्यावर झालेल्या हल्ल्याच्या आणि स्विस रक्षकांच्या हत्याकांडाच्या भयंकर आठवणी ताज्या झाल्या. <ref name="Nagel253" /> कब्जा करणाऱ्या दोस्त राष्ट्रांच्या सैन्याच्या सल्ल्यानुसार, अठराव्या लुईने एक [[सांविधानिक उदारमतवाद|उदारमतवादी संविधान]], [[१८१४ चे सनद]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.britannica.com/biography/Charles-X|title=Charles X|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=24 February 2019}}</ref> लागू केले, ज्यामध्ये [[द्विसदनी कायदेमंडळ|द्विसदनी]] कायदेमंडळ, ९०,००० लोकांचे मतदारसंघ आणि [[धर्म स्वातंत्र्य|धर्म स्वातंत्र्याची]] तरतूद होती. <ref>Price, pp. 52–54.</ref> [[शंभर दिवस|शंभर दिवसांनंतर]], १८१५ मध्ये नेपोलियनच्या सत्तेवर झालेल्या संक्षिप्त पुनरागमनानंतर, <ref>Price, pp. 72, 80–83.</ref> [[दुसरी श्वेत दहशत|श्वेत दहशतीचा]] मुख्य भर अशा नागरी प्रशासनाच्या शुद्धीकरणावर होता जे जवळजवळ पूर्णपणे बूर्बों राजेशाहीच्या विरोधात गेले होते. सुमारे ७०,००० अधिकाऱ्यांना त्यांच्या पदावरून बडतर्फ केले. [[वॉटर्लूची लढाई|वॉटर्लूच्या लढाईनंतर]] [[ग्रान्द आर्मे|नेपोलियनच्या सैन्याचे]] अवशेष बरखास्त केले आणि त्याच्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांना बडतर्फ केले. मार्शल [[मिशेल ने|ने]] देशद्रोहासाठी फाशी दिली आणि मार्शल [[गीयोम ब्रुन|ब्रुनची]] जमावाने हत्या केली. <ref>Price, p. 84.</ref> नेपोलियनला पाठिंबा देणाऱ्या सु. ६,००० व्यक्तींवर खटला चालवला. दक्षिण फ्रान्समध्ये सु. ३०० जमावबळीच्या घटना घडल्या, खास करून [[मार्सेल|मार्सेलमध्ये]], जिथे इजिप्तला परतण्याच्या तयारीत असलेल्या नेपोलियनच्या अनेक [[मामलुक सैनिक|मामलुक सैनिकांची]] त्यांच्या छावणीत कत्तल केली. == राजाचा भाऊ आणि संभाव्य वारस == [[चित्र:Lejeune_LF_Charles_X_1825_(cropped).jpg|इवलेसे| ''[[राज्याभिषेकानंतर शार्ल दहाव्यांचा पॅरिसमध्ये प्रवेश]]'' ( [[लुई-फ्रान्स्वा लेजन]], १८२५)]] जरी राजाने उदारमतवादी सनद ठेवली, शार्लने संसदेतील अति-राजनिष्ठ सदस्यांना, जसे की [[जुल द पोलिन्याक]], लेखक [[फ्रान्स्वा-रेने द शातोब्रियां]] आणि [[जोसेफ विलेल]] यांना आश्रय दिला. <ref>Price, pp. 91–92.</ref> अनेक वेळी, शार्लने आपल्या भावाच्या उदारमतवादी मंत्र्यांबद्दल नाराजी व्यक्त केली आणि अठराव्या लुईने त्यांना बरखास्त न केल्यास देश सोडून जाण्याची धमकी दिली. <ref>Price, pp. 94–95.</ref> दुसरीकडे, लुईला अशी भीती होती की त्याच्या भावाच्या आणि संभाव्य वारसाच्या [[अति-राजनिष्ठ]] प्रवृत्तींमुळे कुटुंबाला पुन्हा एकदा वनवासात जावे लागेल (आणि शेवटी तसेच घडले). १४ फेब्रुवारी १८२० रोजी, शार्लचा धाकटा मुलगा, [[शार्ल फेर्दीनांद, बेरीचा ड्यूक|बेरीचा ड्यूक]], याची [[पॅरिसचा राष्ट्रीय ऑपेरा|पॅरिस ऑपेरा]] येथे [[बेरीच्या ड्यूकची हत्या|हत्या करण्यात आली]] . <ref name="eoc">{{स्रोत पुस्तक|title=Europe 1789 to 1914: encyclopedia of the age of industry and empire|last=Merriman|first=John M.|last2=Winter|first2=J. M.|date=2006|publisher=Charles Scribner's Sons|isbn=978-0-6843-1496-9|location=Detroit, Mich.|oclc=76769541}}</ref> <ref name="perilouscrown">{{स्रोत पुस्तक|title=The Perilous Crown: France between Revolutions|last=Price|first=Munro|publisher=Macmillan|pages=185–187|author-link=Munro Price}}</ref> या नुकसानीमुळे केवळ कुटुंबावर दुःखाचा डोंगर कोसळला नाही, तर राज्याधिकारही धोक्यात आला, कारण शार्लचा मोठा मुलगा, [[लुई आंत्वान, आंगूलेमचा ड्यूक|आंगूलेमचा ड्यूक]], निःसंतान होता. बूर्बोंच्या मुख्य वंशात पुरुष वारसांच्या अभावामुळे सिंहासन [[फ्रान्सचा पहिला लुई फिलिप|ओर्लेआन्सचा ड्यूक]] आणि त्याच्या वारसांकडे जाण्याची शक्यता निर्माण झाली, ज्यामुळे पुराणमतवादी अतिरेकी भयभीत झाले. संसदेत [[सालिक कायदा]] रद्द करण्यावर चर्चा झाली, ज्या कायद्याने स्त्रियांना उत्तराधिकारातून वगळले होते आणि जो दीर्घकाळ अभेद्य मानला जात होता. तथापि, बेरीच्या ड्यूकची विधवा, [[बूर्बों-दोन सिचिल्यांची कारोलिना, बेरीची डचेस|नापोली व सिचिल्याची कारोलिन]], गर्भवती असल्याचे कळण्यात आले आणि २९ सप्टेंबर १८२० रोजी तिने [[हेन्री, शांबॉरचा काउंट|हेन्री, बोर्दूचा ड्यूक]] या मुलाला जन्म दिला. <ref>Price, p. 109.</ref> त्याचा जन्म 'दैवी देणगी' म्हणून गौरवला आणि फ्रान्सच्या लोकांनी त्याच्या जन्माच्या उत्सवासाठी [[शॅतो द शांबॉर]] खरेदी केले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=_cmS0pYFfPsC|title=Rough Guide to the Loire|last=McConnachie|first=James|date=2004|publisher=Rough Guides|isbn=978-1-8435-3257-6|location=London|pages=144}}</ref> == राज्य == === अधिरोहण आणि राज्याभिषेक === [[चित्र:Coronation_of_Charles_X_of_France_by_François_Gérard,_circa_1827.jpg|डावे|इवलेसे|400x400अंश| [[फ्रान्स्वा पास्काल सिमों जेरार|फ्रान्स्वा जेरार]] यांनी काढलेले ''[[फ्रान्सच्या दहाव्या शार्लचा राज्याभिषेक|दहाव्या शार्लचा राज्याभिषेक]]'' .]] शार्लचा भाऊ अठराव्या लुईची प्रकृती १८२४ च्या सुरुवातीपासून खालावत होती. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Louis XVIII|last=Lever|first=Évelyne|date=1988|publisher=Librairie Arthème Fayard|location=Paris|page=553|language=fr}}</ref> त्यांच्या पायांना आणि पाठीच्या कण्याला [[कोथ|कोरडा आणि ओला कोथ]] झाल्यामुळे, त्याच वर्षी १६ सप्टेंबर रोजी, जवळपास ६९ वर्षांच्या वयात राजाचे निधन झाले. शार्ल, जो आता ६६ वर्षांचा होता, फ्रान्सचा दहावा राजा शार्ल म्हणून त्याच्यानंतर राजगदीवर बसला <ref>Price, pp. 113–115.</ref> २९ मे १८२५ रोजी, राजा शार्लचा [[रेंस|रेंसच्या]] कॅथेड्रलमध्ये अभिषेक करण्यात आला, जे [[फ्रान्सच्या राज्यकर्त्याचा राज्याभिषेक|फ्रेंच राजांच्या राज्याभिषेकाचे]] पारंपरिक ठिकाण आहे; १७७५ पासून ते वापरात नव्हते, कारण अठराव्या लुईने वाद टाळण्यासाठी आणि त्याची प्रकृती खूपच नाजूक असल्यामुळे हा समारंभ टाळला होता. <ref name="Price119">Price, pp. 119–121.</ref> पॅरिसमधील [[नोत्र देम दे पॅरिस|नोत्र-देमच्या]] आदरणीय कॅथेड्रलमध्ये नेपोलियनने आपल्या [[फ्रान्सचे पहिले साम्राज्य|क्रांतिकारी साम्राज्याचा]] अभिषेक केला होता; पण आपल्या पूर्वजांच्या सिंहासनावर आरूढ होताना, शार्लने राजेशाहीच्या सुरुवातीच्या काळापासून फ्रान्सच्या राजांनी वापरलेल्या राज्याभिषेकाच्या जुन्या जागेचा पुन्हा वापर केला. <ref name="Redhead2012">{{स्रोत पुस्तक|title=The French Revolutions|last=Redhead|first=T. W.|date=January 2012|publisher=BoD – Books on Demand|isbn=978-3-8640-3428-2|page=[https://books.google.com/books?id=DIZjqeZFsloC&pg=RA2-PA176 176]}}</ref> तेथे झालेला शेवटचा राज्याभिषेक १७७५ मध्ये झालेला [[फ्रान्सच्या सोळाव्या लुईचा राज्याभिषेक|सोळाव्या लुईचा राज्याभिषेक]] होता. === फ्रान्सची दुसरी क्रांती === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{Main article|फ्रान्सची दुसरी क्रांती}} [[चित्र:CHARLES_X_IN_THE_ROLE_OF_THE_GREAT_NUTCRACKER.jpg|इवलेसे| २५ जुलैचा महान 'नटक्रॅकर'(अडकिट्टा, पश्चिमात्य संस्कृतीत एक पात्र). या व्यंगचित्रात, दहावा शार्ल 'सनद' असे लिहिलेला चेंडू दातांनी फोडण्याचा प्रयत्न करतो, पण त्याला तो फोडता येत नाही.]] २ मार्च १८३० रोजी सभागृहांचे अधिवेशन भरले, पण शार्लच्या उद्घाटनपर भाषणाला अनेक प्रतिनिधींकडून नकारात्मक प्रतिक्रिया मिळाल्या. काहींनी राजाच्या मंत्र्याला सभागृहांचा पाठिंबा मिळवणे आवश्यक करणारे विधेयक मांडले आणि १८ मार्च रोजी, २२१ प्रतिनिधींनी, ३० मतांच्या बहुमताने, बाजूने मतदान केले. तथापि, राजाने सार्वत्रिक निवडणुका घेण्याचा निर्णय आधीच घेतला होता आणि १९ मार्च रोजी सभागृह निलंबित करण्यात आले. <ref>Price, pp. 130–132.</ref> २३ जूनच्या निवडणुकीत सरकारला अनुकूल बहुमत मिळाले नाही. ६ जुलै रोजी, राजा आणि त्याच्या मंत्र्यांनी, सनदेच्या कलम १४ मध्ये आणीबाणीच्या परिस्थितीत दिलेल्या तरतुदीनुसार, संविधान निलंबित केले. २५ जुलै रोजी, [[सें-क्लू]] येथील [[शॅतो द सें-क्लू|राजवाड्यात]], शार्लने चार [[जुलै अध्यादेश|अध्यादेश]] जारी केले ज्याद्वारे [[परिनिरीक्षण|वृत्तपत्र्यांवर परिनिरीक्षण लादण्यात आली]], नव्याने निवडलेले सभागृह बरखास्त करण्यात आले, [[मतदान प्रणाली]] बदलण्यात आली आणि सप्टेंबरमध्ये नवीन प्रणालीनुसार निवडणुका जाहीर केल्या. <ref name="Price136">Price, pp. 136–138.</ref> <ref name=":0">{{Citation|title=The International Encyclopedia of Revolution and Protest}}</ref> त्या अध्यादेशांचा उद्देश जनतेचा असंतोष शमवणे हा होता, पण त्यांचा नेमका उलट परिणाम झाला. [[ॲडोल्फ तियेर|ॲदोल्फ तियेर]], [[अर्मां कारेल]] आणि इतरांनी जानेवारी १८३० मध्ये स्थापन केलेल्या ''[[ले नास्यॉनाल|नास्यॉनाल]]'' दैनिकाच्या मुख्यालयासमोर पत्रकार निषेधासाठी जमले. सोमवार, २६ जुलै रोजी, सरकारी वृत्तपत्र ''[[ले मॉनीतोर उनिवेर्सेल]]'' ने अध्यादेश प्रकाशित केले आणि तियेरने ४३ पत्रकारांच्या सहीने बंडाचे आवाहन प्रसिद्ध केले: <ref>Castelot, André, ''Charles X'', Librairie Académique Perrin, Paris, 1988, p. 454 {{ISBN|2-2620-0545-1}}</ref> "कायदेशीर व्यवस्था आता संपली आहे, बळ वापरणे सुरू झाले आहे... आपण आता ज्या परिस्थितीत आहोत, त्यात आज्ञापालन करणे हे कर्तव्य राहिलेले नाही!" <ref> ''Le régime légal est interrompu; celui de la force a commencé... L'obéissance cesse d'être un devoir!''</ref> संध्याकाळी, [[पाले-रॉयाल|पॅले-रॉयलच्या]] बागांमध्ये जमाव जमला आणि ते "बुर्बों मुर्दाबाद!" व "सनद चिरायू होवो!" अशा घोषणा देऊ लागले. पोलिसांनी बागा बंद करताच, जमाव जवळच्या रस्त्यावर पुन्हा जमला जिथे त्यांनी रस्त्यावरील दिवे फोडले. प्रतिनिधी सभागृहाच्या सदस्यांनी मार्मोंच्याकडे पाच सदस्यीय शिष्टमंडळ पाठवून, चार अध्यादेश रद्द करून आंदोलकांना शांत करण्याचा सल्ला राजाला देण्याची विनंती केली. मार्मोंच्या विनंतीवरून पंतप्रधानांनी राजाकडे अर्ज केला, पण परिस्थितीची नाजूक अवस्था लक्षात आल्यावर शार्लने कोणतीही तडजोड करण्यास नकार दिला आणि त्याच दुपारी आपल्या मंत्र्यांना बरखास्त केले. त्या संध्याकाळी, सभागृहाचे सदस्य [[जाक लाफीत|जाक लाफीतच्या]] घरी जमले आणि त्यांनी राजा शार्लकडून सिंहासन घेण्यासाठी [[फ्रान्सचा पहिला लुई फिलिप|लुई फिलिपची]] निवड केली, तसेच शहरभर भित्तिपत्रक लावून आपला निर्णय जाहीर केला. दिवसाच्या अखेरीस, शार्लच्या सरकारचा अधिकार पूर्णपणे वितळला होता. <ref>Price, pp. 158, 161–163.</ref> ३१ जुलै रोजी मध्यरात्रीनंतर काही मिनिटांनी, जनरल ग्रेसो यांनी पॅरिसवासी सें-क्लू निवासस्थानावर हल्ला करण्याची योजना आखत असल्याची चेतावणी दिल्यावर, दहाव्या शार्लने आंगूलेमचा ड्यूक, जो सैन्यासोबत मागे राहिला, आणि आंगूलेमची डचेस, जी [[विशी]] येथे स्नानविधीसाठी गेली होती, यांना वगळून आपल्या कुटुंबासह आणि दरबारासह व्हर्सायमध्ये आश्रय घेण्याचा निर्णय घेतला. दरम्यान, पॅरिसमध्ये, लुई फिलिपने राज्याच्या लेफ्टनंट जनरल पदाचा कार्यभार स्वीकारला. <ref>Price, pp. 173–176.</ref> शार्लचा व्हर्सायचा मार्ग अव्यवस्थित सैन्य आणि पळून गेलेल्या सैनिकांनी भरलेला होता. व्हर्सायच्या राजवाड्याचे राज्यपाल, मार्क्वी द वेराक, शाही मिरवणूक शहरात प्रवेश करण्यापूर्वी राजाला भेटायला आले, हे सांगण्यासाठी की राजवाडा सुरक्षित नाही, कारण क्रांतिकारक तिरंगा परिधान केलेल्या व्हर्सायच्या राष्ट्रीय रक्षकांनी ''प्लास द'आर्म'' ताब्यात घेतला होता. त्यानंतर शार्ल पहाटे पाच वाजता [[महान त्रियानों|त्रियानों]] निघाला. <ref>Castelot, ''Charles X'', p. 482.</ref> त्याच दिवशी नंतर, आंगूलेमचा ड्यूक आपल्या सैन्यासह सें-क्लूहून आल्यानंतर, शार्लने [[शॅतो द रांबूये|रांबूयेकडे]] कूच करण्याचा आदेश दिला, जिथे ते मध्यरात्रीच्या थोड्या वेळापूर्वी पोहोचले. १ ऑगस्टच्या सकाळी, घडामोडी कळल्यानंतर विशीहून घाईघाईने निघालेल्या आंगूलेमच्या डचेस [[रांबूये]] येथे पोहोचल्या. दुसऱ्या दिवशी, २ ऑगस्ट रोजी, राजा शार्लने आपला मुलगा दोफें याला डावलून, अजून दहा वर्षांचाही न झालेल्या आपला नातू हेन्री, बोर्दूचा ड्यूक याला राज्याधिकार देऊन पदत्याग केला. सुरुवातीला, आंगूलेमच्या ड्यूकने (दोफें) फ्रान्सच्या सिंहासनावरील आपले हक्क सोडून देणाऱ्या दस्तऐवजावर सही करण्यास नकार दिला. मायेच्या डचेसच्या म्हणण्यानुसार, "वडील आणि मुलामध्ये जोरदार बाचाबाची झाली होती. त्यांचे आवाज आम्हाला शेजारच्या खोलीतूनही ऐकू येत होते." शेवटी, वीस मिनिटांनंतर, आंगूलेमच्या ड्यूकने अनिच्छेने आपल्या वडिलांच्या घोषणापत्रावर सही केली: <ref>Castelot, ''Charles X'', p. 491.</ref><blockquote>“माझ्या बंधो, माझ्या प्रजेला भेडसावणाऱ्या किंवा भविष्यात त्यांच्यावर ओढवू शकणाऱ्या संकटांमुळे मी इतका व्यथित झालो आहे की, ती संकटे टाळण्याचे उपाय शोधल्याशिवाय मला राहवत नाही. म्हणूनच, माझ्या नातवाच्या—बोर्दूच्या ड्यूकच्या—हितार्थ मी पदत्याग करण्याचा निर्णय घेतला आहे. माझ्या भावना जाणणाऱ्या दोफेंनेही आपल्या हक्कांचा त्याच्या पुतण्याच्या हितार्थ त्याग केला आहे. त्यामुळे, राज्याचा लेफ्टनंट-जनरल या नात्याने, पाचव्या हेन्रीचा राजगादीवर झालेला राज्यारोहणाचा अधिकार जाहीर करण्याची जबाबदारी आता तुमच्यावर येते. तसेच, नव्या राजाचा अल्पवयीन काळ संपेपर्यंत राज्यकारभार कोणत्या पद्धतीने चालविला जाईल, त्यासाठी आवश्यक ती सर्व व्यवस्था करण्याचेही तुम्ही पाहावे. यापुढील अनर्थ टाळण्याच्या उद्देशाने, मी येथे केवळ या व्यवस्था नमूद करून थांबतो. माझे हे निर्णय तुम्ही राजनैतिक प्रतिनिधींना कळवावेत आणि माझ्या नातवाला ‘पाचवा हेन्री’ या नावाने राजा म्हणून मान्यता देणारी घोषणा होताच, शक्य तितक्या लवकर मला तिची माहिती द्यावी.” </blockquote>  लुई फिलिपने त्या दस्तऐवजाला लक्ष दिले नाही आणि ९ ऑगस्ट रोजी सभागृहाच्या सदस्यांकडून स्वतःला फ्रान्सचा राजा म्हणून घोषित करवून घेतले. == दुसरा वनवास आणि मृत्यू == [[चित्र:Villa_Coronini.jpg|इवलेसे| [[गोरित्स्या]] येथील कोरोनिनी क्रोनबर्ग राजवाडा, जिथे शार्लने आपल्या आयुष्याचा शेवटचा महिना घालवला.]] जेव्हा १४,००० लोकांचा जमाव हल्ला करण्याची तयारी करत असल्याचे स्पष्ट झाले, तेव्हा राजघराण्याने रांबूये सोडले आणि १६ ऑगस्ट रोजी लुई फिलिपने पुरवलेल्या पत्र नौकेतून युनायटेड किंगडमसाठी प्रवास सुरू केला. [[युनायटेड किंग्डमचे पंतप्रधान|ब्रिटिश पंतप्रधान]], [[आर्थर वेलेस्ली (वेलिंग्टनचा पहिला ड्युक)|वेलिंग्टनचा ड्यूक]] यांनी त्यांना ब्रिटनमध्ये सामान्य नागरिक म्हणून यावे लागेल असे कळवल्यावर, कुटुंबातील सर्व सदस्यांनी टोपणनावे धारण केली; शार्लने स्वतःला "पॉन्त्योचा काउंट" असे संबोधले. ब्रिटिशांनी बूर्बों घराण्याचे थंडपणे स्वागत केले, आणि त्यांच्या आगमनानंतर नव्याने स्वीकारलेले [[फ्रान्सचा ध्वज|तिरंगा झेंडे]] त्यांच्यासमोर उपहासाने फडकवले. <ref name="Nagel318">Nagel, pp. 318–325.</ref> दहाव्या शार्लच्या पाठोपाठ त्याचे सावकारही लवकरच ब्रिटनमध्ये आले, ज्यांनी त्याच्या पहिल्या वनवासादरम्यान त्याला प्रचंड रक्कम कर्ज म्हणून दिली होती आणि ती अद्याप पूर्णपणे परत करायची होती. तथापि, शार्लच्या बायकोने लंडनमध्ये जमा केलेले पैसे कुटुंब वापरू शकले. <ref name="Nagel318" /> बूर्बों घराण्याला डोर्सेटमधील [[लुलवर्थ राजवाडा|लुलवर्थ राजवाड्यात]] राहण्याची परवानगी होती, पण ते लवकरच एडिनबरातील [[होलीरूड राजवाडा|होलीरूड राजवाड्यात]], <ref name="Nagel318" /> [[रीजेंट टेरेस|रीजेंट टेरेसवर]] [[बूर्बों-दोन सिचिल्यांची कारोलिना, बेरीची डचेस|बेरीच्या डचेस]] जवळ राहायला गेले. [[फ्रांसिस दुसरा (पवित्र रोमन सम्राट)|ऑस्ट्रियाचे पहिल्या फ्रांसिसच्या]] आमंत्रणावरून, बूर्बों राजघराणे १८३२/३३ च्या हिवाळ्यात [[प्राग]] येथे स्थलांतरित झाले आणि त्यांना [[प्राग राजवाडा|प्राग राजवाड्यात]] राहण्याची सोय दिली. <ref name="Nagel327">Nagel, pp. 327–328.</ref> सप्टेंबर १८३३ मध्ये, बोर्दूच्या ड्यूकचा १३ वा वाढदिवस साजरा करण्यासाठी [[विधीवादी (फ्रान्सची राजेशाही)|बूर्बों विधीवादी]] प्रागमध्ये जमले होते. त्यांना भव्य सोहळ्यांची अपेक्षा होती, पण शार्लने केवळ आपल्या नातवाच्या प्रौढतेची घोषणा केली. <ref name="nagel340342">Nagel, pp. 340–342.</ref> त्याच दिवशी, [[फ्रान्स्वा-रेने द शातोब्रियां|शातोब्रियांच्या]] खूप मनधरणीनंतर, शार्ल आपल्या सुनेला भेटायला तयार झाला, जी भेट १३ ऑक्टोबर १८३३ रोजी [[लेओबन]] येथे झाली. तिच्या [[पुनर्विवाह|दुसऱ्या लग्नाबद्दल]] कळल्यावर डचेसच्या मुलांनी तिला भेटण्यास नकार दिला. शार्लने डचेसच्या मागण्या नाकारल्या, पण त्यांची दुसरी सून, आंगूलेमच्या डचेसने विरोध दर्शवल्यानंतर ते शेवटी सहमत झाले. मार्च १८३५ मध्ये ऑस्ट्रियन सम्राट फ्रांसिसच्या मृत्यूनंतर, बूर्बों राजघराण्याने प्राग राजवाडा सोडला, कारण नवीन सम्राट [[ऑस्ट्रियाचा पहिला फेर्डिनांट|फेर्डिनांटला]] तो [[राज्याभिषेक|राज्याभिषेक सोहळ्यांसाठी]] वापरायचा होता. बूर्बों राजघराणे सुरुवातीला [[तेप्लीत्स]] येथे स्थलांतरित झाले. त्यानंतर, फेर्डिनांटने प्राग राजवाड्याचा वापर सुरू ठेवल्यामुळे, त्यांच्यासाठी किर्चबर्ग किल्ला खरेदी केला. परिसरात [[पटकी|पटकीची]] साथ पसरल्यामुळे तेथे जाणे पुढे ढकलण्यात आले. <ref name="nagel349350">Nagel, pp. 349–350.</ref> दरम्यान, शार्ल ऑक्टोबर १८३५ मध्ये ऑस्ट्रियाच्या भूमध्य सागरी किनाऱ्यावरील उबदार हवामानाकडे रवाना झाला. [[इलिरियाचे राज्य|इलिरियाच्या राज्यात]] [[गोरित्स्या]] येथे पोहोचल्यावर तो [[पटकी|पटकीने]] आजारी पडला आणि ६ नोव्हेंबर १८३६ रोजी त्याचा मृत्यू झाला <ref name="perilouscrown">{{स्रोत पुस्तक|title=The Perilous Crown: France between Revolutions|last=Price|first=Munro|publisher=Macmillan|pages=185–187|author-link=Munro Price}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFPrice">[[Munro Price|Price, Munro]]. ''The Perilous Crown: France between Revolutions''. Macmillan. pp.&nbsp;<span class="nowrap">185–</span>187.</cite></ref> गावकऱ्यांनी आपल्या खिडक्यांवर काळे शोकवस्त्र घातले. शार्ल यांना [[फ्रान्सिसी]] [[कोस्तान्येविका मठ|कोस्तान्येविका मठातील]] (आता [[नोव्हा गोरिका]], स्लोव्हेनिया येथे) घोषणाची आमची माताच्या चर्चमध्ये दफन केले, जिथे त्यांचे अवशेष त्यांच्या कुटुंबाच्या अवशेषांसह एका अंधारकोठडीत आहेत. <ref name="nagel349350" /> देशाबाहेर दफन करण्यात आलेले ते फ्रान्सचे एकमेव राजे आहेत. <ref name="leparisien25092016">{{स्रोत बातमी|last=Haus|first=Hélène|url=http://www.leparisien.fr/seine-saint-denis-93/et-si-les-cendres-du-roi-charles-x-etaient-transferees-a-la-basilique-saint-denis-25-09-2016-6149095.php|title=Et si les cendres du roi Charles X étaient transférées à la basilique Saint-Denis?|date=25 September 2016|work=[[Le Parisien]]|language=fr|trans-title=Are the remains of Charles X to be transferred to Basilica of St Denis?|access-date=20 February 2017}}</ref> <ref name="rtvslo28092016">{{स्रोत बातमी|last=A. K.|url=http://www.rtvslo.si/kultura/drugo/francozi-zelijo-ostanke-karla-x-in-druzine-iz-slovenije-pripadajo-nasi-domovini/403811|title=Francozi želijo ostanke Karla X. in družine iz Slovenije: "Pripadajo naši domovini"|date=28 September 2016|publisher=[[RTV Slovenija]]|language=sl|trans-title=The French wish the remains of Charles X and family to be brought from Slovenia: "They belong to our homeland"|access-date=20 February 2017}}</ref> मिळालेल्या माहितीनुसार, २०१६ मध्ये शार्ल दहाव्यांचे अवशेष इतर फ्रेंच सम्राटांसोबत [[सें-देनीचा बॅसिलिका|सें-देनीच्या बॅसिलिकामध्ये]] दफन करावेत, अशी मागणी करणारी एक चळवळ सुरू झाली होती, <ref name="leparisien25092016" /> <ref name="rtvslo28092016" /> जरी [[बूर्बों राजघराणा|बूर्बों राजघराण्याचे]] सध्याचे प्रमुख [[लुई आल्फोंस द बूर्बों|लुई आल्फोंस]] यांनी २०१७ मध्ये सांगितले की त्यांच्या पूर्वजांचे अवशेष अबाधित राहावेत अशी त्यांची इच्छा आहे. <ref name="rtvslo19022017">{{स्रोत बातमी|last=Al. Ma.|url=http://www.rtvslo.si/slovenija/francoski-princ-burbonski-zeli-da-njegovi-predniki-ostanejo-pokopani-na-kostanjevici/415424|title=Francoski princ Burbonski želi, da njegovi predniki ostanejo pokopani na Kostanjevici|date=19 February 2017|publisher=[[RTV Slovenija]]|language=sl|trans-title=A French prince of Bourbon wishes the remains of his ancestors to remain at Kostanjevica|access-date=20 February 2017}}</ref> == संदर्भ == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{संदर्भयादी}} [[वर्ग:फ्रान्सचे राजे]] [[वर्ग:इ.स. १८३६ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १७५७ मधील जन्म]] 0i0pu60j5que1pqzwxsg365a49v3i3s 2701183 2701120 2026-08-12T02:51:04Z TheonlyPuneriintown 157039 शुद्धलेखन 2701183 wikitext text/x-wiki  {{Infobox royalty|name=दहावा शार्ल|succession=[[फ्रांसच्या राज्यकर्त्यांची यादी|फ्रान्सचा राजा]]|more_text=([[Style of the French sovereign|more...]])|image=Carlos X de Francia (François Gérard).jpg|caption=''[[राजा शार्ल दहाव्यांचे राज्याभिषेक-प्रतिचित्र.]]'' (1825)|alt=राजा शार्ल ६७ वर्षांचे असताना काढलेले चित्र|reign=१६ सप्टेंबर १८२४ – {{Nowrap|२ ऑगस्ट १८३०}}|coronation=२९ मे १८२५<br/>[[रेंस कॅथेड्रल]]|cor_type=[[Coronation of Charles X of France|Coronation]]|predecessor=[[अठरावा लुई|फ्रान्सचा अठरावा लुई]]|successor=[[पहिला लुई फिलिप]]<br/>(फ्रेंचचा राजा म्हणून)|succession1=[[विधीवादी (फ्रान्सची राजेशाही)|फ्रेंच राजगदीचा विधीवादी दावेदार]]|reign1=२ ऑगस्ट १८३० – ६ नोव्हेंबर १८३६|reign_type1=Pretence|successor1=[[लुई आंत्वान, आंगूलेमचा ड्यूक]]|birth_name=शार्ल फिलिप, आर्त्वाचा काउंट|birth_date={{Birth date|1757|10|09|df=y}}|birth_place=[[व्हर्सायचा राजवाडा]], फ्रान्स|death_date={{Death date and age|1836|11|06|1757|10|09|df=y}}|death_place=[[गोरित्स्या|गोर्त्स]], ऑस्ट्रियन साम्राज्य|burial_place=[[कोस्तान्येवित्सा मठ]], स्लोव्हेनिया|spouse={{Marriage|[[सावेची युवराणी मारी तेरेज|सावेची मारी तेरेज]]|1773|1805|end=died}}|issue={{Plainlist| *[[लुई आंत्वान, आंगूलेमचा ड्यूक]] *[[फ्रान्सची सोफी (१७७६-१७८३)|आर्त्वाची सोफी]] *[[शार्ल फेर्दिनांद, बेरीचा ड्यूक]] *आंगूलेमची मारी तेरेज}}|issue_link=#Marriage and issue|house=[[बूर्बों राजघराणा|बूर्बों]]|father=[[लुई, फ्रान्सचा दोफें (१७२९–१७६५)|लुई, फ्रान्सचा दोफें]]|mother=[[जाक्सनची मारी जोसेफे, फ्रान्सची दोफीन|जाक्सनची मारी जोसेफे]]|signature=Signature of Charles X of France.svg|religion=[[फ्रान्समधील कॅथलिक चर्च|कॅथलिक]]}} '''दहावा शार्ल''' (शार्ल फिलिप; ९ ऑक्टोबर १७५७ – ६ नोव्हेंबर १८३६) हा १६ सप्टेंबर १८२४ ते २ ऑगस्ट १८३० पर्यंत [[फ्रांसच्या राज्यकर्त्यांची यादी|फ्रान्सचा राजा]] होता. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/shorthistoryoffr017819mbp|title=A Short History of France|last=Parmele|first=Mary Platt|date=1908|publisher=Scribner|page=[https://archive.org/details/shorthistoryoffr017819mbp/page/n250 221]}}</ref> राज्याभिषेक न झालेल्या सतराव्या [[फ्रांसचा सतरावा लुई|लुईचा]] काका आणि माजी राज्यकर्ते राजे [[फ्रान्सचा सोळावा लुई|सोळावा लुई]] व [[फ्रान्सचा अठरावा लुई|अठरावा लुई यांचा]] धाकटा भाऊ असलेल्या त्याने, वनवासात असलेल्या अठराव्या लुईला पाठिंबा दिला. १८१४ मध्ये बूर्बों राजघराण्याच्या पुनर्संस्थापनेनंतर, शार्ल ( [[गृहीत वारस]] म्हणून) [[अति-राजनिष्ठ|अति-राजनिष्ठांचा]] नेता बनला. हा गट फ्रेंच दरबारातील एक कट्टर राजेशाहीवादी गट होता, जो [[दैवी हक्काने]] मिळणाऱ्या [[संपूर्ण राजेशाही|संपूर्ण राजेशाहीचे]] समर्थन करत होता आणि [[संवैधानिक राजेशाही]], [[प्रजासत्ताकवाद]], उदारमतवाद्यांना दिल्या जाणाऱ्या कोणत्याही सवलती आणि [[१८१४ ची सनद|१८१४ च्या सनदेद्वारे]] प्रदान केलेल्या नागरी स्वातंत्र्याच्या हमींना विरोध करत असे. १८२० मध्ये आपला मुलगा शार्ल फेर्दीनांद, बेरीचा ड्यूक याच्या हत्येनंतर शार्लने फ्रेंच दरबारात प्रभाव मिळवला आणि १८२४ मध्ये तो आपला भाऊ अठरावा लुईचा उत्तराधिकारी झाला. १८२५ मध्ये [[फ्रान्सच्या दहाव्या शार्लचा राज्याभिषेक|त्याच्या राज्याभिषेकावेळी]], त्याने [[शाही स्पर्श|शाही स्पर्शाची]] प्रथा पुनरुज्जीवित करण्याचा प्रयत्न केला. त्याच्या कारकिर्दीत नियुक्त केलेल्या सरकारांनी [[फ्रान्समधील सामंतशाहीचे निर्मूलन|सामंतशाहीच्या निर्मूलनासाठी]] पूर्वीच्या जमीनदारांना [[कर्जरोखे|कर्जरोखेधारकांच्या]] (म्हणजेच, मध्यमवर्गीय फ्रेंच नागरिकांच्या) खर्चावर नुकसान भरपाई दिली, [[कॅथलिक चर्च|कॅथलिक चर्चची]] शक्ती वाढवली आणि [[धर्मद्रोह|धर्मद्रोहासाठी]] मृत्युदंडाची शिक्षा पुन्हा लागू केली, ज्यामुळे उदारमतवादी-बहुमत असलेल्या [[प्रतिनिधी सभागृह (फ्रान्स)|प्रतिनिधी सभागृहाशी]] संघर्ष निर्माण झाला. शार्लने आपल्या नागरिकांचे लक्ष देशांतर्गत अडचणींपासून विचलित करण्यासाठी अल्जेरियाच्या फ्रेंच विजयाला सहमत दिली आणि नाकेबंदी उठवण्याच्या व [[हैती|हैतीच्या]] स्वातंत्र्याला मान्यता देण्याच्या बदल्यात हैतीला मोठी नुकसानभरपाई देण्यास भाग पाडले. त्याने शेवटी युवराज जुल द पोलिन्याक यांच्या पंतप्रधानपदी एक पुराणमतवादी सरकार नियुक्त केले, जे १८३० च्या फ्रेंच विधानसभेच्या निवडणुकीत पराभूत झाले. त्यांनी [[जुलै अध्यादेश|जुलैतील अध्यादेशांद्वारे]] प्रतिनिधी सभागृह बरखास्त केले, मताधिकार मर्यादित केला आणि [[परिनिरीक्षण|वृत्तपत्र परिनिरीक्षण]] पुन्हा लागू केली. एका आठवड्याच्या आत, पॅरिसमध्ये शहरी दंगली उसळल्या, ज्यामुळे १८३० ची [[फ्रान्सची दुसरी क्रांती|जुलै क्रांती]] झाली, आणि परिणामी त्याला पदत्याग करावा लागला व [[फ्रान्सचा पहिला लुई फिलिप|पहिला लुई फिलिप]] फ्रान्सचा राजा म्हणून निवडला गेला. तो [[बूर्बों राजघराणा|बूर्बों राजघराण्याच्या]] वरिष्ठ शाखेतील शेवटचा फ्रेंच शासक होता. पुन्हा एकदा वनवासात पाठवल्यावर, शार्लचा १८३६ मध्ये [[गोरित्स्या]] येथे मृत्यू झाला, जो तेव्हा [[ऑस्ट्रियन साम्राज्य|ऑस्ट्रियन साम्राज्याचा]] भाग होता. == बालपण == [[चित्र:READ_-_Charles-Philippe_de_Bourbon,_comte_d'Artois_(1757-1836).jpg|डावे|इवलेसे| कॅथरीन रीड यांनी काढलेले शार्ल-फिलिपचे व्यक्तिचित्र, १७६४]] फ्रान्सचा शार्ल फिलिपचा जन्म १७५७ मध्ये [[व्हर्सायचा राजवाडा|व्हर्सायच्या राजवाड्यात]] झाला. तो [[फ्रान्सचा दोफें|दोफें]] लुई आणि त्याची बायको, दोफीन मारी जोसेफेचा सर्वात लहान मुलगा होता. शार्लला त्याचे आजोबा, तत्कालीन राजा [[फ्रान्सचा पंधरावा लुई|पंधरावा लुई]] यांनी जन्मतःच [[आर्त्वाचा काउंट]] ही पदवी दिली होती. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2020)">संदर्भ हवा</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> कुटुंबातील सर्वात लहान पुरुष असल्याने, शार्ल कधी राजा होईल असे वाटत नव्हते. त्याचा थोरला भाऊ, [[बूर्गान्याचा ड्यूक लुई]], १७६१ मध्ये अनपेक्षितपणे वारला, ज्यामुळे शार्लवारसा हक्काच्या रांगेत एक पातळी वर सरकला. त्याचे बालपण फ्रान्सच्या मुलांच्या शिक्षिका, मादाम द मार्सां यांनी वाढवले.  १७६५ मध्ये त्याचे वडिल वारल्यानंतर, शार्लचा सर्वात मोठा हयात असलेला भाऊ, [[फ्रान्सचा सोळावा लुई|लुई ओगिस्त]], नवीन दोफें (फ्रेंच सिंहासनाचा वारस) बनला. त्या दोघांची आई मारी जोसेफे, जी आपल्या नवऱ्याच्या मृत्यूच्या धक्क्यातून कधीच सावरली नाही, मार्च १७६७ मध्ये [[क्षय रोग|क्षय रोगामुळे]] मरण पावली. <ref>[[Évelyne Lever]], ''Louis XVI'', Librairie Arthème Fayard, Paris (1985), p. 43. </ref> यामुळे शार्ल वयाच्या नवव्या वर्षी, त्याचे भावंडं लुई ओगिस्त, [[फ्रान्सचा अठरावा लुई|लुई स्तानिस्लास, प्रोव्हांसचा काउंट]], [[फ्रान्सची क्लोतील्द|मारी क्लोतील्द]] आणि [[फ्रान्सची एलिजाबेत|एलिजाबेत]] यांच्यासह अनाथ झाला. पंधरावा लुई २७ एप्रिल १७७४ रोजी आजारी पडला आणि १० मे रोजी वयाच्या ६४व्या वर्षी [[देवी (रोग)|देवीच्या आजाराने]] मरण पावला <ref name="antonia20">Antonia Fraser, ''Marie Antoinette: the Journey'', pp. 113–116.</ref> त्याचा नातू लुई-ओगिस्त हा त्याच्यानंतर फ्रान्सचा सोळावा राजा लुई म्हणून राजगादीवर बसला. <ref>[[Charles Porset]], Hiram sans-culotte? Franc-maçonnerie, lumières et révolution: trente ans d'études et de recherches, Paris: Honoré Champion, 1998, p. 207.</ref> == लग्न आणि खाजगी जीवन == [[चित्र:Comte_d'Artois,_later_Charles_X_of_France,_by_Henri_Pierre_Danloux.jpg|इवलेसे| १७९८ मधील आर्त्वाचा काउंट म्हणून शार्ल, हेन्री-प्येर दान्लू यांनी काढलेले चित्र]] नोव्हेंबर १७७३ मध्ये, शार्लने सावेच्या मारी तेरेसाशी लग्न केले. १७७५ मध्ये, मारी तेरेसाने लुई आंत्वान नावाच्या मुलाला जन्म दिला, ज्याला सोळाव्या लुईने आंगूलेमचा ड्यूक बनवले. लुई-आंत्वान हा बूर्बों राजघराण्याच्या पुढच्या पिढीतील पहिला होता, कारण राजा आणि प्रोव्हांसच्या काउन्टला अद्याप कोणतेही मूल झाले नव्हते, ज्यामुळे पॅरिसमधील पत्रकार सोळाव्या लुईच्या कथित नपुंसकतेची खिल्ली उडवली. <ref>Fraser, pp. 137–139.</ref> तीन वर्षांनंतर, १७७८ मध्ये, शार्लचा दुसरा मुलगा, शार्ल फेर्दीनांद, जन्मला आणि त्याला बेरीचा ड्यूक ही पदवी दिली. <ref>Fraser, p. 189.</ref> == संकट आणि फ्रेंच क्रांती == शार्लची राजकीय जागृती १७८६ मध्ये राजेशाहीच्या पहिल्या मोठ्या संकटापासून सुरू झाली, जेव्हा हे स्पष्ट झाले की पूर्वीच्या लष्करी मोहिमांमुळे (खास करून [[सप्त-वार्षिक युद्ध]] आणि [[अमेरिकन क्रांती]] ) राज्य दिवाळखोर झाले होते आणि टिकून राहण्यास आर्थिक सुधारणांची गरज होती. शार्लने उमराव वर्गाचे आर्थिक विशेषाधिकार काढून टाकण्याला पाठिंबा दिला, पण [[कॅथलिक चर्च]] किंवा उमराव वर्गाला मिळणाऱ्या सामाजिक विशेषाधिकारांमध्ये कोणतीही कपात करण्याबद्दल त्याचा विरोध होता. ते असे मानत होते की राजेशाही उलथवून न टाकता फ्रान्सच्या आर्थिक व्यवस्थेत सुधारणा केली पाहिजे. त्यांच्याच शब्दांत, "दुरुस्तीची वेळ होती, पाडण्याची नाही." <ref>{{स्रोत बातमी|last=Willsher|first=Kim|url=https://www.theguardian.com/world/2016/sep/27/france-calls-for-remains-of-king-charles-x-to-be-returned-from-slovenia|title=France calls for remains of King Charles X to be returned from Slovenia|date=27 September 2016|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077|access-date=7 August 2023}}</ref> सोळाव्या लुईने शेवटी, १५० वर्षांहून अधिक काळ न भरलेल्या [[१७८९ चा सामन्य-वर्ग|सामान्य-वर्गाची]] बैठक मे १७८९ मध्ये आर्थिक सुधारणांना मान्यता देण्यास बोलावली गेली. त्याची बहीण एलिजाबेतसोबत, शार्ल कुटुंबातील सर्वात पुराणमतवादी होता <ref>Fraser, p. 326.</ref> आणि त्याने तिसऱ्या वर्गाच्या ( जनसाधारणचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या) मतदानाचा अधिकार वाढवण्याच्या मागण्यांना विरोध केला. यामुळे त्याच्या भावाने त्याच्यावर टीका केली आणि "plus royaliste que le roi" ("राजापेक्षा जास्त राजेशाहीवादी") असल्याचा आरोप केला. जून १७८९ मध्ये, तिसऱ्या वर्गाच्या प्रतिनिधींनी फ्रान्सला नवीन संविधान देण्याच्या उद्देशाने स्वतःला [[राष्ट्रीय सभा (फ्रान्सची क्रांती)|राष्ट्रीय सभा]] घोषित केले. <ref>Fraser, pp. 274–278.</ref> [[लुई ओगिस्त ले तोनेलिये द ब्रतोय|बॅरन द ब्रतोय]] यांच्या सहकार्याने, शार्लने उदारमतवादी अर्थमंत्री [[जाक नेकेर]] यांना पदच्युत करण्यासाठी राजकीय आघाड्या जुळवून आणल्या होत्या. जेव्हा शार्लने मूळ योजनेपेक्षा खूपच आधी, ११ जुलै रोजी ब्रतोयला माहीत नसाताना नेकेरला पदावरून दूर करण्याचा प्रयत्न केला, तेव्हा या योजना उलटल्या. ब्रेतोयसोबतच्या त्याच्या राजकीय युतीचा ऱ्हास सुरू झाला, जो शेवटी परस्पर द्वेषापर्यंत बिघडले. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2020)">संदर्भ आवश्यक</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> नेकर यांच्या बडतर्फीमुळे १४ जुलै रोजी [[बास्तीयवर हल्ला]] झाला. सोळावा लुई आणि मारी आंत्वानेच्या संमतीने, शार्ल आणि त्याचे कुटुंब इतर अनेक दरबाऱ्यांसह तीन दिवसांनंतर, १७ जुलै रोजी फ्रान्स सोडून गेले. यामध्ये राणीची आवडती, पोलिन्याकची डचेससुद्धा होती. <ref>Fraser, p. 338.</ref> त्याच्या पलायनाचे ऐतिहासिक कारण म्हणजे त्याच्या स्वतःच्या सुरक्षेची वैयक्तिक भीती होती. परंतु, अलिकडच्या संशोधनातून असे दिसून येते की, राजाने आपल्या भावाच्या जाण्याला आधीच मंजुरी दिली होती, कारण लुईला स्वतःला [[व्हर्सायचा राजवाडा|व्हर्सायहून]] पॅरिसला हलवल्यानंतर, राजेशाहीचा प्रवक्ता म्हणून काम करण्यासाठी एक जवळचा नातेवाईक मोकळा राहील, हे सुनिश्चित करण्याचा तो एक मार्ग होता. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Fall of the French Monarchy|last=Price|first=Monro|date=2003|isbn=978-0-3304-8827-3|pages=93–94}}</ref> == वनवासातील आयुष्य == [[चित्र:Blue_Plaque_Charles_X_of_France.jpg|इवलेसे| लंडन, [[मेफेर]] येथील ७२ साउथ ऑडली रस्त्यावर एक पाटी, जे १८०५ ते १८१४ दरम्यान त्याचे घर होते.]] शार्ल आणि त्याच्या कुटुंबाने त्याच्या बायकोच्या मूळ गावी, [[सावे (प्रांत)|सावेमध्ये]] आश्रय घेण्याचा निर्णय घेतला, <ref>Fraser, p. 340.</ref> जिथे [[कॉंदेचे युवराज|कॉंदे]] कुटुंबातील काही जण त्यांना येऊन मिळाले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Marie Thérèse: Child of Terror|last=Nagel|first=Susan|date=18 March 2008|publisher=Bloomsbury Publishing USA|isbn=978-1-5969-1057-7|page=65|oclc=177826440|ol=12443706M}}</ref> दरम्यान, पॅरिसमध्ये, सोळावा लुई राष्ट्रीय सभेसोबत संघर्ष करत होता, जी मूलगामी सुधारणांसाठी वचनबद्ध होती आणि तिने [[फ्रान्सचे १७९१ चे संविधान|१७९१ चे संविधान]] लागू केले होते. मार्च १७९१ मध्ये, विधानसभेने एक राजप्रतिनिधी विधेयक देखील मंजूर केले, ज्यात राजाच्या अकाली मृत्यूच्या प्रसंगासाठी तरतूद होती. जोपर्यंत त्याचा वारस [[फ्रांसचा सतरावा लुई|लुई-शार्ल]] अल्पवयीन होता, तोपर्यंत [[फ्रान्सचा अठरावा लुई|प्रोव्हांसचा काउंट]], ओर्लेयोंचा ड्यूक किंवा, या दोघांपैकी कोणीही उपलब्ध नसल्यास, निवडणुकीद्वारे निवडलेली व्यक्ती राजप्रतिनिधी बनायला हवी होती, आणि असे करताना शार्लचे अधिकार पूर्णपणे डावलले जात होते, जो राजघराण्याच्या वंशपरंपरेत प्रोव्हांसचा काउंट आणि ओर्लेयोंचा ड्यूक यांच्यामध्ये होता. <ref>Fraser, p. 383.</ref> त्याकाळी शार्लने [[तोरिनो]] (इटलीमध्ये) सोडले आणि तो जर्मनीतील [[ट्रीयर]] येथे गेला, जिथे त्याचे काका, जाक्सनचे क्लेमां वेंसेस्लास, हे तत्कालीन [[युवराज-मतदार|आर्चबिशप-मतदार]] होते. शार्लने फ्रान्सवर प्रति-क्रांतिकारी आक्रमणाची तयारी केली होती, पण [[मेरी आँत्वानेत|मेरी आंत्वानेतच्या]] एका पत्रामुळे ते आक्रमण पुढे ढकलले. त्यानंतर [[फ्रांसच्या राज्यकर्त्यांची यादी|राजघराणे]] पॅरिसमधून निसटले आणि [[मोंमेदी]] येथे [[फ्रान्स्वा क्लोद अमूर, बुयेचा मार्की]] यांच्या नेतृत्वाखालील नियमित सैन्याच्या तुकडीत सामील झाले. <ref>Price, p. 170</ref> [[वारेन-आन-आर्गों|वारेन]] येथे [[वारेनला पलायन|पळून जाण्याचा प्रयत्न]] थांबवल्यानंतर, शार्ल [[कोब्लेन्झ|कोब्लेन्झकडे]] गेला, जिथे त्याने, नुकताच पळून आलेल्या प्रोव्हांसच्या काऊंटने आणि काँदेच्या राजकुमारांनी मिळून फ्रान्सवर आक्रमण करण्याचा आपला इरादा जाहीर केला. प्रोव्हांसचा काउंट मदतीसाठी विविध युरोपीय सम्राटांना निरोप पाठवत होता, तर शार्लने ट्रीयरच्या मतदारप्रांतामध्ये एक निर्वासित दरबार स्थापन केला. २५ ऑगस्ट रोजी, पवित्र रोमन साम्राज्य आणि [[प्रशिया|प्रशियाच्या]] शासकांनी पिल्नित्स घोषणापत्र जारी केले, ज्यामध्ये इतर युरोपीय देशांना फ्रान्समध्ये हस्तक्षेप करण्याचे आवाहन केले होते. <ref>Nagel, p. 113.</ref> १ जानेवारी १७९२ रोजी, राष्ट्रीय सभेने सर्व स्थलांतरितांना देशद्रोही घोषित केले, त्यांचे हक्क रद्द केले आणि त्यांच्या जमिनी जप्त केल्या. <ref>Nagel, p. 118.</ref> या उपाययोजनेनंतर राजेशाहीचे निलंबन केले आणि शेवटी सप्टेंबर १७९२ मध्ये ती [[राजेशाहीचे निर्मूलन|संपुष्टात]] आणण्यात आली. राजघराण्याला तुरुंगात टाकले आणि माजी राजा व माजी राणी यांना शेवटी १७९३ मध्ये फाशी दिली गेली. <ref>Fraser, pp. 399, 440, 456; Nagel, p. 143.</ref> तरुण माजी दोफें, वयाच्या दहाव्या वर्षी, १७९५ मध्ये तुरुंगात असताना आजारपण आणि तीव्र दुर्लक्षामुळे मरण पावला. <ref>Nagel, p. 152-153.</ref> १७९२ मध्ये जेव्हा [[फ्रेंच क्रांतीची युद्धे]] सुरू झाली, तेव्हा शार्ल ब्रिटनला पळून गेला, जिथे राजा [[युनायटेड किंग्डमचा तिसरा जॉर्ज|तिसऱ्या जॉर्जने]] त्याला भरघोस भत्ता दिला. शार्ल त्याची प्रेयसी [[लुईस द पोलास्त्रों]] हिच्यासोबत [[एडिनबरा]] आणि लंडनमध्ये राहत होता. <ref>Nagel, p. 207.</ref> जून १७९५ मध्ये आपल्या पुतण्याच्या मृत्यूनंतर अठरावा लुई, त्याचा मोठा भाऊ, [[व्हेरोना]] आणि नंतर [[येल्गाव्हा|मिटाऊ]] येथील [[येलगाव्हा राजवाडा|येलगाव्हा राजवाड्यात]] स्थलांतरित झाला, जिथे १० जून १७९९ रोजी शार्लचा मुलगा लुई आँत्वान याने सोळाव्या लुईच्या एकमेव जिवंत मुली, मारी तेरेस हिच्याशी लग्न केले. १८०२ मध्ये, शार्लने आपल्या भावाला काही हजार पाउंड देऊन मदत केली. १८०७ मध्ये, अठरावा लुई ब्रिटनमध्ये स्थलांतरित झाला. <ref>Nagel, pp. 210, 222, 233–235.</ref> == बूर्बों पुनर्स्थापना == [[चित्र:Pauline_Auzou_-_The_Return_of_Charles.jpg|इवलेसे| [[पोलीन ओझू]] यांनी काढलेले''दहाव्या शार्लचे पुनरागमन'']] जानेवारी १८१४ मध्ये, शार्ल [[दक्षिण फ्रान्स|दक्षिण फ्रान्समधील]] [[सहाव्या संघाचे युद्ध|आघाडीच्या सैन्यात]] सामील होण्यासाठी गुप्तपणे लंडनमधील आपले घर सोडून गेला. तोपर्यंत चाकाच्या खुर्ची अवलंबून असलेल्या अठराव्या लुईने, शार्लला [[लेफ्टनंट जनरल (फ्रान्स)|फ्रान्सच्या राज्याचा लेफ्टनंट जनरल]] म्हणून नियुक्त करणारे सनदपत्र दिले. ३१ मार्च रोजी दोस्त राष्ट्रांनी पॅरिस ताब्यात घेतले. एका आठवड्यानंतर [[नेपोलियन बोनापार्ट|नेपोलियनने]] पदत्याग केला. [[फ्रान्सची सेनेट|सेनेटने]] बूर्बों राजेशाहीच्या पुनर्संस्थापनेची घोषणा केली आणि अठराव्या लुईला फ्रान्सचा राजा म्हणून घोषित केले. शार्ल (आता संभाव्य वारस) १२ एप्रिल रोजी राजधानीत आले <ref>Nagel, p. 153.</ref> आणि अठरावा लुई ब्रिटनहून येईपर्यंत त्यांनी राज्याचे लेफ्टनंट-जनरल म्हणून काम पाहिले. राजप्रतिनिधी म्हणून आपल्या अल्प कार्यकाळात, शार्लने अठराव्या लुईला कोणतीही कल्पना न देता एक [[अति-राजनिष्ठ]] [[गुप्त पोलीस|गुप्त पोलीस दल]] तयार केले, जे थेट त्यालाच अहवाल देत होते. ते पाच वर्षांहून अधिक काळ चालले. <ref>Price, pp. 11–12.</ref> पॅरिसवासीयांनी अठराव्या लुईचे मोठ्या उत्साहात स्वागत केले आणि त्याने [[त्विलरी राजवाडा]] ताब्यात घेतला. <ref name="Nagel253">Nagel, pp. 253–254.</ref> आर्त्वाचा काउंट ''पाव्हियों द मार्स'' मध्ये राहत होता आणि आंगूलेमचा ड्यूक ''[[पाव्हियों द फ्लॉर]]'' मध्ये राहत होता, जिथून [[सेन नदी|सेन]] नदी दिसत होती. <ref>Price, p. 50.</ref> राजवाड्यात पोहोचल्यावर आंगूलेमची डचेस बेशुद्ध पडली, कारण त्यामुळे त्यांना तीच्या कुटुंबाच्या तेथील कैदेच्या, तसेच [[१० ऑगस्ट १७९२ चा उठाव|१० ऑगस्ट १७९२]] रोजी राजवाड्यावर झालेल्या हल्ल्याच्या आणि स्विस रक्षकांच्या हत्याकांडाच्या भयंकर आठवणी ताज्या झाल्या. <ref name="Nagel253" /> कब्जा करणाऱ्या दोस्त राष्ट्रांच्या सैन्याच्या सल्ल्यानुसार, अठराव्या लुईने एक [[सांविधानिक उदारमतवाद|उदारमतवादी संविधान]], [[१८१४ चे सनद]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.britannica.com/biography/Charles-X|title=Charles X|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=24 February 2019}}</ref> लागू केले, ज्यामध्ये [[द्विसदनी कायदेमंडळ|द्विसदनी]] कायदेमंडळ, ९०,००० लोकांचे मतदारसंघ आणि [[धर्म स्वातंत्र्य|धर्म स्वातंत्र्याची]] तरतूद होती. <ref>Price, pp. 52–54.</ref> [[शंभर दिवस|शंभर दिवसांनंतर]], १८१५ मध्ये नेपोलियनच्या सत्तेवर झालेल्या संक्षिप्त पुनरागमनानंतर, <ref>Price, pp. 72, 80–83.</ref> [[दुसरी श्वेत दहशत|श्वेत दहशतीचा]] मुख्य भर अशा नागरी प्रशासनाच्या शुद्धीकरणावर होता जे जवळजवळ पूर्णपणे बूर्बों राजेशाहीच्या विरोधात गेले होते. सुमारे ७०,००० अधिकाऱ्यांना त्यांच्या पदावरून बडतर्फ केले. [[वॉटर्लूची लढाई|वॉटर्लूच्या लढाईनंतर]] [[ग्रान्द आर्मे|नेपोलियनच्या सैन्याचे]] अवशेष बरखास्त केले आणि त्याच्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांना बडतर्फ केले. मार्शल [[मिशेल ने|ने]] देशद्रोहासाठी फाशी दिली आणि मार्शल [[गीयोम ब्रुन|ब्रुनची]] जमावाने हत्या केली. <ref>Price, p. 84.</ref> नेपोलियनला पाठिंबा देणाऱ्या सु. ६,००० व्यक्तींवर खटला चालवला. दक्षिण फ्रान्समध्ये सु. ३०० जमावबळीच्या घटना घडल्या, खास करून [[मार्सेल|मार्सेलमध्ये]], जिथे इजिप्तला परतण्याच्या तयारीत असलेल्या नेपोलियनच्या अनेक [[मामलुक सैनिक|मामलुक सैनिकांची]] त्यांच्या छावणीत कत्तल केली. == राजाचा भाऊ आणि संभाव्य वारस == [[चित्र:Lejeune_LF_Charles_X_1825_(cropped).jpg|इवलेसे| ''[[राज्याभिषेकानंतर शार्ल दहाव्यांचा पॅरिसमध्ये प्रवेश]]'' ( [[लुई-फ्रान्स्वा लेजन]], १८२५)]] जरी राजाने उदारमतवादी सनद ठेवली, शार्लने संसदेतील अति-राजनिष्ठ सदस्यांना, जसे की [[जुल द पोलिन्याक]], लेखक [[फ्रान्स्वा-रेने द शातोब्रियां]] आणि [[जोसेफ विलेल]] यांना आश्रय दिला. <ref>Price, pp. 91–92.</ref> अनेक वेळी, शार्लने आपल्या भावाच्या उदारमतवादी मंत्र्यांबद्दल नाराजी व्यक्त केली आणि अठराव्या लुईने त्यांना बरखास्त न केल्यास देश सोडून जाण्याची धमकी दिली. <ref>Price, pp. 94–95.</ref> दुसरीकडे, लुईला अशी भीती होती की त्याच्या भावाच्या आणि संभाव्य वारसाच्या [[अति-राजनिष्ठ]] प्रवृत्तींमुळे कुटुंबाला पुन्हा एकदा वनवासात जावे लागेल (आणि शेवटी तसेच घडले). १४ फेब्रुवारी १८२० रोजी, शार्लचा धाकटा मुलगा, [[शार्ल फेर्दीनांद, बेरीचा ड्यूक|बेरीचा ड्यूक]], याची [[पॅरिसचा राष्ट्रीय ऑपेरा|पॅरिस ऑपेरा]] येथे [[बेरीच्या ड्यूकची हत्या|हत्या करण्यात आली]] . <ref name="eoc">{{स्रोत पुस्तक|title=Europe 1789 to 1914: encyclopedia of the age of industry and empire|last=Merriman|first=John M.|last2=Winter|first2=J. M.|date=2006|publisher=Charles Scribner's Sons|isbn=978-0-6843-1496-9|location=Detroit, Mich.|oclc=76769541}}</ref> <ref name="perilouscrown">{{स्रोत पुस्तक|title=The Perilous Crown: France between Revolutions|last=Price|first=Munro|publisher=Macmillan|pages=185–187|author-link=Munro Price}}</ref> या नुकसानीमुळे केवळ कुटुंबावर दुःखाचा डोंगर कोसळला नाही, तर राज्याधिकारही धोक्यात आला, कारण शार्लचा मोठा मुलगा, [[लुई आंत्वान, आंगूलेमचा ड्यूक|आंगूलेमचा ड्यूक]], निःसंतान होता. बूर्बोंच्या मुख्य वंशात पुरुष वारसांच्या अभावामुळे सिंहासन [[फ्रान्सचा पहिला लुई फिलिप|ओर्लेयोंचा ड्यूक]] आणि त्याच्या वारसांकडे जाण्याची शक्यता निर्माण झाली, ज्यामुळे पुराणमतवादी अतिरेकी भयभीत झाले. संसदेत [[सालिक कायदा]] रद्द करण्यावर चर्चा झाली, ज्या कायद्याने स्त्रियांना उत्तराधिकारातून वगळले होते आणि जो दीर्घकाळ अभेद्य मानला जात होता. तथापि, बेरीच्या ड्यूकची विधवा, [[बूर्बों-दोन सिचिल्यांची कारोलिना, बेरीची डचेस|नापोली व सिचिल्याची कारोलिन]], गर्भवती असल्याचे कळण्यात आले आणि २९ सप्टेंबर १८२० रोजी तिने [[हेन्री, शांबॉरचा काउंट|हेन्री, बोर्दूचा ड्यूक]] या मुलाला जन्म दिला. <ref>Price, p. 109.</ref> त्याचा जन्म 'दैवी देणगी' म्हणून गौरवला आणि फ्रान्सच्या लोकांनी त्याच्या जन्माच्या उत्सवासाठी [[शॅतो द शांबॉर]] खरेदी केले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=_cmS0pYFfPsC|title=Rough Guide to the Loire|last=McConnachie|first=James|date=2004|publisher=Rough Guides|isbn=978-1-8435-3257-6|location=London|pages=144}}</ref> == राज्य == === अधिरोहण आणि राज्याभिषेक === [[चित्र:Coronation_of_Charles_X_of_France_by_François_Gérard,_circa_1827.jpg|डावे|इवलेसे|400x400अंश| [[फ्रान्स्वा पास्काल सिमों जेरार|फ्रान्स्वा जेरार]] यांनी काढलेले ''[[फ्रान्सच्या दहाव्या शार्लचा राज्याभिषेक|दहाव्या शार्लचा राज्याभिषेक]]'' .]] शार्लचा भाऊ अठराव्या लुईची प्रकृती १८२४ च्या सुरुवातीपासून खालावत होती. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Louis XVIII|last=Lever|first=Évelyne|date=1988|publisher=Librairie Arthème Fayard|location=Paris|page=553|language=fr}}</ref> त्यांच्या पायांना आणि पाठीच्या कण्याला [[कोथ|कोरडा आणि ओला कोथ]] झाल्यामुळे, त्याच वर्षी १६ सप्टेंबर रोजी, जवळपास ६९ वर्षांच्या वयात राजाचे निधन झाले. शार्ल, जो आता ६६ वर्षांचा होता, फ्रान्सचा दहावा राजा शार्ल म्हणून त्याच्यानंतर राजगदीवर बसला <ref>Price, pp. 113–115.</ref> २९ मे १८२५ रोजी, राजा शार्लचा [[रेंस|रेंसच्या]] कॅथेड्रलमध्ये अभिषेक करण्यात आला, जे [[फ्रान्सच्या राज्यकर्त्याचा राज्याभिषेक|फ्रेंच राजांच्या राज्याभिषेकाचे]] पारंपरिक ठिकाण आहे; १७७५ पासून ते वापरात नव्हते, कारण अठराव्या लुईने वाद टाळण्यासाठी आणि त्याची प्रकृती खूपच नाजूक असल्यामुळे हा समारंभ टाळला होता. <ref name="Price119">Price, pp. 119–121.</ref> पॅरिसमधील [[नोत्र देम दे पॅरिस|नोत्र-देमच्या]] आदरणीय कॅथेड्रलमध्ये नेपोलियनने आपल्या [[फ्रान्सचे पहिले साम्राज्य|क्रांतिकारी साम्राज्याचा]] अभिषेक केला होता; पण आपल्या पूर्वजांच्या सिंहासनावर आरूढ होताना, शार्लने राजेशाहीच्या सुरुवातीच्या काळापासून फ्रान्सच्या राजांनी वापरलेल्या राज्याभिषेकाच्या जुन्या जागेचा पुन्हा वापर केला. <ref name="Redhead2012">{{स्रोत पुस्तक|title=The French Revolutions|last=Redhead|first=T. W.|date=January 2012|publisher=BoD – Books on Demand|isbn=978-3-8640-3428-2|page=[https://books.google.com/books?id=DIZjqeZFsloC&pg=RA2-PA176 176]}}</ref> तेथे झालेला शेवटचा राज्याभिषेक १७७५ मध्ये झालेला [[फ्रान्सच्या सोळाव्या लुईचा राज्याभिषेक|सोळाव्या लुईचा राज्याभिषेक]] होता. === फ्रान्सची दुसरी क्रांती === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{Main article|फ्रान्सची दुसरी क्रांती}} [[चित्र:CHARLES_X_IN_THE_ROLE_OF_THE_GREAT_NUTCRACKER.jpg|इवलेसे| २५ जुलैचा महान 'नटक्रॅकर'(अडकिट्टा, पश्चिमात्य संस्कृतीत एक पात्र). या व्यंगचित्रात, दहावा शार्ल 'सनद' असे लिहिलेला चेंडू दातांनी फोडण्याचा प्रयत्न करतो, पण त्याला तो फोडता येत नाही.]] २ मार्च १८३० रोजी सभागृहांचे अधिवेशन भरले, पण शार्लच्या उद्घाटनपर भाषणाला अनेक प्रतिनिधींकडून नकारात्मक प्रतिक्रिया मिळाल्या. काहींनी राजाच्या मंत्र्याला सभागृहांचा पाठिंबा मिळवणे आवश्यक करणारे विधेयक मांडले आणि १८ मार्च रोजी, २२१ प्रतिनिधींनी, ३० मतांच्या बहुमताने, बाजूने मतदान केले. तथापि, राजाने सार्वत्रिक निवडणुका घेण्याचा निर्णय आधीच घेतला होता आणि १९ मार्च रोजी सभागृह निलंबित करण्यात आले. <ref>Price, pp. 130–132.</ref> २३ जूनच्या निवडणुकीत सरकारला अनुकूल बहुमत मिळाले नाही. ६ जुलै रोजी, राजा आणि त्याच्या मंत्र्यांनी, सनदेच्या कलम १४ मध्ये आणीबाणीच्या परिस्थितीत दिलेल्या तरतुदीनुसार, संविधान निलंबित केले. २५ जुलै रोजी, [[सें-क्लू]] येथील [[शॅतो द सें-क्लू|राजवाड्यात]], शार्लने चार [[जुलै अध्यादेश|अध्यादेश]] जारी केले ज्याद्वारे [[परिनिरीक्षण|वृत्तपत्र्यांवर परिनिरीक्षण लादण्यात आली]], नव्याने निवडलेले सभागृह बरखास्त करण्यात आले, [[मतदान प्रणाली]] बदलण्यात आली आणि सप्टेंबरमध्ये नवीन प्रणालीनुसार निवडणुका जाहीर केल्या. <ref name="Price136">Price, pp. 136–138.</ref> <ref name=":0">{{Citation|title=The International Encyclopedia of Revolution and Protest}}</ref> त्या अध्यादेशांचा उद्देश जनतेचा असंतोष शमवणे हा होता, पण त्यांचा नेमका उलट परिणाम झाला. [[ॲडोल्फ तियेर|ॲदोल्फ तियेर]], [[अर्मां कारेल]] आणि इतरांनी जानेवारी १८३० मध्ये स्थापन केलेल्या ''[[ले नास्यॉनाल|नास्यॉनाल]]'' दैनिकाच्या मुख्यालयासमोर पत्रकार निषेधासाठी जमले. सोमवार, २६ जुलै रोजी, सरकारी वृत्तपत्र ''[[ले मॉनीतोर उनिवेर्सेल]]'' ने अध्यादेश प्रकाशित केले आणि तियेरने ४३ पत्रकारांच्या सहीने बंडाचे आवाहन प्रसिद्ध केले: <ref>Castelot, André, ''Charles X'', Librairie Académique Perrin, Paris, 1988, p. 454 {{ISBN|2-2620-0545-1}}</ref> "कायदेशीर व्यवस्था आता संपली आहे, बळ वापरणे सुरू झाले आहे... आपण आता ज्या परिस्थितीत आहोत, त्यात आज्ञापालन करणे हे कर्तव्य राहिलेले नाही!" <ref> ''Le régime légal est interrompu; celui de la force a commencé... L'obéissance cesse d'être un devoir!''</ref> संध्याकाळी, [[पाले-रॉयाल|पॅले-रॉयलच्या]] बागांमध्ये जमाव जमला आणि ते "बुर्बों मुर्दाबाद!" व "सनद चिरायू होवो!" अशा घोषणा देऊ लागले. पोलिसांनी बागा बंद करताच, जमाव जवळच्या रस्त्यावर पुन्हा जमला जिथे त्यांनी रस्त्यावरील दिवे फोडले. प्रतिनिधी सभागृहाच्या सदस्यांनी मार्मोंच्याकडे पाच सदस्यीय शिष्टमंडळ पाठवून, चार अध्यादेश रद्द करून आंदोलकांना शांत करण्याचा सल्ला राजाला देण्याची विनंती केली. मार्मोंच्या विनंतीवरून पंतप्रधानांनी राजाकडे अर्ज केला, पण परिस्थितीची नाजूक अवस्था लक्षात आल्यावर शार्लने कोणतीही तडजोड करण्यास नकार दिला आणि त्याच दुपारी आपल्या मंत्र्यांना बरखास्त केले. त्या संध्याकाळी, सभागृहाचे सदस्य [[जाक लाफीत|जाक लाफीतच्या]] घरी जमले आणि त्यांनी राजा शार्लकडून सिंहासन घेण्यासाठी [[फ्रान्सचा पहिला लुई फिलिप|लुई फिलिपची]] निवड केली, तसेच शहरभर भित्तिपत्रक लावून आपला निर्णय जाहीर केला. दिवसाच्या अखेरीस, शार्लच्या सरकारचा अधिकार पूर्णपणे वितळला होता. <ref>Price, pp. 158, 161–163.</ref> ३१ जुलै रोजी मध्यरात्रीनंतर काही मिनिटांनी, जनरल ग्रेसो यांनी पॅरिसवासी सें-क्लू निवासस्थानावर हल्ला करण्याची योजना आखत असल्याची चेतावणी दिल्यावर, दहाव्या शार्लने आंगूलेमचा ड्यूक, जो सैन्यासोबत मागे राहिला, आणि आंगूलेमची डचेस, जी [[विशी]] येथे स्नानविधीसाठी गेली होती, यांना वगळून आपल्या कुटुंबासह आणि दरबारासह व्हर्सायमध्ये आश्रय घेण्याचा निर्णय घेतला. दरम्यान, पॅरिसमध्ये, लुई फिलिपने राज्याच्या लेफ्टनंट जनरल पदाचा कार्यभार स्वीकारला. <ref>Price, pp. 173–176.</ref> शार्लचा व्हर्सायचा मार्ग अव्यवस्थित सैन्य आणि पळून गेलेल्या सैनिकांनी भरलेला होता. व्हर्सायच्या राजवाड्याचे राज्यपाल, मार्क्वी द वेराक, शाही मिरवणूक शहरात प्रवेश करण्यापूर्वी राजाला भेटायला आले, हे सांगण्यासाठी की राजवाडा सुरक्षित नाही, कारण क्रांतिकारक तिरंगा परिधान केलेल्या व्हर्सायच्या राष्ट्रीय रक्षकांनी ''प्लास द'आर्म'' ताब्यात घेतला होता. त्यानंतर शार्ल पहाटे पाच वाजता [[महान त्रियानों|त्रियानों]] निघाला. <ref>Castelot, ''Charles X'', p. 482.</ref> त्याच दिवशी नंतर, आंगूलेमचा ड्यूक आपल्या सैन्यासह सें-क्लूहून आल्यानंतर, शार्लने [[शॅतो द रांबूये|रांबूयेकडे]] कूच करण्याचा आदेश दिला, जिथे ते मध्यरात्रीच्या थोड्या वेळापूर्वी पोहोचले. १ ऑगस्टच्या सकाळी, घडामोडी कळल्यानंतर विशीहून घाईघाईने निघालेल्या आंगूलेमच्या डचेस [[रांबूये]] येथे पोहोचल्या. दुसऱ्या दिवशी, २ ऑगस्ट रोजी, राजा शार्लने आपला मुलगा दोफें याला डावलून, अजून दहा वर्षांचाही न झालेल्या आपला नातू हेन्री, बोर्दूचा ड्यूक याला राज्याधिकार देऊन पदत्याग केला. सुरुवातीला, आंगूलेमच्या ड्यूकने (दोफें) फ्रान्सच्या सिंहासनावरील आपले हक्क सोडून देणाऱ्या दस्तऐवजावर सही करण्यास नकार दिला. मायेच्या डचेसच्या म्हणण्यानुसार, "वडील आणि मुलामध्ये जोरदार बाचाबाची झाली होती. त्यांचे आवाज आम्हाला शेजारच्या खोलीतूनही ऐकू येत होते." शेवटी, वीस मिनिटांनंतर, आंगूलेमच्या ड्यूकने अनिच्छेने आपल्या वडिलांच्या घोषणापत्रावर सही केली: <ref>Castelot, ''Charles X'', p. 491.</ref><blockquote>“माझ्या बंधो, माझ्या प्रजेला भेडसावणाऱ्या किंवा भविष्यात त्यांच्यावर ओढवू शकणाऱ्या संकटांमुळे मी इतका व्यथित झालो आहे की, ती संकटे टाळण्याचे उपाय शोधल्याशिवाय मला राहवत नाही. म्हणूनच, माझ्या नातवाच्या—बोर्दूच्या ड्यूकच्या—हितार्थ मी पदत्याग करण्याचा निर्णय घेतला आहे. माझ्या भावना जाणणाऱ्या दोफेंनेही आपल्या हक्कांचा त्याच्या पुतण्याच्या हितार्थ त्याग केला आहे. त्यामुळे, राज्याचा लेफ्टनंट-जनरल या नात्याने, पाचव्या हेन्रीचा राजगादीवर झालेला राज्यारोहणाचा अधिकार जाहीर करण्याची जबाबदारी आता तुमच्यावर येते. तसेच, नव्या राजाचा अल्पवयीन काळ संपेपर्यंत राज्यकारभार कोणत्या पद्धतीने चालविला जाईल, त्यासाठी आवश्यक ती सर्व व्यवस्था करण्याचेही तुम्ही पाहावे. यापुढील अनर्थ टाळण्याच्या उद्देशाने, मी येथे केवळ या व्यवस्था नमूद करून थांबतो. माझे हे निर्णय तुम्ही राजनैतिक प्रतिनिधींना कळवावेत आणि माझ्या नातवाला ‘पाचवा हेन्री’ या नावाने राजा म्हणून मान्यता देणारी घोषणा होताच, शक्य तितक्या लवकर मला तिची माहिती द्यावी.” </blockquote>  लुई फिलिपने त्या दस्तऐवजाला लक्ष दिले नाही आणि ९ ऑगस्ट रोजी सभागृहाच्या सदस्यांकडून स्वतःला फ्रान्सचा राजा म्हणून घोषित करवून घेतले. == दुसरा वनवास आणि मृत्यू == [[चित्र:Villa_Coronini.jpg|इवलेसे| [[गोरित्स्या]] येथील कोरोनिनी क्रोनबर्ग राजवाडा, जिथे शार्लने आपल्या आयुष्याचा शेवटचा महिना घालवला.]] जेव्हा १४,००० लोकांचा जमाव हल्ला करण्याची तयारी करत असल्याचे स्पष्ट झाले, तेव्हा राजघराण्याने रांबूये सोडले आणि १६ ऑगस्ट रोजी लुई फिलिपने पुरवलेल्या पत्र नौकेतून युनायटेड किंगडमसाठी प्रवास सुरू केला. [[युनायटेड किंग्डमचे पंतप्रधान|ब्रिटिश पंतप्रधान]], [[आर्थर वेलेस्ली (वेलिंग्टनचा पहिला ड्युक)|वेलिंग्टनचा ड्यूक]] यांनी त्यांना ब्रिटनमध्ये सामान्य नागरिक म्हणून यावे लागेल असे कळवल्यावर, कुटुंबातील सर्व सदस्यांनी टोपणनावे धारण केली; शार्लने स्वतःला "पॉन्त्योचा काउंट" असे संबोधले. ब्रिटिशांनी बूर्बों घराण्याचे थंडपणे स्वागत केले, आणि त्यांच्या आगमनानंतर नव्याने स्वीकारलेले [[फ्रान्सचा ध्वज|तिरंगा झेंडे]] त्यांच्यासमोर उपहासाने फडकवले. <ref name="Nagel318">Nagel, pp. 318–325.</ref> दहाव्या शार्लच्या पाठोपाठ त्याचे सावकारही लवकरच ब्रिटनमध्ये आले, ज्यांनी त्याच्या पहिल्या वनवासादरम्यान त्याला प्रचंड रक्कम कर्ज म्हणून दिली होती आणि ती अद्याप पूर्णपणे परत करायची होती. तथापि, शार्लच्या बायकोने लंडनमध्ये जमा केलेले पैसे कुटुंब वापरू शकले. <ref name="Nagel318" /> बूर्बों घराण्याला डोर्सेटमधील [[लुलवर्थ राजवाडा|लुलवर्थ राजवाड्यात]] राहण्याची परवानगी होती, पण ते लवकरच एडिनबरातील [[होलीरूड राजवाडा|होलीरूड राजवाड्यात]], <ref name="Nagel318" /> [[रीजेंट टेरेस|रीजेंट टेरेसवर]] [[बूर्बों-दोन सिचिल्यांची कारोलिना, बेरीची डचेस|बेरीच्या डचेस]] जवळ राहायला गेले. [[फ्रांसिस दुसरा (पवित्र रोमन सम्राट)|ऑस्ट्रियाचे पहिल्या फ्रांसिसच्या]] आमंत्रणावरून, बूर्बों राजघराणे १८३२/३३ च्या हिवाळ्यात [[प्राग]] येथे स्थलांतरित झाले आणि त्यांना [[प्राग राजवाडा|प्राग राजवाड्यात]] राहण्याची सोय दिली. <ref name="Nagel327">Nagel, pp. 327–328.</ref> सप्टेंबर १८३३ मध्ये, बोर्दूच्या ड्यूकचा १३ वा वाढदिवस साजरा करण्यासाठी [[विधीवादी (फ्रान्सची राजेशाही)|बूर्बों विधीवादी]] प्रागमध्ये जमले होते. त्यांना भव्य सोहळ्यांची अपेक्षा होती, पण शार्लने केवळ आपल्या नातवाच्या प्रौढतेची घोषणा केली. <ref name="nagel340342">Nagel, pp. 340–342.</ref> त्याच दिवशी, [[फ्रान्स्वा-रेने द शातोब्रियां|शातोब्रियांच्या]] खूप मनधरणीनंतर, शार्ल आपल्या सुनेला भेटायला तयार झाला, जी भेट १३ ऑक्टोबर १८३३ रोजी [[लेओबन]] येथे झाली. तिच्या [[पुनर्विवाह|दुसऱ्या लग्नाबद्दल]] कळल्यावर डचेसच्या मुलांनी तिला भेटण्यास नकार दिला. शार्लने डचेसच्या मागण्या नाकारल्या, पण त्यांची दुसरी सून, आंगूलेमच्या डचेसने विरोध दर्शवल्यानंतर ते शेवटी सहमत झाले. मार्च १८३५ मध्ये ऑस्ट्रियन सम्राट फ्रांसिसच्या मृत्यूनंतर, बूर्बों राजघराण्याने प्राग राजवाडा सोडला, कारण नवीन सम्राट [[ऑस्ट्रियाचा पहिला फेर्डिनांट|फेर्डिनांटला]] तो [[राज्याभिषेक|राज्याभिषेक सोहळ्यांसाठी]] वापरायचा होता. बूर्बों राजघराणे सुरुवातीला [[तेप्लीत्स]] येथे स्थलांतरित झाले. त्यानंतर, फेर्डिनांटने प्राग राजवाड्याचा वापर सुरू ठेवल्यामुळे, त्यांच्यासाठी किर्चबर्ग किल्ला खरेदी केला. परिसरात [[पटकी|पटकीची]] साथ पसरल्यामुळे तेथे जाणे पुढे ढकलण्यात आले. <ref name="nagel349350">Nagel, pp. 349–350.</ref> दरम्यान, शार्ल ऑक्टोबर १८३५ मध्ये ऑस्ट्रियाच्या भूमध्य सागरी किनाऱ्यावरील उबदार हवामानाकडे रवाना झाला. [[इलिरियाचे राज्य|इलिरियाच्या राज्यात]] [[गोरित्स्या]] येथे पोहोचल्यावर तो [[पटकी|पटकीने]] आजारी पडला आणि ६ नोव्हेंबर १८३६ रोजी त्याचा मृत्यू झाला <ref name="perilouscrown">{{स्रोत पुस्तक|title=The Perilous Crown: France between Revolutions|last=Price|first=Munro|publisher=Macmillan|pages=185–187|author-link=Munro Price}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFPrice">[[Munro Price|Price, Munro]]. ''The Perilous Crown: France between Revolutions''. Macmillan. pp.&nbsp;<span class="nowrap">185–</span>187.</cite></ref> गावकऱ्यांनी आपल्या खिडक्यांवर काळे शोकवस्त्र घातले. शार्ल यांना [[फ्रान्सिसी]] [[कोस्तान्येविका मठ|कोस्तान्येविका मठातील]] (आता [[नोव्हा गोरिका]], स्लोव्हेनिया येथे) घोषणाची आमची माताच्या चर्चमध्ये दफन केले, जिथे त्यांचे अवशेष त्यांच्या कुटुंबाच्या अवशेषांसह एका अंधारकोठडीत आहेत. <ref name="nagel349350" /> देशाबाहेर दफन करण्यात आलेले ते फ्रान्सचे एकमेव राजे आहेत. <ref name="leparisien25092016">{{स्रोत बातमी|last=Haus|first=Hélène|url=http://www.leparisien.fr/seine-saint-denis-93/et-si-les-cendres-du-roi-charles-x-etaient-transferees-a-la-basilique-saint-denis-25-09-2016-6149095.php|title=Et si les cendres du roi Charles X étaient transférées à la basilique Saint-Denis?|date=25 September 2016|work=[[Le Parisien]]|language=fr|trans-title=Are the remains of Charles X to be transferred to Basilica of St Denis?|access-date=20 February 2017}}</ref> <ref name="rtvslo28092016">{{स्रोत बातमी|last=A. K.|url=http://www.rtvslo.si/kultura/drugo/francozi-zelijo-ostanke-karla-x-in-druzine-iz-slovenije-pripadajo-nasi-domovini/403811|title=Francozi želijo ostanke Karla X. in družine iz Slovenije: "Pripadajo naši domovini"|date=28 September 2016|publisher=[[RTV Slovenija]]|language=sl|trans-title=The French wish the remains of Charles X and family to be brought from Slovenia: "They belong to our homeland"|access-date=20 February 2017}}</ref> मिळालेल्या माहितीनुसार, २०१६ मध्ये शार्ल दहाव्यांचे अवशेष इतर फ्रेंच सम्राटांसोबत [[सें-देनीचा बॅसिलिका|सें-देनीच्या बॅसिलिकामध्ये]] दफन करावेत, अशी मागणी करणारी एक चळवळ सुरू झाली होती, <ref name="leparisien25092016" /> <ref name="rtvslo28092016" /> जरी [[बूर्बों राजघराणा|बूर्बों राजघराण्याचे]] सध्याचे प्रमुख [[लुई आल्फोंस द बूर्बों|लुई आल्फोंस]] यांनी २०१७ मध्ये सांगितले की त्यांच्या पूर्वजांचे अवशेष अबाधित राहावेत अशी त्यांची इच्छा आहे. <ref name="rtvslo19022017">{{स्रोत बातमी|last=Al. Ma.|url=http://www.rtvslo.si/slovenija/francoski-princ-burbonski-zeli-da-njegovi-predniki-ostanejo-pokopani-na-kostanjevici/415424|title=Francoski princ Burbonski želi, da njegovi predniki ostanejo pokopani na Kostanjevici|date=19 February 2017|publisher=[[RTV Slovenija]]|language=sl|trans-title=A French prince of Bourbon wishes the remains of his ancestors to remain at Kostanjevica|access-date=20 February 2017}}</ref> == संदर्भ == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{संदर्भयादी}} [[वर्ग:फ्रान्सचे राजे]] [[वर्ग:इ.स. १८३६ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १७५७ मधील जन्म]] hu6noj8pexophb662u7bwbqx0n6tg9w 2701184 2701183 2026-08-12T02:56:52Z TheonlyPuneriintown 157039 syntax error 2701184 wikitext text/x-wiki  {{Infobox royalty|name=दहावा शार्ल|succession=[[फ्रांसच्या राज्यकर्त्यांची यादी|फ्रान्सचा राजा]]|more_text=([[Style of the French sovereign|more...]])|image=Carlos X de Francia (François Gérard).jpg|caption=''[[राजा शार्ल दहाव्यांचे राज्याभिषेक-प्रतिचित्र.]]'' (1825)|alt=राजा शार्ल ६७ वर्षांचे असताना काढलेले चित्र|reign=१६ सप्टेंबर १८२४ – {{Nowrap|२ ऑगस्ट १८३०}}|coronation=२९ मे १८२५<br/>[[रेंस कॅथेड्रल]]|cor_type=[[Coronation of Charles X of France|Coronation]]|predecessor=[[अठरावा लुई|फ्रान्सचा अठरावा लुई]]|successor=[[पहिला लुई फिलिप]]<br/>(फ्रेंचचा राजा म्हणून)|succession1=[[विधीवादी (फ्रान्सची राजेशाही)|फ्रेंच राजगदीचा विधीवादी दावेदार]]|reign1=२ ऑगस्ट १८३० – ६ नोव्हेंबर १८३६|reign_type1=Pretence|successor1=[[लुई आंत्वान, आंगूलेमचा ड्यूक]]|birth_name=शार्ल फिलिप, आर्त्वाचा काउंट|birth_date={{Birth date|1757|10|09|df=y}}|birth_place=[[व्हर्सायचा राजवाडा]], फ्रान्स|death_date={{Death date and age|1836|11|06|1757|10|09|df=y}}|death_place=[[गोरित्स्या|गोर्त्स]], ऑस्ट्रियन साम्राज्य|burial_place=[[कोस्तान्येवित्सा मठ]], स्लोव्हेनिया|spouse={{Marriage|[[सावेची युवराणी मारी तेरेज|सावेची मारी तेरेज]]|1773|1805|end=died}}|issue={{Plainlist| *[[लुई आंत्वान, आंगूलेमचा ड्यूक]] *[[फ्रान्सची सोफी (१७७६-१७८३)|आर्त्वाची सोफी]] *[[शार्ल फेर्दिनांद, बेरीचा ड्यूक]] *आंगूलेमची मारी तेरेज}}|issue_link=#Marriage and issue|house=[[बूर्बों राजघराणा|बूर्बों]]|father=[[लुई, फ्रान्सचा दोफें (१७२९–१७६५)|लुई, फ्रान्सचा दोफें]]|mother=[[जाक्सनची मारी जोसेफे, फ्रान्सची दोफीन|जाक्सनची मारी जोसेफे]]|signature=Signature of Charles X of France.svg|religion=[[फ्रान्समधील कॅथलिक चर्च|कॅथलिक]]}} '''दहावा शार्ल''' (शार्ल फिलिप; ९ ऑक्टोबर १७५७ – ६ नोव्हेंबर १८३६) हा १६ सप्टेंबर १८२४ ते २ ऑगस्ट १८३० पर्यंत [[फ्रांसच्या राज्यकर्त्यांची यादी|फ्रान्सचा राजा]] होता. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/shorthistoryoffr017819mbp|title=A Short History of France|last=Parmele|first=Mary Platt|date=1908|publisher=Scribner|page=[https://archive.org/details/shorthistoryoffr017819mbp/page/n250 221]}}</ref> राज्याभिषेक न झालेल्या सतराव्या [[फ्रांसचा सतरावा लुई|लुईचा]] काका आणि माजी राज्यकर्ते राजे [[फ्रान्सचा सोळावा लुई|सोळावा लुई]] व [[फ्रान्सचा अठरावा लुई|अठरावा लुई यांचा]] धाकटा भाऊ असलेल्या त्याने, वनवासात असलेल्या अठराव्या लुईला पाठिंबा दिला. १८१४ मध्ये बूर्बों राजघराण्याच्या पुनर्संस्थापनेनंतर, शार्ल ( [[गृहीत वारस]] म्हणून) [[अति-राजनिष्ठ|अति-राजनिष्ठांचा]] नेता बनला. हा गट फ्रेंच दरबारातील एक कट्टर राजेशाहीवादी गट होता, जो [[दैवी हक्काने]] मिळणाऱ्या [[संपूर्ण राजेशाही|संपूर्ण राजेशाहीचे]] समर्थन करत होता आणि [[संवैधानिक राजेशाही]], [[प्रजासत्ताकवाद]], उदारमतवाद्यांना दिल्या जाणाऱ्या कोणत्याही सवलती आणि [[१८१४ ची सनद|१८१४ च्या सनदेद्वारे]] प्रदान केलेल्या नागरी स्वातंत्र्याच्या हमींना विरोध करत असे. १८२० मध्ये आपला मुलगा शार्ल फेर्दीनांद, बेरीचा ड्यूक याच्या हत्येनंतर शार्लने फ्रेंच दरबारात प्रभाव मिळवला आणि १८२४ मध्ये तो आपला भाऊ अठरावा लुईचा उत्तराधिकारी झाला. १८२५ मध्ये [[फ्रान्सच्या दहाव्या शार्लचा राज्याभिषेक|त्याच्या राज्याभिषेकावेळी]], त्याने [[शाही स्पर्श|शाही स्पर्शाची]] प्रथा पुनरुज्जीवित करण्याचा प्रयत्न केला. त्याच्या कारकिर्दीत नियुक्त केलेल्या सरकारांनी [[फ्रान्समधील सामंतशाहीचे निर्मूलन|सामंतशाहीच्या निर्मूलनासाठी]] पूर्वीच्या जमीनदारांना [[कर्जरोखे|कर्जरोखेधारकांच्या]] (म्हणजेच, मध्यमवर्गीय फ्रेंच नागरिकांच्या) खर्चावर नुकसान भरपाई दिली, [[कॅथलिक चर्च|कॅथलिक चर्चची]] शक्ती वाढवली आणि [[धर्मद्रोह|धर्मद्रोहासाठी]] मृत्युदंडाची शिक्षा पुन्हा लागू केली, ज्यामुळे उदारमतवादी-बहुमत असलेल्या [[प्रतिनिधी सभागृह (फ्रान्स)|प्रतिनिधी सभागृहाशी]] संघर्ष निर्माण झाला. शार्लने आपल्या नागरिकांचे लक्ष देशांतर्गत अडचणींपासून विचलित करण्यासाठी अल्जेरियाच्या फ्रेंच विजयाला सहमत दिली आणि नाकेबंदी उठवण्याच्या व [[हैती|हैतीच्या]] स्वातंत्र्याला मान्यता देण्याच्या बदल्यात हैतीला मोठी नुकसानभरपाई देण्यास भाग पाडले. त्याने शेवटी युवराज जुल द पोलिन्याक यांच्या पंतप्रधानपदी एक पुराणमतवादी सरकार नियुक्त केले, जे १८३० च्या फ्रेंच विधानसभेच्या निवडणुकीत पराभूत झाले. त्यांनी [[जुलै अध्यादेश|जुलैतील अध्यादेशांद्वारे]] प्रतिनिधी सभागृह बरखास्त केले, मताधिकार मर्यादित केला आणि [[परिनिरीक्षण|वृत्तपत्र परिनिरीक्षण]] पुन्हा लागू केली. एका आठवड्याच्या आत, पॅरिसमध्ये शहरी दंगली उसळल्या, ज्यामुळे १८३० ची [[फ्रान्सची दुसरी क्रांती|जुलै क्रांती]] झाली, आणि परिणामी त्याला पदत्याग करावा लागला व [[फ्रान्सचा पहिला लुई फिलिप|पहिला लुई फिलिप]] फ्रान्सचा राजा म्हणून निवडला गेला. तो [[बूर्बों राजघराणा|बूर्बों राजघराण्याच्या]] वरिष्ठ शाखेतील शेवटचा फ्रेंच शासक होता. पुन्हा एकदा वनवासात पाठवल्यावर, शार्लचा १८३६ मध्ये [[गोरित्स्या]] येथे मृत्यू झाला, जो तेव्हा [[ऑस्ट्रियन साम्राज्य|ऑस्ट्रियन साम्राज्याचा]] भाग होता. == बालपण == [[चित्र:READ_-_Charles-Philippe_de_Bourbon,_comte_d'Artois_(1757-1836).jpg|डावे|इवलेसे| कॅथरीन रीड यांनी काढलेले शार्ल-फिलिपचे व्यक्तिचित्र, १७६४]] फ्रान्सचा शार्ल फिलिपचा जन्म १७५७ मध्ये [[व्हर्सायचा राजवाडा|व्हर्सायच्या राजवाड्यात]] झाला. तो [[फ्रान्सचा दोफें|दोफें]] लुई आणि त्याची बायको, दोफीन मारी जोसेफेचा सर्वात लहान मुलगा होता. शार्लला त्याचे आजोबा, तत्कालीन राजा [[फ्रान्सचा पंधरावा लुई|पंधरावा लुई]] यांनी जन्मतःच [[आर्त्वाचा काउंट]] ही पदवी दिली होती. कुटुंबातील सर्वात लहान पुरुष असल्याने, शार्ल कधी राजा होईल असे वाटत नव्हते. त्याचा थोरला भाऊ, [[बूर्गान्याचा ड्यूक लुई]], १७६१ मध्ये अनपेक्षितपणे वारला, ज्यामुळे शार्लवारसा हक्काच्या रांगेत एक पातळी वर सरकला. त्याचे बालपण फ्रान्सच्या मुलांच्या शिक्षिका, मादाम द मार्सां यांनी वाढवले.  १७६५ मध्ये त्याचे वडिल वारल्यानंतर, शार्लचा सर्वात मोठा हयात असलेला भाऊ, [[फ्रान्सचा सोळावा लुई|लुई ओगिस्त]], नवीन दोफें (फ्रेंच सिंहासनाचा वारस) बनला. त्या दोघांची आई मारी जोसेफे, जी आपल्या नवऱ्याच्या मृत्यूच्या धक्क्यातून कधीच सावरली नाही, मार्च १७६७ मध्ये [[क्षय रोग|क्षय रोगामुळे]] मरण पावली. <ref>[[Évelyne Lever]], ''Louis XVI'', Librairie Arthème Fayard, Paris (1985), p. 43. </ref> यामुळे शार्ल वयाच्या नवव्या वर्षी, त्याचे भावंडं लुई ओगिस्त, [[फ्रान्सचा अठरावा लुई|लुई स्तानिस्लास, प्रोव्हांसचा काउंट]], [[फ्रान्सची क्लोतील्द|मारी क्लोतील्द]] आणि [[फ्रान्सची एलिजाबेत|एलिजाबेत]] यांच्यासह अनाथ झाला. पंधरावा लुई २७ एप्रिल १७७४ रोजी आजारी पडला आणि १० मे रोजी वयाच्या ६४व्या वर्षी [[देवी (रोग)|देवीच्या आजाराने]] मरण पावला <ref name="antonia20">Antonia Fraser, ''Marie Antoinette: the Journey'', pp. 113–116.</ref> त्याचा नातू लुई-ओगिस्त हा त्याच्यानंतर फ्रान्सचा सोळावा राजा लुई म्हणून राजगादीवर बसला. <ref>[[Charles Porset]], Hiram sans-culotte? Franc-maçonnerie, lumières et révolution: trente ans d'études et de recherches, Paris: Honoré Champion, 1998, p. 207.</ref> == लग्न आणि खाजगी जीवन == [[चित्र:Comte_d'Artois,_later_Charles_X_of_France,_by_Henri_Pierre_Danloux.jpg|इवलेसे| १७९८ मधील आर्त्वाचा काउंट म्हणून शार्ल, हेन्री-प्येर दान्लू यांनी काढलेले चित्र]] नोव्हेंबर १७७३ मध्ये, शार्लने सावेच्या मारी तेरेसाशी लग्न केले. १७७५ मध्ये, मारी तेरेसाने लुई आंत्वान नावाच्या मुलाला जन्म दिला, ज्याला सोळाव्या लुईने आंगूलेमचा ड्यूक बनवले. लुई-आंत्वान हा बूर्बों राजघराण्याच्या पुढच्या पिढीतील पहिला होता, कारण राजा आणि प्रोव्हांसच्या काउन्टला अद्याप कोणतेही मूल झाले नव्हते, ज्यामुळे पॅरिसमधील पत्रकार सोळाव्या लुईच्या कथित नपुंसकतेची खिल्ली उडवली. <ref>Fraser, pp. 137–139.</ref> तीन वर्षांनंतर, १७७८ मध्ये, शार्लचा दुसरा मुलगा, शार्ल फेर्दीनांद, जन्मला आणि त्याला बेरीचा ड्यूक ही पदवी दिली. <ref>Fraser, p. 189.</ref> == संकट आणि फ्रेंच क्रांती == शार्लची राजकीय जागृती १७८६ मध्ये राजेशाहीच्या पहिल्या मोठ्या संकटापासून सुरू झाली, जेव्हा हे स्पष्ट झाले की पूर्वीच्या लष्करी मोहिमांमुळे (खास करून [[सप्त-वार्षिक युद्ध]] आणि [[अमेरिकन क्रांती]] ) राज्य दिवाळखोर झाले होते आणि टिकून राहण्यास आर्थिक सुधारणांची गरज होती. शार्लने उमराव वर्गाचे आर्थिक विशेषाधिकार काढून टाकण्याला पाठिंबा दिला, पण [[कॅथलिक चर्च]] किंवा उमराव वर्गाला मिळणाऱ्या सामाजिक विशेषाधिकारांमध्ये कोणतीही कपात करण्याबद्दल त्याचा विरोध होता. ते असे मानत होते की राजेशाही उलथवून न टाकता फ्रान्सच्या आर्थिक व्यवस्थेत सुधारणा केली पाहिजे. त्यांच्याच शब्दांत, "दुरुस्तीची वेळ होती, पाडण्याची नाही." <ref>{{स्रोत बातमी|last=Willsher|first=Kim|url=https://www.theguardian.com/world/2016/sep/27/france-calls-for-remains-of-king-charles-x-to-be-returned-from-slovenia|title=France calls for remains of King Charles X to be returned from Slovenia|date=27 September 2016|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077|access-date=7 August 2023}}</ref> सोळाव्या लुईने शेवटी, १५० वर्षांहून अधिक काळ न भरलेल्या [[१७८९ चा सामन्य-वर्ग|सामान्य-वर्गाची]] बैठक मे १७८९ मध्ये आर्थिक सुधारणांना मान्यता देण्यास बोलावली गेली. त्याची बहीण एलिजाबेतसोबत, शार्ल कुटुंबातील सर्वात पुराणमतवादी होता <ref>Fraser, p. 326.</ref> आणि त्याने तिसऱ्या वर्गाच्या ( जनसाधारणचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या) मतदानाचा अधिकार वाढवण्याच्या मागण्यांना विरोध केला. यामुळे त्याच्या भावाने त्याच्यावर टीका केली आणि "plus royaliste que le roi" ("राजापेक्षा जास्त राजेशाहीवादी") असल्याचा आरोप केला. जून १७८९ मध्ये, तिसऱ्या वर्गाच्या प्रतिनिधींनी फ्रान्सला नवीन संविधान देण्याच्या उद्देशाने स्वतःला [[राष्ट्रीय सभा (फ्रान्सची क्रांती)|राष्ट्रीय सभा]] घोषित केले. <ref>Fraser, pp. 274–278.</ref> [[लुई ओगिस्त ले तोनेलिये द ब्रतोय|बॅरन द ब्रतोय]] यांच्या सहकार्याने, शार्लने उदारमतवादी अर्थमंत्री [[जाक नेकेर]] यांना पदच्युत करण्यासाठी राजकीय आघाड्या जुळवून आणल्या होत्या. जेव्हा शार्लने मूळ योजनेपेक्षा खूपच आधी, ११ जुलै रोजी ब्रतोयला माहीत नसाताना नेकेरला पदावरून दूर करण्याचा प्रयत्न केला, तेव्हा या योजना उलटल्या. ब्रेतोयसोबतच्या त्याच्या राजकीय युतीचा ऱ्हास सुरू झाला, जो शेवटी परस्पर द्वेषापर्यंत बिघडले. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2020)">संदर्भ आवश्यक</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> नेकर यांच्या बडतर्फीमुळे १४ जुलै रोजी [[बास्तीयवर हल्ला]] झाला. सोळावा लुई आणि मारी आंत्वानेच्या संमतीने, शार्ल आणि त्याचे कुटुंब इतर अनेक दरबाऱ्यांसह तीन दिवसांनंतर, १७ जुलै रोजी फ्रान्स सोडून गेले. यामध्ये राणीची आवडती, पोलिन्याकची डचेससुद्धा होती. <ref>Fraser, p. 338.</ref> त्याच्या पलायनाचे ऐतिहासिक कारण म्हणजे त्याच्या स्वतःच्या सुरक्षेची वैयक्तिक भीती होती. परंतु, अलिकडच्या संशोधनातून असे दिसून येते की, राजाने आपल्या भावाच्या जाण्याला आधीच मंजुरी दिली होती, कारण लुईला स्वतःला [[व्हर्सायचा राजवाडा|व्हर्सायहून]] पॅरिसला हलवल्यानंतर, राजेशाहीचा प्रवक्ता म्हणून काम करण्यासाठी एक जवळचा नातेवाईक मोकळा राहील, हे सुनिश्चित करण्याचा तो एक मार्ग होता. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Fall of the French Monarchy|last=Price|first=Monro|date=2003|isbn=978-0-3304-8827-3|pages=93–94}}</ref> == वनवासातील आयुष्य == [[चित्र:Blue_Plaque_Charles_X_of_France.jpg|इवलेसे| लंडन, [[मेफेर]] येथील ७२ साउथ ऑडली रस्त्यावर एक पाटी, जे १८०५ ते १८१४ दरम्यान त्याचे घर होते.]] शार्ल आणि त्याच्या कुटुंबाने त्याच्या बायकोच्या मूळ गावी, [[सावे (प्रांत)|सावेमध्ये]] आश्रय घेण्याचा निर्णय घेतला, <ref>Fraser, p. 340.</ref> जिथे [[कॉंदेचे युवराज|कॉंदे]] कुटुंबातील काही जण त्यांना येऊन मिळाले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Marie Thérèse: Child of Terror|last=Nagel|first=Susan|date=18 March 2008|publisher=Bloomsbury Publishing USA|isbn=978-1-5969-1057-7|page=65|oclc=177826440|ol=12443706M}}</ref> दरम्यान, पॅरिसमध्ये, सोळावा लुई राष्ट्रीय सभेसोबत संघर्ष करत होता, जी मूलगामी सुधारणांसाठी वचनबद्ध होती आणि तिने [[फ्रान्सचे १७९१ चे संविधान|१७९१ चे संविधान]] लागू केले होते. मार्च १७९१ मध्ये, विधानसभेने एक राजप्रतिनिधी विधेयक देखील मंजूर केले, ज्यात राजाच्या अकाली मृत्यूच्या प्रसंगासाठी तरतूद होती. जोपर्यंत त्याचा वारस [[फ्रांसचा सतरावा लुई|लुई-शार्ल]] अल्पवयीन होता, तोपर्यंत [[फ्रान्सचा अठरावा लुई|प्रोव्हांसचा काउंट]], ओर्लेयोंचा ड्यूक किंवा, या दोघांपैकी कोणीही उपलब्ध नसल्यास, निवडणुकीद्वारे निवडलेली व्यक्ती राजप्रतिनिधी बनायला हवी होती, आणि असे करताना शार्लचे अधिकार पूर्णपणे डावलले जात होते, जो राजघराण्याच्या वंशपरंपरेत प्रोव्हांसचा काउंट आणि ओर्लेयोंचा ड्यूक यांच्यामध्ये होता. <ref>Fraser, p. 383.</ref> त्याकाळी शार्लने [[तोरिनो]] (इटलीमध्ये) सोडले आणि तो जर्मनीतील [[ट्रीयर]] येथे गेला, जिथे त्याचे काका, जाक्सनचे क्लेमां वेंसेस्लास, हे तत्कालीन [[युवराज-मतदार|आर्चबिशप-मतदार]] होते. शार्लने फ्रान्सवर प्रति-क्रांतिकारी आक्रमणाची तयारी केली होती, पण [[मेरी आँत्वानेत|मेरी आंत्वानेतच्या]] एका पत्रामुळे ते आक्रमण पुढे ढकलले. त्यानंतर [[फ्रांसच्या राज्यकर्त्यांची यादी|राजघराणे]] पॅरिसमधून निसटले आणि [[मोंमेदी]] येथे [[फ्रान्स्वा क्लोद अमूर, बुयेचा मार्की]] यांच्या नेतृत्वाखालील नियमित सैन्याच्या तुकडीत सामील झाले. <ref>Price, p. 170</ref> [[वारेन-आन-आर्गों|वारेन]] येथे [[वारेनला पलायन|पळून जाण्याचा प्रयत्न]] थांबवल्यानंतर, शार्ल [[कोब्लेन्झ|कोब्लेन्झकडे]] गेला, जिथे त्याने, नुकताच पळून आलेल्या प्रोव्हांसच्या काऊंटने आणि काँदेच्या राजकुमारांनी मिळून फ्रान्सवर आक्रमण करण्याचा आपला इरादा जाहीर केला. प्रोव्हांसचा काउंट मदतीसाठी विविध युरोपीय सम्राटांना निरोप पाठवत होता, तर शार्लने ट्रीयरच्या मतदारप्रांतामध्ये एक निर्वासित दरबार स्थापन केला. २५ ऑगस्ट रोजी, पवित्र रोमन साम्राज्य आणि [[प्रशिया|प्रशियाच्या]] शासकांनी पिल्नित्स घोषणापत्र जारी केले, ज्यामध्ये इतर युरोपीय देशांना फ्रान्समध्ये हस्तक्षेप करण्याचे आवाहन केले होते. <ref>Nagel, p. 113.</ref> १ जानेवारी १७९२ रोजी, राष्ट्रीय सभेने सर्व स्थलांतरितांना देशद्रोही घोषित केले, त्यांचे हक्क रद्द केले आणि त्यांच्या जमिनी जप्त केल्या. <ref>Nagel, p. 118.</ref> या उपाययोजनेनंतर राजेशाहीचे निलंबन केले आणि शेवटी सप्टेंबर १७९२ मध्ये ती [[राजेशाहीचे निर्मूलन|संपुष्टात]] आणण्यात आली. राजघराण्याला तुरुंगात टाकले आणि माजी राजा व माजी राणी यांना शेवटी १७९३ मध्ये फाशी दिली गेली. <ref>Fraser, pp. 399, 440, 456; Nagel, p. 143.</ref> तरुण माजी दोफें, वयाच्या दहाव्या वर्षी, १७९५ मध्ये तुरुंगात असताना आजारपण आणि तीव्र दुर्लक्षामुळे मरण पावला. <ref>Nagel, p. 152-153.</ref> १७९२ मध्ये जेव्हा [[फ्रेंच क्रांतीची युद्धे]] सुरू झाली, तेव्हा शार्ल ब्रिटनला पळून गेला, जिथे राजा [[युनायटेड किंग्डमचा तिसरा जॉर्ज|तिसऱ्या जॉर्जने]] त्याला भरघोस भत्ता दिला. शार्ल त्याची प्रेयसी [[लुईस द पोलास्त्रों]] हिच्यासोबत [[एडिनबरा]] आणि लंडनमध्ये राहत होता. <ref>Nagel, p. 207.</ref> जून १७९५ मध्ये आपल्या पुतण्याच्या मृत्यूनंतर अठरावा लुई, त्याचा मोठा भाऊ, [[व्हेरोना]] आणि नंतर [[येल्गाव्हा|मिटाऊ]] येथील [[येलगाव्हा राजवाडा|येलगाव्हा राजवाड्यात]] स्थलांतरित झाला, जिथे १० जून १७९९ रोजी शार्लचा मुलगा लुई आँत्वान याने सोळाव्या लुईच्या एकमेव जिवंत मुली, मारी तेरेस हिच्याशी लग्न केले. १८०२ मध्ये, शार्लने आपल्या भावाला काही हजार पाउंड देऊन मदत केली. १८०७ मध्ये, अठरावा लुई ब्रिटनमध्ये स्थलांतरित झाला. <ref>Nagel, pp. 210, 222, 233–235.</ref> == बूर्बों पुनर्स्थापना == [[चित्र:Pauline_Auzou_-_The_Return_of_Charles.jpg|इवलेसे| [[पोलीन ओझू]] यांनी काढलेले''दहाव्या शार्लचे पुनरागमन'']] जानेवारी १८१४ मध्ये, शार्ल [[दक्षिण फ्रान्स|दक्षिण फ्रान्समधील]] [[सहाव्या संघाचे युद्ध|आघाडीच्या सैन्यात]] सामील होण्यासाठी गुप्तपणे लंडनमधील आपले घर सोडून गेला. तोपर्यंत चाकाच्या खुर्ची अवलंबून असलेल्या अठराव्या लुईने, शार्लला [[लेफ्टनंट जनरल (फ्रान्स)|फ्रान्सच्या राज्याचा लेफ्टनंट जनरल]] म्हणून नियुक्त करणारे सनदपत्र दिले. ३१ मार्च रोजी दोस्त राष्ट्रांनी पॅरिस ताब्यात घेतले. एका आठवड्यानंतर [[नेपोलियन बोनापार्ट|नेपोलियनने]] पदत्याग केला. [[फ्रान्सची सेनेट|सेनेटने]] बूर्बों राजेशाहीच्या पुनर्संस्थापनेची घोषणा केली आणि अठराव्या लुईला फ्रान्सचा राजा म्हणून घोषित केले. शार्ल (आता संभाव्य वारस) १२ एप्रिल रोजी राजधानीत आले <ref>Nagel, p. 153.</ref> आणि अठरावा लुई ब्रिटनहून येईपर्यंत त्यांनी राज्याचे लेफ्टनंट-जनरल म्हणून काम पाहिले. राजप्रतिनिधी म्हणून आपल्या अल्प कार्यकाळात, शार्लने अठराव्या लुईला कोणतीही कल्पना न देता एक [[अति-राजनिष्ठ]] [[गुप्त पोलीस|गुप्त पोलीस दल]] तयार केले, जे थेट त्यालाच अहवाल देत होते. ते पाच वर्षांहून अधिक काळ चालले. <ref>Price, pp. 11–12.</ref> पॅरिसवासीयांनी अठराव्या लुईचे मोठ्या उत्साहात स्वागत केले आणि त्याने [[त्विलरी राजवाडा]] ताब्यात घेतला. <ref name="Nagel253">Nagel, pp. 253–254.</ref> आर्त्वाचा काउंट ''पाव्हियों द मार्स'' मध्ये राहत होता आणि आंगूलेमचा ड्यूक ''[[पाव्हियों द फ्लॉर]]'' मध्ये राहत होता, जिथून [[सेन नदी|सेन]] नदी दिसत होती. <ref>Price, p. 50.</ref> राजवाड्यात पोहोचल्यावर आंगूलेमची डचेस बेशुद्ध पडली, कारण त्यामुळे त्यांना तीच्या कुटुंबाच्या तेथील कैदेच्या, तसेच [[१० ऑगस्ट १७९२ चा उठाव|१० ऑगस्ट १७९२]] रोजी राजवाड्यावर झालेल्या हल्ल्याच्या आणि स्विस रक्षकांच्या हत्याकांडाच्या भयंकर आठवणी ताज्या झाल्या. <ref name="Nagel253" /> कब्जा करणाऱ्या दोस्त राष्ट्रांच्या सैन्याच्या सल्ल्यानुसार, अठराव्या लुईने एक [[सांविधानिक उदारमतवाद|उदारमतवादी संविधान]], [[१८१४ चे सनद]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.britannica.com/biography/Charles-X|title=Charles X|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=24 February 2019}}</ref> लागू केले, ज्यामध्ये [[द्विसदनी कायदेमंडळ|द्विसदनी]] कायदेमंडळ, ९०,००० लोकांचे मतदारसंघ आणि [[धर्म स्वातंत्र्य|धर्म स्वातंत्र्याची]] तरतूद होती. <ref>Price, pp. 52–54.</ref> [[शंभर दिवस|शंभर दिवसांनंतर]], १८१५ मध्ये नेपोलियनच्या सत्तेवर झालेल्या संक्षिप्त पुनरागमनानंतर, <ref>Price, pp. 72, 80–83.</ref> [[दुसरी श्वेत दहशत|श्वेत दहशतीचा]] मुख्य भर अशा नागरी प्रशासनाच्या शुद्धीकरणावर होता जे जवळजवळ पूर्णपणे बूर्बों राजेशाहीच्या विरोधात गेले होते. सुमारे ७०,००० अधिकाऱ्यांना त्यांच्या पदावरून बडतर्फ केले. [[वॉटर्लूची लढाई|वॉटर्लूच्या लढाईनंतर]] [[ग्रान्द आर्मे|नेपोलियनच्या सैन्याचे]] अवशेष बरखास्त केले आणि त्याच्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांना बडतर्फ केले. मार्शल [[मिशेल ने|ने]] देशद्रोहासाठी फाशी दिली आणि मार्शल [[गीयोम ब्रुन|ब्रुनची]] जमावाने हत्या केली. <ref>Price, p. 84.</ref> नेपोलियनला पाठिंबा देणाऱ्या सु. ६,००० व्यक्तींवर खटला चालवला. दक्षिण फ्रान्समध्ये सु. ३०० जमावबळीच्या घटना घडल्या, खास करून [[मार्सेल|मार्सेलमध्ये]], जिथे इजिप्तला परतण्याच्या तयारीत असलेल्या नेपोलियनच्या अनेक [[मामलुक सैनिक|मामलुक सैनिकांची]] त्यांच्या छावणीत कत्तल केली. == राजाचा भाऊ आणि संभाव्य वारस == [[चित्र:Lejeune_LF_Charles_X_1825_(cropped).jpg|इवलेसे| ''[[राज्याभिषेकानंतर शार्ल दहाव्यांचा पॅरिसमध्ये प्रवेश]]'' ( [[लुई-फ्रान्स्वा लेजन]], १८२५)]] जरी राजाने उदारमतवादी सनद ठेवली, शार्लने संसदेतील अति-राजनिष्ठ सदस्यांना, जसे की [[जुल द पोलिन्याक]], लेखक [[फ्रान्स्वा-रेने द शातोब्रियां]] आणि [[जोसेफ विलेल]] यांना आश्रय दिला. <ref>Price, pp. 91–92.</ref> अनेक वेळी, शार्लने आपल्या भावाच्या उदारमतवादी मंत्र्यांबद्दल नाराजी व्यक्त केली आणि अठराव्या लुईने त्यांना बरखास्त न केल्यास देश सोडून जाण्याची धमकी दिली. <ref>Price, pp. 94–95.</ref> दुसरीकडे, लुईला अशी भीती होती की त्याच्या भावाच्या आणि संभाव्य वारसाच्या [[अति-राजनिष्ठ]] प्रवृत्तींमुळे कुटुंबाला पुन्हा एकदा वनवासात जावे लागेल (आणि शेवटी तसेच घडले). १४ फेब्रुवारी १८२० रोजी, शार्लचा धाकटा मुलगा, [[शार्ल फेर्दीनांद, बेरीचा ड्यूक|बेरीचा ड्यूक]], याची [[पॅरिसचा राष्ट्रीय ऑपेरा|पॅरिस ऑपेरा]] येथे [[बेरीच्या ड्यूकची हत्या|हत्या करण्यात आली]] . <ref name="eoc">{{स्रोत पुस्तक|title=Europe 1789 to 1914: encyclopedia of the age of industry and empire|last=Merriman|first=John M.|last2=Winter|first2=J. M.|date=2006|publisher=Charles Scribner's Sons|isbn=978-0-6843-1496-9|location=Detroit, Mich.|oclc=76769541}}</ref> <ref name="perilouscrown">{{स्रोत पुस्तक|title=The Perilous Crown: France between Revolutions|last=Price|first=Munro|publisher=Macmillan|pages=185–187|author-link=Munro Price}}</ref> या नुकसानीमुळे केवळ कुटुंबावर दुःखाचा डोंगर कोसळला नाही, तर राज्याधिकारही धोक्यात आला, कारण शार्लचा मोठा मुलगा, [[लुई आंत्वान, आंगूलेमचा ड्यूक|आंगूलेमचा ड्यूक]], निःसंतान होता. बूर्बोंच्या मुख्य वंशात पुरुष वारसांच्या अभावामुळे सिंहासन [[फ्रान्सचा पहिला लुई फिलिप|ओर्लेयोंचा ड्यूक]] आणि त्याच्या वारसांकडे जाण्याची शक्यता निर्माण झाली, ज्यामुळे पुराणमतवादी अतिरेकी भयभीत झाले. संसदेत [[सालिक कायदा]] रद्द करण्यावर चर्चा झाली, ज्या कायद्याने स्त्रियांना उत्तराधिकारातून वगळले होते आणि जो दीर्घकाळ अभेद्य मानला जात होता. तथापि, बेरीच्या ड्यूकची विधवा, [[बूर्बों-दोन सिचिल्यांची कारोलिना, बेरीची डचेस|नापोली व सिचिल्याची कारोलिन]], गर्भवती असल्याचे कळण्यात आले आणि २९ सप्टेंबर १८२० रोजी तिने [[हेन्री, शांबॉरचा काउंट|हेन्री, बोर्दूचा ड्यूक]] या मुलाला जन्म दिला. <ref>Price, p. 109.</ref> त्याचा जन्म 'दैवी देणगी' म्हणून गौरवला आणि फ्रान्सच्या लोकांनी त्याच्या जन्माच्या उत्सवासाठी [[शॅतो द शांबॉर]] खरेदी केले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=_cmS0pYFfPsC|title=Rough Guide to the Loire|last=McConnachie|first=James|date=2004|publisher=Rough Guides|isbn=978-1-8435-3257-6|location=London|pages=144}}</ref> == राज्य == === अधिरोहण आणि राज्याभिषेक === [[चित्र:Coronation_of_Charles_X_of_France_by_François_Gérard,_circa_1827.jpg|डावे|इवलेसे|400x400अंश| [[फ्रान्स्वा पास्काल सिमों जेरार|फ्रान्स्वा जेरार]] यांनी काढलेले ''[[फ्रान्सच्या दहाव्या शार्लचा राज्याभिषेक|दहाव्या शार्लचा राज्याभिषेक]]'' .]] शार्लचा भाऊ अठराव्या लुईची प्रकृती १८२४ च्या सुरुवातीपासून खालावत होती. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Louis XVIII|last=Lever|first=Évelyne|date=1988|publisher=Librairie Arthème Fayard|location=Paris|page=553|language=fr}}</ref> त्यांच्या पायांना आणि पाठीच्या कण्याला [[कोथ|कोरडा आणि ओला कोथ]] झाल्यामुळे, त्याच वर्षी १६ सप्टेंबर रोजी, जवळपास ६९ वर्षांच्या वयात राजाचे निधन झाले. शार्ल, जो आता ६६ वर्षांचा होता, फ्रान्सचा दहावा राजा शार्ल म्हणून त्याच्यानंतर राजगदीवर बसला <ref>Price, pp. 113–115.</ref> २९ मे १८२५ रोजी, राजा शार्लचा [[रेंस|रेंसच्या]] कॅथेड्रलमध्ये अभिषेक करण्यात आला, जे [[फ्रान्सच्या राज्यकर्त्याचा राज्याभिषेक|फ्रेंच राजांच्या राज्याभिषेकाचे]] पारंपरिक ठिकाण आहे; १७७५ पासून ते वापरात नव्हते, कारण अठराव्या लुईने वाद टाळण्यासाठी आणि त्याची प्रकृती खूपच नाजूक असल्यामुळे हा समारंभ टाळला होता. <ref name="Price119">Price, pp. 119–121.</ref> पॅरिसमधील [[नोत्र देम दे पॅरिस|नोत्र-देमच्या]] आदरणीय कॅथेड्रलमध्ये नेपोलियनने आपल्या [[फ्रान्सचे पहिले साम्राज्य|क्रांतिकारी साम्राज्याचा]] अभिषेक केला होता; पण आपल्या पूर्वजांच्या सिंहासनावर आरूढ होताना, शार्लने राजेशाहीच्या सुरुवातीच्या काळापासून फ्रान्सच्या राजांनी वापरलेल्या राज्याभिषेकाच्या जुन्या जागेचा पुन्हा वापर केला. <ref name="Redhead2012">{{स्रोत पुस्तक|title=The French Revolutions|last=Redhead|first=T. W.|date=January 2012|publisher=BoD – Books on Demand|isbn=978-3-8640-3428-2|page=[https://books.google.com/books?id=DIZjqeZFsloC&pg=RA2-PA176 176]}}</ref> तेथे झालेला शेवटचा राज्याभिषेक १७७५ मध्ये झालेला [[फ्रान्सच्या सोळाव्या लुईचा राज्याभिषेक|सोळाव्या लुईचा राज्याभिषेक]] होता. === फ्रान्सची दुसरी क्रांती === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{Main article|फ्रान्सची दुसरी क्रांती}} [[चित्र:CHARLES_X_IN_THE_ROLE_OF_THE_GREAT_NUTCRACKER.jpg|इवलेसे| २५ जुलैचा महान 'नटक्रॅकर'(अडकिट्टा, पश्चिमात्य संस्कृतीत एक पात्र). या व्यंगचित्रात, दहावा शार्ल 'सनद' असे लिहिलेला चेंडू दातांनी फोडण्याचा प्रयत्न करतो, पण त्याला तो फोडता येत नाही.]] २ मार्च १८३० रोजी सभागृहांचे अधिवेशन भरले, पण शार्लच्या उद्घाटनपर भाषणाला अनेक प्रतिनिधींकडून नकारात्मक प्रतिक्रिया मिळाल्या. काहींनी राजाच्या मंत्र्याला सभागृहांचा पाठिंबा मिळवणे आवश्यक करणारे विधेयक मांडले आणि १८ मार्च रोजी, २२१ प्रतिनिधींनी, ३० मतांच्या बहुमताने, बाजूने मतदान केले. तथापि, राजाने सार्वत्रिक निवडणुका घेण्याचा निर्णय आधीच घेतला होता आणि १९ मार्च रोजी सभागृह निलंबित करण्यात आले. <ref>Price, pp. 130–132.</ref> २३ जूनच्या निवडणुकीत सरकारला अनुकूल बहुमत मिळाले नाही. ६ जुलै रोजी, राजा आणि त्याच्या मंत्र्यांनी, सनदेच्या कलम १४ मध्ये आणीबाणीच्या परिस्थितीत दिलेल्या तरतुदीनुसार, संविधान निलंबित केले. २५ जुलै रोजी, [[सें-क्लू]] येथील [[शॅतो द सें-क्लू|राजवाड्यात]], शार्लने चार [[जुलै अध्यादेश|अध्यादेश]] जारी केले ज्याद्वारे [[परिनिरीक्षण|वृत्तपत्र्यांवर परिनिरीक्षण लादण्यात आली]], नव्याने निवडलेले सभागृह बरखास्त करण्यात आले, [[मतदान प्रणाली]] बदलण्यात आली आणि सप्टेंबरमध्ये नवीन प्रणालीनुसार निवडणुका जाहीर केल्या. <ref name="Price136">Price, pp. 136–138.</ref> <ref name=":0">{{Citation|title=The International Encyclopedia of Revolution and Protest}}</ref> त्या अध्यादेशांचा उद्देश जनतेचा असंतोष शमवणे हा होता, पण त्यांचा नेमका उलट परिणाम झाला. [[ॲडोल्फ तियेर|ॲदोल्फ तियेर]], [[अर्मां कारेल]] आणि इतरांनी जानेवारी १८३० मध्ये स्थापन केलेल्या ''[[ले नास्यॉनाल|नास्यॉनाल]]'' दैनिकाच्या मुख्यालयासमोर पत्रकार निषेधासाठी जमले. सोमवार, २६ जुलै रोजी, सरकारी वृत्तपत्र ''[[ले मॉनीतोर उनिवेर्सेल]]'' ने अध्यादेश प्रकाशित केले आणि तियेरने ४३ पत्रकारांच्या सहीने बंडाचे आवाहन प्रसिद्ध केले: <ref>Castelot, André, ''Charles X'', Librairie Académique Perrin, Paris, 1988, p. 454 {{ISBN|2-2620-0545-1}}</ref> "कायदेशीर व्यवस्था आता संपली आहे, बळ वापरणे सुरू झाले आहे... आपण आता ज्या परिस्थितीत आहोत, त्यात आज्ञापालन करणे हे कर्तव्य राहिलेले नाही!" <ref> ''Le régime légal est interrompu; celui de la force a commencé... L'obéissance cesse d'être un devoir!''</ref> संध्याकाळी, [[पाले-रॉयाल|पॅले-रॉयलच्या]] बागांमध्ये जमाव जमला आणि ते "बुर्बों मुर्दाबाद!" व "सनद चिरायू होवो!" अशा घोषणा देऊ लागले. पोलिसांनी बागा बंद करताच, जमाव जवळच्या रस्त्यावर पुन्हा जमला जिथे त्यांनी रस्त्यावरील दिवे फोडले. प्रतिनिधी सभागृहाच्या सदस्यांनी मार्मोंच्याकडे पाच सदस्यीय शिष्टमंडळ पाठवून, चार अध्यादेश रद्द करून आंदोलकांना शांत करण्याचा सल्ला राजाला देण्याची विनंती केली. मार्मोंच्या विनंतीवरून पंतप्रधानांनी राजाकडे अर्ज केला, पण परिस्थितीची नाजूक अवस्था लक्षात आल्यावर शार्लने कोणतीही तडजोड करण्यास नकार दिला आणि त्याच दुपारी आपल्या मंत्र्यांना बरखास्त केले. त्या संध्याकाळी, सभागृहाचे सदस्य [[जाक लाफीत|जाक लाफीतच्या]] घरी जमले आणि त्यांनी राजा शार्लकडून सिंहासन घेण्यासाठी [[फ्रान्सचा पहिला लुई फिलिप|लुई फिलिपची]] निवड केली, तसेच शहरभर भित्तिपत्रक लावून आपला निर्णय जाहीर केला. दिवसाच्या अखेरीस, शार्लच्या सरकारचा अधिकार पूर्णपणे वितळला होता. <ref>Price, pp. 158, 161–163.</ref> ३१ जुलै रोजी मध्यरात्रीनंतर काही मिनिटांनी, जनरल ग्रेसो यांनी पॅरिसवासी सें-क्लू निवासस्थानावर हल्ला करण्याची योजना आखत असल्याची चेतावणी दिल्यावर, दहाव्या शार्लने आंगूलेमचा ड्यूक, जो सैन्यासोबत मागे राहिला, आणि आंगूलेमची डचेस, जी [[विशी]] येथे स्नानविधीसाठी गेली होती, यांना वगळून आपल्या कुटुंबासह आणि दरबारासह व्हर्सायमध्ये आश्रय घेण्याचा निर्णय घेतला. दरम्यान, पॅरिसमध्ये, लुई फिलिपने राज्याच्या लेफ्टनंट जनरल पदाचा कार्यभार स्वीकारला. <ref>Price, pp. 173–176.</ref> शार्लचा व्हर्सायचा मार्ग अव्यवस्थित सैन्य आणि पळून गेलेल्या सैनिकांनी भरलेला होता. व्हर्सायच्या राजवाड्याचे राज्यपाल, मार्क्वी द वेराक, शाही मिरवणूक शहरात प्रवेश करण्यापूर्वी राजाला भेटायला आले, हे सांगण्यासाठी की राजवाडा सुरक्षित नाही, कारण क्रांतिकारक तिरंगा परिधान केलेल्या व्हर्सायच्या राष्ट्रीय रक्षकांनी ''प्लास द'आर्म'' ताब्यात घेतला होता. त्यानंतर शार्ल पहाटे पाच वाजता [[महान त्रियानों|त्रियानों]] निघाला. <ref>Castelot, ''Charles X'', p. 482.</ref> त्याच दिवशी नंतर, आंगूलेमचा ड्यूक आपल्या सैन्यासह सें-क्लूहून आल्यानंतर, शार्लने [[शॅतो द रांबूये|रांबूयेकडे]] कूच करण्याचा आदेश दिला, जिथे ते मध्यरात्रीच्या थोड्या वेळापूर्वी पोहोचले. १ ऑगस्टच्या सकाळी, घडामोडी कळल्यानंतर विशीहून घाईघाईने निघालेल्या आंगूलेमच्या डचेस [[रांबूये]] येथे पोहोचल्या. दुसऱ्या दिवशी, २ ऑगस्ट रोजी, राजा शार्लने आपला मुलगा दोफें याला डावलून, अजून दहा वर्षांचाही न झालेल्या आपला नातू हेन्री, बोर्दूचा ड्यूक याला राज्याधिकार देऊन पदत्याग केला. सुरुवातीला, आंगूलेमच्या ड्यूकने (दोफें) फ्रान्सच्या सिंहासनावरील आपले हक्क सोडून देणाऱ्या दस्तऐवजावर सही करण्यास नकार दिला. मायेच्या डचेसच्या म्हणण्यानुसार, "वडील आणि मुलामध्ये जोरदार बाचाबाची झाली होती. त्यांचे आवाज आम्हाला शेजारच्या खोलीतूनही ऐकू येत होते." शेवटी, वीस मिनिटांनंतर, आंगूलेमच्या ड्यूकने अनिच्छेने आपल्या वडिलांच्या घोषणापत्रावर सही केली: <ref>Castelot, ''Charles X'', p. 491.</ref><blockquote>“माझ्या बंधो, माझ्या प्रजेला भेडसावणाऱ्या किंवा भविष्यात त्यांच्यावर ओढवू शकणाऱ्या संकटांमुळे मी इतका व्यथित झालो आहे की, ती संकटे टाळण्याचे उपाय शोधल्याशिवाय मला राहवत नाही. म्हणूनच, माझ्या नातवाच्या—बोर्दूच्या ड्यूकच्या—हितार्थ मी पदत्याग करण्याचा निर्णय घेतला आहे. माझ्या भावना जाणणाऱ्या दोफेंनेही आपल्या हक्कांचा त्याच्या पुतण्याच्या हितार्थ त्याग केला आहे. त्यामुळे, राज्याचा लेफ्टनंट-जनरल या नात्याने, पाचव्या हेन्रीचा राजगादीवर झालेला राज्यारोहणाचा अधिकार जाहीर करण्याची जबाबदारी आता तुमच्यावर येते. तसेच, नव्या राजाचा अल्पवयीन काळ संपेपर्यंत राज्यकारभार कोणत्या पद्धतीने चालविला जाईल, त्यासाठी आवश्यक ती सर्व व्यवस्था करण्याचेही तुम्ही पाहावे. यापुढील अनर्थ टाळण्याच्या उद्देशाने, मी येथे केवळ या व्यवस्था नमूद करून थांबतो. माझे हे निर्णय तुम्ही राजनैतिक प्रतिनिधींना कळवावेत आणि माझ्या नातवाला ‘पाचवा हेन्री’ या नावाने राजा म्हणून मान्यता देणारी घोषणा होताच, शक्य तितक्या लवकर मला तिची माहिती द्यावी.” </blockquote>  लुई फिलिपने त्या दस्तऐवजाला लक्ष दिले नाही आणि ९ ऑगस्ट रोजी सभागृहाच्या सदस्यांकडून स्वतःला फ्रान्सचा राजा म्हणून घोषित करवून घेतले. == दुसरा वनवास आणि मृत्यू == [[चित्र:Villa_Coronini.jpg|इवलेसे| [[गोरित्स्या]] येथील कोरोनिनी क्रोनबर्ग राजवाडा, जिथे शार्लने आपल्या आयुष्याचा शेवटचा महिना घालवला.]] जेव्हा १४,००० लोकांचा जमाव हल्ला करण्याची तयारी करत असल्याचे स्पष्ट झाले, तेव्हा राजघराण्याने रांबूये सोडले आणि १६ ऑगस्ट रोजी लुई फिलिपने पुरवलेल्या पत्र नौकेतून युनायटेड किंगडमसाठी प्रवास सुरू केला. [[युनायटेड किंग्डमचे पंतप्रधान|ब्रिटिश पंतप्रधान]], [[आर्थर वेलेस्ली (वेलिंग्टनचा पहिला ड्युक)|वेलिंग्टनचा ड्यूक]] यांनी त्यांना ब्रिटनमध्ये सामान्य नागरिक म्हणून यावे लागेल असे कळवल्यावर, कुटुंबातील सर्व सदस्यांनी टोपणनावे धारण केली; शार्लने स्वतःला "पॉन्त्योचा काउंट" असे संबोधले. ब्रिटिशांनी बूर्बों घराण्याचे थंडपणे स्वागत केले, आणि त्यांच्या आगमनानंतर नव्याने स्वीकारलेले [[फ्रान्सचा ध्वज|तिरंगा झेंडे]] त्यांच्यासमोर उपहासाने फडकवले. <ref name="Nagel318">Nagel, pp. 318–325.</ref> दहाव्या शार्लच्या पाठोपाठ त्याचे सावकारही लवकरच ब्रिटनमध्ये आले, ज्यांनी त्याच्या पहिल्या वनवासादरम्यान त्याला प्रचंड रक्कम कर्ज म्हणून दिली होती आणि ती अद्याप पूर्णपणे परत करायची होती. तथापि, शार्लच्या बायकोने लंडनमध्ये जमा केलेले पैसे कुटुंब वापरू शकले. <ref name="Nagel318" /> बूर्बों घराण्याला डोर्सेटमधील [[लुलवर्थ राजवाडा|लुलवर्थ राजवाड्यात]] राहण्याची परवानगी होती, पण ते लवकरच एडिनबरातील [[होलीरूड राजवाडा|होलीरूड राजवाड्यात]], <ref name="Nagel318" /> [[रीजेंट टेरेस|रीजेंट टेरेसवर]] [[बूर्बों-दोन सिचिल्यांची कारोलिना, बेरीची डचेस|बेरीच्या डचेस]] जवळ राहायला गेले. [[फ्रांसिस दुसरा (पवित्र रोमन सम्राट)|ऑस्ट्रियाचे पहिल्या फ्रांसिसच्या]] आमंत्रणावरून, बूर्बों राजघराणे १८३२/३३ च्या हिवाळ्यात [[प्राग]] येथे स्थलांतरित झाले आणि त्यांना [[प्राग राजवाडा|प्राग राजवाड्यात]] राहण्याची सोय दिली. <ref name="Nagel327">Nagel, pp. 327–328.</ref> सप्टेंबर १८३३ मध्ये, बोर्दूच्या ड्यूकचा १३ वा वाढदिवस साजरा करण्यासाठी [[विधीवादी (फ्रान्सची राजेशाही)|बूर्बों विधीवादी]] प्रागमध्ये जमले होते. त्यांना भव्य सोहळ्यांची अपेक्षा होती, पण शार्लने केवळ आपल्या नातवाच्या प्रौढतेची घोषणा केली. <ref name="nagel340342">Nagel, pp. 340–342.</ref> त्याच दिवशी, [[फ्रान्स्वा-रेने द शातोब्रियां|शातोब्रियांच्या]] खूप मनधरणीनंतर, शार्ल आपल्या सुनेला भेटायला तयार झाला, जी भेट १३ ऑक्टोबर १८३३ रोजी [[लेओबन]] येथे झाली. तिच्या [[पुनर्विवाह|दुसऱ्या लग्नाबद्दल]] कळल्यावर डचेसच्या मुलांनी तिला भेटण्यास नकार दिला. शार्लने डचेसच्या मागण्या नाकारल्या, पण त्यांची दुसरी सून, आंगूलेमच्या डचेसने विरोध दर्शवल्यानंतर ते शेवटी सहमत झाले. मार्च १८३५ मध्ये ऑस्ट्रियन सम्राट फ्रांसिसच्या मृत्यूनंतर, बूर्बों राजघराण्याने प्राग राजवाडा सोडला, कारण नवीन सम्राट [[ऑस्ट्रियाचा पहिला फेर्डिनांट|फेर्डिनांटला]] तो [[राज्याभिषेक|राज्याभिषेक सोहळ्यांसाठी]] वापरायचा होता. बूर्बों राजघराणे सुरुवातीला [[तेप्लीत्स]] येथे स्थलांतरित झाले. त्यानंतर, फेर्डिनांटने प्राग राजवाड्याचा वापर सुरू ठेवल्यामुळे, त्यांच्यासाठी किर्चबर्ग किल्ला खरेदी केला. परिसरात [[पटकी|पटकीची]] साथ पसरल्यामुळे तेथे जाणे पुढे ढकलण्यात आले. <ref name="nagel349350">Nagel, pp. 349–350.</ref> दरम्यान, शार्ल ऑक्टोबर १८३५ मध्ये ऑस्ट्रियाच्या भूमध्य सागरी किनाऱ्यावरील उबदार हवामानाकडे रवाना झाला. [[इलिरियाचे राज्य|इलिरियाच्या राज्यात]] [[गोरित्स्या]] येथे पोहोचल्यावर तो [[पटकी|पटकीने]] आजारी पडला आणि ६ नोव्हेंबर १८३६ रोजी त्याचा मृत्यू झाला <ref name="perilouscrown">{{स्रोत पुस्तक|title=The Perilous Crown: France between Revolutions|last=Price|first=Munro|publisher=Macmillan|pages=185–187|author-link=Munro Price}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFPrice">[[Munro Price|Price, Munro]]. ''The Perilous Crown: France between Revolutions''. Macmillan. pp.&nbsp;<span class="nowrap">185–</span>187.</cite></ref> गावकऱ्यांनी आपल्या खिडक्यांवर काळे शोकवस्त्र घातले. शार्ल यांना [[फ्रान्सिसी]] [[कोस्तान्येविका मठ|कोस्तान्येविका मठातील]] (आता [[नोव्हा गोरिका]], स्लोव्हेनिया येथे) घोषणाची आमची माताच्या चर्चमध्ये दफन केले, जिथे त्यांचे अवशेष त्यांच्या कुटुंबाच्या अवशेषांसह एका अंधारकोठडीत आहेत. <ref name="nagel349350" /> देशाबाहेर दफन करण्यात आलेले ते फ्रान्सचे एकमेव राजे आहेत. <ref name="leparisien25092016">{{स्रोत बातमी|last=Haus|first=Hélène|url=http://www.leparisien.fr/seine-saint-denis-93/et-si-les-cendres-du-roi-charles-x-etaient-transferees-a-la-basilique-saint-denis-25-09-2016-6149095.php|title=Et si les cendres du roi Charles X étaient transférées à la basilique Saint-Denis?|date=25 September 2016|work=[[Le Parisien]]|language=fr|trans-title=Are the remains of Charles X to be transferred to Basilica of St Denis?|access-date=20 February 2017}}</ref> <ref name="rtvslo28092016">{{स्रोत बातमी|last=A. K.|url=http://www.rtvslo.si/kultura/drugo/francozi-zelijo-ostanke-karla-x-in-druzine-iz-slovenije-pripadajo-nasi-domovini/403811|title=Francozi želijo ostanke Karla X. in družine iz Slovenije: "Pripadajo naši domovini"|date=28 September 2016|publisher=[[RTV Slovenija]]|language=sl|trans-title=The French wish the remains of Charles X and family to be brought from Slovenia: "They belong to our homeland"|access-date=20 February 2017}}</ref> मिळालेल्या माहितीनुसार, २०१६ मध्ये शार्ल दहाव्यांचे अवशेष इतर फ्रेंच सम्राटांसोबत [[सें-देनीचा बॅसिलिका|सें-देनीच्या बॅसिलिकामध्ये]] दफन करावेत, अशी मागणी करणारी एक चळवळ सुरू झाली होती, <ref name="leparisien25092016" /> <ref name="rtvslo28092016" /> जरी [[बूर्बों राजघराणा|बूर्बों राजघराण्याचे]] सध्याचे प्रमुख [[लुई आल्फोंस द बूर्बों|लुई आल्फोंस]] यांनी २०१७ मध्ये सांगितले की त्यांच्या पूर्वजांचे अवशेष अबाधित राहावेत अशी त्यांची इच्छा आहे. <ref name="rtvslo19022017">{{स्रोत बातमी|last=Al. Ma.|url=http://www.rtvslo.si/slovenija/francoski-princ-burbonski-zeli-da-njegovi-predniki-ostanejo-pokopani-na-kostanjevici/415424|title=Francoski princ Burbonski želi, da njegovi predniki ostanejo pokopani na Kostanjevici|date=19 February 2017|publisher=[[RTV Slovenija]]|language=sl|trans-title=A French prince of Bourbon wishes the remains of his ancestors to remain at Kostanjevica|access-date=20 February 2017}}</ref> == संदर्भ == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{संदर्भयादी}} [[वर्ग:फ्रान्सचे राजे]] [[वर्ग:इ.स. १८३६ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १७५७ मधील जन्म]] i3zhflkl0hhf43von0tkipruodjylbb 0 382651 2701113 2026-08-11T18:38:16Z अभय नातू 206 नामभेद 2701113 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[कूक द्वीपसमूह]] 5xtea8weeq6fih1faafqmad03q8wolh 0 382652 2701114 2026-08-11T18:50:37Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2701114 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[जॉन्स्टन एटॉल]] m1fk7kqlc0twv9wdlwo2goxg9yowh4g 0 382653 2701115 2026-08-11T18:51:12Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2701115 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[फ्रेंच पॉलिनेशिया]] mfut00lp80z2im3ogw22v0zd3nkllct 0 382654 2701119 2026-08-11T20:06:01Z TheonlyPuneriintown 157039 TheonlyPuneriintown ने लेख [[फ्रान्सचे शार्ल दहावे]] वरुन [[फ्रान्सचा दहावा शार्ल]] ला हलविला 2701119 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[फ्रान्सचा दहावा शार्ल]] m39p3n6grgoe2ehtnobxzswfivxakyq 3 382655 2701129 2026-08-11T21:42:30Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2701129 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Aiden3929}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ०३:१२, १२ ऑगस्ट २०२६ (IST) fs993c56o5yc9tqmfl8drgydhxbz4py 0 382656 2701136 2026-08-11T22:03:13Z अभय नातू 206 नामभेद 2701136 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[यूटीसी–००:४४]] j1ydga94xbij4ba6eufqpv8wmm0p8c6 0 382657 2701137 2026-08-11T22:04:02Z अभय नातू 206 नामभेद 2701137 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[यूटीसी–००:४४]] j1ydga94xbij4ba6eufqpv8wmm0p8c6 0 382658 2701162 2026-08-12T01:50:34Z Ganesh591 62733 नवीन पान: [[क्रिकेट|क्रिकेटची]] महिला स्पर्धा २०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमध्ये [[थायलंड]]मधील [[बँकॉक]] येथे ९ ते १९ डिसेंबर २०२५ दरम्यान दोन मैदानांवर खेळवण्यात आली. या खेळांमध्ये पुरुष आणि महिल... 2701162 wikitext text/x-wiki [[क्रिकेट|क्रिकेटची]] महिला स्पर्धा २०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमध्ये [[थायलंड]]मधील [[बँकॉक]] येथे ९ ते १९ डिसेंबर २०२५ दरम्यान दोन मैदानांवर खेळवण्यात आली. या खेळांमध्ये पुरुष आणि महिला क्रिकेटसाठी प्रत्येकी टी१० आणि [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|टी२०]] अशा दोन पदक स्पर्धांचा समावेश होता.<ref>{{Cite web |last=Lavalette |first=Tristan |title=Cricket Included In 2025 Southeast Asian Games |url=https://www.forbes.com/sites/tristanlavalette/2024/12/14/cricket-included-in-2025-southeast-asian-games/ |access-date=५ डिसेंबर २०२५ |website=[[फोर्ब्स]] |language=en}}</ref> दोन्ही प्रकारांच्या स्पर्धांमध्ये सहा संघांनी भाग घेतला.<ref>{{Cite web |last=Lavalette |first=Tristan |title=Cricket To Be Late Inclusion In 2025 Southeast Asian Games |url=https://www.forbes.com/sites/tristanlavalette/2024/09/25/cricket-to-be-late-inclusion-in-2025-southeast-asian-games/ |access-date=५ डिसेंबर २०२५ |website=[[फोर्ब्स]] |language=en}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/sea-games-women-s-t20-cricket-competition-2025-26-1513749 ईएसपीएन क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:थायलंडमधील क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] al0p2o0e0cj6dvmahd82vg4pi2tzfik 2701164 2701162 2026-08-12T01:54:17Z Ganesh591 62733 2701164 wikitext text/x-wiki [[क्रिकेट|क्रिकेटची]] महिला स्पर्धा २०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमध्ये [[थायलंड]]मधील [[बँकॉक]] येथे ९ ते १९ डिसेंबर २०२५ दरम्यान दोन मैदानांवर खेळवण्यात आली. या खेळांमध्ये पुरुष आणि महिला क्रिकेटसाठी प्रत्येकी टी१० आणि [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|टी२०]] अशा दोन पदक स्पर्धांचा समावेश होता.<ref>{{Cite web |last=Lavalette |first=Tristan |title=Cricket Included In 2025 Southeast Asian Games |url=https://www.forbes.com/sites/tristanlavalette/2024/12/14/cricket-included-in-2025-southeast-asian-games/ |access-date=५ डिसेंबर २०२५ |website=[[फोर्ब्स]] |language=en}}</ref> दोन्ही प्रकारांच्या स्पर्धांमध्ये सहा संघांनी भाग घेतला.<ref>{{Cite web |last=Lavalette |first=Tristan |title=Cricket To Be Late Inclusion In 2025 Southeast Asian Games |url=https://www.forbes.com/sites/tristanlavalette/2024/09/25/cricket-to-be-late-inclusion-in-2025-southeast-asian-games/ |access-date=५ डिसेंबर २०२५ |website=[[फोर्ब्स]] |language=en}}</ref> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- !{{crw|IDN}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1CJH1ZaH7D/ |title=[SEA GAMES THAILAND 2025] |work=पर्सातुआन क्रिकेट इंडोनेशिया |language=id |via=फेसबुक |access-date=६ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{crw|MAS}} !{{crw|MYA}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1ALY6BZ9TH/ |title=Team Myanmar Women’s have arrived at Bangkok, Thailand for the upcoming 33rd Sea Games, Thailand 2025 |work=म्यानमार क्रिकेट महासंघ |via=फेसबुक |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{crw|PHI}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/14QnFEMc6qX/ |title=The Philippine Cricket Association is pleased to present our Men’s and Women’s National Team Squads for the upcoming 2025 Southeast Asian Games in Bangkok, Thailand this December 9-20 2025 |work=फिलिपिन्स क्रिकेट असोसिएशन |via=फेसबुक |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{crw|SIN}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DR0w7YIkUIJ/?utm_source=ig_web_copy_link&igsh=MzRlODBiNWFlZA== |title=Singapore women's squad for SEA Games 2025 |work=सिंगापूर क्रिकेट असोसिएशन |via=इन्स्टाग्राम |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{crw|THA}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricketthailand.org/cricket-plays-its-part-at-33rd-sea-games/ |title=Cricket plays its part at 33rd SEA Games |work=क्रिकेट असोसिएशन ऑफ थायलंड |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * नी पुतू आयू नंदा सकारिनी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * फातिमा अल्बंजारी ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * नी अरियानी * मारिया कोराजोन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * नी लुह देवी * किसी कासे * सांग मायप्रियानी * रहमावती पंगेस्टुती * दारा परमिता * ली किआओ * नी कादेक फित्रिया रादा रानी * नी वायन सारियानी * एमिली सिर्स * नी मादे पुत्री सुवांदेवी * देसी वुलंदारी | * [[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * ऐनूर अमेलिना * [[नूर एरियाना नत्स्या]] * इरदिना बेह नबिल * [[नूर दानिया स्युहदा]] * [[ऐस्या एलिसा]] * [[मास एलिसा]] * [[आईन्ना हमीजाह हाशिम]] * नझातुल हिदायाह हुस्ना बिंती रझाली * [[एल्सा हंटर]] * [[माहिरा इज्जती इस्माईल]] * नूर इज्जातुल स्याफिका * [[वॅन ज्युलिया]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सुआबिका मणिवन्नन * [[धनुश्री मुहुनन]] * [[आयना नजवा]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मुस्फिराह नूर ऐना * अमालिन सोर्फिना | * थेइंट सोए ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * ह्तेत आंग * थेल थेल आंग * झिन क्याव * झोन लिन * खिन म्याट * मो एई फ्यू * पान एई फ्यू * थे थे पो ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मे सान * थिरी संदार श्वे * झार थून * लिन लिन तुन * श्वे यी विन * झार विन | * केटी डोनोव्हन ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * जॉन आंद्रेआनो * अँजेला बुसा * रेव्हेन कॅस्टिलो * जोना एगुइड * कॅरी कीन * काइट कीन * जोमे मासाया * जेसिका मेडियानेस्ता ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * ॲशली मिरांडा * रोमेला ओसाबेल * सिमरन सिराह * ॲलेक्स स्मिथ * अमेलिया वाल्डेझ * एलिझा वॉल * क्रिस्टीन वोंग | * शफिना महेश ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * चतुरानी अबेयरत्ने * लास्या बोम्मारेड्डी * हरेश धविना * [[दिव्या जी के]] * जेनिसा जैन * सारा मेरिकन * पुष्पा मुरली * जोसेलिन पूरनाकरन * जोहाना पूरनाकरन * कमल राजा * रोमा रावल * अनन्या सर्मा * जॅसिंटा सी पिंग * रोशनी सेठ | * [[नरुएमोल चैवाई]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[नत्ताया बूचाथम]] * नान्नाफत चैहान * [[नत्ताकन चांतम]] * सुनिदा चतुरोंगरत्ताना * [[ओन्निचा कांचोम्पू]] * [[रोझनॅन कानोह]] * [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[सुलीपोर्न लाओमी]] * [[फन्नीता माया]] * चयानिसा फेंगपेन * [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]] * ओनाउमा सेनानोक * [[अपिसरा सुवांचनरोती]] * [[चानिदा सुत्थिरुआंग]] |} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/sea-games-women-s-t20-cricket-competition-2025-26-1513749 ईएसपीएन क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:थायलंडमधील क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] ost6ttsc6x9bd298owgeqt2s44fvkpe 2701165 2701164 2026-08-12T01:56:17Z Ganesh591 62733 /* संदर्भ */ 2701165 wikitext text/x-wiki [[क्रिकेट|क्रिकेटची]] महिला स्पर्धा २०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमध्ये [[थायलंड]]मधील [[बँकॉक]] येथे ९ ते १९ डिसेंबर २०२५ दरम्यान दोन मैदानांवर खेळवण्यात आली. या खेळांमध्ये पुरुष आणि महिला क्रिकेटसाठी प्रत्येकी टी१० आणि [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|टी२०]] अशा दोन पदक स्पर्धांचा समावेश होता.<ref>{{Cite web |last=Lavalette |first=Tristan |title=Cricket Included In 2025 Southeast Asian Games |url=https://www.forbes.com/sites/tristanlavalette/2024/12/14/cricket-included-in-2025-southeast-asian-games/ |access-date=५ डिसेंबर २०२५ |website=[[फोर्ब्स]] |language=en}}</ref> दोन्ही प्रकारांच्या स्पर्धांमध्ये सहा संघांनी भाग घेतला.<ref>{{Cite web |last=Lavalette |first=Tristan |title=Cricket To Be Late Inclusion In 2025 Southeast Asian Games |url=https://www.forbes.com/sites/tristanlavalette/2024/09/25/cricket-to-be-late-inclusion-in-2025-southeast-asian-games/ |access-date=५ डिसेंबर २०२५ |website=[[फोर्ब्स]] |language=en}}</ref> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- !{{crw|IDN}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1CJH1ZaH7D/ |title=[SEA GAMES THAILAND 2025] |work=पर्सातुआन क्रिकेट इंडोनेशिया |language=id |via=फेसबुक |access-date=६ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{crw|MAS}} !{{crw|MYA}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1ALY6BZ9TH/ |title=Team Myanmar Women’s have arrived at Bangkok, Thailand for the upcoming 33rd Sea Games, Thailand 2025 |work=म्यानमार क्रिकेट महासंघ |via=फेसबुक |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{crw|PHI}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/14QnFEMc6qX/ |title=The Philippine Cricket Association is pleased to present our Men’s and Women’s National Team Squads for the upcoming 2025 Southeast Asian Games in Bangkok, Thailand this December 9-20 2025 |work=फिलिपिन्स क्रिकेट असोसिएशन |via=फेसबुक |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{crw|SIN}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DR0w7YIkUIJ/?utm_source=ig_web_copy_link&igsh=MzRlODBiNWFlZA== |title=Singapore women's squad for SEA Games 2025 |work=सिंगापूर क्रिकेट असोसिएशन |via=इन्स्टाग्राम |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{crw|THA}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricketthailand.org/cricket-plays-its-part-at-33rd-sea-games/ |title=Cricket plays its part at 33rd SEA Games |work=क्रिकेट असोसिएशन ऑफ थायलंड |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * नी पुतू आयू नंदा सकारिनी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * फातिमा अल्बंजारी ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * नी अरियानी * मारिया कोराजोन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * नी लुह देवी * किसी कासे * सांग मायप्रियानी * रहमावती पंगेस्टुती * दारा परमिता * ली किआओ * नी कादेक फित्रिया रादा रानी * नी वायन सारियानी * एमिली सिर्स * नी मादे पुत्री सुवांदेवी * देसी वुलंदारी | * [[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * ऐनूर अमेलिना * [[नूर एरियाना नत्स्या]] * इरदिना बेह नबिल * [[नूर दानिया स्युहदा]] * [[ऐस्या एलिसा]] * [[मास एलिसा]] * [[आईन्ना हमीजाह हाशिम]] * नझातुल हिदायाह हुस्ना बिंती रझाली * [[एल्सा हंटर]] * [[माहिरा इज्जती इस्माईल]] * नूर इज्जातुल स्याफिका * [[वॅन ज्युलिया]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सुआबिका मणिवन्नन * [[धनुश्री मुहुनन]] * [[आयना नजवा]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मुस्फिराह नूर ऐना * अमालिन सोर्फिना | * थेइंट सोए ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * ह्तेत आंग * थेल थेल आंग * झिन क्याव * झोन लिन * खिन म्याट * मो एई फ्यू * पान एई फ्यू * थे थे पो ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मे सान * थिरी संदार श्वे * झार थून * लिन लिन तुन * श्वे यी विन * झार विन | * केटी डोनोव्हन ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * जॉन आंद्रेआनो * अँजेला बुसा * रेव्हेन कॅस्टिलो * जोना एगुइड * कॅरी कीन * काइट कीन * जोमे मासाया * जेसिका मेडियानेस्ता ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * ॲशली मिरांडा * रोमेला ओसाबेल * सिमरन सिराह * ॲलेक्स स्मिथ * अमेलिया वाल्डेझ * एलिझा वॉल * क्रिस्टीन वोंग | * शफिना महेश ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * चतुरानी अबेयरत्ने * लास्या बोम्मारेड्डी * हरेश धविना * [[दिव्या जी के]] * जेनिसा जैन * सारा मेरिकन * पुष्पा मुरली * जोसेलिन पूरनाकरन * जोहाना पूरनाकरन * कमल राजा * रोमा रावल * अनन्या सर्मा * जॅसिंटा सी पिंग * रोशनी सेठ | * [[नरुएमोल चैवाई]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[नत्ताया बूचाथम]] * नान्नाफत चैहान * [[नत्ताकन चांतम]] * सुनिदा चतुरोंगरत्ताना * [[ओन्निचा कांचोम्पू]] * [[रोझनॅन कानोह]] * [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[सुलीपोर्न लाओमी]] * [[फन्नीता माया]] * चयानिसा फेंगपेन * [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]] * ओनाउमा सेनानोक * [[अपिसरा सुवांचनरोती]] * [[चानिदा सुत्थिरुआंग]] |} ==टी२० स्पर्धा== {{Infobox cricket tournament | name = २०२५ आग्नेय आशियाई खेळ – महिला टी२० | fromdate = १५ | todate = १९ डिसेंबर २०२५ | image = | image_size = | administrator = आग्नेय आशियाई खेळ महासंघ | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|महिला टी२०आ]] | tournament format = गट [[साखळी सामने|साखळी]] आणि बाद फेरी | host = [[थायलंड]] | champions = {{crw|THA}} | count = २ | runner up = {{crw|MAS}} | third_place = {{crw|IDN}} | participants = ६ | matches = १० | most runs = {{crwicon|THA}} [[नत्ताकन चांतम]] (१९५) | most wickets = {{crwicon|MAS}} [[एल्सा हंटर]] (१०) | player of the series = | previous_year = २०२३ | previous_tournament = २०२३ आग्नेय आशियाई खेळांमधील क्रिकेट – महिला स्पर्धा | next_year = २०२७ | next_tournament = २०२७ आग्नेय आशियाई खेळांमधील क्रिकेट – महिला स्पर्धा }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/sea-games-women-s-t20-cricket-competition-2025-26-1513749 ईएसपीएन क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:थायलंडमधील क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] c7runyl4pcx24u43u5gd46bp5gjr4cp 2701166 2701165 2026-08-12T01:58:17Z Ganesh591 62733 /* टी२० स्पर्धा */ 2701166 wikitext text/x-wiki [[क्रिकेट|क्रिकेटची]] महिला स्पर्धा २०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमध्ये [[थायलंड]]मधील [[बँकॉक]] येथे ९ ते १९ डिसेंबर २०२५ दरम्यान दोन मैदानांवर खेळवण्यात आली. या खेळांमध्ये पुरुष आणि महिला क्रिकेटसाठी प्रत्येकी टी१० आणि [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|टी२०]] अशा दोन पदक स्पर्धांचा समावेश होता.<ref>{{Cite web |last=Lavalette |first=Tristan |title=Cricket Included In 2025 Southeast Asian Games |url=https://www.forbes.com/sites/tristanlavalette/2024/12/14/cricket-included-in-2025-southeast-asian-games/ |access-date=५ डिसेंबर २०२५ |website=[[फोर्ब्स]] |language=en}}</ref> दोन्ही प्रकारांच्या स्पर्धांमध्ये सहा संघांनी भाग घेतला.<ref>{{Cite web |last=Lavalette |first=Tristan |title=Cricket To Be Late Inclusion In 2025 Southeast Asian Games |url=https://www.forbes.com/sites/tristanlavalette/2024/09/25/cricket-to-be-late-inclusion-in-2025-southeast-asian-games/ |access-date=५ डिसेंबर २०२५ |website=[[फोर्ब्स]] |language=en}}</ref> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- !{{crw|IDN}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1CJH1ZaH7D/ |title=[SEA GAMES THAILAND 2025] |work=पर्सातुआन क्रिकेट इंडोनेशिया |language=id |via=फेसबुक |access-date=६ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{crw|MAS}} !{{crw|MYA}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1ALY6BZ9TH/ |title=Team Myanmar Women’s have arrived at Bangkok, Thailand for the upcoming 33rd Sea Games, Thailand 2025 |work=म्यानमार क्रिकेट महासंघ |via=फेसबुक |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{crw|PHI}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/14QnFEMc6qX/ |title=The Philippine Cricket Association is pleased to present our Men’s and Women’s National Team Squads for the upcoming 2025 Southeast Asian Games in Bangkok, Thailand this December 9-20 2025 |work=फिलिपिन्स क्रिकेट असोसिएशन |via=फेसबुक |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{crw|SIN}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DR0w7YIkUIJ/?utm_source=ig_web_copy_link&igsh=MzRlODBiNWFlZA== |title=Singapore women's squad for SEA Games 2025 |work=सिंगापूर क्रिकेट असोसिएशन |via=इन्स्टाग्राम |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{crw|THA}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricketthailand.org/cricket-plays-its-part-at-33rd-sea-games/ |title=Cricket plays its part at 33rd SEA Games |work=क्रिकेट असोसिएशन ऑफ थायलंड |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * नी पुतू आयू नंदा सकारिनी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * फातिमा अल्बंजारी ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * नी अरियानी * मारिया कोराजोन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * नी लुह देवी * किसी कासे * सांग मायप्रियानी * रहमावती पंगेस्टुती * दारा परमिता * ली किआओ * नी कादेक फित्रिया रादा रानी * नी वायन सारियानी * एमिली सिर्स * नी मादे पुत्री सुवांदेवी * देसी वुलंदारी | * [[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * ऐनूर अमेलिना * [[नूर एरियाना नत्स्या]] * इरदिना बेह नबिल * [[नूर दानिया स्युहदा]] * [[ऐस्या एलिसा]] * [[मास एलिसा]] * [[आईन्ना हमीजाह हाशिम]] * नझातुल हिदायाह हुस्ना बिंती रझाली * [[एल्सा हंटर]] * [[माहिरा इज्जती इस्माईल]] * नूर इज्जातुल स्याफिका * [[वॅन ज्युलिया]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सुआबिका मणिवन्नन * [[धनुश्री मुहुनन]] * [[आयना नजवा]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मुस्फिराह नूर ऐना * अमालिन सोर्फिना | * थेइंट सोए ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * ह्तेत आंग * थेल थेल आंग * झिन क्याव * झोन लिन * खिन म्याट * मो एई फ्यू * पान एई फ्यू * थे थे पो ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मे सान * थिरी संदार श्वे * झार थून * लिन लिन तुन * श्वे यी विन * झार विन | * केटी डोनोव्हन ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * जॉन आंद्रेआनो * अँजेला बुसा * रेव्हेन कॅस्टिलो * जोना एगुइड * कॅरी कीन * काइट कीन * जोमे मासाया * जेसिका मेडियानेस्ता ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * ॲशली मिरांडा * रोमेला ओसाबेल * सिमरन सिराह * ॲलेक्स स्मिथ * अमेलिया वाल्डेझ * एलिझा वॉल * क्रिस्टीन वोंग | * शफिना महेश ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * चतुरानी अबेयरत्ने * लास्या बोम्मारेड्डी * हरेश धविना * [[दिव्या जी के]] * जेनिसा जैन * सारा मेरिकन * पुष्पा मुरली * जोसेलिन पूरनाकरन * जोहाना पूरनाकरन * कमल राजा * रोमा रावल * अनन्या सर्मा * जॅसिंटा सी पिंग * रोशनी सेठ | * [[नरुएमोल चैवाई]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[नत्ताया बूचाथम]] * नान्नाफत चैहान * [[नत्ताकन चांतम]] * सुनिदा चतुरोंगरत्ताना * [[ओन्निचा कांचोम्पू]] * [[रोझनॅन कानोह]] * [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[सुलीपोर्न लाओमी]] * [[फन्नीता माया]] * चयानिसा फेंगपेन * [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]] * ओनाउमा सेनानोक * [[अपिसरा सुवांचनरोती]] * [[चानिदा सुत्थिरुआंग]] |} ==टी२० स्पर्धा== {{Infobox cricket tournament | name = २०२५ आग्नेय आशियाई खेळ – महिला टी२० | fromdate = १५ | todate = १९ डिसेंबर २०२५ | image = | image_size = | administrator = आग्नेय आशियाई खेळ महासंघ | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|महिला टी२०आ]] | tournament format = गट [[साखळी सामने|साखळी]] आणि बाद फेरी | host = [[थायलंड]] | champions = {{crw|THA}} | count = २ | runner up = {{crw|MAS}} | third_place = {{crw|IDN}} | participants = ६ | matches = १० | most runs = {{crwicon|THA}} [[नत्ताकन चांतम]] (१९५) | most wickets = {{crwicon|MAS}} [[एल्सा हंटर]] (१०) | player of the series = | previous_year = २०२३ | previous_tournament = २०२३ आग्नेय आशियाई खेळांमधील क्रिकेट – महिला स्पर्धा | next_year = २०२७ | next_tournament = २०२७ आग्नेय आशियाई खेळांमधील क्रिकेट – महिला स्पर्धा }} ===गट फेरी=== ====गट अ==== =====गुणतालिका===== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |- ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{crw|THA}} || २ || २ || ० || ० || ४ || +१०.६११ || rowspan="2" | [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{crw|MYA}} || २ || १ || १ || ० || २ || −०.०९६ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{crw|SIN}} || २ || ० || २ || ० || ० || −७.४५० || स्पर्धेतून बाहेर |} '''स्रोत:''' [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]<ref name="SEA">{{cite web |title=SEA Games Women's T20 Cricket Competition 2025 - Points Table |url=https://www.espncricinfo.com/series/sea-games-women-s-t20-cricket-competition-2025-26-1513749/points-table-standings |access-date=१७ डिसेंबर २०२५ |website=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] }}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/sea-games-women-s-t20-cricket-competition-2025-26-1513749 ईएसपीएन क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:थायलंडमधील क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] eywffj5xu2ez8ccypsfjbxjdtzdnjhr 2701167 2701166 2026-08-12T02:00:21Z Ganesh591 62733 /* टी२० स्पर्धा */ 2701167 wikitext text/x-wiki [[क्रिकेट|क्रिकेटची]] महिला स्पर्धा २०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमध्ये [[थायलंड]]मधील [[बँकॉक]] येथे ९ ते १९ डिसेंबर २०२५ दरम्यान दोन मैदानांवर खेळवण्यात आली. या खेळांमध्ये पुरुष आणि महिला क्रिकेटसाठी प्रत्येकी टी१० आणि [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|टी२०]] अशा दोन पदक स्पर्धांचा समावेश होता.<ref>{{Cite web |last=Lavalette |first=Tristan |title=Cricket Included In 2025 Southeast Asian Games |url=https://www.forbes.com/sites/tristanlavalette/2024/12/14/cricket-included-in-2025-southeast-asian-games/ |access-date=५ डिसेंबर २०२५ |website=[[फोर्ब्स]] |language=en}}</ref> दोन्ही प्रकारांच्या स्पर्धांमध्ये सहा संघांनी भाग घेतला.<ref>{{Cite web |last=Lavalette |first=Tristan |title=Cricket To Be Late Inclusion In 2025 Southeast Asian Games |url=https://www.forbes.com/sites/tristanlavalette/2024/09/25/cricket-to-be-late-inclusion-in-2025-southeast-asian-games/ |access-date=५ डिसेंबर २०२५ |website=[[फोर्ब्स]] |language=en}}</ref> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- !{{crw|IDN}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1CJH1ZaH7D/ |title=[SEA GAMES THAILAND 2025] |work=पर्सातुआन क्रिकेट इंडोनेशिया |language=id |via=फेसबुक |access-date=६ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{crw|MAS}} !{{crw|MYA}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1ALY6BZ9TH/ |title=Team Myanmar Women’s have arrived at Bangkok, Thailand for the upcoming 33rd Sea Games, Thailand 2025 |work=म्यानमार क्रिकेट महासंघ |via=फेसबुक |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{crw|PHI}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/14QnFEMc6qX/ |title=The Philippine Cricket Association is pleased to present our Men’s and Women’s National Team Squads for the upcoming 2025 Southeast Asian Games in Bangkok, Thailand this December 9-20 2025 |work=फिलिपिन्स क्रिकेट असोसिएशन |via=फेसबुक |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{crw|SIN}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DR0w7YIkUIJ/?utm_source=ig_web_copy_link&igsh=MzRlODBiNWFlZA== |title=Singapore women's squad for SEA Games 2025 |work=सिंगापूर क्रिकेट असोसिएशन |via=इन्स्टाग्राम |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{crw|THA}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricketthailand.org/cricket-plays-its-part-at-33rd-sea-games/ |title=Cricket plays its part at 33rd SEA Games |work=क्रिकेट असोसिएशन ऑफ थायलंड |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * नी पुतू आयू नंदा सकारिनी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * फातिमा अल्बंजारी ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * नी अरियानी * मारिया कोराजोन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * नी लुह देवी * किसी कासे * सांग मायप्रियानी * रहमावती पंगेस्टुती * दारा परमिता * ली किआओ * नी कादेक फित्रिया रादा रानी * नी वायन सारियानी * एमिली सिर्स * नी मादे पुत्री सुवांदेवी * देसी वुलंदारी | * [[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * ऐनूर अमेलिना * [[नूर एरियाना नत्स्या]] * इरदिना बेह नबिल * [[नूर दानिया स्युहदा]] * [[ऐस्या एलिसा]] * [[मास एलिसा]] * [[आईन्ना हमीजाह हाशिम]] * नझातुल हिदायाह हुस्ना बिंती रझाली * [[एल्सा हंटर]] * [[माहिरा इज्जती इस्माईल]] * नूर इज्जातुल स्याफिका * [[वॅन ज्युलिया]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सुआबिका मणिवन्नन * [[धनुश्री मुहुनन]] * [[आयना नजवा]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मुस्फिराह नूर ऐना * अमालिन सोर्फिना | * थेइंट सोए ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * ह्तेत आंग * थेल थेल आंग * झिन क्याव * झोन लिन * खिन म्याट * मो एई फ्यू * पान एई फ्यू * थे थे पो ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मे सान * थिरी संदार श्वे * झार थून * लिन लिन तुन * श्वे यी विन * झार विन | * केटी डोनोव्हन ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * जॉन आंद्रेआनो * अँजेला बुसा * रेव्हेन कॅस्टिलो * जोना एगुइड * कॅरी कीन * काइट कीन * जोमे मासाया * जेसिका मेडियानेस्ता ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * ॲशली मिरांडा * रोमेला ओसाबेल * सिमरन सिराह * ॲलेक्स स्मिथ * अमेलिया वाल्डेझ * एलिझा वॉल * क्रिस्टीन वोंग | * शफिना महेश ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * चतुरानी अबेयरत्ने * लास्या बोम्मारेड्डी * हरेश धविना * [[दिव्या जी के]] * जेनिसा जैन * सारा मेरिकन * पुष्पा मुरली * जोसेलिन पूरनाकरन * जोहाना पूरनाकरन * कमल राजा * रोमा रावल * अनन्या सर्मा * जॅसिंटा सी पिंग * रोशनी सेठ | * [[नरुएमोल चैवाई]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[नत्ताया बूचाथम]] * नान्नाफत चैहान * [[नत्ताकन चांतम]] * सुनिदा चतुरोंगरत्ताना * [[ओन्निचा कांचोम्पू]] * [[रोझनॅन कानोह]] * [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[सुलीपोर्न लाओमी]] * [[फन्नीता माया]] * चयानिसा फेंगपेन * [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]] * ओनाउमा सेनानोक * [[अपिसरा सुवांचनरोती]] * [[चानिदा सुत्थिरुआंग]] |} ==टी२० स्पर्धा== {{Infobox cricket tournament | name = २०२५ आग्नेय आशियाई खेळ – महिला टी२० | fromdate = १५ | todate = १९ डिसेंबर २०२५ | image = | image_size = | administrator = आग्नेय आशियाई खेळ महासंघ | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|महिला टी२०आ]] | tournament format = गट [[साखळी सामने|साखळी]] आणि बाद फेरी | host = [[थायलंड]] | champions = {{crw|THA}} | count = २ | runner up = {{crw|MAS}} | third_place = {{crw|IDN}} | participants = ६ | matches = १० | most runs = {{crwicon|THA}} [[नत्ताकन चांतम]] (१९५) | most wickets = {{crwicon|MAS}} [[एल्सा हंटर]] (१०) | player of the series = | previous_year = २०२३ | previous_tournament = २०२३ आग्नेय आशियाई खेळांमधील क्रिकेट – महिला स्पर्धा | next_year = २०२७ | next_tournament = २०२७ आग्नेय आशियाई खेळांमधील क्रिकेट – महिला स्पर्धा }} ===गट फेरी=== ====गट अ==== =====गुणतालिका===== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |- ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{crw|THA}} || २ || २ || ० || ० || ४ || +१०.६११ || rowspan="2" | [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{crw|MYA}} || २ || १ || १ || ० || २ || −०.०९६ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{crw|SIN}} || २ || ० || २ || ० || ० || −७.४५० || स्पर्धेतून बाहेर |} '''स्रोत:''' [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]<ref name="SEA">{{cite web |title=SEA Games Women's T20 Cricket Competition 2025 - Points Table |url=https://www.espncricinfo.com/series/sea-games-women-s-t20-cricket-competition-2025-26-1513749/points-table-standings |access-date=१७ डिसेंबर २०२५ |website=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] }}</ref> =====सामने===== {{Single-innings cricket match | date = १५ डिसेंबर २०२५ | time = ०९:०० | team1 = {{crw-rt|MYA}} | team2 = {{crw|THA}} | score1 = ७५/९ (२० षटके) | runs1 = थे थे पो २२ (१९ चेंडू) | wickets1 = सुनिदा चतुरोंगरत्ताना ३/१२ (४ षटके) | score2 = ७६/१ (५.१ षटके) | runs2 = [[नत्ताकन चांतम]] ३६[[नाबाद|*]] (१४ चेंडू) | wickets2 = झार विन १/१२ (१ षटक) | result = थायलंड महिलांनी ९ गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513755.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = अन्वेश बोस (इंडोनेशिया) आणि हरदीप जडेजा (सिंगापूर) | toss = म्यानमारने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १६ डिसेंबर २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{crw-rt|THA}} | team2 = {{crw|SIN}} | score1 = २५९/४ (२० षटके) | runs1 = [[नत्ताकन चांतम]] १४८[[नाबाद|*]] (६९ चेंडू) | wickets1 = रोशनी सेठ २/३२ (४ षटके) | score2 = ३३ (१६.४ षटके) | runs2 = हरेश धविना ९ (३१ चेंडू) | wickets2 = [[फन्नीता माया]] ४/४ (४ षटके) | result = थायलंड महिलांनी २२६ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513758.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = डेनिश सेवकुमारन (मलेशिया) आणि आये मिन थान (म्यानमार) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. | notes = पुष्पा मुरलीने सिंगापूरकडून महिला टी२०आ क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.<br />[[नत्ताकन चांतम]] महिला टी२०आ क्रिकेटमध्ये शतक झळकावणारी थायलंडची पहिली खेळाडू ठरली.<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/sea-games-womens-t20-2025/79919-indonesia-and-thailand-women-register-massive-wins-beating-philippines-and-singapore.html |title=Indonesia and Thailand Women Register Massive Wins beating Philippines and Singapore |work=Female Cricket |access-date=२२ डिसेंबर २०२५}}</ref><br />सुनिदा चतुरोंगरत्तानाने महिला टी२०आ क्रिकेटमधील आपली पहिली हॅट्ट्रिक घेतली.{{संदर्भ हवा|date=डिसेंबर २०२५}} }} {{Single-innings cricket match | date = १७ डिसेंबर २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{crw-rt|MYA}} | team2 = {{crw|SIN}} | score1 = १२३/७ (२० षटके) | runs1 = लिन लिन तुन ३८ (४३ चेंडू) | wickets1 = [[दिव्या जी के]] ४/१४ (४ षटके) | score2 = ५१ (१५.५ षटके) | runs2 = [[दिव्या जी के]] १२ (२० चेंडू) | wickets2 = पान एई फ्यू ४/१३ (४ षटके) | result = म्यानमार महिलांनी ७२ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513760.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = अन्वेश बोस (इंडोनेशिया) आणि अश्वनी कुमार राणा (थायलंड) | toss = म्यानमारने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/sea-games-women-s-t20-cricket-competition-2025-26-1513749 ईएसपीएन क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:थायलंडमधील क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] 35samzl61tvyj5taippkgl4igkjd9w4 2701168 2701167 2026-08-12T02:03:23Z Ganesh591 62733 /* टी२० स्पर्धा */ 2701168 wikitext text/x-wiki [[क्रिकेट|क्रिकेटची]] महिला स्पर्धा २०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमध्ये [[थायलंड]]मधील [[बँकॉक]] येथे ९ ते १९ डिसेंबर २०२५ दरम्यान दोन मैदानांवर खेळवण्यात आली. या खेळांमध्ये पुरुष आणि महिला क्रिकेटसाठी प्रत्येकी टी१० आणि [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|टी२०]] अशा दोन पदक स्पर्धांचा समावेश होता.<ref>{{Cite web |last=Lavalette |first=Tristan |title=Cricket Included In 2025 Southeast Asian Games |url=https://www.forbes.com/sites/tristanlavalette/2024/12/14/cricket-included-in-2025-southeast-asian-games/ |access-date=५ डिसेंबर २०२५ |website=[[फोर्ब्स]] |language=en}}</ref> दोन्ही प्रकारांच्या स्पर्धांमध्ये सहा संघांनी भाग घेतला.<ref>{{Cite web |last=Lavalette |first=Tristan |title=Cricket To Be Late Inclusion In 2025 Southeast Asian Games |url=https://www.forbes.com/sites/tristanlavalette/2024/09/25/cricket-to-be-late-inclusion-in-2025-southeast-asian-games/ |access-date=५ डिसेंबर २०२५ |website=[[फोर्ब्स]] |language=en}}</ref> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- !{{crw|IDN}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1CJH1ZaH7D/ |title=[SEA GAMES THAILAND 2025] |work=पर्सातुआन क्रिकेट इंडोनेशिया |language=id |via=फेसबुक |access-date=६ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{crw|MAS}} !{{crw|MYA}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1ALY6BZ9TH/ |title=Team Myanmar Women’s have arrived at Bangkok, Thailand for the upcoming 33rd Sea Games, Thailand 2025 |work=म्यानमार क्रिकेट महासंघ |via=फेसबुक |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{crw|PHI}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/14QnFEMc6qX/ |title=The Philippine Cricket Association is pleased to present our Men’s and Women’s National Team Squads for the upcoming 2025 Southeast Asian Games in Bangkok, Thailand this December 9-20 2025 |work=फिलिपिन्स क्रिकेट असोसिएशन |via=फेसबुक |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{crw|SIN}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DR0w7YIkUIJ/?utm_source=ig_web_copy_link&igsh=MzRlODBiNWFlZA== |title=Singapore women's squad for SEA Games 2025 |work=सिंगापूर क्रिकेट असोसिएशन |via=इन्स्टाग्राम |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{crw|THA}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricketthailand.org/cricket-plays-its-part-at-33rd-sea-games/ |title=Cricket plays its part at 33rd SEA Games |work=क्रिकेट असोसिएशन ऑफ थायलंड |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * नी पुतू आयू नंदा सकारिनी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * फातिमा अल्बंजारी ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * नी अरियानी * मारिया कोराजोन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * नी लुह देवी * किसी कासे * सांग मायप्रियानी * रहमावती पंगेस्टुती * दारा परमिता * ली किआओ * नी कादेक फित्रिया रादा रानी * नी वायन सारियानी * एमिली सिर्स * नी मादे पुत्री सुवांदेवी * देसी वुलंदारी | * [[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * ऐनूर अमेलिना * [[नूर एरियाना नत्स्या]] * इरदिना बेह नबिल * [[नूर दानिया स्युहदा]] * [[ऐस्या एलिसा]] * [[मास एलिसा]] * [[आईन्ना हमीजाह हाशिम]] * नझातुल हिदायाह हुस्ना बिंती रझाली * [[एल्सा हंटर]] * [[माहिरा इज्जती इस्माईल]] * नूर इज्जातुल स्याफिका * [[वॅन ज्युलिया]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सुआबिका मणिवन्नन * [[धनुश्री मुहुनन]] * [[आयना नजवा]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मुस्फिराह नूर ऐना * अमालिन सोर्फिना | * थेइंट सोए ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * ह्तेत आंग * थेल थेल आंग * झिन क्याव * झोन लिन * खिन म्याट * मो एई फ्यू * पान एई फ्यू * थे थे पो ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मे सान * थिरी संदार श्वे * झार थून * लिन लिन तुन * श्वे यी विन * झार विन | * केटी डोनोव्हन ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * जॉन आंद्रेआनो * अँजेला बुसा * रेव्हेन कॅस्टिलो * जोना एगुइड * कॅरी कीन * काइट कीन * जोमे मासाया * जेसिका मेडियानेस्ता ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * ॲशली मिरांडा * रोमेला ओसाबेल * सिमरन सिराह * ॲलेक्स स्मिथ * अमेलिया वाल्डेझ * एलिझा वॉल * क्रिस्टीन वोंग | * शफिना महेश ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * चतुरानी अबेयरत्ने * लास्या बोम्मारेड्डी * हरेश धविना * [[दिव्या जी के]] * जेनिसा जैन * सारा मेरिकन * पुष्पा मुरली * जोसेलिन पूरनाकरन * जोहाना पूरनाकरन * कमल राजा * रोमा रावल * अनन्या सर्मा * जॅसिंटा सी पिंग * रोशनी सेठ | * [[नरुएमोल चैवाई]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[नत्ताया बूचाथम]] * नान्नाफत चैहान * [[नत्ताकन चांतम]] * सुनिदा चतुरोंगरत्ताना * [[ओन्निचा कांचोम्पू]] * [[रोझनॅन कानोह]] * [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[सुलीपोर्न लाओमी]] * [[फन्नीता माया]] * चयानिसा फेंगपेन * [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]] * ओनाउमा सेनानोक * [[अपिसरा सुवांचनरोती]] * [[चानिदा सुत्थिरुआंग]] |} ==टी२० स्पर्धा== {{Infobox cricket tournament | name = २०२५ आग्नेय आशियाई खेळ – महिला टी२० | fromdate = १५ | todate = १९ डिसेंबर २०२५ | image = | image_size = | administrator = आग्नेय आशियाई खेळ महासंघ | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|महिला टी२०आ]] | tournament format = गट [[साखळी सामने|साखळी]] आणि बाद फेरी | host = [[थायलंड]] | champions = {{crw|THA}} | count = २ | runner up = {{crw|MAS}} | third_place = {{crw|IDN}} | participants = ६ | matches = १० | most runs = {{crwicon|THA}} [[नत्ताकन चांतम]] (१९५) | most wickets = {{crwicon|MAS}} [[एल्सा हंटर]] (१०) | player of the series = | previous_year = २०२३ | previous_tournament = २०२३ आग्नेय आशियाई खेळांमधील क्रिकेट – महिला स्पर्धा | next_year = २०२७ | next_tournament = २०२७ आग्नेय आशियाई खेळांमधील क्रिकेट – महिला स्पर्धा }} ===गट फेरी=== ====गट अ==== =====गुणतालिका===== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |- ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{crw|THA}} || २ || २ || ० || ० || ४ || +१०.६११ || rowspan="2" | [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{crw|MYA}} || २ || १ || १ || ० || २ || −०.०९६ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{crw|SIN}} || २ || ० || २ || ० || ० || −७.४५० || स्पर्धेतून बाहेर |} '''स्रोत:''' [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]<ref name="SEA">{{cite web |title=SEA Games Women's T20 Cricket Competition 2025 - Points Table |url=https://www.espncricinfo.com/series/sea-games-women-s-t20-cricket-competition-2025-26-1513749/points-table-standings |access-date=१७ डिसेंबर २०२५ |website=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] }}</ref> =====सामने===== {{Single-innings cricket match | date = १५ डिसेंबर २०२५ | time = ०९:०० | team1 = {{crw-rt|MYA}} | team2 = {{crw|THA}} | score1 = ७५/९ (२० षटके) | runs1 = थे थे पो २२ (१९ चेंडू) | wickets1 = सुनिदा चतुरोंगरत्ताना ३/१२ (४ षटके) | score2 = ७६/१ (५.१ षटके) | runs2 = [[नत्ताकन चांतम]] ३६[[नाबाद|*]] (१४ चेंडू) | wickets2 = झार विन १/१२ (१ षटक) | result = थायलंड महिलांनी ९ गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513755.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = अन्वेश बोस (इंडोनेशिया) आणि हरदीप जडेजा (सिंगापूर) | toss = म्यानमारने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १६ डिसेंबर २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{crw-rt|THA}} | team2 = {{crw|SIN}} | score1 = २५९/४ (२० षटके) | runs1 = [[नत्ताकन चांतम]] १४८[[नाबाद|*]] (६९ चेंडू) | wickets1 = रोशनी सेठ २/३२ (४ षटके) | score2 = ३३ (१६.४ षटके) | runs2 = हरेश धविना ९ (३१ चेंडू) | wickets2 = [[फन्नीता माया]] ४/४ (४ षटके) | result = थायलंड महिलांनी २२६ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513758.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = डेनिश सेवकुमारन (मलेशिया) आणि आये मिन थान (म्यानमार) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. | notes = पुष्पा मुरलीने सिंगापूरकडून महिला टी२०आ क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.<br />[[नत्ताकन चांतम]] महिला टी२०आ क्रिकेटमध्ये शतक झळकावणारी थायलंडची पहिली खेळाडू ठरली.<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/sea-games-womens-t20-2025/79919-indonesia-and-thailand-women-register-massive-wins-beating-philippines-and-singapore.html |title=Indonesia and Thailand Women Register Massive Wins beating Philippines and Singapore |work=Female Cricket |access-date=२२ डिसेंबर २०२५}}</ref><br />सुनिदा चतुरोंगरत्तानाने महिला टी२०आ क्रिकेटमधील आपली पहिली हॅट्ट्रिक घेतली.{{संदर्भ हवा|date=डिसेंबर २०२५}} }} {{Single-innings cricket match | date = १७ डिसेंबर २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{crw-rt|MYA}} | team2 = {{crw|SIN}} | score1 = १२३/७ (२० षटके) | runs1 = लिन लिन तुन ३८ (४३ चेंडू) | wickets1 = [[दिव्या जी के]] ४/१४ (४ षटके) | score2 = ५१ (१५.५ षटके) | runs2 = [[दिव्या जी के]] १२ (२० चेंडू) | wickets2 = पान एई फ्यू ४/१३ (४ षटके) | result = म्यानमार महिलांनी ७२ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513760.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = अन्वेश बोस (इंडोनेशिया) आणि अश्वनी कुमार राणा (थायलंड) | toss = म्यानमारने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. }} ====गट ब==== =====गुणतालिका===== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |- ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{crw|MAS}} || २ || २ || ० || ० || ४ || +२.४४१ || rowspan="2" | [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{crw|IDN}} || २ || १ || १ || ० || २ || +३.०५० |- | ३ || style="text-align:left;" | {{crw|PHI}} || २ || ० || २ || ० || ० || −६.१९१ || स्पर्धेतून बाहेर |} '''स्रोत:''' [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]<ref name="SEA" /> =====सामने===== {{Single-innings cricket match | date = १५ डिसेंबर २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{crw-rt|MAS}} | team2 = {{crw|IDN}} | score1 = १२८/७ (२० षटके) | runs1 = [[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]] ५० (४८ चेंडू) | wickets1 = नी वायन सारियानी ३/२१ (४ षटके) | score2 = ११०/९ (२० षटके) | runs2 = मारिया कोराजोन ५१ (३६ चेंडू) | wickets2 = [[एल्सा हंटर]] ५/९ (४ षटके) | result = मलेशिया महिलांनी १८ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513756.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = समद अकबर (थायलंड) आणि आनंद नटराजन (सिंगापूर) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. | notes = [[एल्सा हंटर]]ने महिला टी२०आ क्रिकेटमधील आपली पहिली पाच बळींची कामगिरी नोंदवली.<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/sea-games-womens-t20-2025/79843-natthakan-chantham-and-elsa-hunter-lead-thailand-and-malaysia-to-wins-on-opening-day.html |title=Natthakan Chantham and Elsa Hunter Lead Thailand and Malaysia to Wins on Opening Day |work=Female Cricket |access-date=२२ डिसेंबर २०२५}}</ref> }} {{Single-innings cricket match | date = १६ डिसेंबर २०२५ | time = ०९:०० | team1 = {{crw-rt|IDN}} | team2 = {{crw|PHI}} | score1 = १९६/५ (२० षटके) | runs1 = एमिली सिर्स ५३[[नाबाद|*]] (२४ चेंडू) | wickets1 = रेव्हेन कॅस्टिलो ३/२६ (३ षटके) | score2 = ५६/८ (२० षटके) | runs2 = कॅरी कीन १८ (४० चेंडू) | wickets2 = नी वायन सारियानी ४/८ (४ षटके) | result = इंडोनेशिया महिलांनी १४० धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513757.html धावफलक] | venue = एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी मैदान, [[बँकॉक]] | umpires = पीरावत दुआंगटिप (थायलंड) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | toss = फिलिपिन्सने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. | notes = एलिझा वॉल आणि क्रिस्टीन वोंग यांनी फिलिपिन्सकडून महिला टी२०आ क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १७ डिसेंबर २०२५ | time = ०९:०० | team1 = {{crw-rt|PHI}} | team2 = {{crw|MAS}} | score1 = ६२/९ (२० षटके) | runs1 = ॲलेक्स स्मिथ १५ (१९ चेंडू) | wickets1 = [[माहिरा इज्जती इस्माईल]] ४/९ (४ षटके) | score2 = ६३/२ (८.२ षटके) | runs2 = [[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]] ३४[[नाबाद|*]] (२७ चेंडू) | wickets2 = जॉन आंद्रेआनो १/२१ (४ षटके) | result = मलेशिया महिलांनी ८ गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513759.html धावफलक] | venue = एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी मैदान, [[बँकॉक]] | umpires = पीरावत दुआंगटिप (थायलंड) आणि आनंद नटराजन (सिंगापूर) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/sea-games-women-s-t20-cricket-competition-2025-26-1513749 ईएसपीएन क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:थायलंडमधील क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] gl7uk0qsl7ycnz0adbzt0nbd0gm8qar 2701169 2701168 2026-08-12T02:04:35Z Ganesh591 62733 /* टी२० स्पर्धा */ 2701169 wikitext text/x-wiki [[क्रिकेट|क्रिकेटची]] महिला स्पर्धा २०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमध्ये [[थायलंड]]मधील [[बँकॉक]] येथे ९ ते १९ डिसेंबर २०२५ दरम्यान दोन मैदानांवर खेळवण्यात आली. या खेळांमध्ये पुरुष आणि महिला क्रिकेटसाठी प्रत्येकी टी१० आणि [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|टी२०]] अशा दोन पदक स्पर्धांचा समावेश होता.<ref>{{Cite web |last=Lavalette |first=Tristan |title=Cricket Included In 2025 Southeast Asian Games |url=https://www.forbes.com/sites/tristanlavalette/2024/12/14/cricket-included-in-2025-southeast-asian-games/ |access-date=५ डिसेंबर २०२५ |website=[[फोर्ब्स]] |language=en}}</ref> दोन्ही प्रकारांच्या स्पर्धांमध्ये सहा संघांनी भाग घेतला.<ref>{{Cite web |last=Lavalette |first=Tristan |title=Cricket To Be Late Inclusion In 2025 Southeast Asian Games |url=https://www.forbes.com/sites/tristanlavalette/2024/09/25/cricket-to-be-late-inclusion-in-2025-southeast-asian-games/ |access-date=५ डिसेंबर २०२५ |website=[[फोर्ब्स]] |language=en}}</ref> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- !{{crw|IDN}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1CJH1ZaH7D/ |title=[SEA GAMES THAILAND 2025] |work=पर्सातुआन क्रिकेट इंडोनेशिया |language=id |via=फेसबुक |access-date=६ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{crw|MAS}} !{{crw|MYA}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1ALY6BZ9TH/ |title=Team Myanmar Women’s have arrived at Bangkok, Thailand for the upcoming 33rd Sea Games, Thailand 2025 |work=म्यानमार क्रिकेट महासंघ |via=फेसबुक |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{crw|PHI}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/14QnFEMc6qX/ |title=The Philippine Cricket Association is pleased to present our Men’s and Women’s National Team Squads for the upcoming 2025 Southeast Asian Games in Bangkok, Thailand this December 9-20 2025 |work=फिलिपिन्स क्रिकेट असोसिएशन |via=फेसबुक |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{crw|SIN}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DR0w7YIkUIJ/?utm_source=ig_web_copy_link&igsh=MzRlODBiNWFlZA== |title=Singapore women's squad for SEA Games 2025 |work=सिंगापूर क्रिकेट असोसिएशन |via=इन्स्टाग्राम |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{crw|THA}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricketthailand.org/cricket-plays-its-part-at-33rd-sea-games/ |title=Cricket plays its part at 33rd SEA Games |work=क्रिकेट असोसिएशन ऑफ थायलंड |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * नी पुतू आयू नंदा सकारिनी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * फातिमा अल्बंजारी ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * नी अरियानी * मारिया कोराजोन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * नी लुह देवी * किसी कासे * सांग मायप्रियानी * रहमावती पंगेस्टुती * दारा परमिता * ली किआओ * नी कादेक फित्रिया रादा रानी * नी वायन सारियानी * एमिली सिर्स * नी मादे पुत्री सुवांदेवी * देसी वुलंदारी | * [[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * ऐनूर अमेलिना * [[नूर एरियाना नत्स्या]] * इरदिना बेह नबिल * [[नूर दानिया स्युहदा]] * [[ऐस्या एलिसा]] * [[मास एलिसा]] * [[आईन्ना हमीजाह हाशिम]] * नझातुल हिदायाह हुस्ना बिंती रझाली * [[एल्सा हंटर]] * [[माहिरा इज्जती इस्माईल]] * नूर इज्जातुल स्याफिका * [[वॅन ज्युलिया]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सुआबिका मणिवन्नन * [[धनुश्री मुहुनन]] * [[आयना नजवा]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मुस्फिराह नूर ऐना * अमालिन सोर्फिना | * थेइंट सोए ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * ह्तेत आंग * थेल थेल आंग * झिन क्याव * झोन लिन * खिन म्याट * मो एई फ्यू * पान एई फ्यू * थे थे पो ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मे सान * थिरी संदार श्वे * झार थून * लिन लिन तुन * श्वे यी विन * झार विन | * केटी डोनोव्हन ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * जॉन आंद्रेआनो * अँजेला बुसा * रेव्हेन कॅस्टिलो * जोना एगुइड * कॅरी कीन * काइट कीन * जोमे मासाया * जेसिका मेडियानेस्ता ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * ॲशली मिरांडा * रोमेला ओसाबेल * सिमरन सिराह * ॲलेक्स स्मिथ * अमेलिया वाल्डेझ * एलिझा वॉल * क्रिस्टीन वोंग | * शफिना महेश ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * चतुरानी अबेयरत्ने * लास्या बोम्मारेड्डी * हरेश धविना * [[दिव्या जी के]] * जेनिसा जैन * सारा मेरिकन * पुष्पा मुरली * जोसेलिन पूरनाकरन * जोहाना पूरनाकरन * कमल राजा * रोमा रावल * अनन्या सर्मा * जॅसिंटा सी पिंग * रोशनी सेठ | * [[नरुएमोल चैवाई]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[नत्ताया बूचाथम]] * नान्नाफत चैहान * [[नत्ताकन चांतम]] * सुनिदा चतुरोंगरत्ताना * [[ओन्निचा कांचोम्पू]] * [[रोझनॅन कानोह]] * [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[सुलीपोर्न लाओमी]] * [[फन्नीता माया]] * चयानिसा फेंगपेन * [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]] * ओनाउमा सेनानोक * [[अपिसरा सुवांचनरोती]] * [[चानिदा सुत्थिरुआंग]] |} ==टी२० स्पर्धा== {{Infobox cricket tournament | name = २०२५ आग्नेय आशियाई खेळ – महिला टी२० | fromdate = १५ | todate = १९ डिसेंबर २०२५ | image = | image_size = | administrator = आग्नेय आशियाई खेळ महासंघ | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|महिला टी२०आ]] | tournament format = गट [[साखळी सामने|साखळी]] आणि बाद फेरी | host = [[थायलंड]] | champions = {{crw|THA}} | count = २ | runner up = {{crw|MAS}} | third_place = {{crw|IDN}} | participants = ६ | matches = १० | most runs = {{crwicon|THA}} [[नत्ताकन चांतम]] (१९५) | most wickets = {{crwicon|MAS}} [[एल्सा हंटर]] (१०) | player of the series = | previous_year = २०२३ | previous_tournament = २०२३ आग्नेय आशियाई खेळांमधील क्रिकेट – महिला स्पर्धा | next_year = २०२७ | next_tournament = २०२७ आग्नेय आशियाई खेळांमधील क्रिकेट – महिला स्पर्धा }} ===गट फेरी=== ====गट अ==== =====गुणतालिका===== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |- ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{crw|THA}} || २ || २ || ० || ० || ४ || +१०.६११ || rowspan="2" | [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{crw|MYA}} || २ || १ || १ || ० || २ || −०.०९६ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{crw|SIN}} || २ || ० || २ || ० || ० || −७.४५० || स्पर्धेतून बाहेर |} '''स्रोत:''' [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]<ref name="SEA">{{cite web |title=SEA Games Women's T20 Cricket Competition 2025 - Points Table |url=https://www.espncricinfo.com/series/sea-games-women-s-t20-cricket-competition-2025-26-1513749/points-table-standings |access-date=१७ डिसेंबर २०२५ |website=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] }}</ref> =====सामने===== {{Single-innings cricket match | date = १५ डिसेंबर २०२५ | time = ०९:०० | team1 = {{crw-rt|MYA}} | team2 = {{crw|THA}} | score1 = ७५/९ (२० षटके) | runs1 = थे थे पो २२ (१९ चेंडू) | wickets1 = सुनिदा चतुरोंगरत्ताना ३/१२ (४ षटके) | score2 = ७६/१ (५.१ षटके) | runs2 = [[नत्ताकन चांतम]] ३६[[नाबाद|*]] (१४ चेंडू) | wickets2 = झार विन १/१२ (१ षटक) | result = थायलंड महिलांनी ९ गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513755.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = अन्वेश बोस (इंडोनेशिया) आणि हरदीप जडेजा (सिंगापूर) | toss = म्यानमारने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १६ डिसेंबर २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{crw-rt|THA}} | team2 = {{crw|SIN}} | score1 = २५९/४ (२० षटके) | runs1 = [[नत्ताकन चांतम]] १४८[[नाबाद|*]] (६९ चेंडू) | wickets1 = रोशनी सेठ २/३२ (४ षटके) | score2 = ३३ (१६.४ षटके) | runs2 = हरेश धविना ९ (३१ चेंडू) | wickets2 = [[फन्नीता माया]] ४/४ (४ षटके) | result = थायलंड महिलांनी २२६ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513758.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = डेनिश सेवकुमारन (मलेशिया) आणि आये मिन थान (म्यानमार) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. | notes = पुष्पा मुरलीने सिंगापूरकडून महिला टी२०आ क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.<br />[[नत्ताकन चांतम]] महिला टी२०आ क्रिकेटमध्ये शतक झळकावणारी थायलंडची पहिली खेळाडू ठरली.<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/sea-games-womens-t20-2025/79919-indonesia-and-thailand-women-register-massive-wins-beating-philippines-and-singapore.html |title=Indonesia and Thailand Women Register Massive Wins beating Philippines and Singapore |work=Female Cricket |access-date=२२ डिसेंबर २०२५}}</ref><br />सुनिदा चतुरोंगरत्तानाने महिला टी२०आ क्रिकेटमधील आपली पहिली हॅट्ट्रिक घेतली.{{संदर्भ हवा|date=डिसेंबर २०२५}} }} {{Single-innings cricket match | date = १७ डिसेंबर २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{crw-rt|MYA}} | team2 = {{crw|SIN}} | score1 = १२३/७ (२० षटके) | runs1 = लिन लिन तुन ३८ (४३ चेंडू) | wickets1 = [[दिव्या जी के]] ४/१४ (४ षटके) | score2 = ५१ (१५.५ षटके) | runs2 = [[दिव्या जी के]] १२ (२० चेंडू) | wickets2 = पान एई फ्यू ४/१३ (४ षटके) | result = म्यानमार महिलांनी ७२ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513760.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = अन्वेश बोस (इंडोनेशिया) आणि अश्वनी कुमार राणा (थायलंड) | toss = म्यानमारने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. }} ====गट ब==== =====गुणतालिका===== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |- ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{crw|MAS}} || २ || २ || ० || ० || ४ || +२.४४१ || rowspan="2" | [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{crw|IDN}} || २ || १ || १ || ० || २ || +३.०५० |- | ३ || style="text-align:left;" | {{crw|PHI}} || २ || ० || २ || ० || ० || −६.१९१ || स्पर्धेतून बाहेर |} '''स्रोत:''' [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]<ref name="SEA" /> =====सामने===== {{Single-innings cricket match | date = १५ डिसेंबर २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{crw-rt|MAS}} | team2 = {{crw|IDN}} | score1 = १२८/७ (२० षटके) | runs1 = [[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]] ५० (४८ चेंडू) | wickets1 = नी वायन सारियानी ३/२१ (४ षटके) | score2 = ११०/९ (२० षटके) | runs2 = मारिया कोराजोन ५१ (३६ चेंडू) | wickets2 = [[एल्सा हंटर]] ५/९ (४ षटके) | result = मलेशिया महिलांनी १८ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513756.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = समद अकबर (थायलंड) आणि आनंद नटराजन (सिंगापूर) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. | notes = [[एल्सा हंटर]]ने महिला टी२०आ क्रिकेटमधील आपली पहिली पाच बळींची कामगिरी नोंदवली.<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/sea-games-womens-t20-2025/79843-natthakan-chantham-and-elsa-hunter-lead-thailand-and-malaysia-to-wins-on-opening-day.html |title=Natthakan Chantham and Elsa Hunter Lead Thailand and Malaysia to Wins on Opening Day |work=Female Cricket |access-date=२२ डिसेंबर २०२५}}</ref> }} {{Single-innings cricket match | date = १६ डिसेंबर २०२५ | time = ०९:०० | team1 = {{crw-rt|IDN}} | team2 = {{crw|PHI}} | score1 = १९६/५ (२० षटके) | runs1 = एमिली सिर्स ५३[[नाबाद|*]] (२४ चेंडू) | wickets1 = रेव्हेन कॅस्टिलो ३/२६ (३ षटके) | score2 = ५६/८ (२० षटके) | runs2 = कॅरी कीन १८ (४० चेंडू) | wickets2 = नी वायन सारियानी ४/८ (४ षटके) | result = इंडोनेशिया महिलांनी १४० धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513757.html धावफलक] | venue = एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी मैदान, [[बँकॉक]] | umpires = पीरावत दुआंगटिप (थायलंड) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | toss = फिलिपिन्सने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. | notes = एलिझा वॉल आणि क्रिस्टीन वोंग यांनी फिलिपिन्सकडून महिला टी२०आ क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १७ डिसेंबर २०२५ | time = ०९:०० | team1 = {{crw-rt|PHI}} | team2 = {{crw|MAS}} | score1 = ६२/९ (२० षटके) | runs1 = ॲलेक्स स्मिथ १५ (१९ चेंडू) | wickets1 = [[माहिरा इज्जती इस्माईल]] ४/९ (४ षटके) | score2 = ६३/२ (८.२ षटके) | runs2 = [[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]] ३४[[नाबाद|*]] (२७ चेंडू) | wickets2 = जॉन आंद्रेआनो १/२१ (४ षटके) | result = मलेशिया महिलांनी ८ गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513759.html धावफलक] | venue = एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी मैदान, [[बँकॉक]] | umpires = पीरावत दुआंगटिप (थायलंड) आणि आनंद नटराजन (सिंगापूर) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} ===उपांत्य फेरी=== {{Single-innings cricket match | date = १८ डिसेंबर २०२५ | time = ०९:०० | team1 = {{crw-rt|THA}} | team2 = {{crw|IDN}} | score1 = १४४/८ (२० षटके) | runs1 = [[नरुएमोल चैवाई]] ५१ (४५ चेंडू) | wickets1 = नी अरियानी २/१८ (३ षटके) | score2 = ७० (१६.२ षटके) | runs2 = रहमावती पंगेस्टुती १७ (२२ चेंडू) | wickets2 = [[ओन्निचा कांचोम्पू]] ४/१३ (३.२ षटके) | result = थायलंड महिलांनी ७४ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513761.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = सेंथिल कुमार (सिंगापूर) आणि डेनिश सेवकुमारन (मलेशिया) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १८ डिसेंबर २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{crw-rt|MAS}} | team2 = {{crw|MYA}} | score1 = १५४/४ (२० षटके) | runs1 = [[मास एलिसा]] ६७ (५२ चेंडू) | wickets1 = थेइंट सोए १/१४ (२ षटके) | score2 = ६५ (१५.२ षटके) | runs2 = झार विन २२ (१७ चेंडू) | wickets2 = [[नूर एरियाना नत्स्या]] ४/११ (३.२ षटके) | result = मलेशिया महिलांनी ८९ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513762.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = समद अकबर (थायलंड) आणि अन्वेश बोस (इंडोनेशिया) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/sea-games-women-s-t20-cricket-competition-2025-26-1513749 ईएसपीएन क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:थायलंडमधील क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] qnxkkqvimu1np3aruihg89i0llpdhj8 2701170 2701169 2026-08-12T02:05:35Z Ganesh591 62733 /* टी२० स्पर्धा */ 2701170 wikitext text/x-wiki [[क्रिकेट|क्रिकेटची]] महिला स्पर्धा २०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमध्ये [[थायलंड]]मधील [[बँकॉक]] येथे ९ ते १९ डिसेंबर २०२५ दरम्यान दोन मैदानांवर खेळवण्यात आली. या खेळांमध्ये पुरुष आणि महिला क्रिकेटसाठी प्रत्येकी टी१० आणि [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|टी२०]] अशा दोन पदक स्पर्धांचा समावेश होता.<ref>{{Cite web |last=Lavalette |first=Tristan |title=Cricket Included In 2025 Southeast Asian Games |url=https://www.forbes.com/sites/tristanlavalette/2024/12/14/cricket-included-in-2025-southeast-asian-games/ |access-date=५ डिसेंबर २०२५ |website=[[फोर्ब्स]] |language=en}}</ref> दोन्ही प्रकारांच्या स्पर्धांमध्ये सहा संघांनी भाग घेतला.<ref>{{Cite web |last=Lavalette |first=Tristan |title=Cricket To Be Late Inclusion In 2025 Southeast Asian Games |url=https://www.forbes.com/sites/tristanlavalette/2024/09/25/cricket-to-be-late-inclusion-in-2025-southeast-asian-games/ |access-date=५ डिसेंबर २०२५ |website=[[फोर्ब्स]] |language=en}}</ref> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- !{{crw|IDN}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1CJH1ZaH7D/ |title=[SEA GAMES THAILAND 2025] |work=पर्सातुआन क्रिकेट इंडोनेशिया |language=id |via=फेसबुक |access-date=६ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{crw|MAS}} !{{crw|MYA}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1ALY6BZ9TH/ |title=Team Myanmar Women’s have arrived at Bangkok, Thailand for the upcoming 33rd Sea Games, Thailand 2025 |work=म्यानमार क्रिकेट महासंघ |via=फेसबुक |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{crw|PHI}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/14QnFEMc6qX/ |title=The Philippine Cricket Association is pleased to present our Men’s and Women’s National Team Squads for the upcoming 2025 Southeast Asian Games in Bangkok, Thailand this December 9-20 2025 |work=फिलिपिन्स क्रिकेट असोसिएशन |via=फेसबुक |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{crw|SIN}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DR0w7YIkUIJ/?utm_source=ig_web_copy_link&igsh=MzRlODBiNWFlZA== |title=Singapore women's squad for SEA Games 2025 |work=सिंगापूर क्रिकेट असोसिएशन |via=इन्स्टाग्राम |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{crw|THA}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricketthailand.org/cricket-plays-its-part-at-33rd-sea-games/ |title=Cricket plays its part at 33rd SEA Games |work=क्रिकेट असोसिएशन ऑफ थायलंड |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * नी पुतू आयू नंदा सकारिनी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * फातिमा अल्बंजारी ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * नी अरियानी * मारिया कोराजोन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * नी लुह देवी * किसी कासे * सांग मायप्रियानी * रहमावती पंगेस्टुती * दारा परमिता * ली किआओ * नी कादेक फित्रिया रादा रानी * नी वायन सारियानी * एमिली सिर्स * नी मादे पुत्री सुवांदेवी * देसी वुलंदारी | * [[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * ऐनूर अमेलिना * [[नूर एरियाना नत्स्या]] * इरदिना बेह नबिल * [[नूर दानिया स्युहदा]] * [[ऐस्या एलिसा]] * [[मास एलिसा]] * [[आईन्ना हमीजाह हाशिम]] * नझातुल हिदायाह हुस्ना बिंती रझाली * [[एल्सा हंटर]] * [[माहिरा इज्जती इस्माईल]] * नूर इज्जातुल स्याफिका * [[वॅन ज्युलिया]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सुआबिका मणिवन्नन * [[धनुश्री मुहुनन]] * [[आयना नजवा]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मुस्फिराह नूर ऐना * अमालिन सोर्फिना | * थेइंट सोए ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * ह्तेत आंग * थेल थेल आंग * झिन क्याव * झोन लिन * खिन म्याट * मो एई फ्यू * पान एई फ्यू * थे थे पो ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मे सान * थिरी संदार श्वे * झार थून * लिन लिन तुन * श्वे यी विन * झार विन | * केटी डोनोव्हन ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * जॉन आंद्रेआनो * अँजेला बुसा * रेव्हेन कॅस्टिलो * जोना एगुइड * कॅरी कीन * काइट कीन * जोमे मासाया * जेसिका मेडियानेस्ता ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * ॲशली मिरांडा * रोमेला ओसाबेल * सिमरन सिराह * ॲलेक्स स्मिथ * अमेलिया वाल्डेझ * एलिझा वॉल * क्रिस्टीन वोंग | * शफिना महेश ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * चतुरानी अबेयरत्ने * लास्या बोम्मारेड्डी * हरेश धविना * [[दिव्या जी के]] * जेनिसा जैन * सारा मेरिकन * पुष्पा मुरली * जोसेलिन पूरनाकरन * जोहाना पूरनाकरन * कमल राजा * रोमा रावल * अनन्या सर्मा * जॅसिंटा सी पिंग * रोशनी सेठ | * [[नरुएमोल चैवाई]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[नत्ताया बूचाथम]] * नान्नाफत चैहान * [[नत्ताकन चांतम]] * सुनिदा चतुरोंगरत्ताना * [[ओन्निचा कांचोम्पू]] * [[रोझनॅन कानोह]] * [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[सुलीपोर्न लाओमी]] * [[फन्नीता माया]] * चयानिसा फेंगपेन * [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]] * ओनाउमा सेनानोक * [[अपिसरा सुवांचनरोती]] * [[चानिदा सुत्थिरुआंग]] |} ==टी२० स्पर्धा== {{Infobox cricket tournament | name = २०२५ आग्नेय आशियाई खेळ – महिला टी२० | fromdate = १५ | todate = १९ डिसेंबर २०२५ | image = | image_size = | administrator = आग्नेय आशियाई खेळ महासंघ | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|महिला टी२०आ]] | tournament format = गट [[साखळी सामने|साखळी]] आणि बाद फेरी | host = [[थायलंड]] | champions = {{crw|THA}} | count = २ | runner up = {{crw|MAS}} | third_place = {{crw|IDN}} | participants = ६ | matches = १० | most runs = {{crwicon|THA}} [[नत्ताकन चांतम]] (१९५) | most wickets = {{crwicon|MAS}} [[एल्सा हंटर]] (१०) | player of the series = | previous_year = २०२३ | previous_tournament = २०२३ आग्नेय आशियाई खेळांमधील क्रिकेट – महिला स्पर्धा | next_year = २०२७ | next_tournament = २०२७ आग्नेय आशियाई खेळांमधील क्रिकेट – महिला स्पर्धा }} ===गट फेरी=== ====गट अ==== =====गुणतालिका===== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |- ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{crw|THA}} || २ || २ || ० || ० || ४ || +१०.६११ || rowspan="2" | [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{crw|MYA}} || २ || १ || १ || ० || २ || −०.०९६ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{crw|SIN}} || २ || ० || २ || ० || ० || −७.४५० || स्पर्धेतून बाहेर |} '''स्रोत:''' [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]<ref name="SEA">{{cite web |title=SEA Games Women's T20 Cricket Competition 2025 - Points Table |url=https://www.espncricinfo.com/series/sea-games-women-s-t20-cricket-competition-2025-26-1513749/points-table-standings |access-date=१७ डिसेंबर २०२५ |website=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] }}</ref> =====सामने===== {{Single-innings cricket match | date = १५ डिसेंबर २०२५ | time = ०९:०० | team1 = {{crw-rt|MYA}} | team2 = {{crw|THA}} | score1 = ७५/९ (२० षटके) | runs1 = थे थे पो २२ (१९ चेंडू) | wickets1 = सुनिदा चतुरोंगरत्ताना ३/१२ (४ षटके) | score2 = ७६/१ (५.१ षटके) | runs2 = [[नत्ताकन चांतम]] ३६[[नाबाद|*]] (१४ चेंडू) | wickets2 = झार विन १/१२ (१ षटक) | result = थायलंड महिलांनी ९ गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513755.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = अन्वेश बोस (इंडोनेशिया) आणि हरदीप जडेजा (सिंगापूर) | toss = म्यानमारने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १६ डिसेंबर २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{crw-rt|THA}} | team2 = {{crw|SIN}} | score1 = २५९/४ (२० षटके) | runs1 = [[नत्ताकन चांतम]] १४८[[नाबाद|*]] (६९ चेंडू) | wickets1 = रोशनी सेठ २/३२ (४ षटके) | score2 = ३३ (१६.४ षटके) | runs2 = हरेश धविना ९ (३१ चेंडू) | wickets2 = [[फन्नीता माया]] ४/४ (४ षटके) | result = थायलंड महिलांनी २२६ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513758.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = डेनिश सेवकुमारन (मलेशिया) आणि आये मिन थान (म्यानमार) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. | notes = पुष्पा मुरलीने सिंगापूरकडून महिला टी२०आ क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.<br />[[नत्ताकन चांतम]] महिला टी२०आ क्रिकेटमध्ये शतक झळकावणारी थायलंडची पहिली खेळाडू ठरली.<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/sea-games-womens-t20-2025/79919-indonesia-and-thailand-women-register-massive-wins-beating-philippines-and-singapore.html |title=Indonesia and Thailand Women Register Massive Wins beating Philippines and Singapore |work=Female Cricket |access-date=२२ डिसेंबर २०२५}}</ref><br />सुनिदा चतुरोंगरत्तानाने महिला टी२०आ क्रिकेटमधील आपली पहिली हॅट्ट्रिक घेतली.{{संदर्भ हवा|date=डिसेंबर २०२५}} }} {{Single-innings cricket match | date = १७ डिसेंबर २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{crw-rt|MYA}} | team2 = {{crw|SIN}} | score1 = १२३/७ (२० षटके) | runs1 = लिन लिन तुन ३८ (४३ चेंडू) | wickets1 = [[दिव्या जी के]] ४/१४ (४ षटके) | score2 = ५१ (१५.५ षटके) | runs2 = [[दिव्या जी के]] १२ (२० चेंडू) | wickets2 = पान एई फ्यू ४/१३ (४ षटके) | result = म्यानमार महिलांनी ७२ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513760.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = अन्वेश बोस (इंडोनेशिया) आणि अश्वनी कुमार राणा (थायलंड) | toss = म्यानमारने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. }} ====गट ब==== =====गुणतालिका===== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |- ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{crw|MAS}} || २ || २ || ० || ० || ४ || +२.४४१ || rowspan="2" | [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{crw|IDN}} || २ || १ || १ || ० || २ || +३.०५० |- | ३ || style="text-align:left;" | {{crw|PHI}} || २ || ० || २ || ० || ० || −६.१९१ || स्पर्धेतून बाहेर |} '''स्रोत:''' [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]<ref name="SEA" /> =====सामने===== {{Single-innings cricket match | date = १५ डिसेंबर २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{crw-rt|MAS}} | team2 = {{crw|IDN}} | score1 = १२८/७ (२० षटके) | runs1 = [[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]] ५० (४८ चेंडू) | wickets1 = नी वायन सारियानी ३/२१ (४ षटके) | score2 = ११०/९ (२० षटके) | runs2 = मारिया कोराजोन ५१ (३६ चेंडू) | wickets2 = [[एल्सा हंटर]] ५/९ (४ षटके) | result = मलेशिया महिलांनी १८ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513756.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = समद अकबर (थायलंड) आणि आनंद नटराजन (सिंगापूर) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. | notes = [[एल्सा हंटर]]ने महिला टी२०आ क्रिकेटमधील आपली पहिली पाच बळींची कामगिरी नोंदवली.<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/sea-games-womens-t20-2025/79843-natthakan-chantham-and-elsa-hunter-lead-thailand-and-malaysia-to-wins-on-opening-day.html |title=Natthakan Chantham and Elsa Hunter Lead Thailand and Malaysia to Wins on Opening Day |work=Female Cricket |access-date=२२ डिसेंबर २०२५}}</ref> }} {{Single-innings cricket match | date = १६ डिसेंबर २०२५ | time = ०९:०० | team1 = {{crw-rt|IDN}} | team2 = {{crw|PHI}} | score1 = १९६/५ (२० षटके) | runs1 = एमिली सिर्स ५३[[नाबाद|*]] (२४ चेंडू) | wickets1 = रेव्हेन कॅस्टिलो ३/२६ (३ षटके) | score2 = ५६/८ (२० षटके) | runs2 = कॅरी कीन १८ (४० चेंडू) | wickets2 = नी वायन सारियानी ४/८ (४ षटके) | result = इंडोनेशिया महिलांनी १४० धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513757.html धावफलक] | venue = एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी मैदान, [[बँकॉक]] | umpires = पीरावत दुआंगटिप (थायलंड) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | toss = फिलिपिन्सने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. | notes = एलिझा वॉल आणि क्रिस्टीन वोंग यांनी फिलिपिन्सकडून महिला टी२०आ क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १७ डिसेंबर २०२५ | time = ०९:०० | team1 = {{crw-rt|PHI}} | team2 = {{crw|MAS}} | score1 = ६२/९ (२० षटके) | runs1 = ॲलेक्स स्मिथ १५ (१९ चेंडू) | wickets1 = [[माहिरा इज्जती इस्माईल]] ४/९ (४ षटके) | score2 = ६३/२ (८.२ षटके) | runs2 = [[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]] ३४[[नाबाद|*]] (२७ चेंडू) | wickets2 = जॉन आंद्रेआनो १/२१ (४ षटके) | result = मलेशिया महिलांनी ८ गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513759.html धावफलक] | venue = एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी मैदान, [[बँकॉक]] | umpires = पीरावत दुआंगटिप (थायलंड) आणि आनंद नटराजन (सिंगापूर) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} ===उपांत्य फेरी=== {{Single-innings cricket match | date = १८ डिसेंबर २०२५ | time = ०९:०० | team1 = {{crw-rt|THA}} | team2 = {{crw|IDN}} | score1 = १४४/८ (२० षटके) | runs1 = [[नरुएमोल चैवाई]] ५१ (४५ चेंडू) | wickets1 = नी अरियानी २/१८ (३ षटके) | score2 = ७० (१६.२ षटके) | runs2 = रहमावती पंगेस्टुती १७ (२२ चेंडू) | wickets2 = [[ओन्निचा कांचोम्पू]] ४/१३ (३.२ षटके) | result = थायलंड महिलांनी ७४ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513761.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = सेंथिल कुमार (सिंगापूर) आणि डेनिश सेवकुमारन (मलेशिया) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १८ डिसेंबर २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{crw-rt|MAS}} | team2 = {{crw|MYA}} | score1 = १५४/४ (२० षटके) | runs1 = [[मास एलिसा]] ६७ (५२ चेंडू) | wickets1 = थेइंट सोए १/१४ (२ षटके) | score2 = ६५ (१५.२ षटके) | runs2 = झार विन २२ (१७ चेंडू) | wickets2 = [[नूर एरियाना नत्स्या]] ४/११ (३.२ षटके) | result = मलेशिया महिलांनी ८९ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513762.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = समद अकबर (थायलंड) आणि अन्वेश बोस (इंडोनेशिया) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. }} ===कांस्यपदक सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १९ डिसेंबर २०२५ | time = ०९:०० | team1 = {{crw-rt|MYA}} | team2 = {{crw|IDN}} | score1 = ६१ (१९.२ षटके) | runs1 = झार विन २० (२३ चेंडू) | wickets1 = सांग मायप्रियानी २/७ (४ षटके) | score2 = ६३/५ (१४.४ षटके) | runs2 = नी पुतू आयू नंदा सकारिनी २८[[नाबाद|*]] (३६ चेंडू) | wickets2 = झार विन २/१३ (३ षटके) | result = इंडोनेशिया महिलांनी ५ गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513763.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = लोगनाथन पूबलन (मलेशिया) आणि अश्वनी कुमार राणा (थायलंड) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/sea-games-women-s-t20-cricket-competition-2025-26-1513749 ईएसपीएन क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:थायलंडमधील क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] hn2zaoe3p3x45ckp206tomyke024ogh 2701171 2701170 2026-08-12T02:06:29Z Ganesh591 62733 /* टी२० स्पर्धा */ 2701171 wikitext text/x-wiki [[क्रिकेट|क्रिकेटची]] महिला स्पर्धा २०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमध्ये [[थायलंड]]मधील [[बँकॉक]] येथे ९ ते १९ डिसेंबर २०२५ दरम्यान दोन मैदानांवर खेळवण्यात आली. या खेळांमध्ये पुरुष आणि महिला क्रिकेटसाठी प्रत्येकी टी१० आणि [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|टी२०]] अशा दोन पदक स्पर्धांचा समावेश होता.<ref>{{Cite web |last=Lavalette |first=Tristan |title=Cricket Included In 2025 Southeast Asian Games |url=https://www.forbes.com/sites/tristanlavalette/2024/12/14/cricket-included-in-2025-southeast-asian-games/ |access-date=५ डिसेंबर २०२५ |website=[[फोर्ब्स]] |language=en}}</ref> दोन्ही प्रकारांच्या स्पर्धांमध्ये सहा संघांनी भाग घेतला.<ref>{{Cite web |last=Lavalette |first=Tristan |title=Cricket To Be Late Inclusion In 2025 Southeast Asian Games |url=https://www.forbes.com/sites/tristanlavalette/2024/09/25/cricket-to-be-late-inclusion-in-2025-southeast-asian-games/ |access-date=५ डिसेंबर २०२५ |website=[[फोर्ब्स]] |language=en}}</ref> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- !{{crw|IDN}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1CJH1ZaH7D/ |title=[SEA GAMES THAILAND 2025] |work=पर्सातुआन क्रिकेट इंडोनेशिया |language=id |via=फेसबुक |access-date=६ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{crw|MAS}} !{{crw|MYA}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1ALY6BZ9TH/ |title=Team Myanmar Women’s have arrived at Bangkok, Thailand for the upcoming 33rd Sea Games, Thailand 2025 |work=म्यानमार क्रिकेट महासंघ |via=फेसबुक |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{crw|PHI}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/14QnFEMc6qX/ |title=The Philippine Cricket Association is pleased to present our Men’s and Women’s National Team Squads for the upcoming 2025 Southeast Asian Games in Bangkok, Thailand this December 9-20 2025 |work=फिलिपिन्स क्रिकेट असोसिएशन |via=फेसबुक |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{crw|SIN}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DR0w7YIkUIJ/?utm_source=ig_web_copy_link&igsh=MzRlODBiNWFlZA== |title=Singapore women's squad for SEA Games 2025 |work=सिंगापूर क्रिकेट असोसिएशन |via=इन्स्टाग्राम |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> !{{crw|THA}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricketthailand.org/cricket-plays-its-part-at-33rd-sea-games/ |title=Cricket plays its part at 33rd SEA Games |work=क्रिकेट असोसिएशन ऑफ थायलंड |access-date=९ डिसेंबर २०२५}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * नी पुतू आयू नंदा सकारिनी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * फातिमा अल्बंजारी ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * नी अरियानी * मारिया कोराजोन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * नी लुह देवी * किसी कासे * सांग मायप्रियानी * रहमावती पंगेस्टुती * दारा परमिता * ली किआओ * नी कादेक फित्रिया रादा रानी * नी वायन सारियानी * एमिली सिर्स * नी मादे पुत्री सुवांदेवी * देसी वुलंदारी | * [[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * ऐनूर अमेलिना * [[नूर एरियाना नत्स्या]] * इरदिना बेह नबिल * [[नूर दानिया स्युहदा]] * [[ऐस्या एलिसा]] * [[मास एलिसा]] * [[आईन्ना हमीजाह हाशिम]] * नझातुल हिदायाह हुस्ना बिंती रझाली * [[एल्सा हंटर]] * [[माहिरा इज्जती इस्माईल]] * नूर इज्जातुल स्याफिका * [[वॅन ज्युलिया]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सुआबिका मणिवन्नन * [[धनुश्री मुहुनन]] * [[आयना नजवा]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मुस्फिराह नूर ऐना * अमालिन सोर्फिना | * थेइंट सोए ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * ह्तेत आंग * थेल थेल आंग * झिन क्याव * झोन लिन * खिन म्याट * मो एई फ्यू * पान एई फ्यू * थे थे पो ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मे सान * थिरी संदार श्वे * झार थून * लिन लिन तुन * श्वे यी विन * झार विन | * केटी डोनोव्हन ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * जॉन आंद्रेआनो * अँजेला बुसा * रेव्हेन कॅस्टिलो * जोना एगुइड * कॅरी कीन * काइट कीन * जोमे मासाया * जेसिका मेडियानेस्ता ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * ॲशली मिरांडा * रोमेला ओसाबेल * सिमरन सिराह * ॲलेक्स स्मिथ * अमेलिया वाल्डेझ * एलिझा वॉल * क्रिस्टीन वोंग | * शफिना महेश ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * चतुरानी अबेयरत्ने * लास्या बोम्मारेड्डी * हरेश धविना * [[दिव्या जी के]] * जेनिसा जैन * सारा मेरिकन * पुष्पा मुरली * जोसेलिन पूरनाकरन * जोहाना पूरनाकरन * कमल राजा * रोमा रावल * अनन्या सर्मा * जॅसिंटा सी पिंग * रोशनी सेठ | * [[नरुएमोल चैवाई]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[नत्ताया बूचाथम]] * नान्नाफत चैहान * [[नत्ताकन चांतम]] * सुनिदा चतुरोंगरत्ताना * [[ओन्निचा कांचोम्पू]] * [[रोझनॅन कानोह]] * [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[सुलीपोर्न लाओमी]] * [[फन्नीता माया]] * चयानिसा फेंगपेन * [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]] * ओनाउमा सेनानोक * [[अपिसरा सुवांचनरोती]] * [[चानिदा सुत्थिरुआंग]] |} ==टी२० स्पर्धा== {{Infobox cricket tournament | name = २०२५ आग्नेय आशियाई खेळ – महिला टी२० | fromdate = १५ | todate = १९ डिसेंबर २०२५ | image = | image_size = | administrator = आग्नेय आशियाई खेळ महासंघ | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|महिला टी२०आ]] | tournament format = गट [[साखळी सामने|साखळी]] आणि बाद फेरी | host = [[थायलंड]] | champions = {{crw|THA}} | count = २ | runner up = {{crw|MAS}} | third_place = {{crw|IDN}} | participants = ६ | matches = १० | most runs = {{crwicon|THA}} [[नत्ताकन चांतम]] (१९५) | most wickets = {{crwicon|MAS}} [[एल्सा हंटर]] (१०) | player of the series = | previous_year = २०२३ | previous_tournament = २०२३ आग्नेय आशियाई खेळांमधील क्रिकेट – महिला स्पर्धा | next_year = २०२७ | next_tournament = २०२७ आग्नेय आशियाई खेळांमधील क्रिकेट – महिला स्पर्धा }} ===गट फेरी=== ====गट अ==== =====गुणतालिका===== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |- ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{crw|THA}} || २ || २ || ० || ० || ४ || +१०.६११ || rowspan="2" | [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{crw|MYA}} || २ || १ || १ || ० || २ || −०.०९६ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{crw|SIN}} || २ || ० || २ || ० || ० || −७.४५० || स्पर्धेतून बाहेर |} '''स्रोत:''' [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]<ref name="SEA">{{cite web |title=SEA Games Women's T20 Cricket Competition 2025 - Points Table |url=https://www.espncricinfo.com/series/sea-games-women-s-t20-cricket-competition-2025-26-1513749/points-table-standings |access-date=१७ डिसेंबर २०२५ |website=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] }}</ref> =====सामने===== {{Single-innings cricket match | date = १५ डिसेंबर २०२५ | time = ०९:०० | team1 = {{crw-rt|MYA}} | team2 = {{crw|THA}} | score1 = ७५/९ (२० षटके) | runs1 = थे थे पो २२ (१९ चेंडू) | wickets1 = सुनिदा चतुरोंगरत्ताना ३/१२ (४ षटके) | score2 = ७६/१ (५.१ षटके) | runs2 = [[नत्ताकन चांतम]] ३६[[नाबाद|*]] (१४ चेंडू) | wickets2 = झार विन १/१२ (१ षटक) | result = थायलंड महिलांनी ९ गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513755.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = अन्वेश बोस (इंडोनेशिया) आणि हरदीप जडेजा (सिंगापूर) | toss = म्यानमारने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १६ डिसेंबर २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{crw-rt|THA}} | team2 = {{crw|SIN}} | score1 = २५९/४ (२० षटके) | runs1 = [[नत्ताकन चांतम]] १४८[[नाबाद|*]] (६९ चेंडू) | wickets1 = रोशनी सेठ २/३२ (४ षटके) | score2 = ३३ (१६.४ षटके) | runs2 = हरेश धविना ९ (३१ चेंडू) | wickets2 = [[फन्नीता माया]] ४/४ (४ षटके) | result = थायलंड महिलांनी २२६ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513758.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = डेनिश सेवकुमारन (मलेशिया) आणि आये मिन थान (म्यानमार) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. | notes = पुष्पा मुरलीने सिंगापूरकडून महिला टी२०आ क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.<br />[[नत्ताकन चांतम]] महिला टी२०आ क्रिकेटमध्ये शतक झळकावणारी थायलंडची पहिली खेळाडू ठरली.<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/sea-games-womens-t20-2025/79919-indonesia-and-thailand-women-register-massive-wins-beating-philippines-and-singapore.html |title=Indonesia and Thailand Women Register Massive Wins beating Philippines and Singapore |work=Female Cricket |access-date=२२ डिसेंबर २०२५}}</ref><br />सुनिदा चतुरोंगरत्तानाने महिला टी२०आ क्रिकेटमधील आपली पहिली हॅट्ट्रिक घेतली.{{संदर्भ हवा|date=डिसेंबर २०२५}} }} {{Single-innings cricket match | date = १७ डिसेंबर २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{crw-rt|MYA}} | team2 = {{crw|SIN}} | score1 = १२३/७ (२० षटके) | runs1 = लिन लिन तुन ३८ (४३ चेंडू) | wickets1 = [[दिव्या जी के]] ४/१४ (४ षटके) | score2 = ५१ (१५.५ षटके) | runs2 = [[दिव्या जी के]] १२ (२० चेंडू) | wickets2 = पान एई फ्यू ४/१३ (४ षटके) | result = म्यानमार महिलांनी ७२ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513760.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = अन्वेश बोस (इंडोनेशिया) आणि अश्वनी कुमार राणा (थायलंड) | toss = म्यानमारने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. }} ====गट ब==== =====गुणतालिका===== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |- ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{crw|MAS}} || २ || २ || ० || ० || ४ || +२.४४१ || rowspan="2" | [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{crw|IDN}} || २ || १ || १ || ० || २ || +३.०५० |- | ३ || style="text-align:left;" | {{crw|PHI}} || २ || ० || २ || ० || ० || −६.१९१ || स्पर्धेतून बाहेर |} '''स्रोत:''' [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]<ref name="SEA" /> =====सामने===== {{Single-innings cricket match | date = १५ डिसेंबर २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{crw-rt|MAS}} | team2 = {{crw|IDN}} | score1 = १२८/७ (२० षटके) | runs1 = [[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]] ५० (४८ चेंडू) | wickets1 = नी वायन सारियानी ३/२१ (४ षटके) | score2 = ११०/९ (२० षटके) | runs2 = मारिया कोराजोन ५१ (३६ चेंडू) | wickets2 = [[एल्सा हंटर]] ५/९ (४ षटके) | result = मलेशिया महिलांनी १८ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513756.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = समद अकबर (थायलंड) आणि आनंद नटराजन (सिंगापूर) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. | notes = [[एल्सा हंटर]]ने महिला टी२०आ क्रिकेटमधील आपली पहिली पाच बळींची कामगिरी नोंदवली.<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/sea-games-womens-t20-2025/79843-natthakan-chantham-and-elsa-hunter-lead-thailand-and-malaysia-to-wins-on-opening-day.html |title=Natthakan Chantham and Elsa Hunter Lead Thailand and Malaysia to Wins on Opening Day |work=Female Cricket |access-date=२२ डिसेंबर २०२५}}</ref> }} {{Single-innings cricket match | date = १६ डिसेंबर २०२५ | time = ०९:०० | team1 = {{crw-rt|IDN}} | team2 = {{crw|PHI}} | score1 = १९६/५ (२० षटके) | runs1 = एमिली सिर्स ५३[[नाबाद|*]] (२४ चेंडू) | wickets1 = रेव्हेन कॅस्टिलो ३/२६ (३ षटके) | score2 = ५६/८ (२० षटके) | runs2 = कॅरी कीन १८ (४० चेंडू) | wickets2 = नी वायन सारियानी ४/८ (४ षटके) | result = इंडोनेशिया महिलांनी १४० धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513757.html धावफलक] | venue = एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी मैदान, [[बँकॉक]] | umpires = पीरावत दुआंगटिप (थायलंड) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | toss = फिलिपिन्सने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. | notes = एलिझा वॉल आणि क्रिस्टीन वोंग यांनी फिलिपिन्सकडून महिला टी२०आ क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १७ डिसेंबर २०२५ | time = ०९:०० | team1 = {{crw-rt|PHI}} | team2 = {{crw|MAS}} | score1 = ६२/९ (२० षटके) | runs1 = ॲलेक्स स्मिथ १५ (१९ चेंडू) | wickets1 = [[माहिरा इज्जती इस्माईल]] ४/९ (४ षटके) | score2 = ६३/२ (८.२ षटके) | runs2 = [[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]] ३४[[नाबाद|*]] (२७ चेंडू) | wickets2 = जॉन आंद्रेआनो १/२१ (४ षटके) | result = मलेशिया महिलांनी ८ गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513759.html धावफलक] | venue = एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी मैदान, [[बँकॉक]] | umpires = पीरावत दुआंगटिप (थायलंड) आणि आनंद नटराजन (सिंगापूर) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} ===उपांत्य फेरी=== {{Single-innings cricket match | date = १८ डिसेंबर २०२५ | time = ०९:०० | team1 = {{crw-rt|THA}} | team2 = {{crw|IDN}} | score1 = १४४/८ (२० षटके) | runs1 = [[नरुएमोल चैवाई]] ५१ (४५ चेंडू) | wickets1 = नी अरियानी २/१८ (३ षटके) | score2 = ७० (१६.२ षटके) | runs2 = रहमावती पंगेस्टुती १७ (२२ चेंडू) | wickets2 = [[ओन्निचा कांचोम्पू]] ४/१३ (३.२ षटके) | result = थायलंड महिलांनी ७४ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513761.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = सेंथिल कुमार (सिंगापूर) आणि डेनिश सेवकुमारन (मलेशिया) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १८ डिसेंबर २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{crw-rt|MAS}} | team2 = {{crw|MYA}} | score1 = १५४/४ (२० षटके) | runs1 = [[मास एलिसा]] ६७ (५२ चेंडू) | wickets1 = थेइंट सोए १/१४ (२ षटके) | score2 = ६५ (१५.२ षटके) | runs2 = झार विन २२ (१७ चेंडू) | wickets2 = [[नूर एरियाना नत्स्या]] ४/११ (३.२ षटके) | result = मलेशिया महिलांनी ८९ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513762.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = समद अकबर (थायलंड) आणि अन्वेश बोस (इंडोनेशिया) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. }} ===कांस्यपदक सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १९ डिसेंबर २०२५ | time = ०९:०० | team1 = {{crw-rt|MYA}} | team2 = {{crw|IDN}} | score1 = ६१ (१९.२ षटके) | runs1 = झार विन २० (२३ चेंडू) | wickets1 = सांग मायप्रियानी २/७ (४ षटके) | score2 = ६३/५ (१४.४ षटके) | runs2 = नी पुतू आयू नंदा सकारिनी २८[[नाबाद|*]] (३६ चेंडू) | wickets2 = झार विन २/१३ (३ षटके) | result = इंडोनेशिया महिलांनी ५ गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513763.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = लोगनाथन पूबलन (मलेशिया) आणि अश्वनी कुमार राणा (थायलंड) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} ===सुवर्णपदक सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १९ डिसेंबर २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{crw-rt|MAS}} | team2 = {{crw|THA}} | score1 = ५८/८ (२० षटके) | runs1 = [[आईन्ना हमीजाह हाशिम]] १३ (८ चेंडू) | wickets1 = [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]] ३/७ (४ षटके) | score2 = ५९/३ (९.५ षटके) | runs2 = [[रोझनॅन कानोह]] २१[[नाबाद|*]] (१५ चेंडू) | wickets2 = [[एल्सा हंटर]] २/१६ (४ षटके) | result = थायलंड महिलांनी ७ गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513764.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = हरदीप जडेजा (सिंगापूर) आणि आनंद नटराजन (सिंगापूर) | toss = थायलंडने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/sea-games-women-s-t20-cricket-competition-2025-26-1513749 ईएसपीएन क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:थायलंडमधील क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] 5m8z04mkr924ofbtpz5b0cwm0hratf7 0 382659 2701177 2026-08-12T02:27:24Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = कंबोडिया क्रिकेट संघाचा<br/>इंडोनेशिया दौरा, २०२५-२६ | team1_image = Flag of Indonesia.svg | team1_name = इंडोनेशिया | team2_image = Flag of Cambodia.svg | team2_name = कंबोडिया | from_date = २३ | to_date = २९ डिसेंबर २०२५ | no_of_twenty20... 2701177 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = कंबोडिया क्रिकेट संघाचा<br/>इंडोनेशिया दौरा, २०२५-२६ | team1_image = Flag of Indonesia.svg | team1_name = इंडोनेशिया | team2_image = Flag of Cambodia.svg | team2_name = कंबोडिया | from_date = २३ | to_date = २९ डिसेंबर २०२५ | no_of_twenty20s = ९ | team1_twenty20s_won = ८ | team2_twenty20s_won = ० | team1_twenty20s_most_runs = धर्म केसुमा (१९३) | team2_twenty20s_most_runs = शाह अबरार हुसेन (२७९) | team1_twenty20s_most_wickets = एप्रिलियांडी राहायु (१२) | team2_twenty20s_most_wickets = एटिएन ब्यूक्स (७) }} '''कंबोडिया क्रिकेट संघाचा इंडोनेशिया दौरा, २०२५-२६''' हा डिसेंबर २०२५ मध्ये [[कंबोडिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|कंबोडिया क्रिकेट संघाने]] [[इंडोनेशिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|इंडोनेशियाचा]] केलेला दौरा होता. या दौऱ्यात नऊ [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळविण्यात आले.<ref name="espn">{{संकेतस्थळ स्रोत | url = https://www.espn.in/cricket/series/_/id/24078/24078 | title = Cambodia tour of Indonesia 2025/26 | website = ईएसपीएन क्रिकइन्फो | access-date = १२ ऑगस्ट २०२६ | language = en }}</ref> ही मालिका २३ ते २९ डिसेंबर २०२५ दरम्यान [[बाली]]मधील [[जिंबरण]] येथील उदयाना क्रिकेट मैदानावर खेळविण्यात आली.<ref name="schedule">{{संकेतस्थळ स्रोत | url = https://www.cricbuzz.com/cricket-series/11377/cambodia-tour-of-indonesia-2025/matches | title = Cambodia tour of Indonesia, 2025 – Matches | website = क्रिकबझ | access-date = १२ ऑगस्ट २०२६ | language = en }}</ref> इंडोनेशियाने नऊपैकी आठ सामने जिंकून मालिका ८–० ने जिंकली. पाचवा सामना पावसामुळे निकालाविना राहिला.<ref name="schedule" /> मालिकेतील नवव्या आणि शेवटच्या सामन्यात इंडोनेशियाने कंबोडियाचा ६ गडी राखून पराभव केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | url = https://www.icc-cricket.com/matches/268745/ca/ | title = Indonesia v Cambodia – 9th T20I | website = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] | date = २९ डिसेंबर २०२५ | access-date = १२ ऑगस्ट २०२६ | language = en }}</ref> कंबोडियाच्या शाह अबरार हुसेनने मालिकेत सर्वाधिक २७९ धावा केल्या, तर इंडोनेशियाच्या धर्म केसुमाने १९३ धावा केल्या. गोलंदाजीत इंडोनेशियाच्या एप्रिलियांडी राहायुने सर्वाधिक १२ बळी घेतले, तर कंबोडियाच्या एटिएन ब्यूक्सने ७ बळी घेतले.<ref name="espn" /> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espn.in/cricket/series/_/id/24078/24078 ईएसपीएन क्रिकइन्फोवरील मालिकेचे पान] * [https://www.icc-cricket.com/matches/268745/ca/ आयसीसीवरील नवव्या टी२०आ सामन्याचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] l03n95h2zl2jgafqlhcwebdna0w5jvz 2701178 2701177 2026-08-12T02:28:33Z Ganesh591 62733 2701178 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = कंबोडिया क्रिकेट संघाचा<br/>इंडोनेशिया दौरा, २०२५-२६ | team1_image = Flag of Indonesia.svg | team1_name = इंडोनेशिया | team2_image = Flag of Cambodia.svg | team2_name = कंबोडिया | from_date = २३ | to_date = २९ डिसेंबर २०२५ | no_of_twenty20s = 9 | team1_twenty20s_won = 8 | team2_twenty20s_won = 0 | team1_twenty20s_most_runs = धर्म केसुमा (१९३) | team2_twenty20s_most_runs = शाह अबरार हुसेन (२७९) | team1_twenty20s_most_wickets = एप्रिलियांडी राहायु (१२) | team2_twenty20s_most_wickets = एटिएन ब्यूक्स (७) }} '''कंबोडिया क्रिकेट संघाचा इंडोनेशिया दौरा, २०२५-२६''' हा डिसेंबर २०२५ मध्ये [[कंबोडिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|कंबोडिया क्रिकेट संघाने]] [[इंडोनेशिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|इंडोनेशियाचा]] केलेला दौरा होता. या दौऱ्यात नऊ [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळविण्यात आले.<ref name="espn">{{संकेतस्थळ स्रोत | url = https://www.espn.in/cricket/series/_/id/24078/24078 | title = Cambodia tour of Indonesia 2025/26 | website = ईएसपीएन क्रिकइन्फो | access-date = १२ ऑगस्ट २०२६ | language = en }}</ref> ही मालिका २३ ते २९ डिसेंबर २०२५ दरम्यान [[बाली]]मधील [[जिंबरण]] येथील उदयाना क्रिकेट मैदानावर खेळविण्यात आली.<ref name="schedule">{{संकेतस्थळ स्रोत | url = https://www.cricbuzz.com/cricket-series/11377/cambodia-tour-of-indonesia-2025/matches | title = Cambodia tour of Indonesia, 2025 – Matches | website = क्रिकबझ | access-date = १२ ऑगस्ट २०२६ | language = en }}</ref> इंडोनेशियाने नऊपैकी आठ सामने जिंकून मालिका ८–० ने जिंकली. पाचवा सामना पावसामुळे निकालाविना राहिला.<ref name="schedule" /> मालिकेतील नवव्या आणि शेवटच्या सामन्यात इंडोनेशियाने कंबोडियाचा ६ गडी राखून पराभव केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | url = https://www.icc-cricket.com/matches/268745/ca/ | title = Indonesia v Cambodia – 9th T20I | website = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] | date = २९ डिसेंबर २०२५ | access-date = १२ ऑगस्ट २०२६ | language = en }}</ref> कंबोडियाच्या शाह अबरार हुसेनने मालिकेत सर्वाधिक २७९ धावा केल्या, तर इंडोनेशियाच्या धर्म केसुमाने १९३ धावा केल्या. गोलंदाजीत इंडोनेशियाच्या एप्रिलियांडी राहायुने सर्वाधिक १२ बळी घेतले, तर कंबोडियाच्या एटिएन ब्यूक्सने ७ बळी घेतले.<ref name="espn" /> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espn.in/cricket/series/_/id/24078/24078 ईएसपीएन क्रिकइन्फोवरील मालिकेचे पान] * [https://www.icc-cricket.com/matches/268745/ca/ आयसीसीवरील नवव्या टी२०आ सामन्याचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] i3hm5whamlw49bx6iawxa2tsjpz63qn 0 382660 2701198 2026-08-12T05:08:15Z Abhijitsathe 4193 नवीन पान: {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = किरण माहेश्वरी | चित्र = | चित्र आकारमान= 250 px | क्रम = | पद = [[राजस्थान विधानसभा]] सदस्य | मतदारसंघ = [[राजसामंद विधानसभा मतदारसंघ|राजसामंद]] | कार्यकाळ_आरंभ = २०१३... 2701198 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = किरण माहेश्वरी | चित्र = | चित्र आकारमान= 250 px | क्रम = | पद = [[राजस्थान विधानसभा]] सदस्य | मतदारसंघ = [[राजसामंद विधानसभा मतदारसंघ|राजसामंद]] | कार्यकाळ_आरंभ = २०१३ | कार्यकाळ_समाप्ती = २०२० | मागील = | पुढील = | पद1 = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ1 = [[उदयपूर लोकसभा मतदारसंघ|उदयपूर ]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = २००४ | कार्यकाळ_समाप्ती1 = २००९ | मागील1 = [[गिरीजा व्यास]] | पुढील1 = [[रघुवीर मीणा]] | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक|1961|10|29}} | जन्मस्थान = [[उदयपूर]] | मृत्युदिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|2020|11|30|1961|10|29}} | मृत्युस्थान = [[गुरुग्राम]] | राष्ट्रीयत्व = | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | इतरपक्ष = | धर्म = }} '''किरण माहेश्वरी''' ह्या भारतीय राजकारणी,[[राजस्थान विधानसभा]] सदस्य व [[लोकसभा]] सदस्य होत्या. त्या [[२००४ लोकसभा निवडणुका]]ंमध्ये [[राजस्थान]]मधील [[उदयपूर लोकसभा मतदारसंघ|उदयपूर मतदारसंघातून]] [[भारतीय जनता पक्ष]]ातर्फे लोकसभेवर निवडून गेल्या होत्या. त्यानंतर त्या २०१३ ते २०२० दरम्यान आमदारपदावर होत्या. नोव्हेंबर २०२० मध्ये [[कोव्हिड-१९]] साथीमध्ये त्यांचा मृत्यू झाला. [[वर्ग:१४ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:उदयपूरचे खासदार]] 1kw9emw1b3z4jna97uxv8mso5bbttdi 0 382661 2701200 2026-08-12T05:22:09Z Nitin.kunjir 4684 नवीन पान: {{Infobox cricket tour | series_name = न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६ | team1_image = West_Indies_Cricket_Board_Flag_(New).png | team1_name = वेस्ट इंडीज | team2_image = Flag of New Zealand.svg | team2_name = न्यू झीलंड | from_date = ११ | to_date = २१ जुलै २०२६ | team1_captain = [[शई होप]] | team2_ca... 2701200 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६ | team1_image = West_Indies_Cricket_Board_Flag_(New).png | team1_name = वेस्ट इंडीज | team2_image = Flag of New Zealand.svg | team2_name = न्यू झीलंड | from_date = ११ | to_date = २१ जुलै २०२६ | team1_captain = [[शई होप]] | team2_captain = [[मिचेल सँटनर]] | no_of_ODIs = 5 | team1_ODIs_won = 2 | team2_ODIs_won = 3 | team1_ODIs_most_runs = [[केसी कार्टी]] (१९४) | team2_ODIs_most_runs = [[विल यंग]] (१७६) | team1_ODIs_most_wickets = [[गुडाकेश मोती]] (९) | team2_ODIs_most_wickets = [[जेडन लेनॉक्स]] (१४) | player_of_ODI_series = [[जेडन लेनॉक्स]] (न्यू) }} [[न्यूझीलंड क्रिकेट संघ]]ाने जुलै २०२६ मध्ये [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज]]विरुद्ध पाच सामन्यांची [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] मालिका खेळण्यासाठी [[वेस्ट इंडीज]]चा दौरा केला. <ref>{{cite web|date=२७ मे २०२६|url=https://www.windiescricket.com/news/wi-outside-cwi-officially-announces-2026-international-home-season-for-west-indies-men/|trans-title=“WI OUTSIDE!”: वेस्ट इंडिजच्या पुरुष संघासाठी २०२६ च्या आंतरराष्ट्रीय स्वदेशातील मालिकांची क्रिकेट वेस्ट इंडीजकडून अधिकृत घोषणा. |title=“WI OUTSIDE!”: CWI officially announces 2026 International Home Season for West Indies Men.|access-date=१२ ऑगस्ट २०२६|work=[[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]]}}</ref><ref>{{cite web|date=२७ मे २०२६|url=https://newsroom.gy/2026/05/27/guyana-barbados-state-level-intervention-sees-redistribution-of-west-indies-new-zealand-odis/|trans-title= गयाना आणि बार्बाडोस सरकारांच्या हस्तक्षेपामुळे वेस्ट इंडीज आणि न्यूझीलंड यांच्यातील एकदिवसीय सामन्यांचे फेरवाटप.|title=Guyana, Barbados state-level intervention sees redistribution of West Indies/ New Zealand ODIs|access-date=१२ ऑगस्ट २०२६|work=न्यूज रूम गयाना}}</ref> मे २०२६ मध्ये, [[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]]ने २०२६ च्या मायदेशातील आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा भाग म्हणून या दौऱ्याचे वेळापत्रक निश्चित केले.<ref>{{cite web|date=२८ मे २०२६|url=https://www.espncricinfo.com/story/west-indies-to-host-sri-lanka-new-zealand-and-pakistan-in-2026-home-season-1538577?|trans-title=वेस्ट इंडिज २०२६ च्या मायदेशातील हंगामात श्रीलंका, न्यूझीलंड आणि पाकिस्तानचे यजमानपद भूषवणार. |title=West Indies to host Sri Lanka, New Zealand and Pakistan in 2026 home season|access-date=१२ ऑगस्ट २०२६|work=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/new-zealand-tour-of-west-indies-2026-1538619 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{वेस्ट इंडीजचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे वेस्ट इंडीज दौरे|२०२६]] [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|वेस्ट इंडीज]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघाचे वेस्ट इंडीज दौरे]] kn33ckswo22d65gh57xc6fha5mjubdu 2701201 2701200 2026-08-12T05:22:11Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — शहराचे अचूक नाव ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#शहराचे अचूक नाव|अधिक माहिती]]) 2701201 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६ | team1_image = West_Indies_Cricket_Board_Flag_(New).png | team1_name = वेस्ट इंडीज | team2_image = Flag of New Zealand.svg | team2_name = न्यू झीलंड | from_date = ११ | to_date = २१ जुलै २०२६ | team1_captain = [[शई होप]] | team2_captain = [[मिचेल सँटनर]] | no_of_ODIs = 5 | team1_ODIs_won = 2 | team2_ODIs_won = 3 | team1_ODIs_most_runs = [[केसी कार्टी]] (१९४) | team2_ODIs_most_runs = [[विल यंग]] (१७६) | team1_ODIs_most_wickets = [[गुडाकेश मोती]] (९) | team2_ODIs_most_wickets = [[जेडन लेनॉक्स]] (१४) | player_of_ODI_series = [[जेडन लेनॉक्स]] (न्यू) }} [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघ]]ाने जुलै २०२६ मध्ये [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज]]विरुद्ध पाच सामन्यांची [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] मालिका खेळण्यासाठी [[वेस्ट इंडीज]]चा दौरा केला. <ref>{{cite web|date=२७ मे २०२६|url=https://www.windiescricket.com/news/wi-outside-cwi-officially-announces-2026-international-home-season-for-west-indies-men/|trans-title=“WI OUTSIDE!”: वेस्ट इंडिजच्या पुरुष संघासाठी २०२६ च्या आंतरराष्ट्रीय स्वदेशातील मालिकांची क्रिकेट वेस्ट इंडीजकडून अधिकृत घोषणा. |title=“WI OUTSIDE!”: CWI officially announces 2026 International Home Season for West Indies Men.|access-date=१२ ऑगस्ट २०२६|work=[[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]]}}</ref><ref>{{cite web|date=२७ मे २०२६|url=https://newsroom.gy/2026/05/27/guyana-barbados-state-level-intervention-sees-redistribution-of-west-indies-new-zealand-odis/|trans-title= गयाना आणि बार्बाडोस सरकारांच्या हस्तक्षेपामुळे वेस्ट इंडीज आणि न्यूझीलंड यांच्यातील एकदिवसीय सामन्यांचे फेरवाटप.|title=Guyana, Barbados state-level intervention sees redistribution of West Indies/ New Zealand ODIs|access-date=१२ ऑगस्ट २०२६|work=न्यूज रूम गयाना}}</ref> मे २०२६ मध्ये, [[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]]ने २०२६ च्या मायदेशातील आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा भाग म्हणून या दौऱ्याचे वेळापत्रक निश्चित केले.<ref>{{cite web|date=२८ मे २०२६|url=https://www.espncricinfo.com/story/west-indies-to-host-sri-lanka-new-zealand-and-pakistan-in-2026-home-season-1538577?|trans-title=वेस्ट इंडिज २०२६ च्या मायदेशातील हंगामात श्रीलंका, न्यूझीलंड आणि पाकिस्तानचे यजमानपद भूषवणार. |title=West Indies to host Sri Lanka, New Zealand and Pakistan in 2026 home season|access-date=१२ ऑगस्ट २०२६|work=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/new-zealand-tour-of-west-indies-2026-1538619 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{वेस्ट इंडीजचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे वेस्ट इंडीज दौरे|२०२६]] [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|वेस्ट इंडीज]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघाचे वेस्ट इंडीज दौरे]] kfet364zkh80jr6yoeqfrxpmfar7i9z 2701204 2701201 2026-08-12T05:23:22Z Nitin.kunjir 4684 removed [[Category:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघाचे वेस्ट इंडीज दौरे]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2701204 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६ | team1_image = West_Indies_Cricket_Board_Flag_(New).png | team1_name = वेस्ट इंडीज | team2_image = Flag of New Zealand.svg | team2_name = न्यू झीलंड | from_date = ११ | to_date = २१ जुलै २०२६ | team1_captain = [[शई होप]] | team2_captain = [[मिचेल सँटनर]] | no_of_ODIs = 5 | team1_ODIs_won = 2 | team2_ODIs_won = 3 | team1_ODIs_most_runs = [[केसी कार्टी]] (१९४) | team2_ODIs_most_runs = [[विल यंग]] (१७६) | team1_ODIs_most_wickets = [[गुडाकेश मोती]] (९) | team2_ODIs_most_wickets = [[जेडन लेनॉक्स]] (१४) | player_of_ODI_series = [[जेडन लेनॉक्स]] (न्यू) }} [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघ]]ाने जुलै २०२६ मध्ये [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज]]विरुद्ध पाच सामन्यांची [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] मालिका खेळण्यासाठी [[वेस्ट इंडीज]]चा दौरा केला. <ref>{{cite web|date=२७ मे २०२६|url=https://www.windiescricket.com/news/wi-outside-cwi-officially-announces-2026-international-home-season-for-west-indies-men/|trans-title=“WI OUTSIDE!”: वेस्ट इंडिजच्या पुरुष संघासाठी २०२६ च्या आंतरराष्ट्रीय स्वदेशातील मालिकांची क्रिकेट वेस्ट इंडीजकडून अधिकृत घोषणा. |title=“WI OUTSIDE!”: CWI officially announces 2026 International Home Season for West Indies Men.|access-date=१२ ऑगस्ट २०२६|work=[[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]]}}</ref><ref>{{cite web|date=२७ मे २०२६|url=https://newsroom.gy/2026/05/27/guyana-barbados-state-level-intervention-sees-redistribution-of-west-indies-new-zealand-odis/|trans-title= गयाना आणि बार्बाडोस सरकारांच्या हस्तक्षेपामुळे वेस्ट इंडीज आणि न्यूझीलंड यांच्यातील एकदिवसीय सामन्यांचे फेरवाटप.|title=Guyana, Barbados state-level intervention sees redistribution of West Indies/ New Zealand ODIs|access-date=१२ ऑगस्ट २०२६|work=न्यूज रूम गयाना}}</ref> मे २०२६ मध्ये, [[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]]ने २०२६ च्या मायदेशातील आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा भाग म्हणून या दौऱ्याचे वेळापत्रक निश्चित केले.<ref>{{cite web|date=२८ मे २०२६|url=https://www.espncricinfo.com/story/west-indies-to-host-sri-lanka-new-zealand-and-pakistan-in-2026-home-season-1538577?|trans-title=वेस्ट इंडिज २०२६ च्या मायदेशातील हंगामात श्रीलंका, न्यूझीलंड आणि पाकिस्तानचे यजमानपद भूषवणार. |title=West Indies to host Sri Lanka, New Zealand and Pakistan in 2026 home season|access-date=१२ ऑगस्ट २०२६|work=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/new-zealand-tour-of-west-indies-2026-1538619 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{वेस्ट इंडीजचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे वेस्ट इंडीज दौरे|२०२६]] [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|वेस्ट इंडीज]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे वेस्ट इंडीज दौरे]] t8qjnu188xtb58thh9t67dnm58vaob6 2701296 2701204 2026-08-12T10:13:56Z Nitin.kunjir 4684 /* संदर्भयादी */ 2701296 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६ | team1_image = West_Indies_Cricket_Board_Flag_(New).png | team1_name = वेस्ट इंडीज | team2_image = Flag of New Zealand.svg | team2_name = न्यू झीलंड | from_date = ११ | to_date = २१ जुलै २०२६ | team1_captain = [[शई होप]] | team2_captain = [[मिचेल सँटनर]] | no_of_ODIs = 5 | team1_ODIs_won = 2 | team2_ODIs_won = 3 | team1_ODIs_most_runs = [[केसी कार्टी]] (१९४) | team2_ODIs_most_runs = [[विल यंग]] (१७६) | team1_ODIs_most_wickets = [[गुडाकेश मोती]] (९) | team2_ODIs_most_wickets = [[जेडन लेनॉक्स]] (१४) | player_of_ODI_series = [[जेडन लेनॉक्स]] (न्यू) }} [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघ]]ाने जुलै २०२६ मध्ये [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज]]विरुद्ध पाच सामन्यांची [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] मालिका खेळण्यासाठी [[वेस्ट इंडीज]]चा दौरा केला. <ref>{{cite web|date=२७ मे २०२६|url=https://www.windiescricket.com/news/wi-outside-cwi-officially-announces-2026-international-home-season-for-west-indies-men/|trans-title=“WI OUTSIDE!”: वेस्ट इंडिजच्या पुरुष संघासाठी २०२६ च्या आंतरराष्ट्रीय स्वदेशातील मालिकांची क्रिकेट वेस्ट इंडीजकडून अधिकृत घोषणा. |title=“WI OUTSIDE!”: CWI officially announces 2026 International Home Season for West Indies Men.|access-date=१२ ऑगस्ट २०२६|work=[[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]]}}</ref><ref>{{cite web|date=२७ मे २०२६|url=https://newsroom.gy/2026/05/27/guyana-barbados-state-level-intervention-sees-redistribution-of-west-indies-new-zealand-odis/|trans-title= गयाना आणि बार्बाडोस सरकारांच्या हस्तक्षेपामुळे वेस्ट इंडीज आणि न्यूझीलंड यांच्यातील एकदिवसीय सामन्यांचे फेरवाटप.|title=Guyana, Barbados state-level intervention sees redistribution of West Indies/ New Zealand ODIs|access-date=१२ ऑगस्ट २०२६|work=न्यूज रूम गयाना}}</ref> मे २०२६ मध्ये, [[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]]ने २०२६ च्या मायदेशातील आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा भाग म्हणून या दौऱ्याचे वेळापत्रक निश्चित केले.<ref>{{cite web|date=२८ मे २०२६|url=https://www.espncricinfo.com/story/west-indies-to-host-sri-lanka-new-zealand-and-pakistan-in-2026-home-season-1538577?|trans-title=वेस्ट इंडिज २०२६ च्या मायदेशातील हंगामात श्रीलंका, न्यूझीलंड आणि पाकिस्तानचे यजमानपद भूषवणार. |title=West Indies to host Sri Lanka, New Zealand and Pakistan in 2026 home season|access-date=१२ ऑगस्ट २०२६|work=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left;margin:auto" |- !{{crw|WIN}}<ref>{{cite web |trans-title= क्रिकेट वेस्ट इंडीजकडून न्यूझीलंडविरुद्धच्या पहिल्या तीन सामन्यांसाठी एकदिवसीय संघ जाहीर. |title=Cricket West Indies Announces ODI Squad for the First Three Matches against New Zealand |url=https://www.windiescricket.com/news/cricket-west-indies-announces-odi-squad-for-the-first-three-matches-against-new-zealand/ |website=[[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]] |access-date=१२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> !{{crw|NZ}}<ref>{{cite web |trans-title= वेस्ट इंडीजविरुद्धच्या एकदिवसीय मालिकेसाठी फिशरला बोलावले, डफीचे पुनरागमन. |title=Fisher called up & Duffy returns for West Indies ODIs |url=https://www.nzc.nz/news-items/fisher-called-up-duffy-returns-for-west-indies-odis/ |website=[[न्यू झीलंड क्रिकेट]] |access-date=१२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |- | valign="top" | * [[शई होप]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[अकीम ऑगस्टे]] * [[अमीर जांगू]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[अल्झारी जोसेफ]] * [[कीमो पॉल]] * [[केसी कार्टी]] * [[गुडाकेश मोती]] * [[जस्टिन ग्रीव्ह्स]] * [[जेडन सील्स]] * [[जॉन कॅम्पबेल]] * [[मॅथ्यू फोर्ड]] * [[रॉस्टन चेझ]] * [[व्हिटेल लॉज]] * [[शमार जोसेफ]] * [[शेरफेन रुदरफोर्ड]] | valign="top" | * [[मिचेल सँटनर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[क्रिस क्लार्क]] * [[जेकब डफी]] * [[जेडन लेनॉक्स]] * [[टॉम लॅथम]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[डीन फॉक्सक्रॉफ्ट]] * [[डॅरिल मिचेल]] * [[निक केली]] * [[नेथन स्मिथ]] * [[बेन लिस्टर]] * <s>[[बेन सियर्स]]</s> * [[मायकेल ब्रेसवेल]] * [[मार्क चॅपमॅन]] * [[मिचेल हे]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[मॅथ्यू फिशर (क्रिकेट खेळाडू)|मॅथ्यू फिशर]] * [[विल यंग]] * [[हेन्री निकोल्स]] |} १ जुलै रोजी, घोट्याच्या दुखापतीमुळे [[बेन सियर्स]] मालिकेतून बाहेर पडला आणि त्याच्या जागी [[बेन लिस्टर]]ची निवड करण्यात आली. <ref>{{cite web |trans-title=वेस्ट इंडिजविरुद्धच्या एकदिवसीय मालिकेतून सियर्स बाहेर {{!}} लिस्टरची निवड |title=Sears ruled out of West Indies ODIs {{!}} Lister called in |url=https://www.nzc.nz/news-items/sears-ruled-out-of-west-indies-odis-lister-called-in/ |website=[[न्यू झीलंड क्रिकेट]] |access-date=१२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/new-zealand-tour-of-west-indies-2026-1538619 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{वेस्ट इंडीजचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे वेस्ट इंडीज दौरे|२०२६]] [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|वेस्ट इंडीज]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे वेस्ट इंडीज दौरे]] fiaf66rptfey1kb23aewuq06npz8xeu 2701302 2701296 2026-08-12T10:50:41Z Nitin.kunjir 4684 /* संघ */ 2701302 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६ | team1_image = West_Indies_Cricket_Board_Flag_(New).png | team1_name = वेस्ट इंडीज | team2_image = Flag of New Zealand.svg | team2_name = न्यू झीलंड | from_date = ११ | to_date = २१ जुलै २०२६ | team1_captain = [[शई होप]] | team2_captain = [[मिचेल सँटनर]] | no_of_ODIs = 5 | team1_ODIs_won = 2 | team2_ODIs_won = 3 | team1_ODIs_most_runs = [[केसी कार्टी]] (१९४) | team2_ODIs_most_runs = [[विल यंग]] (१७६) | team1_ODIs_most_wickets = [[गुडाकेश मोती]] (९) | team2_ODIs_most_wickets = [[जेडन लेनॉक्स]] (१४) | player_of_ODI_series = [[जेडन लेनॉक्स]] (न्यू) }} [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघ]]ाने जुलै २०२६ मध्ये [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज]]विरुद्ध पाच सामन्यांची [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] मालिका खेळण्यासाठी [[वेस्ट इंडीज]]चा दौरा केला. <ref>{{cite web|date=२७ मे २०२६|url=https://www.windiescricket.com/news/wi-outside-cwi-officially-announces-2026-international-home-season-for-west-indies-men/|trans-title=“WI OUTSIDE!”: वेस्ट इंडिजच्या पुरुष संघासाठी २०२६ च्या आंतरराष्ट्रीय स्वदेशातील मालिकांची क्रिकेट वेस्ट इंडीजकडून अधिकृत घोषणा. |title=“WI OUTSIDE!”: CWI officially announces 2026 International Home Season for West Indies Men.|access-date=१२ ऑगस्ट २०२६|work=[[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]]}}</ref><ref>{{cite web|date=२७ मे २०२६|url=https://newsroom.gy/2026/05/27/guyana-barbados-state-level-intervention-sees-redistribution-of-west-indies-new-zealand-odis/|trans-title= गयाना आणि बार्बाडोस सरकारांच्या हस्तक्षेपामुळे वेस्ट इंडीज आणि न्यूझीलंड यांच्यातील एकदिवसीय सामन्यांचे फेरवाटप.|title=Guyana, Barbados state-level intervention sees redistribution of West Indies/ New Zealand ODIs|access-date=१२ ऑगस्ट २०२६|work=न्यूज रूम गयाना}}</ref> मे २०२६ मध्ये, [[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]]ने २०२६ च्या मायदेशातील आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा भाग म्हणून या दौऱ्याचे वेळापत्रक निश्चित केले.<ref>{{cite web|date=२८ मे २०२६|url=https://www.espncricinfo.com/story/west-indies-to-host-sri-lanka-new-zealand-and-pakistan-in-2026-home-season-1538577?|trans-title=वेस्ट इंडिज २०२६ च्या मायदेशातील हंगामात श्रीलंका, न्यूझीलंड आणि पाकिस्तानचे यजमानपद भूषवणार. |title=West Indies to host Sri Lanka, New Zealand and Pakistan in 2026 home season|access-date=१२ ऑगस्ट २०२६|work=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left;margin:auto" |- !{{crw|WIN}}<ref>{{cite web |trans-title= क्रिकेट वेस्ट इंडीजकडून न्यूझीलंडविरुद्धच्या पहिल्या तीन सामन्यांसाठी एकदिवसीय संघ जाहीर. |title=Cricket West Indies Announces ODI Squad for the First Three Matches against New Zealand |url=https://www.windiescricket.com/news/cricket-west-indies-announces-odi-squad-for-the-first-three-matches-against-new-zealand/ |website=[[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]] |access-date=१२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> !{{crw|NZ}}<ref>{{cite web |trans-title= वेस्ट इंडीजविरुद्धच्या एकदिवसीय मालिकेसाठी फिशरला बोलावले, डफीचे पुनरागमन. |title=Fisher called up & Duffy returns for West Indies ODIs |url=https://www.nzc.nz/news-items/fisher-called-up-duffy-returns-for-west-indies-odis/ |website=[[न्यू झीलंड क्रिकेट]] |access-date=१२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |- | valign="top" | * [[शई होप]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[अकीम ऑगस्टे]] * [[अमीर जांगू]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[अल्झारी जोसेफ]] * [[कीमो पॉल]] * [[केसी कार्टी]] * [[खारी पिएर]] * [[गुडाकेश मोती]] * [[जस्टिन ग्रीव्ह्स]] * [[जेडन सील्स]] * [[जॉन कॅम्पबेल]] * [[मॅथ्यू फोर्ड]] * [[रॉस्टन चेझ]] * [[व्हिटेल लॉज]] * [[शमार जोसेफ]] * [[शेरफेन रुदरफोर्ड]] | valign="top" | * [[मिचेल सँटनर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[क्रिस क्लार्क]] * [[जेकब डफी]] * [[जेडन लेनॉक्स]] * [[टॉम लॅथम]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[डीन फॉक्सक्रॉफ्ट]] * [[डॅरिल मिचेल]] * [[निक केली]] * [[नेथन स्मिथ]] * [[बेन लिस्टर]] * <s>[[बेन सियर्स]]</s> * [[मायकेल ब्रेसवेल]] * [[मार्क चॅपमॅन]] * [[मिचेल हे]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[मॅथ्यू फिशर (क्रिकेट खेळाडू)|मॅथ्यू फिशर]] * [[विल यंग]] * [[हेन्री निकोल्स]] |} १ जुलै रोजी, घोट्याच्या दुखापतीमुळे [[बेन सियर्स]] मालिकेतून बाहेर पडला आणि त्याच्या जागी [[बेन लिस्टर]]ची निवड करण्यात आली. <ref>{{cite web |trans-title=वेस्ट इंडिजविरुद्धच्या एकदिवसीय मालिकेतून सियर्स बाहेर {{!}} लिस्टरची निवड |title=Sears ruled out of West Indies ODIs {{!}} Lister called in |url=https://www.nzc.nz/news-items/sears-ruled-out-of-west-indies-odis-lister-called-in/ |website=[[न्यू झीलंड क्रिकेट]] |access-date=१२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/new-zealand-tour-of-west-indies-2026-1538619 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{वेस्ट इंडीजचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे वेस्ट इंडीज दौरे|२०२६]] [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|वेस्ट इंडीज]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे वेस्ट इंडीज दौरे]] 7cdffxm8o386k6ej1sq4c1uflosgb71 2701303 2701302 2026-08-12T11:00:37Z Nitin.kunjir 4684 /* संघ */ 2701303 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६ | team1_image = West_Indies_Cricket_Board_Flag_(New).png | team1_name = वेस्ट इंडीज | team2_image = Flag of New Zealand.svg | team2_name = न्यू झीलंड | from_date = ११ | to_date = २१ जुलै २०२६ | team1_captain = [[शई होप]] | team2_captain = [[मिचेल सँटनर]] | no_of_ODIs = 5 | team1_ODIs_won = 2 | team2_ODIs_won = 3 | team1_ODIs_most_runs = [[केसी कार्टी]] (१९४) | team2_ODIs_most_runs = [[विल यंग]] (१७६) | team1_ODIs_most_wickets = [[गुडाकेश मोती]] (९) | team2_ODIs_most_wickets = [[जेडन लेनॉक्स]] (१४) | player_of_ODI_series = [[जेडन लेनॉक्स]] (न्यू) }} [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघ]]ाने जुलै २०२६ मध्ये [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज]]विरुद्ध पाच सामन्यांची [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] मालिका खेळण्यासाठी [[वेस्ट इंडीज]]चा दौरा केला. <ref>{{cite web|date=२७ मे २०२६|url=https://www.windiescricket.com/news/wi-outside-cwi-officially-announces-2026-international-home-season-for-west-indies-men/|trans-title=“WI OUTSIDE!”: वेस्ट इंडिजच्या पुरुष संघासाठी २०२६ च्या आंतरराष्ट्रीय स्वदेशातील मालिकांची क्रिकेट वेस्ट इंडीजकडून अधिकृत घोषणा. |title=“WI OUTSIDE!”: CWI officially announces 2026 International Home Season for West Indies Men.|access-date=१२ ऑगस्ट २०२६|work=[[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]]}}</ref><ref>{{cite web|date=२७ मे २०२६|url=https://newsroom.gy/2026/05/27/guyana-barbados-state-level-intervention-sees-redistribution-of-west-indies-new-zealand-odis/|trans-title= गयाना आणि बार्बाडोस सरकारांच्या हस्तक्षेपामुळे वेस्ट इंडीज आणि न्यूझीलंड यांच्यातील एकदिवसीय सामन्यांचे फेरवाटप.|title=Guyana, Barbados state-level intervention sees redistribution of West Indies/ New Zealand ODIs|access-date=१२ ऑगस्ट २०२६|work=न्यूज रूम गयाना}}</ref> मे २०२६ मध्ये, [[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]]ने २०२६ च्या मायदेशातील आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा भाग म्हणून या दौऱ्याचे वेळापत्रक निश्चित केले.<ref>{{cite web|date=२८ मे २०२६|url=https://www.espncricinfo.com/story/west-indies-to-host-sri-lanka-new-zealand-and-pakistan-in-2026-home-season-1538577?|trans-title=वेस्ट इंडिज २०२६ च्या मायदेशातील हंगामात श्रीलंका, न्यूझीलंड आणि पाकिस्तानचे यजमानपद भूषवणार. |title=West Indies to host Sri Lanka, New Zealand and Pakistan in 2026 home season|access-date=१२ ऑगस्ट २०२६|work=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left;margin:auto" |- !{{crw|WIN}}<ref>{{cite web |trans-title= क्रिकेट वेस्ट इंडीजकडून न्यूझीलंडविरुद्धच्या पहिल्या तीन सामन्यांसाठी एकदिवसीय संघ जाहीर. |title=Cricket West Indies Announces ODI Squad for the First Three Matches against New Zealand |url=https://www.windiescricket.com/news/cricket-west-indies-announces-odi-squad-for-the-first-three-matches-against-new-zealand/ |website=[[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]] |access-date=१२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> !{{crw|NZ}}<ref>{{cite web |trans-title= वेस्ट इंडीजविरुद्धच्या एकदिवसीय मालिकेसाठी फिशरला बोलावले, डफीचे पुनरागमन. |title=Fisher called up & Duffy returns for West Indies ODIs |url=https://www.nzc.nz/news-items/fisher-called-up-duffy-returns-for-west-indies-odis/ |website=[[न्यू झीलंड क्रिकेट]] |access-date=१२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |- | valign="top" | * [[शई होप]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[अकीम ऑगस्टे]] * [[अमीर जांगू]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[अल्झारी जोसेफ]] * [[कीमो पॉल]] * [[केसी कार्टी]] * [[खारी पिएर]] * [[गुडाकेश मोती]] * [[जस्टिन ग्रीव्ह्स]] * [[जेडन सील्स]] * [[जॉन कॅम्पबेल]] * [[मॅथ्यू फोर्ड]] * [[रॉस्टन चेझ]] * [[व्हिटेल लॉज]] * [[शमार जोसेफ]] * [[शिमरॉन हेटमायर]] * [[शेरफेन रुदरफोर्ड]] | valign="top" | * [[मिचेल सँटनर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[क्रिस क्लार्क]] * [[जेकब डफी]] * [[जेडन लेनॉक्स]] * [[टॉम लॅथम]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[डीन फॉक्सक्रॉफ्ट]] * [[डॅरिल मिचेल]] * [[निक केली]] * [[नेथन स्मिथ]] * [[बेन लिस्टर]] * <s>[[बेन सियर्स]]</s> * [[मायकेल ब्रेसवेल]] * [[मार्क चॅपमॅन]] * [[मिचेल हे]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[मॅथ्यू फिशर (क्रिकेट खेळाडू)|मॅथ्यू फिशर]] * [[विल यंग]] * [[हेन्री निकोल्स]] |} १ जुलै रोजी, घोट्याच्या दुखापतीमुळे [[बेन सियर्स]] मालिकेतून बाहेर पडला आणि त्याच्या जागी [[बेन लिस्टर]]ची निवड करण्यात आली. <ref>{{cite web |trans-title=वेस्ट इंडिजविरुद्धच्या एकदिवसीय मालिकेतून सियर्स बाहेर {{!}} लिस्टरची निवड |title=Sears ruled out of West Indies ODIs {{!}} Lister called in |url=https://www.nzc.nz/news-items/sears-ruled-out-of-west-indies-odis-lister-called-in/ |website=[[न्यू झीलंड क्रिकेट]] |access-date=१२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/new-zealand-tour-of-west-indies-2026-1538619 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{वेस्ट इंडीजचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे वेस्ट इंडीज दौरे|२०२६]] [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|वेस्ट इंडीज]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे वेस्ट इंडीज दौरे]] 63frlexb1l1uki5ru3ntgv9urt8jc1s 2701305 2701303 2026-08-12T11:01:29Z Nitin.kunjir 4684 /* संदर्भयादी */ 2701305 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६ | team1_image = West_Indies_Cricket_Board_Flag_(New).png | team1_name = वेस्ट इंडीज | team2_image = Flag of New Zealand.svg | team2_name = न्यू झीलंड | from_date = ११ | to_date = २१ जुलै २०२६ | team1_captain = [[शई होप]] | team2_captain = [[मिचेल सँटनर]] | no_of_ODIs = 5 | team1_ODIs_won = 2 | team2_ODIs_won = 3 | team1_ODIs_most_runs = [[केसी कार्टी]] (१९४) | team2_ODIs_most_runs = [[विल यंग]] (१७६) | team1_ODIs_most_wickets = [[गुडाकेश मोती]] (९) | team2_ODIs_most_wickets = [[जेडन लेनॉक्स]] (१४) | player_of_ODI_series = [[जेडन लेनॉक्स]] (न्यू) }} [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघ]]ाने जुलै २०२६ मध्ये [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज]]विरुद्ध पाच सामन्यांची [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] मालिका खेळण्यासाठी [[वेस्ट इंडीज]]चा दौरा केला. <ref>{{cite web|date=२७ मे २०२६|url=https://www.windiescricket.com/news/wi-outside-cwi-officially-announces-2026-international-home-season-for-west-indies-men/|trans-title=“WI OUTSIDE!”: वेस्ट इंडिजच्या पुरुष संघासाठी २०२६ च्या आंतरराष्ट्रीय स्वदेशातील मालिकांची क्रिकेट वेस्ट इंडीजकडून अधिकृत घोषणा. |title=“WI OUTSIDE!”: CWI officially announces 2026 International Home Season for West Indies Men.|access-date=१२ ऑगस्ट २०२६|work=[[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]]}}</ref><ref>{{cite web|date=२७ मे २०२६|url=https://newsroom.gy/2026/05/27/guyana-barbados-state-level-intervention-sees-redistribution-of-west-indies-new-zealand-odis/|trans-title= गयाना आणि बार्बाडोस सरकारांच्या हस्तक्षेपामुळे वेस्ट इंडीज आणि न्यूझीलंड यांच्यातील एकदिवसीय सामन्यांचे फेरवाटप.|title=Guyana, Barbados state-level intervention sees redistribution of West Indies/ New Zealand ODIs|access-date=१२ ऑगस्ट २०२६|work=न्यूज रूम गयाना}}</ref> मे २०२६ मध्ये, [[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]]ने २०२६ च्या मायदेशातील आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा भाग म्हणून या दौऱ्याचे वेळापत्रक निश्चित केले.<ref>{{cite web|date=२८ मे २०२६|url=https://www.espncricinfo.com/story/west-indies-to-host-sri-lanka-new-zealand-and-pakistan-in-2026-home-season-1538577?|trans-title=वेस्ट इंडिज २०२६ च्या मायदेशातील हंगामात श्रीलंका, न्यूझीलंड आणि पाकिस्तानचे यजमानपद भूषवणार. |title=West Indies to host Sri Lanka, New Zealand and Pakistan in 2026 home season|access-date=१२ ऑगस्ट २०२६|work=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left;margin:auto" |- !{{crw|WIN}}<ref>{{cite web |trans-title= क्रिकेट वेस्ट इंडीजकडून न्यूझीलंडविरुद्धच्या पहिल्या तीन सामन्यांसाठी एकदिवसीय संघ जाहीर. |title=Cricket West Indies Announces ODI Squad for the First Three Matches against New Zealand |url=https://www.windiescricket.com/news/cricket-west-indies-announces-odi-squad-for-the-first-three-matches-against-new-zealand/ |website=[[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]] |access-date=१२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> !{{crw|NZ}}<ref>{{cite web |trans-title= वेस्ट इंडीजविरुद्धच्या एकदिवसीय मालिकेसाठी फिशरला बोलावले, डफीचे पुनरागमन. |title=Fisher called up & Duffy returns for West Indies ODIs |url=https://www.nzc.nz/news-items/fisher-called-up-duffy-returns-for-west-indies-odis/ |website=[[न्यू झीलंड क्रिकेट]] |access-date=१२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |- | valign="top" | * [[शई होप]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[अकीम ऑगस्टे]] * [[अमीर जांगू]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[अल्झारी जोसेफ]] * [[कीमो पॉल]] * [[केसी कार्टी]] * [[खारी पिएर]] * [[गुडाकेश मोती]] * [[जस्टिन ग्रीव्ह्स]] * [[जेडन सील्स]] * [[जॉन कॅम्पबेल]] * [[मॅथ्यू फोर्ड]] * [[रॉस्टन चेझ]] * [[व्हिटेल लॉज]] * [[शमार जोसेफ]] * [[शिमरॉन हेटमायर]] * [[शेरफेन रुदरफोर्ड]] | valign="top" | * [[मिचेल सँटनर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[क्रिस क्लार्क]] * [[जेकब डफी]] * [[जेडन लेनॉक्स]] * [[टॉम लॅथम]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[डीन फॉक्सक्रॉफ्ट]] * [[डॅरिल मिचेल]] * [[निक केली]] * [[नेथन स्मिथ]] * [[बेन लिस्टर]] * <s>[[बेन सियर्स]]</s> * [[मायकेल ब्रेसवेल]] * [[मार्क चॅपमॅन]] * [[मिचेल हे]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[मॅथ्यू फिशर (क्रिकेट खेळाडू)|मॅथ्यू फिशर]] * [[विल यंग]] * [[हेन्री निकोल्स]] |} १ जुलै रोजी, घोट्याच्या दुखापतीमुळे [[बेन सियर्स]] मालिकेतून बाहेर पडला आणि त्याच्या जागी [[बेन लिस्टर]]ची निवड करण्यात आली. <ref>{{cite web |trans-title=वेस्ट इंडिजविरुद्धच्या एकदिवसीय मालिकेतून सियर्स बाहेर {{!}} लिस्टरची निवड |title=Sears ruled out of West Indies ODIs {{!}} Lister called in |url=https://www.nzc.nz/news-items/sears-ruled-out-of-west-indies-odis-lister-called-in/ |website=[[न्यू झीलंड क्रिकेट]] |access-date=१२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका== ===१ला आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ११ जुलै २०२६ | time = १४:३० | daynight = y | team1 = {{cr-rt|NZ}} | team2 = {{cr|WIN}} | score1 = २६७ (४९.५ षटके) | runs1 = [[डॅरिल मिचेल]] ६५ (७३) | wickets1 = [[अल्झारी जोसेफ]] ४/४१ (८.५ षटके) | score2 = २६८/३ (४८.५ षटके) | runs2 = [[केसी कार्टी]] ९५ (११२) | wickets2 = [[मायकेल ब्रेसवेल]] १/३३ (५ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538624.html धावफलक] | venue = [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], प्रोव्हिडन्स | umpires = [[डेइटन बटलर]] (वे) आणि [[ॲलेक्स व्हार्फ]] (इं) | motm = [[केसी कार्टी]] (वे) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = [[व्हिटेल लॉज]] (वे) आणि [[मॅथ्यू फिशर (क्रिकेट खेळाडू)|मॅथ्यू फिशर]] (न्यू) ह्या दोघांनी आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय पदार्पण केले. * हा वेस्ट इंडिजचा ९०० वा आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना होता. }} ===२रा आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १३ जुलै २०२६ | time = १४:३० | daynight = y | team1 = {{cr-rt|WIN}} | team2 = {{cr|NZ}} | score1 = १३८ (३६ षटके) | runs1 = [[जॉन कॅम्पबेल]] ४३ (४१) | wickets1 = [[जेडन लेनॉक्स]] ५/१९ (८ षटके) | score2 = १४१/५ (३२.४ षटके) | runs2 = [[टॉम लॅथम]] ३७[[नाबाद|*]] (६१) | wickets2 = [[खारी पिएर]] २/३३ (९ षटके) | result = न्यू झीलंड ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538625.html धावफलक] | venue = [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], प्रोव्हिडन्स | umpires = [[झाहिद बसरथ]] (वे) आणि [[अहसान रझा]] (पा) | motm = [[जेडन लेनॉक्स]] (न्यू) | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = [[जेडन लेनॉक्स]] (न्यू) याने आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय कारकिर्दीत पहिल्यांदाच एका डावात पाच बळी घेतले.<ref>{{cite web |date=१४ जुलै २०२६|trans-title= जेडन लेनॉक्सने पहिल्यांदाच पाच बळी घेत न्यूझीलंडला मालिका बरोबरीत आणण्यास मदत केली. |title=Jayden Lennox claims maiden five-fer to help New Zealand level series |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/139543/jayden-lennox-claims-maiden-five-fer-to-help-new-zealand-level-series |work=[[क्रिकबझ्झ]] |access-date=१२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * हा न्यूझीलंडचा ४०० वा आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय विजय होता.<ref>{{cite web |last= मॅकग्लाशन |first=अँड्र्यू |date=१४ जुलै २०२६|trans-title= लेनॉक्सची पाच बळींची शानदार कामगिरी; न्यूझीलंडने एकदिवसीय मालिका बरोबरीत आणली. |title=Lennox stars with five wickets as New Zealand level ODI series |url=https://www.espncricinfo.com/series/new-zealand-tour-of-west-indies-2026-1538619/west-indies-vs-new-zealand-2nd-odi-1538625/match-report |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=१२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> }} ===३रा आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १६ जुलै २०२६ | time = १४:३० | daynight = y | team1 = {{cr-rt|WIN}} | team2 = {{cr|NZ}} | score1 = १४० (२७.१ षटके) | runs1 = [[केसी कार्टी]] ४८ (७७) | wickets1 = [[जेडन लेनॉक्स]] ४/५२ (१० षटके) | score2 = १४१/४ (३९.२ षटके) | runs2 = [[टॉम लॅथम]] ३१[[नाबाद|*]] (५३) | wickets2 = [[व्हिटेल लॉज]] ३/३९ (१० षटके) | result = न्यू झीलंड ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538626.html धावफलक] | venue = [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], प्रोव्हिडन्स | umpires = [[डेइटन बटलर]] (वे) आणि [[ॲलेक्स व्हार्फ]] (इं) | motm = [[जेडन लेनॉक्स]] (न्यू) | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ===४था आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १९ जुलै २०२६ | time = १४:३० | daynight = y | team1 = {{cr-rt|WIN}} | team2 = {{cr|NZ}} | score1 = १८८ (४४.४ षटके) | runs1 = [[अमीर जांगू]] ५१ (७३) | wickets1 = [[मॅथ्यू फिशर (क्रिकेट खेळाडू)|मॅथ्यू फिशर]] ३/४० (८ षटके) | score2 = १८९/९ (४४.१ षटके) | runs2 = [[मार्क चॅपमॅन]] ८० (८२) | wickets2 = [[गुडाकेश मोती]] ५/४७ (१० षटके) | result = न्यूझीलंड १ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538627.html धावफलक] | venue = [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] | umpires = [[अहसान रझा]] (पा) आणि [[लेस्ली रीफर]] (वे) | motm = [[मिचेल सँटनर]] (न्यू) | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = [[गुडाकेश मोती]]ने (वे) आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय कारकिर्दीत पहिल्यांदाच एका डावात पाच बळी घेतले. <ref>{{cite web |date=२० जुलै २०२६|trans-title=मोतीचे आव्हान परतवून लावत न्यूझीलंडने एकदिवसीय मालिका जिंकली. |title=New Zealand survive Motie scare to clinch ODI series |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/139597/new-zealand-survive-gudakesh-motie-scare-to-clinch-odi-series-against-west-indies-cricbuzzcom |work=[[क्रिकबझ्झ]] |access-date=१२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> }} ===५वा आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २१ जुलै २०२६ | time = १४:३० | daynight = y | team1 = {{cr-rt|NZ}} | team2 = {{cr|WIN}} | score1 = २६८/९ (५० षटके) | runs1 = [[टॉम लॅथम]] ६९ (७१) | wickets1 = [[अल्झारी जोसेफ]] २/३८ (१० षटके) | score2 = २६९/८ (४७.३ षटके) | runs2 = [[शिमरॉन हेटमायर]] ६९[[नाबाद|*]] (६४) | wickets2 = [[जेडन लेनॉक्स]] ३/३५ (९ षटके) | result = वेस्ट इंडीज २ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538628.html धावफलक] | venue = [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] | umpires = [[लेस्ली रीफर]] (वे) आणि [[ॲलेक्स व्हार्फ]] (इं) | motm = [[शिमरॉन हेटमायर]] (वे) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = }} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/new-zealand-tour-of-west-indies-2026-1538619 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{वेस्ट इंडीजचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे वेस्ट इंडीज दौरे|२०२६]] [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|वेस्ट इंडीज]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे वेस्ट इंडीज दौरे]] em4vpkats5sgaschi8mnqa7yme1sw7c 3 382662 2701219 2026-08-12T05:26:59Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2701219 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=शुभम देवतळे}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १०:५६, १२ ऑगस्ट २०२६ (IST) 4nskyithbc171jk800kkp2bmfftj71d 2701224 2701219 2026-08-12T05:32:22Z शुभम देवतळे 186175 /* संत सखुआई जीवनग्रंथ */ नवीन विभाग 2701224 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=शुभम देवतळे}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १०:५६, १२ ऑगस्ट २०२६ (IST) == संत सखुआई जीवनग्रंथ == माऊली चा प्रचार आणि पसार [[सदस्य:शुभम देवतळे|शुभम देवतळे]] ([[सदस्य चर्चा:शुभम देवतळे|चर्चा]]) ११:०२, १२ ऑगस्ट २०२६ (IST) 56kx5wu0u74fnxj9fjum6h9stk4s2q2 0 382663 2701226 2026-08-12T05:35:23Z Nitin.kunjir 4684 नवीन पान: '''जेडन रिचर्ड लेनॉक्स''' (जन्म १४ डिसेंबर १९९४) हा {{Cr|NZL}}चा क्रिकेटपटू आहे. [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२५–२६|डिसेंबर २०२५ मध्ये, भारताच्या दौऱ्यावर]] जाणाऱ्या 'ब्लॅक कॅप्स'... 2701226 wikitext text/x-wiki '''जेडन रिचर्ड लेनॉक्स''' (जन्म १४ डिसेंबर १९९४) हा {{Cr|NZL}}चा क्रिकेटपटू आहे. [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२५–२६|डिसेंबर २०२५ मध्ये, भारताच्या दौऱ्यावर]] जाणाऱ्या 'ब्लॅक कॅप्स'च्या (न्यूझीलंड संघ) एकदिवसीय संघात लेनॉक्सची निवड करण्यात आली.<ref>{{Cite web |trans-title=भारताविरुद्धच्या एकदिवसीय मालिकेत न्यूझीलंडचे नेतृत्व ब्रेसवेल करणार; टी२० मालिकेसाठी सँटनरचे पुनरागमन|title=Bracewell to lead New Zealand in ODIs against India, Santner to return for T20Is |url=https://www.espncricinfo.com/story/michael-bracewell-to-lead-new-zealand-in-odis-against-india-mitchell-santner-to-return-for-t20is-1516909 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251223184525/https://www.espncricinfo.com/story/michael-bracewell-to-lead-new-zealand-in-odis-against-india-mitchell-santner-to-return-for-t20is-1516909 |archive-date=२३ डिसेंबर २०२५|access-date=१२ ऑगस्ट २०२६|website=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |language=en}}</ref> त्याने दुसऱ्या [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] सामन्यातून पदार्पण केले. [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६|मे २०२६ मध्ये बांगलादेशविरुद्ध]] मिरपूर येथे त्याने [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] पदार्पण केले ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * {{cricinfo|id=1206769}} 1m1g885q8eaq7adn0cvlbzhy0xpi59e 2701227 2701226 2026-08-12T05:35:24Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — शहराचे अचूक नाव ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#शहराचे अचूक नाव|अधिक माहिती]]) 2701227 wikitext text/x-wiki '''जेडन रिचर्ड लेनॉक्स''' (जन्म १४ डिसेंबर १९९४) हा {{Cr|NZL}}चा क्रिकेटपटू आहे. [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२५–२६|डिसेंबर २०२५ मध्ये, भारताच्या दौऱ्यावर]] जाणाऱ्या 'ब्लॅक कॅप्स'च्या (न्यू झीलंड संघ) एकदिवसीय संघात लेनॉक्सची निवड करण्यात आली.<ref>{{Cite web |trans-title=भारताविरुद्धच्या एकदिवसीय मालिकेत न्यूझीलंडचे नेतृत्व ब्रेसवेल करणार; टी२० मालिकेसाठी सँटनरचे पुनरागमन|title=Bracewell to lead New Zealand in ODIs against India, Santner to return for T20Is |url=https://www.espncricinfo.com/story/michael-bracewell-to-lead-new-zealand-in-odis-against-india-mitchell-santner-to-return-for-t20is-1516909 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251223184525/https://www.espncricinfo.com/story/michael-bracewell-to-lead-new-zealand-in-odis-against-india-mitchell-santner-to-return-for-t20is-1516909 |archive-date=२३ डिसेंबर २०२५|access-date=१२ ऑगस्ट २०२६|website=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |language=en}}</ref> त्याने दुसऱ्या [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] सामन्यातून पदार्पण केले. [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६|मे २०२६ मध्ये बांगलादेशविरुद्ध]] मिरपूर येथे त्याने [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] पदार्पण केले ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * {{cricinfo|id=1206769}} 1bboio6siwq5ywwv4l0evpdhnxqu5sz 3 382664 2701230 2026-08-12T05:57:25Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2701230 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Ruhi08}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ११:२७, १२ ऑगस्ट २०२६ (IST) 8094zstl0e2gpqzoauutbtiqu7vaea2 3 382665 2701231 2026-08-12T05:58:52Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2701231 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=श्रेया शिरीष कदम 1}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ११:२८, १२ ऑगस्ट २०२६ (IST) fbflyn8i967y7qiqqpcazzbm8r0pkt0 3 382666 2701232 2026-08-12T05:58:58Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2701232 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Janhavi amresh patil}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ११:२८, १२ ऑगस्ट २०२६ (IST) myly1dgt7kw3407urk2zqieerocxc0i 2 382667 2701233 2026-08-12T05:59:50Z श्रावणी गावंड 184735 मुख्य ओळ ठळक केली 2701233 wikitext text/x-wiki '''<nowiki/>'"''कणकेश्वर मंदिर"'<nowiki/>''''' mall33uijqjd0w0zvr16e2h4tjfn4hf 2701244 2701233 2026-08-12T06:12:23Z श्रावणी गावंड 184735 नवीन लेख/सराव र्जकूर जोडला. 2701244 wikitext text/x-wiki '''कणकेश्वर मंदिर''' obtjbrs71brk4gb4c1m67j3smr2qrp7 2701262 2701244 2026-08-12T06:24:00Z श्रावणी गावंड 184735 नवीन लेख जोडला. 2701262 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 3 382668 2701234 2026-08-12T06:00:00Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2701234 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Nisargm}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ११:३०, १२ ऑगस्ट २०२६ (IST) ctfxvmdf6orpz1gae3sof3dy5nro4lk 4 382669 2701237 2026-08-12T06:03:37Z Janhavi Nakhawa 185352 /* */ 2701237 wikitext text/x-wiki '''<mark>खंडोबा मंदिर वरसोली-अलिबाग</mark>''' अलिबागजवळील वरसोली येथील कोळीवाड्यामधे हे भव्य दिव्य मंदिर बांधले आहे. हे मंदिर प्रति जेजुरी म्हणूनसुद्धा ओळखले जाते.वरसोली येथील खंडोबाचा इतिहास सांगणारे हे भव्य दिव्य मंदिर. '''इतिहास :''' प्राचीन काळात फार पूर्वी वर्सोलीमध्ये काळूबुवा आणि मालूबुवा असे खंडोबाचे दोन भक्त राहत असत. त्यांनी एकदा जेजुरीला जाऊन खंडोबाची १५ वर्षे तपश्चर्या केली. त्यानंतर खंडोबा त्यांना प्रसन्न होऊन वरसोली येथे एका गोसाव्याच्या रूपात आला. परंतु तेथील लोकांनी त्याला ओळखले नाही. . येथे जास्त करून मासेमार लोकांची वस्ती होती. खंडोबाला त्या लोकांनी ओळखले नसल्यामुळे त्यांनी त्या गोसावी रूपातील खंडोबाची अवहेलना केली व अपमानित केले. त्यावर खंडोबाने त्या लोकांवर भंडारा उधळून सांगितले कि तुम्ही समुद्रात जाल पण एकही मासा तुम्हाला मिळणार नाही. लोकांनी त्या बोलण्यावर विश्वास न दाखवता ते समुद्रात मासेमारीसाठी गेले. पण त्या मासेमारांना एकही मासा सापडला नाही. नंतर त्यांना कळून चुकले कि हा कोणी साधा गोसावी नसून कोणीतरी देवाचा अवतार आहे. परत येऊन पाहतात तर तो गोसावी तिथून निघून गेला होता. श्री खंडोबा नंतर तिथून निघून मुळे या गावी एका तळ्याकिनारी एक दिवस थांबले व नंतर जेजुरी ला निघून गेले. मुळे या गावी खंडोबाच्या पादुका अजून आहेत व काळूबुवा आणि मालूबुवा यांची समाधी सुद्धा आहे. या दोघांचे वर्सोली येथे जून घर होते तेथेच आता कोळी समजाने एक मंदिर बांधले आहे. '''उत्सव:''' वर्षातून चंपाषष्ठी, चैत्र पौर्णिमा, आषाढ शु प्रतिपदा, माघ पौर्णिमा, महाशिवरात्र, सोमवती, ह्या दिवशी येथे उत्सव साजरा केला जातो. तसेच प्रत्येक रविवारी सुद्धा येथे भाविक मोठ्या प्रमाणावर येतात. '''कसे पोहोचाल?:''' अलिबागमधून वरसोली येथे कोळीवाड्यामध्ये जावे. येथेच मंदिर स्थित आहे. अलिबाग वरसोली अंतर २.५ किमी अलिबाग पुणे : १४५ किमी अलिबाग मुंबई : १२० किमी fvwg6zzogjp60gceyw97d6tewt3196i 2701241 2701237 2026-08-12T06:08:44Z Janhavi Nakhawa 185352 नवीन लेख जोडला 2701241 wikitext text/x-wiki '''<mark>खंडोबा मंदिर वरसोली-अलिबाग</mark>''' अलिबागजवळील वरसोली येथील कोळीवाड्यामधे हे भव्य दिव्य मंदिर बांधले आहे. हे मंदिर प्रति जेजुरी म्हणूनसुद्धा ओळखले जाते.वरसोली येथील खंडोबाचा इतिहास सांगणारे हे भव्य दिव्य मंदिर. '''इतिहास :''' प्राचीन काळात फार पूर्वी वर्सोलीमध्ये काळूबुवा आणि मालूबुवा असे खंडोबाचे दोन भक्त राहत असत. त्यांनी एकदा जेजुरीला जाऊन खंडोबाची १५ वर्षे तपश्चर्या केली. त्यानंतर खंडोबा त्यांना प्रसन्न होऊन वरसोली येथे एका गोसाव्याच्या रूपात आला. परंतु तेथील लोकांनी त्याला ओळखले नाही. . येथे जास्त करून मासेमार लोकांची वस्ती होती. खंडोबाला त्या लोकांनी ओळखले नसल्यामुळे त्यांनी त्या गोसावी रूपातील खंडोबाची अवहेलना केली व अपमानित केले. त्यावर खंडोबाने त्या लोकांवर भंडारा उधळून सांगितले कि तुम्ही समुद्रात जाल पण एकही मासा तुम्हाला मिळणार नाही. लोकांनी त्या बोलण्यावर विश्वास न दाखवता ते समुद्रात मासेमारीसाठी गेले. पण त्या मासेमारांना एकही मासा सापडला नाही. नंतर त्यांना कळून चुकले कि हा कोणी साधा गोसावी नसून कोणीतरी देवाचा अवतार आहे. परत येऊन पाहतात तर तो गोसावी तिथून निघून गेला होता. श्री खंडोबा नंतर तिथून निघून मुळे या गावी एका तळ्याकिनारी एक दिवस थांबले व नंतर जेजुरी ला निघून गेले. मुळे या गावी खंडोबाच्या पादुका अजून आहेत व काळूबुवा आणि मालूबुवा यांची समाधी सुद्धा आहे. या दोघांचे वर्सोली येथे जून घर होते तेथेच आता कोळी समजाने एक मंदिर बांधले आहे. '''उत्सव:''' वर्षातून चंपाषष्ठी, चैत्र पौर्णिमा, आषाढ शु प्रतिपदा, माघ पौर्णिमा, महाशिवरात्र, सोमवती, ह्या दिवशी येथे उत्सव साजरा केला जातो. तसेच प्रत्येक रविवारी सुद्धा येथे भाविक मोठ्या प्रमाणावर येतात. '''कसे पोहोचाल?:''' अलिबागमधून वरसोली येथे कोळीवाड्यामध्ये जावे. येथेच मंदिर स्थित आहे. अलिबाग वरसोली अंतर २.५ किमी अलिबाग पुणे : १४५ किमी अलिबाग मुंबई : १२० किमी k7tr22ok8as0r3ebr5datjcm3j9lvea 2701250 2701241 2026-08-12T06:18:04Z Janhavi Nakhawa 185352 Janhavi Nakhawa ने लेख [[सदस्य:Janhavi Nakhawa]] वरुन [[विकिपीडिया:खंडोबा मंदिर वरसोली]] ला हलविला 2701241 wikitext text/x-wiki '''<mark>खंडोबा मंदिर वरसोली-अलिबाग</mark>''' अलिबागजवळील वरसोली येथील कोळीवाड्यामधे हे भव्य दिव्य मंदिर बांधले आहे. हे मंदिर प्रति जेजुरी म्हणूनसुद्धा ओळखले जाते.वरसोली येथील खंडोबाचा इतिहास सांगणारे हे भव्य दिव्य मंदिर. '''इतिहास :''' प्राचीन काळात फार पूर्वी वर्सोलीमध्ये काळूबुवा आणि मालूबुवा असे खंडोबाचे दोन भक्त राहत असत. त्यांनी एकदा जेजुरीला जाऊन खंडोबाची १५ वर्षे तपश्चर्या केली. त्यानंतर खंडोबा त्यांना प्रसन्न होऊन वरसोली येथे एका गोसाव्याच्या रूपात आला. परंतु तेथील लोकांनी त्याला ओळखले नाही. . येथे जास्त करून मासेमार लोकांची वस्ती होती. खंडोबाला त्या लोकांनी ओळखले नसल्यामुळे त्यांनी त्या गोसावी रूपातील खंडोबाची अवहेलना केली व अपमानित केले. त्यावर खंडोबाने त्या लोकांवर भंडारा उधळून सांगितले कि तुम्ही समुद्रात जाल पण एकही मासा तुम्हाला मिळणार नाही. लोकांनी त्या बोलण्यावर विश्वास न दाखवता ते समुद्रात मासेमारीसाठी गेले. पण त्या मासेमारांना एकही मासा सापडला नाही. नंतर त्यांना कळून चुकले कि हा कोणी साधा गोसावी नसून कोणीतरी देवाचा अवतार आहे. परत येऊन पाहतात तर तो गोसावी तिथून निघून गेला होता. श्री खंडोबा नंतर तिथून निघून मुळे या गावी एका तळ्याकिनारी एक दिवस थांबले व नंतर जेजुरी ला निघून गेले. मुळे या गावी खंडोबाच्या पादुका अजून आहेत व काळूबुवा आणि मालूबुवा यांची समाधी सुद्धा आहे. या दोघांचे वर्सोली येथे जून घर होते तेथेच आता कोळी समजाने एक मंदिर बांधले आहे. '''उत्सव:''' वर्षातून चंपाषष्ठी, चैत्र पौर्णिमा, आषाढ शु प्रतिपदा, माघ पौर्णिमा, महाशिवरात्र, सोमवती, ह्या दिवशी येथे उत्सव साजरा केला जातो. तसेच प्रत्येक रविवारी सुद्धा येथे भाविक मोठ्या प्रमाणावर येतात. '''कसे पोहोचाल?:''' अलिबागमधून वरसोली येथे कोळीवाड्यामध्ये जावे. येथेच मंदिर स्थित आहे. अलिबाग वरसोली अंतर २.५ किमी अलिबाग पुणे : १४५ किमी अलिबाग मुंबई : १२० किमी k7tr22ok8as0r3ebr5datjcm3j9lvea 2 382670 2701240 2026-08-12T06:08:27Z Avnee Abhishek Gharat 185467 Avnee Abhishek Gharat ने लेख [[सदस्य:Avnee Abhishek Gharat]] वरुन [[विकिपीडिया:Avnee Abhishek Gharat]] ला हलविला 2701240 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[विकिपीडिया:Avnee Abhishek Gharat]] ob8pc0pxnkbr3w6m2pvwpd9bng1v563 2 382671 2701243 2026-08-12T06:11:34Z दिक्षा दिनेश पाटील 185476 /* */ नवीन मजकूर जोडला 2701243 wikitext text/x-wiki नवेदर बेली रायगड जिल्ह्यातील अलिबाग तालुक्यातील वसलेलं नवेदर बेली ही गाव. हे गाव शांत आणि खूप सुंदर आहे. नवेदर बेली ही गाव कोकण किनारपट्टीत असून नैसर्गित सौंदर्य, हिरवाई आणि समुद्रकिनाऱ्यांच्या जवळ असल्यामुळे ओळखले जाते.   नवेदर बेली गावात गणेश मंदिर, हनुमान मंदिर , चावण्याई माता मंदिर, बापदेव मंदिर, वाघेश्वर मंदिर अशी धार्मिक स्थळे आहेत. हनुमान जयंती ला खूप भव्य हनुमानाची पालखी निघते. पालखी प्रत्येकाच्या घरासमोर येऊन लोक भक्ती भावाने देवाची पूजा करतात. गणेश चतुर्थी असते तेव्हा गणेश मंदिरात मोठा उत्सव साजरा होतो. दुपारी महाप्रसाद असतो आणि रात्री चित्रपट किंवा नृत्य गायन असा कार्यक्रम साजरा होतो.   चारही बाजूला खाडी आहे आणि ही गाव मधोमध वसलेलं आहे. नवेदर बेली गावाचे कालवे हे वैशिष्ट्य आहे . कालवे हा एक मच्छी मधला प्रकार आहे . खडीमधल्या दगडांमध्ये हे कालवे मिळतात. उन्हाळा सुरू झालं की कालवे मिळतात आणि ते खाण्यासाठी लांबून लांबून लोक येत असतात. काही ग्रामस्थांचा कालवे हा व्यवसाय आहे. खाडी जवळ असल्यामुळे कालवे, चिंबोरी, खाडी कोळंबी, मासे, शिवल्या हे मच्छी अगदी सहज मिळते. गावात शेती केली जाते. नारळ सुपारी च्या बागा सुद्धा आहेत.    गावात नवरात्र उत्सव हा एकत्र सर्व गावकरी मिळून अगदी जोशात साजरा होतो. नवरात्राच्या प्रत्येक रात्री जागरण असत. वेगळे वेगळे खेळ असतात आणि विसर्जनाच्या दिवशी देवी ची मोठी मिरवणूक काढली जाते. सर्व गावकरी आनंदानी सण साजरे करतात.     कशी बीच जवळ असल्याने अनेक पर्यटक या गावात येतात. राहण्याची कॉटेज ची सुविधा गावात आहे. मराठी शाळा , अंगणवाडी, मुलांसाठी जिम सुद्धा गावात आहे. गावात एक मोठी ग्रामपंचायत सुद्धा गावात आहेत तिथे गावातल्या प्रत्येक घराची नोंद केली जाते. पावसायत गावातील हिरवागार  निसर्ग विशेष आकर्षक दिसतो. नवेदर बेली ही गाव खूप सुंदर आणि निसर्गरम्य आहे. 8g9hlsne4tqa9i2u9janegljx27wluj 2 382672 2701246 2026-08-12T06:13:03Z निधी पाटील 184740 /* */ नवीन मजकुर जोडला 2701246 wikitext text/x-wiki '''नागेश्वर''' '''मंदिर''' '''आवास''' 3flu8xtjpg6sn9gvml5085t731v4m9r 2 382673 2701247 2026-08-12T06:13:19Z श्रेया शिरीष कदम 1 186178 नवीन लेख जोडला 2701247 wikitext text/x-wiki '''रामेश्वर मंदिर (चौल)''' Mk अलिबाग जवळील चौल येथील श्री रामेश्वर मंदिर हे महाराष्ट्रातील एक अत्यंत प्राचीन, ऐतिहासिक आणि जागृत शिवस्थान आहे. '''इतिहास:''' •प्राचीन वारसा:हे मंदिर १७व्या शतकात बांधले गेले असून त्याला पेशवे आणि आंगरे घराण्याचे ऐतिहासिक पाठबळ लाभले होते. •मंदिराचे बांधकाम पारंपरिक हेमाडपंती दगडी शैलीत केलेले आहे. •मुख्य गाभाऱ्यात जमिनीच्या खाली एका चौकोनी काप्यात स्वयंभू शिवलिंग विराजमान आहे. '''प्रमुख माहिती:''' •पांडवकालीन संदर्भ:पौराणिक कथेनुसार,या मंदिराच्या संबंध ठिकाणी जोडला जातो. पांडवांनी त्यांच्या वनवासादरम्यान या ठिकाणी काही काळ घालवला होता,अशी मान्यता आहे. •मंदिराच्या समोरच एक खूप मोठा आणि सुंदर पाण्याचा तलाव आहे, येथे शांतता वातावरण असते. •मंदिराच्या प्रवेशद्वाराजवळ महादेवाचे वाहन असलेल्या नंदीची एक मोठी आणि आकर्षक दगडी मूर्ती आहे. '''टीप:''' •पावसाळ्यात किंवा हिवाळ्यात येथे घाणे सर्वोत्तम उरते. या काळात आजूबाजूला परिसर खूप हिरवगार आणि सुंदर दिसतो. • मंदिराची जुनी दगडी रचना खूप सुंदर आहे. त्यामुळे फोटोग्राफी साठी ही जागा उत्तम आहे. '''उत्सव आणि धार्मिक महत्व''': •महाशिवरात्री येथे खूप मोठी यात्रा भरते आणि हजारो भाविक दर्शनासाठी येतात. •त्रिपुरी पौर्णिमा दिवशी मंदिरात भव्य <nowiki>''</nowiki> सजावट केली जाते,जी पाहण्यासारखी असते. an3wyr01en0khh6awt2dw48oz5meja6 2701248 2701247 2026-08-12T06:15:00Z श्रेया शिरीष कदम 1 186178 नवीन लेख जोडला 2701248 wikitext text/x-wiki '''रामेश्वर मंदिर (चौल)''' अलिबाग जवळील चौल येथील श्री रामेश्वर मंदिर हे महाराष्ट्रातील एक अत्यंत प्राचीन, ऐतिहासिक आणि जागृत शिवस्थान आहे. '''इतिहास:''' •प्राचीन वारसा:हे मंदिर १७व्या शतकात बांधले गेले असून त्याला पेशवे आणि आंगरे घराण्याचे ऐतिहासिक पाठबळ लाभले होते. •मंदिराचे बांधकाम पारंपरिक हेमाडपंती दगडी शैलीत केलेले आहे. •मुख्य गाभाऱ्यात जमिनीच्या खाली एका चौकोनी काप्यात स्वयंभू शिवलिंग विराजमान आहे. '''प्रमुख माहिती:''' •पांडवकालीन संदर्भ:पौराणिक कथेनुसार,या मंदिराच्या संबंध ठिकाणी जोडला जातो. पांडवांनी त्यांच्या वनवासादरम्यान या ठिकाणी काही काळ घालवला होता,अशी मान्यता आहे. •मंदिराच्या समोरच एक खूप मोठा आणि सुंदर पाण्याचा तलाव आहे, येथे शांतता वातावरण असते. •मंदिराच्या प्रवेशद्वाराजवळ महादेवाचे वाहन असलेल्या नंदीची एक मोठी आणि आकर्षक दगडी मूर्ती आहे. '''टीप:''' •पावसाळ्यात किंवा हिवाळ्यात येथे घाणे सर्वोत्तम उरते. या काळात आजूबाजूला परिसर खूप हिरवगार आणि सुंदर दिसतो. • मंदिराची जुनी दगडी रचना खूप सुंदर आहे. त्यामुळे फोटोग्राफी साठी ही जागा उत्तम आहे. '''उत्सव आणि धार्मिक महत्व''': •महाशिवरात्री येथे खूप मोठी यात्रा भरते आणि हजारो भाविक दर्शनासाठी येतात. •त्रिपुरी पौर्णिमा दिवशी मंदिरात भव्य <nowiki>''</nowiki> सजावट केली जाते,जी पाहण्यासारखी असते. flau2rrop87qg9dzbqnmgkaybsqddyv 2 382674 2701251 2026-08-12T06:18:05Z Janhavi Nakhawa 185352 Janhavi Nakhawa ने लेख [[सदस्य:Janhavi Nakhawa]] वरुन [[विकिपीडिया:खंडोबा मंदिर वरसोली]] ला हलविला 2701251 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[विकिपीडिया:खंडोबा मंदिर वरसोली]] 3w3mo5fysbga5lm6eptl9t04zwxzjc2 3 382675 2701253 2026-08-12T06:18:05Z Janhavi Nakhawa 185352 Janhavi Nakhawa ने लेख [[सदस्य चर्चा:Janhavi Nakhawa]] वरुन [[विकिपीडिया चर्चा:खंडोबा मंदिर वरसोली]] ला हलविला 2701253 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[विकिपीडिया चर्चा:खंडोबा मंदिर वरसोली]] fizhot4l2o0a6vhc102hnbhtqxsqbe4 2 382676 2701255 2026-08-12T06:18:43Z साक्षीकांबळे२५ 184751 साक्षीकांबळे२५ ने लेख [[सदस्य:साक्षीकांबळे२५/Sandbox]] वरुन [[विकिपीडिया:चामुंडा माता मंदिर (किहीम)]] ला हलविला 2701255 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[विकिपीडिया:चामुंडा माता मंदिर (किहीम)]] cpkpux3t4o0n3wz6zrepwupwkqat949 4 382677 2701256 2026-08-12T06:19:09Z श्रद्धा भोसले 184745 नविन लेख 2701256 wikitext text/x-wiki '''<big>किहीम बीचवरील ' सागरेश्वर ' शिवलिंग</big>''' अलिबाग जवळील किहीम बीचवरील ' सागरेश्वर ' शिवलिंग हे एक नैसर्गिक आणि चमत्कारिक आकर्षण आहे. हे शिवलिंग वर्षातून फक्त श्रावण महिन्यातच समुद्राच्या लाटांमुळे वाळू दूर झाल्यावर दिसते. <big>''प्रमुख माहिती:-''</big> • '''स्थान''' ''':-''' हे ठिकाण महाराष्ट्रातील अलिबागपासून साधारणपणे १२ किलोमीटर अंतरावर असलेल्या किहीम बीच येथे आहे. ''<big>वैशिष्ट्य:-</big>'' • '''रहस्य / चमत्कार''' ''':-''' या शिवलिंगाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे हे वर्षभर वाळूखाली दडलेले असते. समुद्रातील भारती-ओहोटी आणि पाण्याच्या प्रवाहांमुळे श्रावण महिन्यात त्यावरील वाळू वाहून जाते आणि हे स्वयंभू शिवलिंग भाविकांना दर्शनासाठी उपलब्ध होते. ओहोटी असताना या शिवलिंगाचे दर्शन घेता येते. • '''अदृश्य होणे:-''' श्रावण महिना संपल्यानंतर किंवा समुद्रातील लाटांची दिशा बदलल्यावर ही वाळू पुन्हा जागेवर येते आणि हे शिवलिंग पूर्णपणे झाकले जाऊन अदृश्य होते. • '''पर्यटन आणि श्रद्धा:-''' अनेक पिढ्यांपासून स्थानिक ग्रामस्थ या ठिकाणी पूजा-अर्चा करत आले आहेत. श्रावणात, विशेषतः श्रावणी सोमवारी, भाविक या अद्भुत शिवलिंगाचे दर्शन घेण्यासाठी मोठ्या संख्येने गर्दी करतात r6t3j4wt7nwy6usf2m8fegm89uked72 2701259 2701256 2026-08-12T06:23:07Z श्रद्धा भोसले 184745 नवीन लेख/सराव मजकूर जोडला 2701259 wikitext text/x-wiki '''<big>''किहीम बीचवरील ' सागरेश्वर ' शिवलिंग''</big>''' अलिबाग जवळील किहीम बीचवरील ' सागरेश्वर ' शिवलिंग हे एक नैसर्गिक आणि चमत्कारिक आकर्षण आहे. हे शिवलिंग वर्षातून फक्त श्रावण महिन्यातच समुद्राच्या लाटांमुळे वाळू दूर झाल्यावर दिसते. <big>''प्रमुख माहिती:-''</big> • '''स्थान''' ''':-''' हे ठिकाण महाराष्ट्रातील अलिबागपासून साधारणपणे १२ किलोमीटर अंतरावर असलेल्या किहीम बीच येथे आहे. ''<big>वैशिष्ट्य:-</big>'' • '''रहस्य / चमत्कार''' ''':-''' या शिवलिंगाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे हे वर्षभर वाळूखाली दडलेले असते. समुद्रातील भारती-ओहोटी आणि पाण्याच्या प्रवाहांमुळे श्रावण महिन्यात त्यावरील वाळू वाहून जाते आणि हे स्वयंभू शिवलिंग भाविकांना दर्शनासाठी उपलब्ध होते. ओहोटी असताना या शिवलिंगाचे दर्शन घेता येते. • '''अदृश्य होणे:-''' श्रावण महिना संपल्यानंतर किंवा समुद्रातील लाटांची दिशा बदलल्यावर ही वाळू पुन्हा जागेवर येते आणि हे शिवलिंग पूर्णपणे झाकले जाऊन अदृश्य होते. • '''पर्यटन आणि श्रद्धा:-''' अनेक पिढ्यांपासून स्थानिक ग्रामस्थ या ठिकाणी पूजा-अर्चा करत आले आहेत. श्रावणात, विशेषतः श्रावणी सोमवारी, भाविक या अद्भुत शिवलिंगाचे दर्शन घेण्यासाठी मोठ्या संख्येने गर्दी करतात rwva1mn2whvxspgdzwgit4921pxya01 2701263 2701259 2026-08-12T06:24:03Z श्रद्धा भोसले 184745 श्रद्धा भोसले ने लेख [[सदस्य:श्रद्धा भोसले]] वरुन [[विकिपीडिया:किहीम बीचवरील सागरेश्वर शिवलिंग]] ला हलविला 2701259 wikitext text/x-wiki '''<big>''किहीम बीचवरील ' सागरेश्वर ' शिवलिंग''</big>''' अलिबाग जवळील किहीम बीचवरील ' सागरेश्वर ' शिवलिंग हे एक नैसर्गिक आणि चमत्कारिक आकर्षण आहे. हे शिवलिंग वर्षातून फक्त श्रावण महिन्यातच समुद्राच्या लाटांमुळे वाळू दूर झाल्यावर दिसते. <big>''प्रमुख माहिती:-''</big> • '''स्थान''' ''':-''' हे ठिकाण महाराष्ट्रातील अलिबागपासून साधारणपणे १२ किलोमीटर अंतरावर असलेल्या किहीम बीच येथे आहे. ''<big>वैशिष्ट्य:-</big>'' • '''रहस्य / चमत्कार''' ''':-''' या शिवलिंगाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे हे वर्षभर वाळूखाली दडलेले असते. समुद्रातील भारती-ओहोटी आणि पाण्याच्या प्रवाहांमुळे श्रावण महिन्यात त्यावरील वाळू वाहून जाते आणि हे स्वयंभू शिवलिंग भाविकांना दर्शनासाठी उपलब्ध होते. ओहोटी असताना या शिवलिंगाचे दर्शन घेता येते. • '''अदृश्य होणे:-''' श्रावण महिना संपल्यानंतर किंवा समुद्रातील लाटांची दिशा बदलल्यावर ही वाळू पुन्हा जागेवर येते आणि हे शिवलिंग पूर्णपणे झाकले जाऊन अदृश्य होते. • '''पर्यटन आणि श्रद्धा:-''' अनेक पिढ्यांपासून स्थानिक ग्रामस्थ या ठिकाणी पूजा-अर्चा करत आले आहेत. श्रावणात, विशेषतः श्रावणी सोमवारी, भाविक या अद्भुत शिवलिंगाचे दर्शन घेण्यासाठी मोठ्या संख्येने गर्दी करतात rwva1mn2whvxspgdzwgit4921pxya01 3 382678 2701258 2026-08-12T06:21:39Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2701258 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=रिया वैभव वर्तक}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ११:५१, १२ ऑगस्ट २०२६ (IST) r8xmd7a501qph38udfdy8hp5wjhdx89 3 382679 2701260 2026-08-12T06:23:14Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2701260 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Harsh bandivadekar}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ११:५३, १२ ऑगस्ट २०२६ (IST) npk47dlcbfoz5vsd6cduy1kzpjisr7q 2 382680 2701264 2026-08-12T06:24:03Z श्रद्धा भोसले 184745 श्रद्धा भोसले ने लेख [[सदस्य:श्रद्धा भोसले]] वरुन [[विकिपीडिया:किहीम बीचवरील सागरेश्वर शिवलिंग]] ला हलविला 2701264 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[विकिपीडिया:किहीम बीचवरील सागरेश्वर शिवलिंग]] dwq2dxlm691547u1zgwmd8v56eynvau 3 382681 2701266 2026-08-12T06:26:06Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2701266 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=नीया पाटील}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ११:५६, १२ ऑगस्ट २०२६ (IST) jrxszx38xwytyq9hh0s9knmwrujzcm6 2 382682 2701267 2026-08-12T06:27:13Z दिया भुकवार 184729 नवीन लेख मजकूर जोडला 2701267 wikitext text/x-wiki '''आक्षी''' 3xaidyvv4d4pfcugwongdmyxo38s0m0 2701274 2701267 2026-08-12T06:30:59Z दिया भुकवार 184729 नवीन लेख जोडला 2701274 wikitext text/x-wiki '''आक्षी''' 2sv4z4j5ptei1pv9xnidqrruub133hw 2 382683 2701269 2026-08-12T06:27:25Z मनस्वी2124 185353 मनस्वी2124 ने लेख [[सदस्य:मनस्वी2124/Sandbox]] वरुन [[विकिपीडिया:राधारनेश्वर किल्ले]] ला हलविला 2701269 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[विकिपीडिया:राधारनेश्वर किल्ले]] rfb6kwp881lj54yz7bcdacjsrkfu9g4 4 382684 2701271 2026-08-12T06:27:34Z Avnee Abhishek Gharat 185467 Avnee Abhishek Gharat ने लेख [[विकिपीडिया:Avnee Abhishek Gharat]] वरुन [[विकिपीडिया:विठ्ठल रुक्मिणी मंदिर वरसोली]] ला हलविला 2701271 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[विकिपीडिया:विठ्ठल रुक्मिणी मंदिर वरसोली]] 46j5hjx24y9ho1mb1yfvausf0f5yvkn 4 382685 2701273 2026-08-12T06:29:04Z मनस्वी2124 185353 मनस्वी2124 ने लेख [[विकिपीडिया:राधारनेश्वर किल्ले]] वरुन [[विकिपीडिया:रामधारणे किल्ले]] ला हलविला 2701273 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[विकिपीडिया:रामधारणे किल्ले]] a1mbx3phtcmgnuiica5uikbefasdlkm 4 382686 2701276 2026-08-12T06:31:46Z मनस्वी2124 185353 मनस्वी2124 ने लेख [[विकिपीडिया:रामधारणे किल्ले]] वरुन [[विकिपीडिया:रामधरणेश्वर किल्ले]] ला हलविला 2701276 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[विकिपीडिया:रामधरणेश्वर किल्ले]] 4h68or65dhekfjrgnd1bgkm5wecavp7 2 382687 2701277 2026-08-12T06:33:32Z रिया वैभव वर्तक 186181 /* */ नवीन मजकुर जोडला 2701277 wikitext text/x-wiki भायमळा भायमळा हे महाराष्ट्रातील रायगड जिल्ह्यातील अलिबाग तालुक्यातील एक छोटंसं आणि निसर्गाच्या सानिध्यात वसलेलं हे गाव आहे. हे गाव कामार्ले ग्रामपंचायतीच्या हद्दीत येते. अलिबाग शहरापासून सुमारे १२ किलोमीटर अंतरावर हे गाव आहे. भायमळा गावात शांत आणि स्वच्छ वातावरण, निसर्गी परिसर आहे. गावाच्या आजूबाजूला शेती, डोंगर, दरी असे निसर्गरम्य वातावरण आहे. अशा या निसर्गरम्य गावात एक भक्तीचा भाग सुद्धा आहे. गावामध्ये हनुमान, जरी मरी आई, ग्रामदेवता (बापदेव) अशा देवदेवतांची मंदिरे आहेत. दरवर्षी हनुमान जयंती, नवरात्रो, गणेशोत्सव आणि इतर सण मोठ्या आनंदाने-उत्साहाने सर्व गावातील मंडळी एकत्र साजरी करतात. याप्रमाणेच गावामध्ये सत्यनारायणाची पूजा आणि ग्रामदेवताचा मान दरवर्षी आयोजित केलं जात. या वेळी मनोरंजना साठी गावातील लहान, मोठी माणसं वेगळ्या वेगवेगळ्या कलाकृती सादर करीत आनंदात अजून भर घालतात. कोणत्याही प्रकारची वयाची बंधने सोडून या मध्ये उत्साहाने सहभागी होतात. गावातील रोजगार आणि उपजीविका या बद्दल बोलायचं झालं तर बहुतांश लोकांचा मुख्य व्यवसाय शेती आहे. शेती सोबतच अनेक लघुउद्योग गावामध्ये आहेत जसे की तांब्याच्या शोभेच्या वस्तू बनवणारा ताम्रकला उद्योग, मसाले, लोणचे, पापड, कुरड्या अशा साठवणीच्या पदार्थांचा उद्योग. या उद्योगांमुळे गावातल्या माणसांना रोजगाराची संधी उपलब्ध होते. निर्मळ वातावरण आणि कोकणातील ग्रामीण जीवनशैली यामुळे भायमळा हे गाव अलिबाग तालुक्यातील एक सुंदर आणि निसर्गरम्य गाव म्हणून ओळखले जाते. kape6k6dvaeemeovhjmnoyq2r933bi9 0 382688 2701294 2026-08-12T10:09:24Z Aryan Bagkar 152513 Aryan Bagkar ने लेख [[परमार]] वरुन [[परमार राजघराणे]] ला हलविला 2701294 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[परमार राजघराणे]] drnkcscdrk4iwqhtnevki15ln9fy9x9 0 382689 2701308 2026-08-12T11:29:11Z AlphaVictorDelta0107 158019 AlphaVictorDelta0107 ने लेख [[शिवनारायण चंदरपॉल]] वरुन [[शिवनारायण चंद्रपाल]] ला हलविला: अचूक नाव 2701308 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[शिवनारायण चंद्रपाल]] 1mkf5c9wauz35unlth2idd48shans7u 0 382690 2701309 2026-08-12T11:57:13Z अभय नातू 206 नवीन 2701309 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''मार्क फ्रॉयडर नॉप्फ्लर''' ([[१२ ऑगस्ट]], [[इ.स. १९४९|१९४९]]:[[ग्लासगो]], [[स्कॉटलंड]] - ) हा एक [[ब्रिटिश लोक|ब्रिटिश]] संगीतकार आहे. हा १९७७ ते १९९५ या काळात [[डायर स्ट्रेट्स]] या रॉक संगीतसमहाचा (बँड) प्रमुख गिटारवादक, गायक आणि गीतकार होता. नॉप्फलर आणि [[बेस (संगीत)|बेस]] वादक [[जॉन इल्सली|जॉन इल्सली]] हे दोघे डायर स्ट्रेट्सच्या सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत त्याचा भाग होते. डायर स्ट्रेट्स बँड बरखास्त झाल्यानंतर नॉप्फलरने स्वतंत्रपणे संगीत तयार केले. आता तो एक स्वतंत्र कलाकार आहे. नॉप्फ्लरचा जन्म [[ग्लासगो]] येथे झाला आणि त्यांचे संगोपन [[न्यूकॅसल अपॉन टाइन|न्यूकॅसल]] येथे झाले.<ref name="officialAbout">{{cite web |title=About |url=http://www.markknopfler.com/about/ |website=MarkKnopfler.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20071110095110/http://www.markknopfler.com/about/ |archive-date=2007-11-10 |quote=He was around seven years old when the Knopfler family moved to Newcastle-Upon-Tyne in the North-East of England. Mark attended Gosforth Grammar School.}}</ref> [[लीड्स विद्यापीठ|लीड्स विद्यापीठातून]] पदवी प्राप्त केल्यानंतर त्याने तीन वर्षे कॉलेजमध्ये प्राध्यापक म्हणून काम केले. नॉप्फ्लरने त्याचा धाकटा भाऊ [[डेव्हिड नॉप्फ्लर|डेव्हिड नॉप्फ्लर]] याच्यासोबत डायर स्ट्रेट्सची स्थापना केली. या बँडने [[ब्रदर्स इन आर्म्स (अल्बम)|ब्रदर्स इन आर्म्स]] (१९८५) सह सहा संगीतसंच प्रकाशित केले. ब्रदर्स इन आर्म्स हा [[इतिहासातील सर्वाधिक विकल्या गेलेल्या अल्बमची यादी|इतिहासातील सर्वाधिक विकल्या गेलेल्या अल्बमपैकी]] एक आहे. १९९५ मध्ये डायर स्ट्रेट्स बरखास्त झाल्यानंतर नॉप्फ्लरने आतापर्यंत दहा वैयक्तिक संगीतसंच प्रकाशित केले आहेत.<ref name="Knopfler discography1">{{cite web|url=https://www.markknopfler.com/music/solo/|last=Knopfler|first=Mark|date=2005–2013|title=Mark Knopfler: Discography of studio albums|website=Markknopfler.com|access-date=30 May 2013|archive-date=18 April 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090418044813/http://www.markknopfler.com/music/solo/|url-status=live}}</ref> याशिवाय त्याने [[लोकल हिरो (चित्रपट)|लोकल हिरो]] (१९८३), [[कॅल (१९८४ चित्रपट)|कॅल]] (१९८४), [[द प्रिन्सेस ब्राइड (चित्रपट)|द प्रिन्सेस ब्राइड]] (१९८७), [[वॅग द डॉग]] (१९९७) आणि [[अल्तामिरा (चित्रपट)|अल्तामिरा]] (२०१६) यासह नऊ चित्रपटांसाठी [[चित्रपट संगीत|चित्रपट संगीताची]] रचना आणि निर्मिती केली आहे.<ref>{{cite web|title=Mark Knopfler Biography |url=http://www.thebiographychannel.co.uk/biography_story/211:563/1/Mark_Knopfler.htm |publisher=The Biography Channel |access-date=4 March 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080204144241/http://www.thebiographychannel.co.uk/biography_story/211%3A563/1/Mark_Knopfler.htm |archive-date=4 February 2008 }}</ref> त्यांनी [[टिना टर्नर]], [[बॉब डिलन]], आणि [[रँडी न्यूमन]] यांच्यासाठी संगीतनिर्मिती केली आहे. [[क्लासिक रॉक (मासिक)|क्लासिक रॉक]] मासिकाने नॉप्फलरला ''संगीतपंडित'' म्हणले आहे,<ref name="classic rock 2018">{{cite web | url= https://www.loudersound.com/reviews/album-of-the-week-club-review-dire-straits-brothers-in-arms | title= Album of the Week Club Review: Dire Straits – Brothers in Arms | work= Louder | date= 21 May 2018 | access-date= 26 October 2019 | archive-date= 26 October 2019 | archive-url= https://web.archive.org/web/20191026154329/https://www.loudersound.com/reviews/album-of-the-week-club-review-dire-straits-brothers-in-arms | url-status= live }}</ref> त्याने नॉप्फ्लर [[फिंगरस्टाइल गिटार|फिंगरस्टाइल]] गिटारवादनाची पद्धत सुरू केली. नॉप्फलरला [[रोलिंग स्टोन|रोलिंग स्टोनच्या]] [[सर्वकालीन १०० महान गिटारवादक|सर्वकालीन १०० महान गिटारवादकांच्या" यादीत]] २७वे स्थान आहे.<ref>{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/lists/100-greatest-guitarists-of-all-time-19691231/mark-knopfler-20101202|title=The 100 Greatest Guitarists of All Time:Mark Knopfler|magazine=[[Rolling Stone]]|date=18 September 2003|access-date=26 April 2013|archive-date=21 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130621221749/http://www.rollingstone.com/music/lists/100-greatest-guitarists-of-all-time-19691231/mark-knopfler-20101202|url-status=live}}</ref> डायर स्ट्रेट्ससह नॉप्फ्लरने यांनी १० ते १२ कोटी रेकॉर्डची विक्री केली.<ref>{{cite news|url=https://www.thecourier.co.uk/fp/lifestyle/entertainment/music/rocktalk/516848/dire-straits-reunion-not-horizon-says-band-founder-john-illsley-ahead-tayside-gigs/|title=Dire Straits reunion 'not on the horizon', says band founder John Illsley ahead of Tayside gigs|first=Michael|last=Alexander|work=[[The Courier (Dundee)|The Courier of Dundee]]|date=20 October 2017|access-date=13 March 2018}}</ref><ref>{{cite news |title=Dire Straits given plaque honour |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/london/8394556.stm |publisher=BBC |access-date=16 October 2011 |date=4 December 2009 |url-status=live }}</ref> नॉप्फलरला चार वेळा [[ग्रॅमी पुरस्कार]], [[एडिसन पुरस्कार]], [[स्टायगर पुरस्कार]] आणि [[आयव्हर नोव्हेलो पुरस्कार]] मिळाले आहेत. [[युनायटेड किंग्डम]]मधील विद्यापीठांनी त्याला संगीतातील तीन मानद [[विद्यावाचस्पती|डॉक्टरेट]] पदव्या दिल्या आहेत.<ref name="sunderland">{{cite web |title=Sunderland honours Sultan of Swing |work=University of Sunderland |url=http://www.sunderland.ac.uk/newsevents/news/news/index.php?nid=445 |access-date=28 November 2013 |archive-date=19 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019154834/http://www.sunderland.ac.uk/newsevents/news/news/index.php?nid=445 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.markknopfler.com/blogs/news/archive/2007/07/09/121.aspx | title=Third Honorary Degree | date=5 July 2007 | website=MarkKnopfler.com | access-date=10 October 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110714041237/http://www.markknopfler.com/blogs/news/archive/2007/07/09/121.aspx | archive-date=14 July 2011 | url-status=dead}}</ref> २०१८ मध्ये डायर स्ट्रेट्सचे सदस्य म्हणून नॉप्फलरला [[रॉक अँड रोल हॉल ऑफ फेम]] मध्ये स्थान दिले गेले.<ref>{{cite magazine | title=Nina Simone, Bon Jovi, Dire Straits Lead Rock and Roll Hall of Fame 2018 Class | url=https://www.rollingstone.com/music/news/bon-jovi-dire-straits-the-cars-lead-hall-of-fame-class-w513945 | first=Andy | last=Greene | magazine=[[Rolling Stone]] | date=13 December 2017 | access-date=29 January 2018 | archive-date=28 June 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180628014059/https://www.rollingstone.com/music/news/bon-jovi-dire-straits-the-cars-lead-hall-of-fame-class-w513945 | url-status=live }}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी== {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:नॉप्फलर, मार्क}} [[वर्ग:रॉक संगीतकार]] [[वर्ग:ग्रॅमी पुरस्कार विजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९४९ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] fb3xzuxvvnzcmzd1z2qcc5bz2d9qtlw 0 382691 2701310 2026-08-12T11:58:41Z अभय नातू 206 पूर्ण नाव 2701310 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[मार्क नॉप्फलर]] b1rf9bafjdaxfg9eazji2px4m2egyxr 0 382692 2701311 2026-08-12T11:58:56Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2701311 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[मार्क नॉप्फलर]] b1rf9bafjdaxfg9eazji2px4m2egyxr